[{"text_idx": "#000000", "text": "Wikipedia's Time as translated by GramTrans"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Finfina sorto de la universo"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Inercio / Momento de inercio"}, {"text_idx": "#000004", "text": "La ekvacio de Appell de movig\u0302o"}, {"text_idx": "#000005", "text": "La leg\u0302oj de Euler de movig\u0302o"}, {"text_idx": "#000008", "text": "La tempo estas la senfina dau\u0306ra progreso de ekzisto kaj okazaj\u0302oj kiuj okazas en s\u0302ajne nemaligebla sinsekvo de la pasinteco tra la donaco g\u0302is la estonteco.\nLa tempo estas komponentokvanto de diversaj mezuradoj uzitaj al sekvenc okazaj\u0302oj, kun kompari la tempodau\u0306ron de la okazaj\u0302oj au\u0306 la intervalojn inter ili, kaj por kvantigi tarifojn de s\u0302ang\u0302o de kvantoj en materiala realeco au\u0306 en la konscia travivaj\u0302o.\nLa tempo ofte estas referita kiel kvarono dimensiigi, kune kun tri spacaj"}, {"text_idx": "#000009", "text": "La tempo longe estis grava temo de studo en religio, filozofio, kaj scienco, sed difinanta g\u0302in en maniero uzebla al c\u0302iuj kampoj sen cirkleco havas konstante eskapis akademiulojn.\nTamen, diversspecaj kampoj kiel ekzemple komerco, industrio, sportoj, la sciencoj, kaj la prezentartoj c\u0302iuj asimilas iun nocion de tempo en iliajn respektivajn mezurajn sistemojn."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Du kontrastigaj vidpunktoj g\u0302ustatempe disigas eminentajn filozofojn.\nUnu vido estas tiu tempo estas parto de la fundamenta strukturo de la universo - dimensio sendependa de la okazaj\u0302oj, en kiuj okazaj\u0302oj okazas en sekvenco.\nIsaac Newton aprobis tiun realist opinion, kaj tial g\u0302i foje estas prisignita kiel Newtonian tempo.\nLa kontrau\u0306stara vido estas tiu tempo ne rilatas al iu speco de \"ujo\" kiu okazaj\u0302oj kaj objekto- \"movo trae\", nek al iu unuo kiu \"fluas\", sed ke g\u0302i estas anstatau\u0306e parto de fundamenta intelekta strukturo (kune kun spaco kaj nombro) ene de kiu homsekvenco kaj komparas la okazaj\u0302ojn.\nTiu dua vido, en la tradicio de Gottfried Wilhelm Leibniz [17] kaj Immanuel Kant, [18] [19] diras ke tempo estas nek okazaj\u0302o nek aj\u0302o, kaj tiel estas ne sin mezurebla nek g\u0302i povas esti multvojag\u0302inta."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La tempo en fiziko estas malambigue funkcie difinita kiel \"kia horlog\u0302on legas\".\nLa tempo estas unu el la sep fundamentaj fizikaj kvantoj en kaj la Sistemo Internacia de Unuoj kaj International System of Quantities (Internacia Sistemo de Quantities).\nLa tempo kutimas difini aliajn kvantojn - kiel ekzemple rapideco - tiel difinante tempon lau\u0306 tiaj kvantoj rezultigus cirklecon de difino.\nFunkcia difino de tempo, en kio oni diras ke observi certan nombron da ripetoj de unu au\u0306 alia norma cikla okazaj\u0302o (kiel ekzemple la trairejo de liber-svingig\u0302anta pendolo) konstituas unu norman ekzempleron kiel ekzemple la dua, estas tre utila en la konduto de kaj progresintaj eksperimentoj kaj c\u0302iutagaj aferoj de vivo.\nLa funkcia difino forlasas flankenmetite la demandon c\u0302u ekzistas io vokita tempon, krom la nombra agado j\u0302us menciite, ke fluoj kaj tio povas esti mezuritaj.\nEnketoj de ununura kontinuumo nomita spactempo kau\u0306zas demandojn spaco en demandojn pri tempo, demandoj kiuj havas siajn radikojn en la verkoj de fruaj studentoj de fiziko."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Tempa mezurado laborigis sciencistojn kaj teknologojn, kaj estis c\u0302efa instigo en navigacio kaj astronomio.\nPeriodaj okazaj\u0302oj kaj perioda movig\u0302o longe funkciis kiel normoj por mezurunuoj de tempo.\nEkzemploj inkludas la s\u0302ajnan decidproponon de la suno trans la c\u0302ielo, la lunfazojn, la svingon de pendolo, kaj la takton de koro.\nNuntempe, la internacia trupo de tempo, la duan, estas difinita je la elektronikan transiron\nfrekvenco de cezio atomoj (vidu malsupre).\nLa tempo estas ankau\u0306 de signifa socia graveco, havante ekonomian valoron (\" tempo estas mono \") same kiel personan valoron, pro konscio pri la limigita tempo en c\u0302iu tago kaj en homavivaj interspacoj."}, {"text_idx": "#000015", "text": "La tempo en greka mitologio"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Relativista tempo kontrau\u0306 Newtonian tempo"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Evoluo de konscio kaj kompreno de tempo en infanoj"}, {"text_idx": "#000018", "text": "G\u0302enerale parolante, metodoj de tempa mezurado, au\u0306 kronometry, prenas du apartajn formojn: la kalendaro, matematika ilon por organizado intervaloj de tempo, [22] kaj la horlog\u0302o, fizikan mekanismon kiu nombras la trairejon de tempo.\nEn dau\u0306ra vivo, la horlog\u0302o estas konsultita por periodoj malpli ol tage dum la kalendaro estas konsultita por periodoj pli longe ol tago.\nC\u0302iam pli, personaj elektronikaj aparatoj elmontras kaj kalendarojn kaj horlog\u0302ojn samtempe.\nLa nombro (kiel en horlog\u0302ciferdisko au\u0306 kalendaro) kiu markas la okazon de precizigita okazaj\u0302o kiel al horo au\u0306 dato akirig\u0302as per nombrado de fidobazita epoko - centra referencpunkto."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Artefaktoj de la Paleolitiko indikas ke la luno kutimis antau\u0306vidi tempon jam 6,000 jaroj antau\u0306e.\nLunaj kalendaroj estis inter la unua se temas pri ekaperi, au\u0306 12 au\u0306 13 lunaj monatoj (au\u0306 354 au\u0306 384 tagoj).\nSen investaj\u0302o por aldoni tagojn au\u0306 monatojn al kelkaj jaroj, sezonoj rapide funkciadon en kalendaro bazita sole sur dek du lunaj monatoj.\nLunsunaj kalendaroj havas dektrian monaton aldonitan al kelkaj jaroj por kompensi por la diferenco inter plena jaro (nun povas proksimume 365.24 tagoj) kaj jaron da nur dek du lunaj monatoj.\nLa numeroj dek du kaj dek tri rolis elstare en multaj kulturoj, minimume parte pro tiu rilato de monatoj al jaroj.\nAliaj fruaj formoj de kalendaroj originis de Mezameriko, precipe de antikva majaa civilizo.\nTiuj kalendaroj estis religie kaj astronome bazitaj, kun 18 monatoj en jaro kaj 20 tagojn en monato, kaj plie kvin epagemonal tagoj c\u0302e la fino de la jaro."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La reformoj de Julio Cezaro en 45 a.K. surs\u0302miris la romian mondon suna kalendaro.\nTiu julia kalendaro estis misa en tio g\u0302ia investaj\u0302o dau\u0306re permesis la astronomiajn solsticojn kaj ekvinoksoj avanci kontrau\u0306 g\u0302i preter proksimume 11 minutoj je jaro.\nGregorio la 13-a lanc\u0302is g\u0302ustigon en 1582;\nla gregoria kalendaro estis nur malrapide adoptita fare de malsamaj nacioj dum periodo de jarcentoj, sed g\u0302i nun estas la plej ofte uzita kalendaro c\u0302irkau\u0306 la mondo, longe."