[{"text_idx": "#000000", "text": "Gravitaj ondoj tremigis la mondon - nobel premio por fiziko 2017"}, {"text_idx": "#000001", "text": "En la jaro 2015, la teamo de LIGO detektis unuafoje la gravitajn ondojn kiuj disfluis de la kunfandig\u0302o de du nigraj truoj. Du jarojn poste, Kip Thorne, Rainer Weiss kaj Barry Barish kiuj c\u0302iuj estas forte ligitaj al la konstruado de la observejo kaj la observado mem, estis lau\u0306dataj per la Nobel-Premio por fiziko. Ne estas kutima ke oni ricevas Nobel-Premion nur du jarojn post sia malkovro en tiu fako, sed doni g\u0302in al ili certe ne estis tro rapida elekto. Ilia kontribuo al fiziko kaj kosmologio promesas multe. Tamen indas scii, kio gravita ondo estas."}, {"text_idx": "#000002", "text": "La Nobel-Premio surhavas bildon de la Sveda sciencisto Alfred Nobel, kiu jxus antaux sia morto kreis premion por la plej influaj malkovroj de la jaro"}, {"text_idx": "#000003", "text": "La unua granda pas\u0302o por kompreni graviton estis la leg\u0302oj de Newton. Li estis Angla fizikisto kaj matematikisto kiu vivis de la dek sepa g\u0302is la dek oka jarcento. Per bone observi la lunon, aliajn astrojn kaj objektojn surtere li ekkomprenis ke c\u0302iuj objektoj en la universo sekvas la samajn leg\u0302ojn. Tio signifis ke grandaj objektoj kiel la luno kaj la Tero spertas la saman gravitan forton kiel pomo kiu falas de arbo. Nur la maso kaj la distanco de la du objektoj influis la grandecon de tiu forto. La modelo de Newton estas tau\u0306ga por priskribi la plej diversajn situaciojn kaj estis uzata por longan tempon, sed en la dudeka jarcento ig\u0302is klara ke la esceptoj estis pli gravaj ol oni pensis. Pluraj sciencistoj elpensis novajn teoriojn pri la plej eta kaj la plej granda, sed unu el la plej konataj estis la Germana fizikisto Einstein."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Einstein ne vidis graviton kiel sagoj de forto inter du objektoj. Li vidis grandan kvardimensian kampon kiu plenigis la tutan universon, kiun ni nomas spactempon. En spactempo ekzistas forta ligo inter spaco kaj tempo. Se objekto movig\u0302as rapide tra spaco, g\u0302i malpli rapide movig\u0302as tra tempo. Se g\u0302i ne movig\u0302as tra spaco, g\u0302i maksimume rapide movig\u0302as tra tempo kaj se g\u0302i movig\u0302as tiom rapide kiel lumo, tempo haltas. Ankau\u0306 gravito forte influas spactempon. C\u0302iu objekto kun maso au\u0306 energio strec\u0302as la kampon. Tion ni spertas kiel graviton. Ju pli da maso objekto havas, des pli da strec\u0302ig\u0302o kaj des pli forte g\u0302i tiras aliajn objektojn."}, {"text_idx": "#000005", "text": "La suno havas pli da maso ol a tero kaj strec\u0302as spactempon pli forte"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Granda diferenco inter la priskriboj de Newton kaj Einstein estas ke la interagoj de objektoj okazis tuj. Se la Tero subite malaperus en tiu modelo, la Luno tujforflugus en rekta linio. La Luno forflugus ankau\u0306 en la modelo de Einstein, sed g\u0302i bezonus tempon por reagi. Informoj ne povas vojag\u0302i pli rapide ol lumo kaj tio ankau\u0306 veras por gravito. La informoj de la s\u0302ang\u0302ig\u0302o de gravito do vojag\u0302us al la Luno tiom rapide kiel lumo, kio dau\u0306rus pli malpli