[{"text_idx": "#000000", "text": "Wikipedia's Energy as translated by GramTrans"}, {"text_idx": "#000001", "text": "En fiziko, energio estas la posedaj\u0302o sur kiu devas esti transdonita al objekto por prezenti laboron - au\u0306 por varmigi - la objekto, kaj povas esti transformita en formo, sed ne kreita au\u0306 detruita.\n[noto 1] La SI-unuo de energio estas la j\u0302ulo, kio estas la energio transdonita al objekto per la mekanika laboro de movado de g\u0302i distancon de 1 metro kontrau\u0306 forto de 1 njutono."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Oftaj energioformularoj inkludas la kinetan energion de kortus\u0302a objekto, la potencialan energion stokitan de la pozicio de objekto en fortokampo ( gravita, elektra au\u0306 magneta), la elasta energio stokita etendante solidajn objektojn, la kemian energion liberigitan kiam fuelo bruligas, la radiadan energion portitan per lumo, kaj la varmenergio pro la temperaturo de objekto."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Meso kaj energio estas proksime rilatitaj.\nPro mas-energia ekvivalenteco, c\u0302iu objekto kiu havas mason kie senmove en referenca kadro (nomita ripozomaso) ankau\u0306 havas ekvivalentan kvanton de energio kies formo estas nomita ripozenergio en tiu kadro, kaj c\u0302iu kroma energio akirita per la objekto super tiu ripozenergio pliigos la mason de objekto.\nEkzemple, kun sufic\u0302e sentema skalo, oni povis mezuri pliig\u0302on en maso post varmigado de objekto."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Vivantaj organismoj postulas haveblan energion resti vivanta, kiel ekzemple la energiohomoj venas de mang\u0302aj\u0302o.\nCivilizo ricevas la energion kiun g\u0302i bezonas de energiresursoj kiel ekzemple fosiliaj fueloj, nuklea fuelo, au\u0306 renovig\u0302anta energio.\nLa procezoj de la klimato kaj ekosistemo de la Tero estas movitaj per la radiada energio la Tero ricevas de la suno kaj la geoterma energio enhavitaj ene de la tero."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Principo de konservado de energio kaj maso en transformo\n7 principo de konservado de energio"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Principo de konservado de energio kaj maso en transformo"}, {"text_idx": "#000008", "text": "3.1 Superregas petrolo kaj karbo\n3.2.1 La situacio pri la nuklea energio"}, {"text_idx": "#000009", "text": "3.2.1 La situacio pri la nuklea energio"}, {"text_idx": "#000010", "text": "C\u0302ar energio ekzistas en multaj interkonverteblaj formoj, kaj tamen ne povas esti kreita au\u0306 detruita, g\u0302ia mezurado povas esti ekvivalente \"difinita\" kaj kvantigita per it translokigo au\u0306 konvertig\u0302oj en diversajn formojn kiuj povas esti trovitaj esti oportunaj au\u0306 pedagogiaj au\u0306 faciligi precizan mezuradon;\nekzemple per energitransigo en la formo de laboro (kiel mezurite tra fortoj kaj akcelado) au\u0306 varmeco (kiel mezurite per temperaturs\u0302ang\u0302oj de materialoj) au\u0306 en specialajn formojn kiel ekzemple kineta (kiel mezurite per maso kaj rapideco) au\u0306 de g\u0302ia ekvivalenta maso."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La sumenergio de sistemo povas esti subdividita kaj klasifikita lau\u0306 diversaj manieroj.\nEkzemple, klasika mekaniko distingas inter kineta energio, kiu estas determinita fare de la movado de objekto tra spaco, kaj potenciala energio, funkcio da la pozicio de objekto ene de kampo.\nPovas ankau\u0306 esti oportune distingi gravitan energion, varmenergion, plurajn specojn de atomenergio (kiuj utiligas potencialojn de la nuklea forto kaj la malforta forto), elektran energion (de la kampo), kaj magnetan energion (de la kampo), inter aliaj.\nMultaj el tiuj klasifikoj interkovras;\nekzemple, varmenergio kutime konsistas parte el kineta kaj parte el potenciala energio."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Kelkaj specoj de energio estas s\u0302ang\u0302ig\u0302anta miksaj\u0302o de kaj ebla kaj kineta energio.\nEkzemplo estas mekanika energio kiu estas la sumo de (kutime makroskopa) kineta kaj potenciala energio en sistemo.\nElasta energio en materialoj ankau\u0306 estas dependa sur elektra potenciala energio (inter atomoj kaj molekuloj), kiel estas kemia energio, kiu estas stokita kaj liberigita de rezervujo de elektra potenciala energio inter elektronoj, kaj la molekuloj au\u0306 atomkernoj kiuj altiras ilin.\n[ bezoncitaj\u0302o por konfirmi ].\nLa listo ankau\u0306 estas ne nepre kompleta.\nKiam ajn fizikaj sciencistoj malkovras ke certa fenomeno s\u0302ajnas malobservi la leg\u0302on de energis\u0302paro, novajn formojn estas tipe aldonitaj tiu raporto por la diferenco."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Varmigu kaj laboro estas specialaj kazoj en tio kiun ili ne estas trajtoj de sistemoj, sed estas anstatau\u0306e trajtoj de procezoj kiuj transdonas energion.\nG\u0302enerale ni ne povas mezuri kiom multe da varmeco au\u0306 laboro c\u0302eestas en objekto, sed sufic\u0302e nur kiom multe da energio estas transdonita inter objektoj lau\u0306 certaj manieroj dum la okazo de antau\u0306fiksita procezo.\nVarmigu kaj laboro estas mezurita kiel pozitivo au\u0306 negativa depende de de kiu flanko de la translokigo ni rigardas ilin."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Potencialaj energioj ofte estas mezuritaj kiel pozitivo au\u0306 negativa depende de c\u0302u ili estas pli bonegaj au\u0306 malpli ol la energio de precizigita bazs\u0302tato au\u0306 konfiguracio kiel ekzemple du interrilatantaj korpoj estanta senlime ege tute malsama.\nOndenergioj (kiel ekzemple radianta au\u0306 solida energio), kineta energio, kaj ripozenergio estas al c\u0302iu pli granda ol au\u0306 egala al nulo c\u0302ar ili estas alg\u0302ustigitaj en komparo al bazostato de nulenergio: \"neniu ondo\", \"neniu movig\u0302o\", kaj \"neniu inercio\", respektive."}, {"text_idx": "#000015", "text": "La distingoj inter malsamaj specoj de energio ne estas c\u0302iam precizaj."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Tiuj nocioj de ebla kaj kineta energio dependas de nocio de longoskalo.