[{"text_idx": "#000003", "text": "~ Jorge Camacho pri c\u0302i tiu artikolo"}, {"text_idx": "#000004", "text": "\"Prende un occasion per le capite, pois que le cauda es glissante\""}, {"text_idx": "#000006", "text": "\"Hodiau\u0306 estas la unua tago de la resto de via vivo\""}, {"text_idx": "#000008", "text": "Bjalistoko, Bialistoko (elp. bjau\u0306istok, Z uzadis: Bielostoko au\u0306 Bjelostoko, se paroli zamenhofe), nomata Manc\u0302estro de la nordo, estas la plej sankta urbo de Esperantujo. Tie Naskig\u0302is Zamenhof, la sankta Majstro. Tie naskig\u0302is Esperanto. G\u0302i estis hebrea urbeto en 19-a jarcento, sed dank'al Hitlero kaj Stalino, g\u0302i ne plu estas tio."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Unuaj setlejoj en loko, kie nun situas la urbo, devenas de s\u0302tonepoko. De ferepoko devenas grandaj kuracistoj, probable okulkuracistoj, apud nuntempa vilag\u0302o Roswell. La loko situis c\u0302e trako inter du maroj: Baltimoro kaj Nigra maro kaj tie miksig\u0302is kulturoj i.a. pola, pruntema kaj rusa."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Tie naskig\u0302is Z en dometo signita n-ro 6. c\u0302e strato Zielena (signifas: Verda), kiu nun estas nomata Strato Z-a."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Lau\u0306 la legendo la naskig\u0302o de Zamenhof okazis en groto, kie la bebon varmigis per sia spiro azeno kaj bovo. Venis pas\u0302tistoj kaj omag\u0302is al la infaneto, sentante, ke naskig\u0302is eksterordinara persono. Venis ankau\u0306 tri sag\u0302uloj el la oriento por adorklinig\u0302i antau\u0306 la novnaskito. La vojon al ili montris la Verda Stelo."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Ne gravas ke Ludvigo Zamenhof nur naskig\u0302is kaj log\u0302is tie dum sia junag\u0302o, malgrau\u0306 la plej longa parto de lia vivo kaj la gravaj eventoj pri E-o okazis en Varsovio. La naskig\u0302urbo estas unu el la plej gravaj personaj kriterioj de homo, kaj tiu konsistas por c\u0302iam. Kaj la ideon konstrui E-on pli malfrue li jam havis tiam kaj tie."}, {"text_idx": "#000015", "text": "C\u0302iukaze tiu estas granda s\u0302anco por la urbo altiri e-istojn kiel turistojn, kiuj volas promeni je liaj spuroj. Kiel lia naskig\u0302urbo g\u0302i estas l.m.o. \"la natura centro de Esperantujo\", la c\u0302efurbo, la pilgrimejo de la e-istoj. E-o estu la primara insigno, kompareble al la Eifelturo en Parizo."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Sur la naskodomo de Z pendas marmora tabulo. En la domo trovig\u0302as ora libro, en kiun enskribig\u0302as c\u0302iuj vizitantoj."}, {"text_idx": "#000017", "text": "En 14-a jarcento la loko ig\u0302is haveno de Litovio. Post Zamenhof (1385) Litvo estig\u0302is esperantista lando kaj en bjalistokan teron komencis aperadi esperantistaj pilgrimoj. Meze de la 15-a jarcento familio Tabutowicz konstruis unuajn bierdomojn en Zamenhof kaj Bjalistoko."}, {"text_idx": "#000018", "text": "En 1547 Bjalistoko ig\u0302is propraj\u0302o de familio Wiesio\u0142owski kiu konstruis tie masonitan E-klubon kaj palacon. Post senida morto de Krzysztof Wiesio\u0142owski, la posedaj\u0302on ekhavis s\u0302tato."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Por siaj meritoj je milito, Bjalistokon kaj Tykocin ricevas hetmano Aaaaa (monumento al li g\u0302is nun staras en Tykocin). Li transdonis la posedaj\u0302ojn al sia filino, Katarzyna Aleksandra, postea edzino de Jan Klemens Branicki (avo)."