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Dum la Franca Revolucio, nova horlog\u0302o kaj kalendaro estis inventitaj en provo malkristanigi tempon kaj krei pli racian sistemon por anstatau\u0306igi la gregorian kalendaron.\nLa kiujn la tagoj de Franca respublika kalendaro konsistis el dek horoj de cent minutoj de cent sekundoj, kiuj markis devion de la 12-bazita duodecimalsistemo uzis en multaj aliaj aparatoj fare de multaj kulturoj.\nLa sistemo poste estis aboliciita en 1806."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Granda gamo da aparatoj estis inventitaj al iniciattempo.\nLa studo de tiuj aparatoj estas nomita horlog\u0302ologio."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Egipta aparato kiu datas al c.1500 a.K., simila lau\u0306 formo al klinita T-kvadrato, mezuris la trairejon de tempo de la ombro gisita memstare fenestrokruceto sur nelinia regulo.\nLa T estis orientita orienten en la matenoj.\nTagmeze , la aparato estis turnita tiel ke g\u0302i povis gisi sian ombron en la vesperdirekto."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Sunhorlog\u0302o uzas gnomonon por gisi ombron sur aktoraro de markadoj lau\u0306normigitaj al la horo.\nLa pozicio de la ombro markas la horon en loka tempo.\nLa ideo por apartigi la tagon en pli malgrandajn partojn estas kreditita al egiptoj pro iliaj sunhorlog\u0302oj, kiuj funkciigis sur duodecimalsistemo.\nLa graveco de la numero 12 estas pagenda la nombro da lunaj cikloj en jaro kaj la nombro da steloj uzitaj por nombri la trairejon de nokto."}, {"text_idx": "#000025", "text": "La plej preciza tempkonservadaparato de la praa mondo estis la klepsidro, au\u0306 klepsidro, unu el kiu estis trovita en la tombo de egipta faraono Amenhotep la 1-a (1525-1504 a.K.).\nIli povus esti uzitaj por mezuri la horojn ec\u0302 dum la nokto, sed postulis manan bontenadon replenigi la fluon de akvo.\nLa Antikvaj greek kaj homoj de h\u0302aldeoj (sudorienta Mezopotamio) regule konservis tempkonservadrekordojn kiel esenca parto de siaj astronomiaj observaj\u0302oj.\nArabaj inventintoj kaj ing\u0302enieroj aparte faris plibonigojn sur la uzo de klepsidroj supren al la Mezepoko.\nEn la 11-a jarcento, c\u0302inaj inventintoj kaj ing\u0302enieroj inventis la unuajn mekanikajn horlog\u0302ojn movitajn per irad mekanismo."}, {"text_idx": "#000026", "text": "La sablohorlog\u0302o uzas la fluon de sablo por mezuri la fluon de tempo.\nIli estis uzitaj en navigacio.\nFerdinand Magellan uzis 18 glasojn sur c\u0302iu s\u0302ipo por sia c\u0302irkau\u0306navigado de la globo (1522).\nIncensobastonetoj kaj kandeloj estis, kaj estas, ofte uzitaj por mezuri tempon en temploj kaj preg\u0302ejoj c\u0302ie sur la globo.\nKlepsidroj, kaj poste, mekanikaj horlog\u0302oj, kutimis marki la okazaj\u0302ojn de la abatejoj kaj monah\u0302ejoj de la Mezepoko.\nRichard of Wallingford (Rikardo de Wallingford) (1292-1336), abato de la abatejo de St. Alban, fame konstruis mekanikan horlog\u0302on kiel astronomia planetario pri 1330.\nGrandaj progresoj en preciza tempomezurado estis faritaj fare de Galilejo kaj aparte Christiaan Huygens kun la invento de pendolaj movitaj horlog\u0302oj kune kun la invento de la minutindikilo de Jost Burgi."}, {"text_idx": "#000027", "text": "La angla vorto horlog\u0302o vers\u0302ajne venas de la mezanederlandana vorto klocke kiu, en victurno, venas de la mezepoka latinaj\u0302o clocca, kiu finfine venas de kelta kaj estas parenca kun franca, la latina, kaj germanaj vortoj kiuj signifas sonorilon.\nLa trairejo de la horoj sur maro estis markita per sonoriloj, kaj indikis la tempon (vidu s\u0302ipsonorilon).\nLa horoj estis markitaj per sonoriloj en abatejoj same kiel sur maro."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Horlog\u0302oj povas intervali de gardadoj, g\u0302is pli ekzotikaj specoj kiel ekzemple la Horlog\u0302o de la longdau\u0306ra nuno.\nIli povas esti movitaj per gamo da rimedoj, inkluzive de gravito, risortoj, kaj diversaj formoj de elektra potenco, kaj reguligitaj per gamo da rimedoj kiel ekzemple pendolo."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Vekhorlog\u0302oj unue aperis en antikva Grekio c\u0302irkau\u0306 250 a.K. per klepsidro kiu subtrahus fajfilon.\nTiu ideo estis poste mekanizita fare de Levi Hutchins kaj Seth E. Thomas."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Kronometro estas portebla kronometristo kiu kontentigas certajn precizecnormojn.\nKomence, la esprimo estis uzita por rilati al la s\u0302ipkronometro, horlog\u0302o uzita por determini longitudon per c\u0302iela navigacio, precizeco unue atingite fare de John Harrison.\nPli lastatempe, la esprimo ankau\u0306 estis aplikita al la kronometrobrakhorlog\u0302o, brakhorlog\u0302o kiu kontentigas precizecnormojn metitajn fare de la svisa agentejo COSC."}, {"text_idx": "#000031", "text": "La plej precizaj tempkonservadaparatoj estas atomhorlog\u0302oj, kiuj estas precizaj al sekundoj en multaj milionoj da jaroj, [34] kaj kutimas lau\u0306normigi aliajn horlog\u0302ojn kaj tempkonservadinstrumentojn.\nAtomhorlog\u0302oj uzas la oftecon de elektronikaj transiroj en certaj atomoj por mezuri la dua.\nUnu el la plej oftaj atomoj uzitaj estas cezio, plej modernaj atomhorlog\u0302oj prienketas cezion kun mikroondoj por determini la oftecon de tiuj elektronvibradoj.\nEkde 1967, la International System of Measurements-bazoj g\u0302ia trupo de tempo, la dua, sur la trajtoj de cezio atomoj.\nSI difinas la dua kiel 9,192,631,770 ciklojn de la radiado kiu egalrilatas al la transiro inter du elektronspinaj energiniveloj de la bazstato de la 133Cs atomo."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Hodiau\u0306, la Tutmonda loktrova sistemo en kunordigo kun la Reto-Tempo-Protokolo povas esti uzita por sinkronigi tempkonservadsistemojn c\u0302ie sur la globo."}, {"text_idx": "#000033", "text": "En mezepokaj filozofiaj skribaj\u0302oj, la atomo estis unuo de tempo referita kiel la plej malgranda ebla dividado de tempo.\nLa plej frua konata okazo en la angla estas en la Enkiridio ( de Byrhtferth sciencoteksto) de 1010-1012, [36] kie g\u0302i estis difinita kiel 1/564 el impeto (11\u20442 minutoj), [37] kaj tiel egala al 15/94 el sekundo.\nG\u0302i estis uzita en la Kalkulo de la dato de Pasko , la procezo de kalkulado de la dato de Pasko."}, {"text_idx": "#000034", "text": "En majo 2010 [g\u0302isdatigo] , la plej malgranda tempintervalnecerteco en rektaj mezuradoj estas sur la ordo de 12 atosekundoj (1.2 \u00d7 10 \u221217 sekundoj), proksimume 3.7 \u00d7 1026"}, {"text_idx": "#000035", "text": "La dua (s) estas la SI bazunuo.\nMinuto (min.) estas 60 sekundoj en longo, kaj horo estas 60 minutoj en longo.\nTago estas 24 horoj au\u0306 86400 sekundojn en longo."}, {"text_idx": "#000037", "text": "la frakcio 1/31,556,925.9747 el la tropika jaro por 1900 januaro 0 en 12 horaj efemeridotempo."