[{"text_idx": "#000002", "text": "Kiam en 1903 Zamenhof decidis eldoni sian \"Fundamentan Krestomation\", por \"servi al c\u0302iuj kiel modelo de esperantista stilo kaj gardi la lingvon de pereiga disfalo je diversaj dialektoj\", li ne nur elektis specimenojn de korekta prozo el la jaroj 1889-1895, sed li represis kaj kompletigis (korektinte la kelkajn apartaj\u0302ojn de la unua kompilinto), la \"Liron de la Esperantistoj\", en kiu Grabowski, jam en la jaro 1893, kolektis la unuajn provojn de nia naskig\u0302anta poezio. Per tia farmaniero, la Majstro ne sole montris, kian gravecon li atribuas al la versa parolo, sed krome li certigis la konservadon de tiuj unuaj monumentoj de nia literaturo."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Bedau\u0306rinde, ekde tiu epoko, neniu simila kolekto estis entreprenita. Vilmos Bleier, kiu havis naturan flarsenton por la valoraj verkoj, intencis en 1938 eldoni \"Novan Krestomation\", kies unua volumo estis enhavonta originalajn prozaj\u0302ojn kaj versaj\u0302ojn, elektitajn kun la celo \"ilustri nian literaturhistorion\". Kalocsay mem estis la redaktonto. Oni scias, kio baldau\u0306 poste okazis."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Kaj nun STAFETO, kies gvidanto Re\u0301gulo Pe\u0301rez rivalas kun Bleier je entreprenemo kaj sento pri oportuneco, prezentas al ni La Esperantan Antologion, redaktitan de William Auld -- kaj per tiu faro li plenumas netakseblan servon al la tuta esperanta afero."}, {"text_idx": "#000005", "text": "La libro estas impona: 648 pag\u0302oj oktavaj (1), kun eltiraj\u0302oj el 90 poetoj, kun principdeklara enkonduko, kun postaj bio-bibliografioj, glosaro kaj notaro: Historia dokumento, kiun oni de nun povos konsulti pri c\u0302io rilata kun la Esperanta poezio; admirinda bazo por la tiel dezirata Historio de nia literaturo; sed ankau\u0306 kaj precipe, trezoro de legado, kiun foliumos kaj parkeros c\u0302iuj veraj versamantoj."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La enkonduko levas kelkajn interesajn demandojn, la c\u0302efan pri la metodo. Oni povas koncepti ian antologion el tri vidpunktoj: tiu de la publiko, tiu de la verkistoj, kaj tiu de la kompilinto. Lau\u0306 la unua, oni devus kolekti la pecojn, kiuj estas plej s\u0302atataj de la plej vasta legantaro: tio postulas enketon au\u0306 referendumon (oni j\u0302us faris tian pri la francaj poetoj pere de la radiofonio), kio ne estas facile efektivigebla, kaj supozigas larg\u0302an konatecon de la koncernaj poemoj: en la okazo de Esperanto, kies plej elstaraj poemoj estas, el diversaj kau\u0306zoj, preskau\u0306 nekonataj ec\u0302 de kleraj amatoroj, tio estis ne aplikebla. La dua metodo estas pli ofte uzata, kiam temas pri nuntempaj au\u0306toroj: de c\u0302iu el ili oni petas, ke li mem elektu la citotajn pecojn, kaj tiele c\u0302iu estas atestaj\u0302o de la taksado de sia verkinto mem. Sed ankau\u0306 en nia okazo, tiun procedon malhelpis la fakto, ke pluraj el la plej citindaj au\u0306toroj malaperis, au\u0306 estis neatingeblaj. Retis do la lasta solvo, ke la kompilinto de la antologio elektu mem, kaj li arang\u0302u sian antologion kiel artverkon, lau\u0306 siaj gustoj kaj idealoj."