[{"text_idx": "#000004", "text": "lingua Bohemica en la latina), estas West Slavic-lingvo de la Czech-slovaka grupo.\nParolite fare de pli ol 10 milionoj da homoj, g\u0302i funkcias kiel la oficiala lingvo de la C\u0302eh\u0302a Respubliko.\nLa c\u0302eh\u0302a estas proksime rilatita al la slovaka, al la punkto de reciproka kompreneblo certagrade tre alta.\nKiel aliaj slavaj lingvoj, la c\u0302eh\u0302a estas lingva tipologio#Aglutinaj kaj fandaj lingvoj kun ric\u0302a sistemo de morfologio kaj relative fleksebla vortordo.\nG\u0302ia vortprovizo estis grandskale influita per la latina [9] kaj la germana."}, {"text_idx": "#000005", "text": "La Czech-slovaka grupo formig\u0302is ene de Okcidenta La Slava en la maturmezepoka periodo, kaj la normigado de la c\u0302eh\u0302a kaj la slovaka ene de la Czech-slovaka dialekta kontinuumo aperis en la frua moderna periodo.\nEn la pli posta 18-a g\u0302is mid-19-a jarcento, la moderna skriba normo ig\u0302is kodigita en la kunteksto de la C\u0302eh\u0302a Nacia Revivig\u0302o.\nLa c\u0302efpopollingvo, konata kiel Common Czech, estas bazita sur la popollingvo de Prago, sed nun estas parolita c\u0302ie en la plej granda parto de la C\u0302eh\u0302a Respubliko.\nLa moravaj dialektoj parolitaj en la orienta regiono ankau\u0306 estas klasifikitaj kiel la c\u0302eh\u0302a, kvankam kelkaj el iliaj orientaj variaj\u0302oj estas pli proksime al la slovaka."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La c\u0302eh\u0302a havas modere-grandan fonemstokregistron, konsistante el dek monoftong, el tri diftongoj kaj el 25 konsonantoj (dividitaj en \"malfacilaj\", \"neu\u0306tralaj\" kaj \"molaj\" kategorioj).\nVortoj povas enhavi nekutimajn (au\u0306 komplikajn) konsonantgrupojn au\u0306 malhavi vokalojn entute.\nLa c\u0302eh\u0302a s\u0302velintan alveolaran trilon, kiu ne povas okazi kiel fonemo en iu alia lingvo, reprezentita per la Grafemo r\u030c .\nLa c\u0302eh\u0302a utiligas simplan ortografion kiuj fonologiistoj utiligis kiel modelon."}, {"text_idx": "#000007", "text": "La c\u0302eh\u0302a estas membro de la West Slavic filio de la slava filio de la hindoeu\u0306ropa lingva familio.\nTiu branc\u0302o inkludas la polan, kas\u0302ubon, Upper kaj Lower Sorbian kaj la slovakan.\nLa slovaka estas la plej proksima lingva genetika najbaro de la c\u0302eh\u0302a, sekvita per pola kaj silezia."}, {"text_idx": "#000008", "text": "La okcidentslavaj lingvoj estas parolitaj en Mezeu\u0306ropo.\nLa c\u0302eh\u0302a estas distingita de aliaj okcidentslavaj lingvoj per pli d-limigita distingo inter \"malfacilaj\" kaj \"molaj\" konsonantoj (vidu Fonologion malsupre)."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La esprimo \"Old Czech\" estas aplikita al la periodo datante de antau\u0306 la 16-a jarcento, kun la plej fruaj notoj pri la maturmezepoka periodo ankau\u0306 klasifikite kiel \"frue Old Czech\", sed estas ankau\u0306 eble paroli simple pri \"Medieval Czech\"."}, {"text_idx": "#000010", "text": "C\u0302irkau\u0306 la 7-a jarcento, la slava vastig\u0302o atingis Mezeu\u0306ropon, decidante lau\u0306 la orientaj periferioj de la Franka Imperio.\nLa West Slavic-kuneco de Grandmoravia imperio formita ekde la 9-a jarcento.\nLa Christianization of Bohemia (Kristanigo de Bohemio) okazis dum la 9-a kaj 10-a jarcentoj.\nLa diversigo de la Czech-slovaka grupo ene de Okcidenta La Slava komencig\u0302is c\u0302irkau\u0306 tiu tempo, markita inter aliaj aj\u0302oj per g\u0302ia efemera uzo de la esprimita velara frikativo (/\u0263/) [12] kaj kohera emfazo sur la unua silabo."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La bohema (c\u0302eh\u0302a) lingvo unue estas registrita skribe en glosoj kaj mallongaj notoj dum la 12-a g\u0302is 13-a jarcentoj.\nLiteraturaj verkoj skribitaj en la c\u0302eh\u0302a ekaperas en la frua 14-a jarcento kaj administraj dokumentoj unue ekaperas direkte al la malfrua 14-a jarcento.\nLa unua kompleta bibliotraduko ankau\u0306 datrilatas al tiu periodo.\nMalnovaj c\u0302eh\u0302aj tekstoj, inkluzive de poezio kaj kuirlibroj, estis produktitaj ekster la universitato ankau\u0306."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Verkado ig\u0302as g\u0302eneraligita en la frua 15-a jarcento en la kunteksto de la Bohema Reformado.\nJan Hus kontribuis signife al la normigado de c\u0302eh\u0302a ortografio, rekomendis por g\u0302eneraligita legopovo inter c\u0302eh\u0302aj malnobeloj (precipe en religio) kaj igita fruaj laboroj por modeligi skriban c\u0302eh\u0302on post la parola lingvo."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ekzistis neniu normigado distinganta inter la c\u0302eh\u0302a kaj la slovaka antau\u0306 la 15-a jarcento.\nEn la 16-a jarcento, la disig\u0302o inter la c\u0302eh\u0302a kaj la slovaka ig\u0302as s\u0302ajna, markante la konfesian disig\u0302on inter Lutheran Protestants en Slovakio utiliganta c\u0302eh\u0302an ortografion kaj katolikoj, aparte Slovak Jesuits, komencantaj utiligi apartan slovaka-ortografion bazitan sur la lingvo de la Trnava regiono."}, {"text_idx": "#000014", "text": "La publikigo de la Kralice Biblio inter 1579 kaj 1593 (la unua kompleta c\u0302eh\u0302a traduko de la Biblio de la originallingvoj) ig\u0302is gravega por normigado de la c\u0302eh\u0302a lingvo en la sekvaj jarcentoj."}, {"text_idx": "#000015", "text": "En 1615, la bohema dieto provis deklari c\u0302eh\u0302an por esti la nura oficiala lingvo de la regno.\nPost la Bohema Ribelo (de c\u0302efe protestanta aristokrataro) kiu estis venkita fare de la Habsburgs en 1620, la protestantaj intelektuloj devis forlasi la landon.\nTiu elmigrado kune kun aliaj sekvoj de la 30-jara Milito havis negativan efikon al la plia uzo de la c\u0302eh\u0302a lingvo.\nEn 1627, la c\u0302eh\u0302a kaj la germana ig\u0302is oficialaj lingvoj de la Regno de Bohemio kaj en la 18-a-jarcenta germano ig\u0302is dominaj en Bohemio kaj Moravio, precipe inter la superaj klasoj."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Kun la komenco de la nacia reanimado de la mid-18-a jarcento, c\u0302eh\u0302aj historiistoj komencis emfazi la plenumojn de sia popolo de la 15-a tra la 17-a jarcentoj, ribelante kontrau\u0306 la Kontrau\u0306reformacio (la Habsburg-re-catholization-klopodoj kiuj kalumniis la c\u0302eh\u0302an kaj aliajn ne-latinajn lingvojn).\nC\u0302eh\u0302aj filologoj studis dekses-jarcentajn tekstojn, rekomendante la reliveron de la lingvo al alta kulturo.