[{"text_idx": "#000002", "text": "La juda biblio (Tanah\u0302o, au\u0306 Malnova Testamento) valoras kiel speco de vivprotokolo, notita\ntra la okuloj de profetoj, de la etno \"hebreoj\", malfacile kunvivinta inter grandaj civilizoj (babilona, egipta...). Kuriozaj\u0302o por interesatoj en tiu etno, sed apenau\u0306 grava por la cetero de la mondo."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La religiaj fanatikuloj de la malnova testamento plendadis (kiel ekzemple Lenin je jarmiloj poste), ke la popolo rifuzas au\u0306skulti kaj obei la rigorajn, diajn ordonojn. La hebreoj volonte intertraktis kaj intermiksig\u0302is kun siaj najbaroj por la konsterno de la religiuloj."}, {"text_idx": "#000004", "text": "La librojn \"Readmono\" kaj \"Josuo\" verkis religiaj reformistoj je jarcentoj post la okazoj, kiujn la libroj priskribis. La efektiva konkero de la lando Kanaana okazis alie, ol la idealismanoj volis s\u0302ajnigi."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Efektive, oni scias, ke tekstoj de la originala en la hebrea uzis nur la konsonantojn. La libroj de la Torao (kiel la judoj konas la Pentateu\u0306h\u0302on) g\u0302enerale havas nomojn bazitaj en la unuaj eminentaj vortoj de c\u0302ia libro. Tamen, la nomoj en kelkaj lingvoj ne estas tradukoj de la hebrea, sed ili estas bazitaj sur la nomoj en la greka kreitaj de la traduko nomita Septuaginto, bazitaj sur la rabenaj nomoj kiuj priskribas la teman enhavon de c\u0302ia libro. Pliaj vortoj superfluas, c\u0302u ne?..."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Tiaj estas la libroj de la Malnova Testamento, ordinitaj lau\u0306 la okcidenta kutimo."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Nia estimata kolego C . B . Fawcett skribis denove : Ketuvim (hebree \u05db\u05b0\u05bc\u05ea\u05d5\u05bc\u05d1\u05b4\u05d9\u05dd - la skribaj\u0302oj) estas la tria parto de la Tanah\u0302o, la hebrea biblio (en kristanismo nomata malnova testamento) - la unua parto estas la Torao (\"instruo\") kaj la dua parto nomig\u0302as Neviim (\"profetoj\")."}, {"text_idx": "#000016", "text": "C\u0302i tiuj libroj estis skribitaj de profetoj per la gvido de Dio, sed ne estas rektaj profetaj\u0302oj. Ili enhavas sanktajn proverbojn, kantojn, preg\u0302ojn, rakontojn, ktp; la psalmojn de Davido, la sentencojn de Salomono, la rakonton de Ijob, Daniel en la leonejo, ktp."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Plie, en Meksiklando oni diras ke bildo de despoto estas speciale klara en la libro de Ijob. En g\u0302i Dio paralelas tute al la niatempaj despotoj kiel Stalin au\u0306 Sadam. Dio kontente parolas kun sia sekurecc\u0302efo Satano pri sia sampartiano Ijob, al kies fideleco li c\u0302iam povas fidi kaj al kiu li donis grandan feu\u0306don kiel Fabio Bettani."}, {"text_idx": "#000021", "text": "La libro nomig\u0302as tia, c\u0302ar Josuo, filo de Nun, estas g\u0302ia c\u0302efa rolulo."}, {"text_idx": "#000022", "text": "La libro entenas malnovan materialon, eble el la tempo tuj post la regado de Davido en la 10-a jarcento a. K. Sian hodiau\u0306an formon g\u0302i ricevis post la Babilona Ekzilo."}, {"text_idx": "#000025", "text": "En Biblio super la teksto de l' unuopaj psalmoj oni ofte vidas indikojn, kiujn oni interpretas kiel au\u0306tor-indikojn; psalmoj 1-41 havas la indikon de David; psalmoj 42-49 estas de la Korah\u0302idoj, 50 de Asaf k.t.p."}, {"text_idx": "#000030", "text": "3 En la tago de via potenco via popolo volonte sin donas al vi en sankta ornamo.