\nEkzemple, oni povas paroli pri makroskopa ebla kaj kineta energio, kiuj ne inkludas termikan eblan kaj kinetan energion.\nKrome kio estas nomita kemia potenciala energio estas makroskopa nocio, kaj pli proksima ekzameno montras ke g\u0302i estas vere la sumo de la ebla kaj kineta energio sur la atoma kaj subatoma skalo.\nSimilaj rimarkoj validas por atom\"ebla\" energio kaj la plej multaj aliaj formoj de energio.\nTiu dependeco de longoskalo estas ne-problema se la diversaj longoskvamoj estas deligitaj, kiel estas ofte la kazo ...\nsed konfuzo povas ekesti kiam malsamaj longoskvamoj estas kunligitaj, ekzemple kiam frikcio konvertas makroskopan laboron en mikroskopan varmenergion."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Kelkaj ekzemploj de malsamaj specoj de energio:"}, {"text_idx": "#000018", "text": "La vorto energio venas de la Malnovgreka:\n\u03b5\u0313\u03bd\u03b5\u0301\u03c1\u03b3\u03b5\u03b9\u03b1 energeia \"agado, operacio\", [1] kiu eventuale aperas por la unua fojo en la laboro de Aristotelo en la 4-a jarcento a.K.\nKontraste al la moderna difino, energeia estis kvalita filozofia koncepto, sufic\u0302e larg\u0302a por inkludi ideojn kiel ekzemple felic\u0302o kaj plezuro."}, {"text_idx": "#000019", "text": "En la malfrua 17-a jarcento, Gottfried Wilhelm Leibniz proponis la ideon de la la latina:\nvido viva , au\u0306 vivanta forto, kiuj difinis kiel la produkton de la maso de objekto kaj g\u0302ia rapideco kvadratis;\nli kredis ke totala vido viva estis konservita.\nPor respondeci pri bremsado pro frikcio, Leibniz teoriadis tiun varmenergion konsistis el la hazarda decidpropono de la ingrediencoj de materio, vido partumita fare de Isaac Newton, kvankam g\u0302i estus pli ol jarcento g\u0302is tio estus g\u0302enerale akceptita.\nLa moderna analogaj\u0302o de tiu posedaj\u0302o, kineta energio, devias de vido viva nur je faktoro de du."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Tiuj evoluoj kondukis al la teorio de principo de konservado de energio, formaligita plejparte fare de William Thomson ( Lord Kelvin) kiel la kampo de termodinamiko.\nTermodinamiko helpis la rapidan evoluon de klarigoj de kemiaj procezoj tra Rudolf Clausius, Josiah Willard Gibbs, kaj Walther Nernst.\nG\u0302i ankau\u0306 kondukis al matematika formulo de la koncepto de entropio de Clausius kaj al la enkonduko de leg\u0302oj de radiada energio de Joz\u030cef Stefan.\nLau\u0306 la teoremo de Noether, la principo de konservado de energio estas sekvo de la fakto ke la leg\u0302oj de fiziko ne s\u0302ang\u0302ig\u0302as dum tempo.\nTiel, ekde 1918, teoriuloj komprenis ke la leg\u0302o de principo de konservado de energio estas la rekta matematika sekvo de la mova simetrio de la kvanto konjugato al energio, nome tempo."}, {"text_idx": "#000023", "text": "En la Sistemo Internacia de Unuoj (SI), la unuo de energio estas la j\u0302ulo, nomita lau\u0306 James Prescott Joule.\nG\u0302i estas egala al la energio elspezita (au\u0306 laboro farita) en uzado de forto de unu njutono tra distanco de unu metro.\nTamen energio ankau\u0306 estas esprimita en multaj aliaj unuoj ne parto de la SI, kiel ekzemple ergoj, kalorioj, British Thermal Units, kilovatto-horoj kaj kilokalorioj, kiuj postulas konvertan faktoron kiam esprimite en SI-unuoj."}, {"text_idx": "#000024", "text": "La SI-unuo de energiofteco (energio per unuotempo) estas la vato, kio estas j\u0302ulo je sekundo.\nTiel, unu j\u0302ulo estas unu vato-sekundo, kaj 3600 j\u0302uloj korespondas al unu vathoro.\nLa Cgs energiunuo estas la ergo kaj la imperia kaj Usono kutima unuo estas la piedfunto.\nAliaj energiotrupoj kiel ekzemple la elektronvolto, mang\u0302kalorio au\u0306 termodinamika kcal (surbaze de la temperaturs\u0302ang\u0302o de akvo en hejtadprocezo), kaj BTU estas uzita en specifaj lokoj de scienco kaj komerco."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Inercio / Momento de inercio"}, {"text_idx": "#000027", "text": "La ekvacio de Appell de movig\u0302o"}, {"text_idx": "#000028", "text": "La leg\u0302oj de Euler de movig\u0302o"}, {"text_idx": "#000031", "text": "En klasika mekaniko, energio estas koncipe kaj matematike utila posedaj\u0302o, c\u0302ar g\u0302i estas konservita kvanto.\nPluraj formulig\u0302oj de mekanikistoj estis evoluigitaj utiligante energion kiel kernkoncepton."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Laboro, formo de energio, estas forta tempodistanco."}, {"text_idx": "#000033", "text": "por detaloj vidas la mekanikan labor artikolon.\nLaboro kaj tiel energio estas kadro dependaj.\nEkzemple, pripensas pilkon estantan trafita per vesperto.\nEn la centro-de-amasa referenca kadro, la vesperto faras neniun laboron sur la pilko.\nSed, en la referenca kadro da la persono svinganta la vesperton, konsiderinda laboro estas farita sur la pilko."}, {"text_idx": "#000034", "text": "La sumenergio de sistemo foje estas nomita la Hamiltonian, post William Rowan Hamilton.\nLa klasikaj ekvacioj de movig\u0302o povas esti skribitaj lau\u0306 la Hamiltonian, ec\u0302 por tre kompleksaj au\u0306 abstraktaj sistemoj.\nTiuj klasikaj ekvacioj havas rimarkinde rektajn analogaj\u0302ojn en nerelativista kvantuma mekaniko."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Alia energi-rilata koncepto estas nomita la Lagrangian, post Joseph-Louis de Lagrange.\nTiu formalismo estas same fundamenta kiel la Hamiltonian, kaj ambau\u0306 povas esti uzitaj por derivi la ekvaciojn de movig\u0302o au\u0306 esti venitaj de ili.\nG\u0302i estis inventita en la kunteksto de klasika mekaniko, sed estas g\u0302enerale utila en moderna fiziko.\nLa Lagrangian estas difinita kiel la kinetenergia minuso la potenciala energio.\nKutime, la Lagrange-formalismo estas matematike pli oportuna ol la Hamiltonian por ne-konservativaj sistemoj (kiel ekzemple sistemoj kun frikcio)."}, {"text_idx": "#000036", "text": "La teoremo de Noether (1918) deklaras ke c\u0302iu diferenciebla simetrio de la ago de fizika sistemo havas ekvivalentan konservadleg\u0302on.\nLa teoremo de Noether farig\u0302is fundamenta ilo da moderna teoria fiziko kaj la kalkulado de varioj.