[{"text_idx": "#000001", "text": "ne serc\u0302as nur fingrospurojn, paleontologoj studas ne nur ostojn. Paleontologoj\nprovas studi la aspekton, konduton kaj medion de bestoj kaj aliaj organismoj,\nkiuj estas jam dumlonge formortintaj kaj por solvi tiom malfacilan puzlon, c\u0302iuj\nhaveblaj indikoj estas necesaj. La indikoj, kiujn paleontologoj uzas nomig\u0302as\nfosilioj kaj tiom diversas, ke oni povas senfine diskuti pri difino sen"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Kio estas fosilio?G\u0302enerale fosilioj estas konsiderataj tre malnovaj restaj\u0302oj de organismoj*. Tio signifas ke ostoj, dentoj kaj aliaj restaj\u0302oj de la organismo estas fosilioj, sed ankau\u0306 spuroj estas konsiderataj fosilioj de paleontologoj. Ec\u0302 pli tikla temo estas kiom malnovaj la restaj\u0302oj devas esti por esti konsiderataj fosilioj. Oni g\u0302enerale konsentas pri tio ke restaj\u0302oj de mamutoj estas fosilioj, sed la lastaj mamutoj vivis dum oni konstruis la piramidojn en Egiptio. La homaj kaj kataj restaj\u0302oj trovitaj en piramidoj tamen, ofte ne estas konsiderataj fosilioj. Oni ankau\u0306 povas difini fosiliojn lau\u0306 la procezo de fosiliig\u0302o, sed tiu procezo dependas de eksteraj faktoroj, do du samag\u0302aj restaj\u0302oj en malsamaj medioj povas esti en tute malsamaj fazoj de fosiliig\u0302o. La diskutado pri tau\u0306ga difino eble sonas nenecesa, c\u0302ar homoj havas g\u0302eneralan ideon pri kio fosilio estas, sed c\u0302iuj fosilioj malsamas kaj kion oni nomas fosilion kaj kion ne influas kiel homoj pensas pri ili kaj kiel ili estas studataj. La venontaj ekzemploj de fosilioj do montras ke fosilioj estas diversaj kaj interesaj, sed neniel povas reflekti la tutan fosilian rekordon."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La difino de PIV estas sufic\u0302e larg\u0302a, sed svaga kiel rezulto."}, {"text_idx": "#000004", "text": "*Kvankam mi c\u0302efe parolas pri bestoj, ankau\u0306 plantoj, fungoj kaj mikroorganismoj povas fosiliig\u0302i."}, {"text_idx": "#000005", "text": "fosilioj venas de la korpoj de bestoj, specife la ostoj. Ostoj sufic\u0302e facile\nfosiliig\u0302as, pro tio ke ili estas malmolaj kaj malfacile digestigeblaj de aliaj\norganismoj. Tio pligrandigas la s\u0302ancon ke ili povas subterig\u0302i antau\u0306 ol tute\ndetruig\u0302i. Ostoj ne estas la solaj malmolaj partoj de bestoj tamen. Multaj\nbestoj havas malmolajn s\u0302elojn, specife tiuj, kiuj vivas en la maro. Alia\nmalmola parto, kiu facile fosiliig\u0302as estas la dentoj."}, {"text_idx": "#000006", "text": "DentojDentoj estas tre gravaj al paleontologoj, pro tio ke ili diras ion pri kiel la besto mang\u0302is. Preskau\u0306 c\u0302iuj mamuloj havas specialigitajn dentojn. La akraj dentoj antau\u0306e en la bus\u0302o tau\u0306gas por mordi kaj tranc\u0302i, dum la plataj dentoj malantau\u0306e tau\u0306gas por mac\u0302ado. Per rigardi kiom de c\u0302iuj specoj iu formortinta mamulo havis kaj kiel ili ekzakte specialig\u0302is, oni povas distingi inter malsamaj specioj kaj lerni pri tio, kion ili mang\u0302is kaj kiel ili faris tion."