[{"text_idx": "#000001", "text": "Inter la plej popularaj grupoj de bestoj estas la birdoj. Sendube entuziasmuloj estas kaptataj de la buntaj plumaroj kaj rekoneblaj krioj. La kau\u0306zo de tiu granda diverseco kaj kvanto de birdoj estas ilia evolua sukceso, kiu estas la rezulto de adaptig\u0302oj kiel la flugkapablo kaj la aktiva vivstilo. Estas do strange imagi ke birdoj perdus sian flugkapablon, sed ekzakte tio okazis plurfoje en malsamaj grupoj de birdoj. Unu el tiuj grupoj, la palaeognathae, havas membrojn en Oceanio, Afriko kaj Sudameriko kaj fosilioj estis trovitaj ankau\u0306 en Nordameriko, Azio kaj Eu\u0306ropo. Multaj el ili estas altaj, pezaj birdoj, kiuj kuras anstatau\u0306 flugi kaj klare aspektas kiel dinosau\u0306roj."}, {"text_idx": "#000002", "text": "StrutojEn Afriko ekzistis du malsamaj grupoj, nome la strutoj, kiuj dau\u0306re vivas en diversaj partoj de kontinenta Afriko, kaj la formortintaj elefantbirdoj, kiuj vivis sur Madagaskaro. Strutoj estas tre konata parto de la Afrika fau\u0306no kaj mirigas vizitantojn per sia grandeco. Plenkreskaj strutoj povas pezi 63-145kg. La maskloj ig\u0302as 2,1-2,8m altaj kaj femaloj 1,7-2,0m altaj, kio igas strutojn la plej grandaj vivantaj birdoj. Ankau\u0306 la ovoj de la struto havas rekordon. Kun pezo de 1,4kg ili estas la plej grandaj ovoj de vivanta birdo kaj ili estas 15cm lau\u0306 la longa flanko. Kompare al la korpo de la patrino tamen, ili estas etaj."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La korpo de la struto neniel tau\u0306gas por flugado. G\u0302i ankau\u0306 ne aspektas tre aerodinamika. G\u0302i estas tre peza kaj g\u0302iaj flugiloj estas tro malgrandaj por porti tiom da maso. Aldone, la karino, al kiu la flugmuskoloj estas konektitaj en aliaj birdoj, ne ekzistas en strutoj kaj aliaj palaeognathae. Anstatau\u0306e, ili havas platan sternumon. Laste, la plumoj ne estas tau\u0306gaj por flugado. Kiam oni detale rigardas la plumojn de flugantaj birdoj, oni vidas ke la haretoj havas fiksan strukturon. Tio estas pro multaj etaj hokoj, kiuj konektas la haretojn. En strutoj, tiuj hoketoj tute mankas, kio igas la plumojn tre h\u0302aosaj."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Fluganta birdo kiel karino estas indikata per blua koloro"}, {"text_idx": "#000006", "text": "ElefantbirdojElefantbirdoj vivis en la tuto de Madagaskaro, sed iam dum la mezepoko ili formortis. Estas sufic\u0302e klare ke la c\u0302eesto de homoj kaj hejmbestoj ludis gravan rolon en tiu formorto. Tio eble parte okazis pro c\u0302asado, sed multe pli grava estis la mang\u0302ado de la ovoj. Elefantbirdoj produktis gigantajn ovojn de 10kg kaj povis ig\u0302i lau\u0306 volumeno 160 fojojn tiom granda kiel la ovo de kokino. Tiom granda ovo povis nutri multajn homojn. Bedau\u0306rinde, elefantbirdoj kaj aliaj palaeognathae estas K-strategiistoj. Tio signifas ke ili ne havas cent etajn, malmultkostajn ovojn, el kiuj multaj ne travivos, sed anstatau\u0306e havas nur kelkajn grandajn ovojn, kiuj havas grandan s\u0302ancon de travivi. Tiu strategio povas esti tre bona, pro tio ke la grandaj ovoj signifas ke la idoj naskig\u0302as tre memstaraj kaj plenkreskaj. Kiam homoj ekmang\u0302is la ovojn tamen, la elefantbirdo ne povis produkti sufic\u0302e da ovoj por travivi kiel specio. Tio, kune kun aliaj faktoroj, kau\u0306zis ne nur la malaperon de la elefantbirdoj, sed ankau\u0306 tiun de aliaj neflugaj birdoj kiel la dinornito kaj la dido, kvankam la dido ne estas membro de la palaeognathae."