[{"text_idx": "#000000", "text": "Esplori la kosmon per helikoptero"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Ne ofte okazas ke oni lanc\u0302as tute novan tipon de esplorilo en la kosmon, sed c\u0302i-momente NASA pene laboras por realigi du helikopterojn, kiuj flugos tra aliaj atmosferoj en la Sunsistemo, nome tiuj de Marso kaj Titano."}, {"text_idx": "#000002", "text": "MarsoEn 2020 NASA planas sendi novan roboton al Marso, kies nomon ankorau\u0306 estas elektota. Je la unua vido, la robota au\u0306to multe aspektas kiel la Curiosity-esplorveturilo, sur kiu g\u0302ia dezajno estas bazita. G\u0302i uzos la saman sistemon por surgrundig\u0302i kaj havas multajn partojn, kiujn ankau\u0306 Curiosity havas. Kompreneble, tio ne signifas ke g\u0302i estas ekzakta kopio. Multaj el g\u0302iaj partoj estas plibonigitaj, kio ebligas al g\u0302i surgrundig\u0302i en malpli perfektaj lokoj kaj pli bone elteni la kondic\u0302ojn sur Marso. G\u0302i ankau\u0306 ricevis novajn instrumentojn, inter kiuj estas aro de etaj tuboj, kiujn g\u0302i povas plenigi per materialo, kiun g\u0302i kolektos per sia borilo. La plano estas ke la roboto lasos tiujn tubojn en specifaj lokoj, por ke alia misio povu preni ilin de la surfaco en la estonteco kaj reporti ilin al la Tero. Tiel sciencistoj povus rekte analizi la enhavon de la tuboj en laboratorio, per teh\u0302nikoj, kiujn la roboto ne povas uzi sur Marso. Oni ankorau\u0306 ne ricevis fonduson por konstrui rakedon, kiu reiru por preni tiujn tubojn, sed oni volis jam havi la tubojn tie por la estonteco."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Artista interpreto de la nova esplorveturilo, NASA/JPL-Caltech"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Oni elektis interesan lokon por fari la esploradon. La veturilo surgrundig\u0302os en la Jezero-kratero. Tiu kratero formig\u0302is kiel la rezulto de granda kolizio kaj estis plena je akvo dum longa tempo. La formo de la surfaco montras kie la antikva rivero fluis, kiu plenigis la lagon. Pro tio ke la lago estis konstante malseka dum longa tempo, g\u0302i povus kas\u0302i indikojn pri la geologia historio de Marso kaj c\u0302u la planedo surhavis vivaj\u0302ojn pasintece. Se c\u0302io iros lau\u0306plane, la veturilo iros de la lago al la riverdelto kaj poste al la flanko de la kratero."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Kvankam la veturilo estas jam tre impona kaj interesa en si mem, g\u0302i ne vojag\u0302os sole. G\u0302i kunportos etan helikopteron, kiun g\u0302i metos sur la surfacon. La ing\u0302enieroj malantau\u0306 la misio konscias pri tio ke preni helikopteron al alia planedo estas granda risko. Krom balonojn, oni neniam flugigis aviadilon en alia atmosfero kaj tiu de Marso estas malfacila komenco. La atmosfero de Marso estas tiom maldensa kiel tiu de la Tero je alteco de pli ol 30km. Tio estas specife zorgiga kiam oni konsideras ke la plej altaj helikopteraj flugoj surtere atingas c\u0302irkau\u0306 12km kaj la plej altaj aviadilaj flugoj atingas c\u0302irkau\u0306 26km. La ing\u0302enieroj faris c\u0302ion por prepari la helikopteron, sed g\u0302i restas eksperimento. Tial oni elpensis la mision tiel, ke la veturilo povas funkcii sendepende de la helikoptero. La ing\u0302enieroj esperas tamen, ke estontece helikopteroj povus ludi multe pli gravan rolon en la esplorado de Marso."