[{"text_idx": "#000001", "text": "Malsano estas biokemia afekcio kau\u0306zata de la konataj morbogenaj agantoj (mikroorganismaj kaj imunologiaj) kaj pro tio la kuracista ago devas rekte trafi tiujn c\u0302i substratojn, kiel rekta interveno en la fiziologion; c\u0302e tiu c\u0302i kuracista agmaniero oni devas uzi medikamentojn je grandaj dozoj, kun signifa kvanto da kemia substanco (rekta biokemia ago) por subpremi la morbajn reakcion en la malsana organismo. Tion permesis la jarcenta esplorado de la homa anatomio kaj la sennombraj biokemiaj eksperimentoj okazintaj en la bestoj kaj nerare en la homo mem."}, {"text_idx": "#000004", "text": "11.1 H\u0302olero en realo kaj fikcio"}, {"text_idx": "#000006", "text": "La metodo de pensado de Profesoro Munsterberg kaj tiu de c\u0302iu esperantisto reciproke transkuras kiam li skribas la sekvantan paragrafon:"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Kara kolego kaj samideano, kiu legas tion, vi scias ke Monda Organizaj\u0302o pri Sano (MOS, au\u0306 WHO en angla) havas ses-fazan klasifikon kiu priskribas la proceson preter kiu nova gripa viruso movig\u0302as de la unuaj malmultaj infektoj en homoj al pandemio. Tio komencig\u0302as per la viruso plejparte infektante bestojn, kun kelkaj kazoj kie bestoj infektas homojn, poste movig\u0302as tra la areoj kie la viruso komencas disvastigi rekte inter homoj, kaj finig\u0302as kun pandemio kies infektoj de la nova viruso disvastig\u0302as tutmonde kaj g\u0302i estos ekster kontrolo g\u0302is g\u0302i finig\u0302as. Le\u0301on Kamenicky\u0301 ig\u0302is la nova prezidanto de TEJO."}, {"text_idx": "#000011", "text": "En planado por ebla gripa pandemio, la MOS (WHO) publikigis dokumenton pri pandemia preteckonsilado en 1999, reviziita en 2005 kaj en februaro 2009, kun difinaj fazoj kaj konvenaj agoj por c\u0302iu fazo en asistanta memoraj\u0302o titolita WHO pandemic phase descriptions and main actions by phase. La revizio de 2009 inkluzivas difinojn de pandemio kaj la fazojn kondukantaj al g\u0302ia deklaro estis finpretigita en februaro 2009. La pandemia viruso H1N1 de 2009, estis nek c\u0302e la horizonto en tiu tempo nek menciita en la dokumento."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Multaj ne scias, ke ili membras, kaj multaj ne scipovas Esperanton. Nur kvin landaj sekcioj sendis plenajn informojn pri asociaj membroj. C\u0302iuj versioj de tiu dokumento rilatas al gripo. La fazoj estas difinitaj per la disvastig\u0302o de la malsano; severeco kaj morteco ne estas menciitaj en la nuna MOS (WHO)-difino, kvankam tiuj faktoroj antau\u0306e estis inkluditaj."}, {"text_idx": "#000013", "text": "En viaj pripensoj pri la graveco de edukado por plena formig\u0302o de individuo \u2014 koncerne liajn sociajn devojn kaj liajn respondecojn kiel mondcivitano \u2014 c\u0302u vi konsideras, ke necesas reformo en la tutmonda instruado?"}, {"text_idx": "#000015", "text": "- endemio: kronika a\u03c5\u0306 recidiva homa malsano enradikig\u0302inta en difinita regiono kaj lando a\u03c5\u0306 aro da landoj. Ekz.: malario, en subsahara Afriko kaj en Centra Ameriko (escepte de Kubo);"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Kolektemo estas viruso kiu porc\u0302iame infektis onin, de kiu malfacile oni liberig\u0302as. Oni povus ec\u0302 supozi ke tiu manio ekzistas ekde la homa ekesto sur c\u0302i tero \u2013 prahomoj certe kolektis belajn, brilajn s\u0302tonojn, au\u0306 dentojn de ferocaj bestoj, au\u0306 ... lasu vian fantazion libere flugi!"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Kamparano enhospitaligas sin kaj listigas al flegistino siajn multenombrajn malsanojn. Fine la flegistino diras:"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Se la stato de malsano estas fenomeno reala, se g\u0302i ekzistas, tiam g\u0302i estas ankau\u0306 fenomeno natura, efiko de justa leg\u0302o, kaj oni devas g\u0302in studi lau\u0306 tiu c\u0302i koncepto."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Malsanulo, vekig\u0302ante post longa svenado:"}, {"text_idx": "#000026", "text": "\u2014 Ne, karulo, respondas lia edzino, kiel vi povus esti en la paradizo? c\u0302u vi ne vidas min apud vi?"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Baniko estas en malsanulejo pro grava sanproblemo."