[{"text_idx": "#000000", "text": "Planlingvaj ekskursoj 7: Esperanto en paralela universo"}, {"text_idx": "#000003", "text": "El la internaciaj lingvoj Volapuko estis la unua, kiu atingis ian rimarkeblan sukceson. Germana katolika pastro nomita Johann Martin Schleyer (\u201cS\u0302lajer\u201d) elpensis g\u0302in en sendorma nokto en 1879, atribuante la ideon al dia inspiro. Li publikigis en la posta jaro. Lau\u0306 la Man-libro de Volapuko de Charles E. Sprague, verkita malfrue en 1887:"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Dum iom da tempo post la gramatiko de Schleyer, liaj adeptoj estis malmultaj, kaj lia projekto estis ignorita de la scienca kaj literatura mondo. G\u0302i unue etendig\u0302is al Au\u0306strujo, kie g\u0302i vekis konsiderindan intereson, kaj kie la unua societo por g\u0302ia disvastigo estis formita en Vieno en 1882. G\u0302is 1884 g\u0302iaj adeptoj ekster la germanlingvaj landoj estis tre malmultaj kaj disaj. En tiu jaro g\u0302i invadis Nederlandon kaj Belgujon, kaj tre multaj societoj ekaperis en tiuj landoj."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La dua tia kunveno okazis en Munkeno en 1887 \u2013 c\u0302irkau\u0306 monaton post la eldono de la unua libro pri Esperanto. La munkena evento fondis G\u0302eneralan Asocion por volapukaj entuziasmuloj (la Volapu\u0308kaklub Valemik), centran revuon (la Volapu\u0308kabled Zenodik, kiu estis nova nomo por la Weltspracheblatt de Schleyer mem), kaj la Internacian Volapukan Akademion (Kadem Bevu\u0308netik Volapu\u0308ka), kies tasko estis varti la vortaron kaj gramatikon, sankcii novajn vortojn, konsideri proponitajn s\u0302ang\u0302ojn kaj aprobi lernolibrojn."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Estas strange pensi, ke se Zamenhof ne estus publikiginta Esperanton, kiam li tion faris, la populareco de Volapuko eble estus pli kreskinta kaj c\u0302i tiu blogo nomig\u0302us Volapu\u0308k Connected... Sed c\u0302u tio estus bona rezulto? Kiu lingvo estas pli bona: Volapuko au\u0306 Esperanto? Kiu estas pli facile lernebla, komprenebla, uzebla?"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Ni komencu c\u0302e la alfabeto. Oni ofte kritikis Esperanton pro g\u0302iaj ses specialaj literoj c\u0302 g\u0302 h\u0302 j\u0302 s\u0302 u\u0306, tamen eble malpli nuntempe ol en la epoko de skribmas\u0302inoj kaj fruaj komputiloj. Volapuko same uzas la latinan alfabeton, sen q kaj w, sed aldonante tri tremao-vokalojn a\u0308 o\u0308 u\u0308, kun prononcoj kiel en la germana."}, {"text_idx": "#000011", "text": "G\u0302uste kiel c\u0302ar sekvas citi en vortaroj de Esperanto, tiel Volapuko traktas siajn a\u0308, o\u0308 kaj u\u0308 kiel memstarajn literojn lokendajn post la sensupersignaj a, o kaj u en la alfabeta ordo. Zun \u201ckolero\u201d do staras antau\u0306 zu\u0308d \u201cacido\u201d en volapuka vortaro."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Kaj Esperanto kaj Volapuko havas tre simplajn regulojn por determini, kiun silabon de vorto oni akcentu: en Esperanto tio estas la antau\u0306lasta silabo (rivero), dum en Volapuko tio estas la fina \u2013 ec\u0302 se tio enhavas nur gramatikan finaj\u0302on. Tiel la frapfrazo en la bildo, kiu signifas \u201cAl unu homaro, unu lingvon\u201d, estas elparolita menade bal, pu\u0308ki bal. La Esperanta sistemo pri tio s\u0302ajnas preferinda."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Tiu mencio de la frapfrazo venigas nin al la gramatiko de substantivoj, kiuj havas kvar kazojn, distingitajn per la fina vokalo: la akuzativo finig\u0302as per -i (pu\u0308ki \u201clingvon\u201d); la dativo (indikanta ricevantojn kaj simile) finig\u0302as per -e (menade \u201cal homaro\u201d); la genitivo finig\u0302as per -a (vola \u201cde la mondo\u201d), ec\u0302 en kunmetitaj vortoj kiel Volapu\u0308k \u201cMond[o]lingvo, Lingvo de la Mondo\u201d; kaj la nominativo tutsimple ne havas finaj\u0302on. Esperanto elturnig\u0302as per nur du kazoj, kvankam g\u0302ia akuzativo havas mikspoton da diversaj uzoj, kiuj povas esti malfacile lerneblaj."