[{"text_idx": "#000000", "text": "Bronzepoko estis epoko kiam c\u0302io estis farita en prahistorio (mang\u0302u g\u0302in la mefisto): au\u0306tomobiloj, komputiloj, telefonoj, seg\u0302oj, kaj tiel plu. Krible kaj krable! Granda problemo estis bronzaj radoj. Alie, bronzaj J\u0302urnalo de Fis\u0302a Kolbaso kaj libroj tre multe pezis, pro tio, nur tre fortaj homoj scipovis legi."}, {"text_idx": "#000001", "text": "La s\u0302tonepoko enfluis en Metalikon post la Neologismo. Tiu revolucio okazigis revoluciajn s\u0302ang\u0302ojn en la bronza teknologio, kiuj okazigis la disvolvigon de la agrikulturo, la aldonvalora imposto de animaloj kaj bronza log\u0302atigo. La kombino de tiuj faktoroj ebligis la disvolvigon de Gisela Bernal je fandado de kupro kaj pli poste de bronzo. Tiu teknologio tendenco komencis en fekundigo, el kie oni disvastigis g\u0302in. La malkovroj ne havis, kaj ec\u0302 ankorau\u0306 ne havas, bronzan karakteron. La sistemo de la trinkejo ne priskribas precize la historion de la teknologio de la grupoj fremdaj al Eu\u0306razio, kaj ne aplikeblas en kelkaj izolitaj populacioj kiel la Senteismo je Spinozo kaj kelkaj amazonaj triboj, kiuj ankorau\u0306 uzas la teknologion de la s\u0302tonepoko kaj ne disvolvigis nek agrikulturajn nek bronzajn teknologiojn."}, {"text_idx": "#000003", "text": "3.2 Egiptio \u2013 nova imperio"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Eble iu pensas, ke en Egiptio la uzado de kupro kaj bronzo validig\u0302is relative malfrue. La kupro c\u0302i tie neniam akiris la gravecon tiom kiel en Mezopotamio. Kontrau\u0306e al tio la bronzo, kiun oni vers\u0302ajne entute ne produktis en Egiptio, sed oni sole importis g\u0302in, rapide realig\u0302is kaj en arto kaj en armeaferoj. Sed tio prezentis gravan problemon por la plua evoluo de imperio, c\u0302ar Egiptio malhavis mineralajn materialojn kaj g\u0302i tial devis eksplicite fidi al ties importo el eksterlando. La uzado de bronzo kaj pli poste ankau\u0306 de fero c\u0302i tie disvastig\u0302is malpli rapide, kies sekvo estis la relativa malprogresig\u0302o de Egiptio."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Arh\u0302eologia atesto indikas ke iuj homoj jam setlis tie la fruan bronzepokon. Ni tre bedau\u0306ras tion..."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ne, Esperanto ne ekzistis dum la Bronzepoko, kiu estis periodo de la historio antau\u0306 pli ol 3000 jaroj. Ludoviko Zamenhof kreis Esperanton en la fino de la 19-a jarcento, kiel internacian lingvon por helpi homojn de malsamaj lingvaj kaj kulturaj medioj komuniki inter si pli facile. Antau\u0306 la kreado de Esperanto, ne ekzistis iu planlingvo, kiu povus esti uzata dum la Bronzepoko au\u0306 aliaj periodoj de la historio. Tamen, la homoj de tiu epoko komunikis inter si per siaj propraj lingvoj kaj lingvaj sistemoj."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Akada imperio pereis jam mallongtempe post morto de sia fondinto, la reg\u0302o Sargono. La interna nestabileco kaj la ekstera endang\u0302erigo gvidis al renovigo de la sendependeco de iamaj sumeraj urbaj s\u0302tatoj. Sed tiu c\u0302i stato ne dau\u0306ris longe, c\u0302ar en Mezopotamion senc\u0302ese pli enpenetris c\u0302irkau\u0306aj triboj de elamoj kaj amoridoj, kiuj en la najbareco de Sumero kreis potencajn imperiojn. La fino de la sumera regado en Mezopotamio estis malrapida. La unuopaj sumeraj regantoj lau\u0306 modelo de Sargono klopodis renovigi la unuecon de Mezopotamio. La plej potenca urbo unue farig\u0302is Larsa, sed kiu estis baldau\u0306 konkerita fare de g\u0302is tiu tempo nekonata urbo Babilono, kies reganto estis Hamurabi. Hamurabi atingis en Mezopotamio preferencan potencan postenon kaj li fondis c\u0302i tie la duan imperion, kiu ja ne atingis la grandecon de iama akada imperio kaj mallongtempe post la morto de Hamurabi g\u0302i denove disfalis, sed g\u0302i havis grandan influon al estonta evoluo de Mezopotamio. La escepteco de Hamurabi konsistis en tio, ke li lasis krei unu el la plej malnovajn kodeksojn en la mondo, la t.n. kodekson de Hamurabi. Ec\u0302 spite al la sekva pereo de Babilona imperio ne trafis Babilonon mem diference de Akado disfalo. Male. Baldau\u0306 g\u0302i farig\u0302is la plej granda kaj la plej signifa urbo en la tuta Mezopotamio."