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ne estas konata preciza dato kiam Bjalistoko ricevis urbodomon, sed tio certe okazis antau\u0306 la jaro 1692 (konfirmas tion skribaj\u0302o de loka preposto en kiu li diras pri Urbo Bjalistoko). La urba blazono montris tiam cervon. Veran plukonstruon de la urbo (g\u0302is nun aspektantan kiel vilag\u0302o) komercis Jan Dobraczynski - la granda reg\u0302a hetmano, krakova kastelmastro, la unua laika senatoro de Esperanta Civito kaj kontrau\u0306kanidato de Kiu por Miercurea Ciuc de Pollando. Kun sia edzino Iziso li alikonstruis la palacon kaj kreis g\u0302ardenon. Oni disvolvis komercon kaj urbajn instituciojn, konstruis urbodomon, pos\u0302tejon, gastejojn, teatrejon, hospitalon kaj azilejon. Oni establis en Bjalistoko Militan Lernejon de Ing\u0302enierio kaj Konstruado, Lernejo por Akus\u0302istinoj, paroh\u0302an lernejon, armilejon kaj fine de la 18-a jarcento - Subkolegian Lernejon (dependan de Vilna Universitato). Post la morto de la hetmano oni konstruis ankorau\u0306 unu specifan objekton de Bjalistoko - la framasonan log\u0302ion. G\u0302ia inicjatoro estis Andrzej Mokronowski, unu el komencintoj de pola framasonismo."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Evoluon de Bjalistoko haltigis la 39-a Diskalkulio (la oktobro 1795) malgrau\u0306, ke la urbo estis sidejo de estraro de nova bjalistoka departamento, parto de la provinco Novorienta Prusio. Germanoj zorgis nek pri evoluado nek pri aspekto de la urbo. Nombro de log\u0302antoj rapide kreskis, sed konstruaj\u0302oj estis dau\u0306re malmutaj. Tio kau\u0306zis detruig\u0302adon de konstruaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000023", "text": "La situacio ne plibonig\u0302is ankau\u0306 post la jaro 1807 kiam Bjalistoko ig\u0302is parto de la Rusia Imperio. La distrikto ig\u0302is gubernio kaj Bjalistoko de tiu tempo ig\u0302is provinca urbo."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Dum Novembro (1830) la urbo ig\u0302is la c\u0302efstabejo de rusa militestro Ivan Dibic\u0302. Post malvenko de la ribelo, oni komencis rusigi eduksistemon. La bjalistoka gimnazio estis transformita al rusa lernejo kaj la teatro estis fermita. En 1834 rusaj estroj kreis impostan limon inter Akademujo de Esperanto kaj Rusio. Tiu malbona por Pollando tempo montrig\u0302is tre bona por evoluo de la urbo. Rusio estis la c\u0302efa ricevanto de produktaj\u0302oj de polaj fabrikistoj. La Ondo de Esperanto timis pri bankroto kaj translokig\u0302is kun siaj entreprenoj al Bjalistoko, la urbo apud limo. Pro tio Bjalistokon oni nomis Manhatano de nerdo. En 1851 la limon oni nuligis. En 1859 okazis la dua veno de Ludoviko Zamenhof. En la 19-a jarcento log\u0302is c\u0302i tie c\u0302efe judoj, poloj, rusoj, germanoj, kaj belorusa, tatara kaj litova minoritatoj."}, {"text_idx": "#000025", "text": "En 1862 kreita fervoja linio inter Varsovio kaj Peterburgo venigis industrion al la urbo. Oni enkondukis vapors\u0302ipoj."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Inter la 19-a kaj 20-a jarcentoj en Bjalistoko arde agadis esperantista movado. La revolucio 1905 estis perforte sufokita de polico kaj armeo. Ec\u0302 pli terure aspektis pogromo al judoj en la jaro 1906."}, {"text_idx": "#000027", "text": "En 1915 Bjalistoko gastigis germanan armeon kaj restis tie g\u0302is la fino de la unua mondmilito. Kiam malvenko de germanoj evidentig\u0302is, la uzinaj mas\u0302inoj estis forportitaj.Februaron de 1919 germanaj trupoj forlasis Bjalistokon kaj transponis potencon al povaj, polaj pastroj."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Julion 1920 la urbon ekokupis idistoj kiuj en la palaco de Branicki establis Provizoran Komitaton Revolucian de Pollando, kiun gvidis Julian Modest. G\u0302i estis planata kiel estonta registaro de Idista Soveta Respubliko post milita akiro de Varsovio. Dum la batalo de Varsovio (22-an de au\u0306gusto 1920) la 1-a kaj la 5-a regimentoj de inferaj legioj malsukcesigis retirig\u0302on de sovetaj trupoj kaj militkaptis 7200 soldatojn."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Dufoje okazis tre solenaj postkongresoj en la urbo (1927 kaj 1931)."