\nDe la komenco de matenrug\u0302o, kiel roso, mi vin generis. \u2013"}, {"text_idx": "#000034", "text": "G\u0302i apartenas al la grupo de la reg\u0302aj kaj surtronigaj psalmoj kaj elstaras per aparta gravo pro la mesia nova interpreto farita en la Nova Testamento."}, {"text_idx": "#000035", "text": "La Psalmo 2 apartenas al la kolekto de 150 psalmoj kaj en la juda Tanah\u0302o kaj kristana Malnova Testamento"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Spertuloj g\u0302in kunigas al la serio da reg\u0302aj psalmoj kaj revestigas per aparta graveco de la \u201cmesia\u201d kvalito pro la pri g\u0302i interpreto farita en la Nova Testamento."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Oni notu en g\u0302i la frazon \u201cLa Eternulo diris al mi:"}, {"text_idx": "#000038", "text": "En dua (filologia) lego. kiam la juda monarkio jam malaperis en la historio de la juda popolo, la psalmo 2 nutris la mesiecajn esperojn kaj estis vidita kiel antau\u0306priskribo de la karakteroj de la estonta Mesio. Aparte la la dia filiig\u0302o estas prerogativo de la Mesio."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Mesieco de la psalmo 2 lau\u0306 judaj fontoj[redakti]"}, {"text_idx": "#000042", "text": "En la stabila kaj definitiva fiksado de la biblia teksto fundamentis la laboro de la rabenoj diritaj Masoretoj. Ili aktivis ekde la 2-a jarcento a.K. al 1425 p.K., aparte florantaj en la 9-a jarcento, kun sidejoj en Tideriado, Jerusalemo kaj Babilono. Ili agadis en diversaj rivalaj skoloj, inter kiuj elstaris tiu de Tiberiado de Aaron Moses Ben Asher (+ c\u0302irkau\u0306 960). La masoretoj elspezis grandajn energiojn por kompari la tekstojn de c\u0302iuj bibliaj manuskriptoj tiam konatajn por provi alveni al la unika teksto. La derivita versio estas dirata Teksto Masora (TM). La masoretoj ens\u0302ovis ankau\u0306 la vokalojn en la tekston c\u0302ar la originaj tekstoj estis formitaj nur per la konsonantoj. Tiuj aldonaj\u0302oj foje inokulis ankau\u0306 interpretojn pri la enhavo c\u0302ar iuj vortoj akiras malsamajn signifojn lau\u0306 la diversaj uzataj vokaloj."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Kodekso de Kairo datita 895-896 p.K., eble transkribita de Moses ben Asher, patro de Aaron ben Asher, komsiderata la precipaj\u0302o inter la masoretaj\u0302oj. G\u0302i intenas nur la libron de la Profetoj;"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Kodekso de Alepo (A). Datita 925-930 p.K., g\u0302i estas la plej antikvaj inter la ekzistantaj kaj ankau\u0306 la plej ampleksa, kvankam ne kompleta (mankas, fakte, tute la Torao kaj diversaj \u201dSkriboj\u201d), frukto ankau\u0306 tiu de la skolo de Aaron Ben Asher;"}, {"text_idx": "#000047", "text": "Lau\u0306 la mesia interpreto, la dua Sinjoro, de la psalma himno estas g\u0302uste la Mesio. La du frazoj j\u0302us cititaj al li, fakte, kombinig\u0302as perfekte: certe li sidos dekstre de Dio kaj certe li estos tenanto de aparta sacerdoteco. La komenca momento de tiu interpreto ne estas konata: povus esti, kiel fundamento de la psalmo mem, esprimitaj konvinkoj de la au\u0306toro mem (nome g\u0302i reflektas la konsciajn intencojn de la au\u0306toro), au\u0306 reeh\u0302o pri la sintenoj de la tempo de la juda monarh\u0302io. Oni certe scias ke tia estas la interpreto de la antikva judismo de antau\u0306 la naskig\u0302o de Kristo kaj ke g\u0302i antau\u0306as la identigon kun Kristo mem de la \"dua Sinjoro\" farita de la Evangelioj."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Ni opinias, kiel vi, ke Neh\u0302emja estas libro de la Biblio. G\u0302i estas parto de la Tanah\u0302o respektive de la Malnova Testamento."