[{"text_idx": "#000001", "text": "Elvi Sidheri, foto de la au\u0306toro, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Li estis kvar tagojn inter la plastaj seg\u0302oj en la Barah\u0302a flughaveno en Madrido [c\u0302iuj eo], atendante ke migrantaj agentoj estu tiel decaj por doni al li respondon. Li vojag\u0302is por perfektigi sian [hispanan] lingvon per stipendio de la Casa Espan\u0303a (eo: Domo Hispanio) de Tirano, Albanio [c\u0302iuj eo], sed li jam estis perdita pri kiom da fojoj li recitis en sia menso la versojn de la poetoj Lope de Vega, Go\u0301ngora kaj Garci\u0301a Lorca. La plibonigon [de sia hispanlingva nivelo] li jam estis faranta ne en la klasc\u0302ambro, sed konvinkante la policon pri tio ke li ne portis drogojn au\u0306 estis plananta eklog\u0302i en Madrido: nur por koni la urbon. Li povus senti sin kiel Quijote en la mezo de la jaro 2000, sed, tiukaze, neniu pridubus la eniron al tiu Regno de Hispanio tiel malsaman al la bonecoj kiujn li imagis. Lia sola peko estis havi albanan pasporton, lando el kiu alvenis nur katastrofaj novaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Li ne povis atendi plu kaj decidis malantau\u0306eniri. Lia pacienco atingis sian limon. \u201cSe Hispanio ne volas ricevi Elvi-on, Elvi ankau\u0306 ne volas eniri Hispanion\u201d, li diris al si mem, plifortigante elmontron kiu karakterizas lin g\u0302is hodiau\u0306: paroli pri si mem en la tria persono. Li turnis sin duonvoje, petis sian pasporton kaj komencis la sekvan flugon al Albanio. Li konis kaj ne konis Madridon samtempe en tiu okazo."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Politikaj situacioj estis malfaciligantaj la disvastigon de la albana kulturo en la mondo. La internacia izoliteco de Albanio, unue, dum la komunisma reg\u0302imo de Enver Hog\u0302a (1944-1985), kaj la nuna diplomatia blokado de Kosovo, lando rekonita hodiau\u0306 de 97 el la 193 membroj de UN [eo], kunlaboris por portreti kulturon kiu, ec\u0302 kuntekste de Balkanio, estas imagata kiel la plej enigma. Oni taksas ke estas inter kvin kaj ses milionoj da homoj kiuj sin identigas etne kiel albanojn, kaj ne log\u0302as nur en Albanio. Ili konsistigas la c\u0302efan etnon en Kosovo (c\u0302irkau\u0306 93%), la c\u0302efan etnan minoritaton en Nord-Makedonio [eo] kaj havas konsiderindan c\u0302eeston en Nigramonto, Italio kaj Grekio, aldone al grava diasporo en Usono, Italio kaj Norda Eu\u0306ropo [c\u0302iuj eo]."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Pli ol dudek jarojn post sia unua intenco viziti Hispanion, Elvi Sidheri estas unu el la malmultaj tradukistoj kaj kulturaj perantoj inter la iberamerika mondo kaj la albana mondo. Fakte, li estas sperta konanto de la kultura monda romantiko kaj precipe de Hispanameriko c\u0302ar li estas tradukisto de la hispana, itala kaj portugala al la albana, kaj dedic\u0302is du romanojn al Hispanio: Du mondoj (Dy\u0308 bote, origine en la albana), publikita en 2019, kaj A Espan\u0303a con Amor (Sama titolo en originala verkaj\u0302o albane) [eo: Al Hispanio kun Amo], eldonita en 2021."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Kun tiu spirito, ni parolis kun Elvi Sidheri per retpos\u0302to kaj jen la intervjuo, kiu estis redaktita."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Kiel restas la bildo kiun vi perceptis pri Hispanio post vivado de tia malagrabla situacio en la Madrida flughaveno?"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Fue muy impactante, ya que me di cuenta de que la Espan\u0303a de mis suen\u0303os de juventud, la que habi\u0301a conocido leyendo a Lope de Vega, Go\u0301ngora y Garci\u0301a Lorca, era otra cosa. Pero, aunque fui consciente que la realidad era distinta, no senti\u0301 ningu\u0301n resentimiento hacia Espan\u0303a. Volvi\u0301 a los pocos an\u0303os, en 2004, y despue\u0301s muchas otras veces, cada vez que podi\u0301a. De hecho, despue\u0301s de dos de\u0301cadas tome\u0301 esa experiencia como inspiracio\u0301n y la plasme\u0301 como autor en una parte de mi libro publicado en 2021, A Espan\u0303a con amor, por ma\u0301s que el libro no sea autobiogra\u0301fico."}, {"text_idx": "#000009", "text": "G\u0302i estis tre s\u0302oka, c\u0302ar mi rimarkis ke la Hispanio de miaj song\u0302oj en mia juneco, kiun mi konis legante Lope de Vega, Go\u0301ngora, Graci\u0301a Lorca, estis io alia. Sed, kvankam mi konstatis ke realeco malsamas, mi ne sentis ian rankoron kontrau\u0306 Hispanio. Mi revenis ene de kelkaj jaroj, en 2004, kaj poste multalifojojn, c\u0302iufoje kiam mi povis. Fakte, post du jardekoj mi prenis tiun sperton kiel inspiron kaj reflektis g\u0302in kiel au\u0306toro en parto de mia libro eldonita en 2021, Al Hispanio kun Amo, malgrau\u0306 tio ke la libro ne estas au\u0306tobiografia."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Elvi Sidheri, albana verkisto kaj tradukisto"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Kiel vi rekonektis kun la hispana mondo poste?"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Fui a Ame\u0301rica casi inmediatamente despue\u0301s de esta primera fea experiencia y fue muy oportuno porque en el Caribe pude reencontrar las rai\u0301ces de mi amor por el mundo hispano, su cultura y su lengua. Fui a Repu\u0301blica Dominicana y al principio me senti\u0301 casi como en casa porque estaba lleno de turistas italianos, que son muy parecidos a nosotros, los albaneses. En mi pai\u0301s la cultura y la lengua italianas esta\u0301n muy presentes. Y despue\u0301s empece\u0301 a apreciar la forma relajada en que vivi\u0301an los lugaren\u0303os, el clima, la naturaleza, el mar azul y la mu\u0301sica. Despue\u0301s en Cuba me senti\u0301 muy atrai\u0301do por su orgullo, la cultura asombrosa que tienen y la arquitectura colonial de Santiago de Cuba y La Habana. Descubri\u0301 que, aunque Espan\u0303a y Ame\u0301rica Latina tienen ori\u0301genes comunes, como la misma lengua y algunas tradiciones, el Caribe e Hispanoame\u0301rica son realidades lejanas, que difieren visiblemente de Espan\u0303a y de Europa."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mi ris al Ameriko preskau\u0306 tuj post c\u0302i tiu unua malbela sperto kaj tio estis tre tau\u0306ga c\u0302ar en Karibio mi povis renkonti la radikojn de mia amo por la hispana mondo, g\u0302ia kulturo kaj lingvo. Mi iris al Dominika Respubliko [eo] kaj komence mi sentis min preskau\u0306 hejme c\u0302ar g\u0302i estis plena de italaj turistoj kiuj tre similas al ni, la albanoj. En mia lando la itala kulturo kaj lingvo tre c\u0302eestas. kaj poste mi komencis estimi la malstrec\u0302itan manieron en kiu la lokanoj, la vetero, la naturo, la blua maro kaj la muziko vivis. Poste, en Kubo mi sentis min tre allogita de ilia fiereco, la nekredebla kulturo kiun ili havas kaj la kolonian arkitekturon de Santiago de Kubo kaj Havano [c\u0302iuj eo]. Mi malkrovis ke kvankam Hispanio kaj Latinameriko havas komunajn originojn, kiel la sama lingvo kaj iuj tradicioj, Karibio kaj Latinameriko estas malproksimaj realaj\u0302oj kiuj videble diferencas de Hispanio kaj Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Kion vi povus rakonti al ni pri c\u0302i tiuj kulturaj diferencoj inter Hispanio kaj Latinameriko el via perspektivo kaj viaj spertoj?"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Espan\u0303a es casi un ti\u0301pico pai\u0301s de Europa Occidental: desarrollado, moderno, de mentalidad abierta, aunque mantiene sus rai\u0301ces mediterra\u0301neas. Ame\u0301rica Latina ha heredado la mayor parte del legado cultural espan\u0303ol, como su lengua y muchas tradiciones, pero tambie\u0301n ese maravilloso Nuevo Mundo ha creado su propia conciencia, a partir de la mezcla de muchas culturas y etnias que emigraron a lo largo de los siglos y se fusionaron con el componente nativo y con personas de otros ori\u0301genes como A\u0301frica y Asia."