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Oni pensas ke elefantbirdoj estis la plej grandaj birdoj en historio. Ili ig\u0302is 3m altaj kaj atingis imponan pezon de 730kg. Ili vers\u0302ajne aspektis multe kiel strutoj el Afriko, sed multe pli grandaj kaj kun pli dikaj kruroj. Genetikaj analizoj montras tamen ke g\u0302i pli proksimas al la Novzelanda kivio, kiu tiom grandas kiel kokino. Estas interesa fakto ke la nomo elefantbirdo eble ne venas de la grandeco de la birdo, sed de araba legendo de la brido Roh\u0302o, kiu estis tiom giganta ke g\u0302i povis kapti elefantojn."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Nur unu grupo de palaeognathae vivas en Sudameriko. Temas pri la reaoj, au\u0306 nanduoj. Ili estas pli etaj ol strutoj sed por birdoj sufic\u0302e imponaj. Kvankam ili aspektas kiel strutoj, ili ne estas la samaj kaj tio videblas interalie kiam temas pri reproduktado. Virreaoj kolektas 2-12 femalojn kaj zorgas ke ili restas kune g\u0302is ili pretas por la reproduktado. Kiam alia virreao venas, g\u0302i povas minaci kaj imponi la masklon g\u0302is unu el la du estas fortimigata. En c\u0302i tiu video (ligilo) videblas maloftaj bildoj de du maskloj, kiuj batalas por la femaloj. La virreao montras sian intereson per kurado kaj montrado de la flugiloj kaj finfine dancas per la kolo. Kiam la reainoj pretas por la reproduktado, g\u0302i reagas pozitive kaj ili faras la agon. Poste, la ovoj de la femaloj estas kolektitaj en unu nesto kaj la masklo, ne la femalo, kovas ilin. Tion g\u0302i faras sole dum pli ol kvin semajnoj, dum kiuj g\u0302i estas ege protektema. La kostoj de la kovado estas tiom grandaj tamen, ke multaj maskloj ne eltenas kaj devas foriri por mang\u0302i, kio rezultas je la morto de la ovoj. La femaloj intertempe jam trovis novan masklon. Tiel, ili pligrandigas la s\u0302ancon ke almenau\u0306 unu el la maskloj sukcesos kovi la ovojn g\u0302is la fino. Strutoj estas multe pli kunlaboremaj kaj la maskloj kaj femaloj kovadas kune, unu post la alia. Ili ankau\u0306 akceptas ovojn de aliaj strutoj, kvankam ili c\u0302iam metas la proprajn ovojn en la mezo."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Reaoj, fotitaj de Nino Barbieri"}, {"text_idx": "#000010", "text": "KazuaroLa plej ekstertera membro de la palaeognathae estas la kazuaroj kun iliaj bluaj koloj kaj strangaj rug\u0302aj pendaj\u0302oj. Malkiel la kurantaj struto au\u0306 reao, au\u0306 ec\u0302 sia samlandano, la emuo, kazuaroj ne log\u0302as sur grandaj, plataj terenoj, sed en densaj arbaroj. La tri specioj estas identigeblaj per la bridoj, kiuj pendas de la gorg\u0302o. La plej granda specio havas du bridojn kaj ig\u0302as 190cm alta. G\u0302i vivas en Novgvineo kaj la nordorienta parto de Au\u0306stralio. La alia specio, kiu estas iomete malpli granda, havas nur unu brido kaj log\u0302as en la nordo de Novgvineo. La plej eta specio ig\u0302as 150cm kaj vivas en Novgvineo. Kazuaroj havas fortegajn krurojn kaj c\u0302iu piedo havas tri piedfingrojn, el kiu unu havas gigantan ungon de maksimume 12cm. Tiuj ungoj estas uzataj por sindefendo, sed ankau\u0306 povas esti uzataj por levi fruktojn de la grundo. Se necesas, ili povas uzi ilin ankau\u0306 por kurado g\u0302is 50km/h kaj saltado. Pro tio ke ili s\u0302atas kelkajn fruktojn kun grandaj semoj, ili helpas la plantojn kun la disvastigado de tiuj semoj. Tio igas ilin grava parto de la ekosistemo. Kazuaroj povas esti tre minacaj. La femaloj ec\u0302 atakas siajn proprajn idojn se ili renkontig\u0302as. Malgrau\u0306 tio, la birdo ne estas tiom dang\u0302era kiel oni s\u0302ajnigas interrete. Se oni agas respektplene, g\u0302i faros nenion, sed se oni minacas g\u0302in, g\u0302i povas ataki. Entute nur unu homo estis mortigita de kazuaro kaj tio estis el memdefendo."