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Interesa ekzemplo estas smilodontoj, ankau\u0306 konataj kiel sabrodentaj tigroj. Smilodontoj estis grandaj predantoj el la sama familio kiel tigroj kaj katoj, sed ili havas neniujn proksimajn parencojn, kiuj ankorau\u0306 vivas. Ili estas konataj pro iliaj du grandegaj kojnodentoj kaj multe famig\u0302is pro ilia apero en rakontoj kiel la Usona filmo \u201dIce Age\u201d, en kiu unu el la c\u0302efroluloj estas smilodonto. Malgrau\u0306 ilia dura aspekto, la dentoj sufic\u0302e facile rompig\u0302is. Surbaze de tio, oni povas konkludi ke malkiel modernaj \u201dgrandaj katoj\u201d, smilodontoj ne povis mordi siajn predojn kurante au\u0306 luktante. Oni suspektas ke antau\u0306 ol mordi, smilodontoj atakis per siaj fortaj antau\u0306aj kruregoj. Poste, ili premis la predon tiom forte kontrau\u0306 la grundon, ke g\u0302i ne plu povis movig\u0302i. Nur tiam ili povis sekure mordi kaj mortigi la predon sen rompi siajn proprajn dentojn. Tio ankau\u0306 kongruas kun la indikoj, kiujn la skeleto donas. Smilodontoj estis multe pli forte konstruitaj ol hodiau\u0306aj leonoj kaj tigroj, specife kiam temas pri la antau\u0306aj kruroj. Kvankam ili estas la plej famaj, smilodontoj ne estis la solaj bestoj kun grandaj kojnodentoj. Multaj karnovoruloj kaj ec\u0302 kelkaj herbovoruloj sendepende ekhavis ilin dum la historio de la Tero. Demandi sin kial tiuj specioj bezonis grandajn dentojn kaj kiel similaj dentoj servas bestojn kun tiom diversaj dietoj estas tre interesa demando kaj povas gvidi al multaj konkludoj pri bestoj g\u0302enerale."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ankau\u0306 s\u0302arkoj estas grupo, por kiuj dentoj multe gravas. Multaj s\u0302arkoj estas aktivaj predantoj, kiuj uzas siajn mordojn por ataki, do kompreneble iliaj dentoj estas tre gravaj por ilia travivado, sed tio ne estas la sola afero, kiu igas ilin gravaj. Mamuloj g\u0302enerale havas nur du arojn de dentoj kaj kiam ili perdas plenkreskan denton, g\u0302i ne plu rekreskos. S\u0302arkoj havas multe pli simplajn dentojn, sed ili povas konstate anstatau\u0306igi ilin. Tio signifas ke s\u0302arkoj dum sia vivo ade perdas dentojn, kiuj c\u0302iuj havas s\u0302ancon de fosiliig\u0302i. La plej grava afero tamen estas ke dentoj estas pli-malpli la solaj malmolaj partoj en la korpo de s\u0302arko. Malkiel preskau\u0306 c\u0302iuj aliaj vertebruloj, s\u0302arkoj ne havas skeleton el ostoj. Ilia skeleto konsistas el pli mola kaj elasta materialo, kiu nomig\u0302as kartilago. Ankau\u0306 homoj havas iom da kartilago, ekzemple en la oreloj kaj la nazo, do oni povas senti ekzakte kiom multe pli mola kartilago fakte estas. Pro tio ke kartilago malfacile fosiliig\u0302as, preskau\u0306 c\u0302iuj s\u0302arkaj fosilioj konsistas el dentoj kaj multaj specioj estas konataj c\u0302efe au\u0306 nur de dentoj."