\nTiu periodo estas konata kiel la c\u0302eh\u0302a Nacia Revivig\u0302o [24] (au\u0306 Renesanco)."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Dum la nacia revivig\u0302o, en 1809 lingvisto kaj historiisto Josef DobrovskYXYXYX liberigis germanlingvan gramatikon de Old Czech rajtigis Ausfu\u0308hrliches Lehrgeba\u0308ude der bo\u0308hmischen Sprache ( Comprehensive Doctrine of the Bohemian Language (Ampleksa Doktrino de la bohema lingvo).\nDobrovskYXYXYX intencis sian libron por esti priskriba, kaj ne opiniis ke la c\u0302eh\u0302a havis realisman eblecon de revenado kiel grava lingvo.\nTamen, Josef Jungmann kaj aliaj vekig\u0302opredikistoj utiligis la libron de DobrovskYXYXYX por rekomendi por c\u0302eh\u0302a lingva revivig\u0302o.\nS\u0302ang\u0302oj dum tiu tempo inkludis ortografireformon (precipe, i\u0301 modloko de la antau\u0306a j kaj j modloko de g), la uzon de t (prefere ol ti) por fini infinitivverbojn kaj la ne-kapitaligon de substantivoj (kiuj estis malfrua pruntepreno de la germana).\nTiuj s\u0302ang\u0302oj diferencigis la c\u0302eh\u0302an de la slovaka.\nModernaj akademiuloj malkonsentas koncerne c\u0302u la konservativaj vekig\u0302opredikistoj estis instigitaj per naciismo au\u0306 konsideritaj nuntempaj parolita c\u0302eh\u0302a malraciaj por formala, g\u0302eneraligita uzo."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Sekvado al historiaj padronoj poste estis rilaksita kaj norma c\u0302eh\u0302o adoptis kelkajn ecojn de Common Czech (g\u0302eneraligita, neformala registro), kiel ekzemple lasi kelkajn nomvortojn nemalkreskitaj.\nTio rezultigis relative altnivelan de homogeneco inter c\u0302iuj specoj de la lingvo."}, {"text_idx": "#000020", "text": "En 2005 kaj 2007, la c\u0302eh\u0302a estis parolita fare de proksimume 10 milionoj da log\u0302antoj de la C\u0302eh\u0302a Respubliko.\nEu\u0306robarometro-enketo farita de januaro g\u0302is March 2012 trovis ke la gepatra lingvo de 98 procentoj de c\u0302eh\u0302aj civitanoj estis c\u0302eh\u0302a, la triaplej alta en la Eu\u0306ropa Unio (malantau\u0306 Grekio kaj Hungario)."}, {"text_idx": "#000021", "text": "C\u0302eh\u0302a, la oficiala lingvo de la C\u0302eh\u0302a Respubliko (membro de la Eu\u0306ropa Unio ekde 2004), estas unu el la oficialaj lingvoj de la EU kaj la Eu\u0306robarometro-enketo (2012) trovis ke la c\u0302eh\u0302a estis la fremdlingvo plejofte uzita en Slovakio.\nEkonomiisto Jonathan van Parys kolektis datenojn pri lingvono en Eu\u0306ropo por la 2012 -datita European Day of Languages (Eu\u0306ropa Tago de Lingvo).\nLa kvin landoj kun la plej granda uzo de la c\u0302eh\u0302a estis la C\u0302eh\u0302a Respubliko (98.77 procentoj), Slovakio (24.86 procentoj), Portugalio (1.93 procentoj), Pollando (0.98 procentoj) kaj Germanio (0.47 procentoj)."}, {"text_idx": "#000022", "text": "C\u0302eh\u0302aj parolantoj en Slovakio c\u0302efe vivas en grandurboj.\nC\u0302ar g\u0302i estas rekonita minoritata lingvo en Slovakio, slovaka-civitanoj kiuj parolas nur c\u0302eh\u0302a povas komuniki kun la registaro en ilia lingvo lau\u0306 la mezuro ke slovaka-parolantoj en la C\u0302eh\u0302a Respubliko povas fari tion."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Enmigrado de c\u0302eh\u0302oj de Eu\u0306ropo g\u0302is Usono okazis c\u0302efe de 1848 g\u0302is 1914.\nLa c\u0302eh\u0302a estas Less Commonly Taught Language (Malpli Commonly Taught Language) en usonaj lernejoj, kaj estas instruita en c\u0302eh\u0302aj heredaj\u0302centroj.\nGrandaj komunumoj de Czech Americans vivas en la statoj de Teksaso, Nebrasko kaj Viskonsino.\nEn la 2000-datita United States Census, la c\u0302eh\u0302a estis anoncita kiel la plej-ofta lingvo parolita hejme (krom la angla) en Valley, C\u0302efservisto kaj Saunders Distriktoj, Nebrasko kaj Republic County, Kansas.\nKun la escepto de la hispana (la ne-angla lingvo plej ofte parolita hejme tutlande), la c\u0302eh\u0302a enestis la plej-ofta hejma lingvo super dekduaj kromaj distriktoj en Nebrasko, Kansaso, Teksaso, Norda Dakoto kaj Minesoto.\nAktuale en 2009, 70,500 amerikanoj parolis la c\u0302eh\u0302an kiel sia gepatra lingvo (49-a loko tutlande, malantau\u0306 turka kaj antau\u0306 la sveda)."}, {"text_idx": "#000024", "text": "La moderna skriba normo estas rekte bazita sur la normigado dum la C\u0302eh\u0302a Nacia Revivig\u0302o en la 1830-aj jaroj, signife influite per la c\u0302eh\u0302-germana vortaro de Josef Jungmann publikigita dum 1834-1839-a Jungmann uzis vortprovizon de la Bible of Kralice (Biblio de Kralice) (1579-1613) periodo kaj de la lingvo uzita fare de liaj samtempuloj.\nLi pruntis vortojn ne donaco en la c\u0302eh\u0302a de aliaj slavaj lingvoj au\u0306 kreis neologismojn."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Norma c\u0302eh\u0302o enhavas dek bazvokal fonemojn, kaj tri pli trovis nur en pruntvortoj.\nC\u0302i-lastaj du diftongoj kaj la longa /o\u02d0/ estas ekskluzivaj al pruntvortoj.\nVokaloj neniam estas reduktitaj al S\u0302vao sonoj kiam neemfazite.\nC\u0302iu vorto kutime havas primaran emfazon sur it unua silabo, krom enclitic'oj (negravaj, unusilabaj, neakcentitaj silaboj).\nEn c\u0302iuj vortoj de pli ol du silaboj, c\u0302iu strang-numerita silabo ricevas kromakcenton.\nStreso estas senrilata al vokallongo, kaj la ebleco de stresigitaj mallongaj vokaloj kaj neakcentitaj longvokaloj povas esti konfuzantaj al studentoj kies gepatra lingvo kombinas la ecojn (kiel ekzemple la angla)."}, {"text_idx": "#000027", "text": "C\u0302eh\u0302aj konsonantoj estas klasifikitaj kiel \"alterig\u0302lokoj\", \"neu\u0306tralaj\" au\u0306 \"molaj\":"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Tiu distingo priskribas la deklinacio padronojn de substantivoj, kiu estas bazita sur la kategorio da la finanta konsonanto de substantivo.\nMalfacilaj konsonantoj eble ne estas sekvitaj for mi au\u0306 i\u0301 skribe, au\u0306 molaj de y au\u0306 YXYXYX (krom en pruntvortoj kiel ekzemple kilogramo ).\nNeu\u0306tralaj konsonantoj povas preni ambau\u0306 karakterojn.\nMalfacilaj konsonantoj foje estas konataj tiel \"fortaj\", kaj molaj ili kiel \"malfortaj\"."}, {"text_idx": "#000029", "text": "La fonemo reprezentita per la litero r\u030c (elstara r\u030c) estas konsiderita unika al la c\u0302eh\u0302a.