[{"text_idx": "#000002", "text": "C\u0302i tiun tristan informon peris al la berlinaj Esperanto-amikoj Gerd Bussing, fleginte la kontakton al s\u0302i dum multaj jaroj."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Kiam mi antau\u0306 kelka tempo post longa pau\u0306zo volis denove pertelefone kontakti Wanda Fethke, mi eksciis de s\u0302ia dua edzo, s-ro Gro\u00dfmann, ke s\u0302i du tagojn antau\u0306e forpasis en ag\u0302o de 94 jaroj. Evidentig\u0302is, ke la geedza paro ne plu log\u0302is en sia log\u0302ejo en Berlin-Spandau, sed en tiea flegejo."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Wanda Fethke reaperis en nia berlina Esperanto-mondo en la jaro 2003, kiam ni festis la jubileon \u201e100 jaroj Esperanto en Berlino\u201c, kiu koincidis kun la centa datreveno de naskig\u0302o de s\u0302ia edzo, la filmreg\u0302isoro kaj verkisto Jean Forge (Jan Fethke), kiun ni omag\u0302is kune kun la Pola Instituto en Berlino."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Kortus\u0302a estis s\u0302ia rerenkontig\u0302o kun alia veteranino, s-ino Hildegard Stolpe."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mi plurfoje vizitis la geedzan paron Fethke-Gro\u00dfmann en Spandau. S\u0302i montris al mi valizon kun la literatura postlasaj\u0302o de Jean Forge, kiun s\u0302i konservis."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Kiam Esperanto-Ligo Berlino komune kun la Pola Instituto Berlino kaj Filmarta Teatro Babylon jam okupig\u0302is pri la preparoj de Fethke-omag\u0302o en marto 2003, subite aperis la informo, ke la vidvino de Fethke vivas en Berlino. La pola filmhistoriisto Jan Lewandowski, invitita al la omag\u0302o, jam trovis s\u0302in en la 80-aj jaroj dum siaj esplorlaboroj pri la silezia filmhistorio."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La scivolemo estis granda, kaj Wanda Fethke-Gro\u00dfmann renkontig\u0302is kun berlinaj Esperanto-amikoj, por temperamente kaj elvokive rakonti pri sia vivo kaj pri la vivo de sia unua edzo."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Naskita la 15-an de januaro en 1924 en Vilno (tiutempe Pollando, hodiau\u0306 Litovio) kiel Wanda Jurkiewicz, s\u0302i plenkreskis tie kaj travivis kiel juna knabino la Duan Mondmiliton."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Pro evakuado post la milito s\u0302i venis al \u0141odz, la industria, universitata kaj nun ankau\u0306 filma urbo. C\u0302i tie s\u0302i komencis studadon de juro, sed ankau\u0306 interesig\u0302is pri teatro."}, {"text_idx": "#000013", "text": "En aktora klubo s\u0302i konatig\u0302is kun la tiutempe jam fama filmreg\u0302isoro Jan Fethke. S\u0302i estis impresita de la 20 jarojn pli ag\u0302a viro, sed baldau\u0306 klarigis al li, ke li devus edzig\u0302i kun s\u0302i, se li interesig\u0302as pri amrilato."}, {"text_idx": "#000014", "text": "La unua edzino de Fethke, la francino Clotilde de Pe\u0301try, perdis sian vivon en Varsovio dum la milito."}, {"text_idx": "#000015", "text": "En 1951 Wanda kaj Jan geedzig\u0302is. S\u0302i ankorau\u0306 finis sian studon de juro kiel magistro, sed poste nur ankorau\u0306 akompanis sian edzon kaj lian agadon."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Fiere s\u0302i indikas pri pli ol 50 filmoj, por kiuj li verkis la scenaron au\u0306 kiujn li reg\u0302isoris. S\u0302i rakontas pri la klasikaj sensonaj filmoj \u201eVeturo de patrino Krause en la felic\u0302on\u201c kaj \u201eTranse de la strato\u201c (1929), kiuj estig\u0302is en Berlino, kien li venis por eniri la filmmerkaton en 1926 post subita c\u0302esigo de mals\u0302atata ing\u0302eniera studado en Dancigo."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Kiel reg\u0302isora asistanto c\u0302e la filmkompanio Ufa, li kunlaboris en produktado de multaj filmoj kaj kunlaboris kun Karl Grune kaj Fritz Lang. En 1935 estis produktita en Parizo \u201eLa kato en sako\u201c en la franca kaj germana lingvoj. Ekde c\u0302i tiu jaro li vivis en Varsovio. Wanda rakontas pri la polaj filmoj de Fethke, ekzemple \u201eLa forgesita melodio\u201c (1938) kaj la filmoj, kies estig\u0302on s\u0302i travivis, ekzemple \u201eZa\u0142oga\u201c (Junaj Marinistoj, 1952) kaj \u201eIrena, restu hejme!\u201c (1956) kaj finfine \u201eLa silenta stelo\u201c (1960)."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Kiu au\u0306skultas s\u0302iajn parolojn, rimarkas, ke s\u0302i entute konsentas kun la agado kaj la opinioj de s\u0302ia unua edzo, kaj ke s\u0302i partoprenis en la kreado de lia verkaro."