[{"text_idx": "#000004", "text": "Mi nun relegas kaj revizias (por eventuala reeldono) la libron \u201cLa hispana tragedio\u201d, publikigitan dum la hispana civila milito, de la nederlanda verkisto Jef Last, kiu rakontas sian propran sperton dum la konflikto. La verko estas membiografia kaj la au\u0306toro ne bezonas elpensi rakontojn por montri la etoson kaj disvolvon de la bataloj au\u0306 la okazintaj\u0302ojn dum pli trankvilaj sed ankorau\u0306 strec\u0302aj momentoj. C\u0302u tio senigas g\u0302in je beletraj ecoj? Tute ne. Ec\u0302 se parto de la materialo venis el privataj leteroj kaj ne estis komence destinitaj al publikigo, Last estis talenta kaj sciis kiel utiligi literaturajn rimedojn por doni la impreson pri la epoko kaj la etoso. Tio cetere estas refortigita en Esperanto de la kapabla traduko de Degenkamp, mem talenta verkisto. Neniu povus nei la literaturan karakteron al tiu verko, kaj eventuala fikciigo damag\u0302us miaopinie ne nur la enhavon sed ec\u0302 la formon."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Jen tute mala ekzemplo, kiun mi trovis speciale frapa: la verko \u201cDek tagoj de kapitano Postnikov\u201d, de Mikaelo Brons\u0302tejn, rakontas la esperantan aktivadon de la plurvizag\u0302a pioniro Aleksandr Postnikov, g\u0302in fikciigante, per la enkonduko de eksteraj fadenoj, dialogoj kaj aliaj similaj teknikoj. Samtempe g\u0302i konservas realajn dokumentojn, kiuj pruvas la ampleksan esplorlaboron faritan de la au\u0306toro pri la homo kaj la epoko. Mi devas konfesi ke mi trovis tre interesa la homon aperantan en tiu verko, kaj fascina la etoson priskribitan. Sed por mi ne necesis la fikciigo, ec\u0302 pli, g\u0302i g\u0302enis min, malgrau\u0306 la lerteco kaj la penado de Brons\u0302tejn."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Kaj je la fino, post la fermo de la historio disvolvata en la romano, kiam oni rakontas pri la posta sorto de la c\u0302efrolulo, ni trovas la informon, mallongan, pri liaj postaj aventuroj, lia anig\u0302o en Ligo de Socialistoj-Universaljeroj (tiel!), lia rea enkarcerigo kaj lia ekzekuto. Fakte, tiu por mi estis la plej frapa ero el la tuta libro, kaj jam ekster la romano!"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Nu, mi estus preferinta (kaj mi agnoskas ke temas pri tute persona prefero, kiun aliaj legantoj vers\u0302ajne ne kundividos) au\u0306tentan biografion. Mi ne per tio postulas blinde sekvi la akademiajn konvenciojn, c\u0302ar ja la au\u0306toro povas utiligi siajn proprajn beletrajn lertecojn (kiujn c\u0302ikaze Mikaelo havas abunde) por krei verkon samtempe veran, distran kaj artisman."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Tiu sama prefero ne limig\u0302as al literaturo, sed etendig\u0302as al aliaj artaj manifestig\u0302oj, specife la au\u0306dvidajn. Mi malpli kaj malpli eltenas la filmojn \u201cbazitajn sur reala historio\u201d. Laste ili farig\u0302is tiom abundaj, mi suspektas ke pro manko de imagpovo de la nuntempaj scenaristoj, ke oni inkludas similan reklamon ec\u0302 en kazoj en kiuj la rakonto havas nur etetan rilaton al la veraj okazintaj\u0302oj. Komprenu min, mi ne kontrau\u0306as la fikcion, ec\u0302 male! Lerta scenaristo sciu elpensi proprajn au\u0306 novajn mondojn, ne limigu sin al perforto de historio per establitaj s\u0302ablonoj."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mi konscias ke oni ne devus tiel agi, sed mi konfesas personan pekon: tuj kiam finig\u0302as filmo kun tiu reklamo, se la historio estis altira, mi volas scii pli, serc\u0302as en la reto kaj... neeviteble min frapas la realo: la vera historio apenau\u0306 havas ion komunan kun la scenaro. Mi kolerig\u0302as kaj promesas ke mi neniam plu spektos... g\u0302is la sekva okazo."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mi ne donos detalojn pri konvencia filmo, probable vi c\u0302iuj konas bonajn ekzemplojn. Sed mi komentos du lastatempajn kazojn, kiuj eble ankau\u0306 vin interesos pro la temo, ambau\u0306 devenantajn el la televido. Mi ne multe spektas tiun medion, kaj ec\u0302 ne abonas la pagajn kanalojn tiom sukcesajn nuntempe, do spektis malmultajn tiujn famajn seriojn. Sed mi arang\u0302is, ke mi spektis du, kiuj min tus\u0302is, unu c\u0302ar g\u0302i rilatis al Esperanto kaj la alia al mia iama laboro en kerncentraloj: temas respektive pri \u201cLa Insulo de la Rozoj\u201d kaj \u201cC\u0302ernobilo\u201d (pri tiu c\u0302i en venonta aparta blogero). Ambau\u0306 bone faritaj, artismaj, sed mensogaj kaj misgvidaj."