[{"text_idx": "#000000", "text": "La \u201cnova energio\u201d de Carlo Bourlet"}, {"text_idx": "#000001", "text": "... tuj de la unua momento, kiam mi ekkonis lin kiel Esperantiston, li c\u0302iam staris antau\u0306 miaj okuloj kiel homo tiel grava kaj tiel meritplena, ke c\u0302iufoje, kiam mi pensis pri la sorto de Esperanto, pri g\u0302ia progresado, pri g\u0302ia batalado, pri g\u0302iaj esperoj por la estonteco, c\u0302iam sur la unua plano staris antau\u0306 mi la bildo de Bourlet."}, {"text_idx": "#000002", "text": "C\u0302i tiuj vortoj de Zamenhof montras la esceptan rolon de Carlo Bourlet en Esperanto, sed antau\u0306 paroli pri tiu rolo, ni konatig\u0302u kun lia eksteresperanta vivo."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Bourlet verkis plurajn fakajn librojn kaj artikolojn pri matematiko kaj lernolibrojn pri aritmetiko, algebro kaj geometrio, kiuj estis uzataj preskau\u0306 en c\u0302iuj liceoj de Francio. Li estis kunredaktoro de Nouvelles annales de matematiques, sekretario de la franca sekcio de la internacia komisiono de instruado de matematiko, membro de la ekzamenkomisiono por agregacio de matematiko."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Bourlet okupig\u0302is ankau\u0306 pri aplika matematiko kaj mekaniko, precipe pri biciklo, kies funkciadon li priskribis en sia trivoluma studo, ricevinta la akademian premion Fourneyron (1899). Estas li, kiu inventis la bremsan retropedalon de biciklo. Praktike kaj teorie Bourlet okupig\u0302is ankau\u0306 pri au\u0306tomobiloj, aviadiloj, velodromoj kaj fervojoj."}, {"text_idx": "#000006", "text": "C\u0302i tiu brila 34-jara Pariza sciencisto iam en vintro 1900/01 ekinteresig\u0302is pri Esperanto (Adresaro por 1901, No6484) pro interparolo kun la fama matematikisto profesoro Charles Me\u0301ray. En sia unua Esperanto-jaro Bourlet faris tri rimarkindajn aferojn."}, {"text_idx": "#000007", "text": "1. En majo 1901 li akiris apogon por Esperanto de Abel Ballif, prezidanto de Touring-Club de France, membro de kies teknika komitato Bourlet estis. La okdekmil-membra TCF komencis subteni Esperanton: g\u0302i subvenciis esperantistajn grupojn, enkondukis en sia revuo Esperanto-rubrikon, disponigis por esperantistoj siajn provincajn lokalojn kaj la centran sidejon en Parizo."}, {"text_idx": "#000008", "text": "2. En julio 1901 Bourlet iniciatis kontrakton inter Zamenhof kaj la Pariza eldonejo Hachette & Cie, kiu eldonis liajn matematikajn lernolibrojn. Danke al g\u0302i Hachette komencis eldonadon de Kolekto aprobita de d-ro Zamenhof. Louis de Beaufront reprezentis Zamenhofon c\u0302e Hachette, kiu ne deziris rekte rilati kun nekonata varsoviano. Zamenhof kaj Beaufront ricevis procentaj\u0302ojn pro c\u0302iu libro en la serio."}, {"text_idx": "#000009", "text": "G\u0302is la unua mondmilito la rolo de Hachette en la Esperanta libroeldonado estis preskau\u0306 monopola \u2013 la plej valoraj libroj aperis en la Kolekto aprobita. Kvankam tio komplikis la laboron de aliaj eldonejoj, la rolo de Hachette estis pozitiva en la propaganda vidpunkto. C\u0302ar Hachette havis filiojn en la tuta mondo, preskau\u0306 c\u0302iu interesato povis facile ac\u0302eti librojn en/pri Esperanto tra tiu reto, ankau\u0306 danke al la populara jaralmanako de Hachette, en kiu regule aperis Esperanto-pag\u0302o."