\nG\u0302i reprezentas la s\u0302velintan alveolaran ne-sonorantotrilon ( IPA:\n, sono ie inter la r kaj z\u030c de la c\u0302eh\u0302a (ekzemplo: \" r\u030ceka \" (rivero) ( helpo\ninfo ), [41] kaj c\u0302eestas en Dvor\u030ca\u0301k .\nEn neesprimitaj medioj, /r\u031d/ estas realigita kiel it senvoc\u0302a alofono [r\u031d\u030a]."}, {"text_idx": "#000031", "text": "g\u0302iaj substantivoj, verboj, kaj adjektivoj estas klinitaj per fonologiaj procezoj por modifi siajn signifojn kaj gramatikajn funkciojn, kaj la facile separebla afiksoo karakterizaj\u0302o de aglutinaj lingvoj estas limigita.\nSlavic-lingva klinado estas kompleksa kaj penetra, klinante por kazo, sekso kaj nombro en substantivoj kaj tempo, aspekto, humoro, persono kaj submetata nombro kaj sekso en verboj."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Vortklasoj inkludas adjektivojn, adverbojn, nombrojn, demandajn vortojn, prepoziciojn, konjunkciojn kaj interjekciojn.\nAdverboj estas c\u0302efe formitaj de adjektivoj prenante la finan YXYXYX au\u0306 i\u0301 de la bazformo kaj anstatau\u0306igante g\u0302in kun e, e\u030c, au\u0306 o.\nNegativaj deklaroj estas formitaj aldonante la afiksoo nen- al la verbo de paragrafo, kun unu escepto:\nJe (li, s\u0302i au\u0306 g\u0302i estas) ig\u0302as neni\u0301."}, {"text_idx": "#000033", "text": "C\u0302ar c\u0302eh\u0302a uzas kazon por peri vorton funkcio en frazo (anstatau\u0306e de fidado je vortordo, kiel la angla faras), g\u0302ia vortordo estas fleksebla.\nKiel por-fala lingvo, el la c\u0302eh\u0302a netransitiva frazo povas konsisti el nur verbo;\ninformoj pri sia subjekto estas c\u0302ifritaj en la verbo.\nEnclitics (c\u0302efe helpverboj kaj pronomoj) devas aperi en la dua sintaksa fendeto de frazo, post la unua stresigita unuo.\nLa unua fendeto devas enhavi subjekton kaj obj\u0302eti, c\u0302efan formon de verbo, adverbo au\u0306 konjunkcio (krom la lumkonjunkcioj , \"kaj\", mi, \"kaj ec\u0302\" au\u0306 biero, \"sed\")."}, {"text_idx": "#000034", "text": "C\u0302eh\u0302a sintakso havas subjekt-verb-objektan frazarang\u0302on.\nEn praktiko, aliflanke, vortordo estas fleksebla kaj uzita por topikigo kaj fokuso.\nKvankam la c\u0302eh\u0302a havas perifrastan pasivan konstruon (kiel angla), parollingvaj vortordos\u0302ang\u0302oj ofte produktas la pasivan voc\u0302on.\nEkzemple, s\u0302ang\u0302i \"Peter killed Paul\" al \"Paul was killed by Peter\" la ordon de subjekto kaj obj\u0302eti estas inversa:\nPetr zabil Pavla (\"Petro mortigis Paul\") ig\u0302as \"Paul, Peter killed (Paul, Petro mortigita)\" ( Pavla zabil Petr).\nPavla estas en la akuzativo, la gramatika celo (en tiu kazo, la viktimo) de la verbo."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Vorto c\u0302e la fino de paragrafo estas tipe emfazita, se suprendirektita intonacio ne indikas ke la frazo estas demando: [52]"}, {"text_idx": "#000037", "text": "(emfazo ambigua) En partoj de Bohemio (inkluzive de Prago), demandoj kiel ekzemple Ji\u0301 pes bagetu?\nsen demanda vorto (kiel ekzemple Co, \"kio\" au\u0306 kdo, \"kiu\") estas kantdeklamitaj en malrapida pliig\u0302o de malkulmino g\u0302is alta, rapide falante al malkulmino en la lasta vorto au\u0306 frazo."}, {"text_idx": "#000038", "text": "En c\u0302eh\u0302a sintakso, adjektivoj antau\u0306as substantivojn.\nRelativaj propozicioj estas lanc\u0302itaj per relativizer'oj kiel ekzemple la adjektivkterYXYXYX, analoga al la anglaj relativaj pronomoj \"kiu\", \"tio\", \"kiu\" kaj \"kiun\".\nKiel kun aliaj adjektivoj, estas malkreskite en la konvenan kazon (vidu Deklinacio malsupre) egali g\u0302ian rilatan substantivon, personon kaj nombron.\nRelativaj propozicioj sekvas la substantivon kiun ili modifas, kaj la sekvanta estas glosita ekzemplo: [55]"}, {"text_idx": "#000039", "text": "mi volas viziti la universitaton kiun tiu Johano ekzamenas."}, {"text_idx": "#000040", "text": "En la c\u0302eh\u0302a, substantivoj kaj adjektivoj estas malkreskitaj en unu el sep kazojn.\nSubstantivoj estas klinitaj por indiki sian uzon en frazo.\nAkuzativa lingvo, c\u0302eh\u0302a-markoj submetataj substantivoj kun nominativo kaj objektosubstantivoj kun akuzativo.\nGenitivkazo markas posedemajn substantivojn kaj kelkajn specojn de movado.\nLa ceteraj kazoj (instrumenta, lokativo, vokativo kaj dativo) indikas semantikajn rilatojn, kiel ekzemple sekundaraj objektoj, movado au\u0306 pozicio ( dativo) kaj akompano (instrumentalo).\nLa kazo de adjektivo konsentas kun tiu de la substantivo kiun g\u0302i priskribas.\nKiam c\u0302eh\u0302aj infanoj lernas la deklinaciopadronojn de sia lingvo, la kazoj estas referitaj per nombro: [56]"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Kelkaj c\u0302eh\u0302aj gramatikaj tekstoj ordigas la kazojn alimaniere, grupigante nominativon kaj akuzativon (kaj la dativo kaj lokativo) kune c\u0302ar tiuj deklinaciopadronoj ofte estas identaj;\ntiu ordo provizas lernantojn per sperto en aliaj klinitaj lingvoj, kiel ekzemple la latina au\u0306 la rusa.\nTiu ordo estas nominativo, akuzativo, genitivo, dativo, lokativo, instrumentalo kaj vokativo."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Kelkaj prepozicioj postulas la substantivojn ili modifas por preni specialan kazon.\nLa kazoj asignitaj per c\u0302iu prepozicio estas bazitaj sur la fizika (au\u0306 metafora) direkto, au\u0306 loko, perita per g\u0302i.\nEkzemple, od (de, for de) kaj z (el, for) asignas genitivkazon.\nAliaj prepozicioj prenas unu el pluraj kazoj, kun sia signifo dependaj de la kazo;\nNa signifas \"sur\" au\u0306 \"c\u0302ar\" kun la akuzativo, sed\u00ab\" kun la lokativo."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Ekzemploj de deklinaciopadronoj (uzantaj prepoziciojn) por kelkaj substantivoj kun adjektivoj sekvas.\nNur unu pluralekzemplo ricevas, c\u0302ar pluralaj deklinaciopadronoj estas similaj trans seksoj."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Tio estas glosita ekzemplo de frazo utiliganta plurajn kazojn:"}, {"text_idx": "#000046", "text": "La c\u0302eh\u0302a distingas tri seksojn - vira, virineca, kaj neu\u0306tra - kaj la vira sekso estas subdividita en vivanta kaj senviva.\nKun malmultaj esceptoj, ingenraj substantivoj en la nominativo finig\u0302as en -, - e, au\u0306 - porpeli;\nneu\u0306traj substantivoj en - o, - e, au\u0306 - i\u0301, kaj virgenraj substantivoj en konsonanto.