[{"text_idx": "#000001", "text": "Elvi Sidheri, foto de la au\u0306toro, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Li estis kvar tagojn inter la plastaj seg\u0302oj en la Barah\u0302a flughaveno en Madrido [c\u0302iuj eo], atendante ke migrantaj agentoj estu tiel decaj por doni al li respondon. Li vojag\u0302is por perfektigi sian [hispanan] lingvon per stipendio de la Casa Espan\u0303a (eo: Domo Hispanio) de Tirano, Albanio [c\u0302iuj eo], sed li jam estis perdita pri kiom da fojoj li recitis en sia menso la versojn de la poetoj Lope de Vega, Go\u0301ngora kaj Garci\u0301a Lorca. La plibonigon [de sia hispanlingva nivelo] li jam estis faranta ne en la klasc\u0302ambro, sed konvinkante la policon pri tio ke li ne portis drogojn au\u0306 estis plananta eklog\u0302i en Madrido: nur por koni la urbon. Li povus senti sin kiel Quijote en la mezo de la jaro 2000, sed, tiukaze, neniu pridubus la eniron al tiu Regno de Hispanio tiel malsaman al la bonecoj kiujn li imagis. Lia sola peko estis havi albanan pasporton, lando el kiu alvenis nur katastrofaj novaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Li ne povis atendi plu kaj decidis malantau\u0306eniri. Lia pacienco atingis sian limon. \u201cSe Hispanio ne volas ricevi Elvi-on, Elvi ankau\u0306 ne volas eniri Hispanion\u201d, li diris al si mem, plifortigante elmontron kiu karakterizas lin g\u0302is hodiau\u0306: paroli pri si mem en la tria persono. Li turnis sin duonvoje, petis sian pasporton kaj komencis la sekvan flugon al Albanio. Li konis kaj ne konis Madridon samtempe en tiu okazo."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Politikaj situacioj estis malfaciligantaj la disvastigon de la albana kulturo en la mondo. La internacia izoliteco de Albanio, unue, dum la komunisma reg\u0302imo de Enver Hog\u0302a (1944-1985), kaj la nuna diplomatia blokado de Kosovo, lando rekonita hodiau\u0306 de 97 el la 193 membroj de UN [eo], kunlaboris por portreti kulturon kiu, ec\u0302 kuntekste de Balkanio, estas imagata kiel la plej enigma. Oni taksas ke estas inter kvin kaj ses milionoj da homoj kiuj sin identigas etne kiel albanojn, kaj ne log\u0302as nur en Albanio. Ili konsistigas la c\u0302efan etnon en Kosovo (c\u0302irkau\u0306 93%), la c\u0302efan etnan minoritaton en Nord-Makedonio [eo] kaj havas konsiderindan c\u0302eeston en Nigramonto, Italio kaj Grekio, aldone al grava diasporo en Usono, Italio kaj Norda Eu\u0306ropo [c\u0302iuj eo]."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Pli ol dudek jarojn post sia unua intenco viziti Hispanion, Elvi Sidheri estas unu el la malmultaj tradukistoj kaj kulturaj perantoj inter la iberamerika mondo kaj la albana mondo. Fakte, li estas sperta konanto de la kultura monda romantiko kaj precipe de Hispanameriko c\u0302ar li estas tradukisto de la hispana, itala kaj portugala al la albana, kaj dedic\u0302is du romanojn al Hispanio: Du mondoj (Dy\u0308 bote, origine en la albana), publikita en 2019, kaj A Espan\u0303a con Amor (Sama titolo en originala verkaj\u0302o albane) [eo: Al Hispanio kun Amo], eldonita en 2021."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Kun tiu spirito, ni parolis kun Elvi Sidheri per retpos\u0302to kaj jen la intervjuo, kiu estis redaktita."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Kiel restas la bildo kiun vi perceptis pri Hispanio post vivado de tia malagrabla situacio en la Madrida flughaveno?"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Fue muy impactante, ya que me di cuenta de que la Espan\u0303a de mis suen\u0303os de juventud, la que habi\u0301a conocido leyendo a Lope de Vega, Go\u0301ngora y Garci\u0301a Lorca, era otra cosa. Pero, aunque fui consciente que la realidad era distinta, no senti\u0301 ningu\u0301n resentimiento hacia Espan\u0303a. Volvi\u0301 a los pocos an\u0303os, en 2004, y despue\u0301s muchas otras veces, cada vez que podi\u0301a. De hecho, despue\u0301s de dos de\u0301cadas tome\u0301 esa experiencia como inspiracio\u0301n y la plasme\u0301 como autor en una parte de mi libro publicado en 2021, A Espan\u0303a con amor, por ma\u0301s que el libro no sea autobiogra\u0301fico."}, {"text_idx": "#000009", "text": "G\u0302i estis tre s\u0302oka, c\u0302ar mi rimarkis ke la Hispanio de miaj song\u0302oj en mia juneco, kiun mi konis legante Lope de Vega, Go\u0301ngora, Graci\u0301a Lorca, estis io alia. Sed, kvankam mi konstatis ke realeco malsamas, mi ne sentis ian rankoron kontrau\u0306 Hispanio. Mi revenis ene de kelkaj jaroj, en 2004, kaj poste multalifojojn, c\u0302iufoje kiam mi povis. Fakte, post du jardekoj mi prenis tiun sperton kiel inspiron kaj reflektis g\u0302in kiel au\u0306toro en parto de mia libro eldonita en 2021, Al Hispanio kun Amo, malgrau\u0306 tio ke la libro ne estas au\u0306tobiografia."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Elvi Sidheri, albana verkisto kaj tradukisto"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Kiel vi rekonektis kun la hispana mondo poste?"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Fui a Ame\u0301rica casi inmediatamente despue\u0301s de esta primera fea experiencia y fue muy oportuno porque en el Caribe pude reencontrar las rai\u0301ces de mi amor por el mundo hispano, su cultura y su lengua. Fui a Repu\u0301blica Dominicana y al principio me senti\u0301 casi como en casa porque estaba lleno de turistas italianos, que son muy parecidos a nosotros, los albaneses. En mi pai\u0301s la cultura y la lengua italianas esta\u0301n muy presentes. Y despue\u0301s empece\u0301 a apreciar la forma relajada en que vivi\u0301an los lugaren\u0303os, el clima, la naturaleza, el mar azul y la mu\u0301sica. Despue\u0301s en Cuba me senti\u0301 muy atrai\u0301do por su orgullo, la cultura asombrosa que tienen y la arquitectura colonial de Santiago de Cuba y La Habana. Descubri\u0301 que, aunque Espan\u0303a y Ame\u0301rica Latina tienen ori\u0301genes comunes, como la misma lengua y algunas tradiciones, el Caribe e Hispanoame\u0301rica son realidades lejanas, que difieren visiblemente de Espan\u0303a y de Europa."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mi ris al Ameriko preskau\u0306 tuj post c\u0302i tiu unua malbela sperto kaj tio estis tre tau\u0306ga c\u0302ar en Karibio mi povis renkonti la radikojn de mia amo por la hispana mondo, g\u0302ia kulturo kaj lingvo. Mi iris al Dominika Respubliko [eo] kaj komence mi sentis min preskau\u0306 hejme c\u0302ar g\u0302i estis plena de italaj turistoj kiuj tre similas al ni, la albanoj. En mia lando la itala kulturo kaj lingvo tre c\u0302eestas. kaj poste mi komencis estimi la malstrec\u0302itan manieron en kiu la lokanoj, la vetero, la naturo, la blua maro kaj la muziko vivis. Poste, en Kubo mi sentis min tre allogita de ilia fiereco, la nekredebla kulturo kiun ili havas kaj la kolonian arkitekturon de Santiago de Kubo kaj Havano [c\u0302iuj eo]. Mi malkrovis ke kvankam Hispanio kaj Latinameriko havas komunajn originojn, kiel la sama lingvo kaj iuj tradicioj, Karibio kaj Latinameriko estas malproksimaj realaj\u0302oj kiuj videble diferencas de Hispanio kaj Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Kion vi povus rakonti al ni pri c\u0302i tiuj kulturaj diferencoj inter Hispanio kaj Latinameriko el via perspektivo kaj viaj spertoj?"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Espan\u0303a es casi un ti\u0301pico pai\u0301s de Europa Occidental: desarrollado, moderno, de mentalidad abierta, aunque mantiene sus rai\u0301ces mediterra\u0301neas. Ame\u0301rica Latina ha heredado la mayor parte del legado cultural espan\u0303ol, como su lengua y muchas tradiciones, pero tambie\u0301n ese maravilloso Nuevo Mundo ha creado su propia conciencia, a partir de la mezcla de muchas culturas y etnias que emigraron a lo largo de los siglos y se fusionaron con el componente nativo y con personas de otros ori\u0301genes como A\u0301frica y Asia."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Hispanio estas preskau\u0306 tipa okcidenteu\u0306ropa lando: disvolvita, moderna, kun malferma menso, kvankam g\u0302i konservas siajn mediteraneajn radikojn. Latinameriko heredis la plej grandan parton de la hispana kultura postlasaj\u0302o, kiel g\u0302ian lingvon kaj multajn tradiciojn, sed ankau\u0306 tiu mirinda Nova Mondo kreis sian propran konsciencon, el la miksaj\u0302o de multaj kulturoj kaj etnoj kiuj elmigris tra la jarcentoj kaj kunfandig\u0302is kun la denaska komponento kaj kun homoj el aliaj originoj, kiel Afriko kaj Azio."}, {"text_idx": "#000017", "text": "En tiu miksaj\u0302o de kulturoj en Latinameriko, kiel vi vidas, el Albanio, tiun denaskan komponenton kiun vi mencias kaj g\u0302ian interagadon kun aliaj kulturoj? C\u0302u vi vidas similecojn inter tiu realaj\u0302o kaj via balkana kunteksto?"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Las poblaciones indi\u0301genas conforman la parte ma\u0301s importante de la imagen que tenemos de Ame\u0301rica Latina, y en particular la que yo tengo como hispano\u0301filo porque son el corazo\u0301n mismo del continente americano. Pienso en la mezcla de etnias, lenguas, tradiciones y rai\u0301ces que aportaron civilizaciones histo\u0301ricas y tambie\u0301n en el aporte de culturas nativas: sin ellas Ame\u0301rica Latina no seri\u0301a la misma."}, {"text_idx": "#000019", "text": "La peni\u0301nsula balca\u0301nica tambie\u0301n ha estado habitada por muchas naciones diferentes y la regio\u0301n siempre ha sido una encrucijada de civilizaciones, religiones e imperios. Soy muy consciente de que mi identidad albanesa fue forjada por la mezcla de estos pueblos y culturas a lo largo de los siglos."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La indig\u0302enaj popoloj konsistigas la plej gravan parton de la bildo kiun ni havas de Latinameriko, kaj precipe tiun kiun mi havas kiel hispansimpatianto, c\u0302ar ili estas la koro mem de la amerika kontinento. Mi pensas pri la miksaj\u0302o de etnoj, lingvoj, tradicioj kaj radikoj kiuj kontribuis al historiaj civilizacioj kaj ankau\u0306 pri la kontribuo de denaskaj kulturoj: sen ili Latinameriko ne estus la sama."