sekundo. Kompreneble la Tero ne tuthazarde malaperos, sed ja estas aliaj objektoj en la universo kiuj povas elsendi gravitajn ondojn. Temas pri objektoj kiuj rapide movig\u0302as. Detekti tiujn ondojn tamen ne estas facile, c\u0302ar gravito estas tre malforta kompare kun aliaj fortoj kaj g\u0302ia forto pli rapide malkreskas ol la distanco g\u0302is la fonto kreskas (kvadrate kontrau\u0306 linie). Pro tiu kialo oni povas detekti parojn da nigraj truoj au\u0306 neu\u0306tronaj steloj kiuj kunfandig\u0302as au\u0306 supernovaoj (mortantaj steloj kies ekstera travolo estas perforte pafataj eksteren) kiuj nesimetrie eksplodas."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Du rapide movig\u0302antaj nigraj truoj kau\u0306zas ondojn en spactempo"}, {"text_idx": "#000008", "text": "La detektiloj estas sendube inter la plej elstaraj pecoj de ing\u0302enierado en homa historio. Ili konsistas el du grandaj \u201dbrakoj\u201d de kvar kilometoj kiuj tus\u0302as unu la alian en la formo de la litero \u201dL\u201d. La brakoj enhavas la plej grandan vakuon surtere krom tiu en la LHC (Granda Koliziigilo de Hadronoj) sub la landlimo inter Svislando kaj Francio. Tiu vakuo estas necesa por ke la laseroj ene ne estu g\u0302enataj de molekuloj en la aero kaj por eviti tremoj de sono kaj varmo kiuj povus enombrigi la tremojn de la gravitajn ondojn. La brakoj de la detektilo estas tiom longaj, ke la kurbig\u0302o de la tero kau\u0306as altecdiferencon de unu metro. Tial la konstruaj\u0302o estis kiel eble plej plate konstruita, kio estis giganta defio. Ankau\u0306 estas multaj pasivaj kaj aktivaj sistemoj por kontrau\u0306i bruon el teraj fontoj. Konataj fontoj de bruo estas mezurataj kaj kompensataj per komputilaj programoj kaj avancitaj analizteh\u0302nikoj estas uzataj por filtri la bruo kiu restas. La vera mezurado estas farata de la lasero kies lumo estas dividata kaj eniras ambau\u0306 brakojn, kie g\u0302i estas tre precize spegulata. Kiam la lumo revenas g\u0302ia heleco estas mezurata. Lumo estas ondo, do g\u0302i povas montri interferoskemo. Tio signifas ke kiam du ondoj renkontig\u0302as, iliaj amplitudoj (intenseco au\u0306 heleco de la lumo) estas adiciataj. Kiam du pintoj kombinig\u0302as, ili ig\u0302as ec\u0302 pli helaj, sed kiam pinto kaj valo renkontig\u0302as, ili nuligas unu la alian. Tio ankau\u0306 okazas kiam la du partoj de la lasero renkontig\u0302as, sed se unu el ili alvenas pli frue ol la alia, la pintoj kaj valoj de la du briloj ne plu estos sur la sama loko, kio s\u0302ang\u0302os la interferon de la lumo. La rezulto estas eta malkresko de la heleco."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Kiam gravita ondo trafas la detektilon, g\u0302i strec\u0302os unu el la brakojn, kio signifas ke g\u0302i estas pli longa ol la alia. Ankau\u0306 la ondolongo de la lumo s\u0302ang\u0302ig\u0302as, sed tion oni ne povas mezuri, c\u0302ar g\u0302i ne plu estos strec\u0302ita kiam la gravita ondo trapasis. Kio ja s\u0302ang\u0302ig\u0302as estas la longo de la vojo kiun la lumo devas trapasi, relative al la longo de la alia brako. Pro tio ke la rapido de lumo restas konstanta, tio signifas ke unu el la briloj alvenos iomete post la alia kaj tio kau\u0306zas mezureblan s\u0302ang\u0302ig\u0302on