\nG\u0302eneralaj\u0302o de la pioniraj formulig\u0302oj sur konstantoj de movig\u0302o en Lagrangiana kaj Hamiltoniana mekaniko (1788 kaj 1833, respektive), g\u0302i ne validas por sistemoj kiuj ne povas esti modeligitaj kun Lagrangian;\nekzemple, disipemaj sistemoj kun kontinuaj simetrioj ne devas havi ekvivalentan konservadleg\u0302on."}, {"text_idx": "#000039", "text": "La radiada energio de sunlumo ankau\u0306 estas kaptita per plantoj kiel kemia potenciala energio en fotosintezo, kiam karbondioksido kaj akvo (du malaltenergio-kompundaj\u0302oj) estas s\u0302ang\u0302itaj en la alt-energiajn kunmetaj\u0302karbonhidratojn, lipidojn, kaj proteinojn.\nPlantoj ankau\u0306 liberigas oksigenon dum fotosintezo, kiu estas utiligita per vivantaj organismoj kiel elektronakceptanto, por liberigi la energion de karbonhidratoj, lipidoj, kaj proteinoj.\nLiberigo de la energio stokita dum fotosintezo kiel varmeco au\u0306 lumo povas esti ekigita subite per sparko, en arbara brulego, au\u0306 g\u0302i povas farig\u0302i havebla pli malrapide por besto au\u0306 homa metabolo, kiam tiuj molekuloj estas konsumitaj, kaj katabolo estas ekigita per enzim ago."}, {"text_idx": "#000040", "text": "C\u0302iu vivanta organismo dependas de ekstera fonto de energio - radiada energio de la suno koncerne verdajn plantojn, kemia energion en iu formo koncerne bestojn - por povi kreski kaj reproduktig\u0302i.\nLa c\u0302iutagaj 1500-2000 Kalorioj (6-8 Mj) rekomenditaj por homa plenkreskulo estas prenitaj kiel kombinaj\u0302o de oksigeno kaj mang\u0302molekuloj, c\u0302i-lastaj plejparte karbonhidratoj kaj grasoj, de kiu glukozo ( C6 H12 O6) kaj stearino ( C57 H110 O6) estas oportunaj ekzemploj.\nLa mang\u0302molekuloj estas oksigenitaj al karbondioksido kaj akvo en la mitokondrioj"}, {"text_idx": "#000041", "text": "kaj iom da el la energio kutimas konverti ADP en ATP."}, {"text_idx": "#000042", "text": "La resto de la kemia energio en O2 [7] kaj la karbonhidrato au\u0306 graso estas s\u0302ang\u0302ita en varmecon: la ATP estas utiligita kiel speco de \"energiovaluto\", kaj iuj el la kemia energio g\u0302i enhavas estas uzita por alia metabolo kiam ATP reagas kun Oh-grupoj kaj poste fendetig\u0302as en ADP kaj fosfaton (c\u0302e c\u0302iu stadio de metabola procezo, iu kemia energio estas konvertita en varmecon).\nNur malgrandega frakcio de la origina kemia energio estas uzita por laboro:"}, {"text_idx": "#000043", "text": "[noto 2] gajno en kineta energio de sprintulo dum 100 m kuro: 4 kJ\ngajno en gravita potenciala energio de 150 kg pezo levita tra 2 metroj: 3 kJ\nC\u0302iutage mang\u0302okvanto de normala plenkreskulo: 6-8"}, {"text_idx": "#000044", "text": "[noto 2] gajno en kineta energio de sprintulo dum 100 m kuro: 4 kJ"}, {"text_idx": "#000045", "text": "gajno en gravita potenciala energio de 150 kg pezo levita tra 2 metroj: 3 kJ"}, {"text_idx": "#000046", "text": "C\u0302iutage mang\u0302okvanto de normala plenkreskulo: 6-8"}, {"text_idx": "#000047", "text": "S\u0302ajnus ke vivantaj organismoj estas rimarkinde malefikaj (en la fizika signifo) en sia uzo de la energio ili ricevas (kemia au\u0306 radiada energio), kaj estas vere ke la plej multaj realaj mas\u0302inoj administras pli altajn efikecojn.\nEn kultivado de organismoj la energion de kiu estas transformita por varmigi servas decidan celon, c\u0302ar g\u0302i permesas al la organismohisto esti altagrade ordonita al kun konsidero al la molekulojn kiujn g\u0302i estas konstruita.\nLa dua leg\u0302o de termodinamiko deklaras ke energio (kaj materio) tendencas ig\u0302i pli egale atingas trans la universo: por koncentri energion (au\u0306 materion) en unu specifa loko, estas necese sterni pli grandan kvanton de energio (kiel varmeco) trans la resto de la universo (\"la medio\").\n[noto 3] Pli simplaj organismoj povas atingi pli altajn energiefikecojn ol pli kompleksaj, sed la kompleksaj organismoj povas okupi ekologiajn nic\u0302ojn kiuj ne estas haveblaj al sia pli simpla fratoj.\nLa konvertig\u0302o de parto de la kemia energio varmigi c\u0302e c\u0302iu pas\u0302o en metabola procezo estas la fizika kialo malantau\u0306 la piramido de biomaso observita en ekologio: por preni j\u0302us la unuan pas\u0302on en la nutroc\u0302eno, de la lau\u0306taksaj 124.7 Pg/pri karbono kiu estas fiksita per fotosintezo, 64.3 Pg/(52%) estas uzitaj por la metabolo de verdaj plantoj, [8] t.e. rekonvertitaj en karbondioksidon kaj varmecon."}, {"text_idx": "#000048", "text": "En geologio, kontinenta drivo, montaraj sistemoj, vulkanoj, kaj sismoj estas fenomenoj kiuj povas esti klarigitaj lau\u0306 energiotransformoj en la interno de la Tero, [9] dum meteologiaj fenomenoj s\u0302atas venton, pluvo, hajlo, neg\u0302o, fulmo, tornadoj kaj uraganoj estas c\u0302iuj sekvo de energiotransformoj rezultigitaj per sunenergio sur la atmosferon de la la terglobo."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Sunlumo povas esti stokita kiel gravita potenciala energio post kiam g\u0302i frapas la Teron, c\u0302ar (ekzemple) akvo vaporig\u0302as de oceanoj kaj estas deponita sur montoj (kie, post estado liberigita je akvoenergia centralo, povas esti uzite movi turbinojn au\u0306 generatorojn produkti elektron).\nSunlumo ankau\u0306 movas multajn veterfenomenojn, krom tiuj generitaj per vulkanaj okazaj\u0302oj.\nEkzemplo de sun-mediaciita veterokazaj\u0302o estas uragano, kiu okazas kiam grandaj malstabilaj areoj de varma oceano, varmigita dum monatoj, prirezignu iom da el sia varmenergio subite al potenco kelkajn tagojn da perforta aermovado."}, {"text_idx": "#000050", "text": "En pli malrapida procezo, radiaktiva disfalo de atomoj en la kerno de la Teraj eldonoj varmigas.\nTiu varmenergio movas platotektonikon kaj povas levi montojn, per orogenesis.\nTiu malrapida c\u0302esigo reprezentas specon de gravitan potencialenergian stokadon de la varmenergio, kiu povas esti poste liberigita al aktiva kineta energio en terglitoj, post ekiga okazaj\u0302o.\nSismoj ankau\u0306 liberigas stokitan elastan potencialan energion en s\u0302tonoj, butiko kiu estis produktita finfine de la samaj radioaktivaj varmofontoj.