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Hispanio estas preskau\u0306 tipa okcidenteu\u0306ropa lando: disvolvita, moderna, kun malferma menso, kvankam g\u0302i konservas siajn mediteraneajn radikojn. Latinameriko heredis la plej grandan parton de la hispana kultura postlasaj\u0302o, kiel g\u0302ian lingvon kaj multajn tradiciojn, sed ankau\u0306 tiu mirinda Nova Mondo kreis sian propran konsciencon, el la miksaj\u0302o de multaj kulturoj kaj etnoj kiuj elmigris tra la jarcentoj kaj kunfandig\u0302is kun la denaska komponento kaj kun homoj el aliaj originoj, kiel Afriko kaj Azio."}, {"text_idx": "#000017", "text": "En tiu miksaj\u0302o de kulturoj en Latinameriko, kiel vi vidas, el Albanio, tiun denaskan komponenton kiun vi mencias kaj g\u0302ian interagadon kun aliaj kulturoj? C\u0302u vi vidas similecojn inter tiu realaj\u0302o kaj via balkana kunteksto?"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Las poblaciones indi\u0301genas conforman la parte ma\u0301s importante de la imagen que tenemos de Ame\u0301rica Latina, y en particular la que yo tengo como hispano\u0301filo porque son el corazo\u0301n mismo del continente americano. Pienso en la mezcla de etnias, lenguas, tradiciones y rai\u0301ces que aportaron civilizaciones histo\u0301ricas y tambie\u0301n en el aporte de culturas nativas: sin ellas Ame\u0301rica Latina no seri\u0301a la misma."}, {"text_idx": "#000019", "text": "La peni\u0301nsula balca\u0301nica tambie\u0301n ha estado habitada por muchas naciones diferentes y la regio\u0301n siempre ha sido una encrucijada de civilizaciones, religiones e imperios. Soy muy consciente de que mi identidad albanesa fue forjada por la mezcla de estos pueblos y culturas a lo largo de los siglos."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La indig\u0302enaj popoloj konsistigas la plej gravan parton de la bildo kiun ni havas de Latinameriko, kaj precipe tiun kiun mi havas kiel hispansimpatianto, c\u0302ar ili estas la koro mem de la amerika kontinento. Mi pensas pri la miksaj\u0302o de etnoj, lingvoj, tradicioj kaj radikoj kiuj kontribuis al historiaj civilizacioj kaj ankau\u0306 pri la kontribuo de denaskaj kulturoj: sen ili Latinameriko ne estus la sama."}, {"text_idx": "#000021", "text": "La Balkana Duoninsulo ankau\u0306 estis log\u0302ata de multaj diversaj nacioj kaj la regiono c\u0302iam estis vojkrucig\u0302o de civilizacioj, religioj kaj imperioj. Mi tre scias ke mia albana identeco estis forg\u0302ita de la miksaj\u0302o de c\u0302i tiuj popoloj kaj kulturoj tra la jarcentoj."}, {"text_idx": "#000022", "text": "C\u0302u vi trovas multajn kulturajn similecojn inter Balkanoj kaj Latinameriko?"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Seguramente podemos encontrar muchas, si\u0301. Aunque no me gusta hablar de aspectos negativos hay que mencionar que en estas dos regiones hay problema\u0301ticas comunes como falta de estabilidad, problemas econo\u0301micos, crisis gubernamentales, dictaduras pasadas y sistemas democra\u0301ticos hi\u0301bridos. Afortunadamente tambie\u0301n compartimos una actitud en la vida cotidiana de vivir con alegri\u0301a, somos irascibles, despreciamos las dificultades que enfrentamos y hay un cierto disfrute de la lentitud en el di\u0301a a di\u0301a que nos permite apreciar los pequen\u0303os placeres que se nos presentan. Me gusta pensar que, en cierto modo, los Balcanes son la Ame\u0301rica Latina de Europa en muchos aspectos hermosos."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Ni certe povas trovi multajn, jes. Kvankam mi ne s\u0302atas paroli pri negativaj aspektoj, ni menciu ke en c\u0302i tiuj du regionoj estas oftaj problemoj kiel manko de stabileco, ekonomiaj dilemoj, registaraj krizoj, pasintaj diktaturoj kaj hibridaj demokratiaj sistemoj. Felic\u0302e ni ankau\u0306 kundividas sintenon en la c\u0302iutaga vivo de travivado kun g\u0302ojo, ni estas koleruloj, ni malestimas malfacilaj\u0302ojn kiujn ni alfrontas kaj estas certa g\u0302uo de la malrapideco en la tago al tago kiu permesas al ni estimi la malgrandajn plezurojn kiuj estas prezentitaj al ni. Mi s\u0302atas pensi ke, iel, Balkanoj estas la Latinameriko de Eu\u0306ropo en multaj belaj aspektoj."}, {"text_idx": "#000025", "text": "C\u0302u ekzistas vortoj en la albana kiujn oni povas traduki klare al la hispana, sed samtempe, traduki ilin en aliajn lingvojn malfacilegas c\u0302ar ne ekzistas ekvivalentoj?"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Creo que si\u0301. Pienso en la muy ti\u0301pica palabra espan\u0303ola \u201csiesta\u201d que puede traducirse fa\u0301cilmente con la palabra albanesa \u201ckotem\u201d: una especie de siesta relajante, que tambie\u0301n implica una tradicio\u0301n del lento disfrute de la vida que ambas culturas compartimos."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mi kredas ke jes ja. Mi pensas pri la tre tipa hispanvorto \u201csiesta\u201d [eo: siesto] kiu oni povas facile traduki per la albana vorto \u201ckotem\u201d: speco de malstrec\u0302a dormeto, kiu ankau\u0306 implicas tradicion de malrapida g\u0302uo de la vivo kiun ambau\u0306 kulturoj kundividas."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Kaj se vi elektus unu solan vorton de la hispana, kiu g\u0302i estus?"}, {"text_idx": "#000029", "text": "La que siempre me ha fascinado es \u201chermosa\u201d, ya que es una de las primeras palabras que aprendi\u0301 al leer el libro \u201cLa judi\u0301a de Toledo\u201d de Lion Feuchtwanger. Es un escritor judi\u0301o alema\u0301n sobreviviente del Holocausto que en su novela describe el amor entre el rey Alfonso VIII y Raquel, una muchacha judi\u0301a a quien llamaban la \u201cFermosa\u201d. Para mi\u0301, Espan\u0303a y el mundo y culturas hispa\u0301nicas son simplemente hermosas."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Tiu kiu c\u0302iam fascinis min, estas \u201chermosa\u201d [eo: bela], c\u0302ar g\u0302i estas unu el la unuaj vortoj kiujn mi lernis legante la libron \u201cLa judi\u0301a de Toledo\u201d [eo: La judino de Toledo] de Lion Feuchtwanger. Li estas juda-germana verkisto, postvivanto de la Holokau\u0306sto, kiu en sia romano priskirbas la amon inter reg\u0302o Alfonso VIII kaj Raquel, juda knabino kiun oni nomis \u201cFermosa\u201d. Por mi, Hispanio kaj la mondo kaj hispanaj kulturoj estas simple belaj."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Kiuj estas la hispanaj kaj latinamerikaj au\u0306toroj kiujn vi s\u0302atas au\u0306 pli g\u0302uas traduki?"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Me encanta hacer traducciones especialmente de poetas, ya sea de Espan\u0303a o de Ame\u0301rica Latina, y debo sen\u0303alar que mi primera traduccio\u0301n del espan\u0303ol fue de tres de las Novelas Ejemplares de Miguel de Cervantes. Todo el tiempo traduzco autores, como Octavio Paz, Mario Benedetti, Ce\u0301sar Vallejo \u2013uno de los poetas ma\u0301s difi\u0301ciles de traducir\u2013, Jaime Sabines, Pablo Neruda y, mi favorita en absoluto, Elvira Sastre."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Mi amas fari tradukojn precipe de poetoj, estu de Hispanio au\u0306 Latinameriko, kaj mi devas klarigi ke mia unua tradukado de la hispana estis tri el la Ekzemplaj Romanoj de Cervanto [eo]. Mi tradukas au\u0306torojn la tuta tempo, kiel Octavio Paz, Mario Benedetti, Ce\u0301sar Vallejo -unu el la plej malfacilaj poetoj por traduki-, Jaime Sabines, Pablo Neruda kaj, mia plej s\u0302atata verkistino, Elvira Sastre."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Kiu literaturo temas pri la ligoj inter la albana kaj la hispana mondo?"