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Dento de Megalodon, la plej granda konata s\u0302arko, apud dentoj de modernaj blankaj s\u0302arkoj (TheBrockenInaGlory)"}, {"text_idx": "#000010", "text": "S\u0302elojSmilodontoj kaj s\u0302arkoj ambau\u0306 estas ekzemploj de vertebruloj, sed inter la plej interesaj fosilioj estas tiuj de senvertebruloj, kiuj ne havas ostojn au\u0306 vertebrulecajn dentojn entute. Malgrau\u0306 tio, multaj specioj havas malmolajn partojn kaj ili estas grava parto de la fosilia rekordo. Inter la plej famaj grupoj de fosilioj estas la trilobuloj kaj la amonitoj. Ili estas kulture gravaj kaj aperas interalie en la originaj \u201dPoke\u0301mon\u201d-ludoj. Trilobuloj estis tre diversa grupo de artropodoj, kiu vivis dum pli-malpli 250 milionoj da jaroj. Tio signifas ke ili entute vivis multe pli longe ol la dinosau\u0306roj. Trilobuloj havis multajn krabecajn kruretojn sur la ventra flanko de la korpo kaj granda s\u0302elo sur la dorso, kiu konsistis el pluraj segmentoj. Trilobulaj fosilioj estas oftaj pro tio ke la grupo ekzistis dum tiom longa tempo, sed ankau\u0306 pro alia fakto. Trilobuloj estis unu el la unuaj grupoj, kiuj uzis mudadon por pli facile kreski. La s\u0302elo ne kunkreskis kiel la hau\u0306to de mamuloj, do por dau\u0306re kreski, trilobuloj foje mudis kaj lasis la malnovan s\u0302elon, por ke pli granda s\u0302elo kresku. C\u0302iu lasita s\u0302elo povas fosiliig\u0302i, do unu individuo povas lasi multajn fosiliojn dum sia vivo kaj tio estas grava faktoro por klarigi ilian abundecon."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Trilobuloj estas amase trovataj kaj ec\u0302 komerce vendataj."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Amonitoj estas formortinta grupo de kappieduloj, kiel la vivantaj polpoj, kalmaroj kaj nau\u0306tiloj. Modernaj kappieduloj malfacile fosiliig\u0302us, pro tio ke ili apenau\u0306 havas malmolajn partojn. Polpoj senprobleme iras tra tuboj, kiuj multe malpli larg\u0302as ol ili mem. Nur la nau\u0306tiloj havas veran eksteran s\u0302elon. La s\u0302eloj de nau\u0306tiloj ne nur protektas ilin, sed ankau\u0306 gravas por nag\u0302ado. Kvazau\u0306 submars\u0302ipo, nau\u0306tiloj povas plenigi la s\u0302elon per gaso por igi ilin flosi pli facile. Komence c\u0302iuj kappieduloj havis tian s\u0302elon, sed la grupo, kiu gvidis al modernaj kalmaroj kaj polpoj, internigis la s\u0302elon kaj malrapide perdis g\u0302in, kio ebligis al ili vivi sub pli altaj premoj profunde en la maro. La amonitoj estis tre diversa grupo, kiu vivis multe pli haste ol aliaj s\u0302elhavantaj kappieduloj. Ili havis multajn idojn, kiuj kreskis rapide por konkursi kontrau\u0306 rapidaj fis\u0302oj, kiuj disvastig\u0302is en devonia epoko. Amonitoj ig\u0302is nekredeble sukcesaj kaj senc\u0302ese diversig\u0302is. Iliaj s\u0302eloj havis tre malsamajn formojn kaj povis esti simplaj spiraloj, sed aliaj estis heciloj, rektaj konusoj au\u0306 ec\u0302 kompleksaj kombinoj de motivoj. Ankau\u0306 inter membroj de la samaj specioj ekzistis diferencoj. Oni pensas ekzemple ke seksa duformismo ekzistis inter amonitoj. Bedau\u0306rinde iliaj s\u0302eloj vers\u0302ajne ankau\u0306 estis ilia malforto. Dum la kretacea-paleogena evento, dum kiu ankau\u0306 la dinosau\u0306roj formortis, okazis acidig\u0302o de la oceanoj. Tro acida akvo estas tre malbona por bestoj kun s\u0302eloj, pro tio ke la acido atakas la materialon, el kiu la s\u0302elo konsistas. Tio forvis\u0302is c\u0302iujn amonitojn kaj preskau\u0306 c\u0302iuj aliaj s\u0302elhavantajn kappiedulojn, sed lasis malplenan spacon por la praavoj de modernaj kalmaroj kaj polpoj, kiuj eskapis la profundecon kaj ekhavis rolojn en c\u0302iaj ekosistemoj, uzante inteligentecon kaj kamuflon por travivi anstatau\u0306 s\u0302elon. Kappieduloj eble ne havas ostojn, sed iliaj fosilioj rakontas historion, kiu komencig\u0302is en la frua komenco de bestoj surtere kaj dau\u0306re estas rakontata hodiau\u0306."