}, {"text_idx": "#000038", "text": "La Cgs-sistemo estis anstatau\u0306ita fare de la Syste\u0300me-internacio.\nLa SI bazunuo por tempo estas la SI sekundo.\nLa International System of Quantities (Internacia Sistemo de Quantities), kiu asimilas la SI, ankau\u0306 difinas pli grandajn mezurunuoj de tempo egala al fiksaj entjermultobloj de unu sekundo (1 s), kiel ekzemple la minuto, horo kaj tago.\nTiuj ne estas parto de la SI, sed povas esti uzitaj kune kun la SI.\nAliaj mezurunuoj de tempo kiel ekzemple la monato kaj la jaro ne estas egala al fiksaj multobloj de 1 s, kaj anstatau\u0306e ekspoziciaj\u0302aj signifaj varioj en tempodau\u0306ro."}, {"text_idx": "#000039", "text": "La oficiala SI-difino de la dua estas kiel sekvas: [40]"}, {"text_idx": "#000040", "text": "La dua estas la tempodau\u0306ro de 9,192,631,770 periodoj de la radiado egalrilatanta al la transiro inter la du hiperbonaj niveloj de la bazstato de la cezio 133 atomo."}, {"text_idx": "#000041", "text": "C\u0302e g\u0302ia 1997 renkontig\u0302o, la CIPM asertis ke tiu difino rilatas al ceziatomo en sia bazstato c\u0302e temperaturo de 0 K."}, {"text_idx": "#000042", "text": "La nuna difino de la dua, kunligita kun la nuna difino de la metro, estas bazita sur la speciala fizika relativeco, kiu asertas nian spactempon por esti spaco de Minkowski.\nLa difino de la dua en averag\u0302a suna tempo, aliflanke, estas sens\u0302ang\u0302a."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Dum en teorio, la koncepto de ununura tutmonde universala temposkalo eble estis elpensita de multaj jarcentoj antau\u0306e, en praktikeco la teknika kapablo krei kaj konservi tian temposkalo ne ig\u0302is ebla g\u0302is la mid-19-a jarcento.\nLa temposkalo adoptita estis GMT, kreita en 1847.\nKelkaj landoj anstatau\u0306igis g\u0302in kun Coordinated Universal Time, UTC."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Historio de la evoluo de UTC"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Kun la apero de la industria revolucio, pli bonega kompreno kaj interkonsento sur la naturo de tempo mem ig\u0302is c\u0302iam pli necesaj kaj helpemaj.\nEn 1847 en Britio, GMT (GMT) unue estis kreita por uzo per la britaj fervojoj, la brita mararmeo, kaj la brita kargadindustrio.\nUzante teleskopojn, GMT estis lau\u0306normigita al la averag\u0302a suna tempo c\u0302e la Royal Greenwich Observatory en la UK."}, {"text_idx": "#000046", "text": "C\u0302ar internacia komerco dau\u0306re pliig\u0302is c\u0302ie en Eu\u0306ropo, por realigi pli efike funkcian modernan socion, ekkonsentis pri, kaj tre preciza internacia normo de tempomezurado ig\u0302is necesa.\nPor trovi au\u0306 determini tian tempo-normon, tri s\u0302tupoj devis esti sekvitaj:"}, {"text_idx": "#000047", "text": "Internacie interkonsentita sur tempo-normo devis esti difinita.\nTiu nova tempo-normo tiam devis esti konstante kaj precize lau\u0306mezura.\nLa nova tempo-normo tiam devis esti libere partumita kaj distribuita c\u0302irkau\u0306 la mondo."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Por la pli bona parto de la unua jarcento sekvanta la \"Internacia Meridiano-Konferencon\", g\u0302is 1960, la metodoj kaj difinoj de tempomezurado kiu estis arang\u0302ita c\u0302e la konferenco pruvis esti adekvata renkonti tempon spurantan bezonojn de scienco.\nTamen, kun la apero de la \"elektronika revolucio\" en c\u0302i-lasta duono de la 20-a jarcento, la teknologioj kiuj estis haveblaj dum la Kongreso de la Metro pruvis esti en malfelic\u0302o de plia rafinado por renkonti la bezonojn de la iam-ajna-kreskanta precizeco kiun la \"elektronika revolucio\" komencig\u0302is postuli."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Senvaria sekundo (la \"efemerido sekundo\") estis difinita, uzo de kiu forigis la erarojn en efemeridoj rezultig\u0302antaj el la uzo de la varia meznombro sunan sekundon kiel la tempargumento.\nEn 1960 tiu efemerido sekundo farig\u0302is la bazo de la \"kunordigita monda tempo\" kiu estis derivita de atomhorlog\u0302oj.\nG\u0302i estas precizigita frakcio de la averag\u0302a tropika jaro kiel c\u0302e 1900 kaj, estante bazita sur historiaj teleskopobservaj\u0302oj, egalrilatas malglate al la averag\u0302a suna sekundo de la frua deknau\u0306a jarcento."}, {"text_idx": "#000052", "text": "En 1967 plia pas\u0302o estis prenita kun la enkonduko de la SI-sekundo, esence la efemerido sekundo kiel mezurite per atomhorlog\u0302oj kaj formale difinita en atomesprimoj.\nLa SI sekundo (Norma Internacio sekundo) estas bazita rekte sur la mezurado de la atomhorlog\u0302observado de la frekvencoscilado de ceziatomoj.\nG\u0302i estas la bazo de c\u0302iuj atomtemposkaloj, ekz. kunordigita monda tempo, GP-tempo, Tempo atoma internacia, ktp.\nAtomhorlog\u0302oj ne mezuras atomkadukig\u0302tarifojn, kio estas ofta miskomprenig\u0302o, sed prefere mezuri certan naturan vibrational frekvencon de cezio-133.\nKunordigita monda tempo estas kondic\u0302igita de unu limo kiu ne influas la aliajn atomtemposkalojn.\nC\u0302ar g\u0302i estis adoptita kiel la burg\u0302a temposkalo de kelkaj landoj (la plej multaj landoj elektis reteni averag\u0302an sunan tempon) estas ne lice devii de GMT de pli ol 0.9 sekundo.\nTio estas atingita per la foja enmeto de supersekundo."}, {"text_idx": "#000053", "text": "La plej multaj landoj uzas averag\u0302an sunan tempon.\nAu\u0306stralio, Kanado (Kebekio nur), Kolombio, Francio, Germanio, Nov-Zelando, Papuo-Nov-Gvineo (Bougainville nur), Paragvajo, Portugalio, Svislando, Usono kaj Venezuelo uzas UTC.\nTamen, UTC estas vaste uzita fare de la scienca komunumo en landoj kie averag\u0302a suna tempo estas oficiala.\nUTC-tempo estas bazita sur la SI-sekundo, kiu unue estis difinita en 1967, kaj estas bazita sur la uzo de atomhorlog\u0302oj.\nIu alia malpli uzis sed proksime rilatitaj tempo-normoj inkludas Tempo atoma internacia (TAI), Surteran tempon, kaj Barycentric Dynamical Time."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Inter 1967 kaj 1971, UTC periode estis adaptita per frakciecaj kvantoj de sekundo por adapti kaj rafini por varioj en averag\u0302a suna tempo, kun kiu g\u0302i estas akordigita.\nPost 1 januaro 1972, UTC-tempo estis difinita kiel esti ofseto de atomtempo de alikvoto de sekundoj, s\u0302ang\u0302ante nur kiam supersekundo estas aldonita konservi radion - kontrolitajn horlog\u0302ojn sinkronigitajn kun la rotacio de la Tero."}, {"text_idx": "#000055", "text": "La Tutmonda loktrova sistemo ankau\u0306 dissendas tre precizan horanoncon tutmonde, kune kun instrukcioj por transformado de GP-tempo al UTC.\nGPS-tempo estas bazita sur, kaj regule sinkronigita kun au\u0306 de, UTC-tempo."}, {"text_idx": "#000056", "text": "La Tero estas dividita en kelkajn horzonojn.\nPlej multe de la horzonoj estas samaj unu horo dise, kaj de kongreso komputas sian lokan tempon kiel ofseto de GMT.