[{"text_idx": "#000001", "text": "Krokodiloj pli mirindas ol vi pensas"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Krokodiluloj, la grupo kiu konsistas el krokodiloj, aligatoroj, kajmanoj kaj gavialoj, estas interesa grupo de reptilioj. Ili estas respektindaj predantoj, ili povas ig\u0302i gigantaj kaj ili estas adaptitaj al vivi inter la akvo kaj la tero. Kvankam oni c\u0302iam pensis ke ili estas primitivaj bestoj, oni nun lernas ke ili povas esti tre inteligentaj bestoj kaj ke ili estas tre bone adaptitaj. Ec\u0302 la evolua historio de c\u0302i tiu grupo estas mirinda. Malgrau\u0306 ilia aspekto, ili pli proksimas al birdoj* ol al ajna alia reptilio kaj antau\u0306 milionoj da jaroj, ili ne nur kus\u0302is en la akvo, sed kuris kaj grimpis. Se iu do diras ke vi krokodilas, vidu tion kiel komplimenton."}, {"text_idx": "#000003", "text": "*Kvankam birdoj klasike estis konsiderataj kiel aparta grupo, ili rekte devenas de dinosau\u0306roj, do lau\u0306 moderna paleontologio ili estas dinosau\u0306roj kaj ili estas reptilioj."}, {"text_idx": "#000004", "text": "de krokodiluloj ne estas granda, oni ne tute certas pri kiom da specioj\nekzistas. La limoj inter la specioj fakte ne vere ekzistas, c\u0302ar ili estas\nartefaritaj, do novaj genetikaj esploroj dau\u0306re s\u0302ang\u0302as la branc\u0302on. Kutime c\u0302irkau\u0306\n25 specioj estas rekonataj kaj ili estas distribuitaj lau\u0306 kvar gravaj grupoj."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Aligatoroj kaj kajmanoj estas proksimaj parencoj kaj multe similas. La diferenco inter ili kaj krokodiloj multe pli klaras. Aligatoroj kaj kajmanoj havas pli grandan maksilon ol makzelon. Tio signifas ke oni vidas nur la suprajn dentojn, kiam la bus\u0302o estas fermita. La maksilo kaj makzelo de krokodilo same longas, kio signifas ke la dentoj de ambau\u0306 videblas. Ili ekzakte tau\u0306gas unu apud la alia, kvazau\u0306 en zipo."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La gavialo estas la plej rekonebla krokodilulo. Temas pri unu au\u0306 du specioj en propra branc\u0302o, kiuj ambau\u0306 havas ege maldikan bus\u0302on. Ankau\u0306 la okuloj, kiuj estas tre elstaraj sur la kapo kaj rigardas disen, estas rimarkindaj. Krom tiaj etaj diferencoj, la malsamaj krokodiluloj estas tre similaj. Preskau\u0306 c\u0302iuj el ili estas grandaj predantoj, kiuj restas en la akvo dum granda parto de la tempo. Ili estas tiom adaptitaj fakte, ke oni malfacile imagus ke ili iam farus ion alian ol tio."}, {"text_idx": "#000007", "text": "specioj de krokodiluloj, kiuj vivas hodiau\u0306, estas nur eta restaj\u0302o de tre diversa\ngrupo. La praavoj kaj proksimaj parencoj de la krokodiluloj, la Crocodylomorpha, estis tre sukcesplenaj\nkaj plenigis c\u0302iajn rolojn en la ekosistemo. Ilia rakonto komencig\u0302is en la"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Vivantaj reptilioj estas dividitaj lau\u0306 kelkaj grupoj. Unuflanke estas la tre diversaj Lepidosauria, kiuj enhavas c\u0302iujn serpentojn, lacertojn kaj la tuataron. Aliflanke estas la Archosauria, kiuj enhavas krokodilulojn kaj birdojn. Laste estas la testudoj, kies origino ne estas tute klara. Krom la vivantajn krokodilulojn kaj birdojn, Archosauria enhavas ankau\u0306 la formortintajn pterosau\u0306rojn, nebirdajn dinosau\u0306rojn kaj la formortintaj parencoj de la krokodiluloj. Tio signifas ke la ekstera aspekto de krokodiluloj estas misgvida, c\u0302ar iliaj plej proksimaj vivantaj parencoj estas birdoj, ne lacertoj."