[{"text_idx": "#000002", "text": "C\u0302i tiu artikolo estas parto de serio ekzamenante esprimliberecon [eo] kaj aliron al informoj en civitaj spacoj tra ses lingvaj komunumoj en la MENA-regiono [eo]."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La iraka urbo H\u0302alabg\u0302a [eo] situas en la kurdia montaro proksime de la irana landlimo kaj estas plej konata pro la tragika uzo de kemiaj armiloj [eo] kontrau\u0306 la log\u0302antaro fare de la armeo de Saddam Hussein [eo]."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Jarojn poste, la urbo akiris rekonon ene de la kurda cifereca spaco, danke al juna viziulo nomata Bokan Jaff , log\u0302anto de H\u0302alabg\u0302a. Jaff akiris anglan diplomon c\u0302e la Universitato de Sulajmanija [en] en 2014 kaj transprenis la rolon de tradukisto de informoj por sia komunumo. C\u0302i tio gravegas c\u0302ar ili renkontis malfacilaj\u0302ojn aliri esencajn retajn informojn en la kurda lingvo, inkluzive de tutmondaj novaj\u0302oj, sekureco, sanservo kaj pli. Precipe kurdaj universitataj studentoj luktantaj por trovi retajn informojn en sia gepatra lingvo multe aprezis la helpon de Jaff."}, {"text_idx": "#000005", "text": "C\u0302ar Jaff ig\u0302is pli konscia kaj pri la manko de kurdaj retaj resursoj kaj pri la malfacileco pro limigita scipovo de la angla kaj araba lingvoj inter kurdaj parolantoj, li ekkomprenis la urg\u0302an bezonon de plibonigita alireblo al informoj en la kurda lingvo."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Kun multe da persistemo, li komencis ok-jaran vojag\u0302on kiel volontulo c\u0302e Google. Lia celo estis integri la soranan [eo], ofte konatan kiel kurdi\u0302 nawendi\u0302 (\u06a9\u0648\u0631\u062f\u06cc\u06cc \u0646\u0627\u0648\u06d5\u0646\u062f\u06cc), elstara lingvo ene de la kurda lingvaro [eo], en la lingvojn apogitajn per la tradukprogramo Google Translate [eo]."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Jaff sukcese tradukis pli ol 2 500 000 frazojn, proverbojn kaj unuopajn vortojn. Rezulte de tio, la sorana lingvo estis oficiale aldonita al Google Translate en majo 2022, el kio ekestis komunumo de soranaj tradukistoj. En intervjuo kun Global Voices, Jaff diris, \u201cLa manko de enhavo en la kurda malfaciligis al ni trovi la informojn kiujn ni bezonas kaj malhelpis la evoluon de la kurda lingvo en la cifereca mondo.\u201d"}, {"text_idx": "#000008", "text": "La kompleksa pejzag\u0302o de kurdaj lingvoj enrete"}, {"text_idx": "#000009", "text": "La kurda lingvaro [eo] estas lingvo au\u0306 grupo de lingvoj parolataj de la kurdoj [eo], indig\u0302ena etna komunumo de c\u0302irkau\u0306 30 milionoj da homoj. Indig\u0302enaj el la regionoj de Mezoriento kaj Okcidenta Azio [eo], ili kundividas kulturon, lingvan heredaj\u0302on kaj identecon, kvankam ili estas disigitaj trans kvar nacioj: Turkio, Irako, Sirio kaj Irano [eo]."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Kurdaj lingvoj konsistas el malsimilaj sed interligitaj lingvaj variantoj [eo] ne reciproke interkompreneblaj. La c\u0302efaj du lingvoj estas la kurmanc\u0302a [kurmanji, \u06a9\u0648\u0631\u0645\u0627\u0646\u062c\u06cc ] au\u0306 la norda kurda, parolata en Sirio, Turkio, Kau\u0306kazo [eo], kaj partoj de Irako, kaj la sorana [sorani\u0302, \u0633\u06c6\u0631\u0627\u0646\u06cc ] au\u0306 la centra kurda lingvo (kurdi\u0302 Nawendi\u0302, \u06a9\u0648\u0631\u062f\u06cc\u06cc \u0646\u0627\u0648\u06d5\u0646\u062f\u06cc) kiu estas plej parolata en Irako kaj Irano. La sorana, kune kun la araba, havas oficialan statuson en Irako kaj g\u0302i [tie] estas ofte nomata la \u201ckurda\u201d lingvo en oficialaj dokumentoj. C\u0302iu el c\u0302i tiuj lingvoj estas parolataj de milionoj da homoj."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Tiuj lingvoj utiligas malsamajn alfabetojn: la kurmanc\u0302a [eo] uzas la latinan (romian) alfabeton, dum la sorana [eo] uzas la aramean (araban) alfabeton."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Kvankam la kurdaj lingvoj posedas ric\u0302an historion, famkonataj pro vasta vortprovizo kaj esprimkapabloj, ili alfrontas mankon de retaj rimedoj. La malsamaj alfabetoj, kune kun la foresto de normigado kaj dau\u0306rantaj potencrivalecoj inter kurdaj komunumoj, kontribuas al la defioj."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Krome, c\u0302i tiuj defioj estas kunmetitaj de restriktoj truditaj de subpremaj registaroj, cenzuro, kaj limigoj por libere esprimi sin en c\u0302iuj landoj kie kurdoj log\u0302as."}, {"text_idx": "#000014", "text": "La malabundeco de retaj rimedoj devigis kurdparolantojn fidi aliajn lingvojn kiel la araba, la angla, la turka kaj la persa. En konversacio kun profesoro Dara Hameed, kurdlingva doktoro kiu instruas c\u0302e la Universitato de Garmian, Jaff klarigis al Global Voices kiel tiu manko de retaj informoj kaj teknikaj rimedoj negative influas kurdajn akademianojn en Irako."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ni alfrontas c\u0302i tiujn defiojn c\u0302iutage, precipe kun niaj universitataj studentoj. Ekzemple, en la kurda fako, kaj mi kredas, ke c\u0302i tio estas ofta afero en diversaj altlernejoj, ekzistas grava manko de kurdaj rimedoj disponeblaj en Interreto. Miaj studentoj renkontas defiojn kiam ili provas aliri informojn en la kurda lingvo."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Ili estas devigataj uzi fontojn en aliaj lingvoj per elektronika tradukado, kio ne estas sen problemoj. Alternative, ili restas kun neniu alia elekto ol turni sin al multekostaj tradukistoj. Sekve de tio, c\u0302i tiuj studentoj estas nekapablaj plene utiligi la avantag\u0302on de teknologio."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Hameed plue klarigis, ke c\u0302i tiu afero estas limigita al la reta sfero. Li aldonis:"}, {"text_idx": "#000018", "text": "La problemo kus\u0302as en la reta sfero, ne eksterrete. La kurda lingvo estas lingve diversa. Imagu havi sole por \u201c\u062e\u06c6\u0634\u06d5\u0648\u06cc\u0633\u062a\u06cc\u201d (amo) jam ses vortojn."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Nia devus fokusi traktadon de normigaj aferoj, dialektikaj dividoj kaj politikaj premoj, c\u0302ar c\u0302i tiuj faktoroj malfaciligas la kurdan lingvon enrete prosperi."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Politika batalo de irakaj kurdoj por rekono kaj lingvaj rajtoj"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Dum jarcentoj, la kurdoj batalis por kaj sendependeco kaj rekono ene de la landoj en kiuj ili log\u0302as, konsistigante la plej grandan sens\u0302tatan etnan komunumon en la mondo. C\u0302i tiu lukto devenas de koloniaj traktatoj kiel la Traktato de Lau\u0306zano la 24-an de julio 1923 kiu dividis la kurdojn inter kvar landoj."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Kompare kun najbaraj landoj, kurdoj en Irako spertas relative favoran situacion. Ekzemple, Irako estas la nura lando kie la kurda [sorani\u0302] estas agnoskita kiel oficiala lingvo, kaj g\u0302i ankau\u0306 estas la sola loko kie kurdoj g\u0302uas konsiderindan au\u0306tonomion."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Esploro de Lauren Walter c\u0302e la [usona] Universitato Depaul en 2018 rivelis ke dum la brita mandato, urbaj kurdaj naciistoj preferis la soranan [sorani], dum la kurmanc\u0302a [kormanji] ludis pli fortan literaturan rolon, donante al la sorana pli grandan politikan influon. Malgrau\u0306 tio, estis intereso dividi la parolantojn de c\u0302i tiuj lingvoj. \u201cAmbau\u0306 dialektoj vivis en relativa harmonio g\u0302is Irako akiris sendependecon en 1931. Post la akiro de sendependeco, la iraka registaro provis kontrau\u0306meti parolantojn de la sorana kaj tiujn de la kurmanc\u0302a por preventi ke la kurda estu agnoskota kiel oficiala lingvo.\u201d"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Decida mejlos\u0302tono por la kurda lingvo en Irako estis la Iraka-Kurda Interkonsento pri Au\u0306tonomio de la 1970-aj jaroj [ankau\u0306 konata kiel la iraka-kurda interparoloj pri paco], subskribita la 11-an de marto 1970 fare de la iraka registaro kaj kurda gvidanto Mullah Mustafa Barzani [eo]. Post jardekoj da armitaj konfliktoj kaj strec\u0302itecoj inter la iraka registaro kaj la kurdaj komunumoj en Irako, tiu interkonsento zorgis por la agnosko de la sorana kiel oficiala lingvo en lokoj kun kurda plimulto. G\u0302i ankau\u0306 certigis al la kurdoj politikan reprezentantaron en registaraj entoj."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Tamen, la vojo al parollibereco [eo] por kurdoj en Irako estis kompleksa kaj submetata al fluktuado lau\u0306longe de la tempo. Post la interkonsento, subpremo estis intensa sub la registaro de Saddam Hussein, kun postaj periodoj de provita agnosko de la rajtoj de kurdaj komunumoj en Irako."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Defioj kun lingva normigo kaj aliro al informoj"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Esploro indikas ke en landoj kun dominaj lingvoj, parolantoj de minoritataj lingvoj ofte alfrontas marg\u0302enigon kaj limigitan aliron al informoj. En kurda Irako, internaj konfliktoj inter kurdaj lingvoj, precipe pri la sorana kaj la kurmanc\u0302a, ne nur intensigas marg\u0302enigon kaj dividon sed ankau\u0306 malhelpas la retan reprezentadon, evoluadon kaj disvastigadon de la lingvo."}, {"text_idx": "#000028", "text": "G\u0302is hodiau\u0306, la kurdoj ne havas universale akceptitan skribnormon, kun politikaj partioj en la Kurdio-regiono implikitaj en disputoj pri normigado. Malgrau\u0306 diversaj provoj, normigita versio restas iluzio."}, {"text_idx": "#000029", "text": "C\u0302i tiu manko de lingva unueco kaj normigado kreas obstaklojn por tiuj, kiuj serc\u0302as retajn informojn kaj rimedojn en sia gepatra lingvo. Aldone, g\u0302i malhelpas efikan kundividon de informoj, limigante la kapablon de la kurdoj kontribui al la cifereca mondo."