}, {"text_idx": "#000013", "text": "La fosilioj de trilobuloj kaj amonitoj fakte tiom abundas, ke ili estas uzataj kiel kalendaro. Fosilioj de trilobuloj kaj amonitoj estas trovataj preskau\u0306 c\u0302ie kaj oni scias pri multaj specioj ekzakte kiam ili vivis. Tio signifas ke kiam oni trovas fosilion en iu roko de iu konata specio, oni scias el kiu tempo la roko formig\u0302is. Aldone, oni povas konkludi ke aliaj fosilioj en la sama roko venas el la sama periodo. La diveno ig\u0302as ec\u0302 pli bona kiam oni trovas plurajn konatajn speciojn, c\u0302ar tiam la roko devas veni el tempo, kiam ambau\u0306 specioj vivis kaj tio malgrandigas la marg\u0302enon. Tiu metodo de tempumado estas videbligita en la bildo c\u0302i-sube. La blanka sago reprezentas parton de la historio de la tero. Se oni trovas iun fosilion en la sama tavolo kiel du konataj specioj, c\u0302i tie indikataj per krabo kaj fis\u0302o, la fosilio devis vivi samtempe kun ili, do g\u0302i venas el la orang\u0302kolora periodo, kiam ambau\u0306 konataj specioj vivis samtempe."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Fosilioj el la sama roktavolo venas el la sama periodo."}, {"text_idx": "#000015", "text": "OvojKiam oni pensas pri ovoj, oni g\u0302enerale pensas pri la ovoj de kokinoj au\u0306 aliaj birdoj, sed preskau\u0306 c\u0302iuj bestoj surtere uzas iuspecajn ovojn por reprodukti sin. Naski \u201dpretajn\u201d idojn, kiel multaj mamuloj faras, estas la escepto. Ankau\u0306 pasintece bestoj reproduktis sin per ovoj kaj foje tiuj ovoj fosiliig\u0302is. Tio estas nekredeble interesa al paleontologoj, pro tio ke la ovoj malkas\u0302as indikojn pri la reproduktado, vartado kaj kreskado de formortintaj specioj. Bedau\u0306rinde ovoj g\u0302enerale malfacile fosiliig\u0302as, do trovi ilin estas malfacile, sed post longa serc\u0302ado oni trovis arojn da ovoj de reptilioj, insektoj kaj sennombraj aliaj specioj. Oni povus verki tutajn librojn nur pri fosiliaj ovoj kaj kion oni lernis de ili, sed por nun, du rakontoj devas sufic\u0302i."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Pterosau\u0306roj estis flugantaj reptilioj el la Mezozoiko. Ili flugis per grandaj membranoj inter la brakoj kaj kruroj, iomete kiel vespertoj. Pterosau\u0306roj ne estis dinosau\u0306roj, sed ili ja estis proksimaj parencoj. Pterosau\u0306roj estas membroj de la sukcesplena grupo de arkosau\u0306roj, kiu ankau\u0306 enhavas krokodilojn kaj iliajn parencojn, birdojn kaj nebirdajn dinosau\u0306rojn. Oni scias pri vivantaj arkosau\u0306roj, nome birdoj kaj krokodiluloj, ke ili multe pli bone prizorgas siajn idojn ol aliaj reptilioj. Tiaj kondutoj estas heredataj kaj evoluas same kiel korpaj trajtoj, do oni demandis sin c\u0302u ankau\u0306 pterosau\u0306roj prizorgis la idojn. Bedau\u0306rinde oni dum longa tempo trovis absolute neniun pterosau\u0306ran ovon kaj oni ec\u0302 komencis dubi c\u0302u pterosau\u0306roj produktas ovojn entute. Tio s\u0302ang\u0302ig\u0302is en 2004, kiam oni komencis trovi kelkajn ovojn, sed restis eta kvanto. Vera revolucio okazis en 2017, kiam esploristoj anoncis ke ili trovis restaj\u0302ojn de pterosau\u0306raj ovoj en C\u0302inio. Ili ne trovis unu au\u0306 du, sed pli ol 200 en la sama loko!"