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Baniko malforte parolas: Dankon. Kaj la kuracisto diris al mi ke estas kvindekprocenta ebleco ke ili ne bezonos operacii."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Subite Kruko rimarkas ke la kuracisto staras malantau\u0306 ekranon kaj... j\u0302etas moneron...."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Se ni imagas ia malsanon, kiel faris kuracisto D-ro Lindhard en formo de arbo, ni vidos, ke la radikoj de tiu c\u0302i arbo estas la nescio, la indiferenteco, la sinindulgo kaj la manko de memregado. La trunko de la arbo konsistus el malgrandigita vivenergio kaj el restajoj de infektiloj kaj venenoj en la organismo. La branc\u0302oj estus la patologiaj fenomenoj (malsanecaj elmontraj\u0302oj): febro, inflamoj, hemoragio, tumoroj, bakterioj k. t. p."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Krome, gripaj pandemioj g\u0302enerale ekskludas kazoj de sezona gripo. Tra la historio estis nombraj pandemioj, kiaj de variolo kaj de tuberkulozo. Pli j\u0302usaj pandemioj estas la pandemio de HIV same kiel la gripaj pandemioj de 1918 kaj de 2009 de H1N1. La Nigra morto estis amasmortiga pandemio, kiu mortigis c\u0302irkau\u0306 75 milionojn da personoj."}, {"text_idx": "#000035", "text": "La sanigaj sukcesoj de la kelkaj pasintaj jardekoj estas rimarkindaj. Antau\u0306e, Aidoso signifis relative rapidan suferoplenan morton, sed la infektitoj vivas dum jardekoj. Oni parolas pri la baldau\u0306a finigo de malario, malsano kiu mortigas duonmilionon da homoj c\u0302iujare, plejparte infanoj. Vakcino kontrau\u0306 la Ebola malsano kaj du novaj kuraciloj por flegi la infektitojn, montris sian efikecon en la Demokratia Respubliko Kongo. Antau\u0306e, Ebola estis mortiganta g\u0302is 90% de siaj viktimoj, nuntempe la ciferoj inversig\u0302is."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Pandemioj kaj rimarkindaj epidemioj tra la historio[redakti]"}, {"text_idx": "#000038", "text": "Okazis kelkaj signifaj pandemioj registritaj en homa historio, g\u0302enerale zoonozoj kiuj okazis kun malsovag\u0302igo de bestoj, kiel ekzemple gripo kaj tuberkulozo. Okazis kelkaj precipe signifaj epidemioj kiuj meritas mencion super la \"nura\" detruo de urboj:"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Pesto de Ateno, 430 a.K.E. eventuale tifo mortigis kvaronon de la atenaj soldatoj, kaj kvaronon de la log\u0302antaro dum kvar jaroj. Tiu malsano mortige malfortigis la hegemonion de Ateno, sed la absoluta severeco de la malsano malhelpis g\u0302ian pli larg\u0302an disvastig\u0302on; t.e. g\u0302i mortigis siajn gastigantojn kun rapideco pli granda ol ili povis disvastigi g\u0302in. La preciza kialo de la pesto estis nekonata dum multaj jaroj. En januaro 2006, esploristoj de la Universitato de Ateno analizis dentojn elprenitajn de amastombo sub la grandurbo, kaj konfirmis la c\u0302eeston de bakterioj respondecaj por tifo. Se via respondo estos jesa, certe vi interesig\u0302os pri la artikolo \u201cNe sufic\u0302as nur instrui\u201d, de la verkisto Paiva Netto. Jen estas tio, kion li indikas kiel direkton por elvolvig\u0302o de tiu pripenso:"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Renkontoj inter eu\u0306ropaj esploristoj kaj log\u0302antaroj en la resto de la mondo ofte lanc\u0302is lokajn epidemiojn de speciala severeco. Malsano mortigis parton de la denaska log\u0302antaro de la Kanariaj insuloj en la 16-a jarcento (Guanc\u0302oj). Duono de la denaska log\u0302antaro de la insulo Hispaniolo en 1518 estis mortigita per variolo. Variolo ankau\u0306 elrabis Meksikon en la 1520-aj jaroj, mortigante 150,000 en Tenoc\u0302titlano sole, inkluzive de la imperiestro, kaj Peruon en la 1530-aj jaroj, helpante la eu\u0306ropajn konkerintojn.[7] Morbilo mortbatis pli ol du milionojn da meksikaj indig\u0302enoj en la 17-a jarcento. En 1618-1619, variolo forvis\u0302is 90% de la indianoj de la Golfo de Masac\u0302useco.[8] Dum la 1770-aj jaroj, variolo mortigis almenau\u0306 30% de la indianoj de la Pacifika nordokcidento.[9] Variol-epidemioj en 1780-1782 kaj 1837-1838 alportis ruinig\u0302on kaj drastan senpopolig\u0302on inter la Preriindianoj.