}, {"text_idx": "#000030", "text": "C\u0302i tiu kunteksto sugestas, ke se kurmanc\u0302parolanta kurdo deziras komuniki kun kurdo parolante la soranan, ili povus uzi c\u0302u la araban, la turkan au\u0306 la persan por ebligi komunikadon inter ili."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Parolante kun Global Voices (Tutmondaj Voc\u0302oj), Goran Rasoul, sukcesa verkisto, poeto kaj rakontisto, enprofundig\u0302is en la personajn sekvojn de internaj lingvonormigaj konfliktoj. Goran havas magistron en moderna literatura kulturo c\u0302e la Universitato de Hertfordshire [Britio] kaj havas pli ol 12 jarojn da sperto en la evoluigo kaj humanitara laboro [eo] kun kaj lokaj kaj internaciaj organizaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Multaj homoj en mia rondo konstante luktas por rete aliri informojn au\u0306 por trovi tau\u0306gan enhavon pri diversaj temoj kiel literaturo, politiko kaj lingvaj studoj. Mi ofte devas serc\u0302i informojn en aliaj lingvoj se temas pri specifaj aferoj rilataj al Kurdio [eo], la kurdoj [eo] kaj la kurda lingvaro [eo]."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Goran klarigis, ke en la pasinteco, la nombro da parolantoj determinis c\u0302u lingvo pluvivos, sed hodiau\u0306 g\u0302i dependas de la haveblo de cifereca enhavo. Tiu manko de reta enhavo estas uzata por indiki ke lingvo malprosperas kaj estas en dang\u0302ero. Li aldonis: \u201cC\u0302i tio validas por c\u0302iuj lingvoj, sed g\u0302i estas precipe decida por la kurda. Politikaj kaj ekonomiaj konfliktoj damag\u0302is la kurdan lingvon, substrekante la urg\u0302econ prioritatigi g\u0302ian konservadon kaj varbadon.\u201d"}, {"text_idx": "#000034", "text": "Revenante al Bokan Jaff, li kaj lia teamo utiligas la potencon de artefarita intelekto [eo] por plibonigi la kvaliton de tradukoj. Ili ankau\u0306 serc\u0302as instigi verkistojn kaj esploristojn rete kundividi sian laboron, celante altigi la volumon de retaj enhavoj en la kurda lingvo. Jaff diris: \u201cPublikaj\u0302oj estu rete alireblaj, ne nur en la formo de fizikaj libroj kaj revuoj. Tekstoj kaj libroj devas esti als\u0302utataj en diversaj ciferecaj dosierformatoj por certigi la kompiladon de ampleksa kaj diversa datumaro.\u201d"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Jaff opinias, ke kurdaj intelektuloj subtaksas retan eldonadon. Tamen, estas grave agnoski, ke retaj rimedoj estas s\u0302losilaj por revigligi la lingvon. Tiuj kun la kapablo kontribui devus esti instigataj por oferti al la kurda komunumo aliron al tiuj valoregaj retaj rimedoj."}, {"text_idx": "#000038", "text": "La 17-an de julio, la prezidento de Kirgizio Sadir Japarov [eo] subskribis la Konstitucian Leg\u0302on pri la s\u0302tata lingvo. La parlamento aprobis la leg\u0302on la 31-an de majo, kaj g\u0302ia prezidanto gratulis siajn kolegojn per \u201cla historia leg\u0302propono\u201d. La celo estis efektivigi la artikolon 13 de la konstitucio, lau\u0306 kiu la kirgiza estas la s\u0302tata lingvo, kaj la proceduro de g\u0302ia uzado estas determinita de la konstitucia leg\u0302o. La nova leg\u0302o establis la juran bazon por la uzado de la kirgiza [eo], la efektivigo de la s\u0302tata lingvopolitiko, kaj la devontigojn de s\u0302tataj instancoj, institucioj, organizaj\u0302oj kaj lokaj administraciaj instancoj krei kondic\u0302ojn por g\u0302ia evoluigo."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Praktike, g\u0302i enkondukis signifajn s\u0302ang\u0302ojn je la uzado de la kirgiza, igante g\u0302in laborlingvo por s\u0302tataj au\u0306toritatoj, lokaj administraciaj instancoj, kaj s\u0302tataj entreprenoj. Estas nun devige ke s\u0302tatoficistoj, deputitoj, instruistoj, jug\u0302istoj, prokuroroj, advokatoj, kuracistoj kaj aliaj grupoj konu la s\u0302tatan lingvon. La uzado de la kirgiza estas deviga en geografiaj nomoj, edukaj kaj sciencaj kampoj, same kiel dum subskribado de internaciaj traktatoj. Krome, televidaj kaj radiokompanioj, inkluzive de tiuj privataj, devas elsendi almenau\u0306 60% de siaj programoj en la kirgiza."}, {"text_idx": "#000040", "text": "La nova leg\u0302o tamen kau\u0306zis bruon pro nelingvaj kialoj. La 2-an de junio, tuj post g\u0302ia aprobo, la proparolanto de la rusia ministerio pri eksteraj aferoj, Maria Zah\u0302arova, deklaris, ke \u201cen sia nuna formo, g\u0302i kapablas krei certajn malfacilaj\u0302ojn por civitanoj de la respubliko, kiuj ne parolas la kirgizan lingvon.\u201d S\u0302i aldonis, ke Rusio esperas, ke Kirgizio \u201cefektivigos ekvilibran lingvopolitikon celantan kaj la evoluigon de la kirgiza lingvo kaj la subtenon kaj antau\u0306enigon de la rusa lingvo.\u201d La enmiksig\u0302o de la rusiaj diplomatoj ne limig\u0302is je tio."}, {"text_idx": "#000041", "text": "La 24-an de julio, rusia ministro pri eksteraj aferoj Sergej Lavrov rimarkigis , ke rusiaj au\u0306toritatoj avertis siajn kirgizajn kolegojn \u201cke tio ne estas tute demokrata\u201d kiam aperis la unua parolado pri c\u0302i tiu leg\u0302o. Kion li trovis nedemokrata estis la postulo por s\u0302tatoficistoj kaj aliaj kategorioj da civitanoj koni la kirgizan. Japarov rapide refutis c\u0302i tiun aserton, dirante, ke Lavrov \u201cs\u0302ajne ne legis la leg\u0302on\u201d kaj la leg\u0302o ne \u201cdiskriminacias la rusan lingvon\u201d."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Japarov pravas en sia takso pri la rusa lingvo kiu estas protektata kontrau\u0306 diskriminacio en Kirgizio. G\u0302i estas unu el la malmultaj landoj, kies konstitucio garantias al la rusa oficialan statuson kaj permesas g\u0302ian larg\u0302an uzadon en publika vivo kaj registaraj strukturoj \u2014 signo de kolonia pasinteco kaj sovetia heredaj\u0302o. Ekde kiam Kirgizio ig\u0302is sendependa en 1991, post la kolapso de Sovetunio [eo], la lando laboris por evoluigi la kirgizan, restarigante g\u0302ian prestig\u0302on, kaj stimulante g\u0302ian larg\u0302an uzadon dum la plenskala uzado de la rusa ankau\u0306 estas permesata."}, {"text_idx": "#000043", "text": "La sovetiaj lingvaj politikoj subfosis la evoluigon kaj prestig\u0302on de la kirgiza igante g\u0302in \u201cmalalta\u201d lingvo uzata c\u0302efe por hejmaj kaj folkloraj celoj. Por scienco, arto, administrado kaj literaturo, la lokaj elitoj uzis la \u201caltan\u201d rusan lingvon. Nur en 1989, en la jaroj de perestrojko, la kirgiza ricevis la statuson de la s\u0302tata lingvo. G\u0302is 1989, 80% de la log\u0302antaro de Kirgizio parolis la rusan; en 2013 tiu nombro falis al 50%. Ekde la sendependig\u0302o, la lando establis la nacian komisionon pri s\u0302tata lingvo kaj aprobis tri naciajn programojn por disvolvi la kirgizan."}, {"text_idx": "#000044", "text": "La kirgiza lingvo estas integra parto de la nacia identeco. G\u0302i estas esenca por la postvivado de la kirgizoj kiel aparta etno kaj Kirgizio kiel nacio. G\u0302ia plua evoluo estas necesa por foriri de la kolonia pasinteco de la lando, g\u0302ui g\u0302ian unikan kulturan heredaj\u0302on kaj plene reakiri agendon. Tiurilate la nova leg\u0302o estas pas\u0302o en la g\u0302ustan direkton."}, {"text_idx": "#000046", "text": "La moskeo Al Aksa [eo] videbla el Orienta Jerusalemo, kie familioj alfrontadas la minacon de kontrau\u0306vola elpelo el siaj domoj fare de israelaj s\u0302tatsubtenataj setlantaj grupoj. Bildo de Libera Jerusalemo, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000047", "text": "La familio de Nora Ghaith log\u0302as en c\u0302i tiu domo ekde 1948. La familio akiris lukontrakton en 1953 de la jordania registaro, kiu alprenis la kuratorecon de Jerusalemo en 1950 sekve de la Nakbah (\u201ckatastrofo\u201d) en 1948."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Artaj\u0302o c\u0302e la enirejo de la domo kun Nora, kiu montras protestan afis\u0302on. Bildon de Free Jerusalem, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000049", "text": "La Nakbah kau\u0306zis la detruon de la palestina socio kaj la delokigon de pli ol 700 000 indig\u0302enaj palestinanoj por liberigi lokon por la establado de Israelo."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Palestinanoj estis devigitaj postlasi siajn vivojn kaj posedaj\u0302ojn, kaj dum la lastaj sep jardekoj ili luktis por sia rajto reveni hejmen."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Ekde 1953, la familio Ghaith estis klasifikita kiel \u201cprotektita luanto\u201d, kio protektas g\u0302in de elpelado tiom longe kiom tiu statuso dau\u0306ras."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Malgrau\u0306 la \u201cNaksa\u201c (\u201cmalsukceso\u201d) de 1967, kiam Israelo transprenis la kontrolon de Cisjordanio [eo, ndltr. West Bank] kaj la Gazaa Sektoro [eo], dum tio, kion UN konsideras kiel kontrau\u0306leg\u0302a aneksado, la familio konservis sian nomon kaj fidele pagis lupagon al la israela G\u0302enerala Kuratoro."}, {"text_idx": "#000053", "text": "En WhatsApp-konversacio inter Global Voices kaj la homrajta aktivulo Raafat Sub Laban \u2014 la filo de Nora Ghaith, kaj dungito de UNHCR [ndltr. UNHCR estas la Alta Komisiito de Unuig\u0302intaj Nacioj pri Rifug\u0302intoj]\u2014 li \u200b\u200bj\u0302etis lumon pri la rilato de sia familio kun la domo. Lia patro Mustafa Sub Laban, 73-jara, kunig\u0302is kun sia edzino Nora, kiu nun estas 68-jara, en la momento de ilia geedzig\u0302o en 1978, kaj ili log\u0302as tie ekde tiam. Sub Laban klarigas:"}, {"text_idx": "#000054", "text": "My mother lived there all her life. In the 1970s, the Shuvu Banim settler movement tried to blackmail my uncle [Nora\u2019s brother] to acquire the tenancy rights. He was the head of the family after his parents\u2019 death. However, upon his refusal, the settler orchestrated his deportation to Jordan. My mother and father assumed responsibility for the house at that point."