\nAdjektivoj konsentas en sekso kaj animacy (por virgenraj substantivoj en la akuzativo au\u0306 genitivo eksterordinara kaj la nominativpluralo) kun la substantivoj kiujn ili modifas.\nLa c\u0302efefiko de sekso en la c\u0302eh\u0302a estas la diferenco en substantivo kaj adjektivdeklinacio, sed aliaj efikoj inkludas pasinteco-verbfinojn: ekzemple, de\u030clal (certe, au\u0306 faris);\nde\u030clala (certe, au\u0306 faris) kaj de\u030clalo (certe, au\u0306 faris)."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Substantivoj ankau\u0306 estas klinitaj por nombro, distingante inter singularo kaj pluralo.\nKarakterizaj por slava lingvo, la c\u0302eh\u0302aj povo de aroj unu tra kvar permesas al la substantivoj kaj adjektivoj ili modifas por preni ajnan kazon, sed nombroj super kvin metas tiujn substantivojn kaj adjektivojn en genitivkazon kiam la tuta esprimo estas en nominativo au\u0306 akuzativo.\nLa c\u0302eh\u0302a krono estas ekzemplo de tiu trajto;\ng\u0302i estas montrita c\u0302i tie kiel la subjekto de hipoteza frazo, kaj malkreskita kiel genitivo por numeroj kvin kaj supren."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Nombraj vortoj malkreskas por kazo kaj, por numeroj unu kaj du, por sekso.\nKvara Moselibro unu tra kvin estas montritaj malsupre kiel ekzemploj, kaj havas kelkajn el la plej multaj esceptoj inter c\u0302eh\u0302aj nombroj.\nLa numero unu havas deklinaciopadronojn identajn al tiuj de la demonstrativo, al ."}, {"text_idx": "#000050", "text": "C\u0302eh\u0302a verbkonjugacio estas malpli kompleksa ol substantivo kaj adjektivdeklinacio c\u0302ar g\u0302i kodigas por pli malmultaj kategorioj.\nVerboj konsentas kun siaj subjektoj en persono (unue, sekundo au\u0306 triono) kaj nombro (singulara au\u0306 pluralo), kaj estas konjugitaj por tempo (pasinteco, donaco au\u0306 estonteco).\nEkzemple, la konjugita verbo mluvi\u0301me (ni parolas) estas en la nuna strec\u0302a kaj unua-persona pluralo;\ng\u0302i estas distingita de aliaj konjugacioj de la infinitiv mluvit memstare fino, - i\u0301me."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Karakteriza por slavaj lingvoj, la c\u0302eh\u0302a markas siajn verbojn por unu el du gramatikaj aspektoj:\nLa plej multaj verboj estas parto da klinitaj aspektoparoj - ekzemple, koupit (perfektive) kaj kupovat (imperfektive).\nKvankam la signifo de la verboj estas simila, en perfektive-verboj la ago estas kompletigita kaj en imperfektive-verboj g\u0302i estas dau\u0306ranta.\nTio estas aparta de pasinta kaj nuntempo, [67] kaj c\u0302iu c\u0302eh\u0302a verbo de ambau\u0306 aspektoj povas esti konjugita en iuj da it'oj tri tempojn.\nAspekto priskribas la staton de la ago tiutempe precizigita per la tempo."}, {"text_idx": "#000052", "text": "La verboj de la plej multaj aspektoparoj malsamas lau\u0306 unu el du manieroj: de prefikso au\u0306 de sufikso.\nEn prefikso paroj, la perfektive-verbo havas ekstran prefikson - ekzemple, la imperfektive psa\u0301t (por skribi, por esti skriba) komparite kun la perfektive napsat (por skribi malsupren, finig\u0302i skriba).\nLa plej oftaj prefiksoj estas na-, o-, poto-, s-, u-, vy-, z- kaj za-.\nEn sufikso paroj, malsama infinitivofino estas aldonita al la perfektive-tigo;\nekzemple, la perfektive-verboj koupit (por ac\u0302eti) kaj prodat (vendi) havas la imperfektive formas kupovat kaj proda\u0301vat.\nImperfektive-verboj povas sperti plian morfologion por fari aliajn imperfektive-verbojn (ripetaj kaj ripetaj formoj), indikado ripetis au\u0306 regulan agon.\nLa verboji\u0301t (iri) havas la ripetan formkodit (por iri plurfoje) kaj la ripetan formchodi\u0301vat (por iri regule)."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Multaj verboj havas nur unu aspekton, kaj verboj priskribantaj kontinuajn statojn de estaj\u0302o - bYXYXYXt (esti), chti\u0301t (voli), mokt (esti kapablaj al), lez\u030cet (kus\u0302i malsupren, esti kus\u0302antaj malsupren) - havas neniun perfektive-formularon.\nInverse, verboj priskribantaj tujajn statojn de s\u0302ang\u0302o - ekzemple, ote\u030chotne\u030ct (ig\u0302i gravedaj) kaj nadknoutse (por ig\u0302i entuziasmaj) - havas neniun imperfektive-aspekton."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Kvankam la uzo de la c\u0302eh\u0302a de nuna kaj estonta tempo estas plejparte simila al tiu de la angla, la lingvo uzas pasintecon por reprezenti la anglan nunan perfektan kaj pasintecon perfekta;\nonna be\u030cz\u030cela povis signifi ke s\u0302i kuris, s\u0302i kuris au\u0306 s\u0302i kuris."}, {"text_idx": "#000055", "text": "En kelkaj kuntekstoj, la perfektive de la c\u0302eh\u0302a c\u0302i-tie (kiu devias de la c\u0302eestantaj angloj perfekta) implicas estontan agon;\nen aliaj, g\u0302i implicas rutinan agon.\nKiel rezulto, la lingvo havas bonordan estontan tempon por minimumigi ambiguecon.\nFuturo ne implikas konjugi la verbon priskribante agon por esti entreprenita en la estonteco;\nanstatau\u0306e, la estonta formo de bYXYXYXt (kiel montrite en la tabelo c\u0302e maldekstro) estas metita antau\u0306 la infinitivo (ekzemple, buduji\u0301st - \"mi mang\u0302os\")."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Tiu konjugacio ne estas sekvita per bYXYXYXt mem, tiel estontemaj esprimoj implikantaj substantivojn, adjektivojn, au\u0306 prepozicioj (prefere ol verboj) preterlasas bYXYXYXt."}, {"text_idx": "#000058", "text": "La plej multaj c\u0302eh\u0302aj verboj falas en unu el kvin klasojn, kiuj determinas siajn konjugaciopadronojn.\nFuturo de bYXYXYXt estus klasifikita kiel Class I-verbo pro siaj finoj.\nEkzemploj de la prezenco de c\u0302iu klaso kaj kelkaj komunaj neregulaj verboj sekvas en la tabeloj malsupre: [79]"}, {"text_idx": "#000060", "text": "Male al la plej multaj eu\u0306ropaj lingvoj, la c\u0302eh\u0302a distingas vokallongon;\nlongvokaloj estas indikitaj fare de dekstra korno au\u0306, foje kun u\u030a, ringo.\nAl longa u estas kutime skribita u\u0301 komence de vorto au\u0306 morfemo ( u\u0301roda, neu\u0301rodnYXYXYX) kaj u\u030a aliloke, [84] krom pruntvortoj ( sku\u0301tr) au\u0306 onomatopeo ( bu\u0301).\nLongvokaloj kaj e\u030c ne estas konsideritaj apartaj leteroj."}, {"text_idx": "#000061", "text": "C\u0302eh\u0302aj tipografaj ecoj ne asociis kun fonetiko g\u0302enerale similas tiujn de la plej multaj latinaj eu\u0306ropaj lingvoj, inkluzive de la angla.\nNomvortoj, formalaj parolmanieroj, kaj la unuaj leteroj de citaj\u0302oj estas kapitaligitaj, kaj interpunkcio estas karakteriza por aliaj latinaj eu\u0306ropaj lingvoj.