\nTiel, lau\u0306 nuna kompreno, konataj okazaj\u0302oj kiel ekzemple terglitoj kaj sismoj liberigas energion kiu estis stokita kiel potenciala energio en la gravitkampo au\u0306 elasta trostrec\u0302ig\u0302o de la Tero (mekanika potenciala energio) en s\u0302tonoj.\nAntau\u0306 tio, ili reprezentas liberigon de energio kiu estis stokita en pezaj atomoj c\u0302ar la kolapso de long-elc\u0302erpitaj supernovaosteloj kreis tiujn atomojn."}, {"text_idx": "#000051", "text": "En kosmologio kaj astronomio la fenomenoj de steloj, novao, supernovao, kvazaroj kaj gamo-radiaj ekbriloj estas la plej alt-produktaj\u0302aj energiotransformoj de la universo de materio.\nC\u0302iuj stelaj fenomenoj (inkluzive de suna agado) estas movitaj per diversaj specoj de energiotransformoj.\nEnergio en tiaj transformoj estas au\u0306 de gravita kolapso de materio (kutime molekula hidrogeno) en diversajn klasojn de astroj (steloj, nigraj truoj, ktp.), au\u0306 de fuzio (de pli malpezaj elementoj, c\u0302efe hidrogeno).\nLa fuzio de hidrogeno en la suno ankau\u0306 liberigas alian butikon de potenciala energio kiu estis kreita dum la Praeksplodo.\nEn tiu tempo, lau\u0306 teorio, spaco disetendig\u0302is kaj la universo malvarmetig\u0302is tro rapide por hidrogeno por tute kunfandig\u0302i en pli pezajn elementojn.\nTio signifis ke hidrogeno reprezentas butikon de potenciala energio kiu povas esti liberigita per fuzio.\nTia fuzioprocezo estas ekigita per varmeco kaj premo generita de gravita kolapso de hidrogennuboj kiam ili produktas stelojn, kaj iom da el la fuzienergio tiam estas transformitaj en sunlumon."}, {"text_idx": "#000052", "text": "En kvantuma mekaniko, energio estas difinita lau\u0306 la energiofunkciigisto kiel tempoderivaj\u0302o de la undoro.\nLa ekvacio de Schro\u0308dinger egaligas la energiofunkciigiston kun la plena energio de partiklo au\u0306 sistemo.\nG\u0302iaj rezultoj povas esti konsideritaj difinon de mezurado de energio en kvantuma mekaniko.\nLa ekvacio de Schro\u0308dinger priskribas la spacon- kaj tempo-dependecon de malrapide varia (ne-relativista) undoro de kvantumsistemoj.\nLa solvo de tiu ekvacio por mallibera sistemo estas diskreta (aro de licaj s\u0302tatoj, c\u0302iu karakterizita per energinivelo) kiuj rezultoj en la koncepto de quanta.\nKoncerne elektromagnetan ondon tiuj energistatoj estas nomitaj quanta de lumo au\u0306 fotonoj."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Dum kalkulado de kineta energio ( laboro por akceli tumoron de nul rapideco g\u0302is iom da finhava rapideco) relativiste - uzante lorencaj transformoj anstatau\u0306e de Newtonian mekaniko - Einstein malkovris neatenditan kromprodukton de tiuj kalkuloj por esti energioperiodo kiu ne malaperas c\u0302e nul rapideco.\nLi nomis g\u0302in ripozotumorenergio: energio kiun c\u0302iu tumoro ec\u0302 devas posedi kie estado c\u0302e ripozo.\nLa kvanto de energio estas rekte proporcia al la tumoro de korpo:"}, {"text_idx": "#000054", "text": "c estas la lumrapideco en vakuo,"}, {"text_idx": "#000055", "text": "Ekzemple, pripensas elektronon - positron neniigo, en kiu la ripozenergio de tiuj du individuaj partikloj (ekvivalentaj al ilia ripozomaso) estas transformita al la radiada energio de la fotonoj produktitaj en la procezo.\nEn tiu sistemo la afero kaj antimaterio (elektronoj kaj positronoj) estas detruitaj kaj s\u0302ang\u0302itaj por ne-gravi (la fotonoj).\nTamen, la totalamaso kaj sumenergio ne s\u0302ang\u0302ig\u0302as dum tiu interagado.\nLa fotonoj kiujn c\u0302iu havas al neniu ripozomaso sed tamen havas radiadan energion kiu ekspozicias la saman inercion kiel la du originaj partikloj faris.\nTio estas reigebla procezo - la inversa procezo estas nomita parkreado - en kiu la ripozomaso de partikloj estas kreita de la radiada energio da du (au\u0306 pli da) ekstermaj fotonoj."}, {"text_idx": "#000056", "text": "En g\u0302enerala relativeco, la stres-energia tensoro funkcias kiel la fontperiodo por la gravitkampo, en malglata analogeco al la maniermaso funkcias kiel la fontperiodo en la ne-relativista Newtoniana aproksimado."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Energio kaj maso estas manifestig\u0302oj de unu kaj la sama subesta fizika posedaj\u0302o de sistemo.\nTiu posedaj\u0302o kau\u0306zas la inercion kaj forton de gravita interagado de la sistemo (\"amasmanifestig\u0302oj\"), kaj ankau\u0306 kau\u0306zas la potencialkapablon de la sistemo por prezenti laboron au\u0306 hejtadon (\"energiomanifestig\u0302oj\"), kondic\u0302igitan de la limigoj de aliaj leg\u0302oj."}, {"text_idx": "#000058", "text": "En klasika fiziko, energio estas skalaro, la kanonika konjugato al tempo.\nEn specialteoria de relativeco energio estas ankau\u0306 Skalaro (kvankam ne Lorentz-Skalaro sed tempokomponento de la energio-impeto 4-vektoro).\nEn aliaj vortoj, energio estas senvaria kun respekto al rotacioj de spaco, sed ne Invarianto kun respekto al rotacioj de spactempo"}, {"text_idx": "#000059", "text": "Energio povas esti transformita inter malsamaj formoj c\u0302e diversaj efikecoj.\nEroj kiuj transformas inter tiuj formoj estas nomitaj transduktiloj.\nEkzemploj de transduktiloj inkludas baterion, de kemia energio g\u0302is elektra energio;\ngravita potenciala energio al kineta energio de movado de akvo (kaj la klingoj de turbino) kaj finfine al elektra energio tra elektra generatoro;\nau\u0306 termika motoro, de varmeco g\u0302is laboro."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Ekzemploj de energiotransformo inkludas generi elektran energion de varmenergio per vaporturbino, au\u0306 levantan objekton kontrau\u0306 gravito uzanta elektran energion movantan gruomotoron.\nC\u0302esigo kontrau\u0306 gravito prezentas mekanikan laboron sur la objekto kaj stokas gravitan potencialan energion en la objekto.\nSe la objekto falas al la grundo, al gravito faras mekanikan laboron sur la objekto kiu transformas la potencialan energion en la gravitkampo al la kineta energio liberigis kiel varmigi sur efiko kun la grundo.