}, {"text_idx": "#000021", "text": "La Balkana Duoninsulo ankau\u0306 estis log\u0302ata de multaj diversaj nacioj kaj la regiono c\u0302iam estis vojkrucig\u0302o de civilizacioj, religioj kaj imperioj. Mi tre scias ke mia albana identeco estis forg\u0302ita de la miksaj\u0302o de c\u0302i tiuj popoloj kaj kulturoj tra la jarcentoj."}, {"text_idx": "#000022", "text": "C\u0302u vi trovas multajn kulturajn similecojn inter Balkanoj kaj Latinameriko?"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Seguramente podemos encontrar muchas, si\u0301. Aunque no me gusta hablar de aspectos negativos hay que mencionar que en estas dos regiones hay problema\u0301ticas comunes como falta de estabilidad, problemas econo\u0301micos, crisis gubernamentales, dictaduras pasadas y sistemas democra\u0301ticos hi\u0301bridos. Afortunadamente tambie\u0301n compartimos una actitud en la vida cotidiana de vivir con alegri\u0301a, somos irascibles, despreciamos las dificultades que enfrentamos y hay un cierto disfrute de la lentitud en el di\u0301a a di\u0301a que nos permite apreciar los pequen\u0303os placeres que se nos presentan. Me gusta pensar que, en cierto modo, los Balcanes son la Ame\u0301rica Latina de Europa en muchos aspectos hermosos."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Ni certe povas trovi multajn, jes. Kvankam mi ne s\u0302atas paroli pri negativaj aspektoj, ni menciu ke en c\u0302i tiuj du regionoj estas oftaj problemoj kiel manko de stabileco, ekonomiaj dilemoj, registaraj krizoj, pasintaj diktaturoj kaj hibridaj demokratiaj sistemoj. Felic\u0302e ni ankau\u0306 kundividas sintenon en la c\u0302iutaga vivo de travivado kun g\u0302ojo, ni estas koleruloj, ni malestimas malfacilaj\u0302ojn kiujn ni alfrontas kaj estas certa g\u0302uo de la malrapideco en la tago al tago kiu permesas al ni estimi la malgrandajn plezurojn kiuj estas prezentitaj al ni. Mi s\u0302atas pensi ke, iel, Balkanoj estas la Latinameriko de Eu\u0306ropo en multaj belaj aspektoj."}, {"text_idx": "#000025", "text": "C\u0302u ekzistas vortoj en la albana kiujn oni povas traduki klare al la hispana, sed samtempe, traduki ilin en aliajn lingvojn malfacilegas c\u0302ar ne ekzistas ekvivalentoj?"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Creo que si\u0301. Pienso en la muy ti\u0301pica palabra espan\u0303ola \u201csiesta\u201d que puede traducirse fa\u0301cilmente con la palabra albanesa \u201ckotem\u201d: una especie de siesta relajante, que tambie\u0301n implica una tradicio\u0301n del lento disfrute de la vida que ambas culturas compartimos."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mi kredas ke jes ja. Mi pensas pri la tre tipa hispanvorto \u201csiesta\u201d [eo: siesto] kiu oni povas facile traduki per la albana vorto \u201ckotem\u201d: speco de malstrec\u0302a dormeto, kiu ankau\u0306 implicas tradicion de malrapida g\u0302uo de la vivo kiun ambau\u0306 kulturoj kundividas."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Kaj se vi elektus unu solan vorton de la hispana, kiu g\u0302i estus?"}, {"text_idx": "#000029", "text": "La que siempre me ha fascinado es \u201chermosa\u201d, ya que es una de las primeras palabras que aprendi\u0301 al leer el libro \u201cLa judi\u0301a de Toledo\u201d de Lion Feuchtwanger. Es un escritor judi\u0301o alema\u0301n sobreviviente del Holocausto que en su novela describe el amor entre el rey Alfonso VIII y Raquel, una muchacha judi\u0301a a quien llamaban la \u201cFermosa\u201d. Para mi\u0301, Espan\u0303a y el mundo y culturas hispa\u0301nicas son simplemente hermosas."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Tiu kiu c\u0302iam fascinis min, estas \u201chermosa\u201d [eo: bela], c\u0302ar g\u0302i estas unu el la unuaj vortoj kiujn mi lernis legante la libron \u201cLa judi\u0301a de Toledo\u201d [eo: La judino de Toledo] de Lion Feuchtwanger. Li estas juda-germana verkisto, postvivanto de la Holokau\u0306sto, kiu en sia romano priskirbas la amon inter reg\u0302o Alfonso VIII kaj Raquel, juda knabino kiun oni nomis \u201cFermosa\u201d. Por mi, Hispanio kaj la mondo kaj hispanaj kulturoj estas simple belaj."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Kiuj estas la hispanaj kaj latinamerikaj au\u0306toroj kiujn vi s\u0302atas au\u0306 pli g\u0302uas traduki?"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Me encanta hacer traducciones especialmente de poetas, ya sea de Espan\u0303a o de Ame\u0301rica Latina, y debo sen\u0303alar que mi primera traduccio\u0301n del espan\u0303ol fue de tres de las Novelas Ejemplares de Miguel de Cervantes. Todo el tiempo traduzco autores, como Octavio Paz, Mario Benedetti, Ce\u0301sar Vallejo \u2013uno de los poetas ma\u0301s difi\u0301ciles de traducir\u2013, Jaime Sabines, Pablo Neruda y, mi favorita en absoluto, Elvira Sastre."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Mi amas fari tradukojn precipe de poetoj, estu de Hispanio au\u0306 Latinameriko, kaj mi devas klarigi ke mia unua tradukado de la hispana estis tri el la Ekzemplaj Romanoj de Cervanto [eo]. Mi tradukas au\u0306torojn la tuta tempo, kiel Octavio Paz, Mario Benedetti, Ce\u0301sar Vallejo -unu el la plej malfacilaj poetoj por traduki-, Jaime Sabines, Pablo Neruda kaj, mia plej s\u0302atata verkistino, Elvira Sastre."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Kiu literaturo temas pri la ligoj inter la albana kaj la hispana mondo?"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Poca y no esta\u0301 traducida. El cla\u0301sico de referencia es el famoso libro Hasta la vista (NdR: ti\u0301tulo original en albane\u0301s) del gran autor Pietro Marko, donde describe la Guerra Civil Espan\u0303ola inspirado en sus propias experiencias como voluntario de las Brigadas Internacionales. Nunca se ha traducido al espan\u0303ol y yo siempre recomiendo su traduccio\u0301n por su disidencia a la dictadura y las experiencias que cuenta. Tambie\u0301n me gustari\u0301a destacar mi libro A Espan\u0303a con Amor, en el que describo las relaciones culturales y humanas entre albaneses y espan\u0303oles desde la de\u0301cada de 1930 hasta nuestros di\u0301as a trave\u0301s de tres historias de amor en tres e\u0301pocas diferentes. (NdR: en junio se ha publicado en Espan\u0303a la novela policial La espi\u0301a de cristal de Pere Cervantes, que ambienta una historia de amor entre un reportero espan\u0303ol y una sobreviviente de guerra albanesa en el Kosovo de la posguerra)"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Malmulta kaj ne estas tradukita. La referenca klasikaj\u0302o estas la fama libro Hasta la vista (NdlR [Hispane*]: originala titolo albane) de la granda au\u0306toro Pietro Marko, kie li priskribas la Hispanan Enlandan Militon inspiritan de siaj propraj spertoj kiel volontulo de la Internaciaj Brigadoj. Oni neniam tradukis al la hispana kaj mi c\u0302iam rekomendas g\u0302ian tradukon pro lia malkonsento al diktatoreco kaj la spertoj kiujn li rakontas. Mi ankau\u0306 s\u0302atus reliefigi mian libron Al Hispanio kun Amo, en kiu mi priskribas kulturajn kaj homajn rilatojn inter albanoj kaj hispanoj de la 1930-aj jaroj g\u0302is nuntempo tra tri amrakontoj en tri malsamaj tempoj. (NdlR [hispane]: en junio, estis eldonita en Hispanio la polica romano La espi\u0301a de cristal de Pere Cervantes, kiu starigas amrakonton inter hispana raportisto kaj postvivantino de albana milito en la postmilita Kosovo)"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Estante la albana literaturo malmulte konata, pri kiu ni devus atenti por kompreni pli bone c\u0302i tiun kulturan panoramon? La nomo de la verkisto Ismail Kadare\u0301 c\u0302iam aperas, sed kiuj aliaj estas?"}, {"text_idx": "#000038", "text": "La literatura albanesa esta\u0301 viviendo una especie de renacimiento, despue\u0301s de la cai\u0301da del re\u0301gimen totalitario en Albania, pero tambie\u0301n en Kosovo, y hay muchos escritores talentosos que esta\u0301n creando una nueva ola sin vi\u0301nculos, pocas influencias y una mentalidad distinta al antiguo re\u0301gimen y sus reflejos en nuestro espacio literario, como pueden ser Erjus Mezini o Kristaq Turtulli."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Kadare\u0301 es un grande, y eso no lo digo yo, sino los lectores de medio mundo en los ma\u0301s de treinta idiomas en la cuales han sido traducidos sus libros. Pero sus obras esta\u0301n inevitablemente vinculadas a aquel periodo histo\u0301rico. E\u0301l supo jugar majestuosamente con la censura, sen\u0303alando problemas que nadie ma\u0301s podri\u0301a. Sin embargo, un hecho lamentable en el que caen muchos cuando escriben sobre Albania es tomar siempre como punto de referencia la violencia del Kanun medieval, las Vi\u0301rgenes Juradas, la dictadura de Hoxha, la prostitucio\u0301n, las organizaciones criminales mafiosas y nada ma\u0301s, como si Albania y los albaneses fue\u0301ramos so\u0301lo eso. Es algo muy despectivo, que no le hace justicia a Albania ni a su literatura."}, {"text_idx": "#000040", "text": "La albana literaturo vivas specon de renaskig\u0302o, post la falo de la totalisma reg\u0302imo en Albanio, sed ankau\u0306 en Kosovo, kaj estas multaj talentaj verkistoj kiuj kreas novan ondon sen ligoj, malmultaj influoj kaj malsama pensmaniero de la malnova reg\u0302imo kaj g\u0302iaj reflektoj en nia literatura spaco, kiel ekzemple Erjus Mezini au\u0306 Kristaq Turtulli."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Kadare\u0301 estas grandulo, kaj ne mi diras tion, sed la duonmondaj lektoroj en la pli ol tridek lingvoj en kiuj liaj libroj estis tradukitaj. Sed liaj verkoj estas neeviteble ligitaj al tiu historia periodo. Li sciis ludi majeste kun cenzuro, montrante problemojn kiujn neniu povis montri. Tamen, malfelic\u0302a fakto en kiun multaj falas kiam ili skribas pri Albanio estas konsideri c\u0302iam la perforton de la mezepoka Kanun, la Vi\u0301rgenes Juradas (J\u0302uritaj Virgulinoj), la Hoxha-diktaturon, la prostituadon, la krimajn organizojn de mafio kaj nenion pli, kvazau\u0306 Albanio kaj albanoj estas nur tio. G\u0302i estas io tre disdegna, kiu ne faras justecon al Albanio au\u0306 al g\u0302ia literaturo."