[10] Kelkaj kredas ke la morto de g\u0302is 95% de la indiana indig\u0302ena log\u0302antaro de la Nova Mondo estis kau\u0306zita de malnovmondaj malsanoj kiel ekzemple variolo, morbilo, kaj gripo.[11] Dum jarcentoj, eu\u0306ropanoj evoluigis altajn gradojn da imuneco al tiuj malsanoj, dum la indig\u0302enaj popoloj ne havis tian imunecon.[12]"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Variolo ruinigis la denaskan log\u0302antaron de Au\u0306stralio, mortigante proksimume 50% de aborigenoj en la fruaj jaroj de la brita koloniigo.[13] G\u0302i ankau\u0306 mortigis multajn Nov-Zelandajn maoriojn.[14] Tiom malfrue kiel c\u0302e 1848-49, nekredeble 40,000 el 150,000 havajanoj estas taksitaj kiel mortintaj pro morbilo, koklus\u0302o kaj gripo. Enkondukitaj malsanoj, precipe variolo, preskau\u0306 formortigis la denaskan log\u0302antaron de Paskinsulo.[15] En 1875, morbilo mortbatis pli ol 40,000 fig\u0302ianojn, c\u0302irkau\u0306 unu trionon de la populacio.[16] La malsano onigis la log\u0302antaron de Andamananoj.[17] La log\u0302antaro de Ajnuoj malpliig\u0302is draste en la 19-a jarcento, kongrue en granda parto al infektaj malsanoj alportitaj de japana setlanta enmigrado en Hokajdon.[18]"}, {"text_idx": "#000043", "text": "Esploristoj konkludis ke sifiliso estis portita de la Nova Mondo g\u0302is Eu\u0306ropo post la vojag\u0302oj de Kristoforo Kolumbo. La trovoj indikis ke eu\u0306ropanoj povus esti portintaj la nevenerajn tropikajn bakteriojn hejmen, kie la organismoj eble mutaciis en pli mortigan formon en la malsamaj kondic\u0302oj de Eu\u0306ropo.[19] La malsano estis pli ofte mortiga ol g\u0302i hodiau\u0306 estas. Sifiliso estis grava murdinto en Eu\u0306ropo dum la Renesanco.[20] Inter 1602 kaj 1796, la Nederlanda Orienthinda Kompanio sendis preskau\u0306 milionon da eu\u0306ropanoj por labori en Azio. Finfine, nur malpli ol unu triono faris sian vojon reen al Eu\u0306ropo. La plimulto mortis pro malsanoj.[21] Malsano mortigis pli britajn soldatojn en Hindio ol milito.[22]"}, {"text_idx": "#000044", "text": "Tiom frue kiom jam en 1803, la hispana krono organizis mision (nome la Ekspedicio Balmis) por transporti la variolvakcinon al la hispanaj kolonioj, kaj establi tumorajn vakcinado-programojn tie.[23] C\u0302irkau\u0306 1832, la federacia registaro de Usono establis variolvakcinadan programon por indianoj.[24] Ekde la komenco de la 20-a jarcento kaj pluen, la elimino au\u0306 kontrolo de malsano en tropikaj landoj ig\u0302is mova forto por c\u0302iuj koloniaj potencoj.[25] La dormmalsana epidemio en Afriko estis haltigita per movig\u0302emaj teamoj sisteme ekzamenante milionojn da homoj c\u0302e risko.[26] En la 20-a jarcento, la mondo vidis la plej grandan pliig\u0302on en sia log\u0302antaro en homa historio pro malpliig\u0302o de la mortoprocentaj\u0302o en multaj landoj pro medicinaj progresoj.[27] La monda log\u0302antaro kreskis de 1.6 miliardoj en 1900 g\u0302is lau\u0306takse 7 miliardoj hodiau\u0306.[28]"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Dekamerono, verko de la 14a jarcento de itala au\u0306toro Giovanni Boccaccio, c\u0302irkau\u0306 1353\nLa Peste estas romano de la franca verkisto Albert Camus publikigita en 1947\nEnsaio sobre a cegueira (Eseo pri la blindo, 1995) estas romano de la portugala verkisto Jose\u0301 Saramago pri stranga pandemio de blindeco kiu kontag\u0302as kiam iu vidas (ec\u0302 de malproksime) blindulon"}, {"text_idx": "#000048", "text": "La morto de rusa komponisto Pjotr Iljic\u0302 C\u0302ajkovskij estis tradicie atribuita al h\u0302olero, plej probable li estis trafita de g\u0302i pere de trinkado de poluita akvo kelkajn tagojn antau\u0306e,[29] \"c\u0302ar la akvo ne estis boligita kaj h\u0302olero estis atakante Sankt-Peterburgon, tia teorio estas tre vers\u0302ajna ....\"[30] La patrino de C\u0302ajkovskij ja mortis pro h\u0302olero,[31] kaj lia patro malsanig\u0302is je h\u0302olero, sed rekuperig\u0302is.[32] Kelkaj fakuloj, tamen, kiaj la angla muzikologo kaj fakulo pri C\u0302ajkovskij David Brown kaj la biografiisto Anthony Holden, teoriis ke lia morto estis memmortigo.