[{"text_idx": "#000000", "text": "Pri la blogo kaj mi"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Simetrio en bestojEn biologio, simetrio trovig\u0302as c\u0302ie. Tio videblas kiam oni rigardas sin mem per spegulo, c\u0302ar la dekstra kaj maldekstra partoj de la korpoj estas (proksimume) samaj. Tre multaj organismoj havas iun simetrion, sed ne c\u0302iam la saman kiel homoj. Kian simetrion organismo havas dependas de g\u0302iaj vivkondic\u0302oj kaj evolua historio."}, {"text_idx": "#000003", "text": "C\u0302i tiu hundido havas klaran duflankan simetrion."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Maranemonoj estas bestoj kun radia simetrio. Ili povas iomete nag\u0302i se necesas, sed kutime restas en la sama loko dum longaj periodoj de pluraj semajnoj au\u0306 monatoj. Por tio, ili havas grandan rondan \u201dpiedon\u201d, per kiu ili fiksas sin al malmolaj surfacoj. La supra flanko de la besto havas bus\u0302on en la mezo, kiu ankau\u0306 funkcias kiel anuso. C\u0302irkau\u0306 la bus\u0302o estas multaj tentakloj, kiuj kaptas predojn kaj portas ilin al la bus\u0302o. La radia simetrio do perfektas por bestoj kiel maranemonoj, c\u0302ar c\u0302io iru al la centro."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ekzemplo de memsimila antikva besto kun branc\u0302a korpo (foto de Smith609)"}, {"text_idx": "#000011", "text": "La plej kompatinda rakonto rilate al simetrio estas tiu de helikoj tamen. La s\u0302elo de heliko estas kirala. Tio signifas ke ekzistas dekstra kaj maldekstra versio, kiuj ne similas. Alia ekzemplo de kiraleco estas manoj. Oni havas dekstran kaj maldekstran manon, kiuj nur aspektas simile se unu el ili spegulig\u0302as. La s\u0302elo povas kreski en du direktoj: lau\u0306 la horlog\u0302o, au\u0306 male. Lau\u0306 la publikaj\u0302o \u201cThe convoluted evolution of snail chirality\u201d en la revuo \u201cNaturwissenschaften\u201d, pli ol 90% el helikaj grupoj havas s\u0302elojn en la dekstra direkto. Tio gravas, pro tio ke en multaj specioj, helikoj kun malsamaj s\u0302eloj ne povas trovi partneron. Ili ne povas reprodukti sin, c\u0302ar iliaj seksorganoj estas en la malg\u0302usta loko. Kelkfoje tiaj helikoj naskig\u0302as kaj tio povas havi malsamajn konsekvencojn. Foje ne gravas, foje ili mortas sole kaj foje ekestas tutaj populacioj kun malaj s\u0302eloj."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Du s\u0302eloj kun mala kiraleco de specioj el la genro Neputnea (Bildo de Tom Meijer)"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Simetrio en molekulojAnkau\u0306 en h\u0302emio, simetrio havas gravan rolon. Kristaloj, ekzemple, konsistas el c\u0302elunuoj. Tiuj estas etaj formoj, ekzemple kuboj, kiuj enhavas kelkajn atomojn. Je c\u0302iu vando de la c\u0302elunuo estas alia c\u0302elunuo, tiel ke la tuta spaco estas plenigata. Tio signifas ke la atomoj en la kristalo havas fiksajn distancojn. Ke la kristalo estas simetria havas grandan avantag\u0302on. Atomoj kaj molekuloj interagas kun elektromagneta radiado, sed se ili estas hazarde orientitaj, c\u0302iuj efikoj estas nuligitaj. En kristalo tamen, c\u0302iu unuo aspektas same kaj interagas kun la radio sammaniere. Tio signifas ke la efikoj de tiuj interagoj fortigas unu la alian, kio igas ilin mezureblaj. Tiu principo estas uzata por Ikso-radia kristalografio, kiu havas centran rolon en la esploro de la strukturo de kristaloj kaj ec\u0302 kristaloj de tre grandaj biologiaj molekuloj, kiel proteinoj."}, {"text_idx": "#000014", "text": "C\u0302i tiu kubo estas la c\u0302elunuo de diamanto. La bluaj pilkoj reprezentas karbonajn atomojn."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Alia teh\u0302niko, kiu dependas de simetrio estas infrarug\u0302a spektroskopio. En tiu esplormetodo, oni specife interesig\u0302as pri kiel la ligoj en molekuloj vibras. Kiam neliniforma molekulo havas N atomojn, g\u0302i povas vibri je 3N-6 manieroj, do akvo, kiu havas tri atomojn, povas vibri je 3\u00d73-6=3 manieroj. Per rigardi c\u0302iujn simetriojn de la molekulo, oni povas dedukti en kiu grupo g\u0302i estas kaj oni povas uzi tiun informon por rigardi ekzakte kiajn simetriojn la manieroj de vibri havas. La ekzaktaj detaloj de tio estas tro kompleksaj por blogafis\u0302o, sed la esenco estas ke oni povas uzi tiujn simetriojn por eltrovi, kiuj manieroj de vibri kreas signalon. Ankau\u0306 infrarug\u0302a spektroskopio estas tre populara metodo kaj preskau\u0306 c\u0302iuj laboratorioj de organika h\u0302emio havas la rimedojn por g\u0302i, c\u0302ar g\u0302i kostas malpli ol multaj alternativoj."