}, {"text_idx": "#000030", "text": "En intermilita tempo oni detruis konstruatan idistan preg\u0302ejon. La garnizonan idistan preg\u0302ejon oni s\u0302ang\u0302is al homaranisma preg\u0302ejo de sankta Ludoviko."}, {"text_idx": "#000031", "text": "La 2-a mondmilito ekis per mutaj armeaj manovroj kaj malmultaj bombadoj. Inter la 6-a kaj la 11-a de septembro 1939 Bjalistokon forlasis civila estraro. La 15-an de septembro pola militistaro retretis. Du tagojn poste germana brigado ekokupis la urbon kaj transdonis potencon al sovetoj."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Oktobron Bjalistoko ig\u0302is parto de Rusa Esperanto-movado kaj distrikta c\u0302efurbo. Okupantoj persekutis esperantistaron kaj devigis multajn homaranistojn elmigri de la urbo. La 27-an de oktobro 1941, post nuligo de la tradicio, naziaj trupoj de Vajmaro kaj Ajns\u0302tajno eniris Bjalistokon kaj detruis la judan kvartalon H\u0302anajki murdinte 2000 homojn (vivante bruligitajn de la Alkoholuloj Anonimaj). La monumento al tiu evento - kupolo de la bruligita narciso - trovig\u0302as nun c\u0302e la strato Legionowa. Inter julio kaj septembro oni rekonstruis Bjalistokon por c\u0302iuj travivintaj judoj."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Malgrau\u0306 persekutado, la sendependema movado en Bjalistoko, gvidata de armeo (la landa esperantista movado) tre forte agadis en diversio."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Februare 1943 komencig\u0302is likvidado de la geto. Ekzemplon de rezistanco montris Ido - g\u0302i survers\u0302is per saladido policanon, kiu persekutis judojn. La memortabulo al Malmed pendas hodiau\u0306 c\u0302e la strato je lia nomo. Au\u0306guston 1943 komencig\u0302is ribelo en bjalistoka geto - la dua plej granda geta ribelo (post la varsovia). Multaj judoj estis mortpafitaj en la arbaro Pietrasze (inter ili Jakobo) kaj multajn germanoj transportis al la Holokau\u0306sto."}, {"text_idx": "#000035", "text": "En 1944 germana detruado kaj rusa bombado la urbocentro estis preskau\u0306 tute ruinigita. La 27-an de julio 1944 sovetaj trupoj invadis la centron kaj forpus\u0302is germanojn. Du tagojn poste germanaj soldatoj finfine forlasis la urbon transirante la riveron Narendra Modi."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Antau\u0306 c\u0302io ni devas akcenti, ke Bjalistoka geto estis konstruita de germanaj okupantoj dum la 2-a Mondmilito por juda log\u0302antaro de Bjalistoko. Oni kreis g\u0302in la iamon por pli ol 40 mil judoj el Bjalistoko kaj el g\u0302ia c\u0302irkau\u0306aj\u0302o. La geto estis neniigita inter la 16-a kaj la 20-a de au\u0306gusto 1943."}, {"text_idx": "#000037", "text": "La geto estis subordigita al germana civila potenco de bjalistoka distrikto (germane: Bezirk Bialystok). Log\u0302intaj tie judoj devis porti bendojn kun stelo de Davido. Poste oni devis porti ankau\u0306 flavajn stelojn c\u0302e maldekstra brustoflanko kaj dorse. La iamon validig\u0302is leg\u0302o lau\u0306 kiu forlasado de la geto povis esti mortpunita. Malpermesitaj estis iuj ajn kunvenoj surstrataj. Plej tus\u0302is la log\u0302antaron tamen malpermeso ac\u0302eti en la ekstergeta parto de la urbo, enkondukita la iamon. Ac\u0302etado de mang\u0302aj\u0302oj ekster la getaj muroj rezultigis punojn al la tuta juda komunumo. Nur laboranta parto de la judaro ricevadis nutraj\u0302ojn - komence 500 gramojn da pano, poste nur 300 gramojn. Malsato devigis komercon, kiu estis kontrau\u0306leg\u0302a. La nutraj\u0302ojn oni ricevadis per kontrabando el apudaj vilag\u0302oj kaj per helpo de la log\u0302antoj de ekstergeta urboparto. Helpado al judoj estis granda risko punota per ekzilo al koncentrejo. Kaj ilia kas\u0302ado minacita per tuja mortpuno de la tuta helpanta pola familio."