}, {"text_idx": "#000049", "text": "en la hebrea: \u05e1\u05e4\u05e8 \u05e0\u05d7\u05de\u05d9\u05d4 (antikva literumo kun subsignoj \u05e0\u05b0\u05d7\u05b6\u05de\u05b0\u05d9\u05b8\u05d4)\nen la greka Septuaginto (LXX):\nen la latina Nova Vulgato: Liber Nehemiae"}, {"text_idx": "#000050", "text": "en la hebrea: \u05d0\u05dc\u05d4 \u05d4\u05d3\u05d1\u05e8\u05d9\u05dd (ele hadebari\u0301m, \"jen estas la vortoj\") lau\u0306 la unuaj vortoj\nen la latina Nova Vulgato: Liber Deuteronomii (libro de la dua, t. e. la denove prezentata, leg\u0302o)."}, {"text_idx": "#000051", "text": "La libro nomig\u0302as tiel, c\u0302ar g\u0302i duan fojon (post la libro Eliro) entenas la Dekalogon kaj aliajn leg\u0302ojn kaj admonojn."}, {"text_idx": "#000052", "text": "La Libro de Jesaja (hebree \u05e1\u05e4\u05e8 \u05d9\u05e9\u05e2\u05d9\u05d4) estas libro de la Tanah\u0302o (lau\u0306 judisma teologio) au\u0306 de la Malnova Testamento (lau\u0306 kristanisma teologio) en la Biblio."}, {"text_idx": "#000053", "text": "G\u0302i estas verkita de Jesaja (\u05d9\u05e9\u05e2\u05d9\u05d4, Jes\u0302ajahu, lau\u0306 literumo de L. L. Zamenhof en Esperanto klasike skribata kun finaj\u0302o \"-a\", sed ankau\u0306 skribebla Jesajo), unu el la profetoj en la historio de judismo."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Por la judoj g\u0302i apartenas al la \"profetaj libroj\" (nomata Nevi'im, \u05e0\u05b0\u05d1\u05b4\u05d9\u05d0\u05b4\u05d9\u05dd, \"la profetoj\"), la dua parto de la Tanah\u0302o. Ene de tio, g\u0302i estas en la subgrupo \"postaj profetoj\" au\u0306 Nevi'im Aharonim [\u05e0\u05d1\u05d9\u05d0\u05d9\u05dd \u05d0\u05d7\u05e8\u05d5\u05e0\u05d9\u05dd], kune kun la libro de Jeremia kaj libro de Jeh\u0302ezkel."}, {"text_idx": "#000055", "text": "En la protestantismaj kristanaj biblioj la verkaj\u0302o estas envicigita post la Alta Kanto de Salomono (en katolikismo kaj ortodoksismo ankorau\u0306 estas inters\u0302ovitaj la libroj Sag\u0302o de Salomono kaj Sirah\u0302), kaj estas la unua el kvin verkoj de la grupo \"grandaj profetoj\" (Jesaja, Jeremia, Plorkanto, Jeh\u0302ezkel kaj Daniel)."}, {"text_idx": "#000056", "text": "La 66 c\u0302apitroj de la libro de Jesaja unuavice konsistas el profetaj\u0302oj pri la jug\u0302oj atendantaj la naciojn kiuj persekutas la popolanojn de Judio. Inter tiuj nacioj estas babilonianoj, asirianoj, filis\u0302toj, moabanoj, aramanoj respektive pli poste sirianoj, la anoj de la norda izraela reg\u0302lando, etiopianoj, arabianoj kaj fenicianoj. La profetaj\u0302oj povas esti resumitaj dirantaj ke la juda dio estas la dio de la tuta mondo, kaj ke nacioj kiuj supozas sin sekuraj en sia armea potenco povas senprobleme esti konkeratataj fare de aliaj nacioj, se dio komandas tion."}, {"text_idx": "#000057", "text": "La traduko de la hebrea lingvo al Esperanto, kiel la tuta Tanah\u0302o, estas verkaj\u0302o de L. L. Zamenhof kaj apartenas al la klasika literaturo de la internacia lingvo."}, {"text_idx": "#000058", "text": "La du libroj de la Kronikoj (lau\u0306litere vortoj de la tagoj) reproponas multajn eventojn jam rakontatajn en la du libroj de Samuelo kaj en la du libroj de la reg\u0302oj. Sed ne temas pri pura kaj simpla redakto, kiel povus s\u0302ajni unuaokule. Tiuj libroj, fakte, apartenas al la Readmona Tradicio, dum la la au\u0306toro de tiuj du libroj, difinita la Kronikisto, apartenas al la tieldirita Sacerdota Tradicio, la sama de la unua c\u0302apitro de la Genezo. Tiu tradicio naskig\u0302as en Babilono dum la Ekzilo babilona: malsame ol la Readmona, g\u0302i celas precizan projekton kiu ne estas nura historia sed ankau\u0306 kaj precipe religia.