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Mia patrino log\u0302is tie sian tutan vivon. En la 1970-aj jaroj, la setlanta movado Shuvu Banim provis c\u0302antag\u0302i mian onklon [la fraton de Nora] por akiri la lurajtojn. Li estis la estro de la familio post la morto de siaj gepatroj. Tamen, post lia rifuzo, la setlanto reg\u0302isoris lian deportadon al Jordanio. Mia patrino kaj patro transprenis la respondecon pri la domo en tiu momento."}, {"text_idx": "#000056", "text": "La familio Sub Laban havas profundajn radikojn en Jerusalemo, kiuj datig\u0302as de jardekoj antau\u0306 la ekesto de Israelo. Ilia genealogio [eo] reiras al sufia [eo] akademiulo kiu translog\u0302ig\u0302is al Jerusalemo en 1692. La familio havis plurajn trajtojn, inkluzive de la rimarkinda konstruaj\u0302o kiu enhavas la Arkeologian Muzeon Rockefeller en Jerusalemo, konfiskita fare de Israelo en 1948 kaj 1967. Tiu historia kunteksto klarigas la hejman alligitecon de la familio, kiel priskribite de Sub Laban."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Our properties were confiscated by Israel, and as Palestinians we are denied the right to reclaim ownership. Meanwhile, Jewish individuals are granted the right to reclaim property, regardless of ownership. This is simply unfair."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Niaj posedaj\u0302oj estis konfiskitaj de Israelo kaj kiel palestinanoj ni ne rajtas postuli la proprieton. Dume, judaj individuoj ricevas la rajton postuli posedaj\u0302on, ne konsiderante proprieton. C\u0302i tio estas simple maljusta."}, {"text_idx": "#000061", "text": "En la 1970-aj jaroj, Israelo enkondukis administran leg\u0302on kiu dau\u0306rigas sistemon de apartismo kaj diskriminacio, favorante la judojn super la ne-judoj. G\u0302i permesas al setlantoj repreni posedaj\u0302ojn kiujn judoj posedis antau\u0306 1948 en Orienta Jerusalemo, ec\u0302 se senrilate. Tamen, al palestinanoj oni neas la rajton postuli iliajn posedaj\u0302ojn en Okcidenta Jerusalemo. C\u0302i tiu leg\u0302o estis ekspluatata de setlantaj organizaj\u0302oj por subfosi palestinajn proprietajn rajtojn en la tuta Orienta Jerusalemo."}, {"text_idx": "#000062", "text": "La familio Ghaith Sub Laban estis enplektita en 40-jara jura batalo kontrau\u0306 setlantaj grupoj."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Lau\u0306 la israela NGO Ir Amim, luktanta por la antau\u0306enigo de pli justa Jerusalemo, la kazo de la familio enplektas la grupon Atara Leyoshna asociitan al la fifama setlanta organizaj\u0302o Ateret Cohanim, konata pro siaj klopodoj judaigi Jerusalemon kaj forpeli la indig\u0302enan log\u0302antaron, inkluzive de altprofila provo kapti ikonajn kristanajn hotelposedaj\u0302ojn proksime de la Pordego de Jaffa [eo]."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Sub Laban elstarigas, ke aliaj palestinaj familioj alfrontis iom post iom elpeladon el siaj domoj:"}, {"text_idx": "#000065", "text": "The apartment next door to my family\u2019s home,"}, {"text_idx": "#000066", "text": "Nora protestas kun siaj familianoj. Palestinanoj ne rajtas levi sian flagon; anstatau\u0306e ili uzas la bildon de akvomelono c\u0302ar g\u0302i havas la samajn kolorojn. La 19-an de junio 2023. Bildo de Libera Jerusalemo. Uzita kun permeso."}, {"text_idx": "#000067", "text": "which was originally occupied by the Karaki family, who were forcibly evicted in 1982 or 1983. The settlers then expanded the apartment and blocked my family\u2019s entrance. The only means to enter the apartment was though a neighbor's unit. In response, my parents pursued legal action and endured a 17-year-old wait until a judge finally allowed them to open a new entrance."}, {"text_idx": "#000068", "text": "La apartamento apud la domo de mia familio estis origine okupita de la familio Karaki, kiu estis perforte forpelita en 1982 au\u0306 1983. La setlantoj tiam pligrandigis la apartamenton kaj baris la enirejon de mia familio. La sola rimedo por eniri la apartamenton estis per la enirejo de najbaro. Responde, miaj gepatroj faris juran agadon kaj eltenis atendadon dum 17 jaroj g\u0302is jug\u0302isto finfine permesis al ili malfermi novan enirejon."}, {"text_idx": "#000069", "text": "En majo 2010, surbaze de leg\u0302o el la jaro 1970, la G\u0302enerala Kuratoro transdonis la proprietan rajton de la propraj\u0302o de Ghaith-Sub Laban al Atara Leyoshna."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Baldau\u0306 post akirado de la proprieto, Atara Leyoshna iniciatis eldomigan ordonon kontrau\u0306 la familio. La kazo atingis la Superan Kortumon en 2016. La tribunalo decidis forpeli la infanojn de Nora kaj Mustafa, sed donis al la paro, kiel protektitaj luantoj, la rajton resti en sia hejmo por pliaj 10 jaroj, disigante la familion."}, {"text_idx": "#000071", "text": "En 2018, israelaj setlantoj lanc\u0302is alian elpelan proceson, asertante ke Nora kaj Mustafa malobservis la kondic\u0302ojn de sia \u201cprotektita luado\u201d pasigante tempon for de sia hejmo. Nora bezonis medicinan helpon kaj provizore restis c\u0302e la log\u0302ejo de Raafat en la tendaro Shofat, kien li translog\u0302ig\u0302is kun sia pli juna fratino post ilia elpelo. Tiu arang\u0302o estis necesa c\u0302ar, lau\u0306 Raafat, la infanoj ne rajtis tranokti c\u0302e siaj gepatroj."}, {"text_idx": "#000072", "text": "In early 2018, my mother went on an Umrah pilgrimage. She already had issues with discs in her lower back and neck, which worsened during the journey. As she required assistance while recovering, she stayed with me."}, {"text_idx": "#000073", "text": "The settlers closely monitored my parents\u2019 movement using cameras, and they noticed my mother's absence. However, my father traveled between their home and my residence during that time."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Komence de 2018, mia patrino faris pilgrimeton (Umrah) [ndltr. dum Umrao oni praktikas limigitan ritaron]. S\u0302i jam havis problemojn kun vertebraj diskoj en la malsupra parto de la dorso kaj kolo, kiuj plimalbonig\u0302is dum la vojag\u0302o. C\u0302ar s\u0302i bezonis helpon dum resanig\u0302o, s\u0302i restis c\u0302e mi."}, {"text_idx": "#000076", "text": "La setlantoj ekspluatis la foreston de Nora dum s\u0302ia resanig\u0302o por argumenti ke s\u0302i perdis sian protektitan luostatuson. Malgrau\u0306 tio ke s\u0302i havis medicinajn registraj\u0302ojn de israelaj sanprovizantoj kiel pruvon, la tribunalo erare verdiktis favore al la setlanta grupo. La peto de la familio apelacii kontrau\u0306 la decido estis lastatempe malakceptita de la Supera Kortumo."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Neatenditaj aliancanoj batalas kun la familio"}, {"text_idx": "#000079", "text": "Nora kaj Mustafa alfrontas baldau\u0306an elpelon, planitan inter la 28-a de junio kaj la 23-a de julio 2023. Post elc\u0302erpi c\u0302iujn lau\u0306leg\u0302ajn vojojn, ilia sola espero nun kus\u0302as en registara interveno, kiu lau\u0306 Raafat povas esti influita de publika premo kaj aktivecoj por publike subteni ilian vidpunkton, [Ndltr.: Advocacy efforts en la angla]."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Free Jerusalem[Libera Jerusalemo], kolektivo de radikalaj israelaj aktivuloj bazitaj en Okcidenta Jerusalemo, dedic\u0302as sin al rezisto al la israela apartismo kaj subtenas la palestinanojn en la okupata Jerusalemo. Ilia misio ampleksas batalon kontrau\u0306 la delokigo de familioj, malkonstruo de domoj, polica brutaleco, perforto fare de setlantoj, interalie maljustaj praktikoj kaj politikoj fare de Israelo."}, {"text_idx": "#000081", "text": "La movado subtenas la familion Ghaith Sub Laban ekde 2015. Ili liveras dau\u0306ran subtenon al la familio c\u0302e ilia domo por trovi atenton kaj solidarecon de israelaj kaj internaciaj komunumoj."}, {"text_idx": "#000082", "text": "En WhatsApp-konversacio kun Global Voices, Gal Kramarski, proparolanto de la movado, malkas\u0302is la kompleksan kaj influan mekanismon desegnitan en Israel, por delokigi palestinanojn kaj forpeli ilin el Jerusalemo, kreante s\u0302ancojn por cionismaj [eo] setlantoj anstatau\u0306igi ilin. S\u0302i emfazis la manipuladon de diskriminaciaj leg\u0302oj per pseu\u0306doleg\u0302a proceso por perforte elpeli familiojn kaj senhejmigi ilin."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Hundreds of families face this threat and live in constant fear and anxiety. This alarming reality, which we also see in Sheikh Jarrah, Silwan, and other Palestinian neighborhoods in Jerusalem, is what the Ghaith-Sub Laban family is currently facing."}, {"text_idx": "#000084", "text": "We emphasize that this is not merely a property dispute, as Israel claims, it is ethnic cleansing, and it must be stopped."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Centoj da familioj alfrontas c\u0302i tiun minacon kaj vivas en konstanta timo kaj zorgemo. C\u0302i tiun alarman realaj\u0302on, kiun ni vidas ankau\u0306 en S\u0302ejh\u0302o Jarrah [ndltr. kvartalo en Orienta Jerusalemo [eo] kie c\u0302efe log\u0302as palestinanoj], Silwan [ndltr. distrikto en Orienta Jerusalemo], kaj aliaj palestinaj kvartaloj en Jerusalemo, tion la familio Ghaith-Sub Laban nuntempe alfrontas.\nNi emfazas, ke tio ne estas nur disputo pri proprieto, kiel asertas Israelo, tio estas etna purigado, kiun oni c\u0302esigu."}, {"text_idx": "#000086", "text": "La 23-an de majo vespere, Mark Ramotar, kiu gvidas la Buroon pri Korporacia Komunikado de la Gujana [eo] Polico, anoncis, ke la polico petos juran konsilon de la direktoro pri publikaj procesoj (angle Director of Public Prosecutions, DPP) rilate la incendion en la dormejo de mezlernejo Mahdia, kiu kau\u0306zis la morton de 19 adoleskantoj. La dosiero pri la enketo, kiu supozigas, ke lernantino ekigis la incendion por protesti post kiam s\u0302ia pos\u0302telefono estis forprenita, sendig\u0302os al DPP la 24-an de majo. Krom tio, ankau\u0306 ekzistis supozoj fare de konsilanto pri nacia sekureco, Gerald Gouveia, ke pli ag\u0302a viro, kiu mesag\u0302is al la telefono, povas esti akuzata pri seksumado kun la neplenag\u0302ulino."