\nEkzemple, horzonoj surmare estas bazitaj sur GMT.\nEn multaj lokoj (sed ne sur maro) tiuj ofsetoj varias dufoje c\u0302iujare pro somertempaj transiroj."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Tiuj konvertig\u0302oj estas precizaj sur la milisekundnivelo por temposistemoj implikantaj terrotacion (UT1 & Tt).\nKonvertig\u0302oj inter atomtemposistemoj (TAI, GP, kaj UTC) estas precizaj sur la mikrosekundnivelo."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Sidera tempo estas la mezurado de tempo relative al malproksima stelo (anstatau\u0306e de suna tempo kiu estas relative al la suno).\nEstas uzite en astronomio antau\u0306diri kiam stelo estos supra.\nPro la orbito de la tero c\u0302irkau\u0306 la suno sidera tago estas proksimume 4 minutoj (1/366-a) malpli ol suna tago."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Alia formo de tempomezurado konsistas el studado de la pasinteco.\nLa okazaj\u0302oj en la pasinteco povas esti ordonitaj en sekvenco (kreante kronologion), kaj povas esti metitaj en kronologiajn grupojn ( periodigo).\nUnu el la plej gravaj sistemoj de periodigo estas la geologia temposkalo, kio estas sistemo de periodizing la okazaj\u0302oj kiuj formis la Teron kaj g\u0302ian vivon.\nKronologio, periodigo, kaj interpreto de la pasinteco estas kune konataj kiel la studo de historio."}, {"text_idx": "#000060", "text": "La esprimo \"tempo\" estas g\u0302enerale uzita por multaj proksimaj sed malsamaj konceptoj, inkluzive de:"}, {"text_idx": "#000062", "text": "Maljunegaj kulturoj kiel ekzemple inkaa, majao, hopio, kaj aliaj Indig\u0302eno amerikaj triboj - kaj plie la babilonanoj, Antikvaj greek, hinduismo, budhismo, g\u0302ajnismo, kaj aliajn - havas koncepton de rado de tempo: ili rigardas tempon kiel ciclical kaj kvantic, [ klarigo bezonis ] konsistante el ripetado ag\u0302oj kiuj okazas al c\u0302iu estaj\u0302o de la Universo inter naskig\u0302o kaj formorto."}, {"text_idx": "#000063", "text": "[ citaj\u0302o bezonis ] G\u0302enerale, la islama kaj Jude-kristana mondkoncepto rigardas tempon kiel linia [51] kaj unudirekta, [52] komenco kun la kreago de dio.\nLa tradicia kristana opinio vidas tempon finig\u0302i, teleologie, [53] kun la eskatologia fino de la nuna ordo de aj\u0302oj, la \" fintempo \"."}, {"text_idx": "#000064", "text": "En lmalnovtestamento libro Koheleto, tradicie atributita al Salomono (970-928 a.K.), tempo (kiel la hebrea-vorto \u05e2\u05d9\u05d3\u05df, \u05d6\u05de\u05df 'iddan (age, as in \" Ice age \" ) ze\u0306man (time) estas ofte tradukita) estis tradicie rigardita [ fare de kiu?\nkiel rimedo por la trairejo de predestinitaj okazaj\u0302oj.\n[ citaj\u0302o bezonis ] (Alia vorto, \u0632\u0645\u0627\u0646 \"\u05d6\u05de\u05df\" zama\u0304n, signifis tempotau\u0306ga por okazaj\u0302o, kaj estas utiligita kiel la moderna la araba, persa, kaj hebrea ekvivalenta al la angla vorto \"tempo\"."}, {"text_idx": "#000065", "text": "La greka lingvo indikas du apartajn principojn, Chronos kaj Kairos.\nLa unua rilatas al numera, au\u0306 kronologia, tempo.\nC\u0302i-lasta, lau\u0306litere \"la dekstra au\u0306 oportuna momento\", rilatas specife al metafizika au\u0306 Dio-tempo.\nEn teologio, Kairos estas kvalita, kontraste al kvanta."}, {"text_idx": "#000066", "text": "[ citaj\u0302o bezonis ] En helena mitologio, Chronos (Ancient Grek: \u03c7\u03c1\u03bf\u0301\u03bd\u03bf\u03c2) estas identigita kiel la Personigo de Tempo.\nLia nomo en la greka signifas \"tempo\" kaj estas alternative literumita Chronus (latina literumo) au\u0306 Khronos.\nChronos estas kutime portretita kiel maljuna, sag\u0302ulo kun longa, griza barbo, kiel ekzemple \"Father Time\".\nKelkaj anglaj vortoj kies etimologia radiko estas khronoj/kronoj inkludas kronologion, kronometro, konstanta, anakronismo, sinkronigas, kaj kronikon."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Lau\u0306 Kabbalists, \"tempo\" estas paradokso [54] kaj iluzio.\nKaj la estonteco kaj la pasinteco estas rekonitaj esti kombinitaj kaj samtempe prezenti."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Du apartaj vidpunktoj g\u0302ustatempe disigas multajn eminentajn filozofojn.\nUnu vido estas tiu tempo estas parto da la fundamenta strukturo de la universo, dimensio en kiu okazaj\u0302oj okazas en sekvenco.\nSir Isaac Newton aprobis tiun realist opinion, kaj tial g\u0302i foje estas prisignita kiel Newtonian tempo.\nKontrau\u0306stara vido estas tiu tempo ne rilatas al iu speco de fakte ekzistanta dimensio kiu okazaj\u0302oj kaj objekto- \"movo trae\", nek al iu unuo kiu \"fluas\", sed ke estas anstatau\u0306e intelekta koncepto (kune kun spaco kaj nombro) kiu rajtigas homojn sekvenci kaj kompari la okazaj\u0302ojn.\nTiu dua vido, en la tradicio de Gottfried Wilhelm Leibniz [17] kaj Immanuel Kant, [18] [19] diras ke spaco kaj tempo \"ne ekzistas en kaj de ili mem, sed ...\nla produkto de la maniero kiel ni reprezentas al aj\u0302oj\" c\u0302ar ni povas scii objektojn nur kiel estas ili ekaperas al ni."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Krome, g\u0302i povas esti ke ekzistas subjektiva komponento tempigi, sed c\u0302u au\u0306 ne tempo mem estas \"sentita\", kiel sensacio, au\u0306 estas jug\u0302o, estas demando pri debato."}, {"text_idx": "#000070", "text": "La Vedaj , la plej fruaj tekstoj pri hinda filozofio kaj hindua filozofio devenanta de la malfrua dua jarmilo a.K., priskribas antikvan hinduan kosmologion, en kiu la universo iras traen ripetajn ciklojn de kreado, detruo kaj renaskig\u0302o, kun c\u0302iu ciklo fortteksaj\u0302on 4,320 milionojn da jaroj.\nMalnovgrekaj filozofoj, inkluzive de Parmenido kaj Heraklito, skribis eseojn sur la naturo de tempo.\nPlatono, en la Timeo , identigis tempon kun la periodo de movig\u0302o de la astroj.\nAristotelo, en Libro-IV de lia Physica difinis tempon kiel \"nombron da movado en respekto de la antau\u0306 kaj post\"."}, {"text_idx": "#000071", "text": "En Libro 11 el liaj Konfesoj , St. Augustine of Hippo (St. Au\u0306gusteno de Hipono) remac\u0302as sur la naturo de tempo, demandante, \"Kio tiam estas tempo?\nSe neniu demandas min, mi scias: c\u0302u mi deziras klarigi g\u0302in al unu ke asket, mi ne scias.\"\nLi komencas difini tempon de kio g\u0302i ne estas prefere ol kio g\u0302i estas, [62] aliron similan al tio prenita en aliaj negativaj difinoj.\nTamen, Augustine finas nomi tempon \"distention\" de la menso (Konfesoj 11.26) de kiu ni samtempe ektenas la pasintecon en memoro, la donacon per atento, kaj la estontecon de atendo."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Kontraste al malnovgrekaj filozofoj kiuj kredis ke la universo havis senfinan pasintecon kun neniu komenco, mezepokaj filozofoj kaj teologoj evoluigis la koncepton de la universo havante finhavan pasintecon kun komenco.