[{"text_idx": "#000001", "text": "La fizika relativeco kutime ampleksas du interelateitajn teoriojn de Albert Einstein:\nspeciala teorio de relativeco kaj g\u0302enerala relativeco.\nSpeciala teorio de relativeco validas por elementaj partikloj kaj iliaj interagoj, priskribante c\u0302iujn iliajn fizikajn fenomenojn krom gravito.\nG\u0302enerala relativeco klarigas la leg\u0302on de gravitado kaj sian rilaton al aliaj fortoj de naturo.\nG\u0302i validas por la kosmologia kaj astrofizika sfero, inkluzive de astronomio."}, {"text_idx": "#000002", "text": "La teorio transformis teorian fizikon kaj astronomion dum la 20-a jarcento, anstatau\u0306ante 200-jarag\u0302an teorion de mekanikistoj kreitan c\u0302efe fare de Isaac Newton.\nG\u0302i lanc\u0302is konceptojn inkluzive de spactempo kiel unuigita unuo de spaco kaj tempo, relativeco de samtempeco, kinemata kaj gravita tempodilatig\u0302o, kaj longokuntirig\u0302o.\nEn la kampo de fiziko, relativeco plibonigis la sciencon de elementaj partikloj kaj iliajn fundamentajn fortojn, kune kun montrado en la atomag\u0302o.\nKun relativeco, kosmologio kaj astrofiziko antau\u0306diris specialajn astronomiajn fenomenojn kiel ekzemple neu\u0306tronaj steloj, nigraj truoj, kaj gravitajn ondojn."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Testoj de speciala teorio de relativeco"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Einstein evoluigis g\u0302eneralan relativecon inter 1907 kaj 1915, kun kontribuoj de multaj aliajn post 1915.\nLa fina formo de g\u0302enerala relativeco estis publikigita en 1916."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La esprimo \"fizika relativeco\" estis bazita sur la esprimo \"parencteorio\" ( germane:\nRelativtheorie ) uzis en 1906 fare de Planck, kiu emfazis kiel la teorio uzas la principon de relativeco.\nEn la diskutsekcio de la sama papero, Alfred Bucherer uzita por la unuan fojon la esprimo \"fizika relativeco\" ( germane:"}, {"text_idx": "#000007", "text": "De la 1920-aj jaroj, la fizikkomunumo komprenis kaj akceptis specialan teorion de relativeco.\nG\u0302i rapide ig\u0302is signifa kaj necesa ilo por teoriuloj kaj eksperimentistoj en la novaj kampoj de atoma fiziko, nuklea fiziko, kaj kvantuma mekaniko."}, {"text_idx": "#000008", "text": ", G\u0302enerala relativeco ne s\u0302ajnis esti same utile, preter farante negravajn g\u0302ustigojn al prognozoj de Newtonian-gravitadoteorio.\nG\u0302i s\u0302ajnis oferti malgrandan potencialon por eksperimenta testo, kiam la plej multaj el g\u0302iaj asertoj estis sur astronomia skalo.\nG\u0302ia matematiko de g\u0302enerala relativeco s\u0302ajnis malfacila kaj plene komprenebla nur de malmulto de homoj.\nC\u0302irkau\u0306 1960, g\u0302enerala relativeco ig\u0302is centra al fiziko kaj astronomio.\nNovaj matematikaj teknikoj por apliki al g\u0302enerala relativeco fluliniajn kalkulojn kaj igitaj g\u0302iaj konceptoj pli facile bildigis.\nC\u0302ar astronomiaj fenomenoj estis malkovritaj, kiel ekzemple kvazaroj (1963), la 3-kelvin mikroondo-jonigfona radiado (1965), pulsaroj (1967), kaj la unuaj nigratruaj kandidatoj (1981), [3] la teorio klarigis iliajn atributojn, kaj mezurado de ili plue konfirmis la teorion."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Speciala teorio de relativeco estas teorio de la strukturo de spactempo.