}, {"text_idx": "#000010", "text": "3. En septembro 1901 Bourlet prezidantig\u0302is en la Pariza Grupo Esperantista, fondita en 1900, sed tiam nur vegetanta kun trideko da membroj. Danke al Bourlet la Pariza Grupo ricevis kunvenejon en Sorbono, starigis sekciojn en kvartaloj, gvidis amasajn kursojn, arang\u0302is ekzamenojn, konkursojn kaj bankedojn, asignis premiojn kaj ig\u0302is la plej aktiva kaj amasa Esperanto-grupo en la mondo kun milo da membroj. Kiel la prezidanto de la Pariza Grupo, li en 1902 fondis 18 grupojn en diversaj urboj de Francio."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Antau\u0306 dau\u0306rigi, ni konatig\u0302u kun lia portreto, skizita de Gaston Waringhien:"}, {"text_idx": "#000012", "text": "... li unuavide frapis per la brilo de viglega inteligento. [...] Tia nekomuna valoro estis reliefigita de senlaca agopovo kaj de perfekta labortekniko: bolanta je aktiveco, kapabla dikti samtempe al pluraj tajpistinoj, memoradi plej etajn detalojn, improvizi brilajn parolojn kaj celtau\u0306gajn agoplanojn, tiu pintabarba, pipamanta framasono estis ankau\u0306 simpla en la sociaj rilatoj, c\u0302iam bonhumora, bonkora, preta al c\u0302iuj kaj al c\u0302iuj helpema. En la kongresoj, lia klarega kaj varma elokvento, lerte apogita lau\u0306okaze de eleganta gesto au\u0306 neatendita spritaj\u0302o, akiris al li la entuziasmon de la au\u0306dantaro. Cetere li bone konsciis sian valoron, tiris el g\u0302i orgojlon, kompleze flegadis sian \u201cmi\u201d, kaj rapide senpaciencig\u0302is, se li renkontis kontrau\u0306ulon, kiu rifuzis lasi sin persvadi de liaj rezonoj. Sian ordonemon, facilan ekkoleremon li tute ne provis maski; kaj farinte al si opinion pri unu homo, li g\u0302in ne plu s\u0302ang\u0302is, kaj traktis la malamikon kun g\u0302entila, tranc\u0302a senkompato. Sed lia sincero, efikanteco kaj absoluta senruzeco kompensis c\u0302ion."}, {"text_idx": "#000013", "text": "C\u0302i tiu brila Pariza profesoro, liberpensulo kaj vivg\u0302uanto, s\u0302ajne senpene triumfanta en scienco kaj en Esperanto, ne povus ne kolizii kun la \u201cdua patro de Esperanto\u201d, Louis de Beaufront, fondinto-prezidanto de la Societo por Propagando de Esperanto (SPPE), romkatoliko kaj malgrava hejma instruisto, intrigemulo deziranta konservi sian solan fierindaj\u0302on \u2013 la gvidan rolon en la Esperanto-movado, kiun li mem kreis post la malaktivig\u0302o de Zamenhof."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Bourlet eksciis, ke Beaufront ricevas tro grandan enspezon lau\u0306 la kontrakto kun Hachette, kaj en januaro 1903 la kontrakto estis rearang\u0302ita avantag\u0302e al Zamenhof kaj malavantag\u0302e al Beaufront. En gazetaro komencig\u0302is polemiko inter, unuflanke, Bourlet, Cart kaj Seleznjov (redaktoro de Revuo Internacia), subtenataj de pluraj aktivuloj, kaj, aliflanke Beaufront. Siavice Zamenhof aperigis en L\u2019Espe\u0301rantiste, kiun Beaufront redaktis, la artikolon Pri la mistera \u201ckontrakto\u201d, en kiu li petis, ke oni ne parolu publike pri c\u0302i tiu temo. En junio 1903 Beaufront perdis la fidon de Hachette, kiu ekuzis la servojn de Bourlet, kiu decidis pri eldonotaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Lau\u0306 iniciato de Bourlet SPPE en oktobro 1903 s\u0302ang\u0302is sian titolon al SFPE (Societo Franca por Propagando de Esperanto). Tio \u201csavis\u201d la eksterfrancian movadon el la influo de Beaufront, kiu restis gvidanto nur de sialanda movado. Sed en tiu movado maturig\u0302is konflikto, c\u0302ar SFPE, kiun Beaufront prezidis, havis nur individuajn membrojn, sed la lokaj grupoj, ankau\u0306 la Pariza Grupo de Bourlet, aktive agis ekster g\u0302i."