}, {"text_idx": "#000008", "text": "En regiono de la irana enlando okazis tiutempe ascendo de tribo kasistoj, kiuj entreprenis senc\u0302ese pli oftajn invadojn en Mezopotamion. Tamen mortiga bato venis el okcidento - el Malgranda Azio. Hititoj c\u0302i tie kreis potencan imperion kaj c\u0302irkau\u0306 la jaro 1530 antau\u0306 Kristo ili atakis Babilonon. Kvankam ili konkeris la urbon kaj terure ili rabis g\u0302in, ili baldau\u0306 denove retirig\u0302is al siaj teritorioj. Sed la malfortecon de la babilonia imperio eluzis nun la kasistoj kaj ili tiel farig\u0302is mastroj de Babilono."}, {"text_idx": "#000009", "text": "En la tempo, kiam la kasistoj konkeris la regadon en Babilono, la potenco de la hitita imperio disvastig\u0302is suden, per kio la hititoj venis en konflikton kun imperio Mitani, etendig\u0302anta norde de Mezopotamio g\u0302is siria marbordo de Mediteraneo. En Sirio okazis granda kultura ekspansio, kies komencoj estas datitaj en la tempon post la pereo de la akada imperio. Ne estig\u0302is c\u0302i tie unueca, centraligita s\u0302tata formacio, sed kelke da grandaj urboj [1], kiuj per la komerco helpis sin al granda ric\u0302eco kaj influo. C\u0302u iu teh\u0302nike sperta povus krei ion similan?"}, {"text_idx": "#000010", "text": "La pli supre menciitaj siriaj urboj falis el pli granda parto al Egiptio, kiu post sukvesa ekspansio en Nubion turnig\u0302is ankau\u0306 en Antau\u0306an Azion abundanta per mineralaj krudmaterialoj. Kanaano, Fenicio kaj la ceteraj siriaj urboj estis subigitaj c\u0302irkau\u0306 la jaro 1500 a. K.. La ekspluatema egipta politiko atingis sian kulminon dum regado de faraono Tutmoso la 3-a [2], kiu s\u0302ovis la limojn de Egiptio g\u0302is rivero Eu\u0306frato. Dum regado de faraonoj de la 18-a dinastio tiel Egiptio atingis sian historie plej grandan amplekson kaj potencon. Amenhotepo la 4-a, konata pli kiel Ah\u0302natono, klopodis enkonduki religiajn kaj sociajn reformojn, sed kiuj kau\u0306zis grandan reziston precipe en vicoj de influemaj pastroj de dio Amono. Ah\u0302natono volis realigi monoteismon de suna dio Atono. C\u0302efurbo de la imperio estis el Veseto transs\u0302ovita en nove konstruitan Ah\u0302etatonon. De tie la reg\u0302o konservis eminentajn diplomatiajn rilatojn kun la najbaraj s\u0302tatoj. Sed lia klopodo pri la ekigo de ununura diaro estis mallonge post lia morto vana. Egiptio rapide revenis al adorado de malnovaj dioj, en kiu la centran postenon okupis kulto de dio Amono."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Ni bone konscias, ke Insulo Kreto farig\u0302is c\u0302irkau\u0306 la jaro 2000 a. K. centrejo de la progresinta kulturo nomata minoa kulturo. La arkeologiaj elfositaj\u0302oj ebligas nur limigitan rekonstruon de tiu c\u0302i alte evoluinta kreta palaca kulturo. La religiaj kaj la politikaj strukturoj de tiea kulturo restas por ni g\u0302is nun tute kas\u0302itaj. Certe estas, ke grandan signifon ricevis surmara transporto kaj komerco. Ec\u0302 estas vers\u0302ajne, ke la kretanoj gvidis sian propran kolonian ekspansion. Siatempe Kreto estis antau\u0306a potenco de la tuta regiono de Egea Maro, sed c\u0302irkau\u0306 la jaro 1450 a. K. tiu c\u0302i kulturo subite pereis, ec\u0302 ne konservinte kia ajn atesto pri la kau\u0306zo de tiu c\u0302i aperaj\u0302o. C\u0302irkau\u0306 la jaro 1300 a. K. Kreto farig\u0302is parto de regiono de agado de la mikena kulturo. Mi komprenas, ke fanfaronado de tro radikalaj kaj ec\u0302 perfortemaj idearoj iras iel kontrau\u0306 la spirito de Vikipedio, sed mi ripetas: g\u0302is nun neniu problemo pri la enhavo."