[{"text_idx": "#000001", "text": "La novaj steluloj de Marsesplorado"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Marso havas novajn vizitantojn. Temas pri tri misioj el malsamaj landoj. Ili kunportos mezurilojn, veturilojn kaj ec\u0302 helikopteron por rigardi la rug\u0302an planedon en tute nova maniero. Nun sekvos malcertaj tempoj dum kiuj ni atendas c\u0302u la misioj sukcesos."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Kiaj estas la misioj?Unuig\u0302intaj Arabaj EmirlandojLa unua lando kiu atingis Marson c\u0302i-monate estis la UAE. Ilia sondilo, \u0627\u0644\u0627\u0654\u0645\u0644 \u0645\u0633\u0628\u0627\u0631 (Sondilo Espero) atingis orbiton c\u0302irkau\u0306 la rug\u0302a planedo la 9an de februaro. Tio ne estis facila tasko, c\u0302ar la vojag\u0302tempo de signaloj inter la Tero kaj Marso estas pli ol 10 minutoj c\u0302i-momente, ec\u0302 je la rapido de lumo. La sondilo devis uzi kombinon de propraj decidoj kaj antau\u0306e programitaj instrukcioj."}, {"text_idx": "#000004", "text": "La sendita aparato estas satelito, kiu observos la atmosferon de Marso de supre dum c\u0302irkau\u0306 unu Marsan jaron. Tio estas bona dau\u0306ro por studi kiel la malsamaj sezonoj influas la atmosferon. La sondilo havas tri malsamajn instrumentojn por observi la planedon en malsamaj ondolongoj. Tiel g\u0302i povas kolekti informojn pri la temperaturo, la distribuo de polvo, vaporo kaj glacio, kaj la koncentritecoj de gasoj en malsamaj tavoloj de la atmosfero."}, {"text_idx": "#000005", "text": "La observoj gvidu al pli bona kompreno pri la evoluo de la atmosfero je du temposkaloj. Unue, ili montras kiel la vetero de Marso aspektas realtempe. Due, ili malkas\u0302as sekretojn pri la historio de la atmosfero. Oni scias ke la atmosfero de Marso estis multe pli densa antau\u0306e kaj ke la gasoj malrapide likas. Se oni povas kompari la malsamajn atmosferajn tavolojn kaj mezuri el kiaj h\u0302emiaj\u0302oj tiuj tavoloj konsistas, oni povas eltrovi pli pri kiel ekzakte la planedo perdis preskau\u0306 la tutan atmosferon. Sendube ili ricevos ankau\u0306 belajn bildojn por la sociaj komunikiloj."}, {"text_idx": "#000006", "text": "C\u0302inioLa 10an de februaro, la C\u0302ina sondilo \u5929\u554f (C\u0302ielaj demandoj) eniris en orbiton c\u0302irkau\u0306 Marso. G\u0302ia nomo venas de antikva C\u0302ina poemo en kiu la poeto faras demandojn al la c\u0302ielo. G\u0302i restos en la orbito dum la venontaj monatoj kaj fotos la surfacon por krei detalan mapon de interalie la planita surgrundig\u0302a regiono. La sondilo havas ankau\u0306 aliajn sciencajn instrumentojn por mezuri magnetajn kampojn kaj la konsiston de la atmosfero."}, {"text_idx": "#000008", "text": "La plej ekscitiga parto de la misio okazos en majo, kiam la surgrundig\u0302o okazos. Pro la maldensa atmosfero, surgrundig\u0302o sur Marso estas granda defio, kiun g\u0302is nun nur la Sovet-Unio kaj Usono sukcese trapasis. Se c\u0302io iros bone, la surgrundigilo liberigos veturilon, kiu esploros la surfacon kaj faros sciencajn eksperimentojn. G\u0302i estas tiom granda kiel golfveturilo kaj, lau\u0306 la atendoj, veturos dum tri monatoj. Inter g\u0302iaj taskoj estas la uzado de radaro por rigardi sub la surfaco, mezuri magnetajn kampojn, kaj analizi la veteron. Kompreneble g\u0302i havas ankau\u0306 kameraojn. Laste, la veturilo kolektos materialon de la surfaco de Marso kaj konservos g\u0302in, por ke estonta sondilo povu porti g\u0302in al la Tero. Espereble oni trovos multajn respondojn al la c\u0302ielaj demandoj."}, {"text_idx": "#000009", "text": "UsonoLa lasta sondilo ankorau\u0306 alvenu. Temas pri la usona Marsveturilo Perseverance (Persisteco), kiu surgrundig\u0302os la 18an de februaro. La veturilo similas al antau\u0306a veturilo, Curiosity (Scivolemo), sed g\u0302i surgrundig\u0302os en malsama loko, kio igas g\u0302in utila komparo. La plej grandaj diferencoj inter Perseverance kaj Curiosity estas du aldonaj partoj de la misio. La unua parto estas la kolektado de materialo por portado al la Tero. Tio similas al la C\u0302ina misio. Tute unika estas la dua parto de la misio, kiu estas la kunportado de la helikoptero Ingenuity (malfacile tradukebla vorto kiu rilatas al kreeme solvi). Kvankam la Sovet-Unio jam uzis balonon en la atmosfero de Venuso, Ingenuity estos la unua aparato kiu aktive flugos en alia atmosfero ol la nia. Kompreneble tio estas granda defio, c\u0302ar la atmosfero de Marso estas multe malpli densa ol tiu de la Tero kaj la helikoptero flugu memstare sen detalaj instrukcioj de la Tero. Pro la grandaj riskoj, g\u0302i ne vere surhavas sciencajn instrumentojn kaj ne estas kerna parto de la