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Dum kelkaj raportas, ke la knabino en la ag\u0302o de 14-15 jaroj konfirmis la kriman bruligon, aliaj insistas, ke s\u0302i ne konfesis. Lau\u0306 fonto de Agence France-Press (AFP), \u201eoni forprenis la telefonon de la knabino, kaj s\u0302i minacis, ke s\u0302i bruligos la konstruaj\u0302on, kaj c\u0302iuj au\u0306dis tion\u201d. La fajro komencig\u0302is en la banc\u0302ambroj, kie la adoleskanto supozeble s\u0302prucigis insekticidon sur kurtenon, post kio s\u0302i ekbruligis alumeton. La fajro rapide disvastig\u0302is tra la ligna plafono de la konstruaj\u0302o, baldau\u0306 la tuta loko ekflamis."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Kiel kutime, la dommastrino \u2014 kies 5-jara fileto ankau\u0306 mortis en la fajro \u2014 s\u0302losis la knabinojn en la dormejo por la nokto por malebligi ilian kas\u0302an eskapadon. S\u0302i poste rakontis al la polico, ke s\u0302i panikis kaj pro tio ne povis tuj trovi la s\u0302losilon de la c\u0302efa pordo. La fenestroj de la dormejo havis kradojn kontrau\u0306 s\u0302telistoj, kio malhelpis fug\u0302on de la viktimoj, kvankam kelkaj studentoj, inkluzive de la suspektulo, sukcesis eskapi rompinte pordon."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Lau\u0306 la oficiala polica raporto, estis 57 lernantoj en la dormejo en tiu nokto. Dek kvar infanoj mortis surloke pro enspiro de fumo kaj brulaj\u0302oj, pliaj kvin forpasis pro siaj vundoj en malsanulejo, multaj aliaj estis grave vunditaj. El la vunditoj sep restas en malsanulejo, du en dang\u0302era stato. Sekve de la okazaj\u0302o, Gujano ricevis medicinan kaj krimologian subtenon de kaj la kariba kaj la internacia komunumo."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Dum la fajrobrigadestro asertas, ke la brigado venis nur kvar minutojn post la alarmo, aliaj raportoj insistas, ke g\u0302i bezonis 25 minutojn por alveni. La ministro pri edukado Priya Manickchand diris, ke la ministerio esploras akuzojn pri tio, ke la dormejo ne havis tau\u0306gajn fajroalarmajn sistemojn [eo]: \u201eLa rezulto estu plibonigo tra la tuta sistemo\u201d. La tragedio sekvigis revizion de similaj institucioj en la tuta lando, kun alvokoj por granda reformo kaj esplorkomisiono."}, {"text_idx": "#000091", "text": "G\u0302is nun komentoj pri la kazo c\u0302efe koncentrig\u0302is sur la politikaj kaj organizaj mankoj, kiuj malsukcesis protekti la lernejanojn, kaj ne sur la kulpo de la lernanto, kiu supozeble ekigis la fajron. Letero al la redaktoro de Stabroek News proponas, ke la lando komence enterigu la mortintojn kun respekto, kaj la resto sekvos en sia tempo."}, {"text_idx": "#000092", "text": "La regione populara instagramulo Know Your Caribbean afis\u0302is, \u201eNe eblas tute c\u0302irkau\u0306preni la amplekson de la tragedio, kiu okazis en la lernejo en Gujano\u201d, kaj alvokis sian komunumon helpi en konkreta maniero: \u201e[M]ultaj konigoj en sociaj retoj venas kun parolado pri \u201cniaj pensoj kaj preg\u0302oj\u201d, kondolencoj al la familioj. C\u0302i tiuj aferoj estas bonvenaj, sed ne sufic\u0302as. Bonvolu atenti por vidi kiel ni povas kune subteni c\u0302i tiujn familiojn\u201d. Kelkaj uzantoj de sociaj retoj tamen dau\u0306re serc\u0302is kulpulojn sur diversaj flankoj."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Dum la lando ankorau\u0306 penas kompreni la tragedion, ceremonioj por la viktimoj jam okazas, kaj kelkaj el la mortintoj jam estas enterigitaj."}, {"text_idx": "#000096", "text": "La interreto estas unu el la komunikaj infrastrukturoj forestantaj en kamparaj teritorioj kie log\u0302as denaskaj popoloj. Por multaj, c\u0302i tio estas la konsekvenco de s\u0302tata forlaso kaj subpremo pere de la koloniigo de [la tieaj] regantaj kulturoj. Tamen, ili konstante serc\u0302is manierojn por alfronti la problemojn kiuj c\u0302iutage dau\u0306ras, kiel ekzemple, la manko de bazaj servoj (lumo, akvo, drenado, sano, edukado) kaj, kiel ni menciis, la komunikada infrastrukturo (interreto, vojoj). En c\u0302i tiuj komunumoj, j\u0302urnalismo estas loka kaj kutime praktikata de komunumaj radioj."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Colmena disvolvis malfermitan fontan retejon kie c\u0302iuj j\u0302urnalismaj agadoj povas disvolvig\u0302i sen interreto au\u0306 kun malmulte da konektebleco, por konservi ligon al c\u0302i tiuj samaj komunumoj en krizaj tempoj. G\u0302i situas c\u0302e la vojkrucig\u0302o inter esti produktadoc\u0302ambro, komunumo kaj rimedo por komuniki. [Colmena] aperis kun financoj el DW Akademie. En Latinameriko, anoj estas la reto de komunumaj amaskomunikiloj REDES de Meksiko, la kolombiaj radiostacioj Ocaina, la ekvadora Remando, kaj la perua Kunig\u0302o de Ajmaraj virinoj de Abya Yala [eo], multaliaj brazilaj radiostacioj, la bolivia cifereca amaskomunikilo Muy Waso, inter aliaj."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Ni identig\u0302as kun la diverseco de abelujoj [ndlt. \u2018colmena\u2018 hispane] kiuj ekzistas en la mondo. Ne estas nur unu maniero [por] fari abelujon, c\u0302ar la teritorioj estas megadiversaj. Nun la abeloj, kaj ilia esenca poleniga laboro, estas tus\u0302itaj de unukultivoj [eo] kaj akcelita industriigo, kiu nur havas ekonomiajn celojn. La sama pripensado eniras por komunikado farita de, kun kaj por teritorioj kaj komunumoj. Estas platformoj kaj interesoj kiuj celas homogenigi paroladojn, lingvojn kaj bezonojn. Ke la amaskomunikiloj elektis la nomon \u201cColmena\u201c, por mi, estas devontigo al diverseco; por kompreni ke en la mondo estas multaj aliaj mondoj kiujn necesas respekti kaj prizorgi."}, {"text_idx": "#000104", "text": "ALA: Es importante entender que Colmena nace del encuentro y la comunicacio\u0301n entre diversos medios, organizaciones y personas. Colmena busca ser una plataforma, hecha con software libre y open source, para el fortalecimiento de la comunicacio\u0301n comunitaria, popular, alternativa, indi\u0301gena y un etce\u0301tera amplio. Aquella comunicacio\u0301n que surge desde y con las personas que habitan los diversos territorios y buscan aportar a las necesidades y suen\u0303os locales."}, {"text_idx": "#000105", "text": "La idea es que la plataforma cuente con las herramientas necesarias para la produccio\u0301n de contenido: \u201ctodo en uno\u201d. Tambie\u0301n, que funcione como un espacio de encuentro, comunicacio\u0301n, traduccio\u0301n y organizacio\u0301n entre personas y colectivos que trabajan y luchan por procesos de comunicacio\u0301n que abonen a los diversos territorios; actualmente la plataforma esta\u0301 traducida en seis idiomas."}, {"text_idx": "#000106", "text": "ALA: Gravas kompreni ke Colmena naskig\u0302is el la kunveno kaj komunikado inter malsamaj amaskomunikiloj, organizoj kaj homoj. Colmena celas esti platformo, farita per libera programaro kaj malferma fonto, por plifortigo de komunuma, populara, alternativa, indig\u0302ena kaj larg\u0302a/vasta komunikado. Tiu komunikado kiu ekestas de kaj kun la homoj kiuj log\u0302as en la diversaj teritorioj kaj celas kontribui al lokaj bezonoj kaj revoj."}, {"text_idx": "#000107", "text": "La ideo estas ke la platformo havas la necesajn ilojn por produktado de enhavo: \u201cc\u0302io en unu\u201d. Ankau\u0306, ke g\u0302i funkcias kiel spaco por renkontig\u0302o, komunikado, tradukado kaj organizado inter homoj kaj grupoj kiuj laboras kaj batalas por komunikaj procezoj kiuj kontribuas al la diversaj teritorioj; la platformo estas nuntempe tradukita al ses lingvoj."}, {"text_idx": "#000108", "text": "TV: Kiajn problemojn alfrontis Colmena?"}, {"text_idx": "#000109", "text": "ALA: Comenzamos en pandemia asi\u0301 que el trabajo a la distancia hace indispensable conexiones estables de internet o de datos mo\u0301viles; algo que se vuelve complicado por condiciones geogra\u0301ficas, sociales e histo\u0301ricas que viven comunidades rurales e indi\u0301genas en el mundo. Lo anterior, ma\u0301s que una problema\u0301tica, se convierte en una oportunidad en tanto que las comunidades y/o organizaciones pueden decidir sobre la conectividad que necesitan. Mientras las empresas piensan sus aplicaciones desde el intere\u0301s econo\u0301mico; la mirada de Colmena es ma\u0301s hacia la pluralidad de voces, saberes y conocimientos para los retos globales que vivimos."}, {"text_idx": "#000110", "text": "ALA: Ni komencis en pandemio, do, fora laboro faras stabilajn interretajn au\u0306 datumkonektajn ligilojn nemalhaveblaj; io kio farig\u0302as komplika pro geografiaj, sociaj kaj historiaj kondic\u0302oj kiujn kamparaj kaj indig\u0302enaj komunumoj alfrontas en la mondo. C\u0302i tio farig\u0302as s\u0302anco prefere ol problemo, c\u0302ar la komunumoj kaj/au\u0306 organizaj\u0302oj povas mem decidi pri la konektebleco kiun ili bezonas. Dum kompanioj pensas iliajn aplikaj\u0302ojn el la ekonomia intereso, la rigardo de Colmena estas pli al la plureco de voc\u0302oj, komprenoj kaj scioj por la tutmondaj defioj kiujn ni vivas. Dum kompanioj pensas pri siaj aplikoj el ekonomia vidpunkto, Colmena pli rigardas al la plureco de voc\u0302oj, sciaro kaj scilerto (knowhow) por la tutmondaj defioj, kiujn ni alfrontas."}, {"text_idx": "#000111", "text": "Global Voices: Kiaj estas la fundamentoj de la j\u0302urnalisma spaco, au\u0306 kio necesas por esti parto de g\u0302i?"