de la interferoskemo. La strec\u0302ig\u0302o de la kvarkilometra brako estas c\u0302irkau\u0306 milono de la kerno de atomo. Tion oni povas rigardi kiel la distanco al aliaj steloj kiu strec\u0302ig\u0302is je la dikeco de homa haro. Estas preskau\u0306 neebla tute forigi c\u0302iun bruon kiam oni havas tiom senteman detektilon. Tial oni konstruis du detektilojn, unu je ambau\u0306 flankoj de Usono kun c\u0302irkau\u0306 trimil kilometroj inter si. Per havi grandan distancon inter la detektiloj, oni povas kompari la rezulojn. Kiam peza au\u0306to c\u0302e unu el la detektiloj kau\u0306zus falsa signalo, tiu signalo nur estos mezurebla en unu detektilo. Aliflanke oni scias ke signalo kiu mezureblas en du detektiloj malvers\u0302ajne estas loka. Por esti ec\u0302 pli certa oni povas esperi ke la fonto de gravitaj ondoj ankau\u0306 elsendas lumon. Tio okazas ekzemple dum supernovao. Kompreneble misdetektoj povas c\u0302iam okazi, sed ili estas ege malvers\u0302ajne kaj ju pli da ondoj oni detektas, despli facile oni povas taksi la probablecon de vera detekto."}, {"text_idx": "#000010", "text": "La komparo de tri detektiloj kiuj c\u0302iuj detektis la saman ondon"}, {"text_idx": "#000011", "text": "La detektilo VIRGO en Italio ankau\u0306 helpas plicertigi sciencistojn, sed g\u0302i havas aldonan avantag\u0302on. G\u0302i donas adreson al la ondoj. Ankau\u0306 kiam oni uzas satelitojn por trovi sian vojon surtere, oni bezonas tri samtempe. La kialo estas simpla. Se oni detektas ondon per unu detektilo, g\u0302i povintus veni de ajna direkto. Se oni detektas per du detektilojn, oni povas mezuri diferencon de tempo, c\u0302ar la ondo c\u0302iam trafas unu detektilon unue. Tiel oni povas mezuri g\u0302ian direkton en du dimensioj. Se oni havas trian detektilon tamen, oni povas tre precize kalkuli la direkton de la fonto en tri dimensioj. Tio igas la detektilojn multege pli valoraj kiel sciencaj instrumentoj ol antau\u0306e."}, {"text_idx": "#000012", "text": "La fontoj de malsamaj gravitaj ondoj en la kosmo \u2013 La regiono de GW170814 estas multe pli eta pro la aldona precizeco de uzi tri detektilojn"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Pro la peno de la gajnintoj de la Nobel-Premio de c\u0302i-jare, ni lernis ke paroj de nigraj truoj ekzistaj kaj ke nigraj truoj de tridek sunmasoj troveblas, sed tio nur estas la komenco. Teleskopoj jam estis la okuloj de astronomoj dum jarcentoj, sed nun ili havas ankau\u0306 orelojn. Per la malaltaj frekvencoj de gravitaj ondoj ni povas observi partojn de la universo kiuj estis kas\u0302itaj al ni antau\u0306e kiel nigraj truoj kaj la komenco de la universo mem. La detektiloj nun estas tiom sentemaj ke ili trovis kunfandig\u0302o de nigraj truoj 1,3 miliardoj da kilometroj for kaj ili ec\u0302 ne jam estas tute pretaj. Ing\u0302enieroj antau\u0306vidas ke kiam la detektiloj atingas ilian kalkulitan sentemecon, oni povos detekti c\u0302irkau\u0306 kvardek gravitajn ondojn jare en regiono kiu enhavas multajn galaksiojn. Kio klaras estas ke c\u0302i tio ne estos la lasta fojo ke ni au\u0306dis pri gravitaj ondoj."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Multaj bildoj el cxi tiu afisxo venas de la retpagxo de LIGO: Caltech/MIT/LIGO Laboratory"}]