}, {"text_idx": "#000007", "text": "La valoro de la rezulto dependas de la personeco de la elektinto: ni havis la s\u0302ancon, ke la eldonisto turnis sin al W. Auld, kiu estas mem ne nur vera poeto, sed ankau\u0306 erudiciulo, dedic\u0302inta dek jarojn de sia vivo al la elfosado de nekonataj poemoj kaj ellegado de nia plej malfacile atingebla literaturo. La plej delikata gusto kaj plej solida scio unuig\u0302is do por konstrui jenan senkomparan monumenton al la glorado de nia poezio, kaj en g\u0302i ankau\u0306 ne mankas la grava kontribuaj\u0302o de la au\u0306toro mem. Estas kurioza koincido, ke la farig\u0302o de tiu lastatempa antologio tute similas tiun de la unua en la mondliteraturo: kiam la greklingva Siriano Meleagros, komence de nia erao, volis diskonigi al internacia publiko la fierojn de la helena poezio, ankau\u0306 li konceptis tiun kolektadon kiel artan verkon, ankau\u0306 li mem intermetis siajn poemetojn, ankau\u0306 li ornamis la tuton per antau\u0306parolo, kvankam versa c\u0302ifoje:"}, {"text_idx": "#000008", "text": "La evoluon de nia poezio Auld dividas en tri partojn, kies limoj estas la du mondmilitoj; kaj ilin li etikedas \"Primitiva Romantismo\", \"Polurita Romantismo\" kaj \"Metafiziko\". Pri tiuj dividoj kaj ties nomoj, oni povus multe diskuti. Mi konsentas, ke la unua mondmilito signas decidigan etapon en nia movado, sed mi ne opinias, ke la dua faris tiel akran tranc\u0302on: nenio vere distingas la postmilitajn numerojn de \"Literatura Mondo\" disde la antau\u0306militaj (sur la poezia kampo, kompreneble); kaj evidente, kiel li mem agnoskas en Postnoto, Auld estis influita de la etikedoj kutimaj en la brita literaturhistorio. Por Franco, la romantikismo estas skolo jam de longe formortinta, kiun sekvis la Parnasismo, la Simbolismo, la Novklasikismo, la Superrealismo ktp., kaj mi miras, vidante Kalocsay-on klasita inter la romantikistoj; aliflanke nenia \"metafizika\" skolo iam ekzistis sur la Eu\u0306ropa kontinento, kaj mi supozas, ke multaj Francoj, Italoj, Germanoj ktp. hezitos antau\u0306 tia titolo alkroc\u0302ita al Marjorie Boulton au\u0306 al P. Thorsen. Mi mem opinias, ke la dividoj konstateblaj en nia literatur-evoluo koncernas plig\u0302uste la formon, ol la temojn au\u0306 la inspiron. La unuan periodon efektive signis la prilaboradon unue de la lingvo mem (kiun multaj tiutempaj poetoj apenau\u0306 sciis: unu jaron antau\u0306 ol farig\u0302i la \"Reg\u0302ino de la Floraj Ludoj\" de Barcelono, la poetino Marie Hankel ankorau\u0306 konfuzis la verbojn \"s\u0302ajni\" kaj \"brili\"! Vidu O.V. p. 562), due de la metriko, ritmo, rimoj ktp.: tio estis la elementa lernejo de nia poezio, kaj nur g\u0302i ebligis la floradon, kiu sekvis la unuan mondmiliton. Sed de tiam mi ne konstatas profundan s\u0302ang\u0302on en la periodo, kiu iras de 1921 g\u0302is hodiau\u0306: nuancojn de tono, jes -- sed tio simple kondukus nin al distingo de unu hungara skolo, kiun sekvis, kvankam sen la kutima interbatalado inter du sinsekvaj skoloj, la skota skolo. Mi absolute ne vidas, kiel \"Spiro de l' pasio\" estas pli metafizika, ol la \"Ebria Ekvatoro\", verkita jam en 1924: g\u0302i respegulas alian nacian kulturon, tute simple."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Pri la konsisto de la Antologio mem, mi jam diris, ke g\u0302i entenas pecojn de 90 poetoj; el la unua periodo, Auld elektis 23 reprezentantojn: 5 el la latinidaj lingvoj, 3 el la g\u0302ermanaj, 15 el la slavaj. Por la dua periodo, li elektis 43 poetojn, el kiuj 8 el la latinidaj, 14 el la g\u0302ermanaj, 9 el la slavaj, 8 el la finnougriaj kaj 4 el alifamiliaj lingvoj. La trian periodon okupas 24 poetoj: 4 el la latinidaj, 10 el la g\u0302ermanaj, 8 el la slavaj, 1 el la finnougriaj. Entute tio signifas, ke, en tiuj unuaj 70 jaroj de nia literaturo, plej multaj poetoj estis slavlingvaj (32), post ili venis la g\u0302ermanlingvanoj (27); la latinidaj estas nur 18, la hungaraj kaj iliaj kuzoj nur 9. Kompreneble, tio prezentas nur statistikon, kiu ne koncernas la respektivan gravecon de la poetoj kaj de iliaj verkoj (la du c\u0302efaj poeziocentroj estis evidente la hungara kaj la brita): g\u0302i iel informas pri la vera disvastig\u0302o kaj enradikig\u0302o de Esperanto en la diversaj lingvo-teritorioj."