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Poca y no esta\u0301 traducida. El cla\u0301sico de referencia es el famoso libro Hasta la vista (NdR: ti\u0301tulo original en albane\u0301s) del gran autor Pietro Marko, donde describe la Guerra Civil Espan\u0303ola inspirado en sus propias experiencias como voluntario de las Brigadas Internacionales. Nunca se ha traducido al espan\u0303ol y yo siempre recomiendo su traduccio\u0301n por su disidencia a la dictadura y las experiencias que cuenta. Tambie\u0301n me gustari\u0301a destacar mi libro A Espan\u0303a con Amor, en el que describo las relaciones culturales y humanas entre albaneses y espan\u0303oles desde la de\u0301cada de 1930 hasta nuestros di\u0301as a trave\u0301s de tres historias de amor en tres e\u0301pocas diferentes. (NdR: en junio se ha publicado en Espan\u0303a la novela policial La espi\u0301a de cristal de Pere Cervantes, que ambienta una historia de amor entre un reportero espan\u0303ol y una sobreviviente de guerra albanesa en el Kosovo de la posguerra)"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Malmulta kaj ne estas tradukita. La referenca klasikaj\u0302o estas la fama libro Hasta la vista (NdlR [Hispane*]: originala titolo albane) de la granda au\u0306toro Pietro Marko, kie li priskribas la Hispanan Enlandan Militon inspiritan de siaj propraj spertoj kiel volontulo de la Internaciaj Brigadoj. Oni neniam tradukis al la hispana kaj mi c\u0302iam rekomendas g\u0302ian tradukon pro lia malkonsento al diktatoreco kaj la spertoj kiujn li rakontas. Mi ankau\u0306 s\u0302atus reliefigi mian libron Al Hispanio kun Amo, en kiu mi priskribas kulturajn kaj homajn rilatojn inter albanoj kaj hispanoj de la 1930-aj jaroj g\u0302is nuntempo tra tri amrakontoj en tri malsamaj tempoj. (NdlR [hispane]: en junio, estis eldonita en Hispanio la polica romano La espi\u0301a de cristal de Pere Cervantes, kiu starigas amrakonton inter hispana raportisto kaj postvivantino de albana milito en la postmilita Kosovo)"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Estante la albana literaturo malmulte konata, pri kiu ni devus atenti por kompreni pli bone c\u0302i tiun kulturan panoramon? La nomo de la verkisto Ismail Kadare\u0301 c\u0302iam aperas, sed kiuj aliaj estas?"}, {"text_idx": "#000038", "text": "La literatura albanesa esta\u0301 viviendo una especie de renacimiento, despue\u0301s de la cai\u0301da del re\u0301gimen totalitario en Albania, pero tambie\u0301n en Kosovo, y hay muchos escritores talentosos que esta\u0301n creando una nueva ola sin vi\u0301nculos, pocas influencias y una mentalidad distinta al antiguo re\u0301gimen y sus reflejos en nuestro espacio literario, como pueden ser Erjus Mezini o Kristaq Turtulli."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Kadare\u0301 es un grande, y eso no lo digo yo, sino los lectores de medio mundo en los ma\u0301s de treinta idiomas en la cuales han sido traducidos sus libros. Pero sus obras esta\u0301n inevitablemente vinculadas a aquel periodo histo\u0301rico. E\u0301l supo jugar majestuosamente con la censura, sen\u0303alando problemas que nadie ma\u0301s podri\u0301a. Sin embargo, un hecho lamentable en el que caen muchos cuando escriben sobre Albania es tomar siempre como punto de referencia la violencia del Kanun medieval, las Vi\u0301rgenes Juradas, la dictadura de Hoxha, la prostitucio\u0301n, las organizaciones criminales mafiosas y nada ma\u0301s, como si Albania y los albaneses fue\u0301ramos so\u0301lo eso. Es algo muy despectivo, que no le hace justicia a Albania ni a su literatura."}, {"text_idx": "#000040", "text": "La albana literaturo vivas specon de renaskig\u0302o, post la falo de la totalisma reg\u0302imo en Albanio, sed ankau\u0306 en Kosovo, kaj estas multaj talentaj verkistoj kiuj kreas novan ondon sen ligoj, malmultaj influoj kaj malsama pensmaniero de la malnova reg\u0302imo kaj g\u0302iaj reflektoj en nia literatura spaco, kiel ekzemple Erjus Mezini au\u0306 Kristaq Turtulli."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Kadare\u0301 estas grandulo, kaj ne mi diras tion, sed la duonmondaj lektoroj en la pli ol tridek lingvoj en kiuj liaj libroj estis tradukitaj. Sed liaj verkoj estas neeviteble ligitaj al tiu historia periodo. Li sciis ludi majeste kun cenzuro, montrante problemojn kiujn neniu povis montri. Tamen, malfelic\u0302a fakto en kiun multaj falas kiam ili skribas pri Albanio estas konsideri c\u0302iam la perforton de la mezepoka Kanun, la Vi\u0301rgenes Juradas (J\u0302uritaj Virgulinoj), la Hoxha-diktaturon, la prostituadon, la krimajn organizojn de mafio kaj nenion pli, kvazau\u0306 Albanio kaj albanoj estas nur tio. G\u0302i estas io tre disdegna, kiu ne faras justecon al Albanio au\u0306 al g\u0302ia literaturo."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Efektive, kiam oni parolas pri \u201cAlbanio\u201d kaj \u201cKosovo\u201d, oni kutime proliferigas negativajn, au\u0306 almenau\u0306 antau\u0306modernajn kaj malhelajn stereotipojn. Kion oni povus fari de kultura produktado por kontrau\u0306stari tiujn bildojn kaj oferti al la mondo pli fidelan, modernan kaj kosmopolitan vizion de la nunaj Albanio kaj Kosovo?"}, {"text_idx": "#000043", "text": "Tanto extranjeros como muchos autores albaneses suelen enfocarse en esto, quiza\u0301s, porque les resulta ma\u0301s fa\u0301cil que profundizar en otras cosas. En mi literatura, por el contrario, siempre trato de centrar la atencio\u0301n en el cara\u0301cter cosmopolita ancestral ti\u0301pico de los albaneses. Por ejemplo, en el hecho de que nuestra tierra desde siempre ha sido encrucijada de civilizaciones, lenguas, culturas y tradiciones y eso lleva a una mentalidad abierta y a una hospitalidad caracteri\u0301stica que se aprecia, entre otras cosas, en el rescate de los judi\u0301os en la Segunda Guerra Mundial o en la acogida de refugiados de la guerra de Kosovo en 1999. Intento destacar de nuestra Besa \u00ad\u2013co\u0301digo de honor tradicional albane\u0301s\u00ad\u2013 nuestra actitud alegre y nuestra obstinacio\u0301n y cara\u0301cter invencible ante las dificultades de la vida, el mal destino, los invasores y los regi\u0301menes opresores."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Samkiel eksterlandanoj, albanaj au\u0306toroj kutime fokusig\u0302as pri tio, eble, c\u0302ar ili trovas g\u0302in pli facila ol profundigi aliajn aferojn. En mia literaturo, kontrau\u0306e, mi c\u0302iam provas koncentri atenton al la tipa prapatra kosmopolita karaktero de la albanoj. Ekzemple, en la fakto ke nia tero c\u0302iam estis vojkrucig\u0302o de civilizacioj, lingvoj, kulturoj kaj tradicioj kaj tio kondukas al malferma menso kaj karakteriza gastamo kiu videblas, interalie, en la savo de la judoj en la Dua mondmilito au\u0306 en la ricevo de rifug\u0302intoj de la kosova milito en 1999. Mi klopodas elstarigi el nia Besa -tradicia honora kodo en Albanio- nian gajan sintenon kaj nian persiston kaj nevenkeblan karakteron fronte al la malfacilaj\u0302oj de la vivo, malbona destino, la invadantoj kaj subpremaj reg\u0302imoj."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Kiun estontecon de kunlaboro ni povas atendi inter la albana mondo kaj la hispana mondo konsiderante ke ili estas ekstercentraj areoj de tutmonda kultura produktado?"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Estoy seguro de que seguira\u0301n construye\u0301ndose puentes culturales entre nuestras culturas y gente, especialmente a trave\u0301s de la literatura, y dare\u0301 lo mejor de mi\u0301 para dar mi aporte en este contexto, como autor y como traductor."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Mi estas konvinkita ke kulturaj pontoj inter niaj kulturoj kaj homoj estos dau\u0306re konstruitaj, precipe per literaturo, kaj mi faros mian plej bonegan parton por doni mian kontribuon en c\u0302i tiu kunteksto, kiel au\u0306toro kaj kiel tradukisto."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Ekrankopio de filmeto de YouTube/BBC montranta membrojn de ETA forlasantajn armilojn en oktobro 2011."