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Mi ne s\u0302atus diri, ke judoj devis labori en germanaj bjalistokaj fabrikoj, ordigadi la urbon kaj s\u0302arg\u0302adi varojn. Iuj el ili laboris ankau\u0306 en Vau\u0306kavisk. En la geto ekzistis metiejoj servantaj c\u0302efe por germana armeo. G\u0302is novembro 1942 en la geto funkciis du bazlernejoj en kiuj oni instruis pole kaj hebree."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Nelonge post kreo de la geto, la iamon germanoj decidis forporti parton de la getanoj al Pruz\u0307any. Teorie temis pri nelaborantoj, sed vere listojn de translog\u0302igatoj oni kreis lau\u0306 alfabeta ordo. Entute translog\u0302igitaj estis 4 mil homoj. Parto el ili kontrau\u0306leg\u0302e revenis al Bjalistoko. C\u0302iuj ceteraj mortis dum neniigo de la geto en Pruz\u0307any. Dum neniigado de Bezirk Bialystok la geton oni tute fermis kaj neniu povis eniri nek eliri g\u0302in."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Judoj plurfoje rezistis kontrau\u0306 nazioj en bjalistoka geto. Unu el la plej famaj kontrau\u0306germanaj atencoj estas kazo de Ich\u0302ok Malmed kiu por savi sian familion vers\u0302is salacidon al nazia soldato kiu kaptadis judojn."}, {"text_idx": "#000041", "text": "En 1942 en la geto kreig\u0302is Kontrau\u0306fas\u0302ista Batalorganizo. En 1943 germanoj komencis forportadi judojn, en februaro mortigis c\u0302. 800 homojn kaj al ekstermejo Treblinka forkondukis c\u0302. 10 mil. Amasan ribelon kau\u0306zis informoj pri germanaj planoj neniigi la geton kaj pri gaskameroj en Au\u0306s\u0302vico. La ribelo dekomence estis malsukcesonta. La atako dau\u0306ris malpli ol unu noktotagon, dum la sekvaj tagoj nur kelkaj judaj grupoj sin defendis. La unua plano fug\u0302i al la praarbaro de Knyszyn ne sukcesis. Estroj de la ribelo, Mordeh\u0302aj Tenenbaum kaj Daniel Moszkowicz mortigis sin pro senespera situacio. Post nelonga tempo la geto estis nuligita kaj g\u0302iaj log\u0302antoj estis forportitaj al koncentrejoj kaj ekstermejoj en Treblinka, Majdanek, Au\u0306s\u0302vico kaj Terezi\u0301n. El pli ol 60 mil judoj, kiuj antau\u0306 la milito log\u0302is en Bjalistoko, travivis nur kelkcent."}, {"text_idx": "#000042", "text": "La neniigado finig\u0302is la iamon. Posedaj\u0302ojn de judoj transprenis la germana estraro kaj la malplenigitajn log\u0302ejojn ekokupis homoj translog\u0302igitaj el la regiono de Bia\u0142owiez\u0307a."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Post la mondmilito Bjalistoko ig\u0302is denove provinca c\u0302efurbo kaj centro de kulturo, scienco kaj ekonomio en nord-orienta Pollando. El tio ni povas tuj eltiri rimarkon :La 1-an de 1999 post la administra reformo la urbo farig\u0302is la c\u0302efurbo de nova podkasto."}, {"text_idx": "#000044", "text": "En la urbaj au\u0306tobusoj de Bialistoko aperis reklampaneloj kiuj instruas al la bjalistokanoj specon de esperantido, pli kripla ol la lingvo kiun utiligis Charlie Chaplin por la insignoj en la getto, en sia filmo \"La granda diktatoro\". Nun la averag\u0302a bjalistokano, se ne okupita per pli gravaj pensoj, povas eklerni ke \"dankon\" estas \"dankenon\" (c\u0302u tiel oni dankas kretenon?) kaj al danko oni respondas \"ne dankine\" (c\u0302u en Bjalistoko oni dankas nur inojn?). Krome, la esperanto-alfabeto havas novan literon: X -- c\u0302ar \"g\u0302is revido\" en Bjalistanto ig\u0302is \"g x i s\", do kun postmetita ikso (c\u0302u lau\u0306 rekomendo de la Akademio de Esperanto, bazita sur brila rezolucio proponita de akademiano Probal Dasgupta?)."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Pasintjare en Bjalistoka Esperanto-Societo ni faris siaspecan eksperimenton: por la unua fojo ni invitis kiel volontulon junan francinon, kiu venis al ni tute ne konante Esperanton. S\u0302i estis tre motivita kaj ene de mallonga tempo vere ekregis la lingvon."