\nG\u0302i estis lanc\u0302ita en la 1905 artikolo de Einstein \" En la Electrodynamics of Moving Bodies (Elektrodinamiko de Moving Bodies) \" (c\u0302ar la kontribuoj de multaj aliaj fizikistoj vidas Historion de speciala teorio de relativeco).\nSpeciala teorio de relativeco estas bazita sur du postulatoj kiuj estas malkongruaj en klasika mekaniko:"}, {"text_idx": "#000010", "text": "La leg\u0302oj de fiziko povas atendi la samaj c\u0302iujn observantojn uniformita movig\u0302o unu relative al la alia ( principo de relativeco).\nLa lumrapideco en vakuo estas la sama por c\u0302iuj observantoj, nekonsiderante ilia relativa decidpropono au\u0306 de la decidpropono de la lumfonto."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La rezulta teorio traktas eksperimento pli bone ol klasikaj mekanikoj.\nEkzemple, postulato 2 klarigas la rezultojn de la Michelson-Morley-eksperimento.\nKrome, la teorio havas multaj surprizig\u0302ante kaj kontrau\u0306intuiciajn sekvojn."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Relativeco de samtempeco: Du okazaj\u0302oj, samtempaj por unu observanto, eble ne estas samtempaj por alia observanto se la observantoj estas en relativa movig\u0302o.\nTempodilatig\u0302o: Movi horlog\u0302ojn estas mezurita por tiktaki pli malrapide ol la senmova\" horlog\u0302o de observanto.\nLongokuntirig\u0302o: Objektoj estas mezuritaj por esti mallongigitaj en la direkto kiun ili movas kun respekto al la observanto.\nMaksimuma rapideco estas finhava: Neniu fizika objekto, mesag\u0302o- au\u0306 kampolinio povas vojag\u0302i pli rapide ol la lumrapideco en vakuo.\nLa efiko de Gravity povas nur vojag\u0302i tra spaco c\u0302e la lumrapideco, ne pli rapide au\u0306 tuje.\nE = Mc 2 , energio kaj tumoro estas ekvivalentaj kaj s\u0302ang\u0302eblaj.\nRelativista maso, ideo utiligita fare de kelkaj esploristoj."}, {"text_idx": "#000013", "text": "La difina kvalito de speciala teorio de relativeco estas la anstatau\u0306igo de la galileaj transformoj de klasika mekaniko de la lorencaj transformoj.\n(Vidu ekvaciojn de Maxwell de elektromagnetismo)."}, {"text_idx": "#000014", "text": "G\u0302enerala relativeco estas teorio de gravitado evoluigita fare de Einstein en la jaroj 1907-1915-a La evoluo de g\u0302enerala relativeco komencig\u0302is kun la ekvivalentprincipo, sub kiu la statoj de akcelita movig\u0302o kaj estaj\u0302o c\u0302e ripozo en gravitkampo (ekzemple, kie starado sur la surfaco de la Tero) estas fizike identaj.\nLa rezulto de tio estas tiu libera falo estas inercimovig\u0302o: objekto en libera au\u0306tuno falas c\u0302ar tio estas kiel objektoj movig\u0302as kiam ekzistas neniu forto esti penita sur ili, anstatau\u0306e de tio s\u0302uldig\u0302anta al la forto de gravito kiel estas la kazo en klasika mekaniko.\nTio estas malkongrua kun klasika mekaniko kaj speciala teorio de relativeco c\u0302ar en tiuj teorioj inercimovantaj objektojn ne povas akceli kun respekto al unu la alian, sed objektoj en libera au\u0306tuno faras tion.\nSolvi tiun malfacilecon Einstein unue proponis ke spactempo estas kurba.\nEn 1915, li elpensis la Einstein kampoekvaciojn kiuj ligas la kurbecon de spactempo kun la maso, energio, kaj ajnan impeton ene de g\u0302i."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Kelkaj el la sekvoj de g\u0302enerala relativeco estas:"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Teknike, g\u0302enerala relativeco estas teorio de gravitado kies difina trajto estas sia uzo de la Einstein kampoekvacioj.