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Antau\u0306 dek jaroj, la 20-an de oktobro la eu\u0306ska armita grupo ETA (Euskadi Ta Askatasuna, do Eu\u0306ska Lando kaj Libereco) fine deklaris [en] \u201cdefinitivan c\u0302esigon de sia armita aktivado\u201d. Tio estas kion la eu\u0306ska kaj hispana socioj atendis dum longa tempo."}, {"text_idx": "#000051", "text": "G\u0302i bezonis tempon g\u0302is 2018 por formale fini sian dissolvon, sed la 20-a de oktobro estas markita en la kalendaro kiel tago de liberigo, speciale por tiuj kies vivoj estis enriskigitaj. Eu\u0306skio fine ricevis s\u0302ancon ig\u0302i libera kaj \u201cnormala\u201d socio simila al la aliaj."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Jesu\u0301s Eguiguren, unu el plejaj altranguloj de la eu\u0306ska politiko dum la lastaj jardekoj, ankau\u0306 spertis malpezig\u0302on. Kelkajn tagojn post longe atendita deklaro de ETA, responde al demando kion li konsideros normalo, li diris: \u201cPor mi tio signifas liberecon mang\u0302i pintxos [en] en la Malnova Urbo de mia naskig\u0302urbo Donostia-San Sebastia\u0301n\u201c. C\u0302ar pro rektaj minacoj de ETA kau\u0306zitaj de lia politika opozicio al eu\u0306ska sendependeco, la malnova urbeto ig\u0302is evitinda areo por Eguiguren, same kiel por miloj da aliaj homoj."}, {"text_idx": "#000053", "text": "ETA estis establita en 1959 dum la regado de Franco, kun la celo atingi memregadon kaj sendependecon por Eu\u0306skio. Ekde la fino de la 1960-aj jaroj ETA respondecis pri pli ol 850 mortoj en Eu\u0306skio kaj aliaj partoj de Hispanio. La ciferoj nesufic\u0302e forte montras disvastig\u0302intan senton de timo, kau\u0306zitan de ETA kaj g\u0302iaj subtenantoj. Dum la lastaj 15 jaroj de sia ekzistado ETA per c\u0302antag\u0302o kaj minacoj speciale celis politikistojn, sciencistojn, policistojn, j\u0302urnalistojn kaj s\u0302tatoficistojn, kiuj malaprobis g\u0302ian totalisman agendon. Proksimume 3 300 homoj devis vivi kun polica gardo [es]."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Eu\u0306skio estas regiono kun forta nacia identeco, dividita inter la nordo de Hispanio kaj la sudokcidento de Francio. Kun iom malpli ol tri milionoj da log\u0302antoj, estas malfacile ne koni iujn, kiuj pagis altan prezon por esti kiuj ili estas, foje la plej altan prezon \u2014 sian vivon. En mia kazo tio inkluzivas samklasanon en bazlernejo, kies patro-policisto estis murdita de la armita grupo; instruistinon en la sama bazlernejo kies edzo-j\u0302urnalisto estis murdita; patron de kunulo el sporta teamo, kiu devis translog\u0302ig\u0302i al Madrido post ricevi seriozajn minacojn; unu el miaj universitataj profesoroj kaj mian amikon kaj eksan estron, altan komisiiton de la eu\u0306ska parlamento pri homaj rajtoj inter 2004 kaj 2014, In\u0303igo Lamarca [en], kies nomo aperis en unu de la celolistoj de ETA."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Multo s\u0302ang\u0302ig\u0302is en Eu\u0306skio en la lastaj 10 jaroj. Nenies vivo estas enriskigita rezulte de lia politiko kaj tio ne signifas malnoblecon. Miaj genevoj 11-jarag\u0302aj estas felic\u0302e nesciantaj pri la etoso de malaltintensa perforto, kiu regis en la socio antau\u0306 jardeko."}, {"text_idx": "#000056", "text": "La eu\u0306ska socio plu ellaboras publikan memoron pri tiu c\u0302i tempo. Viktimoj de perforto fare de ETA ricevis agnoskon de publikaj institucioj, sed socia agnosko okazas oble malpli rapide kaj pli timide. En urbetoj kaj komunumoj kie eu\u0306ska sendependeco estis la preferata politika elekto, suspektitaj membroj de ETA ofte estis konsiderataj herooj. Samtempe kredindaj raportoj pri polica torturado estis sisteme rifuzataj de la hispana registaro, makulante la publikan bildon de la s\u0302tato kaj g\u0302iaj institucioj. Malgrau\u0306 multaj raportoj de sendependaj enketantoj kaj internaciaj institucioj pri homaj rajtoj, la oficiala linio estis kaj plejparte plu estas, ke la akuzoj pri torturoj fare de polico, estis simple mensogo disvastigita de teroristoj \u2014 membroj de ETA."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Hispanaj publikaj au\u0306toritatoj kaj granda plimulto de la hispana socio devos trapasi longan vojon al agnosko ke torturoj kaj fitraktado estis bedau\u0306rinda parto de la kontrau\u0306terorisma strategio dum la 1980-aj, 1990-aj kaj 2000-aj jaroj. Kiel mi klarigis en mia nova libro Spain and its Achilles\u2019 Heels: The Strong Foundations of a Country\u2019s Weaknesses (Hispanio kaj g\u0302iaj Ah\u0302ilaj tendenoj: la fortaj fundamentoj de landa malforteco), tiuj c\u0302i praktikoj detruis la kredon al la polico kiel komplete demokratia institucio kaj faris la vivon ec\u0302 pli komplika por la oficiroj, kiuj respektis la leg\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Dum la 2000-aj jaroj ETA estis pelita de polico je angulo, sed la malkresko de popola subteno estis c\u0302efa kialo pro kiu la grupo haltigis sian perforton propravole en 2011. En antau\u0306aj jardekoj ETA profitis de longa periodo de silento fare de grandaj partoj de la eu\u0306ska socio, kiu kredis ke ilia diskreteco ebligos al ili esti for de la atento de ETA kaj g\u0302iaj denuncantoj. Necesas noti elstarajn esceptojn, inkluzive la kazon de \u201cGesto Por la Paz\u201d [es] (Gesto por Paco), organizaj\u0302o kiu arang\u0302is silentajn manifestaciojn la sekvan tagon post c\u0302iu murdo c\u0302iusemajne dum 25 jaroj ekde 1986. Tio estis modesta gesto, kiu tamen postulis grandan kvanton da braveco."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Kun tempopaso la eu\u0306ska socio fortigis sin mem por montri klare ke ETA ne reprezentas g\u0302in. La sociologia statistika enketado en Eu\u0306skio montris ke malpli ol 25% de la log\u0302antaro refutis ETA en 1981, sed tiu nombro kreskis g\u0302is 60% en 2000 kaj restis c\u0302e tiu nivelo por pli ol 10 jaroj, dum ideologia subteno de ETA estis minimuma dum la 2000-aj (c\u0302irkau\u0306 1-3%)."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Eu\u0306skio grave s\u0302ang\u0302ig\u0302is kaj plibonig\u0302is en nova etoso de trankvilo, paco kaj remalkovrita libereco. Pli da tempo necesas tamen por fortigi pontojn kaj iri decideme al repacig\u0302o [en]. Policistoj, korpogardistoj, j\u0302urnalistoj kaj politikistoj estis maljuste murditaj kaj por longa tempo la eu\u0306ska socio restas s\u0302tonig\u0302inta."}, {"text_idx": "#000061", "text": "En s\u0302ang\u0302ig\u0302anta publika percepto en Hispanio, nova filmo povas potenciale fari s\u0302ang\u0302ojn: Maixabel [jutuba filmeto] prezentas dramon surbaze de la vera historio pri Maixabel Lasa, brava aktivulino por paco, memoro kaj repacig\u0302o, kies edzo estis murdita de ETA en 2000. Antau\u0306 kelkaj jaroj Maixabel renkontig\u0302is vizag\u0302-al-vizag\u0302e kun la viro, kiu murdis s\u0302ian edzon. La murdisto distancigis sin de ETA en komplika procezo de penitenco [eo]."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Atesto de Maixabel Lasa estas unu el manpleno de konversacioj okazintaj dum la lasta jardeko inter viktimoj de ETA kaj pentantaj ETA-membroj. Plejparto de tiuj c\u0302i renkontig\u0302oj okazis private, sed iuj el la partoprenintoj rakontas pri siaj spertoj en lernejoj kaj esprimas siajn emociojn c\u0302e aliaj publikaj eventoj."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Aliaj eventoj kunigis viktimojn de ETA, viktimojn de GAL [es] (s\u0302tate subtenita terorismo en la 1980-aj) kaj viktimojn de policaj torturoj. Ankau\u0306 por-sendependecaj politikistoj pardonpetas pri la damag\u0302o, kiun kau\u0306zis ilia jardekojn longa komplica silentado."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Plurflanka, inkluziviga kaj respektema traktado de la pasinteco bezonas tempon kaj Eu\u0306skio nur lastatempe liberig\u0302is de la ETA-jugo. Historia memoro estas forta memorigo ke libereco ne povas esti ricevita senpage."