\nVerkado da ordaj numeraloj estas simila al la plej multaj eu\u0306ropaj lingvoj.\nLa c\u0302eh\u0302a lingvo uzas decimalan komon anstatau\u0306e de decimalpunkto.\nDum skribado longa nombro, interspacoj inter po tri nombroj (ekz. inter centoj kaj miloj) povas esti uzitaj por pli bona orientig\u0302o en manskribitaj tekstoj, sed ne en decimalaj lokoj, s\u0302atas en la angla.\nNumeroj (unuaj) utiligas punkton kiel en la germana (1.\nEn nomvort frazoj (krom personaj nomoj), nur la unua vorto estas kapitaligita ( Praz\u030cskYXYXYX hrad, Praga burgo)."}, {"text_idx": "#000062", "text": "La c\u0302efpopollingvo de Bohemio estas \"Common Czech\", surbaze de la dialekto de la Praga regiono.\nAliaj bohemaj dialektoj farig\u0302is marg\u0302enigitaj, dum moravaj dialektoj restas pli g\u0302eneraligitaj, kun politika movado por morava lingva revivig\u0302o aktivaj ekde la 1990-aj jaroj."}, {"text_idx": "#000063", "text": "La c\u0302efa c\u0302eh\u0302a popollingvo, parolita c\u0302efe en kaj c\u0302irkau\u0306 Prago sed ankau\u0306 c\u0302ie en la lando, estas konata kiel Common Czech ( obecna\u0301 c\u030ces\u030ctina).\nla plej multaj c\u0302eh\u0302oj estas nekonsciaj pri la esprimo au\u0306 asocias g\u0302in kun vulgara (au\u0306 malg\u0302usta) c\u0302eh\u0302o.\nKomparita al norma c\u0302eh\u0302o, Common Czech estas karakterizita per pli simplaj klinadpadronoj kaj diferencoj en solida distribuo."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Ordinara c\u0302eh\u0302o farig\u0302is c\u0302iea en la plej multaj partoj de la C\u0302eh\u0302a Respubliko ekde la pli posta 20-a jarcento.\nG\u0302i estas kutime difinita kiel interdialekto uzita en ofta parolado en Bohemio kaj okcidentaj partoj de Moravio (per proksimume du trionoj de c\u0302iuj log\u0302antoj de la C\u0302eh\u0302a Respubliko).\nOrdinara c\u0302eh\u0302o ne estas kodigita, sed kelkaj el g\u0302iaj elementoj farig\u0302is adoptitaj en la skriba normo.\nEkde la dua duono da la 20-a jarcento, Common Czech-elementoj ankau\u0306 atingis regionojn antau\u0306e netus\u0302itaj, kiel sekvo de amaskomunikila influo.\nNorma c\u0302eh\u0302o dau\u0306re estas la normo por politikistoj, entreprenistoj kaj aliaj c\u0302eh\u0302oj en formalaj situacioj, sed Common Czech akiras grundon en j\u0302urnalismo kaj la amaskomunikiloj."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Ordinara c\u0302eh\u0302o estas karakterizita per tre regulaj diferencoj de la norma morfologio kaj fonologio.\nTiuj varioj estas pli daau\u0306 malpli komunpas\u0302tejo inter c\u0302iuj Common Czech-parolantoj: [91]"}, {"text_idx": "#000067", "text": "Ekzemplo de deklinacio (kun la komparo kun la norma c\u0302eh\u0302o):"}, {"text_idx": "#000069", "text": "Krom la Common Czech-popollingvo, tie restas gamo da aliaj bohemaj dialektoj, plejparte en marg\u0302enaj kamparaj lokoj.\nDialektuzo komencig\u0302is malfortig\u0302i en la dua duono de la 20-a jarcento, kaj de la fruaj 1990-aj jaroj regiona dialektuzo estis stigmatizita, asociita kun la s\u0302rumpa malsupera klaso kaj uzita en literaturo au\u0306 alia amaskomunikilaro por komedia efiko.\nPliigita vojag\u0302ado kaj amaskomunikilarhavebleco al dialekt-parolantaj populacioj apogis ilin por s\u0302ang\u0302i al (au\u0306 aldoni al sia propra dialekto) norma c\u0302eh\u0302o."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Na\u0301r\u030cec\u030ci\u0301 str\u030cedoc\u030ceska\u0301 (Centraj bohemaj dialektoj)\nNa\u0301r\u030cec\u030ci\u0301 jihoza\u0301padoc\u030ceska\u0301 (sudokcident bohemaj dialektoj)"}, {"text_idx": "#000073", "text": "Podskupina podkrknos\u030cska\u0301 ( Krkonos\u030ce subgrupo)"}, {"text_idx": "#000075", "text": "La c\u0302eh\u0302aj dialektoj parolitaj en Moravio kaj Silezio estas konataj kiel Moravian ( moravs\u030ctina).\nEn la Austro-Hungara-Imperio, \"bohemiano-morava-slovako\" estis lingvocivitanoj povis registri kiel parolante (kun la germana, la pola kaj pluraj aliaj).\nDe la c\u0302eh\u0302aj dialektoj, nur Moravian estas eminenta en tutlandaj enketoj de la C\u0302eh\u0302a Statistika Oficejo.\nAktuale en 2011, 62,908 c\u0302eh\u0302aj civitanoj parolis Moravian kiam ilia gepatra lingvo kaj 45,561 estis diglosal (parolantaj moravaj kaj normaj c\u0302eh\u0302o kiel gepatraj lingvoj)."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Komencig\u0302ante en la deksesa jarcento, kelkaj specoj de c\u0302eh\u0302o similis la slovakan;\nla sudorientaj moravaj dialektoj, aparte, estas foje konsideritaj dialektoj de la slovaka prefere ol la c\u0302eh\u0302a.\nTiuj dialektoj formas kontinuumon inter la c\u0302eh\u0302aj kaj slovakaj lingvoj, [98] utiligante la samajn deklinaciopadronojn por substantivoj kaj pronomoj kaj la samaj verbkonjugacioj kiel la slovakan."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Na\u0301r\u030cec\u030ci\u0301 str\u030cedomoravska\u0301 (Centraj moravaj dialektoj)"}, {"text_idx": "#000079", "text": "Podskupina tis\u030cnovska\u0301 ( Tis\u030cnov subgrupo)"}, {"text_idx": "#000080", "text": "Na\u0301r\u030cec\u030ci\u0301 vYXYXYXchodomoravska\u0301 (orientaj moravaj dialektoj)"}, {"text_idx": "#000082", "text": "En lernolibro pri c\u0302eh\u0302a dialektologio, (1964) Br\u030cetislav Koudela utiligis la sekvan frazon por elstarigi fonetikajn diferencojn inter dialektoj:"}, {"text_idx": "#000083", "text": "La c\u0302eh\u0302a kaj la slovaka estis konsideritaj reciproke kompreneblaj;\nparolantoj da ambau\u0306 lingvoj povas komuniki kun pli granda facileco ol tiuj de iu alia paro de okcidentslavaj lingvoj.\nEkde la dissolvo de C\u0302eh\u0302oslovakio, (1993) reciproka kompreneblo malkreskis por pli junaj parolantoj, vers\u0302ajne c\u0302ar c\u0302eh\u0302aj parolantoj nun spertas malpli eksponig\u0302on al la slovaka kaj inverse."}, {"text_idx": "#000084", "text": "En fonetikaj diferencoj, la c\u0302eh\u0302a estas karakterizita per glota halto antau\u0306 komencaj vokaloj kaj la slovaka per sia malpli-ofta uzo de longvokaloj ol la c\u0302eh\u0302a;\ntamen, la slovaka havas longajn formojn de la konsonantoj r kaj l kiam ili funkcias kiel vokaloj.\nFonemaj diferencoj inter la du lingvoj estas g\u0302enerale koheraj, karakterizaj por du dialektoj de lingvo.\nGramatike, kvankam la c\u0302eh\u0302a (male al la slovaka) havas tute produktivan vokativon, [102] ambau\u0306 lingvoj havas oftan sintakson."