\nNia suno transformas atompotencialan energion al aliaj formoj de energio;\ng\u0302ia totalamaso ne malpliig\u0302as pro tio en si mem (c\u0302ar g\u0302i dau\u0306re enhavas la saman sumenergion ec\u0302 se en malsamaj formoj), sed g\u0302ia maso malpliig\u0302as kiam la energio eskapas eksteren al it medio, plejparte kiel radiada energio."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Ekzistas striktaj limoj al kiom efike varmeco povas esti konvertita en laboron en cikla procezo, ekz. en termika motoro, kiel priskribite per teoremo de Carnot kaj la dua leg\u0302o de termodinamiko.\nTamen, kelkaj energiotransformoj povas esti tre efikaj.\nLa direkto de transformoj en energio (kiu speco de energio estas transformita al kiu alia speco) estas ofte determinita per entropio (egala energiodisvastig\u0302o inter c\u0302iuj haveblaj gradoj da libereco) konsideroj.\nEn praktiko c\u0302iuj energiotransformoj estas permesitaj sur malgranda skalo, sed certaj pli grandaj transformoj ne estas licaj c\u0302ar estas statistike nevers\u0302ajne ke energio au\u0306 materio hazarde movig\u0302os en pli densajn formojn au\u0306 pli malgrandajn spacojn."}, {"text_idx": "#000063", "text": "kaj tiam reen al potenciala energio konstante.\nTio estas referita kiel principo de konservado de energio.\nEn tiu fermita sistemo, energio ne povas esti kreita au\u0306 detruita;\ntial, la komenca energio kaj la fina energio estos egala al unu la alian.\nTio povas esti montrita per la sekvanta:"}, {"text_idx": "#000064", "text": "Energio kau\u0306zas pezon kiam g\u0302i estas kaptita en sistemo kun nul impeto, kie g\u0302i povas esti pesita.\nEstas ankau\u0306 ekvivalente amasig\u0302i, kaj tiu maso c\u0302iam estas asociita kun g\u0302i.\nMeso ankau\u0306 estas ekvivalenta al certa kvanto de energio, kaj same c\u0302iam prezentig\u0302as rilata al g\u0302i, kiel priskribite en mas-energia ekvivalenteco.\nLa formulo E = mc2, derivita fare de Albert Einstein (1905) kvantigas la rilaton inter ripozo-maso kaj ripozo-energio ene de la koncepto de speciala teorio de relativeco.\nEn malsamaj teoriaj kadroj, similaj formuloj estis derivitaj fare de Joseph John Thomson (1881), Henri Poincare\u0301 (1900), Friedrich Haseno\u0308hrl (1904) kaj aliaj (vidu Mas-energian ekvivalentecan numero-Antau\u0306historion por pliaj informoj)."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Parto da la ripozenergio (ekvivalenta al ripozotumoro) de materio povas esti transformita al aliaj formoj de energio (dau\u0306re elmontrante tumoron), sed nek energio nek tumoro povas esti detruitaj;\nprefere, ambau\u0306 restas konstantaj dum iu procezo.\nInverse, la tumorekvivalento de c\u0302iutaga kvanto energio estas minusklo, kio estas kial perdon de energio (perdo de tumoro) de la plej multaj sistemoj malfacilas mezuri sur pesilo, se la energiperdo ne estas tre granda.\nEkzemploj de grandaj transformoj inter ripozenergio (de materio) kaj aliaj formoj de energio (ekz., kineta energio en partiklojn kun ripozomaso) estas trovitaj en nuklea fiziko kaj partikla fiziko."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Termodinamiko dividas energiotransformon en du specojn:\nreigeblaj procezoj kaj nemaligeblaj procezoj.\nNemaligebla procezo estas unu en kiu energio estas disipita (disvastigite) en senhomajn energistatojn disponeblajn en volumeno, de kiu g\u0302i ne povas esti reakirita en pli densajn formojn (pli malmultaj kvantumaj statoj), sen degenero de ec\u0302 pli da energio.\nReigebla procezo estas unu en kiu tiu speco de disipado ne okazas.\nEkzemple, konvertig\u0302o de energio de unu speco de ebla kampo g\u0302is alia, estas reigebla, kiel en la pendolsistemo priskribita supre.\nEn procezoj kie varmeco estas generita, kvantumaj statoj de pli malalta energio, donaco tiel eblaj ekscitoj en kampoj inter atomoj, funkcias kiel rezervujo por parto de la energio, de kiu g\u0302i ne povas esti reakirita, por esti konvertita kun 100% efikeco en aliajn formojn de energio.\nEn tiu kazo, la energio devas parte resti kiel varmeco, kaj ne povas esti tute reakirita kiel uzebla energio, krom c\u0302e la prezo de pliig\u0302o en iu alia speco de varmec-simila pliig\u0302o en malordo en kvantumaj statoj, en la universo (kiel ekzemple vastig\u0302o de materio, au\u0306 hazardigo en kristalo)."}, {"text_idx": "#000067", "text": "C\u0302ar la universo evoluas en tempo, pli kaj pli da it energio ig\u0302as kaptitaj en nemaligeblaj s\u0302tatoj (t.e., kiel varmeco au\u0306 aliaj specoj de pliig\u0302oj en malsano).\nTio estis referita kiel la neevitebla termodinamika varmomorto de la universo.\nEn tiu varmomorto la energio de la universo ne s\u0302ang\u0302ig\u0302as, sed la frakcio de energio kiu estas havebla farendaj\u0302o labori tra termika motoro, au\u0306 esti transformita al aliaj uzeblaj formoj de energio (helpe de generatoroj ligitaj al termikaj motoroj), kreskas malpli kaj malpli."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Principo de konservado de energio"}, {"text_idx": "#000069", "text": "La fakto ke energio povas esti nek kreita nek esti detruita estas nomita la leg\u0302o de principo de konservado de energio.\nEn la formo de la unua leg\u0302o de termodinamiko, tio deklaras ke la energio de fermita sistemo estas konstanta se en energio ne estas transdonita au\u0306 eksteren per laboro au\u0306 varmeco, kaj ke neniu energio estas perdita en translokigo.\nLa totala enfluo da energio en sistemon devas korespondi al la totala elfluo de energio de la sistemo, kaj plie al la s\u0302ang\u0302o en la energio enhavita ene de la sistemo.\nKiam ajn oni mezuras (au\u0306 kalkulas) la sumenergion de sistemo de partikloj kies interagoj ne dependas eksplicite g\u0302ustatempe, estas trovite ke la sumenergio de la sistemo c\u0302iam restas konstanta."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Dum varmeco c\u0302iam povas esti plene konvertita en laboron en reigebla izotermvastig\u0302o de ideala gaso, por ciklaj procezoj de praktika intereso en termikaj motoroj la dualeg\u0302aj de termodinamiko s\u0302tatoj kiu la sistemo faranta laboron c\u0302iam perdas iom da energio kiel perdvarmo.