}, {"text_idx": "#000112", "text": "ALA: Se requiere como individuo, medio, colectivo y/o comunidad tener intere\u0301s en crear procesos de comunicacio\u0301n pertinentes y relevantes para sus territorios, no so\u0301lo creando contenido, sino tambie\u0301n apoyando con la difusio\u0301n del mismo. De igual modo, tener intere\u0301s en que Colmena se utilice, cuide y, asi\u0301, se fortalezca. Una de las grandes ensen\u0303anzas del trabajo junto con comunidades rurales e indi\u0301genas en Ame\u0301rica Latina es que cuidar a la comunidad significa participar, aportar y crear. Cuando uno cuida, hace que la comunidad se fortalezca ante riesgos presentes y futuros; cercanos y externos."}, {"text_idx": "#000113", "text": "ALA: Kiel individuo, amaskomunikilo, kolektivo kaj/au\u0306 komunumo, vi devus havi intereson krei trafajn kaj lau\u0306temajn komunikajn procezojn por viaj teritorioj, ne nur kreante enhavon, sed ankau\u0306 subtenante g\u0302ian disvastigon. Same, vi devus havi intereson pri tio ke Colmena estu uzata, prizorgata kaj tiel fortikigata. Unu el la plej gravaj lecionoj kiujn ni lernis de laborado kun kamparaj kaj indig\u0302enaj komunumoj en Latin-Ameriko estas ke zorgi pri la komunumo signifas partopreni, kontribui kaj krei. Kiam vi zorgas, vi plifortigas la komunumon kontrau\u0306 nunaj kaj estontaj riskoj, proksime kaj malproksime."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Global Voices: Kio estas la efiko de Colmena sur la moderna mondo, en kamparaj kaj indig\u0302enaj zonoj, same kiel en lokoj kie estas dang\u0302ere esti j\u0302urnalisto?"}, {"text_idx": "#000115", "text": "ALA: Son varios los beneficios, pero me limitare\u0301 a sen\u0303alar dos que me parecen muy importantes. El primero es el asunto de la privacidad, muchos medios utilizan aplicaciones que no son seguras para su trabajo comunicativo; ahi\u0301 se difunde informacio\u0301n sensible. En Colmena se esta\u0301 trabajando para que la informacio\u0301n y contenidos de los medios este\u0301n resguardados y seguros."}, {"text_idx": "#000116", "text": "El segundo tiene que ver con la organizacio\u0301n entre diferentes medios para compartir y crear contenido, con o sin conectividad. Pienso que eso puede tener un impacto positivo, en zonas con baja o nula conectividad, donde diferentes medios, colectivos o personas pueden encontrar en Colmena una plataforma para difundir y potenciar sus luchas y suen\u0303os. Colmena es la voz para los pueblos histo\u0301ricamente abandonados, que encontraron en la intemperie, una oportunidad para ser escuchados una vez ma\u0301s."}, {"text_idx": "#000117", "text": "ALA: Estas pluraj avantag\u0302oj, sed mi limigos min al du, kiuj s\u0302ajnas al mi, tre gravaj. La unua estas la afero pri privateco, multaj amaskomunikiloj uzas aplikaj\u0302ojn kiuj estas malsekuraj por ilia [j\u0302urnalista] komunika laboro; tie estas disvastigata sentema informo. En Colmena, oni laboras por certigi ke la informoj kaj enhavo de la amaskomunikilaro estas protektataj kaj sekuraj."}, {"text_idx": "#000118", "text": "La dua rilatas al la organizado inter malsamaj komunikiloj por dividi kaj krei enhavon, kun au\u0306 sen konektebleco. Mi pensas ke tio povas efiki pozitive, en areoj kun malalta au\u0306 neniu konektebleco, kie diversaj komunikiloj, kolektivoj au\u0306 homoj povas trovi platformon por disvastigi kaj plibonigi siajn luktojn kaj song\u0302ojn. Colmena estas la voc\u0302o por la historie forlasitaj popoloj kiuj trovis en la vetero, s\u0302ancon por esti denove au\u0306dataj."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Younguang Mro: \u201cLia apero estas kiel radio de lumo sur la foraj mallumaj montetoj de C\u0302itagongo\u201c. Arto kaj testo de Tufan Chakma. Uzata lau\u0306 permeso de la au\u0306toro."}, {"text_idx": "#000121", "text": "C\u0302iujare Internacia Tago de la Gepatra Lingvo estas festata por levi konscion pri lingva kaj kultura diverseco kaj por subteni c\u0302iujn gepatrajn lingvojn de la mondo. C\u0302i-jare la c\u0302efa evento de tiu tago en Banglades\u0302o [eo] estis apero de la unua gramatika libro, verkita en la mrua lingvo [eo], endang\u0302erigata indig\u0302ena lingvo."}, {"text_idx": "#000122", "text": "La mrua (au\u0306 mroa) popolo [eo] vivas en la distrikto Bandarban de la C\u0302itagonga Monteta Areo (C\u0302MA) en Banglades\u0302o. Lau\u0306 la censo de la jaro 1991, la kvanto de mruoj estis 22 178. Ilia lingvo apartenas al la c\u0302inotibeta lingvaro [eo]."}, {"text_idx": "#000123", "text": "En 1982, 17-jarag\u0302a adoleskanto nomita Kramadi Menle evoluigis la mruan alfabeton. G\u0302i estas simpla de maldekstra al dekstra alfabeto sen kombinaj signoj [eo]. Sed plua evoluo de la lingvo estis malrapida. Ekzistas Unikoda bloko por la mrua lingvo, sed ne ankorau\u0306 eblis skribi g\u0302in rete."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Legu pli (angle): Pro la amo de lingvoj: La unua libro de rakontoj presita en la mrua lingvo"}, {"text_idx": "#000126", "text": "La nomo de la unua gramatiko en la mrua lingvo estas \u201cTotong\u201c, verkita de Younguang Mro, verkisto kaj esploristo de la mrua komunumo en la C\u0302itagongaj Montetareoj [eo]. Li kreis kaj verkis la gramatikon sekvante la stilon de la bengala kaj angla gramatikoj. Kvankam estis kelkaj libroj publikigitaj en la mrua lingvo antau\u0306e, la lingvo neniam havis notitajn fiksajn gramatikajn strukturojn."}, {"text_idx": "#000127", "text": "La libro estis lanc\u0302ita en neformala medio la 17-an de februaro 2022, c\u0302e la hejmo de la verkinto c\u0302e Ujani Para en la urbo Bandarban. Younguang Mro diris dum la ceremonio:"}, {"text_idx": "#000128", "text": "Per c\u0302i tiu libro homoj de la mrua komunumo povos g\u0302uste legi kaj skribi en sia lingvo. C\u0302i tio estos speciale helpema por mru-studentoj ankau\u0306 por kompreni bengalan kaj anglan gramatikojn c\u0302ar ili havas similajn strukturojn."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Post diplomig\u0302o c\u0302e la fako de orientaj lingvoj c\u0302e la Universitato de Chittagong, Younguang Mro laboras por la socikultura evoluo de la mrua komunumo. Kiel verkisto, Younguang g\u0302is nun publikigis entute 28 librojn pri la mrua kulturo kaj fabeloj; el tiuj, 18 estas en la mrua lingvo kaj 10 estas en la bengala lingvo."}, {"text_idx": "#000130", "text": "Mru-instruisto Ngansing Mro c\u0302eestis la librolanc\u0302on. Li partoprenis en la diskuto kaj diris :"}, {"text_idx": "#000131", "text": "Post la kreado de la mrua alfabeto, g\u0302i estis instruita al studentoj per manskribitaj manuskriptoj. Nun la alfabetoj kaj la gramatiko estas presitaj libroforme. Do la studentoj povos pli ekzakte legi kaj skribi la mruan lingvon."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Ekushe Book Fair, la plej granda librofoiro en Banglades\u0302o okazas nun, kaj novaj libroj estas publikigataj c\u0302iutage. En Fejsbuko, juna au\u0306toro Suhan Rizwan verkas danke al la publikigo de la unua gramatiko en la mrua lingvo:"}, {"text_idx": "#000133", "text": "Tiu libro estas valorega inter c\u0302iuj libroj de la librofoiro."}, {"text_idx": "#000134", "text": "Juna artisto Tufan Chakma elstarigas diversajn temojn de la indig\u0302enaj komunumoj en Banglades\u0302o tra la vidaj artoj [eo]. En Fejsbuko , li rimarkis, ke la aspekto de Younguang estas \u201ckiel lumradio en la malproksimaj malhelaj C\u0302itagongaj Montetareoj [eo]\u201d."}, {"text_idx": "#000135", "text": "La lingva spektro en Banglades\u0302o"}, {"text_idx": "#000136", "text": "Banglades\u0302o estas lando de banglaj (bengalaj) parolantoj, kie 98 procentoj de la homoj parolas la lingvon. Lau\u0306 la datumoj donitaj de la antropologoj kaj tribaj gvidantoj de Banglades\u0302o, estas c\u0302irkau\u0306 5 milionoj da homoj el 47 indig\u0302enaj komunumoj. El tiuj, c\u0302irkau\u0306 30 lingvoj de 4 lingvaj grupoj estas vaste parolataj kaj 12\u201316 lingvoj estas endang\u0302erigataj je malsamaj niveloj. Indig\u0302ena esploristo Salek Khokon menciis en c\u0302efartikolo aperinta en la reta novaj\u0302portalo , ke la lingvoj kurukh kaj nagari preskau\u0306 formortis. La mrua lingvo, dume, trovig\u0302as en la listo de Unesko de nepre endang\u0302erigataj lingvoj en Banglades\u0302o."}, {"text_idx": "#000138", "text": "Por protekti endang\u0302erigatajn lingvojn, la nacia eduka politiko de 2010 agnoskas la rajton de indig\u0302enaj infanoj en elementaj lernejoj lerni en siaj denaskaj lingvoj. La politiko preskribas ke \u201cindig\u0302enaj infanoj ricevu indig\u0302enaj instruistoj kaj lernolibroj en lokaj lingvoj por ke ili povu lerni en sia denaska lingvo.\u201d Artikolo 20 deklaras, \u201celementaj lernejoj estos starigataj en malproksimaj lokoj log\u0302ataj de triboj (montetoj au\u0306 ebenaj\u0302oj).\u201d Lau\u0306 la politiko, la registaro unue enkondukis bazlernejajn librojn en kelkaj indig\u0302enaj lingvoj en 2017. Tamen, post kvin jaroj, la iniciato estas en krizo pro la manko de trejnitaj indig\u0302enaj instruistoj."}, {"text_idx": "#000139", "text": "La progreso de homoj dependas de la akiro de scioj pere de lingvoj. Por supervivi alte gravas la lingvo, precipe la denaska lingvo. Kaj por lerni kaj praktiki lingvon g\u0302uste necesas strukturita gramatiko. En tiu kunteksto, \u201cTotong\u201d de Younguang Mro enkondukos novan historion de lingva evoluigo por la mrua popolo."}, {"text_idx": "#000141", "text": "Pola popolartistino Karolina Cicha [eo], kantistino, komponistino, multinstrumentistino kaj unu-virina orkestro provas uzi la muzikon por venki historian antau\u0306jug\u0302on vidalvide de minoritataj grupoj en Eu\u0306ropo. En c\u0302i tiu intervjuo kun Global Voices, s\u0302i klarigas kial s\u0302i prezentas la muzikon de minoritatoj en Pollando, c\u0302u sole, c\u0302u kune kun siaj kolegaj artistoj."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Por multaj minoritataj grupoj, esti aliigita [ndltr. esti reprezentata de aliaj homoj] estas konata sperto. Sed muziko povas oferti vojon al interkultura [eo] dialogo kaj kundivido de transkultura [eo] perspektivo. C\u0302ar muziko ofte estas s\u0302losila kultura kaj nacia identigiloj \u2013 konsekvence trans generacioj \u2013 muziko povas konservi kulturojn kaj malhelpi ilian nenaturan asimiladon [eo] meze de antau\u0306jug\u0302o au\u0306 diskriminacio de la plimulto."