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Unu studo montris tiujn la c\u0302eh\u0302a- kaj slovaka leksikonojn malsamitajn je 80 procentoj, sed tiu alta procento estis trovita deveni c\u0302efe de malsamaj ortografioj kaj ignori faktkonfliktojn en morfologia formacio;\nSlovaka-morfologio estas pli regula (dum s\u0302ang\u0302ado de nominativo al la lokativo, Praha ig\u0302as Praze en la c\u0302eh\u0302a kaj Prahe en la slovaka).\nLa du leksikonoj estas g\u0302enerale konsideritaj similaj, kun la plej multaj diferencoj trovite en parollingva vortprovizo kaj iu scienca terminologio.\nLa slovaka havas iomete pli pruntis vortojn ol la c\u0302eh\u0302a."}, {"text_idx": "#000086", "text": "La similecoj inter la c\u0302eh\u0302a kaj la slovaka kondukis al la lingvoj estantaj pripensitaj unulingvaj fare de grupo de 19-ajarcentaj akademiuloj kiuj vokis sin \"Czechoslav\" ( c\u030cechoslovane\u0301), kredante ke homoj estis ligitaj en maniero kiel kiu ekskludis German Bohemians kaj (lau\u0306 pli malgranda mezuro) hungarojn kaj aliajn Slavojn.\nDum la Unua C\u0302eh\u0302oslovaka Respubliko (1918-1938), kvankam \"c\u0302eh\u0302oslovako\" estis indikita kiel la oficiala lingvo de la respubliko, kaj c\u0302eh\u0302aj kaj slovaka-skribaj normoj estis utiligitaj.\nNormoskriba la slovaka estis parte formita lau\u0306 literatura c\u0302eh\u0302o, kaj la c\u0302eh\u0302a estis preferita por kelkaj oficialulfunkcioj en la slovako la duono de la respubliko.\nKontrau\u0306 c\u0302eh\u0302a influo sur la slovaka estis protestita fare de slovaka-akademiuloj, kaj kiam Slovakio derompis de C\u0302eh\u0302oslovakio en 1938 kiel la Slovako-S\u0302tato (kiu tiam akordigis kun Nazia Germanio en 2-a Mondmilito), literatura la slovaka estis konscie distancigita de la c\u0302eh\u0302a.\nKiam la akspovoj perdis la militon kaj C\u0302eh\u0302oslovakio reformis, la slovaka formig\u0302is iom sur sia propra (kun c\u0302eh\u0302a influo);\ndum la Praga printempo 1968 de 1968, la slovaka akiris sendependecon de (kaj egaleco kun) la c\u0302eh\u0302a, [16] pro la transformo de C\u0302eh\u0302oslovakio de unitaria s\u0302tato g\u0302is federacio.\nEkde la dissolvo de C\u0302eh\u0302oslovakio en 1993, \"c\u0302eh\u0302oslovako\" rilatis al senpreparaj pig\u0302inoj de la lingvoj kiuj ekestig\u0302is de la malkresko en reciproka kompreneblo."}, {"text_idx": "#000087", "text": "C\u0302eh\u0302a vortprovizo venas c\u0302efe de la slava, Balta Maro kaj aliaj hindoeu\u0306ropaj radikoj.\nKvankam la plej multaj verboj havas Balto-loslava-originojn, pronomoj, prepozicioj kaj kelkaj verboj havas pli larg\u0302e, hindoeu\u0306ropajn radikojn.\nKelkaj pruntvortoj estis restrukturitaj per popoletimologio por simili indig\u0302enajn c\u0302eh\u0302ajn vortojn ( hr\u030cbitov , \"tombejo\" kaj listina , \"listo\")."}, {"text_idx": "#000088", "text": "La plej multaj c\u0302eh\u0302aj pruntvortoj originis de unu el dufojaj periodoj.\nPli fruaj pruntvortoj, c\u0302efe de la germana, [109]\nGreka kaj la latina, [110] alvenis antau\u0306 la c\u0302eh\u0302a Nacia Revivig\u0302o.\nPli lastatempaj pruntvortoj venas c\u0302efe de la angla kaj la franca, [109] kaj ankau\u0306 de la hebrea, la araba kaj la persa.\nMultaj rusaj pruntvortoj, c\u0302efe bestaj nomoj kaj marameaj esprimoj, ankau\u0306 ekzistas en la c\u0302eh\u0302a."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Kvankam pli ag\u0302aj germanaj pruntvortoj estis parollingvaj, lastatempaj prunteprenoj de aliaj lingvoj estas rilataj al alta kulturo.\nDum la deknau\u0306a jarcento, vortoj kun grekaj kaj latinaj radikoj estis malaprobitaj en favoro de tiuj bazitaj sur pli malnovaj c\u0302eh\u0302aj vortoj kaj oftaj slavaj radikoj;\n\"muziko\" estas muzyka en la pola kaj \u043c\u0443\u0437\u044b\u043a\u0430 ( muzyka) en la rusa, sed en la c\u0302eh\u0302a g\u0302i estas hudba .\nKelkaj c\u0302eh\u0302aj vortoj estis pruntitaj kiel pruntvortoj en la anglan kaj aliajn lingvojn - ekzemple, roboton (de robota , \"laboro\") [112] kaj polko (de polko , \" pola virino\" au\u0306 de \"pu\u030alka\" \"la duono\")."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Czech: Vs\u030cichni lide\u0301 se rodi\u0301 svobodni\u0301 a sobe\u030c rovni\u0301 co do du\u030astojnosti a pra\u0301v. Jsou nada\u0301ni rozumem a sve\u030cdomi\u0301m a maji\u0301 spolu jednat v duchu bratrstvi\u0301.[114]"}, {"text_idx": "#000092", "text": "La angla: \"C\u0302iuj homoj estas naskita liberaj kaj egalaj en digno kaj rajtoj.\nIli estas dotitaj kun racio kaj konscienco kaj devus agi unu direkte al la alia en spirito de frateco.\""}, {"text_idx": "#000095", "text": "u\u0301stav profesiuljazikc\u030ceskYXYXYX - Czech Language Institute, la reguliga korpo por la c\u0302eh\u0302a lingvo (en la c\u0302eh\u0302a)\nC\u0302eh\u0302a Swadesh-listo de bazavortprovizaj vortoj (de la Swadesh-lista apendico de Wiktionary)\nBaza c\u0302eh\u0302a Frazlibro kun Audio"}, {"text_idx": "#000096", "text": "Teroj da la bohema krono"}, {"text_idx": "#000099", "text": "Pli malalta silezia kaj Opole"}, {"text_idx": "#000102", "text": "Regional costume (S\u0301la\u0328skie stroje ludowe)"}, {"text_idx": "#000104", "text": "La germana Silezia germano (Pli malalta silezia)"}, {"text_idx": "#000106", "text": "La c\u0302eh\u0302a lingvo apartenas al la slava branc\u0302o de la hindeu\u0306ropa lingvaro, nome al la okcidentslava grupo kune kun la lingvoj: pola, slovaka kaj soraba. La c\u0302eh\u0302a kaj slovaka estas reciproke kompreneblaj kiel dialektoj (ili disig\u0302is en la mezo de la 19-a jarcento), kvankam ili diferencas ankau\u0306 fonetike (en la slovaka mankas \"r\u030c\", la c\u0302eh\u0302a ne posedas \"a\u0308, o\u0302, l\u0301, l\u030c, r\u0301\")."}, {"text_idx": "#000107", "text": "La malnova c\u0302eh\u0302a literaturo floris inter la 14-a kaj 17-a jarcentoj, sed precipe la protestantisma, tial la rekatoliga periodo (post la batalo apud Prago en 1620, en kiu venkis la katolikoj) persekutis la malnovajn verkojn kaj bremsis la lingvan evoluon. Nur post la patento de la imperiestro Jozefo la 2-a pri religia toleremo (1781) eblis reeldoni la klasikaj\u0302ojn, kaj la nacia renesanco povis starti. Kiel bazon por la moderna c\u0302eh\u0302a lingvo oni elektis la klasikan tradukon de Biblio el la 16-a jarcento - tiel estig\u0302is konsiderinda diferenco inter la normigita lingvo literatura kaj spontana lingvo parola."