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ke la atmosfero de marso estas tiom maldensa estas malbona por helikopteroj. Por resti en la aero*, la helikoptero devas pus\u0302i aeron suben kaj tio nur eblas kiam g\u0302i havas sufic\u0302e da aero por pus\u0302i. Unue, g\u0302iaj rotoroj povas rondiri pli ol 2800 fojojn en minuto. Aldone, ili estas sufic\u0302e grandaj, kun diametro de 1,2m. Ambau\u0306 tiuj faktoroj estas limigitaj de la rapideco de sono. La pintoj de la rotoroj iras plej rapide, do se la rotoroj estas tro longaj, au\u0306 se ili iras tro rapide, la pintoj trairos tra la sonbarilo, kio severe malstabiligas la tutan helikopteron. La helikoptero havas du rotorojn, kiuj ambau\u0306 havas du padelojn. Tio necesas, pro tio ke rotoro pus\u0302as reen kiam oni turnas g\u0302in, kio povas turni la helikopteron. Por ke la helikoptero restu fiksa, oni do uzas duan rotoron, kiu rotacias en la mala direkto. Tiumaniere la flankaj fortoj nuligas unu la alian, g\u0302is nur forto supren restas. Se la helikoptero bezonas s\u0302ang\u0302i sian direkton, tio eblas per turni siajn padelojn ritme, tiel ke ili trafas pli da aero, c\u0302iam en la sama loko."}, {"text_idx": "#000007", "text": "*Mi uzas la vorton aero por simpleco c\u0302i tie. La atmosferoj de aliaj objektoj en la Sunsistemo havas malsamajn gasojn, premojn kaj temperaturojn kaj ne estas spireblaj por homoj."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Kvankam la atmosfero de Marso povas esti g\u0302ena, la gravito de Marso fakte multe helpas. G\u0302i estas nur triono de tiu de la Tero, do c\u0302io estas malpli peza. Malgrau\u0306 tio, oni tamen faris c\u0302ion por igi la helikopteron kiel eble malplej peza. G\u0302i devas kunporti sunpanelon, la rotorojn kaj motoron, la kruretojn, bateriojn kaj c\u0302iuj sistemoj por au\u0306tomate konduki g\u0302in kaj varmigi g\u0302in dum la nokto. Oni elektis kiel eble plej malpezajn materialojn kaj igis la tutan mas\u0302inon kiel eble plej eta, kio rezultis je maso de malpli ol 2kg. Teorie c\u0302io devus funkcii, sed kompreneble oni ne sendu tiom multekostan projekton al alia planedo sen unue testi g\u0302in. Se oni testus g\u0302in en la Tera atmosfero, g\u0302i vers\u0302ajne ne funkcius, pro tio ke g\u0302i estis kreita por la maldensa atmosfero de Marso. Flugi c\u0302i tie estus kiel nag\u0302i en mielo al g\u0302i. Tial oni devis kiel eble plej bone simuli Marson en la laboratorio. Oni testis la helikopteron en sufic\u0302e granda c\u0302ambro, de kiu oni povis forpumpi la aeron por simuli maldensajn atmosferojn. Aldone, oni volis simuli la Marsan graviton, sed oni kompreneble ne povas malfortigi la graviton de la Tero. Tiun problemon oni solvis per pendigi la helikopteron de s\u0302nuro. Oni povis kontrau\u0306labori la graviton tre ekzakte per tiri la s\u0302nuron per la g\u0302usta forto. Malgrau\u0306 c\u0302io, kio povus fiaskig\u0302i, la finprodukto funkciis tre kontentige. Nun g\u0302i bezonas nur travivi vojag\u0302on al Marso."