[33]"}, {"text_idx": "#000049", "text": "Post la tertremo de 2010, en Haitio okazis eksplodo de h\u0302olero, lokigita c\u0302e loka bazo de Unuig\u0302intaj Nacioj. Tio estis la plej malbona h\u0302olera eksplodo en j\u0302usa historio, same kiel la plej bone dokumentita h\u0302olereksplodo en moderna publika sansistemo."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Aliaj famuloj s\u0302ajne mortis pro h\u0302olero kiel:"}, {"text_idx": "#000051", "text": "Sadi Carnot, fizikisto, fondinto de termodinamiko (m. en 1832)[34]\nJames K. Polk, dekunua prezidento de Usono (m. en 1849)[36]\nCarl von Clausewitz, prusia militisto kaj germanlingva militteoriisto (m. en 1831)[37]"}, {"text_idx": "#000052", "text": "La eu\u0306ropa epidemio de h\u0302olero en 1834 estas fono de la romano Le Hussard sur le toit de Jean Giono, en franca regiono Provenco.\nLa epidemio de 1947 en Egiptio estas la fono de la filmo de Jussef Chahine \"La sesa tago\" (la sesa tago de la malsano decidas pri savig\u0302o au\u0306 morto) kun Dalida kiel c\u0302efa aktorino."}, {"text_idx": "#000053", "text": "La termino kronika Lyme-malsano estas ofte uzata por pluraj malsamaj grupoj de pacientoj. Foje temas pri homoj suferantaj pro la simptomoj de la ne-traktita boreliozo Lyme, estanta en la malfrua stadio: - artrito, periferia neu\u0306ropatio kaj/au\u0306 encefalomjelito. Al la alia grupo apartenas la homoj, kiuj en la pasinteco travivis la malsanon kaj kelkaj simptomoj restis post la antibiotika kuracado. Oni nomas tiun c\u0302i staton ankau\u0306 \"post-Lyme-sindromo\". La tria kaj plej kontrau\u0306dira grupo konsistas el tiuj pacientoj, kiuj havas ne-specifajn simptomojn, kiel ekzemple la dau\u0306ra laceco, kaj c\u0302e kiuj neniam montrig\u0302as objektivaj faktoj, ke ili iam ajn en la pasinteco infektig\u0302is per borelioj, c\u0302ar c\u0302iuj faritaj diagnozikaj testoj estas negativaj."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Unu triono de la pacientoj, kiuj pro diagnozita malsano Lyme iam ricevis antibiotikan traktadon, ankau\u0306 pli malfrue havas simptomojn, kiel la grava laceco, dormoperturboj, kognaj malfacilaj\u0302oj, kaj tiuj c\u0302i simptomoj estas gravaj en 2 %-j de la kazoj. Kvankam tiuj c\u0302i pacientoj nekontesteble povas havi gravajn simptomojn, ilia kau\u0306zo kaj la konvena terapio estas kontrau\u0306diraj. La simptomoj povas konsisti el fibromialgio kaj kronika laceco-sindromo. Kelkaj doktoroj atribuas tiujn c\u0302i simptomojn al persistanta borelio-infekto, au\u0306 al kun-infektoj per aliaj mikroorganismoj transportataj per iksodoj, kiel erlih\u0302iozo (Ehrlich) kaj babeziozo (Babes). Aliaj fakuloj kredas ke la komenca infekto povas kau\u0306zi au\u0306toimunan reagon, kiu dau\u0306rigas la gravajn simptomojn ec\u0302 post kiam la bakterioj estas eliminitaj per antibiotikoj."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Kvar randomitaj/lotumitaj, kontrolitaj eksperimentoj estis finfaritaj c\u0302e pacientoj, kiuj havis persistantajn plendojn kaj malsanhistorion kun boreliozo. Preskau\u0306 c\u0302iuj estis anticipe kuracitaj per antibiotikoj. La au\u0306toroj de c\u0302iuj kvar eksperimentoj konkludis, ke siaj rezultoj ne subtenas la longatempan antibiotikan terapion."}, {"text_idx": "#000056", "text": "El tiuj c\u0302i kvar studoj"}, {"text_idx": "#000057", "text": "du montris nenian avantag\u0302on de 30-taga, envejna ceftriaksono sekvata de 60-taga, perbus\u0302a doksiciklino, konkludante ke \"traktado per 90-taga, envejna kaj perbus\u0302a dozado de antibiotikoj ne plibonigis la simptomojn pli efike ol la placebo\";"}, {"text_idx": "#000058", "text": "unu studo montris plibonig\u0302on nur de la laceco post 28-taga, envejna antibiotiko, - sed tiu c\u0302i efiko estis signifa nur en tiu grupo de pacientoj, kiuj anticipe neniam ricevis antibiotikojn. La rezultoj evidentigis grandan placebo-efikon. La eksperimentoj plurfoje montris gravajn kromefikojn endang\u0302erigantajn ec\u0302 la vivon de la pacientoj;"}, {"text_idx": "#000059", "text": "unu studo raportis pri plibonig\u0302o de la laceco kaj pri provizora plibonig\u0302o de la kognaj funkcioj c\u0302e kelkaj pacientoj, post 10-semajna, envejna dozado de antibiotikoj, sed g\u0302i konkludis ke la traktado \"ne estis efika strategio por atingi dau\u0306ran plibonig\u0302on de la kognaj funkcioj\". Tiuj c\u0302i pacientoj estis jam malsanaj ekde multaj jaroj kaj dume ili ricevis plurajn antibiotikajn traktadojn."