}, {"text_idx": "#000143", "text": "C\u0302io, kion mi devas diri pri g\u0302i, estas ie inter la melodioj. Muziko parolas pli ol vortoj. G\u0302i estas la lingvo de emocioj. G\u0302i estas beleco. Vi devas iri al koncerto au\u0306 au\u0306skulti albumon [por kompreni g\u0302in]."}, {"text_idx": "#000144", "text": "C\u0302i tiuj humanigaj klopodoj kongruas kun la pensado de la germana \u201cfilozofo de ekzistanteca pesimismo\u201d Arthur Schopenhauer [eo], kiu proponis en sia \u201cLa mondo kiel volo kaj reprezento\u201d ke muziko estas universala lingvo kiu povas malkas\u0302i niajn internajn paroladojn kaj dezirojn kaj povas esti lingvo de kompreno kaj akcepto, helpante nin eviti fali en antau\u0306jug\u0302on kaj protekti nin kontrau\u0306 eterna sufero."}, {"text_idx": "#000145", "text": "Tra s\u0302ia muziko, Cicha elstarigas la plurdimensiecon de la pola kaj orienteu\u0306ropa kulturoj. En 2017, kune kun Bart Pa\u0142yga, s\u0302i surbendigis la albumon Tatar Album (P\u0142yta Tatarska) , kun kantoj de la krimeaj kaj volgaj tataroj [eo], kiuj c\u0302erpas el tradicioj kaj sonoj el la jaro 1397, de kiam datig\u0302as la unuaj mencioj pri la tataroj en la Granda Duklando de Litovio."}, {"text_idx": "#000146", "text": "La tataroj, specife la Lipka-tataroj [eo], estas parto de la pola pejzag\u0302o ekde la 14-a jarcento. Kiel multaj el sia speco, Lipka-tataroj estis parto de la pli granda tjurka islama familio, kiuj skribas en la araba alfabeto kaj parolas la tataran lingvon [eo], tamen, dum la asimilprocezoj en Pollando (tra la tielnomita pola-centrismo), multe de tiu kulturo kaj historio perdig\u0302is \u2013 kvankam aktivuloj kaj artistoj [eo] komencis revivigi la tataran heredaj\u0302on en la lastaj jaroj."}, {"text_idx": "#000147", "text": "Karolina Cicha, kiu naskig\u0302is en la Podlah\u0302ia provinco de Pollando, diskutis kial s\u0302i estas allogita al la tatara muziko:"}, {"text_idx": "#000148", "text": "Multaj tataroj log\u0302as en mia hejmregiono. Ili translog\u0302ig\u0302is al Pollando antau\u0306 pli ol 600 jaroj, kreskis en la pola kulturo kaj samtempe ne forgesis pri sia identeco kaj islamo [eo]."}, {"text_idx": "#000149", "text": "Tamen, ec\u0302 antau\u0306 c\u0302i tiu albumo plena de tatara muziko, Karolina surbendigis alian albumon Wieloma je\u0328zykami (Nau\u0306 lingvoj), kiu prezentis kantojn de aliaj polaj malplimultoj, kiel belorusoj, litovoj, rusoj, ukrainoj, judoj, romaoj, kaj du kantoj de la tatara nacia minoritato."}, {"text_idx": "#000150", "text": "Tamen, s\u0302i ne haltis malkovri la sonojn de malplimultoj. En au\u0306gusto 2022, s\u0302i venis al la malnova sinagogo en Plzen\u030c [Plezeno, C\u0302eh\u0302io], kune kun Patricja Betley kaj Karolina Matuszkiewicz, en tradiciaj naciaj vestaj\u0302oj, por prezenti la kantojn de la karaimoj [eo], la sola tjurka malplimulto kiu konfesas judismon [eo]."}, {"text_idx": "#000152", "text": "...Kiam temas pri la karaismanoj [eo], tiu c\u0302i minoritato c\u0302eestas ankau\u0306 en Pollando kaj estas lau\u0306organize tre dinamika. Estis la polaj karaismanoj mem, kiuj petis min arang\u0302i kaj disvolvi sian muzikon."}, {"text_idx": "#000153", "text": "Karolina ne simple prezentas la muzikon de minoritatoj \u2013 s\u0302i ankau\u0306 kantas en iliaj lingvoj:"}, {"text_idx": "#000154", "text": "Min tre interesig\u0302as minoritatoj, tial mia deziro lerni la fonetikon de lingvoj. Dum lernado de la lingvo, vi devas ankau\u0306 lerni pri la kulturo kaj mondbildo [eo] de difinita minoritato."}, {"text_idx": "#000155", "text": "Prezentinte la muzikistojn dum la karaima muzikkoncerto en la sinagogo de Plezeno (Plzen\u030c), la tria sekretario de la litova ambasadejo en C\u0302eh\u0302io, Kristina Baubinaite\u0307, rimarkigis, ke Unesko konsideras la lingvon de la karaimoj kiel grave endang\u0302erigita, lau\u0306dante la rolon de Karolina en la procezo de g\u0302ia konservado. En 2021 Karolina publikigis albumon plenan de karaima muziko nomita Karaimska mapa muzyczna."}, {"text_idx": "#000156", "text": "C\u0302i tiu pola muzikistino ankau\u0306 faras intensan esploradon pri la artefaktoj, sonoj kaj historiokantoj en la aliaj lingvoj; ekzemple, por la tatara albumo, s\u0302i vizitis la Krimeon, Tatarstanon kaj Kazah\u0302ion [c\u0302iuj en eo]."}, {"text_idx": "#000157", "text": "Mi vojag\u0302as eksterlanden kun la muziko de minoritatoj log\u0302antaj en Pollando ekde 2014... La rakonto pri la kunteksto de la kanto estas gravega elemento de c\u0302iu koncerto. Mi preparas ilin dise. Gravas la c\u0302eesto de kelkaj kantoj g\u0302uste pro tiu c\u0302i kunteksto, kiu diras multon pri la luktoj kaj suferoj de difinita minoritato. Multaj homoj trovas kompaton kun c\u0302i tio kaj permesas al ili vidi sian landon kaj siajn vivojn kun pli granda perspektivo."}, {"text_idx": "#000158", "text": "Tra tiuj prezentoj, s\u0302i rakontas la rakontojn de la komunumo: prezentante la minoritatan grupon, elstarigante la c\u0302efelementojn de la muziko, kundividante la celojn de la komunumo kaj g\u0302iajn reprezentantojn, kaj instruante la publikon pri la komponistoj au\u0306 kreintoj de la kanto. S\u0302ia tatara albumo inkludis pecojn de krime-tataraj kantoj, kiel ekzemple Ey Gu\u0308zel Q\u0131r\u0131m. Tiu c\u0302i peco esploras tragedian pag\u0302on de la krime-tatara historio \u2014 la amasa deportado de krime-tataroj [eo] en 1944 \u2014 same kiel rakontojn de karaimoj kiuj komencis movig\u0302i de Krimeo al Litovio kaj Pollando en la 14-a jarcento, dau\u0306rante en la 19-a kaj 20-a jarcentoj."}, {"text_idx": "#000159", "text": "Ni kutime renkontig\u0302as bonan akcepton de nia muziko. Homoj ofte miras, ke en slava lando estas minoritatoj devenantaj el la tjurka lingvogrupo. La c\u0302eesto de belorusoj, ukrainoj au\u0306 litovoj en la regiono estas apenau\u0306 surpriza, sed malmultaj homoj scias pri tataroj au\u0306 karaimoj, ec\u0302 en Pollando mem."}, {"text_idx": "#000160", "text": "Se demandite kion s\u0302i plej s\u0302atas pri tiu speco de muziko, Cicha respondas ene de la muzika universalismo de Schopenhauer:"}, {"text_idx": "#000161", "text": "Mi ne havas muzikan edukadon. Mi estas memlernantino. Mi lernis c\u0302ion lau\u0306orele kiel vilag\u0302aj muzikistoj... En muziko, mi interesig\u0302as pri universalaj emocioj kaj kiel ili manifestig\u0302as per loka kanto. Mi ne limigas min al mondmuziko. Ekzemple, mi j\u0302us surbendigis la albumon \u2018SAD\u2019, kiun mi kunkreis kun Sw@da, kiu estas la kreinto de elektronika muziko."}, {"text_idx": "#000162", "text": "Lau\u0306 Schopenhauer, ec\u0302 artistoj ne estas protektitaj kontrau\u0306 la sufero de la vivo. Tamen, la rekompenco por la artisto estas la pura, vera kaj profunda scio pri la interna naturo de la mondo."}, {"text_idx": "#000163", "text": "Por au\u0306skulti la muzikon de Karolina Cicha kaj festi la diversecon de muzikistoj, kulturoj kaj lingvoj en Pollando, rigardu la Spotify-liston de Global Voices c\u0302i tie."}, {"text_idx": "#000165", "text": "Teo estas la plej populara trinkaj\u0302o en Banglades\u0302o [eo]. Kun sia desegnaj\u0302o pri la malfacila situacio de teolaboristoj kaj iliaj malaltaj salajroj, la juna artisto Tufan Chakma demandas c\u0302u homoj trinkas la sangon de la laboristoj. Bildo el Fejsbuko. Uzata kun rajtigo."}, {"text_idx": "#000166", "text": "La Asocio de Posedantoj de Teog\u0302ardenoj postulis ke teoplantejoj donu log\u0302adon, emeritig\u0302ajn avantag\u0302ojn kaj kuracajn financojn, kune kun semajnaj mang\u0302aj subvencioj, kaj faciligu bazan edukadon al infanoj de laboristoj, altigante iliajn tagajn salajrojn super 400 takoj (4,20 dolaroj) antau\u0306 la kresko. Diversaj agentejoj pri laboro kaj civila socio de la lando esprimis sian subtenon al la postuloj de teolaboristoj."}, {"text_idx": "#000167", "text": "Kvankam la Sindikato de Teolaboristoj protestis por peti tagan salajron de 300 takoj (3,60 dolaroj), g\u0302i s\u0302ajnas kontentig\u0302i pri la kresko de 170 takoj (1,80 dolaroj). En sociaj retejoj, videoj en kiuj ili felic\u0302as pro la kresko aperis. Tamen, multaj starigis la demandon: kiel pluvivos teolaboristoj kun pli malaltaj salajroj se la inflacio pus\u0302is vivkostojn preter iliajn eblecojn?"}, {"text_idx": "#000168", "text": "La teolaboristino Seema Mahali respondis tiun demandon por la bengallingva sekcio de BBC:"}, {"text_idx": "#000169", "text": "Ili povas diri ke ni log\u0302as en domo donita de teoplantejo, sed la kosto de riparo de la domo estas tute la nia. Ni ankorau\u0306 devas ac\u0302eti vestojn, ni devas doni edukadon al niaj infanoj; ni devas ac\u0302eti rizon, fabacojn kaj legomojn. C\u0302u 120 takoj sufic\u0302as (1,20 dolaroj)?"}, {"text_idx": "#000170", "text": "Kvankam taso da teo kostas pli ol 120 takojn (1,26 dolarojn) en elitaj teovendejoj c\u0302efurbe, teolaboristoj gajnas tiel malmulte ke ili ne povas ac\u0302eti kokidon au\u0306 legomojn en la bazaro. Iuj ec\u0302 turnas sin al plado farita kun teaj folioj, ofta elemento en siaj c\u0302iutagaj mang\u0302oj. Tiurilate, la verkisto Kasafaddauza Noman skribis:"}, {"text_idx": "#000171", "text": "Kio povus esti pli romantika ol paroli pri teo en c\u0302i tiu regiono? Niaj amoj, paroladoj, rakontoj, kantoj kaj revolucioj kutime faras referencojn al teo. Per reklamado, ni povas scii ke ec\u0302 post trinkado de taso da teo, soifo dau\u0306ras; vi povas senprokraste refres\u0302ig\u0302i per taso da teo. Ec\u0302 kun nur trinkado de teo, ni povas s\u0302ang\u0302i ajnan situacion, ni povas protesti kontrau\u0306 iu ajn maljusteco kaj havi revoluciajn ideojn. Sed teolaboristoj en c\u0302i tiuj anoncoj estas realaj fonaj akcesoraj\u0302oj. La bela sceno de teokolekto s\u0302ajnas pli bela per bonega kinematografio. Hodiau\u0306, vi devas pagi almenau\u0306 120 takojn (1,26 dolarojn) en elita teovendejo kaj ec\u0302 mang\u0302aj\u0302aj kritikistoj kovras g\u0302in. Sed neniu filmeto montras la scenojn de la lukto por la vivo de laboristoj kun minimuma salajro de 120 takoj (1,26 dolaroj) tage, tio ne estas diskutita en la c\u0302efaj amaskomunikiloj. C\u0302ar ili konservas sian vivon en c\u0302i tiu paradizo mang\u0302ante teajn foliojn!"