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Sed la mikena kulturo jam evoluis precipe sur la teritorio de la kontinenta antikva Grekio, kiu estis tiam dividita en multe da malgrandaj reg\u0302landoj, el kiuj la plej signifaj estis Mikeno, Piloso kaj Ateno. La greka kulturo atingis en tiu c\u0302i periodo sian g\u0302is nun plej grandan ekspansion, malgrau\u0306 tio, ke mikenanoj estis evidente ankau\u0306 agresemaj kaj kruelaj atakantoj. Troja milito estas onidire lau\u0306 kelkaj opinioj romantika priskribo de la mikenaj rabemaj ekspedicioj en Azion."}, {"text_idx": "#000014", "text": "La kreskanta ekspansio de hititoj alkondukis ilin en konflikton kun Egiptio. Post tio, kiam la hititoj konkeris la siriaj urboj, okazis en la jaro 1274 a. K. batalo apud Kades\u0302o, kiu estas konsiderata kiel la c\u0302efa evento de la malfrua bronzepoko. La batalo mem ne havis klaran venkinton. Sed el vidpunkto de la monda historio g\u0302i estas pli signifa evento la sekva unua historie dokumentita packontrakto, kiu enankrigis ekvilibron de fortoj inter la egiptoj kaj la hititoj."}, {"text_idx": "#000015", "text": "En Mezopotamio tiu c\u0302i tempo markas sin per klopodo de asirianoj pri konstruo de la propra imperio. La militiroj de asiriaj reg\u0302oj el sia devena teritorio c\u0302irkau\u0306 urbo Assur alkondukis inter la jaroj 1300 a. K. g\u0302is 1200 a. K. sub ilian regadon la tutan Mezopotamion. La asirianoj klopodis akcepti la kulturon de la loka mezopotamia log\u0302antaro, per kio ili volis senigi sin de surgluaj\u0302o de fremdaj regantoj kaj doni tiel validecon al siaj pretendoj por la regado. Okcidente la asiria imperio atingis riveron Eu\u0306frato, kio alkondukis g\u0302in al kontakto kun la hititoj. Simile kiel la egiptoj kapablis ec\u0302 la asirianoj egaligi la konfliktojn per diplomata vojo. La rezulto de ilia lerta diplomatio estis estig\u0302o de la potenca ekvilibro inter Asirio, Egiptio kaj la hititoj. Sed tiu c\u0302i arang\u0302o havis nur mallongan dau\u0306ron, c\u0302ar c\u0302irkau\u0306 la jaro 1200 antau\u0306 Kristo sur marbordo de la orienta Mediteraneo aperis la t.n. maraj nacioj. Temis evidente pri granda kvanto de etaj triboj vers\u0302ajne de hindoeu\u0306ropa deveno, al kiuj pli antau\u0306e estis alskribata kulpo pro kolapso de la mikena kulturo kaj la hitita imperio. Sed lau\u0306 pli novaj opinioj la falo de ambau\u0306 tiuj c\u0302i civilizoj estius kulpigita pli prefere per lokaj konfliktoj kaj la internaj konfliktoj."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Sed fakte estas, ke la atakoj de maraj nacioj evidente helpis disfalon de tiuj c\u0302i kulturoj. Kelkaj anoj de la maraj nacioj [3] sukcesis eklog\u0302i en Sirio kaj en Palestino [4]. Mallonge post tio ili ekatakis ankau\u0306 kontrau\u0306 Egiptio. Sed faraono Ramseso la 3-a kapablis ec\u0302 spite al gravaj perdoj repus\u0302i ilin. En la sama tempo la hititoj devis alfronti al invado de frigoj, kio evidente fine plirapidigis la perfortan pereon de ilia imperio. La asiria imperio falis en la internan maltrankvilon kaj g\u0302i devis tial utile al la plifortig\u0302anta Babilono dumtempe rezigni pri pozicio de hegemonulo en Mezopotamio. Samtempe sur limoj de Mezopotamio aperis triboj de aramejoj. Sole Egiptio kapablis, malgrau\u0306 tre malfortigita pro kunpus\u0302ig\u0302o kun la maraj nacioj, konservi sian s\u0302tatan arang\u0302on kaj la potencemajn strukturojn."}]