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Efektive, kiam oni parolas pri \u201cAlbanio\u201d kaj \u201cKosovo\u201d, oni kutime proliferigas negativajn, au\u0306 almenau\u0306 antau\u0306modernajn kaj malhelajn stereotipojn. Kion oni povus fari de kultura produktado por kontrau\u0306stari tiujn bildojn kaj oferti al la mondo pli fidelan, modernan kaj kosmopolitan vizion de la nunaj Albanio kaj Kosovo?"}, {"text_idx": "#000043", "text": "Tanto extranjeros como muchos autores albaneses suelen enfocarse en esto, quiza\u0301s, porque les resulta ma\u0301s fa\u0301cil que profundizar en otras cosas. En mi literatura, por el contrario, siempre trato de centrar la atencio\u0301n en el cara\u0301cter cosmopolita ancestral ti\u0301pico de los albaneses. Por ejemplo, en el hecho de que nuestra tierra desde siempre ha sido encrucijada de civilizaciones, lenguas, culturas y tradiciones y eso lleva a una mentalidad abierta y a una hospitalidad caracteri\u0301stica que se aprecia, entre otras cosas, en el rescate de los judi\u0301os en la Segunda Guerra Mundial o en la acogida de refugiados de la guerra de Kosovo en 1999. Intento destacar de nuestra Besa \u00ad\u2013co\u0301digo de honor tradicional albane\u0301s\u00ad\u2013 nuestra actitud alegre y nuestra obstinacio\u0301n y cara\u0301cter invencible ante las dificultades de la vida, el mal destino, los invasores y los regi\u0301menes opresores."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Samkiel eksterlandanoj, albanaj au\u0306toroj kutime fokusig\u0302as pri tio, eble, c\u0302ar ili trovas g\u0302in pli facila ol profundigi aliajn aferojn. En mia literaturo, kontrau\u0306e, mi c\u0302iam provas koncentri atenton al la tipa prapatra kosmopolita karaktero de la albanoj. Ekzemple, en la fakto ke nia tero c\u0302iam estis vojkrucig\u0302o de civilizacioj, lingvoj, kulturoj kaj tradicioj kaj tio kondukas al malferma menso kaj karakteriza gastamo kiu videblas, interalie, en la savo de la judoj en la Dua mondmilito au\u0306 en la ricevo de rifug\u0302intoj de la kosova milito en 1999. Mi klopodas elstarigi el nia Besa -tradicia honora kodo en Albanio- nian gajan sintenon kaj nian persiston kaj nevenkeblan karakteron fronte al la malfacilaj\u0302oj de la vivo, malbona destino, la invadantoj kaj subpremaj reg\u0302imoj."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Kiun estontecon de kunlaboro ni povas atendi inter la albana mondo kaj la hispana mondo konsiderante ke ili estas ekstercentraj areoj de tutmonda kultura produktado?"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Estoy seguro de que seguira\u0301n construye\u0301ndose puentes culturales entre nuestras culturas y gente, especialmente a trave\u0301s de la literatura, y dare\u0301 lo mejor de mi\u0301 para dar mi aporte en este contexto, como autor y como traductor."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Mi estas konvinkita ke kulturaj pontoj inter niaj kulturoj kaj homoj estos dau\u0306re konstruitaj, precipe per literaturo, kaj mi faros mian plej bonegan parton por doni mian kontribuon en c\u0302i tiu kunteksto, kiel au\u0306toro kaj kiel tradukisto."}, {"text_idx": "#000049", "text": "En 2012 la dekstrula popolisma reg\u0302imo en Nord-Makedonio starigis novan monumenton al Tito en la centro de Skopjo, indikante ke li havis pli da admirantoj ol da malamantoj inter la elektantoj. Foto de Filip Stojanovski, CC BY 3.0"}, {"text_idx": "#000050", "text": "Hodiau\u0306 la nombro de homoj, kiuj nostalgias pri Jugoslavio, nutrante la kulton de personeco de Josip Broz Tito, estas relative malalta. Tamen, konsiderante oponon al lastaj deklaroj de bulgaraj politikistoj, priskribintaj lin kiel totalisman diktatoron, oni povas konkludi ke multaj homoj en Nord-Makedonio konsideras la longdau\u0306ran jugoslavan gvidanton g\u0302enerale pozitiva historia persono."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Dum nord-makedonaj oficialuloj (escepte de la urbestro de Skopjo) elektis altaniman pozicion kaj ne reagis rekte al la provokaj deklaroj, ili estis aktive diskutataj en sociaj retoj kaj kafejoj (permesite lau\u0306 malstriktaj protokoloj pri KOVIM-19)."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Argumentoj kontrau\u0306 la ideo, ke Tito estis malica diktatoro, radikas en perceptoj de la fundamentaj diferencoj inter li kaj Stalin, kvankam la diferencoj inter la politikaj sistemoj gvidataj de ili rezultis en malsamaj tipoj de kultoj de personeco. Tamen publika debato pri tiuj problemoj, same kiel akademia esplorado de aktualaj opinioj pri la heredaj\u0302o de Federacio Jugoslavio, katastrofe mankas."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Mia sperto montras ke la generacioj de infanoj, naskig\u0302intaj en Jugoslavio en la 1970-aj jaroj, reagis al la disfalo de la valorsistemo, kiu metis Titon sur piedestalon, kun granda dozo de cinikismo. Malgrau\u0306 oficiala propagando (kiu poiomete malkreskis post lia morto en majo de 1980), jugoslavaj adoleskuloj de tiu epoko pli interesig\u0302is pri rokkantoj, defiintaj la establitan imagon de Tito."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Tio estis la infanoj, kiuj jam en beba ag\u0302o au\u0306dis patriotajn kantojn kiel \u201eVi povas kalkuli pri ni\u201d (\u201cRac\u030cunajte na nas\u201d) de Rani Mraz verkita en 1978, kaj \u201eKamarado Tito, ni j\u0302uras al vi\u201d (\u201cDruz\u030ce Tito mi ti se kunemo\u201d) de popmuzika stelulo Zdravko C\u030colic\u0301 aperinta en 1980."}, {"text_idx": "#000055", "text": "En \u201eVi povas kalkuli pri ni\u201d la kantoverkisto \u0110or\u0111e Balas\u030cevic\u0301 diris ke li \u201efaris tiun c\u0302i kanton kiel promeson al Tito\u201d, promesante ke lia c\u0302iam pli okcidentema generacio (\u201een la nomo de ni c\u0302iuj, naskig\u0302intaj en la 1950-aj\u201d) ne perfidos la idealojn de la antifas\u0302ista revolucio, kiu kreis Jugoslavion dum la Dua Mondmilito, \u201ec\u0302ar la sango de partizanoj fluas en niaj vejnoj\u201d:"}, {"text_idx": "#000057", "text": "Iuj dubas ke ni estas misgviditaj\nEkde tempo kiam ni au\u0306skultas [vinilajn] registraj\u0302ojn kaj ludas rok[muzikon]\nSed ie ene de ni la flamo de la bataloj plu lumas\nKaj mi diras al vi tion, kion mi scias certe"}, {"text_idx": "#000058", "text": "La teksto de la kanto de Zdravko C\u030colic\u0301 estis fakte versio de morna patriota himno, kiu devenas de la batalo c\u0302e Kozara en 1942, kies c\u0302efa motivo ig\u0302is slogano de oficiala s\u0302tata/reganta partio: \u201eKamarado Tito, ni j\u0302uras al vi ke ni ne forlasos vian vojon\u201d. La kanto de C\u030colic\u0301 estis eldonita kiel unuopaj\u0302o kaj la B-flanka \u201eSur vojo de Tito\u201d (\u201cTitovim putem\u201d) ankau\u0306 estis populara."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Post kelkaj jaroj homoj, naskig\u0302intaj dum la vivo de Tito, povis identigi sin kun almenau\u0306 du trionoj de la kanto \u201eTrifoje mi vidis Titon\u201d (\u201cTriput sam video Tita\u201d). G\u0302ia au\u0306toro denove estis Balas\u030cevic\u0301, kio pli ol io ajn spegulas la jugoslavan tempospiriton. Balas\u030cevic\u0301 kundividis siajn infanag\u0302ajn spertojn de partopreno en amasa manifestacio, kiam la prezidanto vizitis lian urbon, sekvis kazo kiam Tito venis al lia koncerto kaj fine la elvers\u0302ig\u0302o de malg\u0302ojo tra la lando dum la funebro de Tito. La kanto finig\u0302as per vortoj, ke Tito vivas en c\u0302iuj bonaj aj\u0302oj, kiuj estis konstruitaj tra Jugoslavio, en g\u0302ia libereco kaj paco."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Rokmuzikistoj de la 1980-aj pridubas la imagon de Tito"}, {"text_idx": "#000063", "text": "Siamaniere rokbando el Sarajevo Zabranjeno pus\u030cenje (\u201eFumado malpermesita\u201d) referencis tiun c\u0302i kanton en parodio en 1999, kun bildigo de infano, vestita kiel unu el junpioniroj de Tito, ludanta por la prezidanto en la filmeto por ilia kanto \u201eJugo 45\u201d."}, {"text_idx": "#000064", "text": "La grupo Zabranjeno pus\u030cenje estis centre de skandalo, kiam g\u0302ia kantisto s\u0302ercis dum koncerto en Rijeka (Kroatio) en 1984, ke \u201ela mars\u0302alo siblis\u201d, aludante misfunkciantan elektronikan sonfortigilon. C\u0302ar \u201ela mars\u0302alo\u201d estis milita titolo de Tito, tio altiris la atenton de la sekreta polico. La amaskomunikiloj kondamnis la bandon pro ofendo de la s\u0302tato, kaj g\u0302ia turneo kaj TV-prezentaj\u0302oj estis c\u0302esigitaj. Malgrau\u0306 disvastig\u0302intaj onidiroj, membroj de la bando ne estis arestitaj."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Danke al kreskanta liberalig\u0302o, Zabranjeno pus\u030cenje baldau\u0306 dau\u0306rigis sian turneon, kun pliaj aludoj al Tito kaj sociaj problemoj en siaj kantoj. Alia tia furorkanto ig\u0302is en 1985 \u201eLa dimanc\u0302o kiam Hase forpasis\u201d (\u201cNedjelja kad je otis\u030co Hase\u201d), formale dedic\u0302ita al la lasta ludo de bosnia futbalisto Asim Ferhatovic\u0301 Hase en 1966."}, {"text_idx": "#000066", "text": "La priskribo de la konduto de la sportaj zelotoj estis vaste interpretata kiel funebrado de Tito. La kanto finig\u0302as je alta noto, kun la homamaso salutanta sian favoratan ludanton kaj patriote skandanta la nomon de la Unio: \u201eC\u0302iam antau\u0306en, estas nur unu Hase! Ju-go-slavio, Ju-go-slavio!\u201d"}, {"text_idx": "#000067", "text": "Tamen ilia kanto \u201eTago de la respubliko\u201d (\u201cDan Republike\u201d) , aperinta en 1987, estis plena je morna etoso. G\u0302i priskribas senrevig\u0302intan, drinkantan patron, veteranon de la Dua Mondmilito, kiu blasfemas la oportunismon de junaj samlandanoj kaj la malvalidig\u0302on de la socialismaj idealoj. La kanto referencas al la komencig\u0302anta ekonomia depresio dum \u201ela maljuna viro\u201d deziras malfermi la fenestron kaj krii la 29-an de novembro, sed lia edzino diras ke ilia hejtilo ne funkcias (do estas tro malvarme)."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Nome Balas\u030cevic\u0301 adiau\u0306is Titon kiel s\u0302tatan simbolon per sia kanto \u201eRequiem\u201d el la albumo \u201ePanta Rei\u201d, kiu anticipis la perfortan disfalon de Jugoslavio, komencig\u0302intan per surstrataj protestoj de \u201emalsataj laboristoj\u201d kaj la trompo de la naivaj civitanoj fare de la reganta klaso."