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Tiel rigardis g\u0302in ankau\u0306 la pola s\u0302tato, kiam g\u0302i transdonis al s\u0302i la Kavaliran Krucon de la Meritordeno de la Respubliko Pollando la 16-an de oktobro 2008."}, {"text_idx": "#000022", "text": "S\u0302i atentigis pri tio, ke por Jan Fethke tio ne c\u0302iam eblis. Li estis naskita en 1903 en la hodiau\u0306a Opole (Supra Silezio) kiel filo de germano kaj polino. Li tute nature kreskig\u0302is kun ambau\u0306 lingvoj \u2013 germana kaj pola kaj movig\u0302is en ambau\u0306 landoj. Li posedis la germanan s\u0302tatanecon, en 1935 li petis pri la pola. Li ricevis g\u0302in nur en 1949. Dum la milito li estis arestita de diversaj flankoj. Kiam li post militfino estis akuzita en Pollando, anoncis sin 30 personoj, kiuj pretis atesti por li, fiere raportas Wanda. Inter ili estis judoj kaj poloj, kiuj danke al lia helpo supervivis."}, {"text_idx": "#000023", "text": "\u201eLi estis eu\u0306ropano\u201c, s\u0302i akcentas."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Per tio s\u0302i ankau\u0306 klarigas la grandan simpation kaj la engag\u0302igon por la internacia lingvo. Jan Fethke (Jean Forge) publikigis tri origine en Esperanto verkitajn romanojn \u2013 \u201eAbismoj\u201c (1923), \u201eSaltego trans jarmiloj\u201c (1924) kaj \u201eMr Tot ac\u0302etas mil okulojn\u201c (1931), kolekton da satiraj rakontoj (La verda raketo, 1961) kaj kolekton da satiroj, memoroj kaj filmaj dokumentoj (Mia verda breviero, 1974). Li verkis multajn kontribuojn por Esperanto-gazetoj (ekz. Literatura Mondo), faris multnombre prelegojn, sed ankau\u0306 instruis Esperanton en diversaj landoj lau\u0306 la C\u0302e-metodo. En 1934 okazis en Stokholmo la premiero de lia Esperanto-versio de la filmo \u201eMorgau\u0306 komencig\u0302os la vivo\u201c, kaj en 1959 li produktis la filmon \u201eVerda stelo super Varsovio\u201c. Kaj en la berlina kaj en la internacia Esperanto-komunumo, li hejmis. Liaj fratoj Stefan kaj Edmund ankau\u0306 estis Esperanto-parolantoj. Kune kun Edmund li en 1957 publikigis Esperanto-lernolibron."}, {"text_idx": "#000026", "text": "En 1960 la geedza paro Fethke faras gravan decidon. En Okcidenta Berlino okazas la premiero de la filmo de Fritz Lang \u201cLa 1000 okuloj de doktoro Mabuse\u201d. La Esperanto-romano de Fethke \u201eMr Tot ac\u0302etas mil okulojn\u201c liveris la ideojn. En g\u0302i Fethke jam en 1931 pritraktis la temon de observado pere de kameraoj. Jan Fethke post la premiero restas en Okcidenta Berlino. Li nun laboras liberprofesie por filma kaj televida fakoj. Wanda ankorau\u0306 restas en Pollando. S\u0302i ne volas lasi sola la patron kaj lernas novan profesion \u2013 kosmetikistino. Nur tri jarojn poste estis permesita s\u0302ia translokig\u0302o al Okcidenta Berlino."}, {"text_idx": "#000027", "text": "En la mondmalferma Berlino la du pasioj \u2013 filmo kaj Esperanto \u2013 determinis ilian vivon. Sed io nova aldonig\u0302as: S\u0302i gvidas kosmetikan salonon."}, {"text_idx": "#000028", "text": "La morto de Jan Fethke en 1980 faligis lian edzinon en sanan kaj animan krizon, el kiu s\u0302i nur malrapide kaj kun helpo de nova partnero elig\u0302is. S\u0302i fine edzinig\u0302is al Manfred Gro\u00dfmann."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Grava intenco de s\u0302i estis, konservi la memoron pri s\u0302ia unua edzo kaj vivteni en la publiko lian verkaron. En tio s\u0302i trovis kun la Pola Instituto Berlino kaj la Esperanto-Ligo Berlino partnerojn. Tiel efektivig\u0302is en 2003 la rimarkinda omag\u0302o al Jan Fethke, dum kies malfermo s\u0302i parolis apud la direktorino de la Pola Instituto Joanna Kiliszek kaj la prezidanto de Esperanto-Ligo Berlino Peter Ba\u0308\u00df. S\u0302i subtenis la estig\u0302on de ekspozicio pri vivo kaj verko de Jan Fethke, montrita en la Pola Instituto. S\u0302i al la publiko enkonduke parolis antau\u0306 la montrado de la filmoj \u201eVeturo de patrino Krause en la felic\u0302on\u201c, \u201cLa perdita melodio\u201d, \u201cIrena, restu hejme!\u201d, \u201cLa silenta stelo\u201d kaj \u201cLa 1000 okuloj de doktoro Mabuse\u201d en Pola Instituto respektive en Filmarta Teatro Babylon, kaj s\u0302i partoprenis la diskuton dum la simpozio pri vivo kaj verko de Jan Fethke kun la direktoro de la filmmuzeo en \u0141odz Mieczys\u0142aw Kuz\u0301micki, la historiisto el Katowice Jan Lewandowski, la film- kaj televida sciencisto d-ro Ju\u0308rgen Kasten kaj la konanto de la Esperanto-literaturo Gerd Bussing sub gvido de la j\u0302urnalisto Fritz Schu\u0308tte."}]