[{"text_idx": "#000000", "text": "La mondo estas plenplena je malsamaj organismoj. Kvankam la ekzaktaj rilatoj povas esti ankorau\u0306 svagaj, oni scias ke bestoj, plantoj, fungoj kaj bakterioj c\u0302iuj estas foraj parencoj. Ke organismoj tamen estas tiom diversaj, estas pro tio ke ili apartenas al diversaj specioj. La fama biologo Charles Darwin detale ellaboris kiel tiuj specioj ne estas eternaj kaj nes\u0302ang\u0302eblaj. Li ligis la pruvojn kiuj montras ke specioj malrapide s\u0302ang\u0302ig\u0302as kaj disig\u0302as por krei novajn speciojn. Tiu procezo estas priskribata de la teorio de evolucio. La vorto \u201dteorio\u201d povas esti konfuziga kiam g\u0302i estas uzata tiel, c\u0302ar g\u0302i havas malsaman signifon en scienco ol en la c\u0302iutaga uzo. En scienco, teorio estas klarigo de iu fenomeno kun aro de fortaj pruvoj kiuj estas strukture kontrolitaj kaj testistaj. Sciencaj teorioj travivis c\u0302iujn kritikojn kaj estas konsiderataj kiel vero g\u0302is iu trovas akceptitan kontrau\u0306pruvon. La teorio de evolucio specife estas unu el la plej fortaj teorioj kiuj ekzistas. Malgrau\u0306 tio, sciencistoj dau\u0306re esploras evoluon. Tiaj esploroj ne celas pruvi la ekziston de evoluo, kvankam ili ja kreas tiajn pruvojn kiel kromproduktojn, sed anstatau\u0306e esploras la specifajn meh\u0302anismojn kiuj funkciigas evoluon. Tiaj esploroj kovras plurajn sciencajn kampojn kiel paleontologion kaj genetikon."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Unu el la plej famaj ekzemploj de evoluo venis de Darwin mem kaj temas pri la diferencoj inter malsamaj birdoj. Kiam li vizitis la Galapagojn en la Pacifika Oceano, li rimarkis ke la insuloj surhavis birdojn el kiuj kelkaj multe similis, sed c\u0302iuj havis siajn proprajn adaptaj\u0302ojn. Birdoj kiuj mang\u0302is grandajn semojn havis grandajn rondajn bekojn, dum la birdoj kiuj mang\u0302is etajn semojn au\u0306 insektojn havis etajn, akrajn bekojn. Denove en Britio oni analizis la informojn kaj eltrovis ke fakte 15 specioj de birdoj kiuj vivis sur la insuloj estis tre similaj. Tiutempe la g\u0302enerala konsento estis ke la specioj kiuj nun troveblas, c\u0302iam ekzistis kaj ke ili vers\u0302ajne estas eternaj. Darwin tamen, estis unu el la unuaj homoj kiuj kurag\u0302is pensi pri malrapida s\u0302ang\u0302ig\u0302o de specioj kaj ec\u0302 elpensis meh\u0302anismojn por klarigi tiujn s\u0302ang\u0302ig\u0302ojn. Jarojn post lia vojag\u0302o, en 1859, li publikigis lian libron \u201dOn the Origin of Species\u201d (Pri la origino de specioj) en kiu li ellaboris liajn ideojn pri evoluo. La malsamaj birdspecioj de la Galapagoj havas lau\u0306 Darwin komunan praavon. Tiu praavo estis baza birdo kiu origine disvastig\u0302is sur la insuloj. Tiuj insuloj havis malsamajn ekologiajn nic\u0302ojn, la malsamaj lokoj kiujn organismo povas havi en ekosistemo. Estas multaj birdoj, do nur tiuj kiuj estas plej adaptitaj al la nic\u0302o povas akiri mang\u0302on kaj poste reprodukti sin. Tiel dum multaj generacioj la populacio disig\u0302as kaj la birdoj ene de nic\u0302o pli kaj pli malsimilas al tiuj en aliaj nic\u0302oj. Post longa tempo la birdoj estas tiom malsamaj ke se ili renkontus unu la alian, ili ne povus havi fekundajn idojn."