\nFakte, la kronikisto ne limig\u0302as rakonti la eventojn, kiel faras la Readmonikisto en la fama \"Sinsekvo sur la trono de Davido\". Li selektas kaj reellaboras la datumojn celante ekzalti precipe la Templon por la Kulto en Jerusalemo, taksatan la koro mem de la kredo kaj de la identig\u0302o de Izraelo kiel popolo. Nehazarde, sur la 19 c\u0302apitroj dedic\u0302itaj en la Unua Libro de Reg\u0302oj al la Regno de Davido, ec\u0302 dekoj estas dedic\u0302itaj al la translokigo de la Kesto de la Interligo al Jerusalemo kaj al la dispozicioj de la reg\u0302o rilate la konstruon de la Templo, kvazau\u0306 al lia filo Salomono nenio restis ol obei al la patraj decidoj. Aliaj 8 c\u0302apitroj de la Dua Libro krome estas dedic\u0302itaj al la efektiva konstruo de tiu kiu estis difinita la oka mirindaj\u0302o de la antikva mondo. La historio rakontata de la Kronikisto reale, do, estas \u201cSankta Historio\u201d, historio kiu turnig\u0302as c\u0302irkau\u0306 la templo Davido rilate kiun estas preterlasitaj iliaj religiaj malobservoj registritaj, male, en la libroj de Reg\u0302oj."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Longe oni pensis, ke g\u0302in verkis la profeto Moseo lau\u0306 Dia revelacio, ec\u0302 sian propran morton antau\u0306vidinte kaj priskribante, sed hodiau\u0306 la plejmulto de la teologoj estas konvinkita, ke diversaj au\u0306toroj g\u0302in verkis dum multe da tempo."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Savo lau\u0306 la Malnova Testamento[redakti]"}, {"text_idx": "#000063", "text": "En la Malnova Testamento \"savo\" tradukas diversajn terminojn, sence materiajn kaj spiritajn. La hebrea termino \u05d9\u05e9\u05c1\u05d5\u05bc\u05e2\u05d4 (yeshu\u0302\u201ba\u0302h) sugestas la ideon pri libereco. G\u0302ia radiko, fakte, signifas \u201cesti larg\u0302e\u201d au\u0306 \u201cesti spacoplene\u201d. Liberigi, do, signifas: meti malenen, rompi c\u0302eneron, savi el opresado tiel ke la liberigito povas senobstakle evoluig\u0302i. Dio estas c\u0302iam la protagonisto. Estas Li. fakte, kiu liberigas, ekzemple, el la malvenko en batalo (Eliro 15,2), el mafelic\u0302oj (Psa 34,6), el malamikoj (2Sam 3,10), el la Ekzistadismo (Psa 106,47), el la morto (Jeh\u0302 36,29)."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Per la kreskig\u0302o kaj precizig\u0302o de la mesia ideo, la koncepto \u201csavo\u201d atingas la signifon de liberigo el la peko kaj de komencig\u0302o de nova epoko. Por hebreoj, savon oni akiras nur per sincera observo de la Torao, kaj morala kaj ceremonia. Oni konsciig\u0302as ke la ritaj oferoj ne povas el si mem realigi la pardonon de la pekoj, c\u0302ar ili antau\u0306figuras la S\u0302afidon de Dio kiu havas la efikajn animdispoziciojn kaj senpekecon por elac\u0302eti per sia morto la homon el pekoj (Jes 53)."}, {"text_idx": "#000068", "text": "La biblia ideo de punpago akiris lau\u0306longe de la tempo specifaj\u0302ojn apartajn se komparataj kun tiuj paganaj. Se dekomence maloservo de establitaj preskriboj, ec\u0302 nevolaj, produktas malpurigon (kun relativa pura dia reago) kiu forigas el Dio de la Interlingvao je Israelo, kaj do postulas purigon (vidu, ekzemple, 1 Sam 14, 2), iom post iom la profetoj eninternigas la kulpon: por g\u0302in repagi ne sufic\u0302as la oferoj de bestoj kaj la propeno (Levidoj 16,20ss), ec\u0302 estas postulata konvertig\u0302o de la koro kaj menso por repagi la kulpon. Kaj iom post iom postulig\u0302as ke la punrepago ne estas simpla homa ago (kiel c\u0302e paganismoj) sed dia donaco kiu per sia iniciato pardonas kaj reenmetas la pentinton en la sfero de sia mizerikordo. Ne temas do pri influo de la homo sur Dio, sed de Dio sur la la homo."