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Kiel foje diris al mi panjo dum ni interparolis pri eu\u0306skaj paco kaj repacig\u0302o, estas s\u0302oke kiom rapide oni alkutimig\u0302as al normalo, kiam homoj ne estas murdataj pro siaj ideoj."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Urbeto en Andaluzio, Hispanio, lanc\u0302is monon kiel vojon savi lokan komercon de la severa ekonomia malkresko, kau\u0306zita de agoj celantaj kontroli la disvastig\u0302on de KOVIM-19."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Lebrija, urbeto kun 27 000 log\u0302antoj en la provinco Sevilo, prenis novigan aliron al stimulado de la loka ekonomio per investado je sia propra virtuala mono. La cifereca mono estas nomita \u201celio\u201d kaj celas asisti al lokaj entreprenoj adaptig\u0302i al la postulado de la \u201cnova normo\u201d interligante malavantag\u0302itajn familiojn kaj lokajn vendistojn. La uzado de tiu c\u0302i virtuala mono estis inspirita de la sistemo de lojaleco, uzata de grandaj korporaciaj c\u0302enoj, sed adaptita por etaj entreprenoj."}, {"text_idx": "#000070", "text": "La elio, \u201cla nova mono de Lebrija\u201d, estas ligita al la eu\u0306ro kaj estis promociita de la unua vic-urbestro kaj bonveniganto de novaj teknologioj David Pe\u0301rez kaj lia teamo, kiu lanc\u0302is la aplikaj\u0302on dum la kvaranteno en 2020. La nomo \u201celio\u201d estis elektita omag\u0302e al la plej fama historia figuro de la urbeto, la humanisto kaj au\u0306toro de la unua kastilia gramatiko Elio Antonio de Nebrija."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Familioj estis elektitaj surbaze de enspezoj kaj havis eblecon fari mendojn en vendejoj en la areo; la sistemo do kurag\u0302igas la lokan ekonomion kaj subtenas malprivilegiitajn familiojn. La elio estis lanc\u0302ita fine de 2020 kaj pli ol 600 familioj jam uzis la aplikaj\u0302on."}, {"text_idx": "#000073", "text": "C\u0302iu familio ricevas subvencion inter 50 kaj 200 elioj de la urba konsilio kaj ili povas uzi tiun c\u0302i pagmetodon nur en la entreprenoj kiuj partoprenas la projekton. Post kiam la mendo kaj la servo estas liveritaj, kompanioj devas prezenti la fakturon al la urba konsilio por s\u0302ang\u0302i la sumon al eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Tiu c\u0302i virtuala mono validas sole en Lebrija. Por lanc\u0302i la projekton, la urba konsilio donacis parton de siaj fondusoj rezervitaj por aliaj celoj kiel la municipaj festivaloj, decidinte anstatau\u0306e doni prioritaton al la helpado de g\u0302ia log\u0302antaro. Tio ebligis al la urbo lanc\u0302i la projekton kun 60 000 elioj."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Sume 50 000 eu\u0306roj jam estis investitaj en la komercaj aktivadoj en Lebrija, el kiuj 25 000 estis en elioj, kaj tiu c\u0302i iniciato estis tre bone akceptita de la log\u0302antoj de la municipo. \u201cIuj el vendistoj diris al ni ke tio savis ilin dum monato kaj iuj duobligis la vendojn\u201d raportas hispana televido. Tio ne estis la unua teknologia iniciato de la urba konsilio de Lebrija, kies multaj servoj nun alireblas per Telegramo."}, {"text_idx": "#000076", "text": "La ekonomia krizo ne nur malbonigis la staton de la komerco en Hispanio dum la pandemio, sed la situacio ig\u0302is ec\u0302 pli malbona por la averag\u0302a civitano kaj granda nombro da familioj pus\u0302itaj en malstabilan situacion. La lando nun havas pli ol 800 000 homojn klasifikitajn kiel malric\u0302uloj kiel rezulto de KOVIM-19 kaj \u201chistoria falo\u201d de la hispana ekonomio je 11% en 2020."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Simile al elio, aliaj hispanaj teknologiaj iniciatoj naskig\u0302is en la tempo de la pandemio por helpi al la socio, inkluzive de la aplikaj\u0302o La Noria Social Hub, en Ma\u0301laga, kiu celas subteni novigojn kaj provincan evoluon, kaj Got salt?, aplikaj\u0302o kiu ebligas al log\u0302antoj de Madrido, Barcelono kaj Valencio kontakti unu la alian por komuna subteno. Tiu c\u0302i platformo promocias kontaktojn kaj solidarecon inter najbaroj por kurag\u0302igi dau\u0306ripovajn komunumojn."}, {"text_idx": "#000078", "text": "La elio finig\u0302os la 31-an de marto, sed pro g\u0302ia sukceso estontaj lanc\u0302oj de la virtuala mono jam estas esplorataj de la urba konsilio. Por Lebrija tio estas pruvo, ke solidareco kaj teknologio povas iri man-c\u0302e-mane kaj ke la vojo por eliri la ekonomian falon povas esti ligita al ciferecigo."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Kovrilo de la romano \u201cLos palimpsestos\u201d de Aleksandra Lun en la originala hispana lingvo. Foto de Filip Noubel, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000081", "text": "C\u0302iuj ligiloj en tiu c\u0302i artikolo estas en Esperanto, escepte de tiuj markitaj per [en] au\u0306 [cs], kiuj estas en la angla, respektive en la c\u0302eh\u0302a."}, {"text_idx": "#000082", "text": "\u201cEkzofonaj\u201d verkistoj au\u0306 eksterlingvaj verkistoj [eo], estas verkistoj kiuj verkas en lingvo, kiu ne estas ilia denaska lingvo \u2013 estas kreskanta fenomeno en la 21-a jarcento, c\u0302ar migrado ig\u0302as tutmonda kaj diversdirekta. Gravas distingi inter au\u0306toroj, kiuj kreskis en plurlingva medio, kiel la ofte menciita Vladimir Nabokov, kaj au\u0306toroj, kiuj lernis lingvon kiel plenkreskuloj kaj decidis verki en fremda lingvo nur malfrue en sia vivo. Nuntempa ekzemplo de c\u0302i-lasta kazo estas Jhumpa Lahiri, bengala-usona anglalingva au\u0306toro, kiu nun verkas en la itala."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Alia ekzemplo estas Aleksandra Lun, denaska parolanto de la pola kaj lerta tradukistino, kiu iun tagon decidis verki fikcion en la hispana, lingvo kiun s\u0302i ekregis nur ig\u0302inte 19-jara. S\u0302ia romano mem estas pripensado pri lingva hibrideco: \u201cLos Palmimpestos\u201c/\u201dThe Palimpsests\u201d [en, ndltr.: palmimpesto estas reciklita peco de papiruso [eo] au\u0306 pergameno [eo] post skrapado au\u0306 obskurado de la originala teksto], publikigita en 2015 en la hispana kaj nun ankau\u0306 havebla en la angla, rakontas la historion de Czeslaw Prze\u0328s\u0301nicki, pola verkisto, kiu migras al Antarkto, kie li lernas la fikcian lokan lingvon kaj verkas romanon en g\u0302i."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Mi parolis kun Lun pri tio, kio instigas verkiston akcepti lingvon kiu komence estis fremda lingvo, kaj kio signifas esti fama au\u0306toro ekster sia hejma kulturo."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Filip Noubel: Vi naskig\u0302is kiel denaska parolanto de la pola, lernis la hispanan 19-jarag\u0302a, laborante en kazino por financi viajn studojn en Hispanio, kaj hodiau\u0306 vi estas famkonata kaj tradukita hispanlingva verkistino. Kiel okazis tiu lingva s\u0302ang\u0302o?"}, {"text_idx": "#000087", "text": "Aleksandra Lun: If we think about the Czech proverb that says that we live a different life in every language we know, I have had several lives, as I am sure many of Global Voices\u2019 readers have had too. According to my calculations, I could be now 136 years old, which is frustrating since I don\u2019t seem to be receiving any retirement benefits! The way I see it, there has been no linguistic shift, only the fact that in one of my lives I am a writer."}, {"text_idx": "#000088", "text": "We can see languages as multiverses, a concept from a theoretical framework in physics called string theory. Like a multiverse, each language describes a different story, a story that happens simultaneously to all other stories. Writers are just the people who put those stories down."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Aleksandra Lun: Se ni pensas pri la c\u0302eh\u0302a proverbo [cs], kiu diras, ke ni vivas malsaman vivon en c\u0302iu lingvo kiun ni konas, tiam mi havis plurajn vivojn, c\u0302ar mi certas pri tio, ke multaj legantoj de Global Voices ankau\u0306 havis [plurajn vivojn]. Lau\u0306 miaj kalkuloj, mi povus esti nun 136-jara, kio frustras min, c\u0302ar mi s\u0302ajne ricevas neniajn emeritig\u0302ajn avantag\u0302ojn! Kiel mi vidas tion, ne okazis lingva s\u0302ang\u0302o, nur la fakto, ke en unu el miaj vivoj mi estas verkisto."