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Tio c\u0302i estas arang\u0302ita kiel konversacio inter la poeto kaj \u201ela Komandanto\u201d, alia sinonimo por Tito. G\u0302i komencig\u0302as je agnosko, ke li delonge ne au\u0306dis la iam popularan kanton \u201eVi povas kalkuli pri ni\u201d, kiu estas preskau\u0306 forgesita. Fine de la kanto Tito estas homigita, alparolata per simpla \u201e[hej] viro\u201d."}, {"text_idx": "#000074", "text": "La 1980-aj jaroj finig\u0302is je kompleta komparado de la reganta Komunista Partio kun organizita krima organizaj\u0302o fare de Belgrada hardroka bando Riblja C\u030corba (\u201eFis\u0302supo\u201c). Ili inversigis la s\u0302tatan propagandan sloganon \u201eTito estas nia, ni estas de Tito\u201d al la disdegna \u201eTito estas via\u201d (\u201cTito je vas\u030c\u201d). La serba vorto \u201evas\u030c\u201c estas ankau\u0306 mallonga formo de \u201evas\u030cka\u201d (pediko)."}, {"text_idx": "#000075", "text": "i ja vam nisam za to kriv"}, {"text_idx": "#000077", "text": "La titolo de ilia albumo \u201eKoza nostra\u201c, aperinta en 1990, estas transliterigo de la nomo de la sicilia mafio Cosa Nostra kaj la kanto \u201eMafiano\u201d referencas al homoj, kiuj uzas siajn partiajn membrokartojn por persona gajno koste de ordinaraj homoj. Ec\u0302 pli, la kanto \u201eAl Kapone\u201d komparis Titon kun la fifama usona gangstero, deklarinte lin la \u201ereg\u0302o de krimeco kaj grandaj parazitoj\u201d kaj unu el la plej malicaj diktatoroj."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Ne c\u0302iuj jugoslavaj infanoj de la 1970-aj jaroj aprobis la kompletan pop-rokan transformadon de Tito de heroo g\u0302is maliculo. Kompare al la teruraj\u0302oj de la 1990-aj jaroj, multaj komencis konsideri lian regadon sufic\u0302e favora."}, {"text_idx": "#000080", "text": "En la sekvaj jardekoj la civitanoj de s\u0302tatoj sukcedintaj al Jugoslavio, bezonantaj au\u0306toritatajn personecojn forme de naciista patro-fondinto, trovis konvenajn anstatau\u0306aj\u0302ojn de Tito inter la multe malpli konataj partiestroj. Multaj tiaj politikistoj estis membroj de eksaj komunistaj dinastioj, transformig\u0302intaj je dekstremaj popolistoj, kiuj \u201einvestis\u201d la monon de impostpagantoj en konstruadon de novaj kultoj de personeco."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Tiu c\u0302i intervjuo estis originale publikigita en Meta.mk. Redaktita versio estas republikigata kadre de interkonsento pri kundivido de enhavo inter Tutmondaj Voc\u0302oj kaj Metamorphosis Foundation."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Parto de lia intensa esplorado pri etnonaciismo kaj la rolo de nacia historio en la regiono ig\u0302is alirebla por la publiko en Nord-Makedonio danke al la traduko de liaj libroj \u201cLa pasinteco demandata: Nuntempa Makedonio kaj la malcertecoj de nacio\u201d (The past in question: Modern Macedonia and the Uncertainties of Nation; 2003) kaj \u201cLojaleco je morto, fido kaj teroro en revolucia Makedonio\u201d (Loyal unto Death, Trust and Terror in Revolutionary Macedonia; 2013)."}, {"text_idx": "#000086", "text": "En intervjuo al la retejo CriThink.mk, Brown klarigas la gravecon de kritika pensado dum esplorado de historio."}, {"text_idx": "#000087", "text": "CriThink: Kiom grava estas la aplikado de kritika pensado al historio kaj antropologio?"}, {"text_idx": "#000089", "text": "This is especially important in the study of nationalism \u2014 a mode of political organization and identity formation that contributed to the break-up of multiconfessional empires in the 19th century, and which often seeks legitimacy by claiming ancient roots. What makes it more complicated is that most nation-states place a high premium on communicating to their citizens a strong sense of shared history that distinguishes them from others. Often, it is easier for people to see the inconsistencies and distortions in their neighbors\u2019 versions of the past, than to question or closely scrutinize the history that they think holds their own society together."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Critical thinking demands, as an early step, recognition of one\u2019s own blinkers, prejudices and areas of ignorance. It also benefits from dialogue in which participants check their egos and agendas at the door, and measure success not by the points they score, but by the new ways of seeing they have helped generate for themselves or others."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Tio estas speciale grava dum la studado de naciismo \u2014 speco de politika organizado kaj identeca formig\u0302o kontribuinta al la disfalo de plurkonfesiaj imperioj en la 19-a jarcento kaj ofte serc\u0302anta legitimecon je pretendoj pri antikvaj radikoj. Komplikigas la aferon tio, ke plejparto de naciaj s\u0302tatoj grave atentas komunikadon al siaj civitanoj de la forta sento de kundividita historio kiu distingas ilin de la aliaj. Ofte por homoj estas pli facile vidi malkongruaj\u0302ojn kaj distordaj\u0302ojn en versioj de la pasinteco, prezentataj de iliaj najbaroj, ol starigi demandojn kaj skrupule esplori la historion, kiu lau\u0306 ilia opinio tenas kune ilian propran socion."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Kritika pensado postulas unuavice rekonon de propraj okuls\u0302irmiloj, superstic\u0302oj kaj ignorataj areoj. G\u0302i profitas ankau\u0306 de dialogo, kies partoprenantoj kontrolas siajn egoojn kaj agendojn c\u0302e la pordo, kaj mezuras sukceson ne per kolektitaj poentoj, sed per novaj manieroj de perceptado, kiujn ili helpis generi por si mem kaj por la aliaj."}, {"text_idx": "#000094", "text": "CriThink: Politikaj elitoj en plejparto de Balkanaj s\u0302tatoj s\u0302ajne insistas je promociado de la koncepto de \u201cnacia historio\u201d, bazita sur elektado de \u201cpozitivaj\u201d kaj ekskludado de \u201cnegativaj\u201d \u201cfaktoj\u201d por krei au\u0306 subteni oficialajn rakontojn, uzatajn en lernolibroj kadre de publika edukado. En la lastaj 200 jaroj tiu dogma aliro ofte estis uzata por pravigi subpremadon de \u201cla aliaj\u201d. C\u0302u ekzistas alia maniero por verki historion?"}, {"text_idx": "#000095", "text": "KB: History is an incredibly rich domain of study. In 2015, oral historian Svetlana Alexievich was awarded the Nobel Prize for Literature for her work chronicling citizens\u2019 voices from the end of the Soviet Union. Organizations like EuroClio \u2014 to which many history teachers from the Balkans and Eastern Europe belong \u2014 promote the study of global history, and encourage members and students to explore social, cultural and economic history. Courageous and open-minded historians are often leading critics of the exceptionalism on which national history is founded \u2014 including in the United States, through efforts like the 1619 project."}, {"text_idx": "#000096", "text": "I think that these kind of approaches have enormous potential to transform people\u2019s understandings of the past, and prompt reflection on how the present will look from the future. I am particularly excited by the promise of microhistory, as pioneered by Carlo Ginzburg, which draws out the broader human significance from the close study of an event or community."}, {"text_idx": "#000097", "text": "KB: Historio estas nekredeble ric\u0302a studkampo. En 2015 bus\u0302historiisto Svjatlana Aljeksijevic\u0302 [eo] ricevis la Nobel-Premion pri Literaturo pro sia laboro rilata al registrado de voc\u0302oj de civitanoj dum la fino de Sovetunio. Organizaj\u0302oj kiel EuroClio \u2014 en kiu membras multaj instruistoj de historio en Balkanoj kaj Orienta Eu\u0306ropo \u2014 promocias la studadon de tutmonda historio kaj kurag\u0302igas membrojn kaj studentojn por esplori socian, kulturan kaj ekonomian historion. Kurag\u0302aj kaj malfermitaj al la novaj ideoj, historiistoj ofte estas la c\u0302efaj kritikantoj de esceptismo, surbaze de kiu estas fondita nacia historio \u2014 inkluzive en Usono, per klopodoj kiel la projekto 1619."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Mi opinias ke tiu c\u0302i tipo de aliro havas enorman potencialon por transformi komprenadon de la pasinteco fare de homoj, kaj sugesti kiel la nuntempo estos rigardata el la estonteco. Mi estas speciale fascinita per la promesplena mikrohistorio [eo] kies pioniro estis Carlo Ginzburg, kiu prezentis pli larg\u0302an homan signifon de la proksima studado de evento au\u0306 komunumo."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Anglalingvaj eldonoj de libroj de Keith Brown \u201cLa pasinteco demandata: Nuntempa Makedonio kaj la malcertecoj de nacio\u201d (The past in question: Modern Macedonia and the Uncertainties of Nation; 2003) kaj \u201cLojaleco je morto, fido kaj teroro en revolucia Makedonio\u201d (Loyal unto Death, Trust and Terror in Revolutionary Macedonia; 2013)."}, {"text_idx": "#000100", "text": "CriThink: En via libro \u201cLa pasinteco demandata: Nuntempa Makedonio kaj la malcertecoj de nacio\u201d vi mencias defion de nefidindeco kaj biaso de alireblaj historiaj fontoj, inkluzive la korespondadon de britaj konsuloj, konservig\u0302intan forme de mikrofilmoj en la Muzeo de Makedonia Lukto en Grekio; au\u0306 la pensiajn petojn, senditajn al la nova makedonia s\u0302tato de la maljunuloj, kiuj postvivis la revoluciojn inter 1948 kaj 1956, konservig\u0302intajn en la S\u0302tata Arh\u0302ivo de Nord-Makedonio. Kiel vi mem sukcesas respondi al tiu c\u0302i defio kaj eltiri utilajn informojn el tiuj c\u0302i registraj\u0302oj?"}, {"text_idx": "#000101", "text": "KB: I first read many of these sources while I was a graduate student in anthropology. Conscious that the Ilinden Uprising of 1903 had been interpreted differently by scholars for whom the correct context was Greek, Bulgarian, Serbian, Albanian, Yugoslav, Ottoman, Balkan or Macedonian history, I wanted to get as close to the period as I could, by engaging closely with sources that, in one way or another, stood outside these frames of reference."