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Unu ne-profitcela intereso-grupo nomata International Lyme and Associated Diseases Society (ILADS, en Esperanto: Internacia Societo de Lyme- kaj Asociig\u0302intaj Malsanoj) kontestas, ke persistanta c\u0302eesto de B. burgdorferi povas esti respondeca por manifestig\u0302o de malfruaj simptomoj de Lyme-malsano. Signifaj usonaj medicinaj au\u0306toritatoj kiel la Amerika Societo de Infektaj Malsanoj, Amerika Akademio de Neurologio kaj Nacia Instituto de la Sano konstatis ke ne ekzistas konvinka pruvo ke la borelioj kau\u0306zas la diversajn simptomojn, kiujn oni klasifikis kiel \"kronika Lyme-malsano\", malkonsilis la longatempan antibiotikan traktadon, c\u0302ar g\u0302i estas senefika kaj povas esti dang\u0302era. Ekzistas signifaj kromefikoj kaj riskoj de tia longdau\u0306ra antibiotika terapio, kaj oni raportis pri mortokazo kiel komplikaj\u0302o de 27-monata envejna traktado per antibiotiko, pro senbaza diagnozo de \"kronika Lyme-malsano\"."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Povas okazi ke tiuj c\u0302i kronikaj simptomoj estas atribueblaj c\u0302u al au\u0306toimuneco, c\u0302u al postrestintaj bakterioj, - tamen oni ne povas malkovri DNA-n de borelioj en la artikoj post antibiotika terapio. Tio sugestas, ke artrito povas c\u0302eesti ec\u0302 post kiam la bakterioj estas mortigitaj. Lyme-artrito persistanta post antibiotika kuracado povas esti traktata per hidroksikinolino au\u0306 metotreksato. En neniu stadio de la Lyme-malsano estas rekomendata doni injekton de kortikosteroido en la koncernan artikon."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Pacientoj kun kronikaj neuropatiaj doloroj bone reagis al terapio per gabapentino. Kelkaj antibiotikoj, kiel minociklino kaj doksiciklino havas ankau\u0306 kontrau\u0306inflaman efikon. Minociklino estas aplikata ankau\u0306 en aliaj neu\u0306rodegeneraj kaj inflamaj malsanoj, kiel la multloka sklerozo, Parkinson- kaj Huntington-malsanoj, reu\u0306matoida artrito kaj ALS (= amiotrofia lateralsklerozo)."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Hipoh\u0302ondrio (greke \u03c5\u0314\u03c0\u03bf\u03c7\u03bf\u0301\u03bd\u03b4\u03c1\u03b9\u03b1: \"areo sub la ripoj\") estas psika, en siaj sekvoj ofte psikosomatika malsano, kiu priskribas konvinkon de personoj havi certajn severajn korpajn malsanojn, kaj la timegon de tiuj personoj pri malsanig\u0302o, kvankam medicine tiaj korpaj malsanoj c\u0302e la pacientoj neniel konfirmeblas. Esence temas pri specifa subgrupo de paranojo."}, {"text_idx": "#000066", "text": "En c\u0302iutaga lingvouzo ankau\u0306 pli mildaj formoj de tima rilato al la propra korpo kaj ties funkcioj, kies minimumajn s\u0302ang\u0302ig\u0302ojn la koncerna persono interpretas kiel indikoj por komencig\u0302anta malsano, nomig\u0302as hipoh\u0302ondrio, kvankam tiaj kondutoj de nur milda formo lau\u0306 la fako psikiatrio ne plenumas la kriteriojn por psika malsano."}, {"text_idx": "#000067", "text": "La vorto referencas al la fama klasika teatraj\u0302o de Molie\u0300re \"Le Malade imaginaire\" pri hipoh\u0302ondriulo. Multaj sanuloj opinias, ke hipoh\u0302ondriulo simple sentas ian avantag\u0302on imagi sin malsana, kvankam la persono vere estas tute sana. Verdire tamen hipoh\u0302ondriuloj lau\u0306 la psikiatra difino objektive suferas je doloroj kaj aliaj misperceptoj, kvankam la malsano opiniata baza por la simptomoj ne troveblas c\u0302e ili. Tipe la koncernatoj jam vizitis multajn kuracistojn kaj insistis pri multaj medicinaj ekzamenoj kaj intervenoj, kiuj eble havis damag\u0302ajn flankefikojn, sed ne kuracis la simptomojn."}, {"text_idx": "#000068", "text": "La unua medicinisto, kiu difinis la malsanon (kaj kreis la vorton), estis la antikva greka kuracisto Galeno el Pergamo."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Multaj homoj opinias, ke judoj estas hipokondria popolo. Eble pro tio, ke ili c\u0302iam timas, ke io malbona okazu..."