}, {"text_idx": "#000108", "text": "La c\u0302eh\u0302a estas lingvo fleksia, uzanta 7 deklinaciajn kazojn. Por deklinaciado kaj konjugaciado ekzistas multaj modeloj kaj esceptoj, tial la c\u0302eh\u0302a estas relative tre malfacila. Danke al akuzativo g\u0302i ne havas firme ligitan vortordon, kies s\u0302ang\u0302ado de la vortordo povas reliefigi au\u0306 malemfazi frazelementojn lau\u0306 deziro de la parolanto."}, {"text_idx": "#000109", "text": "a) a\u0301 e\u0301 i\u0301 o\u0301 u\u0301 vokaloj prononcataj pli longe ol la samaj vokaloj sen streketo. La streketo ne signas akcenton, kiu estas c\u0302iam sur la unua silabo, dum longaj povas esti ankau\u0306 silaboj senakcentaj. Longeco povas s\u0302ang\u0302i signifon de vortoj (dra\u0301ha fervojo, draha\u0301 kara, multekosta). y, y\u0301 estas elparolataj same kiel i, i\u0301 (la plej ofta ortografia stumbligilo de c\u0302eh\u0302aj infanoj), u\u030a (deveninta de uo) estas prononcata same longe kiel u\u0301: by\u0301t esti, bi\u0301t bati, u\u0301tok atako, dolu\u030a malsupren. En la c\u0302eh\u0302a oftas la diftongo ou = ou\u0306, en fremdvortoj ankau\u0306 au = au\u0306: mouka faruno; jedou ili veturas; auto au\u0306to(mobilo); pauza pau\u0306zo. Silaboformaj konsonantoj r, l povas krei silabojn s\u0302ajne sen vokaloj (en la realo ili funkcias kiel veraj vokaloj, kun kiuj ili havas tre similan artikulacion): krk kolo, vlk lupo, mlha [du silaboj: ml - ha] nebulo, brzo [br - zo] baldau\u0306."}, {"text_idx": "#000110", "text": "b) c\u030c = c\u0302; ch = h\u0302; s\u030c = s\u0302; z\u030c = j\u0302; x = ks, kz: r\u030c = rs\u0302, rj\u0302 (kiel unu sono): c\u030cokola\u0301da c\u0302okolado; chameleon h\u0302ameleono; s\u030cakal s\u0302akalo; z\u030curna\u0301l j\u0302urnalo: experiment eksperimento; exekuce ekzekuto, ekzekucio; kalenda\u0301r\u030c [kalenda\u0301rs\u0302] kalendaro; r\u030ceka [rj\u0302eka] rivero. Al la voc\u0302aj konsonantoj b d g h v z z\u030c apartenas ankau\u0306 voc\u0302a prononco de x [kz] kaj de r\u030c [rj\u0302], al la senvoc\u0302aj konsonantoj p t k ch f s s\u030c apartenas ankau\u0306 senvoc\u0302a prononco de x [ks] kaj de r\u030c [rs\u0302]. Fine de silaboj ec\u0302 voc\u0302aj konsonantoj estas prononcataj senvoc\u0302e: hrob [hrop] tombo, hrad [hrat] burgo, kruh [kruh\u0302] cirklo, ker\u030c [kers\u0302] arbedo. Okazas ankau\u0306 asimilig\u0302o kun sekva konsonanto: podchod [poth\u0302ot] subpasejo; kdo [gdo] kiu; vc\u030cera [fc\u0302era] hierau\u0306 ktp."}, {"text_idx": "#000111", "text": "c) d\u030c t\u030c n\u030c estas molaj konsonantoj prononcataj proksimume kiel dj, tj. nj, sed g\u0302i devas c\u0302iam esti unu sono (kiel c\u0302e la hispana n\u0303 au\u0306 franca gn en cognac, d'Artagnan; dum c\u0302e la malmolaj konsonantoj d, t, n la langopinto nur ektus\u0302as la suprajn dentojn, c\u0302e d\u030c, t\u030c, n\u030c g\u0302i premig\u0302as al la dentoj pli forte): ka\u0301d\u030c kuvo, lat\u030c lato, lan\u030c cervino, n\u030cadra mamoj, brusto, d\u030ca\u0301bel diablo, t\u030cukat frapeti. La moliga signo (\u02c7) ne estas uzata, se sekvas la vokalo i, kiu moligas au\u0306tomate: di, ti, ni legu dji, tji, nji, diference de dy, ty, ny, kiujn oni prononcas sen moligo. Simile se sekvas la vokalo e\u030c, g\u0302i transprenas la moligan signon: de\u030c, te\u030c, ne\u030c prononcu dje, tje, nje. La silabon me\u030c oni elparolas mnje: v dome\u030c (v domnje] en la domo, me\u030csi\u0301c [mnjesi\u0301c] monato. La ortografio malgrau\u0306 la sama prononco povas distingi diferencajn signifojn: me\u030c [mnje] min (de mi), mne\u030c [mnje] al mi, pri mi. La vokalo e\u030c estas uzata ankau\u0306 en la silaboj be\u030c pe\u030c ve\u030c prononcataj bje pje vje: be\u030chat [bjehat] kuradi, ope\u030ct [opjet] denove, ve\u030ck [vjek] ag\u0302o. Ankau\u0306 ili povas distingi signifojn: obe\u030cd [objet] tagmang\u0302o, objet [objet] c\u0302irkau\u0306veturi, ve\u030cdu [vjedu] sciencon, vjedu [vjedu] mi enveturos."}, {"text_idx": "#000112", "text": "d) La akcento estas c\u0302iam sur la unua silabo, ne grave, c\u0302u la silabo estas longa au\u0306 mallonga. Male, longaj povas esti ec\u0302 senakcentaj silaboj: kamara\u0301d kamarado, amiko. Prepozicio kunfandig\u0302as kun la sekvanta substantivo en unu prononcan blokon kaj tial g\u0302i transprenas la akcenton: se mnou [legu: semnou] kun mi; na stole [nastole] sur la tablo."}, {"text_idx": "#000113", "text": "En la c\u0302eh\u0302a ekzistas nek la difina, nek la nedifina artikolo, la substantivoj estas uzataj sen artikoloj. Nur se oni volas emfazi difinecon au\u0306 nedifinecon, oni uzas pronomojn montrajn au\u0306 nedifinajn. Eblas do triopo: viro - tiu viro - iu viro."}, {"text_idx": "#000114", "text": "La substantivoj povas esti de genro vira, ina au\u0306 neu\u0306tra. Bedau\u0306rinde la genro ne estas natura, do ankau\u0306 bestoj, plantoj kaj objektoj povas aparteni al la genroj vira au\u0306 ina, ne nur al la neu\u0306tra. Koncernan genron ofte malkas\u0302as finaj\u0302o au\u0306 sufikso, kvankam ne c\u0302iam. La genro aperas ankau\u0306 c\u0302e adjektivoj, adjektivaj pronomoj, adjektivaj numeraloj kaj adjektivaj verboj (= participoj). La c\u0302eh\u0302a preterito historie evoluis el participo, tial ankau\u0306 c\u0302e g\u0302i estas distingata la genro (kaj la nombro: singularo au\u0306 pluralo). C\u0302eh\u0302a virino parolas pri si mem diference ol viro: mi estis felic\u0302a byl jsem s\u0302t\u030castny\u0301 (viro), byla jsem s\u030ct\u030castna\u0301 (virino). Tial c\u0302e c\u0302eh\u0302lingvaj romanoj, rakontataj en la unua persono, oni tuj vidas, c\u0302u la rakontanto estas viro au\u0306 virino."}, {"text_idx": "#000115", "text": "La c\u0302eh\u0302a kiel fleksia lingvo uzas 7 deklinaciajn kazojn:"}, {"text_idx": "#000117", "text": "2. genitivo (z\u030ceny de virino)"}, {"text_idx": "#000118", "text": "3. dativo (z\u030cene\u030c al virino)"}, {"text_idx": "#000119", "text": "6. lokativo (z\u030cene\u030c pri virino)"}, {"text_idx": "#000121", "text": "La nomoj de la kazoj esprimas nur ilian bazan funkcion, sed lige kun diversaj prepozicioj ili povas ricevi multajn aliajn signifojn. Ankau\u0306 unu prepozicio povas havi plurajn signifojn lige kun diversaj kazoj."