}, {"text_idx": "#000102", "text": "I was struck, for example, by the fact that according to the records of the National Archive in Skopje, only a handful of scholars had sought access to the Ilinden dossier of biographies. My understanding was that these sources were discounted because, self-evidently, they were self-interested. The British, French, German and American diplomatic and consular records from Ottoman Macedonia, by contrast, are often treated as wholly dispassionate, objective and clinical accounts, as if their authors were scientifically trained medical professionals, diagnosing the ills of an empire on its death-bed. In writing \u201cLoyal Unto Death,\u201d I took an alternative, subversive approach toward these two sets of sources. Whether or not individual pension-seekers amplified their own roles, or edited out those elements that might weaken their case for state recognition, their accounts drew from their own or their age-mates\u2019 experiences and understandings. No-one lied about the organizational structure of the revolutionary organization, the methods of recruitment, or the logistics of acquiring weapons or distributing information and supplies: what would be the self-interest in doing so? Thus they provide us, individually but even more so in aggregate, with a sense of the shared day-to-day experience of participation in a resistance and rebellion."}, {"text_idx": "#000103", "text": "British consular accounts, often read as if magisterial, reflect their individual authors\u2019 biographies, perspectives and access to sources: Alfred Biliotti was a naturalized British citizen born in Rhodes who had worked his way up from the position of dragoman and had close ties with Ottoman and Greek authorities, whereas James McGregor knew Bulgarian and expressed the view that the Organization commanded strong support. Their accounts diverge or clash. This is not to say that all sources or accounts are equally valid or suspect. It is rather to argue that we need to get past our own cultural preconceptions, whether they tell us \u201cpeasants lie\u201d or \u201cdiplomats are cynical careerists,\u201d and remain alert to the ways they can surprise us."}, {"text_idx": "#000104", "text": "KB: Unuafoje mi legis multajn el tiuj c\u0302i fontoj kiam mi estis studento de antropologia fako. Konsciante pri tio, ke la Ilindena Ribelo de 1903 estis malsame interpretata de esploristoj, por kiuj la korekta kunteksto estis la greka, bulgara, serba, albana, jugoslava, otomana, balkana au\u0306 makedona historioj, mi ekdeziris esplori la periodon lau\u0306eble plej profunde, eng\u0302ag\u0302inte je fontoj kiuj tiel au\u0306 aliel ebligus forlasi tiujn c\u0302i kadrojn de referenco."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Mi estis s\u0302okita ekzemple de la fakto ke lau\u0306 la registraj\u0302oj de la Nacia Arh\u0302ivo en Skopjo nur malmultaj esploristoj serc\u0302is aliron al la biografiaj dosierujoj rilataj al Ilinden. Mi pensas ke tiuj c\u0302i fontoj estis subtaksitaj evidente c\u0302ar ili estis ne senpartiaj. La britaj, francaj, germanaj kaj usonaj diplomatiaj kaj konsulaj registraj\u0302oj el la otomana Makedonio kontraste estas ofte traktataj kiel tute senpartiaj, objektivaj kaj senemociaj fontoj, kvazau\u0306 iliaj au\u0306toroj estis science edukitaj medicinaj profesiuloj, diagnozantaj la malsanojn de la imperio kus\u0302anta sur mortolito. Dum verkado de \u201cLojaleco je morto...\u201d mi uzis alian, subfosan aliron al tiuj du fontaroj. Sendepende de tio, c\u0302u individuaj pensio-petantoj gravigis propran rolon au\u0306 redaktis g\u0302iajn elementojn, kiuj povus malfortigi ilian s\u0302ancon por s\u0302tata aprobo de la peto, iliaj rakontoj bazig\u0302is sur iliaj propraj spertoj kaj komprenoj, au\u0306 sur tiuj de iliaj samag\u0302uloj. Neniu mensogis pri la organiza strukturo de la revolucia organizaj\u0302o, la rekrutigaj metodoj, au\u0306 log\u0302istiko de akirado de armiloj au\u0306 distribuado de informoj kaj provizoj: kio povus esti partia en fari tion? Do ili donas al ni individue kaj ec\u0302 pli se sumi tiujn c\u0302i informojn, senton de tiu kundividita c\u0302iutaga sperto de partopreno en rezistado kaj ribelo."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Britaj konsulaj registraj\u0302oj, ofte perceptataj kiel la plej gravaj, spegulas la individuajn biografiojn de siaj au\u0306toroj, iliajn perspektivojn kaj aliron al fontoj: Alfred Biliotti estis naturaligita brita civitano naskig\u0302inta en Rodoso, trapasinta vojon ekde la posteno de dragomano kaj havinta proksimajn rilatojn kun la otomanaj kaj grekaj au\u0306toritatoj, dum James McGregor konis la bulgaran kaj esprimis la vidpunkton, ke la organizaj\u0302o havis fortan subtenon. Iliaj rakontoj malsamas au\u0306 konfrontig\u0302as. Tio ne signifas ke c\u0302iuj fontoj au\u0306 rakontoj estas egale validaj au\u0306 suspektindaj. Tio pli substrekas ke ni devas forlasi niajn anticipajn konceptojn, c\u0302u ili diras al ni ke \u201ckamparanoj mensogas\u201d au\u0306 ke \u201cdiplomatoj estas cinikaj karieristoj\u201d, kaj esti pretaj al tio ke ili povas mirigi nin."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Makedonlingvaj eldonoj de libroj de Keith Brown \u201cLa pasinteco demandata: Nuntempa Makedonio kaj la malcertecoj de nacio\u201d (The past in question: Modern Macedonia and the Uncertainties of Nation; 2003) kaj \u201cLojaleco je morto, fido kaj teroro en revolucia Makedonio\u201d (Loyal unto Death, Trust and Terror in Revolutionary Macedonia; 2013)."}, {"text_idx": "#000108", "text": "CriThink: Pro manko de tempomas\u0302ino estas malfacile determini la \u201cnacian konscion\u201d de historiaj figuroj, c\u0302erpitan el la neekzistantaj, cenzuritaj, falsitaj au\u0306 konfliktantaj unu kontrau\u0306 alia registraj\u0302oj, iliaj interpretoj, same kiel s\u0302ang\u0302itaj signifoj de certa lingvaj\u0302o uzita tiutempe. Kiuj spertoj pri kritika pensado devas esti flegataj tra la regiono por helpi solvi tiajn problemojn?"}, {"text_idx": "#000110", "text": "For me, critical thinking demands, paradoxically, that we try to unlearn what actually happened since the period we are trying to understand; or at least, allow it to strike us as surprising or at least non-inevitable. This then concentrates our attention on the factors that drive outcomes. It also liberates us from the illusion that figures in the past\u2014like Ilinden-era figures Goce Delchev, Nikola Karev, Damjan Gruev or Boris Sarafov\u2014imagined their own identity in terms of the nationalisms of their future."}, {"text_idx": "#000111", "text": "KB: En \u201cLa pasinteco demandata...\u201d mi preferis uzi la lingvaj\u0302on de la britaj konsulaj fontoj ol modernigi au\u0306 modifi g\u0302in, kaj provis traduki fontojn el la greka au\u0306 bulgara al la tiutempa angla prefere ol al tiu de la komenco de la 21-a jarcento. Do mi uzis terminojn kiel \u201cBulgar\u201d, \u201cArnaut\u201d, \u201cMijak\u201d kaj \u201cExarchist\u201d klopodante memorigi al legantoj pri tiu vere diferenca mondo de la fino de la deknau\u0306a jarcento; kiam \u201cGrekio\u201d referencis al teritorio je proksimume duono de la grandeco de la nuna Grekio; kiam nur eta parto de homoj kiuj nomis sin mem \u201cbulgaroj\u201d konservis lojalecon al la administrata de la Otomana imperio \u201cBulgario\u201d kun ties c\u0302efurbo en Sofio; kiam la sultano klopodis striktigi la uzadon de la albana lingvo kaj de la termino \u201cMakedonio\u201d; kaj kiam la perspektivo de konvena alianco inter la ambiciaj naciaj s\u0302tatoj Bulgario, Serbio kaj Grekio por disdividi kaj naciigi la otomanajn teritoriojn certe aspektis absurda por plejparto de la homoj."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Por mi kritika pensado postulas paradokse, ke ni provas mallerni tion kio efektive okazis ekde la periodo kiun ni penas kompreni; au\u0306 almenau\u0306 ebligi al g\u0302i s\u0302oki nin surprize au\u0306 almenau\u0306 neeviteble. Tio do koncentras nian atenton sur la faktoroj kau\u0306zantaj sekvojn. Tio ankau\u0306 liberigas nin de la iluzioj ke figuroj en la pasinteco \u2014 kiel tiuj de la Ilinden-epoko kiel Goce Delc\u0302ev, Nikola Karev, Dame Grujev au\u0306 Boris Sarafov \u2014 imagis ilian propran identecon en terminoj de la naciismoj de ilia estonteco."}, {"text_idx": "#000115", "text": "KB: Social scientists, including historians (and I\u2019d include myself in this assessment) don\u2019t always keep up to date with developments in other disciplines and fields. This manifests itself in approaches rooted in the conventions of 19th century Newtonian sciences, with a focus on breaking down complex reality into experimental-size pieces, where we can test hypotheses in an \u201ceither/or\u201d mode to determine cause and effect, the rules of energy transfer and transformation, and so on. Contemporary theoretical and experimental science, though, have moved far beyond this paradigm; into the world of quarks, bosons and quantum mechanics, where non-specialists can barely follow. Ask the average person where they stand on the wave-particle duality, and you\u2019re probably in for a short conversation. It requires thinking in \u201cboth/and\u201d terms that demands effort, and also a realignment of deeply held common-sense. But this lack of public understanding doesn\u2019t prevent physicists from pursuing their work and generating new insight into the workings of the universe."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Balkan history has been shaped by the territorial ambitions and disputes of the last century, and so has become a zero-sum game; it also has quasi-religious aspects, insofar as current debates reveal an implicit concern with purity and pollution underlying accusations around loyalty and betrayal. Grievances and disputes escalate; and (to pursue the game metaphor) there is no mechanism, in this case, by which both sides would agree to invest a referee with the authority to call the game fairly; the stakes are seen as too high."