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Oni demandis al la kristanig\u0302inta juda verkisto Alexander Moszkowski (Aleksander Mos\u0302kovski: 1851-1934): \"C\u0302ar vi estas kaj gojo kaj judo, eble vi povos klarigi al ni kio estas la diferenco inter judo kaj gojo?\""}, {"text_idx": "#000071", "text": "Respondis li: \"Tre simple: kiam gojo sentas soifon, li trinkas tri glasojn, unu post la alia. Kiam judo soifas, li tuj iras al la kuracisto por kontroli c\u0302u li ne havas diabeton.\""}, {"text_idx": "#000072", "text": "Italo, franco, ruso, germano, meksikano kaj judo vagadas en la dezerto.\nDiras la italo: \"Mi estas laca kaj soifa. Mi nepre bezonas vinon.\""}, {"text_idx": "#000077", "text": "Diras la judo: \"Mi estas laca kaj soifa. Mi vers\u0302ajne havas diabeton.\""}, {"text_idx": "#000078", "text": "Du judoj renkontig\u0302as en la strato."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Judo 1: \"Kiel vi fartas? Vi ne aspektas bone.\""}, {"text_idx": "#000080", "text": "Judo 2: \"Se vi nur scius kio trafis min!\""}, {"text_idx": "#000081", "text": "Judo 2: \"Mi havas dolorojn c\u0302e la renoj, inflamon de la gorg\u0302o, problemojn kun la stomako, malhelpaj\u0302ojn c\u0302e la spirado, s\u0302velig\u0302on de la gamboj. Kaj mi mem, mi ne"}, {"text_idx": "#000082", "text": "Postrenkontig\u0302a sindromo au\u0306 postkongresa sindromo (ofte mallongigita al PRS au\u0306 PKS, por la ekstera publiko ankau\u0306 PERS kun E por Esperanto) estas aro de sentoj, kiujn kelkaj esperantistoj havas post forveturo el Esperanto-renkontig\u0302o au\u0306 post alveno hejmen. Ne temas pri vera \"sindromo\" en senco de \"malsano\", sed nur nomo por simpla kaj klara esprimo de la sentoj."}, {"text_idx": "#000083", "text": "La \"simptomoj\" estas jenaj: manko de la esperantistaj amikoj kaj deziro vidi ilin kaj/au\u0306 deziro viziti plian Esperanto-renkontig\u0302on, g\u0302enerala malg\u0302ojo, ofte ec\u0302 (c\u0302efe c\u0302e junuloj kaj organizantoj) fizika laceco. Partopreno en karavano estas por kelkaj homoj maniero kiel malfortigi au\u0306 s\u0302ovi postrenkontig\u0302an sindromon."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Makropsio estas speco de nerva perturbo de vidado. La malsanulo vidas objektojn en ia parto de lia vidkampo pli granda ol ilia kutima grandeco, kaj sin pli malgranda. G\u0302ia malo estas mikropsio, en kiu la c\u0302irkau\u0306aj\u0302o estas videbla kiel malgranda. Ili apartenas al dismetropsio, kaj estas ligitaj al aliaj vidaj malsanoj, kiel aniseikonio kaj sindromo de Alico en Mirlando (Alice in Wonderland Syndrome, AIWS), sindromo de Todd. G\u0302i havas multan kialojn; estas induktebla de drogoj, migreno, kondic\u0302oj de retino, kaj g\u0302i povas akompani epilepsion kontenci-an. Lau\u0306 psih\u0302ologio, la kialo de retinala makropsio estas relativa denseco de konusetoj, kiu okazigas pli multan signalojn, kiuj grandigas la bildon."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Plej karakteraj estas pligrandigitaj objektoj, ekzemple la malsanulo vidas libron de lia fratino same granda kiel la fratino; do li povas senti sin malgranda. La malsanuloj estas viglaj kaj ili povas priskribi la fenomenon; ili ne estas nepre psih\u0302iatriaj malsanuloj. Lau\u0306 iuj priskriboj simptomoj komencig\u0302as antau\u0306 au\u0306 post atakoj. La au\u0306ro komencas per vidaj halucinoj, kaj poste la au\u0306dado portempe c\u0302esas, au\u0306 la oreloj tintig\u0302as. Iuj povas mildigi simptomojn, kiam ili atingas objektojn.[38] La simptomoj estas indukteblaj per drogoj, tablojdoj kaj kokaino, kanabo kaj sorc\u0302fungo. La makropsio c\u0302esas, kiam ili malaperas. Se viruso eligis g\u0302in, kun resanigado ankau\u0306 simptomoj c\u0302esas."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Se nur unu okulo estas dismetropsia, g\u0302in povas akompani kapdoloro, astenopio, perturboj de legado, problemoj de spacvidado kaj duobla vidado. Vilhelmo proponas ke la cerbo ne povas fari el du bildoj unu, la makropsia bildo kunkuras kun la normala kampanel-o."}, {"text_idx": "#000088", "text": "La malsanulo povas sperti multajn efikojn. Estas populare pensi, ke makropsio mem estas psih\u0302ologa, sen ia organa anomalio. G\u0302ia kialo estas kolera, incitig\u0302ema au\u0306 eu\u0306fora s\u0302tato.