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Lau\u0306 la Biblio, Dio mem ordonas kaj priskribas la oferajn ritojn, en kiu plenumas grandan funkcion la aspergo per la sango de la viktimoj. Tio substrekas la iniciaton de Dio en la punrepago (Levidoj 10, 17)."}, {"text_idx": "#000071", "text": "La sacerdotaro, tia-kaze, aktivas kiel delegitoj de Dio sen reala pardonanta povo c\u0302ar estas Dio mem kiu purigas kaj akceptas kaj igas efika la mempurigadon de la popolo pentinta."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Iom post ion aperas ankau\u0306 la koncepto de Viko, nome la punrepago de unu por la alia. Tiu koncepto iamaniere c\u0302eestas jam en la rito de la ofero, kie la besto oferita estas konsiderita parto de persona sfero de la oferanto (unuopulo au\u0306 komunumo). Tiu nova koncepto aperas en Jesaja kaj Jeremia"}, {"text_idx": "#000074", "text": "1) En Levidoj oni difinas la samsekseman praktikon \u201cabomenaj\u0302o\u201d: \u201c28 \u201cPor ke la tero ne elj\u0302etu ankau\u0306 vin, kiam vi malpurigos g\u0302in, kiel g\u0302i elj\u0302etis la popolon, kiu estis antau\u0306 vi. 29 C\u0302ar se iu faros ion el c\u0302iuj tiuj abomenaj\u0302oj, la farantoj ekstermig\u0302os el sia popolo.\u201d (Lev 18, 29;20, 13);"}, {"text_idx": "#000075", "text": "2) Analoga malau\u0306do estas esprimita de la Izraelaj Profetoj, kiel atestas la jena pasaj\u0302o eltirita el Jesaja: \u201c9 La signoj de iliaj vizag\u0302oj atestis kontrau\u0306 ili, kaj sian pekon, simile al la Sodomanoj, ili proklamas, ne kas\u0302as. Ve al iliaj animoj! c\u0302ar ili mem repagis al si malbonon \u201d. (Iesaia 3 ,9). Evidente c\u0302i tie estas rej\u0302etata la manifestacio \u201cfiera\u201d kaj ekzaltado pri samseksemo, ku evidnete okazis jam tiam."}, {"text_idx": "#000076", "text": "3) La epizodo de la detru\u0306o de Sodom kaj Gomora (Genezo 18ss), en kiu Dio sendas du ang\u0302elojn homformajn por ke ili detruu tiujn urbojn, jam koroditaj pro la kontrau\u0306natura malvirto. La rakonto, en kiu pli valoras la rakonta celo ol la fideleco al historieco de la okazaj\u0302oj, senescepte pruvas la dian kondamnon pri samsekemo."}, {"text_idx": "#000077", "text": "La hebrea jubileo vidas siajn radikojn en Malnova Testamento. La Mosea leg\u0302o jam establis por la juda popolo apartan jaron (Levidoj (25,10-13: \u201dKaj sanktigu la kvindekan jaron, kaj proklamu liberecon en la lando por c\u0302iuj g\u0302iaj log\u0302antoj: jubileo g\u0302i estu por vi; kaj revenu c\u0302iu al sia posedaj\u0302o, kaj c\u0302iu revenu al sia familio. 11 Jubileo g\u0302i estu por vi, la kvindeka jaro; ne semu, kaj ne rikoltu tion, kio mem elkreskis, kaj ne deprenu la berojn de la nepritranc\u0302itaj vinberbranc\u0302oj. 12 C\u0302ar jubileo g\u0302i estas, sankta g\u0302i estu por vi; de la kampo mang\u0302u g\u0302iajn produktaj\u0302ojn. 13 En tiu jubilea jaro c\u0302iu revenu al sia posedaj\u0302o)\u201d."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Se la teksto ne estas de Moseo kiel eble la libro mem, kiel sugestas jam bibliistoj kaj historiistoj, la atribuaj\u0302o el si mem atestas tiun moron inter la gentoj de Palestino kaj tio okazadis pro religiaj motivoj: c\u0302e la limdato de la 50aj jaroj, la kultiveblaj terpecoj devis esti redonitaj al la originaj proprietuloj kun jara ripozo de la tero, la sklavig\u0302intoj rajtis rehavi liberon kaj la s\u0302uldoj estingig\u0302is. Kaj tio okazadis pro \u201cdia ordono\u201d."