}, {"text_idx": "#000117", "text": "An alternative view would be that the dispute over Goce Delchev\u2019s \u201ctrue\u201d identity, for example, is a classic case of the prisoner\u2019s dilemma game; in which both sides fear that by surrendering their claim to ownership they will lose and the other side will win (Bragging rights? Prestige? The mantle of \u201ctrue\u201d nationhood?), but the consequence of their refusal to acknowledge ambiguity is that both sides are seen as intransigent or blinkered in the wider community of nations."}, {"text_idx": "#000118", "text": "KB: Sociaj sciencistoj, inkluzive historiistojn (kaj mi inkludas min mem en tiu c\u0302i grupo) ne c\u0302iam sekvas aktualigojn en aliaj disciplinoj kaj sferoj. Tio manifestig\u0302as en aliroj radikig\u0302antaj en la tradicioj de la Newton-scienco de la 19-a jarcento, kun fokuso je fragmentado de kompleksa realo je eksperimente esploreblaj pecoj, kie ni povas testi hipotezojn en reg\u0302imo \u201cau\u0306/au\u0306\u201d por determini kau\u0306zon kaj efikojn, la regulojn de transiro kaj transformig\u0302o de energio ktp. Nuntempa teoria kaj eksperimenta scienco tamen iris for post tiu c\u0302i paradigmo; al la mondo de kvarkoj, bosonoj kaj kvantuma mekaniko, kien ne-fakuloj apenau\u0306 povas sekvi. Demandu la averag\u0302an personon, kie oni trovig\u0302as en la ondo-partikla dualeco kaj vers\u0302ajne tio estos mallonga konversacio. Tio postulas pensadon en terminoj \u201cambau\u0306/kaj\u201d kio postulas penojn, kaj ankau\u0306 rekonsideron de la profunde enradikig\u0302inta g\u0302enerala opinio. Sed tiu manko de publika kompreno ne malhelpas al fizikistoj dau\u0306rigi ilian laboron kaj generi novan rigardon sur la funkciado de la universo."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Balkana historio estas formita de la teritoriaj ambicioj kaj disputoj de la lasta jarcento kaj g\u0302i ig\u0302is ludo kun nula sumo; g\u0302i havas ankau\u0306 kvazau\u0306religian aspekton, c\u0302ar kurantaj debatoj rivelas implicitan zorgon pri pureco kaj poluado sub akuzoj rilate lojalecon kaj perfidon. Plendoj kaj disputoj eskalig\u0302as; kaj (por dau\u0306rigi la ludo-metaforon) c\u0302i tie mankas mekanismo per kiu ambau\u0306 flankoj povus interkonsenti pri jug\u0302isto kun au\u0306toritato sufic\u0302a por nomi la ludon honesta; la ludmono estas tro granda."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Alternativa vidpunkto povas esti ke la disputo pri \u201cvera\u201d identeco de Goce Delc\u0302ev ekzemple estas klasika kazo de la prizonula dilemo [eo]; en kiu ambau\u0306 flankoj timas ke malgajninte sian pretendon pri posedo ili perdos kaj la alia flanko venkos (Fanfaronaj rajtoj? Prestig\u0302o? La mantelo de \u201cvera\u201d s\u0302tateco?), sed la konsekvencoj de ilia rifuzo agnoski ambiguecon estas ke ambau\u0306 flankoj estas konsiderataj nepacigeblaj kaj okuls\u0302irmitaj, de la pli vasta komunumo de nacioj."}, {"text_idx": "#000121", "text": "CriThink: C\u0302u iu Internacia Scienca Tribunalo devas esti kreita por preventi eskalig\u0302ojn, same kiel tribunaloj uzataj por solvi konfliktojn ligitajn al genocido kaj militkrimoj (Ruando, la eksa Jugoslavio)?"}, {"text_idx": "#000122", "text": "KB: I don\u2019t see value in an external tribunal offering some authoritative closure: for me, that\u2019s not how history (or science) work. All findings are contingent and provisional: they are contributions to an ongoing exchange, the ultimate goal of which is not to set some conclusion in stone, but provide material that can open new horizons and perspectives."}, {"text_idx": "#000123", "text": "KB: Mi ne vidas sencon en ekstera tribunalo, proponanta iun alternativan solvon: por mi tio estas ekzemplo kiel historio (au\u0306 scienco) funkcias. C\u0302iuj trovaj\u0302oj estas kondic\u0302aj kaj provizoraj: tio estas kontribuoj al dau\u0306ra inters\u0302ang\u0302o, la fina celo de kiu ne estas c\u0302izi iun konkludon sur s\u0302tono, sed provizi per materialo kiu povas malfermi novajn horizontojn kaj perspektivojn."}, {"text_idx": "#000124", "text": "CriThink: En Balkanoj, malgrau\u0306 la nekontestebla rolo de profesiaj j\u0302urnalistoj kiel promociantoj de demokratio, la amaskomunikiloj ofte servas kiel fortigiloj de la plej radikalaj kaj polusigaj naciismaj vidpunktoj pri historio. C\u0302u ekzistas ebleco enigi kritikan pensadon pri historio en la c\u0302efan amaskomunikilan sferon?"}, {"text_idx": "#000125", "text": "KB: My own fantasy solution is something like what a group of Macedonian youth leaders did in the second half of the 1980s with the Youth Film Forum (Mladinski filmski forum), and set up learning opportunities through engagement with film, literature and other prompts. What would happen, for example, if Bulgarian and Macedonian historians and journalists watched \u201cRashomon\u201d together? Or undertook a joint project (perhaps with Albanian colleagues) on the economic, psychological and social effects of gurbet/pec\u030calba? Or conducted a close joint study of the United States 1619 project? I believe they would emerge with a shared vocabulary to address issues of contingency, ambiguity, trauma and structural violence that are shared across the Balkan region \u2014 and beyond."}, {"text_idx": "#000126", "text": "KB: Mia propra fantazia solvo estas io simila al tio, kion grupo da gvidantoj de makedona junularo faris en la dua duono de la 1980-aj jaroj en la Junulara Filma Forumo (Mladinski filmski forum), kaj krei eblecon lerni per engag\u0302ig\u0302o en filmo, literaturo kaj aliaj sugestoj. Kio povas okazi ekzemple se bulgaraj kaj makedonaj historiistoj kaj j\u0302urnalistoj kune spektos Rasho\u0304mon [eo]? Au\u0306 se ili efektivigos komunan projekton (eble kun albanaj kolegoj) pri ekonomiaj, psikologiaj kaj sociaj efektoj de gurbet/pec\u030calba? Au\u0306 se ili plenumos profundan komunan studadon de la usona projekto 1619? Mi certas ke ili ekhavus komunan vortaron por alfronti problemojn de hazardo, ambigueco, trau\u0306mo kaj struktura perforto, kiuj estas komunaj tra la Balkana regiono kaj ekster g\u0302i."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Giovanni Romanini stiranta motorciklon. Foto: kadro el la dokumenta filmo \u201cMagnus \u2013 Il segno del viandante\u201d \u201cMagnus, la signo de la vojo\u201d de TSW-filmoj, reg\u0302isorita de Giovanni Eccher. Uzita kun permeso."}, {"text_idx": "#000130", "text": "Se vi estis la fano de bildstria au\u0306toro, Giovanni Romanini, vi sciis, ke li forpasis en la ag\u0302o de 75 jaroj en sia hejmurbo Bologna en Italio pro cerba aneu\u0306rismo. Tiu c\u0302i cerba malsano mortigis lin."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Lia vivo estis plena de koloroj kaj kune kun sia bildliteraturista partnero Magnus, ilia laboro profundig\u0302is en la korojn de la s\u0302atantoj."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Vi povas rigardi lin faranta foton kaj kompreneble kelkajn bildojn de liaj verkoj."}, {"text_idx": "#000133", "text": "En la 1980-aj jaroj, Romanini ilustris \u201cDonald Duck\u201d [it] por Topolino, itala revuo kiu publikigis Disney-komiksojn. Paralele tiutempe Romanini kunlaboris kun Lucio Filippucci por la komikso pri Cicciolina [eo], hungar-naskita pornostelulino, kiu farig\u0302is membro de la itala parlamento en 1987."}, {"text_idx": "#000134", "text": "Dum sep jaroj antau\u0306 sia morto pro kancero en 1996, Magnus kunlaboris kun Claudio Nizzi por speciala projekto montrinta Tex Willer, la c\u0302efa figuro de la influa itala okcidenta bildstrio \u201cTex.\u201d"}, {"text_idx": "#000135", "text": "La sekva video montras la lertecon de Romanini en desegnado kaj inkigado de Kit Carson, ikoneca karaktero en la rakontoj \u201cTex\u201d."}, {"text_idx": "#000136", "text": "La grafika romano de Nizzi kaj Magnus \u201cTex: La Valo de Teruro\u201d, 2013, kroata eldono de Strip-Agent, tenita antau\u0306 spegulo kaj montranta la kovrilojn en la fono, kaj panelo kun c\u0302evaloj tiritaj de Romanini en la malfono. Foto de Filip Stojanovski, CC-BY."}, {"text_idx": "#000139", "text": "[C\u0302iuj ligiloj en tiu c\u0302i artikolo estas en Esperanto, escepte de tiuj markitaj per [mk], kiuj estas en la makedona lingvo au\u0306 per [en] kiuj estas en la angla]"}, {"text_idx": "#000140", "text": "Tiu c\u0302i artikolo aperis origine c\u0302e Meta.mk News Agency [en], projekto de Metamorphosis Foundation [en]. C\u0302i-sube estas publikigita modifita versio, danke al interkonsento pri kundivido de enhavoj."}, {"text_idx": "#000141", "text": "La 16-an de decembro, sekve de amaso da kritikoj ricevitaj en la Interreto [mk], la Ministerio pri Edukado kaj Scienco (MES) de la Nord-Makedona Respubliko anoncis, ke g\u0302i s\u0302ang\u0302os tekston de lernolibro pri sociologio por la superaj mezlernejoj."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Jen kion diras la lernolibro, uzata en la makedonaj lernejoj ekde 2002:"}, {"text_idx": "#000143", "text": "\u041f\u0440\u0438\u0447\u0438\u043d\u0438\u0442\u0435 \u0437\u0430 \u0440\u0430\u0437\u043b\u0438\u0447\u043d\u043e\u0442\u043e \u0443\u0447\u0435\u0441\u0442\u0432\u043e \u043d\u0430 \u0436\u0435\u043d\u0438\u0442\u0435 \u0432\u043e \u043a\u0440\u0438\u043c\u0438\u043d\u0430\u043b\u0438\u0442\u0435\u0442\u043e\u0442 \u0441\u0435 \u043e\u0431\u0458\u0430\u0441\u043d\u0443\u0432\u0430\u0430\u0442 \u0441\u043e \u043e\u043f\u0448\u0442\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u0430\u0442\u0430 \u043f\u043e\u043b\u043e\u0436\u0431\u0430 \u043d\u0430 \u0436\u0435\u043d\u0430\u0442\u0430. \u0410\u043a\u043e \u0436\u0435\u043d\u0430\u0442\u0430 \u0435 \u0437\u0430\u0442\u0432\u043e\u0440\u0435\u043d\u0430 \u0432\u043e \u0434\u043e\u043c\u043e\u0442 \u0438 \u043d\u0435\u043c\u0430 \u043d\u0438\u043a\u0430\u043a\u0432\u0438 \u0458\u0430\u0432\u043d\u0438 \u0443\u043b\u043e\u0433\u0438, \u0442\u0430\u0430 \u043d\u0435\u043c\u0430 \u043c\u043e\u0436\u043d\u043e\u0441\u0442 \u0434\u0430 \u043f\u0440\u0430\u0432\u0438 \u043a\u0440\u0438\u0432\u0438\u0447\u043d\u0438 \u0434\u0435\u043b\u0430. \u0416\u0435\u043d\u0430\u0442\u0430 \u043d\u0430 \u0442\u043e\u0458 \u043d\u0430\u0447\u0438\u043d \u0435 \u0437\u0430\u0448\u0442\u0438\u0442\u0435\u043d\u0430 \u043e\u0434 \u043c\u043d\u043e\u0433\u0443 \u043a\u043e\u043c\u0443\u043d\u0438\u043a\u0430\u0446\u0438\u0438, \u043e\u0434\u0433\u043e\u0432\u043e\u0440\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438, \u0430\u043d\u0433\u0430\u0436\u043c\u0430\u043d\u0438, \u043d\u0430\u0442\u043f\u0440\u0435\u0432\u0430\u0440\u0438, \u043a\u043e\u043d\u0444\u043b\u0438\u043a\u0442\u0438 \u0438 \u0435 \u0443\u043f\u0430\u0442\u0435\u043d\u0430 \u0434\u0430 \u0441\u0435 \u0433\u0440\u0438\u0436\u0438 \u0437\u0430 \u0441\u0435\u043c\u0435\u0458\u0441\u0442\u0432\u043e\u0442\u043e, \u0430 \u0441\u043e \u0442\u043e\u0430 \u043f\u043e\u043c\u0430\u043b\u043a\u0443 \u0435 \u0438\u0437\u043b\u043e\u0436\u0435\u043d\u0430 \u043d\u0430 \u0432\u043b\u0438\u0458\u0430\u043d\u0438\u0435\u0442\u043e \u043d\u0430 \u043e\u0431\u0458\u0435\u043a\u0442\u0438\u0432\u043d\u0438\u0442\u0435 \u043a\u0440\u0438\u043c\u0438\u043d\u043e\u0433\u0435\u043d\u0438 \u0444\u0430\u043a\u0442\u043e\u0440\u0438. \u0412\u043e \u0443\u0441\u043b\u043e\u0432\u0438 \u043d\u0430 \u043f\u043e\u0433\u043e\u043b\u0435\u043c\u0430 \u043e\u043f\u0448\u0442\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u0430 \u0430\u043a\u0442\u0438\u0432\u043d\u043e\u0441\u0442 \u043c\u043e\u0436\u043d\u043e \u0435 \u0434\u0430 \u0434\u043e\u0458\u0434\u0435 \u0434\u043e \u043f\u043e\u0433\u043e\u043b\u0435\u043c\u0430 \u043a\u0440\u0438\u043c\u0438\u043d\u0430\u043b\u043d\u0430 \u0430\u043a\u0442\u0438\u0432\u043d\u043e\u0441\u0442 \u043e\u0441\u043e\u0431\u0435\u043d\u043e \u043a\u0430\u0458 \u043d\u0435\u043a\u043e\u0438 \u0432\u0438\u0434\u043e\u0432\u0438 \u043a\u0440\u0438\u0432\u0438\u0447\u043d\u0438 \u0434\u0435\u043b\u0430."}, {"text_idx": "#000144", "text": "La kialoj de la malsama grado de virina partopreno en la krimaj aktivecoj kus\u0302as en ilia socia statuso. Se la virino restas fermita hejme kaj ne partoprenas publikajn aktivadojn, s\u0302i ne havos ajnan okazon fari krimojn. Tiel, la virino estas protektita de multaj komunikadoj, respondecoj, kuntekstoj, konfliktoj kaj estas orientita al okupig\u0302ado pri familio. Tio helpos al s\u0302i esti malpli elmetita al la krimaj faktoroj. En kondic\u0302oj de plia aktiveco [de virinoj] en la socio, eblas ke la krima aktiveco kreskas, c\u0302efe rilate al kelkaj krimoj."}, {"text_idx": "#000145", "text": "Parto el la polemika manlibro pri sociologio. Bildo vaste kundividita en sociaj retejoj."}, {"text_idx": "#000146", "text": "\u0416\u0435\u043d\u0438\u0442\u0435 \u0432\u043e \u043f\u043e\u043c\u0430\u043b \u043e\u0431\u0435\u043c \u0433\u0438 \u0438\u0437\u0432\u0440\u0448\u0443\u0432\u0430\u0430\u0442 \u0438 \u0441\u043b\u0435\u0434\u043d\u0438\u0432\u0435 \u043a\u0440\u0438\u0432\u0438\u0447\u043d\u0438 \u0434\u0435\u043b\u0430: \u043f\u0440\u0435\u0459\u0443\u0431\u0430, \u043d\u0435\u0434\u043e\u0437\u0432\u043e\u043b\u0435\u043d \u0430\u0431\u043e\u0440\u0442\u0443\u0441, \u0443\u0446\u0435\u043d\u0438, \u043a\u0440\u0430\u0436\u0431\u0438, \u043a\u0440\u0438\u0432\u043e\u043a\u043b\u0435\u0442\u0441\u0442\u0432\u043e."}, {"text_idx": "#000147", "text": "En malpli granda mezuro, virinoj estas au\u0306toroj de la sekvaj krimoj: adulto, kontrau\u0306leg\u0302a aborto, c\u0302antag\u0302o, s\u0302telado kaj falsa atestado."}, {"text_idx": "#000149", "text": "La Ministerio pri Edukado kaj Scienco (MES) deklaris, ke la libro, verkita de la universitataj profesoroj Nelko Stojanoski, Milena Gjuroska kaj Zoran Matevski, estos reviziita kaj reprintita por la lerneja jaro 2020."}, {"text_idx": "#000150", "text": "La funkciuloj de MES aldonis, ke ekde 2017 dau\u0306ras la reviziado kaj la g\u0302isdatigado de la manlibro helpe de instruistoj kaj studentoj, kaj ke tiu lernolibro ankorau\u0306 ne ricevis recenzojn. En oficiala deklaro oni diris:"}, {"text_idx": "#000151", "text": "\u0412\u043e \u0442\u0430\u0430 \u043d\u0430\u0441\u043e\u043a\u0430, \u0443\u0448\u0442\u0435 \u0432\u043e 2017 \u0433\u043e\u0434\u0438\u043d\u0430 \u041c\u0438\u043d\u0438\u0441\u0442\u0435\u0440\u0441\u0442\u0432\u043e\u0442\u043e, \u043e\u0434\u043d\u043e\u0441\u043d\u043e \u041f\u0435\u0434\u0430\u0433\u043e\u0448\u043a\u0430\u0442\u0430 \u0441\u043b\u0443\u0436\u0431\u0430 \u0441\u043f\u0440\u043e\u0432\u0435\u0434\u0435 \u0430\u043d\u043a\u0435\u0442\u0430 \u043f\u043e\u043c\u0435\u0433\u0301\u0443 \u043d\u0430\u0441\u0442\u0430\u0432\u043d\u0438\u0446\u0438\u0442\u0435 \u0432\u043e \u043e\u0441\u043d\u043e\u0432\u043d\u0438\u0442\u0435 \u0438 \u0441\u0440\u0435\u0434\u043d\u0438\u0442\u0435 \u0443\u0447\u0438\u043b\u0438\u0448\u0442\u0430 \u0441\u043e \u0446\u0435\u043b \u0434\u0430 \u0434\u043e\u0441\u0442\u0430\u0432\u0430\u0442 \u0441\u0443\u0433\u0435\u0441\u0442\u0438\u0438, \u0434\u0430 \u0443\u043a\u0430\u0436\u0430\u0442 \u043d\u0430 \u0437\u0430\u0431\u0435\u043b\u0435\u0448\u043a\u0438 \u043e\u0434 \u0441\u0438\u0442\u0435 \u043c\u043e\u0436\u043d\u0438 \u0430\u0441\u043f\u0435\u043a\u0442\u0438 \u0432\u043e \u0432\u0440\u0441\u043a\u0430 \u0441\u043e \u0441\u043e\u0434\u0440\u0436\u0438\u043d\u0430\u0442\u0430 \u043d\u0430 \u0443\u0447\u0435\u0431\u043d\u0438\u0446\u0438\u0442\u0435 \u043a\u043e\u0438 \u0441\u0435 \u043e\u0434\u043e\u0431\u0440\u0435\u043d\u0438 \u0438 \u0441\u0435 \u043f\u0440\u0438\u043c\u0435\u043d\u0443\u0432\u0430\u0430\u0442 \u0432\u043e \u043d\u0430\u0441\u0442\u0430\u0432\u0430\u0442\u0430, \u0437\u0430\u0440\u0430\u0434\u0438 \u043f\u0440\u0438\u0441\u0442\u0430\u043f\u0443\u0432\u0430\u045a\u0435 \u043a\u043e\u043d \u043d\u0438\u0432\u043d\u0430 \u043a\u043e\u0440\u0435\u043a\u0446\u0438\u0458\u0430 \u0438 \u0430\u0436\u0443\u0440\u0438\u0440\u0430\u045a\u0435. \u0417\u0430 \u0443\u0447\u0435\u0431\u043d\u0438\u0446\u0438\u0442\u0435 \u0437\u0430 \u043a\u043e\u0438 \u0434\u043e\u0431\u0438\u0432\u043c\u0435 \u0437\u0430\u0431\u0435\u043b\u0435\u0448\u043a\u0438 \u0431\u0435\u0448\u0435 \u0441\u043f\u0440\u043e\u0432\u0435\u0434\u0435\u043d \u043f\u0440\u043e\u0446\u0435\u0441 \u043d\u0430 \u043a\u043e\u0440\u0435\u043a\u0446\u0438\u0458\u0430 \u0438 \u043f\u043e\u0432\u0442\u043e\u0440\u043d\u043e \u043f\u0435\u0447\u0430\u0442\u0435\u045a\u0435 \u0432\u043e 2018 \u0433\u043e\u0434\u0438\u043d\u0430, \u043d\u043e \u043c\u0435\u0433\u0301\u0443 \u043d\u0438\u0432 \u043d\u0435 \u0431\u0435\u0448\u0435 \u0438 \u0443\u0447\u0435\u0431\u043d\u0438\u043a\u043e\u0442 \u043a\u043e\u0458 \u0434\u0435\u043d\u0435\u0441 \u0435 \u043f\u0440\u0435\u0434\u043c\u0435\u0442 \u043d\u0430 \u043f\u043e\u0432\u0435\u043a\u0301\u0435 \u043c\u0435\u0434\u0438\u0443\u043c\u0441\u043a\u0438 \u0442\u0435\u043a\u0441\u0442\u043e\u0432\u0438, \u043e\u0434\u043d\u043e\u0441\u043d\u043e \u0437\u0430 \u0438\u0441\u0442\u0438\u043e\u0442 \u043d\u0435 \u0431\u0435\u0430 \u0434\u043e\u0441\u0442\u0430\u0432\u0435\u043d\u0438 \u0437\u0430\u0431\u0435\u043b\u0435\u0448\u043a\u0438."}, {"text_idx": "#000152", "text": "Rilate al tiu propono, la Ministerio, nome la Pedagogia Servo, sondis inter la instruistoj de malsuperaj kaj superaj mezlernejoj en 2017, petante sugestojn kaj opiniojn pri c\u0302iuj eblaj aspektoj de la enhavo de la lernolibroj aprobitaj kaj uzitaj por la instruado, kun la celo korekti au\u0306 aktualigi ilin. La procezo de korektado kaj reprintado de la lernolibroj komencig\u0302is en 2018. Tamen la lernolibro kiu nun kreis disputojn en la amaskomunikiloj ne estis inkluzivita en tiu procezo de reviziado, c\u0302ar ne estis ajna komento pri g\u0302i dum la antau\u0306aj konsultadoj."}, {"text_idx": "#000153", "text": "La noto aldonas, ke MES demandis la Agentejon por la Evoluigo de Instruado (BDE) [mk], s\u0302tatan organismon taskitan pri evoluigo de la edukado, pristudi la enhavon de c\u0302iuj lernolibroj. La evoluado de BDE utilos kiel bazo por tuja reformo de la studplano."}, {"text_idx": "#000155", "text": "Irena Cvetkovik, direktorino de la homrajta organizo Coalition Margins diris al Meta.mk ke, en la makedona lerneja sistemo, la diskriminaciaj stereotipoj kaj sintenoj kas\u0302ig\u0302as malantau\u0306 la lingvaj\u0302o de la \u201cscienca vero\u201d."}, {"text_idx": "#000156", "text": "\u0424\u0430\u043a\u0442\u043e\u0442 \u0434\u0435\u043a\u0430 \u0436\u0435\u043d\u0438\u0442\u0435 \u043f\u043e \u0441\u0442\u0430\u0442\u0438\u0441\u0442\u0438\u043a\u0430 \u0438\u0437\u0432\u0440\u0448\u0443\u0432\u0430\u0430\u0442 \u043f\u043e\u043c\u0430\u043b \u0431\u0440\u043e\u0458 \u043d\u0430 \u043a\u0440\u0438\u0432\u0438\u0447\u043d\u0438 \u0434\u0435\u043b\u0430 \u0441\u043f\u043e\u0440\u0435\u0434\u0435\u043d\u043e \u0441\u043e \u043c\u0430\u0436\u0438\u0442\u0435 \u043d\u0435 \u043c\u043e\u0436\u0435 \u0434\u0430 \u0441\u0435 \u043e\u0431\u0458\u0430\u0441\u043d\u0443\u0432\u0430, \u0430 \u0443\u0448\u0442\u0435 \u043f\u043e\u043c\u0430\u043b\u043a\u0443 \u0434\u0430 \u0441\u0435 \u043e\u0434\u043e\u0431\u0440\u0443\u0432\u0430, \u0441\u043e \u043e\u0434\u0440\u0436\u0443\u0432\u0430\u045a\u0435 \u043d\u0430 \u0440\u043e\u0434\u043e\u0432\u0430\u0442\u0430 \u043d\u0435\u0435\u0434\u043d\u0430\u043a\u0432\u043e\u0441\u0442 \u0438 \u043f\u0440\u0438\u0442\u0438\u0441\u043a\u0430\u045a\u0435 \u0436\u0435\u043d\u0438\u0442\u0435 \u0434\u0430 \u043e\u0441\u0442\u0430\u043d\u0430\u0442 \u0432\u043e \u043f\u0440\u0438\u0432\u0430\u0442\u043d\u0430\u0442\u0430 \u0441\u0444\u0435\u0440\u0430 \u043d\u0430 \u0434\u043e\u043c\u043e\u0442 \u0438 \u0441\u0435\u043c\u0435\u0458\u0441\u0442\u0432\u043e\u0442\u043e, \u043e\u0441\u0442\u0430\u0432\u0430\u0458\u043a\u0301\u0438 \u0458\u0430 \u0458\u0430\u0432\u043d\u0430\u0442\u0430 \u0441\u0444\u0435\u0440\u0430 \u043d\u0430 \u043c\u0430\u0436\u0438\u0442\u0435. \u0422\u043e\u0447\u043d\u043e \u0435 \u0434\u0435\u043a\u0430 \u0436\u0435\u043d\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0435 \u043f\u043e\u043c\u0430\u043b\u043a\u0443 \u043f\u043e\u0434\u043b\u043e\u0436\u043d\u0438 \u043d\u0430 \u043a\u0440\u0438\u043c\u0438\u043d\u0430\u043b\u043d\u043e \u043e\u043d\u0435\u0441\u0443\u0432\u0430\u045a\u0435, \u043d\u043e \u0442\u043e\u0430 \u0442\u0440\u0435\u0431\u0430 \u0434\u0430 \u0431\u0438\u0434\u0435 \u043f\u0440\u0435\u0442\u0441\u0442\u0430\u0432\u0435\u043d\u043e \u043a\u0430\u043a\u043e \u043f\u0440\u0438\u043c\u0435\u0440, \u043a\u0430\u043a\u043e \u0434\u043e\u0431\u0430\u0440 \u043f\u0440\u0438\u043c\u0435\u0440 \u0438 \u0442\u043e\u043a\u043c\u0443 \u0437\u0430\u0440\u0430\u0434\u0438 \u0442\u043e\u0430 \u0434\u0430 \u0441\u0435 \u0438\u043d\u0441\u0438\u0441\u0442\u0438\u0440\u0430 \u0436\u0435\u043d\u0438\u0442\u0435 \u0448\u0442\u043e \u043f\u043e\u0432\u0435\u043a\u0301\u0435 \u0434\u0430 \u0458\u0430 \u043e\u043a\u0443\u043f\u0438\u0440\u0430\u0430\u0442 \u0458\u0430\u0432\u043d\u0430\u0442\u0430 \u0441\u0444\u0435\u0440\u0430 \u043d\u043e\u0441\u0435\u0458\u043a\u0301\u0438 \u043f\u043e\u0438\u043d\u0430\u043a\u0432\u0438 \u0432\u0440\u0435\u0434\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438 \u043a\u0430\u043a\u043e \u0447\u0435\u0441\u043d\u043e\u0441\u0442, \u043f\u043e\u0441\u0432\u0435\u0442\u0435\u043d\u043e\u0441\u0442."