\nLa solvoj de la kampoekvacioj estas metrikaj tensoroj kiuj difinas la topologion de la spactempo kaj kiel objektoj movig\u0302as inerci."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Einstein deklaris ke la fizika relativeco apartenas al klaso de \"principo-teorioj\".\nKiel tian, g\u0302i utiligas analizan metodon, kio signifas ke la elementoj de tiu teorio ne estas bazitaj sur hipotezo sed sur empiria eltrovaj\u0302o.\nObservante naturprocezojn, ni komprenas iliajn g\u0302eneralajn karakterizaj\u0302ojn, elpensas matematikajn modelojn por priskribi kion ni observis, kaj de analiza signifas ke ni deduktas la necesajn kondic\u0302ojn kiuj povas esti kontentigitaj.\nMezurado de apartaj okazaj\u0302oj devas kontentigi tiujn kondic\u0302ojn kaj egali la konkludojn de la teorio."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Relativeco estas malpruvebla teorio: faras prognozojn ke povas esti testita per eksperimento.\nKoncerne specialan teorion de relativeco, tiuj inkludas la principon de relativeco, la konstantecon de la lumrapideco, kaj tempodilatig\u0302on.\nLa prognozoj de speciala teorio de relativeco estis konfirmitaj en multaj testoj c\u0302ar Einstein publikigis sian artikolon en 1905, sed tri eksperimentoj kondukis inter 1881 kaj 1938 estis kritikaj al g\u0302ia validumado.\nTiuj estas la Michelson-Morley-eksperimento, la Kennedy-Thorndike-eksperimento, kaj la Ives-Stilwell-eksperimento.\nEinstein venis la lorencaj transformoj de unuaj principoj en 1905, sed tiuj tri eksperimentoj permesas al la transformoj esti induktitaj de eksperimenta indico."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ekvacioj de Maxwell - la fundamento de klasika elektromagnetismo - priskribas lumon kiel ondon kiu movoj kun karakterizaj\u0302rapideco.\nLa moderna projekcio estas ke lumo bezonas neniun komunikilon de dissendo, sed Maxwell kaj siajn samtempulojn estis fervora ke lumondoj estis disvastigitaj en medio, analoga al sono disvastiganta en aero, kaj ondetoj disvastigantaj sur la surfacon de lageto.\nTiu hipoteza medio estis nomita la lumporta etero, c\u0302e ripozo relative al la \"fiksaj steloj\" kaj tra kiu la Tero movig\u0302as.\nLa parta etero de Fresnel trenanta hipotezon ekskludis la mezuradon de unuaordaj (v/c) efikoj, kaj kvankam observaj\u0302oj de duaordaj efikoj ( v2 / C2) estis eblaj en principo, Maxwell opiniis ke ili estis tro malgrandaj por esti detektitaj kun tiam-aktuala teknologio."}, {"text_idx": "#000021", "text": "La Michelson-Morley eksperimento estis dizajnita por detekti duaordajn efikojn de la \"etervento\" - la decidpropono de la etero relative al la tero.\nMichelson dizajnis instrumenton nomitan la Michelson-interferometro por plenumi tion.\nLa aparataro estis pli ol sufic\u0302e preciza por detekti la atendatajn efikojn, sed li akiris nulrezulton kiam la unua eksperimento estis farita en 1881, [14] kaj denove en 1887.\nKvankam la malsukceso detekti eterventon estis seniluziig\u0302o, la rezultoj estis akceptitaj fare de la scienca komunumo.\nEn provo savi la eterparadigmon, FitzGerald kaj Lorentz sendepende kreis ad hoc hipotezon en kiu la longo de materialkorpoj s\u0302ang\u0302ig\u0302as lau\u0306 ilia decidpropono tra la etero.\nTio estis la origino de FitzGerald-Lorentz kuntirig\u0302o, kaj ilia hipotezo havis neniun idean bazon.