\nTiu vido estas partumita fare de Abrahamaj kredoj kiam ili kredas tempon komencitan per kreado, kiun tial la nura aj\u0302o estanta senfina estas dio kaj everything alia, inkluzive de tempo, estas finhava."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Isaac Newton kredis je absoluta spaco kaj absoluta tempo;\nLeibniz kredis ke tempo kaj spaco estas interrilataj.\nLa diferencoj inter la interpretoj de Leibniz kaj Neu\u0306tono venis al kapo en la fama Leibniz-Clarke korespondado."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Immanuel Kant, en la Raciokritio , priskribis tempon kiel aprioran intuicion kiu permesas al ni (kune kun la alia apriora intuicio, spaco) kompreni sencosperton.\nKun Kant, nek spaco nek tempo estas elpensitaj kiel substancoj, sed prefere ambau\u0306 estas elementoj de sistema mensa kadro kiu nepre strukturas la travivaj\u0302ojn de iu racia agento, au\u0306 observante subjekton.\nKant pensis pri tempo kiel fundamenta parto de abstrakta koncipa kadro, kune kun spaco kaj nombro, ene de kiuj ni sekvencas la okazaj\u0302ojn, kvantigas ilian tempodau\u0306ron, kaj komparas la decidproponojn de objektoj.\nEn tiu vido, tempo ne rilatas al iu speco de unuo kiu \"fluas\", ke objektoj \"movig\u0302i traen\", au\u0306 tio estas \"ujo\" por la okazaj\u0302oj.\nSpacaj mezuradoj kutimas kvantigi la amplekson de kaj distancoj inter objektoj, kaj tempaj mezuradoj kutimas kvantigi la tempodau\u0306rojn de kaj inter la okazaj\u0302oj.\nLa tempo estis nomumita fare de Kant kiel la plej pura ebla skemo de pura koncepto au\u0306 kategorio."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Henri Bergson kredis ke tempo estis nek reala homogena medio nek mensa konstrukcio, sed posedas kion li referita kiel Duration .\nTempodau\u0306ro, lau\u0306 la opinio de Bergson, estis kreivo kaj memoro kiel esenca komponento de realeco."}, {"text_idx": "#000077", "text": "En 5-a jarcento a.K. Grekio, Antiphon la sofisto, en fragmento konservita de lia c\u0302efverko On Truth, tenis tion:\n\" Time is not a reality (hypostasis), but a concept (noe\u0302ma) or a measure (metron). \"\nParmenido iris plu, asertante ke tempo, movig\u0302o, kaj s\u0302ang\u0302o estis iluzioj, kondukante al la paradoksoj de lia ano Zenono.\nLa tempo kiel iluzio ankau\u0306 estas ofta temo en budhana penso."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Tiuj argumentoj ofte centras sur kion g\u0302i intencas por io por esti nereala.\nModernaj fizikistoj g\u0302enerale kredas ke tempo estas same reala kiel spaco - kvankam aliaj, kiel ekzemple Julian Barbour en lia libro The End of Time , argumentas ke kvanteekvacioj de la universo prenas sian veran formon kiam esprimite en la sentempa sfero enhavanta c\u0302iun eblan nun au\u0306 momenta konfiguracio de la universo, nomita 'platonia estas de Barbour."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Moderna filozofia teorio nomita donacismo rigardas la pasintecon kaj la estontecon kiel homaniminterpretojn de movado anstatau\u0306e de reelaj partoj de tempo (au\u0306 \"grandeco\") kiuj kunekzistas kun la donaco.\nTiu teorio malaprobas la ekziston da c\u0302iu rekta interagado kun la pasinteco au\u0306 la estonteco, tenante nur la donacon kiel perceptebla.\nTio estas unu el la filozofiaj argumentoj kontrau\u0306 tempovojag\u0302ado.\nTio kontrastas al eternismo (c\u0302iu tempo: nuna, pasinteco kaj estonteco, estas reala) kaj la kreskanta blokteorio (la donacoj kaj la pasinteco estas realaj, sed la estonteco ne) estas."}, {"text_idx": "#000081", "text": "G\u0302is la reinterpreto de Einstein de la fizikaj konceptoj asociitaj kun tempo kaj spaco, tempo estis konsiderita kiel la sama c\u0302ie en la universo, kie c\u0302iuj observantoj mezuras la saman tempintervalon por iu okazaj\u0302o.\nNon-relativista klasika mekaniko estas bazita sur tiu Newtonian ideo de tempo."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Einstein, en lia speciala fizika relativeco, [73] postulis la konstantecon kaj finitecon de la lumrapideco por c\u0302iuj observantoj.\nLi montris ke tiu postulato, kune kun akceptebla difino por kion g\u0302i signifas ke du okazaj\u0302oj estus samtempaj, postulas ke distancoj prezentig\u0302as kunpremitaj kaj tempintervaloj prezentig\u0302as plilongigitaj por la okazaj\u0302oj asociitaj kun objektoj en movig\u0302o relative al inerciobservanto."}, {"text_idx": "#000083", "text": "La teorio da speciala teorio de relativeco trovas oportunan formulig\u0302on en Minkowski-spactempo, matematika strukturo kiu kombinas tri dimensiojn de spaco kun ununura dimensio de tempo.\nEn tiu formalismo, distancoj en spaco povas esti mezuritaj per kiom longa lumo prenas al vojag\u0302ado tiun distancon, ekz., lumjaro estas kvanto de distanco, kaj metro nun estas difinita lau\u0306 kiom ege s\u0302altas vojag\u0302ojn en certa kvanto de tempo.\nDu okazaj\u0302oj en Minkowski-spactempo estas apartigitaj antau\u0306 senvaria intervalo , kiu povas esti au\u0306 spac-simila, lum-simila, au\u0306 temp-simila.\nLa okazaj\u0302oj kiuj havas temp-similan apartigon ne povas esti samtempaj en iu referenca kadro, devas ekzisti tempa komponento (kaj eventuale spaca unu) al ilia apartigo.\nLa okazaj\u0302oj kiuj havas spac-similan apartigon estos samtempaj en iu referenca kadro, kaj ekzistas neniu referenca kadro en kiu ili ne havas spacan apartigon.\nMalsamaj observantoj povas kalkuli malsamajn distancojn kaj malsamajn tempintervalojn inter du okazaj\u0302oj, sed la senvaria intervalo inter la okazaj\u0302oj estas sendependaj de la observanto (kaj lia rapideco)."}, {"text_idx": "#000084", "text": "En ne-relativista klasika mekaniko, la koncepto de Neu\u0306tono de \"parenco, s\u0302ajna, kaj ofta tempo\" povas esti utiligita en la formulig\u0302o de recepto por la sinkronigado de horlog\u0302oj.\nLa okazaj\u0302oj viditaj de du malsamaj observantoj en movig\u0302o relative al unu la alian produktas matematikan koncepton de tempo kiu laboras sufic\u0302e bone por priskribado de la c\u0302iutagaj fenomenoj de la sperto de plej multe de la popolo.\nEn la malfrua deknau\u0306a jarcento, fizikistoj renkontis problemojn kun la klasika kompreno de tempo, lige kun la konduto de elektro kaj magnetismo.\nEinstein solvis tiujn problemojn alvokante metodon de sinkronigado horlog\u0302oj utiligantaj la konstantan, finhavan lumrapideco kiel la maksimuman signalrapidecon.\nTio kau\u0306zis rekte la rezulton ke observantoj en movig\u0302o unu relative al la alia mezuras malsamajn pasintajn tempojn por la sama okazaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000085", "text": "La tempo estis historie proksime ligita kun spaco, de de la du kune kunfalante en spactempon en Einstein speciala teorio de relativeco kaj g\u0302enerala relativeco.