}, {"text_idx": "#000011", "text": "EmuojEmuoj estas genitike plej proksimaj al kazuaroj kaj log\u0302as en Au\u0306stralio. Malkiel kazuaroj, ili ne vivas en la arbaro, sed ofte sur plataj kaj sekaj terenoj. Tio igas ilian vivstilon pli simila al tiuj de strutoj kaj reaoj. Interesa diferenco estas la fakto ke la femaloj iniciatas la reproduktadon. Ili provas interesigi la masklojn per kurado kaj montrado de la plumoj kaj ec\u0302 agrese batalas kontrau\u0306 aliaj femaloj. Se la masklo interesig\u0302as, g\u0302i strec\u0302as la kolon kaj plumojn kaj pikas la grundon per la beko. Poste g\u0302i c\u0302irkau\u0306iras c\u0302irkau\u0306 la femalo kaj frotas kontrau\u0306 la femalo per la brusto. Tiam la femalo decidas c\u0302u g\u0302i ankorau\u0306 estas interesita kaj dau\u0306rigas kun la reproduktado, au\u0306 forpelas la masklon per agreso. Kelkaj femaloj atendas dum la kovado kaj helpas la masklon, dum aliaj iras serc\u0302i aliajn masklojn intertempe. Kiam la idoj eliras el la ovoj, la masklo ig\u0302as tre protektema kaj ec\u0302 forc\u0302asas la patrinon se ili renkontig\u0302as."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Novzelando estas tiom izolita, ke antau\u0306 la alveno de homoj, preskau\u0306 neniuj mamuloj ekzistis sur la insulo. Nur kelkaj vespertoj kaj marmamuloj kiel delfenoj kaj fokoj povis atingi g\u0302in. Tio signifis ke birdoj ne bezonis konkursi kontrau\u0306 mamuloj kiel en aliaj partoj de la mondo kaj ke ili provis preni iliajn lokojn. La rolo de granda herbovorulo estis prenita de la formortinta dinornito kaj tiu de talpo estis prenita de la kivio."}, {"text_idx": "#000013", "text": "DinornitojKiel elefantbirdoj, dinornitoj formortis pro la alveno de homoj sur ilia insulo. Pro la granda fosiliaro kaj la kvanto de konservita DNA, neniu granda prabesto estis tiom profunde pristudata kiel la dinornito. Oni scias pro la analizado de la antikva DNA ke la populacioj estis genetike diversaj kaj stabilaj antau\u0306 la alveno de homoj, sed post tio, ili formortis tre rapide. Oni estimas ke ili eble nur eltenas jarcenton kun homoj. Vers\u0302ajne la problemo estis la mang\u0302ado de ovoj, c\u0302ar kiel la elefantbirdo, la dinornito havis malmultajn ovojn. Ne estas kvazau\u0306 ili estis tute sekuraj antau\u0306 la alveno de homoj, tamen. Ili havis unu malamikon, kiu nomig\u0302as la aglo de Haast. La aglo de Haast estis la plej granda aglo surmonde kaj vers\u0302ajne ig\u0302is tiom granda kiel respondo al la grandeco de la dinornito. Post la formorto de la dinornito, ankau\u0306 la aglo de Haast rapide formortis. Malgrau\u0306 la paralelojn inter la dinornito kaj la elefantbirdo, ili ne estas tiom proksimaj. Fakte, la plej proksima parenco de la dinornito estas la tinamo, malgranda birdo, kiu ankorau\u0306 flugas. Ironie, la dinornito estas la sola birdo kiu tute perdis siajn flugilojn."}, {"text_idx": "#000015", "text": "KivioLa plej eta kaj c\u0302arma membro de la palaeognathae estas la kivio. G\u0302i estas la lasta, kiu restas en Novzelando kaj ig\u0302is grava parto de la kulturo. Oni tuj rimarkas ke g\u0302i ne estas kiel siaj parencoj kaj la kialo vers\u0302ajne estas la dinornito. Pro tio ke la dinornito prenis la rolon de granda herbovorulo, la kivio havus tro da konkurenco se g\u0302i pligrandig\u0302us, do g\u0302i restis eta. G\u0302i ig\u0302is noktulo kaj c\u0302iomang\u0302anto. Aldone, g\u0302i fosas truojn por dormi kaj kovi. La okuloj de la kivio estas preskau\u0306 senvaloraj. Ili estas tre etaj kaj ne helpas g\u0302in en la malhelo. Anstatau\u0306e, la kivio uzas siajn naztruojn kaj estas la sola birdo kun naztruoj sur la pinto de la beko, anstatau\u0306 sur la bazo. Pro tiu vivstilo, g\u0302i estas komparata interalie al talpoj. Ankau\u0306 la kivio havas rekordon. Kompare al la pezo de la kompatinda patrino, kiviojn havas la plej grandajn ovojn. La ovoj povas ig\u0302i 450g, 20% de la pezo de la patrino, kaj 65% de g\u0302i estas ovoflavo. Ili enhavas tiom da nutraj\u0302oj ke la idoj kutime ne au\u0306 apenau\u0306 bezonas esti nutrataj. Pro tio ke la ovo estas sesfoje tiom granda kiel estas kutima por tiom eta birdo, oni pensas ke la kivio eble estis pli granda antau\u0306e kaj ke la birdo malgrandig\u0302is, sed ne la ovo."