[{"text_idx": "#000002", "text": "Pasis jam kelkaj monatoj de kiam mi ricevis pakon kun kvar libroj por recenzo. Kiuj libroj? Temas pri reeldono jubilea (en 1991, en la belaspekta serio \"Esperantaj Klasikaj\u0302oj\") de la frua verkaro de Julio Baghy (1891 - 1967): du poemaroj kaj du romanoj. La poemaroj Preter la vivo kaj Pilgrimo aperis respektive en 1923 kaj 1926; la romanoj, Viktimoj kaj Sur sanga tero, en 1925 kaj 1933. Endas mencii, ke c\u0302iuj kvar titoloj troveblas en la Baza Legolisto de la Originala Esperanta Literaturo, kompilita de William Auld kaj konsistanta el \"nur\" 22 poemaroj kaj 29 prozaj verkoj, kio signifas, ke la frua verkaro de Baghy preskau\u0306 egalas ok centonojn de la tuta listo. Krome, la librojn finas koncizaj (sed kompletaj) postparoloj de Vilmos Benczik."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Leginte ilin mi ne intencas esei nun pri Baghy. Interesig\u0302antoj turnu sin al priaj studoj. Mi menciu nun la koncernan c\u0302apitron en la valora sed nekonata au\u0306 ignorata Studoj pri la Esperanta Literaturo, de Benczik (eld. La Kritikanto, Japanujo, 1980), kaj la artikolon La lirikisto Julio Baghy, de Marjorie Boulton, g\u0302isdatigo kaj ampleksigo de artikolo por la nova Enciklopedio de Esperanto (revuo Iltis-Forumo, n-ro 1 de 1991). Anstatau\u0306e mi prezentos lin al esperantistoj, kiuj konas eble nur lian nomon, sed liajn verkojn ne legis."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Unue mi citos el la malnova Enciklopedio de Esperanto, kiu jam en 1933 dedic\u0302is al li pli ol unu pag\u0302on: \"La milito rompis lian [teatran, aktoran] karieron kaj ses jarojn li devis pasigi for de sia patrujo en rusa militkaptiteco.\" Ja c\u0302irkau\u0306 tiuj ses siberiaj jaroj orbitas tiu c\u0302i verko-kvaropo."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ankau\u0306 en Pilgrimo embuskas legantojn iom da malpoezio (\"Tri fratinoj\"), da ploriga pocio (\"Ivac\u0302jo\"), da verdstelaj\u0302oj (\"Al venko!\", \"Nia lingvo\") kaj da palig\u0302intaj poemoj amaj (\"Lasta letero\") - sed ja nur iom da! Efektive: tre diferencas c\u0302i tiu disde la antau\u0306a poemaro. Pluraj poemoj (\"Legendo\", \"C\u0302e samovaro\") apartenas al la menciita folklor-kategorio, dum aliajn muzikigis kaj disportis, en niaj okdekaj kaj nau\u0306dekaj jaroj, esperantaj ensembloj kiel Kajto (\"Ran-kvarteto\", \"Dancanta c\u0302evalo\"). Kiam temas pri politiko, ekzemple en \"Tagig\u0302as...\", pli bone estas atenti tion, kion Baghy atestis, ol kion li profetis; mi apenau\u0306 povas kompreni, ke lia lau\u0306da \"En Svislando\" pretervidas la fakton, ke sian ekstermilitecon Svisujo simple ac\u0302etis. Dek pag\u0302oj da \"Splitoj\" prezentas al ni prozan poezion au\u0306 poezian prozon parencan al tiu de G\u0302ibran' H\u0302alil' G\u0302ibran'. Interesaj estas la akuza \"Antau\u0306 la tribunalo\" kaj la dialoga, teatrebla, \"Infanoj en la parko\" (eble nun Baghy igus la infanojn paroli pri aidoso kaj heroino). Miaopinie g\u0302uste tiaj c\u0302i longaj dramaj poemoj kun pluraj roluloj plej sukcesas: \"Poeto kaj muzo\", \"Patrino kaj filo\" (La Vivo estu viv', ne nur ekzisto!) kaj, speciale, \"Sklavig\u0302o\" kaj \"Liberig\u0302o\", kie Baghy rekte sed bele eldiras sian filozofion: Scivolo estas nom' de tiu forto, \\ per kiu la spirit' en homa sorto \\ liberon perdas por farig\u0302i pupo. AU\u0306: Komuna sort' de l' homo kaj homaro: \\ pilgrimi de altaro al altaro."}, {"text_idx": "#000007", "text": "La romanojn mi trovas nete superaj al ambau\u0306 poemaroj. La esperanta roman-arto, kun malpli da idoj ol nia poezio, tamen atingis per kelkaj verkoj nivelon de adolteco. Asertas Benczik en unu el siaj postparoloj, ke nia originala literaturo povas fieri pri Viktimoj kaj Sur sanga tero. Prave. Kaj hontinde estas, ke kelkaj t.n. verkistoj kaj eldonistoj ne legis ilin antau\u0306 ol surmerkatigi siajn insulojn de revoj, kromosomojn, nigrajn magiojn, drivantajn animojn kaj toskanajn septembrojn."