[39] Sed tiu estas eraro. Oni povas demonstri, ke la uloj estas viglaj kaj ili povas priskribi la fenomenon tre precize. Ili nur rare estas psih\u0302iatriaj malsanuloj."}, {"text_idx": "#000089", "text": "\"Subsugesti\" estus bona propono, se *sugesti* estus oficiala vorto, sed ... pleje psih\u0302ologiaj problemoj ne estas kialoj, sed sekvoj de sindromo, kiu nervozig\u0302as tre. Oni povas ankau\u0306 antau\u0306e nervig\u0302i, kiam li scias, ke c\u0302irkau\u0306aj\u0302o baldau\u0306 komencos deformi. Poste ili hezitas, c\u0302u diri kiun ili vidis, c\u0302ar aliaj povas pensi, ke tiu estis psih\u0302ologa fenomeno, kaj ili estas psih\u0302iatriaj malsanaj. \u201cDiri tion, kio estas, estas la plej revolucia ago.\u201d (Rozo Luksemburgo)"}, {"text_idx": "#000090", "text": "Ili sentas sin izolitaj disde ilia c\u0302irkau\u0306aj\u0302o, ankau\u0306 el iliaj familianoj. Tiu sento estas plej ofta c\u0302e infanoj kaj adoleskantoj. Ili povas senti, ke ili devas batali senjuste kontrau\u0306 malamikaj kaj agresivaj fortoj pleje per vortoj pri la longaj SSV. La malsanulo estas malkonfidema kaj timema, sed li povas montri sin kiel amantan kompanon au\u0306 impulseman. Malekvilibrinte la deformon de la c\u0302irkau\u0306aj\u0302o ili povas mistrakti au\u0306 malamikigi aliulojn. Longtempe (ekde infanag\u0302o) la efikoj multas kaj severig\u0302as, kaj konsumas memkonfidecon.[40]"}, {"text_idx": "#000091", "text": "Lau\u0306 alia penso la malsano havas biofizikajn kialojn. Atinginte objektojn oni povas mildigi psih\u0302ologajn efektivojn. Dankon, Marcel, kaj vivu g\u0302is 200 jaroj [li naskigis en 1917]! Estas serc\u0302oj lau\u0306 tiu paradigmo."}, {"text_idx": "#000092", "text": "G\u0302i povas esti sekvo de alia optika pligrandigado de okuloj, malkonforma distribuaj\u0302o de konusetoj, au\u0306 perturbo de krusta prilaborado de informoj amike. Jes ja, kompreneble. Lau\u0306 nuna hipotezo la retino estas kunpremita au\u0306 disvastig\u0302ita, kaj se g\u0302i estas kunpremita, igas makropsio, c\u0302ar konusetoj estas pli densaj, kaj se g\u0302i estas disvastig\u0302ita, ig\u0302as mikropsio. Se pli konusetoj vidas la saman objekton, g\u0302ia bildo grandigas. La morto de persono amata de ni povas kau\u0306zi multe da doloro kaj sufero, krom resopiro porc\u0302iama. En iuj kazoj, makropsio variigas lau\u0306 vidangulo; tiu povas esti sekvo, ke kunpremo ne estas egalmezura. Tiu alfrontado estas ankorau\u0306 pli dolora en la nuntempo, kiam en multaj landoj, pro la Kovim-19, konvenaj funebro kaj sepulto de geamatoj ne estas permesataj."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Makropsio povas havi multan kialojn."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Se la du okulo vidas objektojn en malsama grandeco au\u0306, oni parolas pri aniseikonio. G\u0302ia kialoj estas kondic\u0302oj de retino. Ekzemple epiretinala membrano okazas metamorphopsion kaj aniseikonion."}, {"text_idx": "#000098", "text": "La oficiala germana presagentejo D. N. B. sciigas, ke ni ekzaminas pleje zolpidemon kaj citalopramon. Efikoj de ambau\u0306 medicinoj okazintaj makropsion estis tre raraj, kaj ne estas eksperimentoj kiuj povus pruvi tiujn efikojn."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Zolpidemo estas kontrau\u0306 insomnio, kaj povas helpi, sed g\u0302i havas ankau\u0306 multan malutilajn efikojn kontrau\u0306 sensoj.[41] Unu kazo estis anoreksia virino, post 20 minutoj de enigado 10 mg de zolpidemo. S\u0302i spertis similan efikon poste 5 kaj poste 2,5 mg enigado de zolpidemo. Intenso de makropsio malgrandig\u0302is kun dotoj.[42] Lau\u0306 Hoyler makropsioj okazintaj per zolpidemo similas. C\u0302iu kazo estis reportita de virinoj, kaj ankau\u0306 kompana diseco kaj maltrankvilo c\u0302esis, kiam ili c\u0302esis enigi zolpidemon. Zolpidemo okazas pli ofte makropsion c\u0302e virinoj, c\u0302ar ilia sango enhavas per 40 percento pli zolpidemon ol viroj. Anoreksio pli grandigas tiun koncentron. Kion vi pensas?"}, {"text_idx": "#000101", "text": "Multa kontrau\u0306legaj drogoj povas okazi makropsion. Psih\u0302aktivaj drogoj, kiel LSD, sorc\u0302fungo, au\u0306 marihuano povas okazi halucinadon kaj makropsion. Oni supozas, sed ne demonstris, ke kokaino povas havi saman efikon. Post kiam la drogoj eliras, makropsio c\u0302esas."