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Pro tiu fonetika strukturo relative rigida, multaj vortoj, kiujn alie eblus facile rekoni, estas iom distorditaj en Volapuko. Tla\u0308p c\u0302i-supre estas unu ekzemplo: Volapuko ofte anstatau\u0306igas r per l, kiel en lieg \u201cric\u0302aj\u0302o\u201d. Du pliaj estas vol, kiu havas kiel bazon la anglan world \u201cmondo\u201d, kaj pu\u0308k, kiu derivig\u0302as de speak \u201cparoli\u201d, malgrau\u0306 tio, ke spik estus formo valida (komparu spid \u201chasto\u201d). Sprague notas, ke la vorto por \u201cmano\u201d estas nam (el latina manus au\u0306 la franca main) c\u0302ar man estis jam okupata (de la signifo \u201cviro\u201d, angle man). Kontraste, Esperantaj radikoj g\u0302enerale retenas sian internacian \u2013 nu, eu\u0306ropan \u2013 formon, kaj tio estas vers\u0302ajne sag\u0302a."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Notu, ke plej multaj radikoj en Volapuko estas baze substantivoj. La menciita lieg signifas \u201cric\u0302aj\u0302o\u201d; por havigi la adjektivon \u201cric\u0302a\u201d oni bezonas sufikson: liegik. Simile gud estas \u201cbono\u201d, kiel en \u201cla komuna bono\u201d, dum la adjektivo \u201cbona\u201d estas gudik (kun akcento je -ik, memoru). Esperanto per pli eksplicita sistemo asignas apartajn finaj\u0302ojn al substantivoj, adjektivoj, adverboj kaj verboj. Pro tio g\u0302iaj radikoj povas efektive finig\u0302i per iu ajn litero, kaj la -o trovig\u0302anta en la fino de c\u0302iu substantivo estas simple etendita g\u0302is -oj por formi la pluralon."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Sed Volapuko superatutas Esperanton per siaj specifaj finaj\u0302oj por formi novajn prepoziciojn (-u\u0308), subjunkciojn (-a\u0308) kaj ec\u0302 interjekciojn (-o\u0308): tiamaniere el fin \u201cfino\u201d g\u0302i povas krei finu\u0308 \u201cfine de\u201d; kod \u201ckau\u0306zo\u201d povas transformig\u0302i al koda\u0308 (\u201cpro tio ke ..., c\u0302ar ...\u201d); kaj dan \u201cdanko\u201d povas farig\u0302i dano\u0308! \u201cdankon!\u201d. La vorto bevu\u0308netik \u201cinternacia\u201d, kiun mi pli frue menciis en kunteksto pri la Volapuka Akademio, enhavas la prepozicion bevu\u0308 \u201cinter\u201d (tamen ne centelcente klaras, de kie mem venas bev)."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Parenteze, c\u0302e prepozicioj, por komprenigi movon al io, Esperanto akuzativigas tiun substantivon: en la g\u0302ardenon signifas \u201cal loko en la g\u0302ardeno\u201d. Volapuko povas fari same (in gadi), sed per interesa alternativo g\u0302i proponas almeti la akuzativan finaj\u0302on al la prepozicio mem: ini gad. Tio similas al la anglaj vortoj into kaj onto (kiuj estas tamen esceptoj \u2013 aliaj anglaj prepozicioj ne kondutas tiel)."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La volapukaj nombrovortoj estas aprioraj \u2013 kvankam en sia bonega Vortaro Volapu\u0308k-Esperanto, Andre\u0301 Cherpillod brave klopodas trovi por ili etimologiojn! \u2013 kaj malfacile enkapigeblaj: \u201cunu\u201d g\u0302is \u201cnau\u0306\u201d estas bal, tel, kil, fol, lul, ma\u0308l, vel, jo\u0308l, zu\u0308l. (Nu ja, eble fol venas de la angla four.) \u201cDek\u201d estas bals \u2013 stranga pluralaj\u0302o de bal \u201cunu\u201d \u2013 kaj \u201c42\u201d estas folsetel \u201ckvardek-kaj-du\u201d. Esperanto certe pli bone plenumas tiun taskon, ec\u0302 se ses kaj sep sonas tiel simile en telefono au\u0306 radio, ke homoj en tiaj situacioj devis adopti la kutimon diri sis anstatau\u0306 ses."