\nTio kreas limon al la kvanto de varmenergio kiu povas fari labori enen kun ciklan procezon, kun limon nomitan la havebla energio.\nMekanikaj kaj aliaj formoj da energio povas esti transformitaj en la alia direkto en varmenergion sen tiaj limigoj.\nLa sumenergio de sistemo povas esti kalkulita adiciante c\u0302iujn formojn de energio en la sistemo."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Richard Feynman diris dum prelego de 1961: [13]"}, {"text_idx": "#000073", "text": "La plej multaj specoj de energio (kun gravita energio estas rimarkinda escepto) [14] estas submetitaj al striktaj lokaj konservadaj leg\u0302oj ankau\u0306.\nEn tiu kazo, energio povas nur esti inters\u0302ang\u0302ita inter apudaj regionoj de spaco, kaj c\u0302iuj observantoj konsentas kiel al la volumetra denseco de energio en iu antau\u0306fiksita spaco.\nEkzistas ankau\u0306 tutmonda leg\u0302o de principo de konservado de energio, deklarante ke la sumenergio de la universo ne povas s\u0302ang\u0302ig\u0302i;\ntio estas konsekvenco de la loka leg\u0302o, sed ne inverse."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Tiu leg\u0302o estas c\u0302efprincipo de fiziko.\nKiel montrite rigore per la teoremo de Noether, la principo de konservado de energio estas matematika sekvo de mova simetrio de tempo, [15] posedaj\u0302o de la plej multaj fenomenoj sub la kosma skalo kiu igas ilin sendependaj de iliaj lokoj la akurate kunlabori.\nMetu alimaniere, hierau\u0306, hodiau\u0306, kaj morgau\u0306 estas fizike neapartigeblaj.\nTio estas c\u0302ar energio estas la kvanto kiu estas kanonika konjugato al tempo.\nTiu matematika ennodig\u0302o da energio kaj tempo ankau\u0306 rezultoj en la necerteco-principo - estas maleble difini la precizan kvanton de energio dum iu definitiva tempintervalo.\nLa necerteco-principo ne devus esti konfuzita kun energis\u0302paro - prefere g\u0302i disponigas matematikajn limojn al kiuj energio povas en principo estu difinita kaj mezurita."}, {"text_idx": "#000075", "text": "C\u0302iu el la bazaj fortoj de naturo estas rilata al malsama speco de potenciala energio, kaj c\u0302iuj specoj de potenciala energio (kiel c\u0302iuj aliaj specoj de energio) prezentig\u0302as kiel sistemmaso, kiam ajn donaco.\nEkzemple, kunpremita fonto estos iomete pli masiva ol antau\u0306 ol g\u0302i estis kunpremita.\nSame, kiam ajn energio estas transdonita inter sistemoj per iu mekanismo, rilata maso estas transdonita kun g\u0302i."}, {"text_idx": "#000076", "text": "En kvantumaj mekanikoj energio estas esprimita uzante la Hamiltonianan funkciigiston.\nSur iu tempopesilo, la necerteco en la energio estas de"}, {"text_idx": "#000077", "text": "kiu estas simila en formo al la Heisenberg Uncertainty Principle (sed ne vere matematike ekvivalento g\u0302is tie, c\u0302ar H kaj t ne estas dinamike konjugatvariabloj, nek en klasikaj\u0302o nek en kvantuma mekaniko)."}, {"text_idx": "#000078", "text": "En partiklaj fizikoj, tiu malegaleco permesas kvalitan komprenon de virtualaj partikloj kiuj portas impeton, inters\u0302ang\u0302on de kiu kaj kun realaj partikloj, kau\u0306zas la kreadon de c\u0302iuj konataj fundamentaj fortoj (pli precize konataj kiel fundamentaj fortoj).\nVirtualaj fotonoj (kiuj estas simple plej malsupra kvantmekanika energistato de fotonoj) ankau\u0306 kau\u0306zas elektrostatikan interagadon inter elektraj s\u0302argoj (kiuj rezultoj en Kulombo juro), por spontanea radiativa kadukig\u0302o de eliritaj atomaj kaj atoms\u0302tatoj, por la Casimir-forto, por kamioneto der Waal-obligaciofortoj kaj iuj aliaj observeblaj fenomenoj."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Energitransigo povas esti pripensita por la speciala kazo de sistemoj kiuj estas fermitaj al translokigoj de materio.\nLa parto de la energio kiu estas transdonita fare de konservativaj fortoj inte distancon estas lau\u0306mezura kiel la laboro la fontsistemo faras sur la envenanta sistemo.\nLa parto de la energio kiu ne funkcias dum la translokigo estas nomita varmeco.\n[noto 4] Energio povas esti transdonita inter sistemoj en gamo da vojoj.\nEkzemploj inkludas la dissendon da elektromagneta energio per fotonoj, fizikaj kolizioj kiu transiga kineta energio, [noto 5] kaj la kondukta translokigo de varmenergio."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Energio estas strikte konservita kaj ankau\u0306 estas loke konservita kie ajn g\u0302i povas esti difinita.\nEn termodinamiko, por fermitaj sistemoj, la procezo de energitransigo estas priskribita per la unua leg\u0302o:"}, {"text_idx": "#000082", "text": "Preter la limoj de fermitaj sistemoj, malfermaj sistemoj povas akiri au\u0306 perdi energion en unuig\u0302o kun materiotransigo (ambau\u0306 de tiuj prilabori estas ilustritaj fuelante au\u0306ton, sistemon kiu akiras en energio tiel, sen aldono de au\u0306 laboro au\u0306 varmeco)."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Interna energio estas la sumo de c\u0302iuj mikroskopaj formoj de energio de sistemo.\nG\u0302i estas la energio necesa por krei la sistemon.\nG\u0302i estas rilatita al la potenciala energio-, ekz., molekula strukturo, kristalstrukturo, kaj aliaj geometriaj aspektoj, same kiel la decidpropono de la partikloj, en formo de kineta energio.\nTermodinamiko temas c\u0302efe pri s\u0302ang\u0302oj en interna energio kaj ne sia absoluta valoro, kiu estas maldeterminebla kun termodinamiko sole."}, {"text_idx": "#000084", "text": "La unua leg\u0302o de termodinamiko asertas ke energio (sed ne nepre termodinamika libera energio) estas c\u0302iam konservita [17] kaj ke varmofluo estas formo de energitransigo.