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La c\u0302ambro, en kiu oni testis la helikoptero, NASA/JPL-Caltech"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Kiam la veturilo surgrundig\u0302os en februaro de 2021, g\u0302i metos la helikopteron sur la grundon kaj iom forveturos. Poste la helikoptero vekig\u0302os kaj atendos signalon de la veturilo. G\u0302iaj flugoj okazos c\u0302efe c\u0302irkau\u0306 tagmezo, kiam g\u0302i havis tempon por plenigi siajn bateriojn kaj la atmosfero ankorau\u0306 ne ig\u0302is tro varma, c\u0302ar la varmo igus la aeron malpli densa kaj instigus la venton. Pro la distanco inter la Tero kaj Marso, oni ne povos rekte konduki la helikopteron. G\u0302i uzos mezurilojn kaj kameraojn por estimi aferojn kiel sian altecon kaj rapidon, por ke g\u0302i povu tute sendepende esplori la planedon kun kiel eble malplej da komandoj. Espereble la helikoptero ig\u0302os sukceso, c\u0302ar jam estas planoj por pli grandaj helikopteroj, kiuj povas kunporti sciencajn instrumentojn kaj redifini la limojn de tio, kion esplorrobotoj povas atingi."}, {"text_idx": "#000011", "text": "TitanoDum la marshelikoptero ankorau\u0306 ne estis lanc\u0302ita, NASA jam rigardas aliajn celojn, kiujn g\u0302i povas esplori per helikopteroj. Unu el la plej interesaj astroj en tiu kategorio ne estas planedo, sed luno. Titano estas la plej granda luno de Saturno kaj la sola luno en la Sunsistemo kun densa atmosfero. Malgrau\u0306 tio ke Titano estas multe malpli granda ol la Tero, g\u0302ia atmosfero havas pli da maso kaj la premo sur la surfaco estas c\u0302irkau\u0306 1,5 fojojn tiom granda kiel tiu de la Tero. Same kiel tiu de la Tero, la atmosfero de Titano konsistas c\u0302efe el nitrogeno, sed g\u0302i ne enhavas oksigenon au\u0306 akvon. Anstatau\u0306e, g\u0302i enhavas metanon kaj aliajn organikajn h\u0302emiaj\u0302ojn, kiuj kreas tre interesan vetersistemon. Pro la alta premo kaj malalta temperaturo, metano kaj etano povas ekzisti kiel likvaj\u0302o sur la surfaco. La Cassini-Huygens-misio konfirmis ke sub la netravidebla atmosfero fakte ekzistas relative grandaj lagoj el metano kaj etano kaj ke Titano havas kompleksan veteron kun metannuboj kaj pluvo kaj multaj aliaj fenomenoj, kiuj estas kompareblaj al tio, kion akvo faras sur la Tero. Krom tiuj interesaj veterfenomenoj, ankau\u0306 la h\u0302emio de la Luno multe interesas sciencistojn. Titano surhavas multe da karbono, kiu estas la bazo de organikaj molekuloj. Sciencistoj volas scii kiaj h\u0302emiaj\u0302oj estas kreitaj sub la kondic\u0302oj de Titano kaj specife c\u0302u g\u0302i havas simplajn biologiajn molekulojn kiel aminoacidojn. Tio ne rekte signifus ke Titano surhavas vivantajn organismojn, sed povas kas\u0302i indikojn pri la origino de la vivo surtere."}, {"text_idx": "#000012", "text": "NASA decidis esplori Titanon pli detale per sendi helikopteron Dragonfly (libelo) al g\u0302ia surfaco. Lau\u0306 la plano, g\u0302i estos lanc\u0302ita en 2026 kaj alvenos 8 jarojn poste. Titano estas tute malsama ol Marso, do ankau\u0306 la dezajno estu malsama. Pro la densa atmosfero kaj malforta gravita kampo de Titano, Dragonfly povas esti multe pli peza kaj ne bezonas tiom grandajn rotorojn. G\u0302i havos 8 duoblajn rotorojn en kvadrato, same kiel komerca droneo. C\u0302iu rotoro havos diametron de 1m kaj se unu el ili rompig\u0302as, la aliaj povas kompensi tion. La maso de helikoptero estos c\u0302irkau\u0306 450kg, sed kompreneble g\u0302i estos malpli peza sur Titano."