}, {"text_idx": "#000002", "text": "La birdoj havas malsamajn bekojn por malsamaj celoj"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Ekzistas du g\u0302eneralaj sistemoj kiuj gvidas evoluon. Unu el ili estas natura selektado kaj la alia estas genetika drivo. Natura selektado estas la plej konata el la du kaj respondecas pri tio ke organismoj malrapide ig\u0302as pli bone adaptitaj al sia medio. En la tempo de Darwin, nenio estis konata pri DNA kaj genoj, sed oni ja rimarkis ke infanoj tre similas al la gepatroj. Iu sistemo do ebligas al gepatroj transdoni kvalitojn al la infanoj. Tio estas grava en la naturo, pro tio ke tiaj kvalitoj povas pozitive au\u0306 negative influi la probablecon ke organismo reproduktos sin. Imagu arbaron en kiu trovig\u0302as leporoj kaj vulpoj. Ne c\u0302iuj leporoj havas la samajn kvalitojn kaj eble ekzistas leporoj kiuj havas kvalitojn kiuj igas ilin pli rapidaj ol la aliaj leporoj. Kompreneble la rapidaj leporoj malpli vers\u0302ajne estos mang\u0302ataj de la vulpoj ol la malrapidaj, kio donas al ili pli da s\u0302ancoj por reprodukti sin. G\u0302enerale la grupo de rapidaj leporoj do havas pli da idoj. La leporoj donas la kvalitojn al siaj idoj kaj post multaj generacioj pli kaj pli da leporoj estas rapidaj. Aliaj meh\u0302anismoj kau\u0306zas ke hazarde novaj variaj\u0302oj de tiaj kvalitoj povas ekaperi, kio ebligas al la leporoj ig\u0302i ec\u0302 pli rapidaj, g\u0302is la evolua premo malfortig\u0302as. Tio povas okazi ekzemple kiam ig\u0302i pli rapida kostus tro da energio, au\u0306 se la leporoj ekhavus aliron al regiono kie ne log\u0302as vulpoj. Natura selektado estas kerna principo en evolua teorio, c\u0302ar g\u0302i montras ke oni ne bezonas homojn au\u0306 alia inteligenta estaj\u0302o por antau\u0306enigi la procezon. La medio mem estas la katalizanto de evoluo."}, {"text_idx": "#000004", "text": "g\u0302irafoj estas ofta ekzemplo de natura selektado. La longa kolo helpas ilin"}, {"text_idx": "#000005", "text": "La antagonisto de natura selektado estas genetika drivo. Foje organismoj ne travivas pro tio ke ili estas pli bonaj je tio ol aliaj organismoj, sed pro tio ke ili bons\u0302ancis. Ofte tio okazas kiam iu natura katastrofo okazas, kiu murdas multajn organismojn el populacio. Se bestoj kun specifaj kvalitoj estas pli severe trafataj ol aliaj, tio povas s\u0302ang\u0302i kiom ofte specifaj kvalitoj troveblas en tiu populacio. Imagu ke oni havas vazon kun cent perloj de malsamaj koloroj. Se oni elprenas dek hazarde ekzistas granda s\u0302anco ke la prenitaj perloj ne reprezentas la perlojn kiuj origine estis en la vazo. Eble unu koloro ec\u0302 tute malaperis. Specife malgrandaj populacioj estas tre vundeblaj al tiu efiko, pro tio ke oni povas draste s\u0302ang\u0302i la kolordividon de la perloj nur per \u201dmurdi\u201d kelkajn perlojn. Alia efiko okazas kiam organismoj eniras novan log\u0302lokon. Imagu ke sur iu insulo kreskas flavaj, bluaj kaj rug\u0302aj floroj de la sama specio. Eble la vento blovas semojn al najbara insulo, sed nur tiuj de la blua floro. Tio signifas ke tiuj bluaj floroj kreos novan populacion sur la najbara insulo, kiu nur konsistos el bluaj floroj. En tiu nova populacio la divido de malsamaj kvalitoj estas tute malsama ol en la origina populacio. Genetika drivo kaj natura selektado samtempe funkcias kaj influas c\u0302iujn kvalitojn samtempe, sed ne same multe. Ju pli la kvalito influas kiom vers\u0302ajne organismo reproduktos sin, des pli granda la efiko de natura selektado estas, sed se la efiko de la kvalito estas neu\u0306trala, genetika drivo estas dominanta."