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Unuopa pterosau\u0306ra ovo supre kaj fis\u0302o sube (Tim Evanson)"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ankau\u0306 la ovoj de trilobuloj estis mistero dum longa tempo, g\u0302is ili estis unuafoje priskribitaj en 2017. La ovoj estis videblaj kiel etaj pilketoj sub la kapa parto de la s\u0302elo. Oni konkludis ke trilobulinoj vers\u0302ajne nur tenis la ovojn dum tre mallonga tempo, kio klarigas la maloftecon de ili en la fosilia rekordo. Tio estus indiko pri tio ke la ovoj vers\u0302ajne estis fekundigitaj ekster la korpo. Eble la plej interesa afero, kiun la ovetoj indikas, estas tute nova fazo en la vivo de trilobuloj. La ovetoj estas malpli grandaj ol 0,2mm, multe malpli grandaj ol la plej etaj s\u0302eloj, kiujn oni trovis g\u0302is nun. Tio povus signifi ke trilobuloj ne havis s\u0302elon, kiam ili eliris el la oveto kaj ke ili eble havis tutan vivfazon dum kiu ili estis tute molaj."}, {"text_idx": "#000020", "text": "SukcenoAlia tre konata kategorio de fosilioj estas sukceno. Kiam temas pri sukceno, oni g\u0302enerale pensas pri la aferoj kaptitaj en g\u0302i, sed ankau\u0306 sukceno mem estas fosilio. Por protekti sin, plantoj kiel koniferoj povas ellasi gluecan likvaj\u0302on, kiu nomig\u0302as rezino. La rezino havas kontrau\u0306bakteriajn kvalitojn kaj kaptas insektojn. Sub la g\u0302ustaj kondic\u0302oj, rezino povas fosiliig\u0302i. Se g\u0302i estas kovrata de tero kaj spertas altan premon, la materialo polimerig\u0302as kaj malmolig\u0302as. Tiu procezo transformas g\u0302in al sukceno. Sukceno estas bela, relative mola kaj ofte travidebla \u201ds\u0302tono\u201d, kiu estis uzita por krei juvelojn jam prahistorie. G\u0302enerale sukceno havas iom mielecan koloron, sed g\u0302i povas esti flava, blanka, rug\u0302a, bruna au\u0306 ec\u0302 blua. Kiam la rezino fosiliig\u0302as, c\u0302iuj insektoj kaj aliaj etaj bestoj restas kaptitaj en g\u0302i. La materialo protektas ilin kontrau\u0306 eksteraj fortoj kaj bakterioj, kio protektas la beston ene. Tio estas tre grava, c\u0302ar insektoj apenau\u0306 fosiliig\u0302as alimaniere. C\u0302i tiel oni trovis sennombrajn individuojn, el kiu tre granda parto reprezentis nekonitajn speciojn. La etaj vertebruloj, kiuj kaptig\u0302is same unikas, c\u0302ar ili ege bone konservig\u0302is. Unu interesa ekzemplo estas peco de sukceno, kiu enhavis parton de la vosto de eta dinosau\u0306ro. G\u0302i estis tiom bone konservita ke oni povas ankorau\u0306 vidi la detalan tridimensian strukturon de la plumetoj, kiuj kovris la voston. Ke tio eblas post dekoj da milionoj da jaroj estas nekredebla."