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Dragonfly ne estos akompanata de alia esplorveturilo kaj la Cassini-sondilo estis detruita en la atmosfero de Saturno, do kiam Dragonfly alvenos, g\u0302i estos tute sola. Tio estas problemo, pro tio ke Titano estas longe for de la Tero kaj la energio, kiun oni bezonas por sendi datumojn al la Tero kreskas ege rapide kiam la distanco kreskas. Kompreneble la flugado kaj c\u0302iuj aliaj sistemoj ankau\u0306 bezonas multe da energio, kio signifas ke la helikoptero bezonos bateriojn. La baterioj konservos sufic\u0302e da energio por flugi dum kelkaj horoj kaj zume atingi dekojn da kilometroj, sed la helikoptero vers\u0302ajne flugos je malpli longaj, pli sekuraj distancoj kaj surgrundig\u0302os por fari sciencon. G\u0302i res\u0302arg\u0302os la bateriojn dum la Titanaj noktoj, kiuj dau\u0306ras 192 horojn. Pro la distanco de la suno kaj la malklara atmosfera, sunpaneloj ne havus multe da senco, do Dragonfly uzos generilon, kiu produktas elektron per la varmo, kiu eskapas de radioaktivaj materialoj. Tiaj sistemoj jam bone pruvis sin en aliaj misioj, kiuj iris al la eksteraj partoj de la sunsistemo kaj de Curiosity."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Por fari sian sciencon, Dragonfly uzos malsamajn instrumentojn. G\u0302i fotos la surfacon per kamerao, kio ne nur estas science interesa, sed ankau\u0306 tre bela, kaj g\u0302i havos c\u0302iajn mezurilojn por akcelo kaj tiel plu, kiujn g\u0302i uzas ankau\u0306 por navigado. Aldone, g\u0302i uzos borilon kaj h\u0302emiajn analizilojn por observi la supran tavolon de la surface. Por lerni pli pri la interno de la luno, g\u0302i povos mezuri s\u0302okojn en la grundo per seismografo. Se Dragonfly mezuros tremojn, tio estos tre interesa, c\u0302ar oni observis ke la surfaco de Titano malrapide s\u0302ovig\u0302as, kvazau\u0306 g\u0302i kus\u0302as sur likva subsurfaca oceano. Per pli bonaj mezuroj, sciencistoj povos krei pli bonajn modelojn de la interno de Titano por konfirmi tion kaj mezuri kiom dika la krusto fakte estas."}, {"text_idx": "#000015", "text": "C\u0302i tiuj du novaj misioj ne estas interesaj nur pro la datumoj, kiujn ili donos al ni, sed ankau\u0306 pro la progreso, kiun ili montras. La marsmisio kaj multaj el la sciencaj instrumentoj kaj la elektra generilo sur Dragonfly estas bazitaj interalie sur la Curiosity misio. La informoj pri la atmosfero kaj surfaco de Titano, kiujn ing\u0302enieroj bezonis por dezajni Dragonfly venas c\u0302efe de la Huygens-surgrundig\u0302ilo, kiu kuniris kun la Cassini-Huygens-misio. Tio montras ke kiam oni solvas multajn problemojn por unu misio, oni ne bezonas solvi ilin denove por alia. La lanc\u0302ado de helikopteroj al eksterteraj atmosferoj estas tre riska eksperimento, sed g\u0302i estas tre valora. Se c\u0302io iras bona, au\u0306 ec\u0302 se c\u0302io fus\u0302ig\u0302as, oni povas lerni de tio kaj atingi ec\u0302 pli mojosajn celojn dum la sekva misio. Nun nur necesas atendado por vidi kiajn frenezajn helikopterojn ing\u0302enieroj c\u0302irkau\u0306 la mondo ankorau\u0306 elpensos."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Komputile kreita bildo de Huygens, NASA"}, {"text_idx": "#000017", "text": "C\u0302iuj bildoj en tiu c\u0302i artikolo kaj la kovrilbildo estas uzataj sub la g\u0302enerala permeso de NASA lau\u0306 la gvidlinioj sur la retpag\u0302o c\u0302i-sube:"}]