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Makropsio povas esti epilepsia simptomo, kiu indikas epilepsion en frontala kaj temporala loboj. Infanoj kiuj nokte havas makropsiajn halucinojn, iras kun panikaj atakoj al kuracisto, kaj ne pensas pri epilepsio. Ili ne memoras pri atako, sed la akompanan makropsion jes. Oni povas demonstri atakon per elektroencefalografio (EEG). Aliaj akompanaj simptomoj povas esti kapdoloro kaj nervozo. ONi uzas valproinan acidon por kontroli epilepsion, kaj g\u0302i uzas ankau\u0306 kontrau\u0306 la akompana makropsio. Kion vi pensas?"}, {"text_idx": "#000103", "text": "Oni esploris migrenon, kaj trovis ligilon kun makropsio. Esploro ekzamenis Japanajn adoleskantojn, kaj g\u0302i trovis, ke en ili estas makropsio trifoje ofta kun migreno. G\u0302i ekskulidis efikon de drogoj kaj ankau\u0306 epilepsion, c\u0302ar g\u0302i estis nur 3% c\u0302e ekzamitaj personoj. La iluzioj estis plej oftaj c\u0302e 16-18 jaraj knabinoj. G\u0302i trovis aliajn malsanojn estis tro rare por klarigi makropsion.[44]"}, {"text_idx": "#000104", "text": "Makropsio kaj aliaj vidaj halucinoj apartenas al migrena au\u0306ro, kiu enkondukis migrenan kapdoloron. Tiuj epizodoj estas mallongaj kaj dau\u0306ras kelkajn minutojn. Adoleskantoj kiuj havas alian vidan halucinon kiel malrapida rekonado de movoj suferas pli ofte je migreno. Tiuj regionoj de cerbo igas ilin, kiu estas koncernita je migreno. G\u0302i estas samlonga kiel la kapdoloro. La malsanulo ne c\u0302iam vidas ligilon de makropsio kaj kapdoloro, sed la dau\u0306ro de tiuj epizodoj montras g\u0302in. Oni ankau\u0306 ne scias pri la patologio de tiu efiko.[45]"}, {"text_idx": "#000105", "text": "Sen migreno ankau\u0306 febro povas eligi migrenon.[46]"}, {"text_idx": "#000106", "text": "Endogena hipoglikemio povas ig\u0302i makropsion inter aliaj vidaj perturboj. Tiu signifikas tre malgrandan sangosukeron. Oni povas c\u0302esigi g\u0302in per insulino. Tiu arto de makropsio estis esplorita.[47] Olyan szeme\u0301lyekne\u0301l vizsga\u0301lta\u0301k a macropsia\u0301t, akik hipoglike\u0301mia\u0301sak e\u0301s inzulintera\u0301pia alatt vannak.[48]"}, {"text_idx": "#000107", "text": "Malsanuloj, en kiuj Epstein-Barr viruso estis trovita, au\u0306 suferis je mononukleozo, raportis pri grandigado de objektoj, kaj havis aliajn AIWS simptomojn.[49] MRI bildoj montris abnormalan cerban funkcionon. Oni povas vidi s\u0302velon de krusto, leziojn kaj plilongado de T2. Tiu ne estas videbla per CT amike. La makropsio povas esti unua simptomo, kaj g\u0302i povas igi ankau\u0306 antau\u0306 au\u0306 post atakoj,[50] kaj g\u0302i povas dau\u0306ri je semajnoj au\u0306 monatoj fuoresk-aj. Pleje la malsanuloj resanigas. Ankau\u0306 malsanuloj kun coxackieviruso de B1 raportis pri AIWS simptomoj, el kiuj makropsio kaj mikropsio estis la plej oftaj lau\u0306 Vilhelmo."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Se la malsanulo mencias pri simptomoj, oni uzas teston de Amsler Grid, kiu povas rekoni ankau\u0306 pliajn perturbojn de vidado. Poste la malsanulo parolas pri liaj simptomoj en la germana. Ekstere arkig\u0302antaj linoj signifikas makropsion. Nova Aniseikonia Testo mezuras grandecon de aniseikonio. G\u0302i havas nigran fonkoloron kun rug\u0302aj kaj verdaj duoncirkoj, kun unu blanka fiksala punkto. La subjekto surhavante rug\u0302an-verdan okulvitron devas diri, c\u0302u duoncirkolj estas samgrandaj. Ekzamanto povas varii grandecon de rug\u0302a duoncirko. Samptempe estasunu okulo ekzamata.\nLa Aniseikonia Inspector estas g\u0302ia komputerizita kaj elekta varianto. Diferenco de grandeo estas mezurita kiel funkciono de grandeco. Tiu gravas, se la makropsio estas retinala.[51]"}, {"text_idx": "#000109", "text": "Oni serc\u0302as operaciajn metodojn por kuraci makropsion. Eksperimentoj montras pli efikajn korekciojn.[52] Ankau\u0306 sentemo de iuj samag\u0302ulaj grupoj au\u0306 iuj drogoj (c\u0302efe zolpidem kaj citalopram) bezonus pli datojn.[53]"}, {"text_idx": "#000113", "text": "C\u0302i tiu pag\u0302o estis lastafoje redaktita je 19:38, 1 okt. 2023.\nLa enhavo estas disponebla lau\u0306 Creative Commons Attribution-ShareAlike, se ne estas alia indiko."}]