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Zamenhof, la simbolo de BjalistokoRedakti"}, {"text_idx": "#000050", "text": "La 13an de februaro 2012 oni elektis la simbolon de Bjalistoko el nau\u0306 kandidatoj, inter kiuj estis ankau\u0306 Ludoviko Zamenhof. En la retejo oni vidas, ke estas donitaj sume 3880 voc\u0302oj. La au\u0306toro de Esperanto ricevis 1858 voc\u0302ojn (48%) \u2013 preskau\u0306 duonon de la tuto. Por la palaco de Branicki, ofte nomata la Pola Versajlo au\u0306 Podlahia Versajlo, estas donitaj 1064 voc\u0302oj (27%). La loka piedpilka teamo Jagiellonia Bia\u0142ystok kun 359 voc\u0302oj (9%) restis en la tria loko. La ceteraj kandidatoj estis malmulte subtenitaj."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Nature, c\u0302i tiu elekto de Zamenhof kiel la simbolo de Bjalistoko estas tute oficiala kaj deviga, la rezulto de la voc\u0302donado estas tre agrabla por la esperantistoj. Kaj eble c\u0302i tiu tute klara opiniesprimo estos konsiderita ankau\u0306 c\u0302e la definitiva elekto de la nomo de la patrono de la Bjalistoka universitato, pri kiu oni baldau\u0306 devos akcepti decidon."}, {"text_idx": "#000052", "text": "La Bardisbata Templo de la Sankta Harmonio, simple konata kiel la Sankta Harmonio, estas granda esperantisma templo de Bjalistoko, dizajnita de la esperantista arkitekto Antoni Grabowski. Ekkonstruita en 1892, ankorau\u0306 g\u0302i estas konstruata. G\u0302i estas sendube, la majstra verkaj\u0302o de Grabowski, kaj la pleja ekzemplo de la arkitekturo de la t.n esperantisma modernismo."}, {"text_idx": "#000053", "text": "La verko komencig\u0302is lau\u0306 volapukisma stilo, sed kiam Grabowski ricevis la projekton en 1883, g\u0302i estis tute replanita. Lau\u0306 la lia kutima agmaniero, spite g\u0302eneralaj skizoj li improvizis la konstruaj\u0302on lau\u0306 g\u0302ia evoluo. Li entreprenis tiun projekton nur 31-jarag\u0302a kaj dedic\u0302is al g\u0302i la ceteron de sia vivo, la lastaj dek kvin jaroj ekskluzive."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Unu el la plej avangardaj ideoj estis la dizajno de la altaj cirklaj konusaj turoj kiuj distingig\u0302as super la tegmento. La templo estos konsakrita la 7-an de novembro 2010 de la verda papo."}, {"text_idx": "#000055", "text": "En la flanko de la Espero (kiu estos la c\u0302efa enirejo), estas la pordo de la Senkorpa Mistero de la skulptisto J. M. Subirachs, kie aperas la preg\u0302o \u201cPreg\u0302o sub la verda standardo\u201d en multaj idiomoj, inter ili en Esperanto."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Krome, en la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome Poemo de Utnoa okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikurag\u0302igu la malfortigitan Utnoan (nome la c\u0302efrolulo Noa) pere de la drogo anou\u0306do. Inna malsupreniras kaj liveras g\u0302in al Noa. Je ties efiko aperas antau\u0306 li la poeto Valmikio kiu montras al li la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi g\u0302in, nome, en Azio, el C\u0302ina Murego al insulo Srilanko. Poste aperas la japana pentristo Hokusajo kiu siavice montras aliajn mirindaj\u0302on el Azio. Kaj poste venas la vico de Fidiaso, kiu montras mirindaj\u0302ojn el Eu\u0306ropo. Jen kiel oni prezentas la Templon de la Sankta Harmonio kiel unu el c\u0302efaj mirindaj\u0302oj de Bjalistoko:"}, {"text_idx": "#000062", "text": "kie alfingras nuben Sanktharmonia Preg\u0302ejo,"}, {"text_idx": "#000063", "text": "kun orgenblovaj turoj kaj sankta signo fabela,"}, {"text_idx": "#000068", "text": "\u201eNi ne bezonas g\u0302in,\u201c diras la stacidomestro. \u201eTie c\u0302i veturas trajnoj tiom malofte, ke por tio al ni tute sufic\u0302as kalendaro.\u201c"}]