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Tio ne signifas ke simetrio nur estas interesa por analizi molekulojn. Ankau\u0306 por la kreado de medicinoj, simetrio estas tre grava. Tio estas pro tio ke molekuloj povas havi kiralecon. Kelkaj partioj de molekulo, ekzemple karbona atomo, kiu estas ligita al kvar malsamaj grupoj de atomoj, estas kiralaj, same kiel la s\u0302eloj de helikoj, au\u0306 la manoj de homoj. Du kopioj de la sama molekulo kun mala kiraleco aspektas simile kaj ankau\u0306 agas tre simile h\u0302emie, sed la korpo povas ege bone distingi inter molekuloj kun mala kiraleco. Aminoacidoj ekzemple, el kiuj konsistas proteinoj, c\u0302iuj havas la saman kiralecon kaj se oni enkondukus malan aminoacidon, oni rompus la strukturon de la proteino. La korpo ankau\u0306 distingas inter medicinoj kun malaj kiralecoj kaj 56% el la uzataj medicinoj estas kiralaj. En multaj okazoj, la alia versio de la molekulo simple ne estas biologie aktiva, do oni povas preni g\u0302in senprobleme, sed ekzistas medicinoj, kies mala versio estas toksa. Kompreneble oni volas fari c\u0302ion, por disigi la malsamajn molekulojn, au\u0306 nur produkti unu el la du, sed tio ne c\u0302iam estas facila. Tial kiraleco estas aktiva tereno en h\u0302emia esplorado."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Karbona atomo kun kvar najbaroj povas havi du malsamajn arang\u0302ojn, kio igas g\u0302in kirala."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Leg\u0302oj de konservig\u0302oEn fiziko, tre ofta vortigo de la koncepto de simetrio estas ke parto de sistemo estas simetria, se g\u0302i aspektas same antau\u0306 kaj post transformig\u0302o. En praktiko, tio rezultas je kelkaj evidentaj konkludoj, sed sen ili, la universo ne funkcius. Unue, oni povas senprobleme s\u0302ang\u0302i sian horlog\u0302on. Kompreneble oni maltrafos la buson se oni faras tion, sed la rezultoj de eksperimentoj ne s\u0302ang\u0302ig\u0302as. Ne gravas c\u0302u oni j\u0302etas pilkon dum tagmezo au\u0306 noktomezo, se la komencaj kondic\u0302oj estis samaj, la pilko falos same. La sama veras pri loko. Se la komencaj kondic\u0302oj samas, ne gravas c\u0302u oni faras eksperimenton c\u0302i tie, au\u0306 du metroj dekstren. Alia grava ekzemplo estas turnig\u0302o. Se oni turnas sian eksperimenton je duona cirklo antau\u0306 ol g\u0302i komencas, tio ne s\u0302ang\u0302os la rezulton de la eksperimento. Trovi tiajn simetriojn eble estas amuza ludo, sed ili ne sonas tre utilaj. Evidente la eksperimento ne s\u0302ang\u0302ig\u0302as kiam oni komencas malfrue, sed kial tio estus pripensinda?"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Dum sciencistoj lernis pli pri kiel objektoj movig\u0302is, ili ekhavis la impreson ke kelkaj kvalitoj de objektoj estas konservataj. Kiam unu pilkon trafas alian pilkon, la unua pilko haltas kaj la alia pilko ekrulig\u0302as. La unua pilko do transdonis ion al la alia pilko kaj tio, kion g\u0302i donis estas konservata. Ekzemploj de tiaj konservataj kvalitoj estas movokvanto, angula movokvanto kaj energio. Komence la ideo ke tiaj kvalitoj estas konservataj estis bazitaj sur observoj, sed ne vere komprenata, g\u0302is en 1915 Emmy Noether uzis matematikon por pruvi g\u0302in. S\u0302i uzis infiniteziman kalkulon por montri ke c\u0302iu simetrio de la universo estas konektita al leg\u0302o de konservig\u0302o. Tio signifas ekzemple, ke la konservig\u0302o de energio rekte sekvas el la fakto ke la leg\u0302oj de fiziko ne s\u0302ang\u0302ig\u0302as dum tempo pasas kaj ke oni do povas fari eksperimenton je ajna momento. La teoremo de Noether do estis tre bona ilo por trovi leg\u0302ojn de konservig\u0302o. Tiuj leg\u0302oj estas ege utilaj, c\u0302ar ili igas fizikajn problemojn multe pli facile solveblaj. Por montri tion, oni povas kalkuli kiel pendolo movig\u0302as. Teorie oni povus uzi la leg\u0302ojn de Newton por fari tion, sed tio ig\u0302us ege kompleksa. Anstatau\u0306 oni povas elekti du facile priskribeblajn punktojn, ekzemple kiam g\u0302i estas tute supre kaj ne movig\u0302as kaj kiam g\u0302i estas tute sube kaj iras plej rapide, kaj oni scias ke la pendolo havas same multe da energio en ambau\u0306 punktoj. Tiel oni povas konkludi multajn aferojn, kiuj g\u0302eneraligeblas al la tuta vojo de la pendolo."}, {"text_idx": "#000020", "text": "eta kolekto el la sennombraj ekzemploj de kiel simetrio havas rolon en\nnaturscienco. Simetrio gravas en biologio, pro tio ke g\u0302i montras konektojn\ninter la formo de organismo kaj g\u0302ia vivstilo. G\u0302i estas grava en h\u0302emio, pro tio\nke simetrio igas molekulojn observeblaj kaj s\u0302ang\u0302as la kvalitojn de medicinoj.\nEn fiziko, g\u0302i estas utila ilo por solvi problemojn kaj ebligas pli profundan\nkomprenon de kiel la universo funkcias. Ke malrektaj kaheloj g\u0302enas tiom da\nhomoj do eble ne estas tiom stranga. Eble tiuj, kiuj g\u0302enig\u0302as de ili havas la"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Vi komentas per via konto de Twitter."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Vi komentas per via konto de Facebook."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Sekvu kun 97 aliaj sekvantoj\nAlready have a account? Log in now."}]