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Kultura analfabeto - jen kiel eblas nomi esperantiston, kiu ne legis ilin. Ekzemple min antau\u0306 aprilo de 1990. Sur sanga tero estas dau\u0306rigo de Viktimoj, dau\u0306rigo pli sukcesa kaj evoluinta el rakonta, roman-teknika vidpunkto. Kvankam oni povas legi c\u0302iun romanon aparte kaj sendepende, estas preferinde legi ambau\u0306 kiel unuan kaj duan partojn de unu sola verko: la efiko de c\u0302iu el la du romanoj obligas tiun de la alia. Ili temas pri la vivo de hungaraj, rusaj kaj alilandaj kaptitoj en Siberio dum la milito inter rug\u0302aj kaj blankaj esuanoj [anoj de la tiam Estonta Soveta Unio]. Grandparte temas pri romanigita membiografio; tamen ne eblas ekvacii, ke Julio Baghy egalas la rolulon Johano Bardy; mi pli emas pensi, ke Baghy dudividas au\u0306 tridividas sin en romanajn voc\u0302ojn, sed, c\u0302ar pri la vivo kaj karaktero de la homo Baghy mi scias preskau\u0306 neniom, ekzemple pri liaj rilatoj kun virinoj, mi preferas ne diri mian opinion certa."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Krom la valoro de ambau\u0306 verkoj en nia originala literaturo, tre gravas ankau\u0306 ilia mesag\u0302o al la hodiau\u0306aj legantoj. La baraktoj de esuanoj carismaj kaj bols\u0302evismaj, kaj de fremdaj kaptitoj inter ili, ne estas sensignifaj por la nunaj esuanoj [anoj de Eks-Sovet-Unio]. Indas legi atente tiujn pag\u0302ojn por kompreni pli bone la iamajn kaj la aktualajn eventojn. Kaj eble do el inter la nia-epokaj esuanoj nova verkisto prezentos nove la temojn, kiujn Baghy priverkis siatempe, proponante do dau\u0306rigon de kaj respondon al la verkaro de nia idealisma hungaro."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La du romanoj Viktimoj (1925) kaj Sur sanga tero\n(1933) formas rakonton pri aro da kaptitoj civilaj kaj soldataj,\nrusaj kaj alilandaj, en Siberia mallibereco. La du verkoj\nlegeblas aparte, tamen ili esence formas tutaj\u0302on. Inter la\nmultaj personoj aperantaj la c\u0302efa protagonisto estas Johano\nBardy, kiun oni kutime konsideras alia memo de Baghy."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ankau\u0306 en Sur sanga tero aperas multaj flankaj figuroj.\nTamen en tiu verko oni pli facile intermiksas ilin legante.\nPrecipe tio validas por la diversaj rusaj oficiroj. Kredeble la\nkau\u0306zo estas, ke tie ili ne same vigle kaj aktive karakterizig\u0302as\nper sia maniero agi kaj interparoli en scenoj, sed tie Baghy\nvolas rakonti pri ili, priskribi ilin kvazau\u0306 \"de\nsupre\". Kiel dramisto li bonege mastras uzeblajn ilojn, kiel"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Tipa sceno en Viktimoj estas ekzemple la oka c\u0302apitro."}, {"text_idx": "#000017", "text": "\"Du monatoj pasis, venis printempo.\nEn la vestejo de la teatro estis granda bruo, vigla"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Komence du koncizaj frazoj, por loki la scenon, poste jam la\nludo ekas kaj dau\u0306ras sur unu sama scenejo tra la tuta c\u0302apitro.\nHomoj aperas kaj foriras, kvazau\u0306 inter kulisoj de teatro, kaj la\nleganto sidas fascinita kvazau\u0306 spektanto en tiu sama teatrejo."}, {"text_idx": "#000019", "text": "La nau\u0306a c\u0302apitro komencig\u0302as per unu el malmultaj longaj\nrakontaj pecoj (p. 129-131). Sed poste ni jam trovig\u0302as surloke,\nkvazau\u0306 spektante teatraj\u0302on. La scenejo c\u0302i-foje estas tombejo,\nflanke embuskas knabino malantau\u0306 kulise s\u0302ajnanta\n\"arbetaj\u0302o\", kaj meze sur la scenejo okazos la plej\ncentra sceno de la verko, morala batalo inter du c\u0302efroluloj."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Resume temas pri du absolutaj klasikaj\u0302oj en la Esperanta\nromanarto, kaj du el malmultaj fruaj verkoj kiuj facile, plezure,\npensige kaj g\u0302ue legig\u0302as ankau\u0306 hodiau\u0306."}]