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Ni povas vidi lingvojn kiel \u201cmultuniversojn\u201d. Tio estas koncepto el teoria kadro en fiziko nomata teorio de kordoj. Kiel \u201cmultuniverso\u201d, c\u0302iu lingvo priskribas malsaman rakonton, historion, kiu okazas samtempe en c\u0302iuj aliaj rakontoj. Verkistoj estas nur homoj, kiuj notas tiujn rakontojn."}, {"text_idx": "#000091", "text": "FN: C\u0302u vi ankau\u0306 verkas en la pola? Multaj dulingvaj au\u0306 eksterlingvaj verkistoj [eo] ofte diras, ke verkado en lingvo, kiu estas originale fremda, kreas distancon, kiu helpas ilin esprimi aferojn, kiuj alie estus malfacile esprimeblaj en ilia denaska lingvo. C\u0302u vi konsentas pri tio?"}, {"text_idx": "#000093", "text": "I cannot say that I don\u2019t write in Polish since in my translations I write in Polish all the time. But my muses talk to me in Spanish, so translating their voice into Polish would just be double work. Regarding the distance that writing in another language is supposed to create, I think it all depends on the relationship you have with it. To me, Spanish is the most natural choice. Using it is no stranger than brushing my teeth \u2013 I might not receive retirement benefits, but I am proud to conserve my own dentition."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Mi ne povas diri, ke mi ne verkas en la pola, c\u0302ar en miaj tradukoj mi verkas en la pola dum la tuta tempo. Sed miaj muzoj parolas al mi en la hispana, do traduki ilian voc\u0302on al la pola estus nur duobla laboro. Pri la distanco, kiun verkado en alia lingvo supozeble kreos, mi pensas, ke c\u0302io dependas de la rilato, kiun vi havas kun g\u0302i. Por mi, la hispana estas la plej natura elekto. Uzi g\u0302in estas ne pli strange ol brosi miajn dentojn \u2013 mi eble ne ricevos pensiulajn avantag\u0302ojn, sed mi fieras konservi mian propran dentaron."}, {"text_idx": "#000097", "text": "FN: Vi ankau\u0306 laboras kiel profesia tradukistino. Kiel tio formas vian rilaton al lingvoj?"}, {"text_idx": "#000098", "text": "AL: A translator\u2019s work reminds that of doctor Frankenstein\u2019s, since you kill a text in one language and resuscitate it in another. You cut your victim in pieces, put them back together, and wish that they leave your clinic looking better than the patient of Frankenstein. In the process you lose some peace of mind and a lot of preconceived notions about your own language. It is a happy loss since it takes you out of the story of one specific culture and opens you up to a much bigger, common story."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Now you understand what happens under the skin and you start seeing languages beyond the superficial layer of vocabulary and its pronunciation. You see the organs and the connections between them, aka syntax, and you understand that they are just one of many options. And you start asking yourself questions. Why do some languages use definite and indefinite articles? At some point there had to be a powerful and mysterious need to divide reality into \u201cthings we know something about\u201d and \u201cthings we know nothing about\u201d. As someone who comes from Slavic languages, where we only see \u201cthings,\u201d I find it fascinating that we grow up in such different realities."}, {"text_idx": "#000100", "text": "AL: La laboro de tradukisto memorigas tiun de doktoro Frankenstein, c\u0302ar vi mortigas tekston en unu lingvo kaj revivigas g\u0302in en alia. Vi dishakas vian viktimon, rekunmetante la pecojn kaj dezirante, ke ili forlasu vian klinikon pli bonaj ol la paciento de Frankenstein. Dum la procezo vi perdas iom da trankvilo kaj multajn antau\u0306pensitajn nociojn pri via propra lingvo. Tio estas felic\u0302a perdo, c\u0302ar g\u0302i prenas vin el la historio de specifa kulturo kaj malfermas vin al multe pli granda, komuna rakonto."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Nun vi komprenas, kio okazas sub la hau\u0306to, kaj vi ekvidas lingvojn preter la supraj\u0302a tavolo de vortprovizo kaj ilia prononco. Vi vidas la organojn kaj la ligojn inter ili, alinome sintakson, kaj vi komprenas, ke ili estas nur unu el multaj ebloj. Kaj vi komencas demandi al vi mem: Kial iuj lingvoj uzas difinajn kaj nedifinajn artikolojn? Iam devis esti potenca kaj mistera bezono dividi realecon en \u201caferojn pri kiuj ni scias ion\u201d kaj \u201caferojn pri kiuj ni scias nenion\u201d. Kiel slavlingvano, kiu tra sia lingvo vidas nur \u201caferojn\u201d, mi trovas fascine, ke ni kreskas en tiel malsamaj realaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000102", "text": "FN: Lau\u0306 via opinio, kio signifas \u201cregi\u201d au\u0306 \u201cposedi\u201d lingvon?"}, {"text_idx": "#000103", "text": "AL: In Europe or the US we seem to be obsessed with \u201cspeaking\u201d a language, the ultimate ownership as opposed to thinking, dreaming or writing in it. Beyond this narrative, which is an effect of the Western world\u2019s dictatorship of extroversion, a language is simply a world that you choose to live in. If you live in that world, you own its language."}, {"text_idx": "#000104", "text": "AL: En Eu\u0306ropo au\u0306 Usono ni s\u0302ajnas esti obsedataj pri la \u201cparolado\u201d de lingvo, kiel la fina posedo kontraste al pensado, revado au\u0306 verkado en g\u0302i. Krom c\u0302i tiu rakonto, kiu estas efiko de la diktaturo de ekstravertiteco de la okcidenta mondo, lingvo simple estas mondo, en kiu vi elektas vivi. Se vi log\u0302as en tiu mondo, vi posedas g\u0302ian lingvon."}, {"text_idx": "#000105", "text": "FN: Via libro estas ege amuza, sed vi ankau\u0306 tus\u0302as tiklajn aferojn: identecon, malakcepton, migradon, ekzilon kaj la deziron integrig\u0302i. Kiel lingvo rilatas al tiuj aferoj?"}, {"text_idx": "#000106", "text": "AL: Humour is an effective narrative tool since it brings things back to proportions. When you are an immigrant the last thing that is expected from you is to be funny. If you enter another culture, you are expected to behave as if you were invited to a formal dinner at your auntie\u2019s: sit properly, eat up what you are served, be silent and smile a lot. If you have any interest in culture, you can listen to what the auntie\u2019s intellectual friends have to say, maybe take notes and later try to translate them for your less fortunate friends, the ones that have not been invited. What nobody expects you to do is to arrive at your auntie\u2019s disguised as SpongeBob, sit whenever you please, eat noisily your own vegetarian burger and start telling intellectual jokes."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Equality is difficult to achieve without humour because humour itself is a form of equality."}, {"text_idx": "#000108", "text": "AL: Humuro estas efika ilo por rakontado, c\u0302ar g\u0302i revenigas la aferojn al proporcioj. Kiam vi estas enmigrinto, la lasta afero atendata de vi estas amuzi. Se vi eniros alian kulturon, oni supozas, ke vi kondutos kvazau\u0306 vi estus invitita al formala vespermang\u0302o c\u0302e via onklino: sidu konvene, mang\u0302u tion, kion oni servas al vi, silentu kaj multe ridetu. Se vi interesig\u0302as pri kulturo, vi povas au\u0306skulti tion kion diras la intelektaj amikoj de la onklino, eble noti kaj poste provi traduki por viaj malpli bons\u0302ancaj geamikoj, kiuj ne estis invititaj. Kion neniu atendas ke vi faru, estas alveni al via onklino maskita kiel Spongabobo [usona tv-serio), eksidi kiam ajn vi volas, mang\u0302i brue vian propran vegetaran hamburgeron kaj komenci rakonti intelektajn s\u0302ercojn."