}, {"text_idx": "#000122", "text": "La substantivoj havas kvar deklinaciajn modelojn por la vira genro (muz\u030c viro, pa\u0301n sinjoro, hrad kastelo, stroj mas\u0302ino), kvar por la ina (z\u030cena virino, ru\u030az\u030ce rozo, pi\u0301sen\u030c kanto, kost osto) kaj kvar por la neu\u0306tra (me\u030csto urbo, kur\u030ce kokido, mor\u030ce maro, staveni\u0301 konstruaj\u0302o)."}, {"text_idx": "#000123", "text": "La adjektivoj ekzistas malmolaj kun finaj\u0302oj -y\u0301 por la vira genro, -a\u0301 por la ina kaj -e\u0301 por la neu\u0306tra (mlady\u0301, mlada\u0301, mlade\u0301 juna), molaj kun finaj\u0302o -i\u0301 por c\u0302iuj tri genroj (jarni\u0301 printempa) kaj posedaj, deriveblaj sole el substantivoj de viraj kaj inaj personoj (otcu\u030av patra, matc\u030cin patrina)."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Personaj pronomoj havas c\u0302iu propran deklinacion, iuj pronomoj estas deklinaciataj kiel adjektivoj."}, {"text_idx": "#000125", "text": "Bazaj numeraloj havas simpligitan deklinacion. Ekde numeralo kvin la nombrataj substantivoj havas genitivan formon: c\u030ctyr\u030ci chlapci kvar knaboj: pe\u030ct chlapcu\u030a kvin knaboj (lau\u0306vorte: kvin da knaboj)."}, {"text_idx": "#000126", "text": "La komparativo de adjektivoj formig\u0302as ekz. per la sufkso -s\u030ci\u0301 kaj la superlativo ankorau\u0306 akceptas prefikson nej-:"}, {"text_idx": "#000127", "text": "3. nejmlads\u030ci\u0301 la plej juna"}, {"text_idx": "#000128", "text": "La komparativo kaj superlativo estas komunaj por c\u0302iuj tri genroj, c\u0302ar la sufikso -s\u030ci\u0301 apartenas al mola deklinacio."}, {"text_idx": "#000129", "text": "La adverboj derivig\u0302as el adjektivoj per finaj\u0302o -e (au\u0306 -e\u030c), ilia komparativo per sufikso -eji (au\u0306 -e\u030cji) kaj la superlativo ankau\u0306 akceptas prefiskon nej-:"}, {"text_idx": "#000131", "text": "Nur la verboj de dau\u0306ro havas c\u0302iujn tri tempojn (preterita, prezenca, futura), dum la verboj de rezulto ne havas la prezencon, c\u0302ar kio g\u0302uste nun okazas, tio ankorau\u0306 ne havas rezulton. Komplete ambau\u0306 verboj donas kvin tempojn: imperfektan preteriton, per-fektan preteriton, imperfektan prezencon, imperfektan futuron kaj perfektan futuron."}, {"text_idx": "#000132", "text": "La sistemon ric\u0302igas ankorau\u0306 prefiksoj kaj sufiksoj: psa\u0301vat skribadi, ofte skribi; psa\u0301va\u0301vat tre ofte skribadi; dopsat finskribi; dopisovat finskribadi; dopisova\u0301vat tre ofte finskribadi ktp."}, {"text_idx": "#000133", "text": "La c\u0302eh\u0302aj infinitivoj finig\u0302as per -t (koupit ac\u0302eti, arkaike per -ti - koupiti), escepte per -ci (pe\u0301ci baki). C\u0302e konjugaciado ekzistas por c\u0302iu persono aparta formo, tial preskau\u0306 ne estas uzataj personaj pronomoj: jsem mi estas, jsi vi (ci) estas, je li/s\u0302i/g\u0302i estas, jsme ni estas, jste vi estas, jsou ili estas."}, {"text_idx": "#000134", "text": "La prezencaj formoj estas simplaj, ne kunmetitaj (pi\u0301s\u030cu mi skribas), sed ekzistas 5 klasoj de konjugaciado."}, {"text_idx": "#000135", "text": "La preterito havas formon kompleksan, kiu konsistas el prezenco de la neregula helpverbo by\u0301t (esti) kaj el tiel nomata preterita participo, kiu havas formojn viran (psal li skribis), inan (psala s\u0302i skribis), neu\u0306tran (psalo g\u0302i skribis) kaj pluralajn (psali viroj skribis, psaly inoj skribis, psala neu\u0306troj skribis). Ekz. psal jsem mi estis skribanta (dau\u0306ro), napsal jsem mi estas skribinta (rezulto)."}, {"text_idx": "#000136", "text": "La futuro de perfektivaj verboj de rezulto havas formojn simplajn, fakte prezencajn en funkcio de futuro (napi\u0301s\u030cu mi komplete skribos). La futuro de neperfektivaj verboj de dau\u0306ro havas formojn kompleksajn, konsistantajn el futuro de la neregula help-verbo by\u0301t (esti) kaj el infinitivo de la c\u0302efa verbo (budu psa\u0301t mi skribos, mi estos skribanta)."}, {"text_idx": "#000137", "text": "La kondicionalo konsistas el la preterita participo kaj kondicionala formo de la helpverbo by\u0301t (psal bych mi estus skribanta, napsal bych mi estus skribinta)."}, {"text_idx": "#000138", "text": "La volitivo estas uzata c\u0302e dua persono de ambau\u0306 nombroj kaj c\u0302e la unua persono plurala: pis\u030c! (ci) skribu! pis\u030cme! ni skribu! pis\u030cte! (vi) skribu! napis\u030c! napis\u030cte! skribu (g\u0302isfine)! napis\u030cme! ni skribu (g\u0302isfine)! C\u0302e aliaj personoj la ordono au\u0306 deziro estas esprimata per adverbo at\u030c kun la prezenco: at\u030c pi\u0301s\u030cu mi skribu, at\u030c napi\u0301s\u030cou ili skribu (g\u0302isfine)."}, {"text_idx": "#000139", "text": "La participoj aktivaj estas praktike uzataj nur de verboj neperfektivaj kaj sole antau\u0306 substantivoj (pi\u0301s\u030ci\u0301ci\u0301 chlapec skribanta knabo). La aktivaj participoj perfektaj (diferencaj de la preteritaj!) aperas nur en malnova literaturo kaj nun estas sentataj kiel arkaikaj (napsavs\u030ci\u0301 chlapec skribinta knabo). En kompleksaj verbaj formoj kun la helpverbo by\u0301t oni uzas la pasivajn participojn. De la neperfektivaj verboj formig\u0302as la tiel nomataj estantaj pasivaj participoj, de la verboj perfektivaj la estintaj pasivaj participoj. Ekzemploj: dopis byl psa\u0301n la letero estis skribata, dopis byl napsa\u0301n la letero estis skribita."}, {"text_idx": "#000140", "text": "La gerundioj ekzistas, sed sentate arkaikaj, ili ne estas praktike uzataj. Ili havas tri formojn: viran, komunan inan kaj neu\u0306tran, komunan pluralan (pi\u0301s\u030ce, pi\u0301s\u030ci\u0301c, pi\u0301s\u030ci\u0301ce skribante; napsav, napsavs\u030ci, napsavs\u030ce skribinte)."}, {"text_idx": "#000141", "text": "La negativon kreas la prefikso ne-: nejsem mi ne estas, ne-pi\u0301s\u030cu mi ne skribas, nepis\u030c! ne skribu! En c\u0302eh\u0302a frazo c\u0302iuj negacieblaj vortoj havas negacian formon: nikdy nikomu nic ner\u030ceknu neniam mi ion diros al iu (lau\u0306vorte: neniam al neniu nenion mi ne diros). C\u0302e du verboj du negacioj rezultigas pozitivon: nemohu nepr\u030ciji\u0301t mi ne povas ne veni ( = mi devas veni)."}, {"text_idx": "#000142", "text": "La Esperanta vorto roboto devenas de la c\u0302eh\u0302a."}, {"text_idx": "#000144", "text": "Monato, internacia magazino sendependa, numero 1996/07, pag\u0302o 16: La c\u0302eh\u0302a verkita de NN."}]