\nLau\u0306 tiuj teorioj, la koncepto de tempo dependas de la spaca referenca kadro de la observanto, kaj la homa percepto same kiel la mezurado de instrumentoj kiel ekzemple horlog\u0302oj estas malsamaj por observantoj en relativa movig\u0302o.\nEkzemple, se kosmos\u0302ipo portanta horlog\u0302on mus\u0302ojn tra spaco c\u0302e (tre preskau\u0306) la lumrapideco, g\u0302ia skipo ne rimarkas s\u0302ang\u0302on en la rapideco de tempo sur estraro ilia angio c\u0302ar c\u0302io vojag\u0302anta c\u0302e la sama rapideco bremsas malsupren kun la sama rapideco (inkluzive de la horlog\u0302o, la pensprocesoj de la skipo, kaj la funkcioj de iliaj korpoj).\nTamen, al senmova observanto observanta la kosmos\u0302ipon mus\u0302on de, la kosmos\u0302ipo prezentig\u0302as platpremita en la direkto kiun g\u0302i vojag\u0302as kaj la horlog\u0302o sur estraro la kosmos\u0302ipo s\u0302ajnas movig\u0302i tre malrapide."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Aliflanke, la skipo sur estraro la kosmos\u0302ipo ankau\u0306 perceptas la observanton kiel bremsita malsupren kaj platpremitaj lau\u0306 la direkto de la kosmos\u0302ipo de vojag\u0302ado, c\u0302ar ambau\u0306 movig\u0302as c\u0302e tre preskau\u0306 la lumrapideco relative al unu la alian.\nC\u0302ar la ekstera universo prezentig\u0302as platpremita al la kosmos\u0302ipo, la skipo perceptas sin kiel rapide vojag\u0302ante inter regionoj de spaco kiuj (al la senmova observanto) estas multaj lumjaroj dise.\nTio estas unuigita per la fakto ke la percepto de la skipo de tempo estas diferenca de la senmova observanto;\nkio s\u0302ajnas like sekundoj al la skipo eble estos centoj da jaroj al la senmova observanto.\nEn ambau\u0306 kazoj, aliflanke, kau\u0306zeco restas sens\u0302ang\u0302a: la pasinteco estas la aro de la okazaj\u0302oj kiuj povas sendi lumsignalojn al unuo kaj la estonteco estas la aro de la okazaj\u0302oj al kiuj unuo povas sendi lumsignalojn."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Einstein montris en siaj pensaj eksperimentoj ke homoj vojag\u0302antaj c\u0302e malsamaj rapidecoj, konsentante pri kialo kaj efiko, iniciato malsamaj tempapartigoj inter la okazaj\u0302oj, kaj ec\u0302 povas observi malsamajn kronologiajn mendadojn inter ne-kau\u0306ze rilataj okazaj\u0302oj.\nKvankam tiuj efikoj estas tipe etaj en la homa travivaj\u0302o, la efiko ig\u0302as multe pli okulfrapa por objektoj movig\u0302antaj c\u0302e rapidas aliri la lumrapideco.\nSubatomaj partikloj ekzistas por konata meza frakcio de sekundo en laboratorio relative c\u0302e ripozo, sed dum vojag\u0302ado proksimen al la lumrapideco ili estas mezuritaj por vojag\u0302i pli for kaj ekzisti por multe pli longa ol kiam c\u0302e ripozo.\nLau\u0306 la speciala fizika relativeco, en la referenca kadro de la altrapida partiklo, g\u0302i ekzistas, sur la mezumo, por norma kvanto de tempo konata kiel sia averag\u0302a vivdau\u0306ro, kaj la distanco g\u0302i vojag\u0302as en tiu tempo estas nul, c\u0302ar g\u0302ia rapideco estas nul.\nRelative al referenca kadro c\u0302e ripozo, tempo s\u0302ajnas \"bremsi malsupren\" por la partiklo.\nRelative al la altrapida partiklo, distancoj s\u0302ajnas mallongigi.\nEinstein montris kiom kaj tempaj kaj spacaj grandeco povas esti s\u0302ang\u0302itaj (au\u0306 \"misprezentitaj\") per altrapida movig\u0302o."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Einstein skribis en sia libro, Relativity, ke samtempeco ankau\u0306 estas relativa, t.e., du okazaj\u0302oj kiuj prezentig\u0302as samtempaj al observanto en speciala inercireferenca kadro ne devas esti taksitaj kiel samtempe de dua observanto en malsama inercisistemo."}, {"text_idx": "#000090", "text": "La animacioj bildigas la malsamajn traktadojn de tempo en la Newtonian kaj la relativistaj priskriboj.\nC\u0302e la koro de tiuj diferencoj estas la galileaj kaj lorencaj transformoj uzebla en la Newtonianaj kaj relativistaj teorioj, respektive."}, {"text_idx": "#000091", "text": "En la figuroj, la vertikala direkto indikas tempon.\nLa horizontala direkto indikas distancon (nur unu spaca dimensio estas enkalkulita), kaj la dika kuregita kurbo estas la spactempotrajektorio (\" monda linio \") de la observanto.\nLa malgrandaj punktoj indikas specifajn (pasinteco kaj estontaj) okazaj\u0302ojn en spactempo."}, {"text_idx": "#000092", "text": "La deklivo de la monda linio (devio de esti vertikala) donas la relativan rapidecon al la observanto.\nNotu kiel en ambau\u0306 bildoj la vido de spactempos\u0302ang\u0302oj kiam la observanto akcelas."}, {"text_idx": "#000093", "text": "En la Newtonian priskribo tiuj s\u0302ang\u0302oj estas tia ke tempo estas absoluta: [77]\nla movadoj de la observanto ne influas c\u0302u okazaj\u0302o okazas en la \"nun\" (t.e., c\u0302u okazaj\u0302o pasas la horizontlinion tra la observanto)."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Tamen, en la relativista priskribo la observeblo de la okazaj\u0302oj estas absoluta: la movadoj de la observanto ne influas c\u0302u okazaj\u0302o pasas la \" lumkonuson \" de la observanto.\nRimarkas ke kun la s\u0302ang\u0302o de Newtonian al relativista priskribo, la koncepto de absoluta tempo jam ne estas uzebla: la okazaj\u0302oj movig\u0302as supren-kaj-malsupren en la figuron depende de la akcelado de la observanto."}, {"text_idx": "#000096", "text": "En la modernaj establitaj fizikaj teorioj (la Norma modelo de Partikloj kaj Interagoj kaj G\u0302enerala relativeco) tempo ne estas kvantigita."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Tempo de Planck (5.4 \u00d7 10 \u221244 sekundoj) estas la unuo de tempo en la sistemo de naturaj unuoj konataj kiel unuo de Planck.\nNunaj establitaj fizikaj teorioj vers\u0302ajne malsukcesas c\u0302e tiu temposkalo, kaj multaj fizikistoj atendas ke la tempo de Planck eble estos la plej malgranda unuo de tempo kiu povus iam esti mezurita, ec\u0302 en principo.\nProvaj fizikaj teorioj kiuj priskribas tiu temposkalon ekzistas;"}, {"text_idx": "#000098", "text": "Tempovojag\u0302ado estas la koncepto de movig\u0302i malantau\u0306en au\u0306 plusendas al malsamaj punktoj en tempo, en maniero analoga al movig\u0302ado tra spaco, kaj diferenca de la normala \"fluo\" de tempo g\u0302is tera observanto.\nEn tiu vido, c\u0302iuj punktoj en tempo (inkluzive de estontaj tempoj) \"dau\u0306ras\" lau\u0306 iu maniero.\nTempovojag\u0302ado estis intrigilo en fikcio ekde la 19-a jarcento.\nVojag\u0302i malantau\u0306en en tempo neniam estis konfirmita, prezentas multajn teoriajn problemojn, kaj povas esti malebleco.\nC\u0302iu teknologia aparato, c\u0302u fikcie au\u0306 hipoteze, kiu kutimas realigi tempovojag\u0302adon estas konata kiel tempomas\u0302ino."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Centra problemo kun tempovojag\u0302ado al la pasinteco estas la malobservo de kau\u0306zeco;\nSe efiko antau\u0306us sian kialon, g\u0302i kau\u0306zus la eblecon de tempa paradokso.