\nPor homogena sistemoj, kun klare difinita temperaturo kaj premo, ofte uzita konsekvenco de la unua leg\u0302o estas ke, por sistemo submetata nur al prem fortoj kaj varmotransigo (ekz., cilindro-plena de gaso) sen kemiaj s\u0302ang\u0302oj, la diferenciga s\u0302ang\u0302o en la interna energio de la sistemo (kun gajno en energio signifita per pozitiva kvanto) ricevas kiel"}, {"text_idx": "#000085", "text": "kie la unua oficperiodo dekstraflanke estas la varmeco transdonita en la sistemon, esprimita lau\u0306 temperaturo T kaj entropio S (en kiu entropio pliig\u0302as kaj la s\u0302ang\u0302ods estas pozitiva kiam la sistemo estas ekscitita), kaj la lastan semestron sur la dekstra flanko estas identigita kiel laboro farita sur la sistemo, kie premo estas P kaj volumo V (la negativaj signorezultoj c\u0302ar kunpremado de la sistemo postulas laboron esti farita sur g\u0302i kaj tiel la volumenos\u0302ang\u0302o, dV, estas negativa kiam laboro estas farita sur la sistemo)."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Tiu ekvacio estas tre specifa, ignorante c\u0302iun kemiajn, elektrajn, atom-, kaj gravitajn fortojn, efikojn kiel ekzemple advekcio de iu formo de energio krom varmigi kaj pV-labori.\nLa g\u0302enerala formulig\u0302o de la unua leg\u0302o (t.e., principo de konservado de energio) estas valida ec\u0302 en situacioj en kiuj la sistemo ne estas homogena.\nPor tiuj kazoj la s\u0302ang\u0302o en interna energio de fermita sistemo estas esprimita en g\u0302enerala formo de"}, {"text_idx": "#000087", "text": "La energio de mekanika harmonia oscilatoro (maso sur fonto) estas alternative kineta kaj ebla.\nC\u0302e du poentoj en la osciladciklo g\u0302i estas totale kineta, kaj c\u0302e du poentoj g\u0302i estas totale ebla.\nDum la tuta ciklo, au\u0306 dum multaj cikloj, neta energio estas tiel same dividita inter kinetaj kaj ebla.\nsumenergio de sistemo kun multaj gradoj da libereco estas same dividita inter c\u0302iuj haveblaj gradoj da libereco."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Scienco kaj teknologio de lando"}, {"text_idx": "#000095", "text": "La vorto energio devenas de la greka \"energeia\" ( \u03b5\u0313\u03bd\u03b5\u0301\u03c1\u03b3\u03b5\u03b9\u03b1) kaj havas signifon \"ago, agado\". G\u0302i estas komuna kvanto, kiu permesas mezuri la kapablon de materio produkti laboron."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Tra la historio de scienco, energio estis esprimata per pluraj malsamaj unuoj, tiaj ergoj kaj kalorioj. Nuntempe, la akceptata mezurunuo pri energio estas la j\u0302ulo, unuo de energio de la Internacia Sistemo SI. Krom la j\u0302ulo, aliaj unuoj de energioj inkludas la kilovathoron (kWh) kaj megatunon da ekvivalento de nafto (Mten). Ili estas multe pli grandaj unuoj de energio."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Lau\u0306 variaj fizikaj procezoj, en fiziko oni distingas specojn de energio:"}, {"text_idx": "#000098", "text": "Rezulte de la ekzisto de principo de konservado de energio, la nocio \"energio\" interligas c\u0302iujn fenomenojn de la naturo. La senco de la principo de konservado de energio estas en tio, ke energio ne aperas el nenio kaj ne malaperas nenie; g\u0302i povas nur transformig\u0302i de unu formo de energio al alia. Unu el filozofiaj doktrinoj, nome energetiko, rigardas la energion kiel fundamenton de c\u0302iuj naturokazaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000099", "text": "En pure praktika vidpunkto, energetiko estas scienco pri la energio kaj branc\u0302o de la ekonomiko, kiu okupig\u0302as pri energetikaj rimedoj, g\u0302ia prilaborado, transformo, transporto kaj uzo de diversaj specoj de energio. En 2003 la tutmonda konsumo da energio estis pli ol 10 500 milionoj da tunoj da ekvivalento de nafto (Mten): el kio 2 400 Mten da karbo, 3 600 Mten da nafto, 2 300 Mten da natura gaso, 610 Mtep de nuklea energio, 590 Mten da akvoelektra energio kaj c\u0302irkau\u0306 950 Mten da biomaso kaj kvantetoj ec\u0302 pli malgrandaj da geovarma, suna au\u0306 venta energio."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Estas konate, ke la rapide multig\u0302anta monda log\u0302antaro krom la kreskigo de la nutraj\u0302provizado bezonas ankau\u0306 la kreskigon de la energio-produktado. Estas konata ankau\u0306 tiu bedau\u0306rinda fakto, ke 80 elcentojn de la tutmonda energio kaj krudmaterialo konsumas tiu felic\u0302a parto de la homaro, kiu vivas en Usono kaj en la aliaj ekonomie evoluintaj mondpartoj. Estas konata ankau\u0306 tio, ke la malmulte konsumanta parto estas - juste - malkontenta pri la nuna situacio. Ankau\u0306 ili dezirus kreskigi la konsumadon, por kontentigi la bazajn homajn bezonojn."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Sed jam malpli konate estas, ke la nuna usona kaj okcident-eu\u0306ropa vivmaniero eblus nur por duonmiliardo da homoj, c\u0302ar alie rapide elc\u0302erpig\u0302os la energio-fontoj kaj dang\u0302ere malpurig\u0302os la medio, pro produkto de dang\u0302era kvanto da karbonduoksido. Tial, jam la nuna produktado kaj konsumado estas dau\u0306rigebla nur kelkajn jardekojn. Sed la konsumado, anstatau\u0306 stagni au\u0306 malgrandig\u0302i, forte kreskas. Se oni konsideras ekz. la naturajn fontojn, la nombron de la log\u0302antaro kaj la rapidegan industriigon en C\u0302inio, estas evidente, ke post kelkaj jardekoj la c\u0302inoj povos produkti tiom da varoj kaj malpurigan karbonduoksidon, kiom nun produktas la evoluinta mondparto. lli rajtas fari tion, kial ne, kaj povas fari sen ekstera helpo. Ili posedas grandan kvanton da karbo por energioproduktado, krudmaterialojn, laborforton, diligentecon kaj scion. Dume nature la nuna evoluinta mondoparto dau\u0306rigas sian agadon. Kio sekvos el tio, ne estas precize antau\u0306videbla. Pro la forceja (vitrodoma) efiko, kiun kau\u0306zas tro granda kvanto da karbonduoksido en la atmosfero, la averag\u0302a temperaturo jam sendube kreskas. Tial degelos granda glaciokvanto c\u0302e la polusoj, signife levig\u0302os la nivelo de la maroj, inundante grandajn dense log\u0302atajn regionojn, s\u0302ang\u0302ig\u0302os la tutmonda klimato, forte grandig\u0302os la areo de la dezertoj, ktp. La afero estas tre dang\u0302era, c\u0302ar pro la granda inercio de la atmosfero la efiko de la nun produktata karbonduoksido efikos nur post jardekoj. Ne forgesu ankau\u0306 pri acida pluvo, kau\u0306zita de karbobruligado, kiu jam forte damag\u0302is la arbarojn."