[{"text_idx": "#000001", "text": "Estas malmultaj sciencaj libroj, kiuj ig\u0302is tiom konataj en populara kulturo kiom \u201cOn the Origin of Species\u201d (La Origino de Specioj) de Charles Darwin. Jam dum la vivo de Darwin, la libro ig\u0302is furora kaj kreis viglan debaton en la scienca komunumo, kiu pludau\u0306ris dum kelkaj jardekoj. C\u0302i-somere mi legis la tutan verkon, en somerdometo sen vifio, kaj mem povis sperti la senton de malkovri ion nun evidentan por la unua fojo. Min trafis miro pri lia precizeco kaj laboremo, pri la kvanto de eksperimentoj kaj datumoj, sed ankau\u0306 pri kelkaj malnovstilaj sciencaj kaj sociaj ideoj. En c\u0302i tiu afis\u0302o, mi donos foninformojn pri kiu Darwin estis kiel persono kaj diskutos la libron."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Charles Darwin kun sia rekonebla barbo"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Charles Darwin naskig\u0302is en 1809 en tre ric\u0302a Brita familio. Lia patro esperis ke li ig\u0302u kuracisto, sed li ne eltenis vidi sangon kaj tuttempe distrig\u0302is de aliaj aferoj. Li ec\u0302 ne finis la medicinan studon kaj anstatau\u0306e tuttage kolektis insektojn. Verdire, Darwin malmulte zorgis pri la akirado de kariero kaj enspezo, pro tio ke li sciis ke la ric\u0302eco de la familio c\u0302iam savus lin. Intertempe li ja multe parolis kaj korespondis kun spertuloj pri bestoj kaj plantoj. En tiu tempo fakte jam ekzistis kelkaj ideoj pri tio ke specioj povas s\u0302ang\u0302ig\u0302i, do tio estis bona bazo por liaj propraj kontribuoj, sed la ideoj ankorau\u0306 ne estis sufic\u0302e strukturitaj por konvinki la tutan sciencan komunumon."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Kiam li ag\u0302is 22, Darwin havis la eblecon vojag\u0302i c\u0302irkau\u0306 la mondon sur la s\u0302ipo HMS Beagle. La s\u0302ipestro, Robert Fitzroy, bezonis kunulon, pro tio ke li timis ke la statusaj diferencoj inter li kaj la laborantoj igus lin sola kaj mizera. Darwin faris nekredeble multan sciencan laboron sur la s\u0302ipo kiel kolektadon kaj priskribadon de specimenoj, legado, desegnado kaj verkado. Malgrau\u0306 tio, li ne estis finance kompensata kaj devis pagi c\u0302ion per la mono de la familio."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Kiam li revenis, li subite ricevis leteron de Alfred Russel Wallace, en kiu li priskribis la evoluan meh\u0302anismon de natura selektado. Ili samtempe elpensis la saman teorion! Darwin povus j\u0302eti la leteron en fajron kaj ignori Wallace, konsiderante ke li jam estis ric\u0302a kaj havis altan statuson en la scienca komunumo, sed li ne faris tion. Kiam ili prezentis la ideon al la scienca komunumo, ili dividis la honoron. Post tio, Darwin verkis la libron. Kvankam li ja menciis Wallace en la libro, li atribuis la teorion al si mem."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Estas facile vidi historion kiel c\u0302enon de eventoj, kiu povus facile rompig\u0302i, sed tio ofte ne veras. Tre vers\u0302ajne la evolua teorio estus malkovrata ec\u0302 se Darwin neniam estus vivinta kaj Wallace estas bona ekzemplo de tio. Estas klare tamen, kiom la privilegioj de Darwin helpis lin kaj kiom la povreco kaj malbons\u0302anco malhelpis Wallace. Mi ne surprizig\u0302us se multaj gravaj malkovroj malfruig\u0302is, simple pro tio ke inteligentaj homoj kun malpli da privilegioj ne havas la samajn eblecojn."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Kio estas interesa pri la libro ne nepre estas ke g\u0302i asertas ke bestoj kaj aliaj organismoj evoluas, sed ke g\u0302i donas klaran meh\u0302anismon. Tio igas g\u0302in ne nura kolekto de observoj, sed klarigo de fenomeno. Lau\u0306 Darwin, organismoj heredas almenau\u0306 parton de la trajtoj de la gepatroj, sed la trajtoj iomete varias, kio signifas ke neniu individuo estas sama. Li ne sciis ekzakte kiel tiu heredado funkcias au\u0306 kio fakte kau\u0306zas tiun varion, sed por evoluo tio ne gravas. Hodiau\u0306 ni scias tre bone kiel DNA kaj mutacioj funkcias, do la mistero de heredo ne plu estas problemo, sed mi persone s\u0302atas ke la kau\u0306zo estas malklara en la libro, c\u0302ar tio implicas ke eksterteraj vivaj\u0302oj povus evolui kun tute malsama meh\u0302anismo de heredo."