\nKelkaj interpretoj de tempovojag\u0302ado solvas tion akceptante la eblecon de vojag\u0302ado inter branc\u0302punktoj, paralelaj faktoj, au\u0306 universoj."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Alia solvo al la problemo da kau\u0306zec-bazitaj tempaj paradoksoj estas ke tiaj paradoksoj ne povas ekesti simple c\u0302ar ili ne ekestis.\nKiel ilustrite en multaj verkoj de fikcio, libera volo au\u0306 c\u0302esas ekzisti en la pasinteco au\u0306 la rezultoj de tiaj decidoj estas antau\u0306destinitaj.\nKiel tia, ne estus eble realigi la avparadokson c\u0302ar estas historia fakto ke via avo ne estis mortigita antau\u0306 ol lia infano (via gepatro) estis koncipita.\nTiu vido ne simple diras ke historio estas nepra konstanto, sed tiel c\u0302iu s\u0302ang\u0302o farita de hipoteza estonta tempovojag\u0302anto jam okazintus en lia au\u0306 s\u0302ia pasinteco, rezultigante la realecon de kiu la vojag\u0302anto movig\u0302as.\nPli da pliprofundigo en tiu vido povas esti trovita en la Novikov-mem-konsistenca principo."}, {"text_idx": "#000101", "text": "La subac\u0302etanta donaco rilatas al la tempotempodau\u0306ro en kio onies perceptoj estas konsideritaj kiel en la nuntempo.\nLa sperta donaco lau\u0306dire estas \"subac\u0302etanta\" en tio, male al la objektiva donaco, g\u0302i estas intervalo kaj ne durationles-momento.\nLa esprimo subac\u0302etanta donaco unue estis lanc\u0302ita fare de la psikologo E.R. Clay, kaj poste evoluigita fare de William James."}, {"text_idx": "#000102", "text": "La jug\u0302o de la cerbo de tempo povas esti tre distribuita sistemo, inkluzive de minimume la kortekso, cerebelo kaj bazganglioj kiel siaj komponentoj.\nUnu speciala komponento, la suprakiasmataj nukleoj, kau\u0306zas la tagnoktan (au\u0306 c\u0302iutage) ritmon, dum aliaj c\u0302elaretoj prezentig\u0302as kapablaj je mallongdistanca ( ultradian) tempkonservado."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Psikostimulaj substancoj povas difekti la jug\u0302on de tempo.\nStimuliloj povas igi kaj homojn kaj ratojn supertaksi tempintervalojn, [81] [82] dum malaktivigiloj povas havi la kontrau\u0306an efikon.\nLa nivelo de agado en la cerbo de neu\u0306rotransmitoroj kiel ekzemple dopamino kaj norepinepfrino povas esti la kialo de tio.\nTiaj kemiaj\u0302oj au\u0306 ekscitos au\u0306 malhelpos la pafadon de neu\u0306ronoj en la cerbo, kun pli granda pafadofteco permesanta al la cerbo aligi la okazon de pli da okazaj\u0302oj ene de antau\u0306fiksita intervalo (akcelu tempon) kaj malkreskintan pafadoftecon reduktantan la kapaciton de la cerbo distingi la okazaj\u0302ojn okazantajn ene de antau\u0306fiksita intervalo (bremsu tempon)."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Mensa kronometry estas la uzo de respondadotempo en percept-motoraj taskoj por konkludi la enhavon, tempodau\u0306ron, kaj tempan sekvencadon de kognaj operacioj."}, {"text_idx": "#000105", "text": "La vastigaj kognaj kapabloj de Children permesas al ili kompreni tempon pli klare.\nTwo- kaj la kompreno de trijaruloj de tempo estas plejparte limigitaj al \"nun kaj ne nun.\"\nFive- kaj ses-jar-malnovoj ladskatolo ekkomprenas la ideojn de pasinteco, prezentas, kaj estontecon.\nSeven- g\u0302is dek-jar-malnovoj-ladskatolaj uzhorlog\u0302oj kaj kalendaroj."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Aldone al psikostimulaj substancoj, jug\u0302oj de tempo povas esti s\u0302ang\u0302itaj per tempaj iluzioj (kiel la kapaefiko), [87] ag\u0302o, [88] kaj hipnoto.\nLa senco de tempo estas difektita en kelkaj homoj kun neu\u0306rologiaj malsanoj kiel ekzemple Parkinson-malsano kaj atentmano-malsano."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Psikologoj asertas ke tempo s\u0302ajnas iri pli rapide kun ag\u0302o, sed la literaturo en tiu ag\u0302-rilata percepto de tempo restas kontestata.\nTiuj kiuj apogas tiun nocion argumentas ke junularoj, havantaj pli stimulajn neu\u0306rotransmitorojn, povas trakti pli rapidaj eksteraj okazaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000108", "text": "En sociologio kaj antropologio, tempodisciplino estas la g\u0302enerala nomo donita al sociaj kaj ekonomiaj reguloj, konvencioj, dogano, kaj atendoj regantaj la mezuradon de tempo, la socia valuto kaj konscio pri tempomezuradoj, kaj la atendojn de homoj koncerne la observon de tiu dogano de aliaj.\nArlie Russell Hochschild [91] [92] kaj Norbert Elias [93] skribis sur la uzo de tempo de sociologia perspektivo."}, {"text_idx": "#000109", "text": "La uzo da tempo estas grava temo en komprenado de homa konduto, eduko, kaj vojag\u0302adkonduto.\nTemp-uza esplorado estas evolua kampo de studo.\nLa demando koncernas kiel tempo estas asignita trans kelkaj agadoj (kiel ekzemple tempo pasigita hejme, sur laboro, butikumado, ktp.).\nTempuzo s\u0302ang\u0302ig\u0302as kun teknologio, c\u0302ar la televido au\u0306 la Interreto kreis novajn s\u0302ancojn uzi tempon lau\u0306 malsamaj manieroj.\nTamen, kelkaj aspektoj de tempuzo estas relative stabilaj dum longaj tempodau\u0306roj, kiel ekzemple la kvanto de tempo pasigita vojag\u0302ante por labori, kiu malgrau\u0306 gravaj s\u0302ang\u0302oj en transporto, estis observita estanta proksimume 20-30 minutojn unudirekta por granda nombro da grandurboj dum longa periodo."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Tempadministrado estas la organizo de taskoj au\u0306 okazaj\u0302oj unue taksante kiom multe da tempo tasko postulas kaj la kiam g\u0302i devas esti kompletigita, kaj adaptante okazaj\u0302ojn kiuj influus g\u0302ian kompletigon tiel g\u0302i estas farita enen la konvenan kvanton de tempo.\nKalendaroj kaj tagplanistoj estas oftaj ekzemploj de tempestriloj."}, {"text_idx": "#000111", "text": "Okazado, au\u0306 serioj de la okazaj\u0302oj, estas sekvenco de eroj, faktoj, okazaj\u0302oj, agoj, s\u0302ang\u0302oj, au\u0306 proceduraj s\u0302tupoj, arang\u0302itaj en temposinsekvo (kronologia sinsekvo), ofte kun kau\u0306zec rilatoj inter la eroj.\nPro kau\u0306zeco, kialo antau\u0306as efikon, au\u0306 kialo kaj efiko povas aperi kune en ununura objekto, sed efiko neniam antau\u0306as kialon.\nOkazado povas esti prezentita en teksto, tabeloj, furorlisto, au\u0306 templinioj.\nLa priskribo de la eroj au\u0306 okazaj\u0302oj povas inkludi tempstampon.\nOkazado kiu inkludas la tempon kune kun loko au\u0306 lokinformoj por priskribi sinsekvan padon povas esti referita kiel monda linio."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Uzoj de okazado inkludas rakontojn, [97]\nhistoriaj okazaj\u0302oj ( kronologio), indikoj kaj s\u0302tupoj en proceduroj, [98] kaj horaroj por planado de agadoj.\nOkazado ankau\u0306 povas esti uzita por helpi priskribi procezojn en scienco, teknologio, kaj medicino.