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Kivio, fotita de Judi Lapsley Miller"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Disvastig\u0302oLa palaeognathae do estas disvastig\u0302intaj trans pluraj kontinentoj, sed kiel tio okazis? Kiam la grupo unue disvastig\u0302is, Gondvano, kiu konsistis el la hodiau\u0306aj sudaj kontinentoj, disig\u0302is. Tio instigis longan diskuton, pro tio ke oni ne sciis kiam la palaeognathae perdis sian flugkapablon. Povas esti ke ili jam dekomence ne povis flugi kaj mars\u0302is al la diversaj partoj de Gondvano, kie ili post la disig\u0302o aparte evoluis. Tiu teorio estis specife populara en la komenco, kiam oni nur povis uzi la aspekton de la bestoj kaj fosilioj por trovi la rilatojn inter ili. Alia teorio estis ke la kontinentoj jam disig\u0302is kaj ke ili estis atingitaj de flugantaj prauloj, kiuj poste sendepende perdis sian flugkapablon. Tiu lasta teorio sonas stranga, c\u0302ar la s\u0302anco ke du organismoj evoluus ekzakte same estas tre malgranda, sed la faktoroj sub kiuj ili vivis estis tre similaj. Ili vivis en mallonga tempofenestro, dum kiu ili havis ankorau\u0306 neniujn konkurencojn surtere kaj ne bezonis forflugi por fug\u0302i. Nuntempe multaj DNA-analizoj estis faritaj kaj kombinitaj kun anatomiaj esploroj por objektive kompari la malsamajn grupojn kaj oni eltrovis ke la rilatoj estas transkontinentaj. Ec\u0302 pli surpriza estas ke la flugantaj tinaboj ne estas gefrata branc\u0302o de c\u0302iuj neflugaj palaeognathae, sed ke ili estas rekte en la mezo de la evolua branc\u0302o, tuj apud la dinornitoj. Pro tio ke multaj birdoj el tute malsamaj grupoj perdis la flugkapablon, kiel didoj kaj pingvenoj, sed neniu alia birdo regajnis sian flugkapablon post kiam g\u0302i perdi g\u0302in, la s\u0302anco ke la palaeognathae sendepende perdis sian flugkapablon estas pli vers\u0302ajna."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Resumo de 19 jaroj da DNA-analizado pri la dinornito, kiu estas tro longa por esti detale priskribata, trovig\u0302as per tiu c\u0302i ligilo"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Eble ili do ne estas tiom belaj kiel tukanoj au\u0306 elegantaj kiel cignoj, sed palaeognathae certe estas specialaj. Per sia gigantismo kaj promenemo, ili montras tute unikan vojon, kiun evoluo povas preni kaj ili sendube estas sukcesplenaj. Eble la strategio estas ec\u0302 tiom sukcesplena ke milionoj da jaroj post la formorto de homaro, birdoj dau\u0306re c\u0302esos flugi."}, {"text_idx": "#000020", "text": "3 pensoj pri \u201cKurantaj birdoj\u201d"}, {"text_idx": "#000021", "text": "mi sendis al vi mesag\u0302on en facebook\u2019o mi esperas ke mi sukcesis trovi vian konton.\nStranga okazo: antau\u0306 kelkaj tagoj mi ial pensis pri neflugantaj birdoj kaj jen \u2013 mi trovis la artikolon pri ili. Atenton, en Esperanto!"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Stranga okazo: antau\u0306 kelkaj tagoj mi ial pensis pri neflugantaj birdoj kaj jen \u2013 mi trovis la artikolon pri ili. Atenton, en Esperanto!"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Entajpu viajn informojn sube au\u0306 alklaku piktogramon por ensaluti:"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Vi komentas per via konto de Facebook."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Publikigita de Frank van Hertrooij"}, {"text_idx": "#000033", "text": "Sekvu kun 97 aliaj sekvantoj\nAlready have a account? Log in now."}]