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Estas interesa elekto ke Darwin komencas sian libron per c\u0302apitro pri bredado de hejmbestoj kiel kolomboj kaj c\u0302evaloj, sed mi pensas ke g\u0302i estis ege sukcesa. Darwin mem bredis kolombojn kaj membris en kolombaj kluboj, do li havis tre detalan komprenon kaj sennombrajn observojn pri la bredado de kolomboj. Li priskribas ankau\u0306 eksperimentojn, ekzemple ke oni ricevas kolombojn tre similajn al sovag\u0302aj kolomboj se oni krucas malsamajn breditajn variaj\u0302ojn, kio indikas ke la variaj\u0302oj vers\u0302ajne havas komunan praulon. Lau\u0306 mi, malfermi la libron per c\u0302i tiu c\u0302apitro estis genia, c\u0302ar homoj vidis en sia c\u0302iutaga vivo kiom hejmbestoj varias kaj la selektado fare de homoj (artefarita selektado) estas multe pli memevidenta fenomeno ol natura selektado. Homoj, ec\u0302 nekonscie, bredas la bestojn, kiuj havas trajtojn kiujn ili s\u0302atas. Tiel la plej fortaj au\u0306 rapidaj c\u0302evaloj, la bovinoj kun plej multe da lakto, au\u0306 la plej belaj kolomboj estas selektataj."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Lerninte kiel artefarita selektado funkcias, oni povas facile kompreni kiel ankau\u0306 la naturo povas selekti. Tiukaze ne ekzistas bredisto kiu parigas la plej utilajn bestojn, sed la lukto por ekzisto kiu mortigas malbone adaptitajn organismojn. Simile, Darwin ankau\u0306 klarigas kiel la elekto de bestoj povas havi rolon en tiel nomata seksa selektado. C\u0302io en la libro montras ke specioj povas s\u0302ang\u0302ig\u0302i kaj tio estis kontrau\u0306 la g\u0302enerale kredataj ideoj de tiu tempo. Kvankam kelkaj sciencistoj kiel Jean-Baptiste Lamarck jam antau\u0306e proponis ke specioj s\u0302ang\u0302ig\u0302is, la granda plejparto de la scienca komunumo en tiu tempo kredis ke la specioj estis kreitaj tiaj, kiaj ili estas kaj ke ili ne estas s\u0302ang\u0302eblaj. Mi pensas ke tio klarigas kial Darwin estis tiom singarda kaj bezonis 20 jarojn por verki la libron. Por ne esti mokata kun tiom eksterordinaraj ideoj, oni ja venu kun fortega argumento. Eble ec\u0302 pli interesa aspekto de la meh\u0302anismo de Darwin estas ke g\u0302i ne havas direkton. Lamarck, ekzemple, kredis ke bestoj evoluas de simplaj formoj al pli kompleksaj formoj, do li vidis evoluon kiel s\u0302tuparon kun meduzoj kaj similaj bestoj je la subo kaj vertebruloj je la supro. Darwin komprenis ke vario okazas pli-malpli en c\u0302iuj direktoj kaj ke la medio kau\u0306zas ke kelkaj el tiuj variaj\u0302oj estas selektataj. Tio signifas ke se la medio selektus pli \u201dprimitivajn\u201d trajtojn, bestoj povas ig\u0302i malpli kompleksaj. Mi povas imagi ke tio ne estas facile digestebla informo por la homoj el tiu tempo, kiuj kredis dum siaj tutaj vivoj ke homoj estas la plej gravaj kaj bonaj kreaj\u0302oj. En la libro, Darwin nur mencietas ke evoluo povus ankau\u0306 efiki sur homoj sed ne diras multe pli. Ne surprizus min se Darwin multe pensis pri homoj en evolua senco, sed estis tro singarda por skribi tion. Vers\u0302ajne pli bonas c\u0302i tiel, c\u0302ar homoj estas kompleksa miksaj\u0302o de biologia kaj kultura evoluo kaj oni povas tre facile fari rasismajn miskonkludojn kiuj damag\u0302as aliajn homgrupojn, specife en tempo de koloniismo kaj sklavismo."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Jam antau\u0306 Darwin naskig\u0302is, Carl von Linne\u0301 kategoriigis organismojn en hierarh\u0302io kaj elpensis nomojn por la malsamaj rangoj kiujn oni ankorau\u0306 uzas hodiau\u0306 (ekzemple genro, familio, ordo kaj tiel plu), sed ne ekzistis tute bona klarigo pri kial organismoj devas esti en hierarh\u0302io kun grupetoj ene de grupoj ene de grupegoj. Per sia disbranc\u0302ig\u0302anta modelo de speciig\u0302o, Darwin estis la unua kiu vere trovis la kau\u0306zon de tiu hierarh\u0302io, c\u0302ar se oni povas uzi la diagramon por montri kiel genro ig\u0302as familio, oni povas uzi g\u0302in por montri kiel familio ig\u0302as ordo kaj tiel plu. C\u0302iuj specioj estas branc\u0302o de arbo kaj la malsamaj rangoj de Carl von Linne\u0301 