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Diskutoj kaj modifoj en la judaj kutimoj[redakti]"}, {"text_idx": "#000080", "text": "El la postbiblia epoko, rabenara tradicio reprenis kaj pridiskutis la leg\u0302ojn koncernantajn la sabatan jaron kaj la jubilean jaron, ilin konsiderante samaj\u0302on, kaj opiniante neaktualigeblaj ekstere de la izraela tero (en diaspora kondic\u0302o). Sed de ili oni konservis la etikajn kaj sociajn instigojn de la jubileo. Ec\u0302 en la okupita izraela tero ne eblis observi la jubilejan leg\u0302ojn kaj pro tio rabenoj ilin modifis c\u0302ar nur Talmudajn kaj ne bibliajn. Nun kiam judoj rekomencis labori la palestinan teron, tie kaj tie reaperis spuroj de observado de la antikva jubileo."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Oni diskutas, inter judoj, c\u0302u en la epoko de la Dua Templo (tiu establita postekzile) oni vere realigis la jubileon au\u0306, male, pro ekonomiaj motivoj, oni g\u0302in forlasis."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Lasttempe, c\u0302ar la kristana kaj juda jubileoj, sendepende de la eksteraj moroj, havas, kerne, la saman celon (plibonigi la homan koron kaj rekrei novan fratecon krom alproksimig\u0302o al Dio), iuj hebreoj kaj kristanoj ekpriparolis eblan kunlaboradon, partoprenante en jubileaj ritoj kaj prifortigante la celojn komunajn. [1]"}, {"text_idx": "#000084", "text": "Preg\u0302o sub la verda standardo"}, {"text_idx": "#000085", "text": "kaj multaj aliaj ... La dikliteraj estas en la Biblio de la Roma antikva biblio, kiuj, elj\u0302etite de rabenoj en la jaroj 90-92, jam ne estas en la juda biblio. La rabenoj elj\u0302etis ilin, c\u0302ar ili estis skribitaj ne en la hebrea, sed en la greka. Inter la kristanoj, la protestantoj rigardas la apokrifon edifa, sed ne sankta, dum la ortodoksuloj kaj katolikoj, aliflanke, ankorau\u0306 retenas la apokrifaj\u0302ojn en siaj biblioj."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Pluraj tradiciaj esperantistoj insistas ke la Biblio, en la Malnova Testamento (2Reg\u0302oj 23,10; Jeremia 7.31), iufoje citas dion Moloh\u0302on kultatan de Kanaananoj al kiu estis oferitaj infanoj (la Biblio diras \"pasigitaj tra la fajro\"). C\u0302i-kaze la Biblio indikas per tofetoj la lokojn kie oni okazigis tiujn oferojn. Aparte tiuj c\u0302i trovig\u0302as menciitaj en la Levidoj, kie Dio ordonas mortigi tijun kiuj al religia sistemo oferas filojn (20,2-5) [3] Alia grava citaj\u0302o elstaras el la 2lReg\u0302oj. Okazas ke al g\u0302i, sub la nomo de \u201cMilkom\u201d, reg\u0302o Salomono, maljunig\u0302inta, en lia nedau\u0306ra politeista fazo, estus homag\u0302anta aliajn diojn.[4] parolas pri aliaj dioj kaj ne pri Moloh\u0302o. La tradukintaj de la Septuaginto, kiuj tradukas per \u201cmoloh\u0302o\u201d povis esti influita de la greka mitologio kiu alestigas la dion Krono (la latina Saturno) kiu vere voradis siajn filojn. Pro tiuj motivoj ekzegezistoj dubas pri la ekzakta senco de tiu biblia teksto."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Dummezepoke, en diversaj eu\u0306ropaj landoj aparte nordaj, la judoj estis akuzataj kapti kristanajn infanojn por rita \u201cofero\u201d de kristanaj infanoj ilin bruligante ankorau\u0306 vivajn (kiel en la supozitaj epoko biblia). Vidu: Simonc\u0302jo kaj Ariel Toaff [5]"}]