}, {"text_idx": "#000157", "text": "La statistika datumo pri la malpli granda nombro de krimoj faritaj de virinoj kompare al viroj ne devas esti klarigata, au\u0306 \u2014 plej malbone \u2014 konfirmata, per promocio de la genra malegaleco, au\u0306 pus\u0302ante la virinojn resti en la privata sfero de hejmo kaj familio, lasante la publikan sferon nur al viroj. Veras, ke virinoj estas malpli emaj al krima konduto, sed tio devus reprezenti pozitivan ekzemplon por insisti pri plia inkluzivigo de virinoj en la publika sfero, c\u0302ar ili portus kun si valorojn kiel honestecon kaj sindedic\u0302on."}, {"text_idx": "#000158", "text": "Cvetkovik, esplor-doktorino pri genraj studoj, apelaciis al la au\u0306toritatoj kaj al la membroj de la akademia komunumo petante kompletan revizion de c\u0302iuj libroj kaj lernejaj materialoj kiel unuan pas\u0302on por ampleksa reformo de la makedona lerneja sistemo. La doktorino ankau\u0306 substrekis, ke ekde 2011 Coalition Margins senc\u0302ese postulas tiun c\u0302i reformon."}, {"text_idx": "#000159", "text": "En 2012, la Universitato de Sanktaj Cirilo kaj Metodio rifuzis s\u0302ian kandidatig\u0302on kiel asistantino en la Fakultato de Filozofio. Antau\u0306e, la profesoroj pri pedagogio de la sama universitato denuncis s\u0302in pro kalumnio, sekve de s\u0302ia c\u0302efartikolo en kiu s\u0302i akuzis unu el iliaj lernolibroj pri gejofobia akcelado. La kortumo esprimig\u0302is favore al Cvetkovik. Multaj suspektis, ke tiuj profesoroj faris premon sur la universitaton por ke s\u0302i ne estu dungita [en]."}, {"text_idx": "#000160", "text": "Dijana Stojanovik Gjorgjevik, esplor-doktorino pri politikaj sciencoj specialig\u0302anta pri genro kaj program-manag\u0302erino de Kvinna till Kvinna Foundation, fondumo por virinaj rajtoj, deklaris al Meta.mk ke la kvanto da diskriminaciaj, stereotipaj kaj maltau\u0306gaj informoj en la lernolibroj por la malsuperaj kaj superaj mezlernejoj estas \u201ctimiga\u201d."}, {"text_idx": "#000162", "text": "Kelkaj ekzemploj inkluzivas la senkritikan reprodukton de popolaj rakontoj (kiel \u201cLa pigra edzino\u201d), kantoj kaj proverboj kiuj promocias patriarkecajn valorojn, sen doni kuntekston tau\u0306gan al la nuntempa socio. La doktorino konkludis:"}, {"text_idx": "#000163", "text": "\u0421\u0430\u043c\u043e \u0434\u0435\u0442\u0430\u043b\u043d\u043e \u043f\u0440\u0435\u0433\u043b\u0435\u0434\u0443\u0432\u0430\u045a\u0435 \u043d\u0430 \u0441\u0438\u0442\u0435 \u0441\u043e\u0434\u0440\u0436\u0438\u043d\u0438 \u0441\u043e \u0440\u043e\u0434\u043e\u0432\u0438 \u043e\u0447\u0438\u043b\u0430 \u0438 \u043d\u0438\u0437 \u0440\u043e\u0434\u043e\u0432\u0430 \u043f\u0440\u0438\u0437\u043c\u0430 \u043c\u043e\u0436\u0435 \u0434\u0430 \u0433\u0438 \u0435\u043b\u0438\u043c\u0438\u043d\u0438\u0440\u0430 \u043e\u043d\u0438\u0435 \u0438\u043d\u0444\u043e\u0440\u043c\u0430\u0446\u0438\u0438 \u043a\u043e\u0438 \u0448\u0442\u043e \u0434\u043e\u043f\u0440\u0438\u043d\u0435\u0441\u0443\u0432\u0430\u0430\u0442 \u0437\u0430 \u043e\u0434\u0440\u0436\u0443\u0432\u0430\u045a\u0435 \u043d\u0430 \u0440\u043e\u0434\u043e\u0432\u0430\u0442\u0430 \u043d\u0435\u0435\u0434\u043d\u0430\u043a\u0432\u043e\u0441\u0442."}, {"text_idx": "#000164", "text": "Nur detala revizio de c\u0302iuj lernolibroj el genra perspektivo povas forigi la enhavon kiu kontribuas al genra malegaleco."}, {"text_idx": "#000165", "text": "La malalta kvalito kaj la ideologiaj antau\u0306jug\u0302oj [en] de la makedonaj lernejaj materialoj estis inter la c\u0302efaj faktoroj de protesto kontrau\u0306 la dekstrula administracio reganta en Makedonio ekde 2006 g\u0302is 2017."}, {"text_idx": "#000166", "text": "La plibonigo de la kvalito de la lernolibroj kaj la revizioj de la genro-rilata lingvaj\u0302o estis du grandaj promesoj de la elekto-kampanjo de la maldekstrula registaro elektita en 2016."}, {"text_idx": "#000167", "text": "G\u0302is nun, tiuj promesoj ne estis tute plenumitaj, kaj la perceptata malrapideco de la au\u0306toritatoj kontribuis al la lastatempa indigno en la sociaj retoj rilate al la sociologia lernolibro."}, {"text_idx": "#000169", "text": "La kolektivo Plena Studentaro, popola movado, kiu luktas por la rajtoj de universitataj studentoj en Makedonio, publikigis novajn fotojn pri la neakcepteblaj kondic\u0302oj, en kiuj log\u0302as studentoj en la c\u0302efurbo de Makedonio, Skopjo. La movado sekvas senhalte la situacion en la s\u0302tataj dormejoj por studentoj, kaj postulis plurfoje, ke la s\u0302tato plibonigu bazan higienon kaj sekurecajn kondic\u0302ojn en la studentaj log\u0302ejoj. Plena Studentaro lastatempe informis la publikon, ke la vivkondic\u0302oj kaj sekureco en almenau\u0306 unu el la plej grandaj studentaj dormejoj en Skopjo malbonig\u0302is, kaj memorigis, ke la registaro promesis antau\u0306 pli ol unu jaro komplete rekonstrui la dormejojn, post kiam la internaciaj komunikiloj hontigis g\u0302in."}, {"text_idx": "#000170", "text": "En la akompana teksto, Plena Studentaro nerekte mencias la novan institucion de speciala prokuroro, kiu devas pritrakti kazojn de korupteco, kiujn la ordinara prokuroro en Makedonio aktive ignoras."}, {"text_idx": "#000171", "text": "\u0414\u043e\u043c\u043e\u0432\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0435 \u0440\u0430\u0441\u043f\u0430\u0433\u0301\u0430\u0430\u0442 \u0438\u0441\u0442\u043e \u043a\u0430\u043a\u043e \u0438 \u0441\u0438\u0441\u0442\u0435\u043c\u043e\u0442 \u0432\u043e \u0434\u0440\u0436\u0430\u0432\u0430\u0442\u0430, \u043d\u043e \u043d\u0438\u0435 \u0441e\u0300 \u0443\u0448\u0442\u0435 \u043d\u0435\u043c\u0430\u043c\u0435 \u0434\u043e\u0431\u0438\u0435\u043d\u043e \u043d\u043e\u0432 \u0441\u043f\u0435\u0446\u0438\u0458\u0430\u043b\u0435\u043d \u0441\u0442\u0443\u0434\u0435\u043d\u0442\u0441\u043a\u0438 \u0434\u043e\u043c \u0437\u0430 \u0434\u0430 \u0441\u0435 \u0441\u043f\u0430\u0441\u0430\u0442 \u0441\u0442\u0443\u0434\u0435\u043d\u0442\u0438\u0442\u0435 \u0436\u0438\u0432\u0438 \u043e\u0434 \u0431\u0435\u0434\u0430\u0442\u0430 \u0432\u043e \u043a\u043e\u0458\u0430 \u0436\u0438\u0432\u0435\u0430\u0442 \u0438 \u043a\u043e\u0458\u0430 \u0441\u0435 \u0440\u0443\u0448\u0438 \u043e\u043a\u043e\u043b\u0443 \u043d\u0438\u0432."}, {"text_idx": "#000172", "text": "\u041e\u0432\u0430 \u0435 \u0431\u043b\u043e\u043a\u043e\u0442 \u0412 \u0432\u043e \u0441\u0442\u0443\u0434\u0435\u043d\u0442\u0441\u043a\u0438\u043e\u0442 \u0434\u043e\u043c \u201c\u0413\u043e\u0446\u0435 \u0414\u0435\u043b\u0447\u0435\u0432\u201d, \u0432\u043e \u043a\u043e\u0458 \u043f\u0440\u0435\u0434 \u043d\u0435\u043a\u043e\u0458 \u0434\u0435\u043d \u043a\u0430\u043a\u043e \u0448\u0442\u043e \u043c\u043e\u0436\u0435 \u0434\u0430 \u0441\u0435 \u0432\u0438\u0434\u0438 \u043d\u0430 \u0441\u043b\u0438\u043a\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0435 \u0441\u0440\u0443\u0448\u0438\u043b \u0434\u0435\u043b \u043e\u0434 \u043a\u0440\u043e\u0432\u043e\u0442 \u0432\u043e \u0435\u0434\u0435\u043d \u043e\u0434 \u0445\u043e\u0434\u043d\u0438\u0446\u0438\u0442\u0435."}, {"text_idx": "#000173", "text": "\u041e\u0432\u043e\u0458\u043f\u0430\u0442 \u043d\u0435\u043c\u0430\u043b\u043e \u043f\u043e\u0432\u0440\u0435\u0434\u0435\u043d\u0438. \u0414\u0430\u043b\u0438 \u0438 \u043d\u0430\u0440\u0435\u0434\u043d\u0438\u043e\u0442 \u043f\u0430\u0442 \u043d\u0430\u0448\u0438\u0442\u0435 \u043a\u043e\u043b\u0435\u0433\u0438 \u043a\u0301\u0435 \u0431\u0438\u0434\u0430\u0442 \u0435\u0434\u043d\u0430\u043a\u0432\u043e \u0441\u0440\u0435\u043a\u0301\u043d\u0438 \u0438\u043b\u0438 \u043f\u0430\u043a \u0434\u043e \u0442\u043e\u0433\u0430\u0448 \u043a\u0301\u0435 \u0434\u043e\u0431\u0438\u0458\u0430\u0442 \u043d\u043e\u0432 (\u0441\u043f\u0435\u0446\u0438\u0458\u0430\u043b\u0435\u043d) \u0441\u0442\u0443\u0434\u0435\u043d\u0442\u0441\u043a\u0438 \u0434\u043e\u043c?"}, {"text_idx": "#000174", "text": "Studentaj dormejoj kadukig\u0302as, same kiel la tuta s\u0302tata sistemo, kaj ni ne ricevis novan specialan studentan dormejon por savi la studentojn el la mizero, en kiu ili vivas kaj kiu multig\u0302as c\u0302irkau\u0306 ili."}, {"text_idx": "#000175", "text": "Tio estas la Bloko V de la studenta dormejo \u201cGoce Delchev\u201d. La plafono falis en unu el la koridoroj antau\u0306 kelkaj tagoj."}, {"text_idx": "#000176", "text": "C\u0302i-foje neniu estis vundita. C\u0302u niaj kolegoj havos tioman bons\u0302ancon venontfoje au\u0306 c\u0302u ili ricevos novan, (specialan) studentan dormejon?"}, {"text_idx": "#000178", "text": "La vojag\u0302oduopo de Ju\u0308rgen Horn el Germanio kaj Mike Powell el Usono migras tra la mondo, elektante landojn kaj tie restante po tri monatoj, au\u0306 c\u0302irkau\u0306 91 tagoj. Dum sia restado la du mondvojag\u0302antoj provas sperti vivon en sia nova loko pli profunde ol ordinara turisto kaj blogas pri siaj spertoj, dirante ke ili planas verki bitlibrojn pri tio."}, {"text_idx": "#000179", "text": "Horn kaj Powell vizitis lokojn en malsamaj kontinentoj, de Japanio al Jukatano, de Idaho al Islando kaj intertempe Istanbulo, Srilanko kaj multaj aliaj landoj. Nun ili esploras kaj skribas pri Makedonio, ili kundividas au\u0306dvidajn notojn pri urboj kaj vilag\u0302oj de la landeto de la sudorienta Eu\u0306ropo, pri lokoj ligitaj al la kulturo, historio kaj naturo. Oni povas sekvi la vojag\u0302on de la duopo c\u0302e sociaj retejoj kaj c\u0302e ilia blogo."}]