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Zamenhof, kiu danke al Bourlet kaj Hachette reaperis en Esperantujo, en 1905 relanc\u0302is sian ideon pri Tutmonda Ligo Esperantista kun influa Centra Komitato. Li skribis: \u00abPacigi inter si s-ron Bourlet kaj de Beaufront mi jam provis kelkajn fojojn, sed tute sen rezultato. La plej bona rimedo, por sendang\u0302erigi por nia afero ilian malpacon, estos la kreo de \u201cCentra Komitato\u201d, kiu estos elektita kaj periode reelektata de la tuta mondo esperantista\u00bb. Por la konstanta labororgano de la Ligo (Komitato de Agado), en kies dispono estus la kaso kaj la revuo, li proponis la Parizan Grupon sub la gvido de Bourlet."}, {"text_idx": "#000018", "text": "C\u0302i tiu plano ne realig\u0302is, sed la oponantoj de Bourlet fiksis en la memoro, ke Zamenhof indikis lin kiel la gvidanton de Esperantujo. Kaj Bourlet havis oponantojn ne nur en la sfero de organizado. Komence de la sama jaro 1905a en Parizo fondig\u0302is Presa Esperantista Societo sub la gvido de Cart, Fruictier kaj Lengyel, kies eldonado povus subfosi tiun de Hachette, \u2013 do de Bourlet kaj Zamenhof. La konflikto inter la du eldonejoj kau\u0306zis distancig\u0302on inter Zamenhof kaj Cart, kaj preskau\u0306 provokis duelon inter Bourlet kaj Fruictier."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Bourlet okupig\u0302is ne nur pri propagando kaj organizado. Li verkis kelkajn librojn kaj bros\u0302urojn, inkluzive de la lernolibro Premier manuel de la langue au\u0306iliaire Esperanto (1905), konata kiel \u201cla rug\u0302a bros\u0302uro\u201d, kies francaj eldonoj superis 500 mil ekzemplerojn, sen kalkuli la kvanton de pluraj alilingvaj versioj."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La plej granda tiutempa faro de Bourlet estis la fondo de La Revuo, kies unua numero aperis c\u0302e Hachette la 1an de septembro 1906 kun la subtitolo \u201cInternacia Monata Literatura Gazeto, kun la konstanta kunlaborado de D-ro L.L. Zamenhof\u201d."}, {"text_idx": "#000021", "text": "En La Revuo, direktata de Bourlet kaj redaktata de Fe\u0301licien Menu de Me\u0301nil, Zamenhof ricevis la eblon c\u0302iumonate aperigi (kontrau\u0306 digna salajro) siajn tradukojn el la Biblio kaj el diversaj au\u0306toroj (Gogol, Schiller, Andersen, Goeto k. a.). Danke al la kunlaboro de Zamenhof, Grabowski, Kabe, Vallienne, Boirac, Privat kaj aliaj au\u0306toroj g\u0302i ig\u0302is la plej prestig\u0302a Esperanta revuo antau\u0306 la Unua Mondmilito. Bourlet ne nur direktis La Revuon. En g\u0302i regule aperis liaj originalaj kaj tradukitaj beletraj\u0302oj, artikoloj, recenz(et)oj kaj Babiladoj. La Babiladoj posteume aperis en Brazilo (1940, 1987). Kiel direktanto de La Revuo Bourlet okazigis literaturajn konkursojn kun bonaj premioj kaj poste promociis la Internaciajn Florajn Ludojn. La Revuo aperis dum ok plenaj jaroj g\u0302is au\u0306gusto 1914 kun 96 numeroj sur entute 6144 pag\u0302oj."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Unu monaton post la fondo de La Revuo ekaperis la organo de la Pariza Grupo Paris Espe\u0301ranto, en kiu Bourlet polemikis kontrau\u0306 Beaufront kaj aliaj malkontentuloj pri lia agado. Li okazigis esperantistajn festojn kaj biciklajn promenojn en Parizo, senlace organizis, prelegis, verkis, provlegis, \u2013 c\u0302io c\u0302i samtempe kun lia c\u0302efa laboro scienca kaj pedagogia."