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La teorio de evoluo estis nova kaj tiutempe sufic\u0302e radikala ideo, do sciencistoj ne tuj akceptis g\u0302in kiel g\u0302usta. Malgrau\u0306 kontrau\u0306aj teorioj kaj kritikemaj sciencistoj tamen, pli kaj pli da pruvoj estis trovataj kiuj subtenis la ideon de evoluo. Unu el la plej bonaj el tiuj venis el la kampo de paleontologio kaj estis tiom perfekta ke oni origine pensis ke g\u0302i estis mensogo. Temas pri la unua fosilio de Archaeopteryx, genro de bestoj kiuj ne vere estis birdoj kaj ne vere reptilioj. La fosilio havis longan ostan voston kaj dentojn kiel dinosau\u0306roj, sed flugilojn kiel birdo. Tio igas g\u0302in transira fosilio, c\u0302ar g\u0302i montras la transiron inter reptilioj kaj birdoj. Iusence c\u0302iuj fosilioj estas transiraj fosilioj, pro tio ke evoluo estas konstanta, malrapidega procezo kiu ne iras tra apartaj pas\u0302oj. La fosilioj de Archaeopteryx tamen, plenigis truon en la kompreno de la evoluo de birdoj pri kiu oni ne trovis fosiliojn antau\u0306e. Kio igis la fosilio tiom perfekta ne nur estis periodo en kiu g\u0302i estis malkovrita, sed ankau\u0306 la kvalito de la fosilio mem. G\u0302i venis el \u201dLagersta\u0308tte\u201d, la paleontologia termino por loko kiu havas fosiliojn de tre diversaj fosilioj, kiuj ekstreme bone konservig\u0302is. \u201dLagersta\u0308tte\u201d povas kreig\u0302i multmaniere, sed ili c\u0302iuj havas komune ke ili kreas medion en kiu organismo povas morti sen h\u0302emiaj reagoj au\u0306 aliaj organismoj kiuj detruas la fosilion. Tio povas okazi ekzemple post natura katastrofo, au\u0306 en tre sala lago. Kutime oni nur trovas dentojn au\u0306 ostojn de bestoj tiom ag\u0302aj kiel Archaeopteryx, sed pro la kvalito de la s\u0302tono en kiu g\u0302i trovig\u0302is, oni povas ankorau\u0306 vidi la spurojn de la plumoj. Kiam pli ol dek aliaj specimenoj estis trovitaj, el kiuj kelkaj ec\u0302 pli bone konservig\u0302is ol la origina specimeno kiu nun trovig\u0302as en Londono, oni povis certi pri la loko de Archaeopteryx en la naturo kiel la kuzoj de modernaj birdoj kaj pri la rolo de evoluo en paleontologio. Ili montris, kune kun fosilioj de aliaj specioj, kiel brakoj kun fingroj s\u0302ang\u0302ig\u0302is al aloj kaj kiel bus\u0302o kun dentoj s\u0302ang\u0302ig\u0302is al beko."}, {"text_idx": "#000007", "text": "La malkovroj pri evoluo kaj fosilioj estis tre gravaj, sed ili ne klarigis la tutan rakonton. Darwin kaj aliaj sciencistoj rimarkis ke organismoj transdonas siajn kvalitojn al siaj infanoj, sed havis neniun ideon pri kiel tio ekzakte okazis. En la 19a jarcento, pli ekzakta priskribo de kiel la kvalitoj estas transdonataj venis de Gregor Mendel, monah\u0302o kiu dum jaroj kreskigis pizojn kaj strukture analizis la rilatojn inter gepatroj kaj gefiloj por statistike priskribi la transdonon de malsamaj kvalitoj. Li eltrovis ke tiuj kvalitoj, ekzemple la koloro au\u0306 longo de la planto, ne same facile transdonig\u0302is. Kelkaj kvalitoj estis dominantaj kaj kelkaj ne. Du gepatroj kun blankaj floroj nur produktis idojn kun blankaj floroj, sed tiuj kun rug\u0302aj floroj povis krei kaj rug\u0302ajn kaj blankajn idojn. Mendel uzis liajn observojn kaj statistikon por konkludi ke la kvalitoj de la planto estas priskribataj de \u201dfaktoroj\u201d, kiujn ni nun nomas genoj. Tiuj faktoroj havas malsamajn variaj\u0302ojn kiujn ni nun nomas alelojn. Organismoj havas du alelojn de c\u0302iu geno kaj se ambau\u0306 estas nedominantaj, la organismo esprimos la nedominantan kvaliton, sed se ec\u0302 unu el la aleloj estas dominanta, g\u0302i esprimos la dominantan kvaliton. Dum la 20a jarcento oni malkovris DNA kaj g\u0302ian strukturon kaj ekkomprenis kiel DNA estas la kodo per kiu genoj estas verkataj. Oni komprenas nun ke DNA estas ordigata en strukturoj kiuj nomig\u0302as h\u0302romosomoj kiam c\u0302eloj disig\u0302as kaj kreas ekzaktan kopion. Kontraste, en spermo kaj ovc\u0302eloj ekzistas nur duono de la