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La Insulo de la Rozoj"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Pri la aventuro de la Insulo de la Rozoj eble vi jam scias, kaj jam legis la artikolojn pri g\u0302ia pritrakto en televida serio. Temas pri unuepizoda filmo en la c\u0302eno Netflix, kiu rakontas veran eventon en la 60aj jaroj, kiam ing\u0302eniero Giorgio Rosa konstruis platformon en la Adriatika Maro, for el la marsurfaco tiam apartenanta al Italio, kaj provis krei sendependan s\u0302taton. G\u0302i havis rilaton al Esperanto, c\u0302ar oni provis deklari tiun c\u0302i oficiala lingvo de la nova \u201cRespubliko de la Insulo de Rozoj\u201d."}, {"text_idx": "#000013", "text": "La filmo estas amuza, bone filmita kaj aktorita, kaj tre distra. Sed tre falsa."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Kaj mi diras falsa ne en la senco ke iuj malgrandaj detaloj estas ornamitaj por plibeligi la historion au\u0306 adapti g\u0302in al la necesoj de la rakontado. Tion mi povas kompreni. Sed tie c\u0302i la tuta afero, c\u0302efe la motivado de la projekto, estas, lau\u0306 mia takso, tute inversita. Komparu kun antau\u0306a dokumenta filmo pri la afero en la reto, kiun eblas spekti rete, ec\u0302 kun esperantaj subtekstoj."}, {"text_idx": "#000015", "text": "La scenaristo kaj reg\u0302isoro de la j\u0302usa filmo kreis fabelon hipiecan kaj amteman. La kialojn de la aventuro oni traktis au\u0306 kiel strebon al libereco ene de la etoso de la 60aj jaroj au\u0306 kiel provon reenamigi eksfianc\u0302inon (au\u0306 mikson de ambau\u0306). En la realo la motivoj s\u0302ajnas esti pli kompleksaj. Ne temis pri iu junulo, kiu sin lanc\u0302is al aventuro, sed pri jam matura ing\u0302eniero, bone establita (kaj, cetere, jam edzig\u0302inta kaj pac\u0302jo de unu filo). Ja ia liberecana motivo s\u0302ajne ekzistis, sed ne en la senco kiun la filmo montras. Paradokse, en mia opinio, la uzo de la 68-jaraj temaroj, kiuj iam estis konsiderataj revoluciaj, farig\u0302is jam s\u0302ablonaj. Por neriskema filmisto pli facilas elvoki la mitajn 1968-jarajn strebojn ol eniri en la kompleksan menson de kravatita ing\u0302eniero."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Oni povus obj\u0302eti al mi ke ja temas pri distra filmo, kaj ke c\u0302iu spektanto scias ke tiaj ne reprezentas la realon. Mi ne tiom certas. Homoj konscias ke en tiaj filmoj iuj detaloj estas s\u0302ang\u0302ataj por drama efiko, sed normale esperas ke la kerno de la historio enhavas verecon. Eble vi konas la skandaleton vekitan de alia televida filmserio \u201cThe Crown\u201d pri la brita monarh\u0302io, kaj la peton de ties registaro ke oni inkludu atentigon ke temas pri fikcia verko. Sendepende de tio, kion vi opinias pri tiu konkreta ekzemplo (kaj mi mem ne spektis g\u0302in, do ne povas opinii), klaras ke ne c\u0302iuj samopinias pri la impreso lasata de tiuj fikciaj verkoj."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Kaj tion mi povas certigi en la kazo de \u201cC\u0302ernobilo\u201d, la televida serio pri la nuklea katastrofo. Mi spertis c\u0302e miaj proksimuloj, ke ili pensis ke temis pri akurata historio. Sed pri tio mi bezonas iom pli longe skribi, c\u0302ar iuj teknikaj\u0302oj necesas. Do, atendu min kelkajn tagojn \ud83d\ude09"}, {"text_idx": "#000019", "text": "POSTNOTO: Post la publikigo de la teksto, oni informis min pri artikolo pri \u00abLa Insulo de la Rozoj\u00bb en la lasta numero de la revuo \u00abKontakto\u00bb, au\u0306torita de Javier Alcalde, kun tre similaj konsideroj. C\u0302iam estas bona signo koincidi kun Xavi!"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Pli kaj pli da homoj nur konas historion per filmoj au\u0306 libroj fikciaj, ne dokumentaj. Oni parolis pri la Netflix-a filmo en grava kataluna radio kaj tie oni rakontis c\u0302ion kiel historiajn faktojn. Tiu fikciaj faktoj poste eniros Vikipedion (bonega sed ankau\u0306 plenplena da eraroj kaj la nura referencverko por multaj homoj). Poste trovi pag\u0302ojn kun historiaj faktoj pri tiu temo estos ege malfacila afero, c\u0302ar la c\u0302iopova serc\u0302ilo havas siajn proprajn regulojn. Miksaj\u0302o de historio kaj fikcio estas klara por au\u0306toro sed tute ne c\u0302iam por legantoj au\u0306 filmvidantoj.\nPingback: C\u0302ernobilo, impresiga televida spektaklo, sed kiom vera? \u2013 La Blogo"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Pli kaj pli da homoj nur konas historion per filmoj au\u0306 libroj fikciaj, ne dokumentaj. Oni parolis pri la Netflix-a filmo en grava kataluna radio kaj tie oni rakontis c\u0302ion kiel historiajn faktojn. Tiu fikciaj faktoj poste eniros Vikipedion (bonega sed ankau\u0306 plenplena da eraroj kaj la nura referencverko por multaj homoj). Poste trovi pag\u0302ojn kun historiaj faktoj pri tiu temo estos ege malfacila afero, c\u0302ar la c\u0302iopova serc\u0302ilo havas siajn proprajn regulojn. Miksaj\u0302o de historio kaj fikcio estas klara por au\u0306toro sed tute ne c\u0302iam por legantoj au\u0306 filmvidantoj."}]