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Egalecon malfacilas atingi sen humuro, c\u0302ar humuro mem estas formo de egaleco."}, {"text_idx": "#000110", "text": "FN: Via unua romano estis tradukita al la angla kaj la franca, kaj nederlanda traduko estas survoje. Kiel vi preferas esti priskribita? C\u0302u kiel pola verkisto? C\u0302u kiel hispana verkisto, c\u0302ar via venonta dua romano ankau\u0306 estos verkita en la hispana? Au\u0306 c\u0302u nur kiel \u201cverkisto\u201d?"}, {"text_idx": "#000111", "text": "AL: I can be described as Jack the Ripper, if that satisfies the person describing me! I know that I will always be classified as belonging to this or that other culture, but it doesn\u2019t mean that I need to identify with a label. In our impermanent world, nationality can seem a solid and objective category, but it is one of the least objective ones. It only describes one of your external characteristics from a historical perspective. Your passport says nothing about who you are now."}, {"text_idx": "#000112", "text": "The concept of national literature is itself an extravagant one. No other art field has been divided into these categories \u2013 we don\u2019t hear that much about \u201cLithuanian rock bands\u201d or \u201cNigerian photographers\u201d, do we? There is a logistic reason behind a division into nationalities, since a book is coded in a language and needs to be translated to reach audiences that don\u2019t understand it. But once it is re-coded, the human experience it contains doesn\u2019t differ from the one in a book published across the border. A passport itself is not a very interesting read, even if the airport queue is very long. I strongly recommend reading shampoo labels in the shower instead."}, {"text_idx": "#000113", "text": "AL: Mi povas esti priskribita kiel Jack the Ripper [J\u0302akvo la Buc\u0302isto], se tio kontentigas la personon kiu priskribas min! Mi scias, ke mi c\u0302iam estos klasifikita kiel apartenanta al tiu au\u0306 alia kulturo, sed tio ne signifas, ke mi bezonas identigi min kun etikedo. En nia nedau\u0306ranta mondo, nacieco povas s\u0302ajni solida kaj objektiva kategorio, sed g\u0302i estas unu el la malplej objektivaj. G\u0302i nur priskribas unu el viaj eksteraj trajtoj lau\u0306 historia perspektivo. Via pasporto diras nenion pri kiu vi estas nun."}, {"text_idx": "#000114", "text": "La koncepto de nacia literaturo mem estas ekstravaganca. Neniu alia arta kampo estis dividita en tiajn kategoriojn \u2013 ni ne au\u0306das tiom multe pri \u201clitovaj rok-grupoj\u201d au\u0306 \u201cnig\u0302eriaj fotistoj\u201d, c\u0302u ne? Estas log\u0302istika kialo malantau\u0306 divido en naciecoj, c\u0302ar libro estas kodita en lingvo kaj devas esti tradukata por atingi publikojn, kiuj ne komprenas g\u0302in. Sed post kiam g\u0302i estas rekodigita, la homa sperto, kiun g\u0302i enhavas, ne diferencas de tiu en libro publikigita trans la limo. Pasporto mem estas ne tre interesa legaj\u0302o, ec\u0302 se la flughavena vico estas tre longa. Mi forte rekomendas anstatau\u0306e legi s\u0302ampuajn etikedojn en la dus\u0302ejo."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Grupo de knabinoj matenmang\u0302as en la lernejo. Foto kun permeso de Faten por Solidarios sin Fronteras (Solidareco sen limoj)."}, {"text_idx": "#000117", "text": "Krom alia mencio, c\u0302iuj ligiloj en c\u0302i tiu artikolo rekondukas al retpag\u0302oj en la hispana."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Pro profunda manko de rimedoj pro la milito en Jemeno, pli kaj pli da familioj devas retiri siajn gefilojn el la lernejo. La knabinoj ofte estas devigitaj edzinig\u0302i kiam ili havas nur 13 jarojn. Tamen, lernejo en la c\u0302efurbo Sanao [eo] trovis modestan sed efikan solvon."}, {"text_idx": "#000119", "text": "La ne-registara organizaj\u0302o (NRO) [eo] Solidarios sin Fronteras, bazita en Hispanio kaj Jemeno [ambau\u0306 eo], gvidata de volontula teamo kaj financata c\u0302efe per privataj donacoj \u2014 kelkaj el ili je nur unu eu\u0306ro monate \u2014 komencis donaci kompletan matenmang\u0302on al la knabinoj de tiu lernejo, kiuj ag\u0302as 6 g\u0302is 16 jarojn. Antau\u0306 la komenco de la projekto, unu el kvin knabinoj forestis el la lernejo. Iom post iom ili komencis reveni kaj ekde septembro 2018, c\u0302iuj 525 lernantinoj venas regule al la lernejo, diras la fondintoj de Solidarios."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Mi parolis per WhatsApp [elp.: u\u0306acap] kun du el la fondintoj de la neregistara organizo, Eva, kiun mi renkontis persone antau\u0306 multe da tempo en Barcelono [eo], kaj Faten, kiu log\u0302as en Jemeno. Ambau\u0306 rakontis al mi kiel naskig\u0302is la projekto \u201cMang\u0302aj\u0302o por eduki kaj protekti\u201c. Ili ankau\u0306 petis min ne malkas\u0302i iliajn kompletajn nomojn, nek tiun de la lernejo pro sekureckialoj."}, {"text_idx": "#000121", "text": "En marto 2018, unu el la instruistinoj kontaktis Faten, parolinte pri okjara knabino kiu c\u0302iutage pli kaj pli maldikig\u0302is kaj aspektis elc\u0302erpita g\u0302is iun tagon s\u0302i ne plu aperis en la lernejo. S\u0302i ne estis la unua, kiu forlasis la lernadon, sed s\u0302i estis la plej juna. La instruistino parolis kun la familio: g\u0302i spertis ekstreman ekonomian senhavecon kaj ricevis ofertojn por edzinigi sian filineton [eo]."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Parolante kun Faten, la instruistino sin demandis c\u0302u eble c\u0302iutaga mang\u0302o povus motivigi la familiojn sendi siajn filinojn al la lernejo. Kaj tiel aperis la ideo. Faten rakontas:"}, {"text_idx": "#000123", "text": "Most of [these girls are] daughters of workers of the textile factory, which was completely destroyed [in the bombings]. The families haven't [had any] salary for 3 years. How could they cover food expenses? [...] The most important thing is that we're supporting them to complete their education. Their families [are also] happy, as keeping them at school prevents them from staying at home or getting married at such a young age."}, {"text_idx": "#000124", "text": "La plejmulto [de tiuj knabinoj] estas filinoj de laboristoj de la teksa fabriko, kiu estis komplete detruita [pro la bombadoj]. La familioj ricevis neniun salajron dum 3 jaroj. Kiel ili povus havigi al si mang\u0302on? [...] Plej grave estas ke ni donas al la knabinoj subtenon por fini siajn studojn. Iliaj familioj ankau\u0306 estas kontentaj, c\u0302ar dau\u0306rigi lernadon ebligas ke ili ne restu hejme au\u0306 ne necesas edzinigi ilin tiom junag\u0302e."}, {"text_idx": "#000125", "text": "En marto 2018, Unuig\u0302intaj Nacioj [eo] deklaris la humanitaran krizon [eo] en Jemeno la plej grava en la mondo. Kun akutaj senlaboreco kaj inflacio, 80% de la familioj dronas en s\u0302uldoj kaj 65% baraktas por aceti mang\u0302aj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000126", "text": "La organizaj\u0302o SSF funkcias kun la sama filozofio en la cetero de siaj programoj. Per \u201cMang\u0302helpo por familioj\u201d [es], skatoloj kun mang\u0302oj estas sendataj al malric\u0302aj familioj en Sanao, Adeno, Amran, Rajdah, Al Hudajda, Al Dorihimi, kaj al senhejmaj familioj de Taiz [c\u0302iuj eo]. \u201cAkvo por Jemeno\u201d prizorgas akvorezervujojn en la kampoj por interne translokitaj personoj de Amran kaj Raydah, kaj \u201cRekonstrui la insulon Sokotra\u201d havigas cementon por ripari domojn kaj fosi putojn sur la insulo Sokotra [eo], ruinigita de uraganoj [eo] en 2015."}, {"text_idx": "#000127", "text": "\u201cKaj se ni mem farus tion?\u201d"}, {"text_idx": "#000128", "text": "La preparitaj mang\u0302oj estas c\u0302iumatene disdonataj en la lernejo. Foto kun permeso de Faten por Solidarios sin Fronteras."