DNA kaj diversaj aleloj estas hazarde inters\u0302ang\u0302ataj por krei tute novajn kombinojn de aleloj en c\u0302iu c\u0302elo. Kiam la spermo kaj ovc\u0302elo renkontig\u0302as, ili kombinas sian DNA kaj kreas tute unikan individuon. C\u0302i tiel, la malsamaj kombinoj de aleloj estas testataj kaj neniu organismo estas identa. Tio estas utila, pro tio ke s\u0302ang\u0302ig\u0302oj en la medio kaj malsanoj povas murdi nur parton de la populacio kaj tiuj kun pli tau\u0306gaj aleloj travivas. Se c\u0302iu organismo havus la saman DNA, malsano kiu murdas unu povus facile murdi c\u0302iujn, kiel okazis plurfoje en la historio al bananoj kaj terpomoj, kiuj fakte c\u0302iuj estis genetike identaj pro la maniero per kiu ili estis produktataj. Kvankam tio c\u0302i ja klarigas kiel malsamaj kombinoj de aleloj povas disvastig\u0302i, g\u0302i ne povas klarigi evoluon, pro tio ke tute novaj aleloj necesas por antau\u0306enigi la specion. Tiuj novaj aleloj ja ekzistas kaj estas la rezulto de mutacio."}, {"text_idx": "#000008", "text": "La malsamaj genkombinoj donas malsamajn pizojn"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mutacio povas esti sufic\u0302e timiga vorto kiu ofte estas uzata por priskribi monstrojn el filmoj, sed g\u0302i estas c\u0302iutaga afero kaj sen g\u0302i nenio pli ol la plej primitivaj organismoj povus ekzisti. Mutacio povas okazi pro pluraj mediaj efikoj, kiel altenergia radio au\u0306 malsanigaj h\u0302emiaj\u0302oj, sed grandega parto el ili estas simple la rezulto de eraroj en la kopiado de DNA. La plejparto de mutacioj estas malbonaj au\u0306 neu\u0306tralaj, sed foje ili povas esti utilaj. Se tia mutacio okazas en hazarda loko, g\u0302i ne s\u0302ang\u0302as multe longtermine, sed se g\u0302i okazas en la seksorganoj, g\u0302i povas esti transdonata al seksc\u0302elo kaj krei idon kiu havas la mutacion en c\u0302iuj c\u0302eloj. Kompreneble la DNA havas bonajn sistemojn por ripari la plejmulto de eraroj, do infanoj ankorau\u0306 ege multe similas al siaj gepatroj, sed post miloj da generacioj, la s\u0302ang\u0302ig\u0302oj povas ig\u0302i sufic\u0302e evidenta. Unu el la plej aktualaj mutacioj kun pozitiva efiko estis tiu, kiu ebligis al multaj homoj el socioj kie homoj log\u0302is kun bovinoj trinki lakton post infaneco. Tiu s\u0302ang\u0302ig\u0302o ne estas pli ag\u0302a ol kelkaj miloj da jaroj. En bakterioj, kies generacioj foje dau\u0306ras nur duonhoro, oni ec\u0302 povas vidi evoluon dum homa vivo. Bakterioj havas iomete malsamajn meh\u0302anismojn por transdoni genojn, sed la kernaj principoj de evoluo ankau\u0306 por ili validas. La rezulto de tio estas ke ec\u0302 se oni murdas la plejparton de bakterioj per antibiotiko, tiuj kiuj travivas povas sinreprodukti kaj finfine krei specion kiu rezistas tiun antibiotikon. Tial oni uzu antibiotikon nur kiam g\u0302i vere necesas."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ke c\u0302iuj specioj estas parencoj, estas unu el la plej belaj malkovroj en scienco. G\u0302i igis nin multe pli bone kompreni nian biologion kaj lokon en la historio de la Tero. G\u0302i estas unu el la plej fortaj teorioj kaj montras ke la mondo c\u0302iam estas multe pli bela kaj interesa ol g\u0302i s\u0302ajnas. C\u0302iam kiam oni pensas ke oni preskau\u0306 komprenas g\u0302in, oni malkovras ion kio s\u0302ang\u0302as c\u0302ion. Krom tiuj fundamentaj komprenoj, la malkovroj en la kampoj de genetiko kaj evolua teorio havas pli kaj pli da praktikaj aplikoj kaj helpas nin kompreni kaj kuraci malsanojn kaj krei plantojn kiuj povas nutri pli da homoj en pli da medioj. Kiu scias kio sekvos?"}]