misio, sed g\u0302i povas inspiri ing\u0302enierojn al estontaj misioj en la atmosfero. Pli da detaloj pri la veturilo kaj specife la helikoptero trovig\u0302as en c\u0302i tiu afis\u0302o: Esplori la kosmon per helikoptero"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Artista interpreto de la nova usona esplorveturilo"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Kial c\u0302io okazas samtempe?Vojag\u0302o al alia planedo ne estas kiel vojag\u0302o al alia urbo. C\u0302io movig\u0302as: la raketo, sed ankau\u0306 la destino. Tio signifas ke oni bone planu. La planedo kaj la raketo alvenu al la sama loko samtempe, kiel atleto kiu kaptas pilkon. Aldone, oni ne povas vojag\u0302i lau\u0306 rekta linio, c\u0302ar oni estas en orbito c\u0302irkau\u0306 la Suno. Tio signifas ke la plej efika vojo estas lau\u0306 kurbo. La vojag\u0302o estas pli longa, sed la avantag\u0302o estas ke oni povas trankvilig\u0302i. Kiam oni eniris la g\u0302ustan orbiton, la Suno faras la reston de la laboro."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Hohmannorbito inter la Tero kaj Marso"}, {"text_idx": "#000013", "text": "En la bildo supre videblas la orbitoj de la Tero (blua) kaj Marso (orang\u0302kolora) c\u0302irkau\u0306 la Suno. La veraj orbitoj ne estas perfektaj cirkloj kaj ne estas ekzakte en la sama ebeno, sed la bildo sufic\u0302e bonas se oni ne laboras por spacagentejo. La plej efika maniero por vojag\u0302i de unu (preskau\u0306) cirkla orbito al la alia estas per tielnomata Hohmann-transiro. La blanka kurbo indikas tian transiron. Oni eniras g\u0302in per akceli c\u0302e la Tero, por ke la orbito ig\u0302u pli elipsa, g\u0302is g\u0302i tus\u0302as la orbiton de Marso."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Oni ne povas fari la Hohmann-transiron iam ajn, c\u0302ar gravas la vojag\u0302tempo. Oni zorgu ke Marso alvenu al la pinto de la Hohmann-orbiton samtempe kiel la kosmos\u0302ipo. Felic\u0302e tio estas farebla per relative simpla kalkulo. Lau\u0306 la tria leg\u0302o de Kepler, la tempo kiun objekto bezonas por transiri sian orbiton, la periodo, dependas de g\u0302ia averag\u0302a distanco al la Suno (P^2=konstanto*a^3). Tiel oni povas kalkuli la dau\u0306ron de la Hohmann-transiro kaj kompari g\u0302in al la periodo de Marso. La rezulto estas ke la transiro dau\u0306ras c\u0302irkau\u0306 0,38 fojojn tiom longa kiel la periodo de Marso. Dum tiu periodo, Marso movig\u0302as c\u0302irkau\u0306 0,38*360=137 gradojn. Tio signifas ke oni povas vojag\u0302i plej efike se la angulo inter Marso kaj la Tero estas c\u0302irkau\u0306 180-137=43 gradoj, kiel la bildo supre montras."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Kompreneble la ing\u0302enieroj kiuj planas kosmajn misiojn pripensas pli da faktoroj. Tial lanc\u0302fenestroj povas varii. Oni povas videbligi la kompleksajn kalkulojn per tiel nomata \u201dporkaj\u0302diagramo\u201d (porkchop plot) kiel tiu en la bildo supre. La horizontala kaj vertikala akso montras la lanc\u0302daton kaj alvendaton kaj la bluaj kurboj, kiuj aspektas iomete kiel porkaj\u0302o, montras la bezonatan energion. Por trovi la plej efikan orbiton, oni elektu lanc\u0302daton en la plej ena kurbo. Poste oni esperu ke c\u0302io iros senprobleme, c\u0302ar se la lanc\u0302o malfruig\u0302as, oni atendu g\u0302is la sekva lanc\u0302fenestro. Ne estas surprizo do, ke c\u0302iuj misioj foriras kaj alvenas preskau\u0306 samtempe."}, {"text_idx": "#000016", "text": "La surgrundig\u0302oDum mi verkas c\u0302i tiun artikolon, la ing\u0302enieroj c\u0302e NASA atendas kun bategantaj koroj g\u0302is la Perseverance veturilo surgrundig\u0302os. Oni povas fari nenion, c\u0302ar la tuta vojag\u0302o tra la atmosfero dau\u0306ras malpli longe ol la vojag\u0302o de la signaloj al la Tero. Felic\u0302e estas ankorau\u0306 aferoj por legi kaj spekti g\u0302is la granda evento. Se vi volas scii pli pri kiel sondiloj de malsamaj masoj surmarsig\u0302as, vi povas spekti la plej novan videon sur la jutuba kanalo de Scivolemo. La 18an de februaro, kiam Perseverance surgrundig\u0302os, D-ro Loc\u0302jo faros rektan elsendon en Esperanto sur sia kanalo kun pli da detaloj kaj komentoj pri la misio. La elsendo komencig\u0302os c\u0302irkau\u0306 19:00 UTC."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Licencoj por la bildoj:Marso \u2013 Pixabay: misia emblemo \u2013 Mohammed msx: C\u0302ielaj demandoj veturilo \u2013 Sprt98: veturilo \u2013 NASA/JPL-Caltech: \u2013 farita de mi memPorkaj\u0302diagramo \u2013 NASA: publika havaj\u0302o"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Unu penso pri \u201cLa novaj steluloj de Marsesplorado\u201d"}]