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ne estas mirinde, ke Zamenhof diris:"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Oni multe laboris por Esperanto ankau\u0306 antau\u0306 Bourlet, sed de la momento, kiam li alig\u0302is al nia anaro, en nian aferon envers\u0302ig\u0302is ia nova energio."}, {"text_idx": "#000025", "text": "C\u0302i tiun energion li uzis ankau\u0306 por la Internacia Scienca Asocio (nun ISAE) kaj por la Universalaj Kongresoj (ekde 1908 li estis vicprezidanto de KKK). Post la 8a UK (Krakovo, 1912) li okupig\u0302is c\u0302efe pri preparado de la 10a UK en Parizo (1914), kiu devus ig\u0302i la plej grandioza evento en la historio de Esperanto. Post g\u0302i li planis ripozi de Esperantaj aferoj (post lia morto lia filo Jean Bourlet, sciigis, ke la registaro proponis al Bourlet farig\u0302i ministro de publika edukado)."}, {"text_idx": "#000027", "text": "La forpaso de Bourlet signifis baton por la esperantistaro, c\u0302ar sen lia insisto Hachette perdis intereson pri eldonado de Esperanto-libroj, kaj la organizadon de la Pariza kongreso transprenis aliaj personoj. Tamen tio ne gravis, c\u0302ar la kongreso ne povis okazi pro la milito."}, {"text_idx": "#000028", "text": "C\u0302i tiu artikolo estas verkita surbaze de la 2a eldono de Homarano de Aleksander Korj\u0302enkov (Kaliningrado / Kaunas, 2011) kaj de la artikolo pri Carlo Bourlet el la enciklopedia projekto Nia Diligenta Kolegaro (NDK), c\u0302e kies preparado estis utiligitaj jenaj fontoj:"}, {"text_idx": "#000030", "text": "Legu ankau\u0306 la pli frue aperintajn artikolojn en c\u0302i tiu ciklo:"}, {"text_idx": "#000032", "text": "C\u0302i tiu artikolo aperis en la marta kajero de La Ondo de Esperanto (2015)."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Oni povas represi la supran tekston nur kun la permeso de la au\u0306toro."}, {"text_idx": "#000035", "text": "La plado kiu nerekte kondukis la pioniron al la morto estis \u201ctruto je la muelistino\u201d (kuirita kun migdaloj). Tial en Esperantio tiu plado estas indikita kiel \u201ctruto je Carlo Bourlet\u201d...\nMi gratulas pro belega artikolo kaj mi bedau\u0306ras c\u0302ar ni havis ian gravan motoron de Eo kiu frue forpasis.\nStranga destino de Eo estas kelfojoj. Forpasas batalantoj kaj restas sentau\u0306guloj. Kaj mem tiuj aktivaj helpantoj de Eo s\u0302ajnas esti tute senmovata devige al strangaj fortoj.\nSed, ne rezigu ni. Malgrau\u0306 kontrau\u0306uloj kaj kontrau\u0306aj situacioj Eo vivas forte kaj kreskas."}, {"text_idx": "#000036", "text": "La plado kiu nerekte kondukis la pioniron al la morto estis \u201ctruto je la muelistino\u201d (kuirita kun migdaloj). Tial en Esperantio tiu plado estas indikita kiel \u201ctruto je Carlo Bourlet\u201d..."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Mi gratulas pro belega artikolo kaj mi bedau\u0306ras c\u0302ar ni havis ian gravan motoron de Eo kiu frue forpasis."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Sed, ne rezigu ni. Malgrau\u0306 kontrau\u0306uloj kaj kontrau\u0306aj situacioj Eo vivas forte kaj kreskas."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Vi devas esti ensalutinta por rajti komenti."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Demonstraj versioj de \u201cLa Ondo\u201d\nMusklaku la kovrilon por legi pliajn informojn."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Demonstraj versioj de \u201cLa Ondo\u201d"}, {"text_idx": "#000043", "text": "Musklaku la kovrilon por legi pliajn informojn."}]