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Araneo konservita en sukceno (Floortje Walraven)"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Ih\u0302nofosiliojNe c\u0302iuj fosilioj rekte konservas biologian materialon. Ankau\u0306 la spuroj de besto povas esti konsiderataj fosilioj se ili konservig\u0302as. Piedspuroj, nestotruoj kaj ec\u0302 ekskrementoj c\u0302iuj povas krei fosiliojn, kiujn oni nomas ih\u0302nofosiliojn. Oni ofte ne scias ekzakte kiu organismo kreis la spuron kaj nur povas ligi la fosilion al g\u0302enerala grupo de organismoj. Tial oni decidis krei apartan sistemon por nomi tiajn fosiliojn. Anstatau\u0306 specian kaj genran nomon, ih\u0302nofosiliojn apartenas al iu ih\u0302nospecio kaj ih\u0302nogenro kun propraj nomoj. Ih\u0302nofosilioj enhavas multajn informojn. Piedspuroj montras kiel kaj kiom rapide besto mars\u0302is au\u0306 kuris kaj ekskrementoj montras kion ili mang\u0302is kaj kiel ili digestis sian mang\u0302on. Unu el la plej interesaj kazoj tamen, venas el alia kategorio."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Je la fino de 19a jarcento oni komencis trovi neklarigeblajn fosiliojn en la Usona subs\u0302tato Nebrasko. Temis pri grandaj, helicaj fosilioj, kiujn oni nomis \u201dDevil\u2019s corkscrews\u201d (Korktiriloj de la Diablo). Komence oni pensis ke la fosilioj eble estis restaj\u0302oj de dolc\u0302akvaj sponguloj, au\u0306 de la radikoj de iu planto, sed neniu el la hipotezoj estis vere forta. La scienca komunumo nur ekkonsentis post la trovo de speciala fosilio, nome unu, kiu enhavis la restaj\u0302ojn de Palaeocastor, parenco de hodiau\u0306aj kastoroj. Platoj kaj sponguloj kompreneble ne enhavas ostojn, do c\u0302i tio estis tre klara indiko pri tio ke la spiraloj fakte estis nestotruoj kreitaj de Palaeocastor, kiuj poste estis plenigitaj de alia materialo. Oni ankau\u0306 trovis ekzemplerojn, kiuj montris la spurojn de la dentoj de Palaeocastor, kiujn g\u0302i uzis por fosi la truon kaj oni trovis la restaj\u0302ojn de predanto, kiu eniris por mang\u0302i la log\u0302anton. La helica arh\u0302itekturo dau\u0306re estas iom stranga, sed vers\u0302ajne g\u0302i tau\u0306gis por temperatura regulado. Estas tiom mirinda ke oni povas dau\u0306re vidi kiel bestoj fosis truojn post milionoj da jaroj kaj Palaeocastor ne estas la sola besto, kiu faris tion. Oni trovis c\u0302iajn truojn faritajn de c\u0302iaj bestoj, de etaj vermoj g\u0302is gigantaj folivoroj, en kies truoj homo povas stari."}, {"text_idx": "#000024", "text": "\u201cKorktirilo de la Diablo\u201d, Daimonhelix, kun restaj\u0302oj de Palaeocastor (Inazakira)"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Ostoj estas interesaj kaj gravaj, sed ili ne diras c\u0302ion. La fosilia rekordo estas nekompreneble granda kaj enhavas c\u0302iuspecajn restaj\u0302ojn. Vere estas interese pripensi kiom da informoj tiuj restaj\u0302oj enhavas. Sendube oni trovos novajn specojn de fosilioj estontece, kiujn oni hodiau\u0306 ne uzas, simple pro tio ke neniu pripensis serc\u0302i tiumaniere au\u0306 c\u0302ar la necesa teh\u0302nologio ankorau\u0306 ne ekzistas. Tiam ni povas lerni ec\u0302 pli pri kiuj ni estas kaj de kie ni venas."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Publikigita de Frank van Hertrooij"}]