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Dum vojag\u0302o al Jemeno en 2012, Eva renkontis Faten. Eva estis rigardanta naskig\u0302feston je apuda tablo en kafejo de Sanao kiam la datrevenantino donacis al s\u0302i pecon da kuko. Tio estis Faten. Ili amikig\u0302is kaj poste revidis unu la alian plurfoje, la lastan fojon en 2015, dum la lasta vojag\u0302o de Eva al Sanao. Faten memoras:"}, {"text_idx": "#000130", "text": "A few weeks after the war began, I was on WhatsApp (as usual) and I asked Eva, \u201ccan we do something to help?\u201d. She answered that she would look for an organization in Spain with her friend Noe\u0300lia, and I was to look for one here in Yemen."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Kelkajn semajnojn antau\u0306 la komenco de la milito, mi estis en Whatsapp (kiel kutime) kaj demandis Eva: \u201cC\u0302u ni povas ion fari por helpi?\u201d Eva respondis ke s\u0302i serc\u0302os organizaj\u0302on en Hispanio kun s\u0302ia amikino Noe\u0300lia, kaj mi devis serc\u0302i plian c\u0302i tie en Jemeno."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Eva, kiu havas 15 jarojn da sperto en internacia kunlaborado, renkontis neniun fidindan etan NRO-n en Jemeno. Tiel s\u0302i, Faten kaj la tria amikino, Noe\u0300lia, decidis krei memstare organizaj\u0302on en la sama jaro. Eva kaj Noe\u0300lia okupig\u0302as pri la kolektado de mono kaj uzas sociajn retejojn, radion, gazetaron kaj prelegojn por klarigi sian laboron kaj allogi kontribuantojn. La plejmulto donacas rete kaj dank\u2019 al amasfinancado, SSF financas c\u0302iujn projektojn aparte. En Jemeno, Faten respondecas pri la surloka administrado de la operacioj \u2014 ofte en sia propra hejmo. La tri virinoj formas la c\u0302iutagan estraron kaj klopodas plej eble bone kombini siajn taskojn en la NRO kun siaj c\u0302iutagaj profesiaj taskoj."}, {"text_idx": "#000133", "text": "SFF regule kundividas fotojn, videojn kaj detaligitajn aktualigojn en siaj sociaj retejoj. Ili ankau\u0306 disvastigas informan enhavon por sensivigi pri la milito en Jemeno, c\u0302efe pri la rolo de Hispanio kaj de aliaj landoj en la liverado de armiloj uzataj en la konflikto."}, {"text_idx": "#000136", "text": "La projekto Wikimujeres [Vikivirinoj] laboras en hispane kaj katalune parolantaj landoj por helpi s\u0302ang\u0302i tiun demografian malekvilibron. Lau\u0306 ilia retejo:"}, {"text_idx": "#000137", "text": "Somos un grupo de usuarias de Wikipedia preocupadas por la diversidad y la neutralidad de la Wikipedia y dispuestas a trabajar para disminuir (y en un futuro eliminar) la brecha de ge\u0301nero y culturas que existe en la enciclopedia ma\u0301s consultada en internet."}, {"text_idx": "#000138", "text": "Ni estas grupo de Vikipedio-uzantoj, kiuj zorgas pri la diverseco kaj la neu\u0306traleco de Vikipedio. Ni volas labori por malgrandigi (kaj estontece forigi) genran kaj kulturan brec\u0302ojn, kiuj ekzistas en la plej vaste konsultata enciklopedio en la reto."}, {"text_idx": "#000139", "text": "Ilia celo estas envolvi pli da virinoj kiel aktivajn redaktorojn, kiuj ankau\u0306 povas kontribui kun pli da artikoloj rilataj al virinoj kiel biografioj, kaj ankau\u0306 pli da artikoloj fare de evolulandaj virinaj redaktoroj. Ili okazigas semajnajn kunvenojn en du lokoj en Madrido kaj Barcelono. C\u0302i tiuj surlokaj servoj plenumas gravan rolon en la formo de trejnadoj kaj edit-a-thons [redaktaj maratonoj], kiuj estas organizataj kiel ofte vid-al-vidaj eventoj kun la celo kunlabore krei kaj plibonigi artikolojn en Vikipedio."}, {"text_idx": "#000141", "text": "Lastatempaj edit-a-thons enfokusig\u0302as al aldonado de novaj artikoloj pri virinaj fotistoj kaj sciencistoj, kaj do estas kunorganizataj kun Wikimujeres kaj okazigataj c\u0302e la Medialab-Prado en Madrido."}, {"text_idx": "#000143", "text": "La Fortreso de Alhambro en Granado, Hispanio, estis konstruita de la arabparolantaj mau\u0306roj en la 13-a jarcento, kiam ili regis partojn de la ibera duoninsulo. Foto de Jeanne Menj. CC BY-ND 2.0"}, {"text_idx": "#000144", "text": "Tiu c\u0302i artikolo kaj radioraporto de Joy Diaz por The World originale aperis c\u0302e la 15-an de oktobro 2015, kaj estas reeldonita c\u0302i tie kiel parto de enhavo-inters\u0302ang\u0302a konsento."}, {"text_idx": "#000145", "text": "Ribah Massif, origine el Libano, estis instruistino de mia filino en Au\u0306stino. Kiel knabineto, mia filino Camila, parolis c\u0302efe en la hispana. Kaj Massif memoras tagon, kiam Camila estis c\u0302agrenita, c\u0302ar s\u0302i ne povis rememori vorton en la angla."}, {"text_idx": "#000146", "text": "S\u0302i diris al mi ion pri sia camis,\u201d Massif diras."}, {"text_idx": "#000147", "text": "Camisa estas la vorto en la hispana por \u201cc\u0302emizo\u201d kaj Massif komprenis g\u0302in perfekte, c\u0302ar camis signifas same en la araba."}, {"text_idx": "#000148", "text": "\u201cMi pensis \u2018Ho! Estas iom da vortoj kiuj rilatas al la araba,'\u201d s\u0302i diras."}, {"text_idx": "#000149", "text": "Por vidi kiom similas la du lingvoj inter si, Massif kaj mi faris ekzercon. Mi diris vorton en la hispana, kaj s\u0302i rediris g\u0302in en la araba."}, {"text_idx": "#000150", "text": "\u201cNi diru ceit,\u201d Massif diras."}, {"text_idx": "#000151", "text": "Pro tio ke mi nun konsciig\u0302as, s\u0302ajnas al mi ke mi au\u0306das arabajn vortojn c\u0302ie."}, {"text_idx": "#000154", "text": "Au\u0306, la frapfrazo de la forpasinta kantistino Celia Cruz, \u00a1Azucar!, signifas sukero, surbaze de alia araba vorto."}, {"text_idx": "#000156", "text": "\u201cPrecipe se vi vojag\u0302as en la sudo de Hispanio. Ekzemple, en Merido, en la urbo kie mi naskig\u0302is, ni havas la Alcazaba Arabe, araban fortikaj\u0302on,\u201d Parejo diras. \u201cDo, vi povas vidi tion en la urboj nuntempe, sed vi povas ankau\u0306 vidi tiun islaman c\u0302eeston, tiun araban c\u0302eeston en la lingvo.\u201d"}, {"text_idx": "#000157", "text": "Kompreneble, tiu c\u0302eesto vojag\u0302is al Ameriko kun la hispanoj. C\u0302irkau\u0306 4 000 hispanaj vortoj vers\u0302ajne venas rekte el la araba. Tial Maria Gutierrez, meksika helplaboristino c\u0302e ne-profitcela organizaj\u0302o en Jordanio, diras ke s\u0302i portas kajereton kien ajn s\u0302i iras."}, {"text_idx": "#000158", "text": "\u201cJes! Mi provas c\u0302asi c\u0302iujn tiujn vortojn. Mi ofte taksas, \u2018Unu plia vorto!\u2019 Almenau\u0306 c\u0302iutage mi trovos vorton, kaj mi pensos, \u2018Ho, g\u0302i estas precize same kiel en la hispana!\u2019 au\u0306, \u2018G\u0302i estas tre simila al la hispana,'\u201d s\u0302i diras."}, {"text_idx": "#000159", "text": "Ju pli frue Gutierrez majstras la lingvon, des pli baldau\u0306 s\u0302i agos efike en sia helplaboro, kaj nuntempe la kapablo paroli la hispanan donas al s\u0302i s\u0302parvojon."}, {"text_idx": "#000160", "text": "Sed kial tiu kunig\u0302o de la hispana kaj la araba gravu al usonanoj? Nu, la du plej parolataj lingvoj en Usono estas la angla kaj la hispana. Do iuj homoj, inkluzive Parejon, scivolas kio povus okazi al c\u0302i tiuj lingvoj dum la tempo pasas."}, {"text_idx": "#000161", "text": "Lingvoj adaptig\u0302as kaj pruntas vortojn el la aliaj, precipe el tiuj, kiuj ekzistas en proksimeco."}, {"text_idx": "#000162", "text": "\u201cMi ankorau\u0306 memoras kiam mi unuafoje venis al Teksaso,\u201d Parejo diras. \u201cMi iris al tiu c\u0302i restoracio kun mia edzino, kaj la kelnero demandis nin, \u2018C\u0302u vi volas verspermang\u0302i ene au\u0306 vi volas iri al la patio?\u201d Mi neniam au\u0306dis tiun vorton en la angla.\u201d"}, {"text_idx": "#000163", "text": "Patio (korto) estas vorto de la hispana."}, {"text_idx": "#000164", "text": "Se jam la influo sur la angla ekzistas g\u0302is la punkto, ke ni ofte s\u0302ercas pri la ekzisto de \u201cSpanglish,\u201d imagu kion usonanoj parolos post 100 au\u0306 200 jaroj, kiam dekoj da milionoj da pliaj hispanlingvanoj log\u0302os en Usono."}]