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Oni neniam kredus, se oni mem ne spertis pri ia analoga tasko, kiom da klopodoj, da traserc\u0302oj, da korespondaj\u0302oj, da vizitoj de bibliotekoj privataj au\u0306 societaj estas necesaj por kompili tian verkon. Kiom da belaj poemoj restis forgesitaj sur la flavig\u0302intaj pag\u0302oj de malnova au\u0306 malmulte disvastig\u0302inta gazeto! Estas la eble c\u0302efa merito de tiu c\u0302i libro, ke g\u0302i atingebligas ilin al la granda publiko. Sed alia kau\u0306zo ankau\u0306 klarigas la relativan senkulturecon literaturan de la esperantistaro: la poemlibroj estis ofte publikigitaj en tre malgranda kvanto, aliaj estis viktimoj de milito au\u0306 politika purigado, aliaj estas neakireblaj de tuta parto de Eu\u0306ropo el financaj kau\u0306zoj ktp. Kaj tio estas la dua grava utileco de tiu c\u0302i kolekto, ke tiu, kiu ne povis legi la grandajn poeziajn verkojn, la \"Prologo\" de Mih\u0302alski, la \"Strec\u0302ita Kordo\" de Kalocsay, la \"Kvaropo\" de Auld, Dinwoodie, Francis kaj Rossetti, la \"Kontralte\" de M. Boulton ktp. trovos c\u0302i tie, per kio kontentigi sian scivolemon, kaj satigi, almenau\u0306 provizore, sian soifon pri beleco."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La elekto de la cititaj poemoj spegulas la guston de la kompilinto, kaj oni povas ne samopinii kun li pri c\u0302iu punkto. El la poemoj de Zamenhof, ekzemple, la plej bona s\u0302ajnas al mi \"Al la fratoj\", c\u0302ar plej simpla en sia emocio kaj fervoro; de Kalocsay mi estus certe citinta la grandiozan \"Homo\", de Mau\u0306ra mi estus preferinta la \"De Profundis\", de R. Schwartz, la \"Moderna Ang\u0302eluso\" -- kiujn preterlasis Auld; inverse, mi estus nenion konservinta de K. Vanselow, Milos\u0302 Lukas\u0302, S\u0302tefo Urban, Berci Darazs kaj precipe de G. Waringhien (kion diable mi venas fari en tiun galer ... ion?) Sed mi ja scias, ke pri gustoj oni disputi ne devas; kaj cetere mi pli volonte fidas la guston de Auld ol la mian, almenau\u0306 pri poeziaj aferoj. Ne c\u0302io povas plac\u0302i al c\u0302iu: sed fleksi sian personan guston sub la influo de fidinda spertulo estas g\u0302uste rimedo larg\u0302igi kaj delikatigi g\u0302in. Kaj pri tiu c\u0302i Antologio, mi volas ripeti la tre sag\u0302ajn vortojn, kiujn Kalocsay skribis por la antau\u0306parolo de la ne aperinta \"Nova Krestomatio\", pri kiu mi c\u0302i-supre aludis: \"Ne c\u0302iuj poemoj havas, kompreneble, egalan valoron en la libro. Nia literaturo estas juna, lingvo kvindekjara estas ankorau\u0306 infano. Sed ec\u0302 se nia literaturo ne estas komparebla al la literaturo de la naciaj lingvoj, precipe al tiu de la grandaj, g\u0302i estas jam tamen trezoro, pri kiu ni ne devas honti, kaj en kiu jam trovig\u0302as pecoj valoraj ec\u0302 lau\u0306 la plej severa konsidero.\" (\"Lingvo-Libro\", 1938)."