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La praavoj de la krokodiluloj jam frue disig\u0302is de c\u0302iuj aliaj Archosauria kaj ig\u0302is tre diversaj. Unu indiko de tiu diverseco estas la formo de la dentoj de fosilioj. Kiam oni rigardas hodiau\u0306an krokodilon, oni vidas ke c\u0302iuj dentoj aspektas pli-malpli same. Malkiel tiuj de homoj, la dentoj de krokodilo ne havas malsamajn taskojn. Fosiliaj dentoj en Crocodylomorpha, la grupo el kiu la krokodiluloj evoluis, estas multe pli diversaj kaj indikas malsamajn c\u0302asstrategiojn kaj dietojn. Tiu diverseco estas ilustrata bone de Pakasuchus, kies dentoj estis specialigitaj por malsamaj taskoj kaj la movigeblo de la makzelo ebligis mac\u0302adon. Tio indikas ke Pakasuchus estis herbovorulo kaj g\u0302i fakte ne estas la sola ekzemplo. Oni trovis plurajn sendependajn ekzemplojn de herbovoreco en malsamaj kontinentoj, kio indikas ke herbovoreco ne estis hazardaj\u0302o, sed avantag\u0302a strategio. Ankau\u0306 estis multe pli da diverseco kiam temas pri akvemo. Vivantaj specioj povas iri el la akvo, sed surtere ili estas multe malpli elegantaj ol en la akvo. Dum la mezozoiko tio ne veris. En la komenco, Crocodylomorpha estis malpezaj kaj aktivaj bestoj, kiuj c\u0302efe vivis surtere. Tio s\u0302ang\u0302ig\u0302is dum la j\u0302urasio, la meza periodo de la mezozoiko, kiu komencig\u0302is antau\u0306 pli-malpli 200 milionoj da jaroj. Ekde tiam Crocodylomorpha disvastig\u0302is en novajn habitatojn, kiuj inkludas kaj dolc\u0302an akvon kaj salan akvon. Interesa ekzemplo estas la Thalattosuchia. Membroj de tiu grupo plurfoje iris de nesalaj al salaj medioj kaj reen kaj ili bone adaptis sin. Dakosaurus, ekzemple, restis en la maro dum sia tuta vivo (krom eble por reproduktaj celoj) kaj havis tre hidrodinamikan korpon kun nag\u0302iloj. Ili estis la c\u0302efaj predantoj en siaj ekosistemoj kaj tiel ne bezonis konkursi kontrau\u0306 aliaj Crocodylomorpha, kiuj c\u0302efe mang\u0302is etajn fis\u0302ojn. Ankau\u0306 modernaj krokodiledoj aperis dum la mezozoiko kaj do vivis apud la dinosau\u0306roj. La plej fruaj krokodiledoj vivis dum la fino de la kretaceo, la lasta periodo de la mezozoiko."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Je la fino de la mezozoiko okazis la kretacea-paleogena evento, la dua plej terura amasa formorto en la historio de la Tero. Oni g\u0302enerale parolas pri la evento kiel la formorto de la dinosau\u0306roj, sed c\u0302irkau\u0306 tri kvaronoj el plantoj kaj bestoj formortis. Ec\u0302 la \u201dtravivantoj\u201d kiel mamuloj kaj birdoj estis severe damag\u0302itaj kaj ankau\u0306 multaj Crocodylomorpha formortis. Post la evento tamen, je la komenco de la paleogeno, estis granda ekologia malpleno. C\u0302iuj roloj en la ekosistemo, kiuj antau\u0306e estis plenigitaj de bestoj kiel nebirdaj dinosau\u0306roj, subite estis malplenaj kaj tio donis eblecojn al aliaj bestoj. Multaj grupoj de bestoj rapide diversig\u0302is por preni la lokon de la formortintaj bestoj kaj inter ili estis la modernaj krokodiluloj. Estis lokoj en kiuj pluraj malsamaj krokodiluloj vivis kune, kio kreas premon al s\u0302ang\u0302i sian vivmanieron, c\u0302ar se c\u0302iuj krokodiluloj mang\u0302as la saman, ili multe konkurencas. La Planocraniidae reagis al tiu premo per forlasi la akvon. La plej disvastig\u0302inta membro de grupo estis Boverisuchus kaj oni vere ne volus renkonti g\u0302in."