}, {"text_idx": "#000102", "text": "La surtera energio-konsumado en la jaro 1991 disdividig\u0302is jene: petrolo 37,6%, karbo 26,2%, tergaso 20,5%, nuklea energio 6,8%, biomaso 6,3%, akva kaj geotermika energio 2,6%. C\u0302u la kau\u0306zo de tiu c\u0302i disdividig\u0302o estas sekvo de la nuntempa teknika nivelo, au\u0306 c\u0302u influas g\u0302in c\u0302efe personaj au\u0306 grupaj profitinteresoj, estas malfacile determini."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Estas okulfrape en la konsumado la superregado de nafto kaj minkarbo. Ilia forbruligo estas la c\u0302efa fonto de la karbonduoksido. Ekonomie ekspluatebla nafto tutmonde haveblos nur dum kelkaj jardekoj, sed karbo ankorau\u0306 dum jarcentoj. Ankau\u0306 la senpere au\u0306 en la formo de alkoholo au\u0306 oleo forbruligita biomaso produktas karbonduoksidon."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Nuntempe la tergaso estas tiu energiofonto, kies uzado kau\u0306zas la plej malgrandan medio-malpurigadon. Tial g\u0302ia uzado rapide kreskas, do la elc\u0302erpig\u0302o ne bezonas longan tempon. La uzado de geovarma energio estus signife kreskigebla. Vers\u0302ajne ekonomiaj au\u0306 aliaj konsideroj malhelpas g\u0302ian pli ampleksan uzadon. La uzado de la energio de riveroj jam ne estas signife kreskigebla sen detruo de ekologiaj valoraj\u0302oj. La uzado de la energio de la marbordoj, la energio de fluso kaj malfluso estas ankorau\u0306 ne sufic\u0302e uzataj nek la ventoenergio."}, {"text_idx": "#000105", "text": "La sunenergio estas granda eblo por la estonteco. Nuntempe la senpera transformo al elektro per sunc\u0302eloj estas ne farebla sen malprofito, pro ilia alta prezo kaj malalta efikeco. Sed por akvovarmigado la uzado de la sunenergio jam komencas disvastig\u0302i."}, {"text_idx": "#000106", "text": "La situacio pri la nuklea energio"}, {"text_idx": "#000107", "text": "Laste sed ne balaste la nuklea energio. En la 50aj kaj 60aj jaroj oni komencis amase konstrui nukleajn energiocentralojn en Usono, en Sovetio, en Okcident-Eu\u0306ropo. Tiutempe s\u0302ajnis, ke la energio-provizado de la homaro estas por c\u0302iam solvita. Ankau\u0306 la tiutempa konkurarmado instigis la konstruadon de nukleaj reaktoroj, ja en ili oni produktis la plutonion por atombomboj kaj el litio la tricion por hidrogen-bomboj. Sed dume ankau\u0306 gravaj problemoj sin anoncis. El la foruzita uranio estig\u0302is aliaj radiantaj elementoj. El inter ili la plutonio estis konvena por plua uzado en reaktoro au\u0306 por atombombo. Tial per tre dang\u0302era kaj multekosta procedo la grandpotencoj apartigis la plutonion. Sed restis aliaj forte radiantaj elementoj, kies vivdau\u0306ro estas longa. Ties deponado kau\u0306zas grandan problemon, ja temas pri jarmiloj dum kiuj la deponado devas esti sekura. Tio ankorau\u0306 estas nesolvita. Oni nun kolektas tiujn dang\u0302erajn materialojn, kies kvanto ade grandig\u0302as, kaj atendas naskig\u0302on de ideo por bona solvo. Tial, kaj pro la akcidentoj okazintaj en Three Mile Island (1979) kaj en C\u0302ernobil (1986) nuntempe la konstruado de atomreaktoroj maloftig\u0302is, sed en la 1990-aj jaroj denove fortig\u0302is en Azio."}, {"text_idx": "#000108", "text": "CERN en G\u0302enevo: realigo de energioproduktado dependas de diversaj personaj kaj grupaj profitinteresoj. S\u0302ajnas, ke tiu c\u0302i problemo estos solvebla per genia metodo. Se oni bombardas elementojn per grandenergiaj neu\u0306tronoj, estig\u0302as grandenergiaj neu\u0306tronoj aldone al la originalaj. Per ili oni bombardas longvivdau\u0306rajn izotopojn, kiuj havas ne fortan, tamen dang\u0302eran radiadon; ili transformig\u0302as en novajn izotopojn, kies radiado estas forta, sed la vivdau\u0306ro relative mallonga. Tiamaniere la deponada tempo mallongig\u0302as kaj la transformo cetere liberigas uzeblan energion. La procedo estas farebla surbaze de restaj\u0302oj de reaktoraj uranipecoj, kaj ankau\u0306 de aliaj elementoj, ekz. torio (Th). Torio en la naturo estas multe pli ofta ol uranio. G\u0302ia radiado estas malforta, la vivdau\u0306ro tre longa, kaj ekzistas nur unu izotopo. Torio 232 facile kaptas malrapidajn neu\u0306tronojn, poste estig\u0302as izotopo torio 233, kies duonig\u0302a tempo estas 22 minutoj. Estig\u0302as protaktinio (Pa232), kies duonig\u0302a tempo estas 27 tagoj. La rezulto estas uranio 233, izotopo, kiu emisias fortan gama-radiadon, sed memstara c\u0302enreakcio ne povas okazi. Gi povas maIkomponig\u0302i nur, se eksteraj malrapidaj neu\u0306tronoj trafas g\u0302in. Dum la reakcio liberig\u0302as signifa varmenergio. (Aparta avantag\u0302o estas, ke la forta radiado de la materialo malhelpas g\u0302ian komercon en la nigra merkato.) Estas tre grave el la vidpunkto de la sekuro, ke la reaktoro funkcias nur okaze de enkonduko de ekstera energio, tial g\u0302ia nomo estas energio-multobligilo."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Sinkrotrono (akcelilo de korpuskloj), kiu estigas protonon-faskon de 5 mA (miliamperoj), kun energio de 109 eV (unu miliardo da elektronvoltoj).\nEnergio-multobligilo. Tie la rapidaj protonoj pus\u0302ig\u0302as al plumbo, kiu tial emisias rapidajn neu\u0306tronojn. La torio estas en apartaj malgrandaj globoj, c\u0302i\u0301u en la mezo de grafita globo. Tiu bremsas la neu\u0306tronojn. Ili c\u0302iuj estas en premita akvo.\nLa premita, alttemperatura akvo cirkulas tra varminters\u0302ang\u0302iIo, kie g\u0302i estigas akvovaporon. Tiu funkciigas turbinon, kaj la kunligita generatoro produktas elektran energion. La elektra energio povas esti 40-50-oble pli granda ol necese por funkciigi la sinkrotronon. Do malgranda parto de la produktita energio sufic\u0302as por la funkciigo, la cetera estas konsumebla."}, {"text_idx": "#000111", "text": "La sistemo estas tute fermita. Gi estas iam ajn senprobleme mals\u0302altebla, haltigebla. Lau\u0306 la kalkuloj 5000 kg da torio povas estigi 250 MW (250 milionoj da vatoj) da termika povumo. Dum du jaroj konsumig\u0302as el g\u0302i 5% (250 kg). Tiu termika povumo egalas al tiom, kiom povas produkti la forbruligo de 28 megatunoj (28 miliardoj da kilogramoj) da karbo."}]