\nLa interpreto de la nulsekvo de la Michelson-Morley eksperimento estas ke la revenira vojag\u0302dau\u0306ro por lumo estas izotropa (sendependa de direkto), sed la rezulto sole estas ne sufic\u0302e por rabati la teorion de la etero au\u0306 konfirmi la prognozojn de speciala teorio de relativeco."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Dum la Michelson-Morley-eksperimento montris ke la rapideco de lumo estas izotropa, g\u0302i diris nenion koncerne kiel la signifo de la rapideco s\u0302ang\u0302ig\u0302is (se entute) en malsamaj inercikadroj.\nLa Sciit-Thorndike eksperimento estis dizajnita farendaj\u0302o ke, kaj unue estis farita en 1932 fare de Roy Kennedy kaj Edward Thorndike.\nIli akiris nulrezulton, kaj finis ke \"ekzistas neniu efiko ...\nse la rapideco de la sunsistemo en spaco ne estas ne pli ol proksimume duona kiu de la tero en sia orbito\".\nTiu ebleco lau\u0306supoze estis tro simila por disponigi akcepteblan klarigon, tiel de la nulsekvo de ilia eksperimento estis finite ke la revenirtempo por lumo estas la sama en c\u0302iuj inercireferencaj kadroj."}, {"text_idx": "#000023", "text": "La Ives-Stilwell eksperimento estis arang\u0302ita fare de Herbert Ives kaj G.R. Stilwell unue en 1938 [21] kaj kun pli bona precizeco en 1941.\nEstis dizajnite por testi la transversan efikon de Doppler - la rug\u0302ens\u0302ovig\u0302on de lumo de kortus\u0302a fonto en direkto perpendikulara g\u0302is g\u0302ia rapideco - kiu estis antau\u0306dirita de Einstein en 1905.\nLa strategio estis kompari observitajn doplerajn s\u0302ang\u0302ojn kun kio estis antau\u0306dirita de klasika teorio, kaj serc\u0302i Lorentz-faktor g\u0302ustigon.\nTia g\u0302ustigo estis observita, de kiu estis finita ke la frekvenco de kortus\u0302a atomhorlog\u0302o estas s\u0302ang\u0302ita lau\u0306 speciala teorio de relativeco."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Tiuj klasikaj eksperimentoj estis ripetitaj multajn fojojn kun pliigita precizeco.\nAliaj eksperimentoj inkludas, ekzemple, relativistan energion kaj impetpliig\u0302on c\u0302e altaj rapidecoj, tempodilatig\u0302o de movado de partikloj, kaj modernaj serc\u0302oj por Lorentz-malobservoj."}, {"text_idx": "#000025", "text": "G\u0302enerala relativeco ankau\u0306 estis konfirmita multajn fojojn, la klasikaj eksperimentoj estantaj la perihelioprecesio de la okulkavo de Merkuro, la deklino de lumo proksime de la suno, kaj la gravita rug\u0302ens\u0302ovig\u0302o de lumo.\nAliaj testoj konfirmis la ekvivalentprincipon kaj framtrenadon."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Longe de estanta simple de teoria intereso, relativitistaj efikoj estas grava praktika ing\u0302enieristiko koncernas.\nSatelit-bazita mezurado devas preni en raportorelativistajn efikojn, c\u0302ar c\u0302iu satelito estas en movig\u0302o relative al Terligita uzanto kaj estas tiel en malsama referenca kadro sub la fizika relativeco.\nGPS kiel ekzemple GP, GLONASS, kaj la venonta Galileo, devas respondeci pri c\u0302iuj la relativistaj efikoj, kiel ekzemple la sekvoj de la gravitkampo de la Tero, por labori kun precizeco.\nTio ankau\u0306 estas la kazo en la alt-precizeca mezurado de tempo.\nInstrumentoj intervalantaj de elektronaj mikroskopoj g\u0302is partikloakceleratoroj ne funkcius se relativistaj konsideroj estus preterlasitaj."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Duoble speciala teorio de relativeco"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Diskreta tempo kaj kontinua tempo"}]