}, {"text_idx": "#000172", "text": "Nuntempe, estas multaj grandegaj projektoj en la lando por dau\u0306rigi g\u0302ian ekonomian disvolvig\u0302on. Pri tio, Tasmia Afrin Mou skribis en Fejsbuko:"}, {"text_idx": "#000173", "text": "Kial ni devas vidi c\u0302i tiun afis\u0302on [Ndlr (hispane): La afis\u0302o diras \u201cNi volas panon kaj rizon en niaj mang\u0302oj, ni volas tagan salajron de 300 takoj\u201d] dum c\u0302i tiu disvolva fazo de la lando? Teolaboristoj gajnos 5.100 takojn (54 dolarojn) monate, konsiderante c\u0302i tiun pliigitan indicon de 170 takoj (1,80 dolaroj) tage. Ne viandon kaj legomojn, sed kiel familio povas ac\u0302eti ec\u0302 rizon kaj panon kontrau\u0306 tiu c\u0302i mono (dum unu monato)!"}, {"text_idx": "#000175", "text": "Teokultivado en Banglades\u0302o komencig\u0302is dum la brita kolonia reg\u0302imo. En 1840, ili establis la unuan teog\u0302ardenon en la havena urbo C\u0302itagongo [eo]. Tamen, komerca teokultivado ekis en la Silheta Regiono en 1857. Nuntempe, ekzistas pli ol 167 teog\u0302ardenoj en la lando. Grava parto de tiu industrio situas en Silheto, Habiganj kaj Moulvibazar. Estas c\u0302irkau\u0306 140.000 laboristoj en c\u0302iuj g\u0302ardenoj, kaj plej multaj dedic\u0302is sin al c\u0302i tiu profesio de generacioj."}, {"text_idx": "#000176", "text": "Dum la 1860-aj kaj 1870-aj jaroj, la komerca sukceso de teoplantejoj en la regionoj Assam kaj Silheto altiris investojn de multaj eksterlandaj kompanioj. Rezulte, teog\u0302ardenoj en c\u0302i tiuj regionoj komencis kreski. Kun tio venis la postulo de pli da laboristoj. En esplora artikolo de 2014 titolita \u201cHistorio de banglades\u0302aj teog\u0302ardenoj kaj teolaboristoj\u201d, Riad Mahmud kaj Alida Binte Saqi malkas\u0302as ke la migrado de teolaboristoj estis simila al sklavotrafiko. La unuaj laboristoj en teoplantejoj ne estis devenaj de Silheto. Ili venis el diversaj lokoj de Barato [eo], pli ekzakte la plejmulto venis el la areoj trafitaj de malsato. Ili estis portitaj al teoplantejoj kun falsaj pretekstoj kaj la lokanoj nomis ilin \u201ccoolies\u201d [Ndlr: pejorativa nomo de nekompetentaj laboristoj en Azio, malbone pagataj]. La lokaj log\u0302antoj, la posedantoj de la teoplantejoj kaj la oficialuloj traktis ilin kiel sklavojn."}, {"text_idx": "#000177", "text": "Ec\u0302 en la 21a jarcento, la kondic\u0302o de teolaboristoj ne multe s\u0302ang\u0302ig\u0302is. Iliaj enspezoj kaj vivniveloj, kaj la malegaleco kiun ili alfrontas, aperis denove en iliaj lastatempaj protestoj."}, {"text_idx": "#000180", "text": "Jam pasis preskau\u0306 kvar jaroj depost ekvalidis prezidenta dekreto kiu limigas la studadon de indig\u0302enaj lingvoj en la naciaj respublikoj de la Rusa Federacio. Tio okazis en 2017 kiam la parlamento de la Respubliko de Tatarstano [eo] nuligis la devigan studon de la tatara lingvo [eo] en lernejoj. Kian efikon tio havis sur la nacia mem-identeco de tataroj log\u0302antaj en Rusio?"}, {"text_idx": "#000181", "text": "En julio 2017, dum kunveno de la Konsilio pri Interetnaj Rilatoj pri efektivigo de la nacia s\u0302tata politiko de Rusio, prezidento Vladimir Putin deklaris, ke infanoj ne devas esti devigataj studi indig\u0302enajn lingvojn en la naciaj respublikoj kiuj estas parto de Rusio. En novembro de la sama jaro, la parlamento de Tatarstano aboliciis la devigan studon de la tatara lingvo en lernejoj kaj reduktis la horojn de g\u0302ia instruado en lernejoj de 20 g\u0302is 2 horoj semajne. Interese, c\u0302i tiu decido kontrau\u0306is la Konstitucion de la Rusa Federacio, same kiel la rusan federacian leg\u0302aron kiu disponigas egalan juran statuson al la rusa kaj tatara lingvoj en Tatarstano."}, {"text_idx": "#000182", "text": "Tataroj en Rusio longe sentas premon rilate al sia identeco kaj la uzo de sia gepatra lingvo. Tio estis la situacio kiam politikaj motivoj regis super la jura ordo, malgrau\u0306 la fakto ke la rusa leg\u0302aro garantias la uzadon kaj studadon de minoritataj indig\u0302enaj lingvoj. G\u0302enerale, la nova politiko s\u0302ajnis malkongrua kun la rajtoj de malplimultoj, garantiitaj de la konstitucio. La decido limigi la spacon por indig\u0302enaj minoritataj lingvoj montris la superecon de unu (reganta) nacia kulturo kaj etneco, kaj kelkaj sentis ke g\u0302i kau\u0306zis malkreskon de la multkulturismo de la lando."}, {"text_idx": "#000183", "text": "Tataroj, estante tjurklingva popolo kun plejparte islama kredo, estas la dua plej granda etno en Rusio, kie la domina vektoro de nacia identeco estas ortodoksa slava. Ili ankau\u0306 estas la plej granda tjurka komunumo en la Rusa Federacio. La komunumo inkludas tatarojn vivantaj en la Respubliko de Tatarstano (36 procentoj), same kiel volgaj tataroj, siberiaj tataroj, astrah\u0302anaj tataroj, krime-tataroj [eo], kaj aliaj pli malgrandaj grupoj. La nombro da tataroj en Rusio lau\u0306 la s\u0302tata censo de 2010 estas proksimume ses milionoj. C\u0302ar ili estas ankau\u0306 disvastigitaj ekster Rusio, la tataroj de ekster Tatarstano kaj de ekster Rusio sentas specialan ligon al Tatarstano, kiu reprezentas sian nacion, identecon kaj bezonojn."}, {"text_idx": "#000184", "text": "Tatarstano estas parto de la Rusa Federacio, kaj kune kun la aliaj 21 naciaj respublikoj, estas egala subjekto de la federacia s\u0302tato. La naciaj respublikoj, kontraste al aliaj federaciaj subjektoj \u2014 krajoj (teritorioj), oblastoj (regionoj) \u2014 havas specialan juran statuson, kun la rajto havi propran konstitucion, leg\u0302donajn instancojn, kaj ec\u0302 sian propran prezidenton (en Tatarstano). Gravas mencii ke ilia speciala statuso ankau\u0306 donas al ili la rajton determini siajn naciajn lingvojn je la oficiala nivelo en la respubliko kune kun la s\u0302tata lingvo, la rusa."}, {"text_idx": "#000185", "text": "Tamen, post la prezidenta iniciato en 2017, kaj g\u0302ia efektivigo en Tatarstano, la tatara lingvo, kaj kun g\u0302i, la statuso de la tatara nacio kaj Tatarstano mem s\u0302ajnis perdi sian pozicion, por iuj nacia tragedio. Tamen prezidento Putin opiniis, ke la studado de denaskaj lingvoj estu libervola. Lau\u0306 li, \u201cdevigi homon lerni lingvon kiu ne estas denaska por li estas same neakceptebla kiel redukti la nivelon kaj tempon por la instruado de la rusa.\u201d Putin ankau\u0306 nomis la rusan lingvon \u201cla natura spirita kadro de nia tuta multnacia lando\u201d."}, {"text_idx": "#000186", "text": "Malgrau\u0306 ke aktivuloj kaj anoj de la publiko esprimis malkonsenton, arang\u0302is protestajn mitingojn, kaj ec\u0302 prezentis plendon c\u0302e la Eu\u0306ropa Kortumo pri Homaj Rajtoj [ru] pri la nova lingvopolitiko, multaj instruistoj de la tatara perdis sian laboron baldau\u0306 post kiam g\u0302i estis efektivigita, kaj la statuso de la lingvo dau\u0306re estas malcerta."}, {"text_idx": "#000187", "text": "Laste sed ne balaste, la fermo de la Tuttatara Publika Centro (Vsetatarskiy Obshestvenniy Centr) [ru] konsternis multajn homojn. Tio okazis post kiam la prokurorejo postulis, ke la plej malnova nacia organizaj\u0302o de la tataroj estu agnoskata kiel ekstremista."}, {"text_idx": "#000188", "text": "Reviglante la konfliktitan tataran kulturon"}, {"text_idx": "#000189", "text": "Paradokse, la tumulto c\u0302irkau\u0306 la lingvopolitiko kau\u0306zis reviglig\u0302on de la tatara kulturo en Rusio. La pli juna generacio trovis novan direkton por mem-identeco, kondukante al novaj evoluoj kaj kultura agado en Tatarstano kaj preter g\u0302i. Kune kun la nacia festo Sabantuy, kiu estas celebrata en urboj c\u0302ie en Rusio kaj celas prezenti sian kulturon, tataroj retrovis kaj ec\u0302 modernigis aliajn iam forgesitajn tradiciojn kaj kutimojn."}, {"text_idx": "#000190", "text": "Ekzemple, elementoj de tradicia brodaj\u0302o farig\u0302is parto de modernaj elegantaj vestaj\u0302oj, kaj pluraj markoj nun aldonas tradiciajn s\u0302ablonojn al puloveroj au\u0306 libertempaj vestaj\u0302oj. La c\u0302apeleto tubetejka [eo] farig\u0302is eleganta akcesoraj\u0302o en la vestaro de la moderna virino. Tataraj bazaroj kaj merkatoj ankau\u0306 renaskig\u0302as en iniciatoj kiel ekzemple Pechen Bazary (Bazaro Pec\u0327a\u0308n ), la fojnomerkato en Kazano [eo], la c\u0302efurbo de Tatarstano."}, {"text_idx": "#000191", "text": "Sportc\u0302emizo kun tatara s\u0302ablono, dezajnita de Tatarcha Casual. Foto de la tatara festivalo el la arkivo de Elmira Lyapina, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000192", "text": "Paroli la tataran, porti tradiciajn vestaj\u0302ojn, ludi tataran muzikon, organizi malsamajn festivalojn nun estas rigardata kiel signo de prestig\u0302o. Tataraj kantoj estas prezentitaj pli ofte en federaciaj amaskomunikilaj kanaloj: junaj artistoj kiel Dina Garipova , Saida Mukhametzyanova , Elmira Kalimullina c\u0302iuj estis la parto de la franc\u0302iza [eo] spektaklo \u201cThe Voice\u201d [La Voc\u0302o] en la rusa televido."}, {"text_idx": "#000193", "text": "Krome, tatara kin- kaj filmfestivaloj ankau\u0306 altiris novan atenton. La talenta, juna tatara direktoro Ilshat Rakhimbay rakontis al Global Voices pri sia percepto de c\u0302i tiu revivigo kaj la kresko de tatara nacia identeco responde al politikaj limigoj."