\nOkazado povas esti temigis pasintaj okazaj\u0302oj (ekz., rakontoj, historio, kronologio), ontokazojn kiuj devas esti en antau\u0306destinita sinsekvo (ekz., planoj, horaroj, proceduroj, horaroj), au\u0306 temigis la observadon de pasintaj okazaj\u0302oj kun la atendo ke la okazaj\u0302oj okazos en la estonteco (ekz., procezoj, projekcioj).\nLa uzo de okazado okazas en kampoj tiel diversspecaj kiel mas\u0302inoj ( s\u0302aftradotempigilo), dokumentarioj ( Seconds From Disaster ), leg\u0302o ( elekto de leg\u0302o), komputilsimulado ( diskreta okazaj\u0302osimulado), kaj elektraenergia dissendo [99] ( okazado registrilo).\nSpecifa ekzemplo de okazado estas la templinio de la Fukushima Daiichi-atomkatastrofo."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Kvankam tempo estas rigardita kiel abstrakta koncepto, ekzistas kreskanta indico ke tempo estas konceptigita en la menso lau\u0306 spaco.\nTio estas, anstatau\u0306e de pripensado tempon lau\u0306 g\u0302enerala, abstrakta maniero, homoj pripensas tempon lau\u0306 spaca maniero kaj mense organizas g\u0302in kiel tia.\nUzi spacon por pripensi tempon permesas al homoj mense organizi tempajn okazaj\u0302ojn lau\u0306 specifa maniero."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Tiu spaca reprezentado de tempo ofte estas reprezentita en la menso kiel Mental Time Line (MTL).\nUzi spacon por pripensi tempon permesas al homoj mense organizi tempan ordon.\nTiuj originoj estas formitaj per multaj medifaktoroj [100] - - ekzemple, legopovo s\u0302ajnas ludi grandan rolon en la malsamaj specoj de MTLoj, c\u0302ar legado/ skribdirekto disponigas c\u0302iutagan tempan orientig\u0302on kiu devias de kulturo al kulturo.\nEn okcidentaj kulturoj, la MTL povas disvolvig\u0302i aldekstre (kun la pasinteco maldekstre kaj la estonteco dekstraflanke) c\u0302ar homoj legas kaj skribas de maldekstre dekstren.\nOkcidentaj kalendaroj ankau\u0306 dau\u0306rigas tiun tendencon metante la pasintecon maldekstre kie la estonteco progresas direkte al la dekstro.\nInverse, la araba, la persa, la urdua kaj israela-hebreo parolantoj legas de rekte g\u0302is maldekstro, kaj iliaj MTLoj disvolvig\u0302as leftu\u0306ard (pasinteco dekstraflanke kun estonteco maldekstre), kaj indico indikas ke tiuj parolantoj organizu tempokazaj\u0302ojn en siaj mensoj kiel tio ankau\u0306."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Tiu lingva indico ke abstraktaj konceptoj estas bazitaj en spacaj konceptoj ankau\u0306 rivelas ke la maniero homoj mense organizas tempon kiun okazaj\u0302oj variigas trans kulturoj - t.e., certa specifa mensa organizosistemo ne estas universala.\nTiel, kvankam okcidentaj kulturoj tipe kunlaboras preter la okazaj\u0302oj kun la maldekstraj kaj ontokazoj kun la dekstro lau\u0306 certa MTL, tiu speco de horizontala, egocentra MTL estas ne la spaca organizo de c\u0302iuj kulturoj.\nKvankam plej evoluintaj nacioj uzas egocentran spacan sistemon, ekzistas lastatempa indico ke kelkaj kulturoj uzas alocentric-spacigon, ofte bazitan sur mediaj ecoj."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Lastatempa studo de la indig\u0302enaj Yupno-homoj de Papuo-Nov-Gvineo temigis la unudirektajn gestojn uzitajn kiam individuoj uzis temporilatajn vortojn.\nKiam parolado de la pasinteco (kiel ekzemple \"lasta jaro\" au\u0306 \"preter tempoj\"), individuoj gestadis malsupren, kie la rivero de la valo fluis en la oceanon.\nKie parolado de la estonteco, ili gestadis supren, direkte al la fonto de la rivero.\nTio estis ofta nekonsiderante kiu direkto la persono faca, rivelante ke la Yupno-homoj povas uzi alocentric MTL, en kiu tempon fluas supren."}, {"text_idx": "#000117", "text": "Simila studo de la Pormpuraawans, indig\u0302ena grupo en Au\u0306stralio, rivelis similan distingon en kiu kiam petite organizi fotojn de viro maljunig\u0302anta \"en ordo\", individuoj konstante metis la plej junajn fotojn en la orienton kaj la plej malnovajn fotojn en la okcidenton, nekonsiderante kiu direkto ili alfrontis.\nTio rekte interbatalis kun amerika grupo kiu konstante organizis la fotojn de maldekstre dekstren.\nTial, tiu grupo ankau\u0306 s\u0302ajnas havi alocentric MTL, sed bazita sur la kompasdirektoj anstatau\u0306e de geografiaj ecoj."}, {"text_idx": "#000118", "text": "La larg\u0302a aro de distingoj lau\u0306 la maniero malsamaj grupoj pripensas tempon kondukas al la pli larg\u0302a demando kiun malsamaj grupoj ankau\u0306 povas pensi pri aliaj abstraktaj konceptoj lau\u0306 malsamaj manieroj ankau\u0306, kiel ekzemple kau\u0306zeco kaj nombro."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Gvidante sciencajn organizojn por esploristoj en la historio kaj teknologio de tempo kaj tempkonservado"}, {"text_idx": "#000122", "text": "Dato- kaj temporeprezentantaro de lando"}, {"text_idx": "#000129", "text": "Ege estonteco en sciencfikcio kaj popola kulturo\nTemplinio de la malproksima estonteco"}, {"text_idx": "#000131", "text": "Geologia historio de la Tero"}, {"text_idx": "#000133", "text": "Diskreta tempo kaj kontinua tempo"}, {"text_idx": "#000134", "text": "Hinduaj mezurunuoj de tempo ( Ag\u0302o)"}, {"text_idx": "#000138", "text": "La metafiziko de Pirsig de Quality"}, {"text_idx": "#000139", "text": "Filozofio de spaco kaj tempo"}, {"text_idx": "#000140", "text": "Historio de la metra sistemo"}, {"text_idx": "#000141", "text": "Por aliaj uzoj, vidu la pag\u0302on Tempo (apartigilo)."}, {"text_idx": "#000142", "text": "El nia ordinara vivosperto ni rimarkas ke la tempo fluas foje rapide kaj foje malrapide, depende de niaj intencoj por la konkreta agado. Fizikistoj kaj ing\u0302enieroj uzas la tempon kiel normon por mezuri kiom da tempo dau\u0306ras iu evento au\u0306 kiom da tempo oni bezonas por iu ago. Por biosciencistoj la ideo de la tempo estas ligita al naturaj cikloj de la vivo, ekzemple al la c\u0302iutagaj cikloj de dormo kaj vekig\u0302o."}, {"text_idx": "#000143", "text": "La tempon malsame pririgardis malsamaj kulturoj en diversaj tempoj. En iuj religioj tempo, precipe homa tempo sur la tero, estas rigardata kiel s\u0302ang\u0302o de cikloj, en kiu homoj mortas kaj renaskig\u0302as denove kaj denove. Iuj antikvaj Grekaj filozofoj kredis, ke tempo estas iluzio, kaj realo estas sens\u0302ang\u0302a kaj senmova. Iuj grandaj religioj instruis, ke la tempo estis kreita kaj estas destinita por fini iun tagon en terura kulmino. Isaac Newton kredis ke tempo kaj spaco estis absoluta, ideala kaj sens\u0302ang\u0302a. Lia vidpunkto pri la tempo estis venkita per la teorio de relativeco de Albert Einstein."}, {"text_idx": "#000144", "text": "Por sciencistoj, la mezuro de tempo inkluzivas du pas\u0302ojn: difini la precizan momenton, kiam io okazas, kaj establi standartan intervalon de tempo, g\u0302is kiam io dau\u0306ras. Ekzistas diversaj rimedoj kaj diversaj aparatoj por mezuri la tempintervalojn (ekz. horlog\u0302oj) kaj por indiki la g\u0302ustan tempon."}]