[{"text_idx": "#000001", "text": "Ni vivas en ironia tempo por la koloro bluo. En ekranoj, emblemoj kaj g\u0302inzoj videblas tiom da bluo ke g\u0302i apenau\u0306 ricevas atenton. Bluo perdas sian gloron malgrau\u0306 sia populareco! Dum la plejparto de la historio de arto, la situacio estis tute malsama. Pentristoj devis fari siajn proprajn pigmentojn kaj la haveblaj koloroj multe dependis de kie kaj kiam ili vivis. Ili estis ne nur artistoj, sed ankau\u0306 h\u0302emiistoj! Kelkaj pigmentoj estis facile troveblaj en la naturo en la formo de plantoj au\u0306 bestoj, dum aliaj venis de mineraloj. Dume, ric\u0302uloj ne nur uzis arton por montri sian guston, sed ankau\u0306 sian ric\u0302econ, c\u0302ar pigmentoj ofte estis multekostaj. Hodiau\u0306 venis la tempo por ripari la admiron por bluo. Per moderna scienco oni povas eltrovi kio kau\u0306zas g\u0302in kaj kial g\u0302i povas esti samtempe tiel abunda kaj tiel malfacile kaptebla."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Bluo en artoKvankam g\u0302i ne estas la plej facile akirebla koloro, homoj uzis bluon dum miljaroj. En Peruo oni farbis kotonon per blua pigmento antau\u0306 6 miljaroj, kaj en la Antikva Egipto oni uzis la artefaritan koloraj\u0302on Egiptan bluon por siaj skulptaj\u0302oj. En la Eu\u0306ropa Mezepoko, blua pigmento rimarkeble mankis. Malric\u0302uloj farbis la vestaj\u0302ojn per vajdo, sed tiu kolorilo ne estis tre luksa au\u0306 altkvalita. Ec\u0302 la vestaj\u0302oj de Maria, la patrino de Jusuo en la Kristana tradicio, estis pentritaj en rug\u0302o au\u0306 nigro dum granda parto de la Eu\u0306ropa Mezepoko. Nur en la 12a jarcento s\u0302i ricevis la bluan teksaj\u0302on kiun s\u0302i ankorau\u0306 portas hodiau\u0306. C\u0302irkau\u0306 la sama tempo, ankau\u0306 la Franca reg\u0302o komencis vesti sin en bluo, kaj la koloro grade popularig\u0302is. Estas notinde ke la bluo en tiamaj pentraj\u0302oj preskau\u0306 c\u0302iam venis de mineraloj. Popularaj estis azurito kaj lazurito, el kiuj la lasta estis tiel valora kiel oro. G\u0302i certe havis bonan merkatikon, c\u0302ar la mineralo estis uzata en Azio jam dum miljaroj."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Lazurito estas bela kiel mineralo, sed oni povas mueligi g\u0302in kaj krei unu el la plej belaj bluoj kiuj ekzistas."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La origino de bluoMolekuloj interagas kun lumo en du c\u0302efaj manieroj: sorbado kaj disj\u0302etado. La sorto de individua fotono, la partikloj de lumo, dependas de g\u0302ia koloro. Blanka lumo de lampo au\u0306 la suno estas miksaj\u0302o de c\u0302iuj koloroj, sed tio s\u0302ang\u0302ig\u0302as kiam g\u0302i trafas molekulon. La elektronoj c\u0302irkau\u0306 la molekulo bezonas energion por s\u0302ang\u0302i sian distribuon, kaj sorbas nur tiujn fotonojn kiuj havas ekzakte la necesan energion por tio. La koloroj kiuj estas ligitaj al tiuj energioj malaperas, kaj la aliaj fotonoj estas disj\u0302etataj. H\u0302lorofilo ekzemple, la plej grava pigmento en plantoj, sorbas bluan kaj rug\u0302an lumon kaj disj\u0302etas verdan. Ni vidas nur la verdan lumon kiu restas, kio donas al plantoj siajn rekoneblan koloron."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Likva akvo kaj ec\u0302 pli la c\u0302efaj gasoj en la atmosfero ne sorbas multan videblan lumon. Tio klare videblas kiam oni rigardas glason da akvo. Kondic\u0302e ke la akvo estas pura, g\u0302i ne havas evidentan koloron. La fakto ke la maro kaj la c\u0302ielo estas bluaj ne estas pro sorbado, sed disj\u0302etado. La kvanto de lumo kiu estas disj\u0302etata fakte dependas de la koloro. Blua lumo estas disj\u0302etata multe pli facile ol rug\u0302a lumo. Tio signifas ke rug\u0302a lumo trairas la atmosferon sufic\u0302e facile, dum la blua lumo estas j\u0302etata de molekulo al molekulo, kolorigante la tutan c\u0302ielon. Nur matene kaj vespere, kiam la Suno estas malalte super la horizonto, la vojo de la lumo tra la atmosfero estas tiel longa ke ankau\u0306 la aliaj koloroj estas disj\u0302etataj."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Bluo en la naturoLa manko de bluo en biologio estas kompleksa problemo. G\u0302in influas faktoroj kiel la kondic\u0302oj de la tero kaj h\u0302emia komplekseco de pigmentoj, sed ankau\u0306 biologiaj faktoroj. Floroj kaj fruktoj havas koloron por sia spektantaro. Ili allogu insektojn kaj birdojn por la polenado, au\u0306 ekzemple mamulojn kiuj transportas iliajn semojn. Tiuj malsamaj bestoj c\u0302iuj vidas la saman koloron en malsamaj manieroj, kaj oni povas allogi unu beston prefera al alia. Eble la kombino de c\u0302iuj el tiuj faktoroj gvidis al la relativa malofteco de bluo inter plantoj."