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Ke krokodiluloj venas el la tempo de la dinosau\u0306roj vekas la impreson ke ili estas primitivaj kaj ne adaptitaj, sed tio kompreneble ne veras. Unu ekzemplo de tio estas kiel krokodiluloj spiras. La vojo lau\u0306 kiu aero trairas la pulmojn estas pli kompleksa ol en mamuloj, kio ebligas unudirektan fluon de aero. Tio signifas ke la krokodilulo konstante ricevas oksigenon anstatau\u0306 nur kiam g\u0302i enspiras. Krokodiluloj ankau\u0306 povas bone regi la fluon de sango en siaj korpoj. Estas truoj en la koro, kiuj fermig\u0302as kaj malfermig\u0302as depende de la situacio, en kiu la besto trovig\u0302as. Tio helpas g\u0302in konservi oksigenon kiam g\u0302i nag\u0302as subakve kaj malaltigi sian metabolismon. Interesa diferenco inter mamuloj kaj reptilioj estas ke la nazo kaj bus\u0302o kutime estas konektitaj en reptilioj, kio signifas ke ili ne povas mang\u0302i kaj spiri samtempe, io kion mamuloj ja povas. Krokodiluloj sendepende akiris tian dividon kaj tio tre utilas por ilia vivstilo, c\u0302ar pro g\u0302i, ili povas malfermi la bus\u0302on subakve kaj samtempe spiri tra la nazo. Krokodiloj do estas ege bonaj je spiri kaj tio estas tendenco en Archosauria. Ankau\u0306 dinosau\u0306roj ekzemple, spiris tre efike, kio ebligis tiom aktivajn vivstilojn kaj ec\u0302 flugadon en birdoj."}, {"text_idx": "#000014", "text": "La lasta interesa diferenco inter krokodiloj kaj aliaj reptilioj estas ke ili estas bonaj patrinoj. La solaj aliaj reptilioj, kiuj prizorgas siajn ovojn kaj infanojn estas iliaj plej proksimaj parencoj, la birdoj. Aliaj reptilioj simple lasas siajn ovojn kaj foriras. La plej fama ekzemplo de tio estas martestudoj, kiuj metas la ovojn en la sablo sur strando kaj reiras en la maron. Krokodiluloj fosas truojn por enmeti siajn ovojn. Tio gravas, pro tio ke la temperaturo devas esti g\u0302usta. La temperaturo de la ovo influas la sekson de la idoj, do por havi bonan mikson, la patrino bone atentu pri kiom profunde s\u0302i fosas. La patrino g\u0302enerale ankau\u0306 gardas la neston, sed ja povas foriri por nutri sin. Tiaj momentoj estas tre dang\u0302eraj, pro tio ke predantoj povas provi s\u0302teli la ovojn dum la patrino estas for. Alia interesa fenomeno estas ke testudoj povas provi meti siajn ovojn en la nesto de la krokodilulo, por ke la krokodilulo protektu ilin. Kiam la idoj eliris el la ovoj, la patrino dau\u0306re protektas ilin kaj prizorgas ilin. Partoj de la bus\u0302o de la patrino fakte estas tiom sentemaj kiel homaj fingropintoj, do la patrino ec\u0302 povas levi la idojn per la bus\u0302o kaj transporti ilin sen vundi ilin."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Krokodiloj do estis multe pli diversaj antau\u0306e ol ili estas nun, sed tio ne signifas ke la hodiau\u0306aj krokodiloj ne plu estas interesaj kaj studindaj. La fakto ke nur tiom malmulte da specioj restas fakte signifas ke unu sciencisto povas studi c\u0302iujn speciojn, kio rezultis je tre detala kono de la grupo. Krokodiluloj havas kvalitojn, kiujn oni ne vidas en aliaj reptilioj kaj ili montras la rilaton inter birdoj kaj aliaj reptilioj. La historio de la grupo ja montras tamen, ke bestoj povas esti tre flekseblaj kaj ke ili povas plenigi c\u0302iajn ekologiajn rolojn, ec\u0302 se ili ne aspektas tau\u0306gaj por ili. La rakonto de krokodiluloj havis bonan komencon kaj bonan mezon kaj espereble g\u0302i ankorau\u0306 ne atingis sian finon."}]