estas arbitraj limoj. Kvankam oni ankorau\u0306 uzas la kategoriojn de Carl von Linne\u0301 kiel utilajn ilojn, oni ankau\u0306 uzas \u201dkladojn\u201d, kiuj estas multe pli proksimaj al la modelo de Darwin. Klado estas grupo de organismoj, kiuj devas de komuna praulo. C\u0302iu specio, kiu devenas de tiu praulo estas en la klado, do esence klado estas branc\u0302o de la arbo de vivo, kiun oni povus fortranc\u0302i per unu tranc\u0302o antau\u0306 la komuna praulo. Kladoj estas multe malpli arbitraj ol la antau\u0306a sistemo, c\u0302ar oni povas relative facile difini specifan kladon kaj tio igas la malfacilan laboron de taksonomiistoj iomete malpli h\u0302aosa. Malgrau\u0306 la sukceso de la modelo, g\u0302i ne estas tute g\u0302usta. Kvankam branc\u0302oj estas sufic\u0302e bona modelo por bestoj kaj plantoj (se oni forgesas pri krucaj\u0302oj), g\u0302i ne tute funkcias por prokariotoj kiel bakterioj. Unu el la problemoj estas ke malkiel bestoj, kiuj preskau\u0306 nur transdonas genetikajn informojn al siaj idoj, prokariotoj povas horizontale transdoni genetikajn informojn al aliaj individuoj de la sama au\u0306 ec\u0302 alia specio. Tia horizontala transdonado de genoj vers\u0302ajne ludis tiom grandan rolon en la bazo de la arbo de vivo, ke g\u0302i vers\u0302ajne ne havis unu tigon, sed kompleksa interkonektita sistemo. Oni povus nomi tion \u201dLa arbusto de la vivo\u201d."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La argumenton kiun Darwin montras en la unuaj kelkaj c\u0302apitroj estas la plej bona klarigo de la origino de specioj kiu ekzistis en tiu tempo, sed g\u0302i ne estis kompleta. Mi pensis ke Darwin komprenis ke la scienca komunumo de tiu tempo hezitus pri lia teorio, krom se li vere pritraktus c\u0302iujn demandojn kiujn oni povus havi. La sekvaj c\u0302apitroj ekzistas nur por plenigi la truojn kiuj ankorau\u0306 restas kaj ataki c\u0302iujn kontrau\u0306ajn argumentojn, kiujn la legantoj povus havi. Li plurfoje prezentas observojn, kiuj lau\u0306 li povus tute detrui lian teorion, sed poste tamen sukcesas klarigi ilin pere de la teorio, kio igas la argumenton ec\u0302 pli forta. Aldone, li rigardas observojn tra la lenso de la alternativa teorio, lau\u0306 kiu c\u0302iuj specioj kreig\u0302is tiaj, kiaj ili estas."}, {"text_idx": "#000023", "text": "La lasta alieo de la libro estas inter la plej famaj en la tuta scienca literaturo kaj montras kion Darwin vere volas komuniki en sia libro kaj kiom bela li taksas la naturon. Mi citas la lastajn frazojn el la traduko de Klivio Lendon, eldonita de FEL:"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Estas klare al mi ke la c\u0302efa mesag\u0302o, kiun Darwin volas komuniki temas pri neevitebleco. Same kiel la kompleksaj orbitoj de planedoj estas la neeviteblaj konsekvencoj de simplaj leg\u0302oj, ankau\u0306 evoluo estas kompleksa rezulto de simplaj leg\u0302oj. Se oni havas ec\u0302 tre simplan organismon, kiu povas reprodukti sin kun vario, la leg\u0302oj de evoluo aplikig\u0302as kaj la organismo povas evolui en sennombraj direktoj. En la tempo de Darwin (kaj ec\u0302 hodiau\u0306) ekzistis homoj, kiuj taksis la ideon de komuna origino inter homoj kaj simioj mokinda. Al mi la komuna origino ne estas insulto kaj mi pensas ke Darwin konsentas. La ideo ke io simpla kiel mikroorganismo povas ig\u0302i tiom disbranc\u0302ig\u0302i kaj kovri la tutan planedon per la plej diversaj formoj estas bela kaj mirinda kaj konektas c\u0302iujn vivaj\u0302ojn. Mi dirus ke la homoj estas pli belaj kiel parto de arbo de la vivo, ol kiel tute aparta kreaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mi ne rekomendus c\u0302i tiun libron al c\u0302iuj. Por lerni pri evoluo, modernaj libroj estas multe pli tau\u0306gaj, c\u0302ar nia kompreno de evoluo multe s\u0302ang\u0302ig\u0302is post Darwin. Se vi jam studis evoluon antau\u0306e, mi ja rekomendus g\u0302in, kune kun biografio, au\u0306 alia fonto por historia kunteksto (mi au\u0306skultis interalie la anglalingvan podkaston Discovering Darwin). Tiel vi povas vere rigardi la mondon tra la okuloj de Darwin."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Publikigita de Frank van Hertrooij"}]