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Inter bestoj, bluo estas ec\u0302 pli malofta. Plej tedaj estas la mamuloj, kies feloj estas signife malpli buntaj ol tiuj de birdoj kaj amfibioj. Tio havas sencon el evolua perspektivo. La unuaj mamuloj vers\u0302ajne vivis dum la krepuska au\u0306 nokta malhelo kaj ne bezonis distingi inter koloroj tiel multe. Ec\u0302 hodiau\u0306, mamuloj dau\u0306re dependas pli de siaj nazoj kaj oreloj ol de siaj okuloj. Notinda escepto estas nia propra grupo. En primatoj sendepende evoluis pli bona kolorsenso. Malkiel aliaj mamuloj, ili povas bone distingi inter verdo kaj rug\u0302o, kio estas utila se oni volas scii c\u0302u frukto estas preta por la mang\u0302ado. Nature, ili ankau\u0306 uzas kolorojn por la komunikado. La plej bela ekzemplo estas la mandrilo, kiu uzas brilajn bluon kaj rug\u0302on sur la vizag\u0302o, kaj pli privataj partoj, kiel indikilon de sia sociala pozicio. Malgrau\u0306 c\u0302io, ec\u0302 primatoj vidas kolorojn malpli bone ol aliaj vertebruloj kaj insektoj. Ili pli bone vidas la diferencon inter similaj koloroj kaj foje ec\u0302 vidas kolorojn en la infrarug\u0302a au\u0306 ultraviola partoj de la spektro, kiuj estas nevideblaj al ni. Kiel rezulto, multaj nemamulaj bestoj s\u0302atas uzi buntajn kolorojn por la komunikado inter si, au\u0306 al predantoj. Ekzistas problemo tamen. Bestoj ofte rekte au\u0306 nerekte akiras siajn pigmentojn de siaj mang\u0302aj\u0302oj, kaj blua pigmento estas rara en plantoj."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La blua vizag\u0302o de mandrilo estas unikaj\u0302o inter mamuloj. Foto de Malene Thyssen: "}, {"text_idx": "#000012", "text": "La Morpho didius papilio el Peruo estas spektakla pro sia grandeco, sed ec\u0302 pli pro sia bluo. La flugiloj brilas kaj s\u0302ang\u0302as sian koloron se oni rigardas ilin de malsamaj anguloj. Estas kvazau\u0306 ili estas kovritaj de metalo. Se oni provus izoli pigmenton el la etaj skvamoj sur la flugilo, oni rapide seniluziig\u0302us. La bluo ne venas de pigmento, sed de strukturo. Se oni observas la skvamojn per elektrona mikroskopo, oni trovas maldikajn tavolojn kun malpli ol mikrometro da distanco inter ili. Tio gravas, c\u0302ar la ondolongo de videbla lumo estas inter 0,38 kaj 0,70 mikrometroj. La strukturo estas same fajna kiel la lumo mem. Kiam blanka lumo trafas la tavolojn, c\u0302iuj koloroj estas hazarde disj\u0302etataj krom bluo. La reflektitaj ondoj de malsamaj tavoloj plifortigas unu la alian, kreante la brilan bluon de la flugilo. Malsamaj bestoj kiel la rano Dendrobates azureus, pavoj kaj ec\u0302 la mandrilo c\u0302iuj trovis sian proprajn strukturojn por bluo. La strukturado de ekzistantaj molekuloj estis evolue pli facila ol la kreado de tute nova pigmento."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Estas nur du bestoj kiuj sukcesis krei veran bluan pigmenton. La unua estas Nessaea aglaura, papilio kun blua makulo sur la flugilo. La alia estas ni homoj, kiuj miksas kaj h\u0302emiumas, kreante artefaritajn pigmentojn. Bluo akiras novan signifon kiam oni pripensas ke koloroj havas tus\u0302eblan historion. Oni facile forgesas tion kiam oni aperigas milojn da koloroj sur ekrano au\u0306 ac\u0302etas farbon en la vendejo. Dum la plejparto de homa historio, oni devis labori kun la koloroj kiujn oni trovis c\u0302irkau\u0306 si. Tiun saman penson ni memoru kiam ni rigardas la naturan mondon, en kiu bestoj bezonas nanoteh\u0302nologion por akiri bluan koloron. Bluo meritas pli da gloro ol g\u0302i ricevas."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Unu penso pri \u201cLa sekretoj de bluo\u201d"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Entajpu viajn informojn sube au\u0306 alklaku piktogramon por ensaluti:"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Vi komentas per via konto de ."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Vi komentas per via konto de Twitter."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Sciigi min retpos\u0302te pri novaj afis\u0302oj."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Sekvu kun 99 aliaj sekvantoj\nAlready have a account? Log in now."}]