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mi lasis la lastan lokon al la verboj. Tiuj estas multe pli komplikitaj en Volapuko ol en Esperanto. Esperanto havas tri c\u0302efajn tempojn (estanta, estinta kaj estonta, indikitaj de la finaj\u0302oj -as, -is kaj -os), kun pluse tempo por hipotezaj frazoj (-us: mi helpus se mi povus), finaj\u0302o por esprimi ordonojn kaj dezirojn (-u), infinitiva finaj\u0302o (-i: helpi) kaj tabelo el ses participaj sufiksoj."}, {"text_idx": "#000022", "text": "En Volapuko la unua afero notinda estas, ke verbo s\u0302ang\u0302as la finaj\u0302on por akordig\u0302i kun (au\u0306 nur por indiki pri) sia subjekto, kiel en multaj eu\u0306ropaj lingvoj. Sagace Schleyer reuzas siajn personajn pronomojn kiel tiujn verbajn finaj\u0302ojn: ob binob \u201cmi estas\u201d (tamen oni kutime dirus nur binob), binol \u201cvi (singulare) estas\u201d, binom \u201cli estas\u201d, binof \u201cs\u0302i estas\u201d. Tiujn eblas pluraligi per -s: binobs \u201cni estas\u201d, binols \u201cvi (plurale) estas\u201d kaj tiel plu."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Ekzistas ok verbotempoj, indikitaj de komenca vokalo: a- (kutime ellasita) por \u201c-as\u201d, a\u0308- por \u201c-is\u201d, o- por \u201c-os\u201d; e-, i- kaj u- por \u201cperfektaj\u201d formoj (\u201cmi estas farinta\u201d, \u201cmi estis farinta\u201d, \u201cmi estos farinta\u201d); kaj o\u0308- kaj u\u0308- por mencioj pri estonta agado en frazoj pri la pasinteco, por kiuj Esperanto simple uzas la estontan verbotempon: mi pensis, ke mi mortos."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Tiajn aferojn kiel ordonoj kaj deziroj oni esprimas per aldono de specifaj sufiksoj post la pronoma finaj\u0302o: lit binomo\u0308d! \u201clumo estu!\u201d (kio konfirmas, ke lumo estas virgenra, -om, en Volapuko). Similas ankau\u0306 c\u0302e frazoj de la speco \u201cmi helpus se mi povus\u201d, al kiu Esperanto dedic\u0302as tutan tempoformon, tiel ke farig\u0302as iomete mallerte, kiam oni volas paroli klare pri pasinta hipoteza situacio; komparu ekzemple mi estus helpinta kun la konciza \u2013 tamen preskau\u0306 nepenetrebla \u2013 volapuka vorto eyufobo\u0308v."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Pluraj el la problemoj, kiujn mi c\u0302i tie priskribis, estis traktitaj en reformita versio de Volapuko proponita en 1929 (la kvindeka jaro de la lingvo) de Arie de Jong, kiu ne nur reviziis la gramatikon sed ankau\u0306 iomete revivigis la volapukan movadon, almenau\u0306 en Nederlando, g\u0302is la nazioj g\u0302in subpremis."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Volapuko hodiau\u0306 havas malgrandan sed entuziasman komunumon, kiu uzas la reviziitan version Volapu\u0308k Nulik \u201cNova Volapuko\u201d, inter kiuj notindas Michael Everson, kies kompanio Evertype reeldonis la gramatikon kaj ampleksan dulingvan germanan vortaron, kiujn verkis de Jong. La lingvo havas la propran Vikipedion (Vu\u0308kiped), kvankam ties nombro de artikoloj (127 000) estas fifama pro tio, ke en 2007 g\u0302in ege kreskigis au\u0306tomataj iloj, kiuj aldonis pli ol 100 000 mallongajn pag\u0302ojn de kvalito dubinda, c\u0302efe pri obskuraj vilag\u0302oj tra la mondo. La volapuka mondo havas senrompan sinsekvon de cifals (c\u0302efoj) \u2013 entute ok, sed de Jong oficis dufoje \u2013 komencig\u0302ante c\u0302e Johann Martin Schleyer en 1879."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Do kiu lingvo pli facilas: tiu de Schleyer au\u0306 tiu de Zamenhof? Mi respondus, ke venkas Esperanto, senpene, kaj mi kredas, ke modernaj volapukistoj konsentus. Plej multaj el ili estas efektive ankau\u0306 esperantistoj, kaj ili rigardas Volapukon kiel fascinan historian artaj\u0302on, indan je memoro. Se vin interesas plu esplori g\u0302in, estas bona deirpunkto. La paralela universo estas nedeviga."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Eble interesos vin ankau\u0306 prelegeto de Grant Goodall, parte pri Volapuko, kadre de la unua Konferenco de la Akademio de Esperanto en decembro 2021."}]