}, {"text_idx": "#000012", "text": "La fina parto de la volumo ne estas la malplej valora, almenau\u0306 por la literaturhistorio: por c\u0302iu poeto, la kompilinto kaj la eldonisto kolektis c\u0302iujn haveblajn informojn, kiuj estas senkompare pli ric\u0302aj kaj kompletaj ol tiuj en la \"Enciklopedio\"; krome notaro klarigas detale c\u0302iujn enigmajn punktojn, c\u0302iujn aludojn, lingv-apartaj\u0302ojn ktp. de la cititaj poemoj, tiel ke la plej neinicita leganto trovos en la legado nenian malhelpaj\u0302on au\u0306 malklaraj\u0302on. Fine, tre kompleta glosaro helpas al la facila komprenebleco kaj al la perfektigo de nia poezia vortaro. Kaj tiu c\u0302i lasta punkto estas io grava: sen la prilaborado de la poezia esprimilaro, sen la larg\u0302a provizo da tau\u0306gaj neologismoj, kiun tridek jaroj da penoj de diverslandaj poetoj havigis al iliaj posteuloj, la vojo de la granda poezio restus barita al Esperanto; pri tio min konvinkis mia sperto de vortaristo, de filologo kaj de redaktoro de revuo."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Jen do la grava verko, kiun malavare donacas al la esperantistaro la kunlaborado de Re\u0301gulo Pe\u0301rez kaj de William Auld. Grava, ec\u0302 gravega: c\u0302ar ne temas simple pri oportuna kolekto da poemoj. Tia ja g\u0302i estas; kaj mi estas certa, ke c\u0302iuj, kiuj amas la versojn, g\u0302in akiros kaj foliumados per diligenta fingro. Sed multaj, inter la esperantistoj, ne konas au\u0306 ec\u0302 malfidas la poezion; al ili mi min turnas nun, por insisti pri la efektiva kaj profunda valoro de tiu c\u0302i verko. G\u0302i estas la sola, kiu povas doni al c\u0302iu ian precizan ideon kaj g\u0302ustan informon pri la malvolvig\u0302o de nia poezio, tiu poezio, kiu konsistigis g\u0302is hodiau\u0306 (kiel ordinare c\u0302e la junaj popoloj) la c\u0302efan parton de nia literaturo. Sed ec\u0302 pli grandan rolon g\u0302i devas ludi; kaj c\u0302i tie, mi volonte s\u0302irmas min sub la au\u0306toritaton de la granda uson-angla poeto kaj eseisto, T.S. Eliot: \"La ordinaraj homoj, li skribis en sia eseo pri Byron (en \"On Poetry and Poets\"), parolas la anglan lingvon, sed nur malmultaj en c\u0302iu generacio kapablas g\u0302in skribi; kaj g\u0302uste de tiu neintencita kunlaborado inter granda homamaso parolanta vivantan lingvon kaj tre malmulta grupo g\u0302in skribanta, dependas la kontinueco kaj konservado de unu lingvo\". Kiel ankorau\u0306 pli vera estas tiu konstato, koncerne internacian lingvon! Tiu komunikig\u0302ado inter la leganta (au\u0306 parolanta) parto kaj la verkanta parto de la esperantistaro estas io absolute necesa, por garantii unuflanke la g\u0302ustecon, aliflanke la vivantecon de la lingvo. Verkistoj sen publiko estus ja senesperiga situacio; sed ankau\u0306 la malo (kaj tion tro ofte oni ignoras au\u0306 nescias, en la propagandaj medioj), samideanaro sen verkistoj, sen poetoj estus egala katastrofo, kiu rekte endang\u0302erigus la ekziston mem de Esperanto. Tion Zamenhof tuj de la komenco bone sentis, tion li ofte ripetis. Tion neniu el ni devas forgesi."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Jen kial mi ne hezitas aserti, ke la devo de c\u0302iu esperantista rondo, grupo au\u0306 klubo estas ja disponigi al siaj membroj, flanke de la klasika Fundamenta Krestomatio, jenan Esperantan Antologion, kiu rilatas al g\u0302i kiel la floroj al la semoj, kaj prezentas ne malhaveblan kaj ne anstatau\u0306igeblan dokumentaron pri nia lingvo kaj literaturo. Au\u0306, se oni estas surdaj al tiaj argumentoj, oni almenau\u0306 konsideru g\u0302in kiel potencan armilon de propagando; c\u0302ar, kiel diras la tre rimarkinda \"Prospekto\" sur la internaj refaldoj de la kovrilo, \"en Esperanto ni havas la grandiozan fenomenon de tutmonda literaturo demokrate kreita kaj kreata de verkistoj el c\u0302iu lando\" ... kaj neniu \"plu povos aserti, ke la Internacia Lingvo ne tau\u0306gas por literaturaj celoj, au\u0306 ke g\u0302i ne kapablas esprimi la plej altajn pensojn de la homa menso!\" Jen per kiaj municioj oni de nun bombardu la Blinkenbergojn!"}]