}, {"text_idx": "#000194", "text": "G\u0302i estas sufic\u0302e mirinda, kaj samtempe tamen ne surpriza. Efektive, [ni vidis] la evoluon de diversaj tataraj kulturaj festivaloj, pli da prezentistoj de tatara muziko au\u0306 muziko en tatara lingvo, kaj pli grave\u2014pli da agnosko kaj rekono ne nur de la publiko, sed ankau\u0306 de la au\u0306toritatoj kun pli profunda nivelo de konscio. Montrig\u0302is pli profunda respekto por la lingvo kaj kulturo, kaj ne ekzistas tia ekskludo kiel antau\u0306e \u2014 g\u0302i ne estas nur la sceneja kulturo, sed ankau\u0306 tiu estas subtenata."}, {"text_idx": "#000195", "text": "Ekrankopio de la mallonga filmo \u201cImagine\u201d (2017), direktoro Ilshat Rakhimbay."}, {"text_idx": "#000196", "text": "Tiel, la filmoj de Ilshat Rakhimbay estas faritaj tra la prismo de \u201cTatar-eco\u201c. Se demandite kial nacia identeco gravas al li kiel produktisto, li klarigis:"}, {"text_idx": "#000197", "text": "G\u0302i estas nur kodo, kiu komence estas ankrita en vi mem, kaj per la lingvo kaj kulturo, en kiuj vi kreskis, vi vidas la tutan mondon. Per vortoj, gepatra lingvo, formig\u0302as speciala rilato al la mondo, la tero, la c\u0302ielo, la homoj kaj la C\u0302iopova."}, {"text_idx": "#000198", "text": "En la 19-a jarcento, la germana filozofo GW Hegel, en sia \u201cGrundlinien der Philosophie des Rechts\u201d [Elementoj de la filozofio de la juro] proponis la vojon al organika komunumo: \u201cEstu homo kaj respektu aliajn kiel personojn.\u201d Li emfazis, ke lingvo estas s\u0302losila elemento de mem-identeco au\u0306 mem-decido. Se nacio estus senigita de la s\u0302losila elemento de sia identeco, multnacia komunumo povus perdi la unikan kulturan heredaj\u0302on kiun g\u0302i reprezentas. Artisto povas ricevi nacian amon kiam la nacio rekonas sin en siaj verkoj, sed c\u0302u la rekono de la nacia identeco de minoritato postulas pli larg\u0302an publikan akcepton?"}, {"text_idx": "#000200", "text": "Per rezolucio de Unuig\u0302intaj Nacioj [eo] de 1994, la 9-an de au\u0306gusto, indig\u0302enaj popoloj estas memorfestitaj, difinitaj kiel apartaj kulturaj kaj etnaj grupoj, kies anoj devenas de la plej frue konataj log\u0302antoj de [geografia] loko kiu poste estis koloniigita de nun reganta grupo."}, {"text_idx": "#000201", "text": "En la amerika kontinento, indig\u0302enaj popoloj suferis atakojn ekde kiam komencig\u0302is la eu\u0306ropa koloniigo en la 15-a jarcento. G\u0302ia log\u0302antaro estis amasmortigita pro fremdaj malsanoj, trudlaboro [eo], deviga migrado [eo] por eltiri rimedojn, same kiel pro aliaj formoj de perforto. Hodiau\u0306, ilia vivstilo, lingvoj, kulturo kaj vivoj estas ankorau\u0306 endang\u0302erigitaj pro log\u0302iga koloniismo, perforto, klimata s\u0302ang\u0302o [eo], ekonomia, rasa diskriminado kaj kultura asimilado [eo]. Krome, multaj indig\u0302enaj virinoj suferas seksan perforton. Kadre de nia tutmonda vivmedia krizo, indig\u0302enaj popoloj estas la c\u0302efaj gardistoj de flau\u0306ro kaj fau\u0306no. Ili konsistigas 5% de la monda log\u0302antaro, sed protektas 80% de la monda biologia diverseco, kerna ero por redukti la efikojn de la klimata s\u0302ang\u0302o."}, {"text_idx": "#000202", "text": "Muziko estas potenca veturilo por arta esprimo, identeco, emocioj kaj socia s\u0302ang\u0302o. C\u0302i tie ni prezentas kvin kantojn de indig\u0302enaj virinoj kaj neduumuloj [ndlt.: neduumaj homoj estas tiuj kiuj identigas sin nek kiel virojn nek kiel virinojn. Detalaj informoj en Esperanto sur tersiso.net] de la tero kiun ni hodiau\u0306 konas kiel Amerikon, nomo kiu devenas de la itala navigisto kaj komercisto Amerigo Vespucci [eo]. Por tiuj kiuj estis sur la kontinento dum dekoj da miloj da jaroj, c\u0302i tiu regiono estas konata kiel Abya Yala [Testudinsulo]."}, {"text_idx": "#000204", "text": "Mari\u0301a Reyna estas indig\u0302ena kantistino de mihea [eo] deveno el la regiono oah\u0302aka (Oaxaca), Meksiko. Kune kun Joaqui\u0301n Garzo\u0301n Rivera, direktoro de orkestro, komponisto kaj pianisto, s\u0302i lancis en 2019 Orgullosa soy Rai\u0301z [Mi estas fiera radiko]. S\u0302i kunfandas operajn voc\u0302ojn kun g\u0302enroj kiel j\u0302azo kaj bolero, kaj kantas hispane kaj en pluraj indig\u0302enaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000205", "text": "En kunteksto plena je diskriminacio kaj rasismo rilate al indig\u0302enaj popoloj en Meksiko, Reyna kantas pri sia fiereco pri esti indig\u0302ena virino en Orgullosa soy Rai\u0301z."}, {"text_idx": "#000206", "text": "kiuj superfluas c\u0302i tiun landon"}, {"text_idx": "#000208", "text": "Lido Pimienta de Barankilo, Kolombio, nun log\u0302anta en Toronto, Kanado, sukcesis elstari en la Amerikoj. S\u0302i estas identigita kiel afrokolombianino kaj guah\u0302irino [wayu\u0301] [c\u0302iuj eo], kaj s\u0302iaj kantoj parolas pri feminismo, amo kaj g\u0302ojo. S\u0302ia albumo Miss Colombia estis nomumita por la latinamerika premio Grammy por la plej bona latina rokmuziko au\u0306 alternativa albumo en 2020. \u201cEn s\u0302ia muziko ni au\u0306das elementojn de kumbio [cumbia] kaj bullerengue, indig\u0302enajn ritmojn de Kolombio, kune kun elementoj de elektronika muziko, en kelkaj kazoj sinteza popmuziko [eo] kaj en aliaj kazoj hiperpopo au\u0306 avangarda popo\u201c, skribas la kultura revuo Doble Rodada [es]."}, {"text_idx": "#000209", "text": "En Nada [Nenio], kiun s\u0302i kantas kune kun Li Saumet, la kantistino de Bomba Este\u0301reo, Lido Pimienta kantas pri la sufero de virinoj. Pimienta skribis pri sia kanto: \u201c[Virinoj] portas nian doloron kiel memoron, kiel malsanon, kiel baton, kiel vundon (...) Doloras esti unu el ni. Doloras kiam vi estas de akvo, de suno kaj de monto, doloras se vi ne estas konsiderata kiel apartenanta al la g\u0302enerala socio au\u0306 c\u0302eftendenco [ofte referita kiel mainstream en la angla], vi devas pluvivi, ne vivi\u201d."}, {"text_idx": "#000213", "text": "Elisapie Isaac estas inuita [eo] kantau\u0306toro, dokumentfilma produktisto kaj aktivulo de Kebeko, Kanado. S\u0302i volas kanti pri la forto kaj la resilienco [eo] de la nordaj inuitaj komunumoj. S\u0302i diras:"}, {"text_idx": "#000214", "text": "C\u2019est vrai qu\u2019on a ve\u0301cu des choses extre\u0302mement difficiles, mais les gens pensent toujours que les autochtones sont des victimes, mais allez les voir en 2018. Vous verrez la fierte\u0301 d\u2019un peuple qui travaille tellement fort. Le territoire, la langue, les enjeux sont encore bien la\u0300, mais les tambours reviennent. Les jeunes des premie\u0300res nations re\u0301apprennent a\u0300 les utiliser de fac\u0327on ce\u0301re\u0301moniale. C\u0327a va e\u0302tre fort comme gue\u0301rison. On a de plus en plus l\u2019impression qu\u2019on nous entend et je sentais qu\u2019il fallait que je parle aux gens de chez moi dans une langue qu\u2019ils connaissent. Il fallait que je fasse encore de la musique."}, {"text_idx": "#000215", "text": "Estas vere, ke ni travivis ege malfacilajn aferojn, tamen homoj ankorau\u0306 opinias, ke la indig\u0302enaj popoloj estas viktimoj, sed iru vidi ilin en 2018. Vi vidas la fierecon de popolo, kiu tiom multe laboras. La tero, la lingvo, la problemoj ankorau\u0306 estas tie, sed la tamburoj revenis. Gejunuloj de la Unuaj Nacioj instruas uzi tiujn [tamburojn] ceremonie denove. Tio estos forta resanigo. Pli kaj pli ni havas la impreson, ke ni estas au\u0306dataj, kaj mi sentis, ke mi devis paroli kun homoj hejme en lingvo, kiun ili konas. Mi devis denove muziki."}, {"text_idx": "#000218", "text": "Kae\u0302, indig\u0302eno de guajajara [eo] deveno kiu kreskis en la favela [eo] komplekso de Mare\u0301 en Rio-de-J\u0302anejro, ig\u0302is unu el la eksukcesantaj indig\u0302enaj kantistoj kaj aktivuloj de Brazilo. Ri identig\u0302as kiel neduuma [eo] kaj kantas pri la sperto de indig\u0302enoj, kiuj vivas en urbaj medioj, kaj miksas elementojn de repo, brazila funko (kiel en \u201cEssa Rua e\u0301 Minha\u201d), kaj tradiciajn instrumentojn kaj elementojn de sia denaska lingvo Ze'egete."}, {"text_idx": "#000219", "text": "En la kanto Minha Forc\u0327a (\u201cMia forto\u201d), ri kune kun Cana\u0301rio Negro parolas pri la interna forto fronte al diverseco. La filmeto montras la solidarecon inter nigraj kaj indig\u0302enaj virinoj."}, {"text_idx": "#000223", "text": "Fawn Wood, de kria [eo] kaj salis\u0302a [eo] deveno, estas komencanta kantistino kaj kantverkistino, ankau\u0306 tre aktiva c\u0302e TikTok kaj partoprenanta en powwows [ndlr: moderna pou\u0306oo (powwow) estas specifa speco de evento kie homoj kunvenas por danci, kanti, societumi kaj honori indianan kulturon], kulturaj kaj sociaj kunvenoj de indig\u0302enaj popoloj de Nordameriko."}, {"text_idx": "#000224", "text": "En majo 2022, s\u0302i gajnis la premion JUNO [eo] en la kategorio Indig\u0302ena Tradicia Artisto au\u0306 Grupo de la Jaro, danke al s\u0302ia albumo kakike, kaj s\u0302i planas publikigi novan albumon antau\u0306 la fino de la jaro. Pri la premio s\u0302i diris:"}, {"text_idx": "#000225", "text": "I think it\u2019s a blessing and it was something that was a long time coming. At one time it was illegal to sing our music. But this is the music that has been on this land forever."}, {"text_idx": "#000226", "text": "Mi pensas, ke estas beno kiu prenis longan tempon por alveni. Iam estis kontrau\u0306leg\u0302e ludi nian muzikon, sed tio c\u0302iam estis la muziko de c\u0302i tiu lando."}, {"text_idx": "#000227", "text": "Remember Me (\u201cMemoru min\u201d) estas unu el s\u0302iaj plej popularaj kantoj kiuj trairis la indig\u0302enajn kontojn de TikTok por memori la virinojn kiuj suferis seksan perforton. La kanto estas amletero al tiuj kiuj mortis."}, {"text_idx": "#000230", "text": "Estas multaj pliaj kantoj de indig\u0302enaj virinoj por malkrovi: la gvatemala [eo] kantistino de majaa [eo] deveno Sara Curruchich g\u0302isdatigadas ludliston en Spotify kun indig\u0302enaj kantistoj el la tuta mondo."}]