[{"text_idx": "#000001", "text": "La patkukoj de la maro"}, {"text_idx": "#000002", "text": "La oceano plenas je grandaj fis\u0302oj. La rajo Manta birostris povas ig\u0302i g\u0302is 7m larg\u0302a kaj aspektas kiel bus\u0302ego kun nag\u0302iloj. Ne timu tamen. Malgrau\u0306 g\u0302ia impona aspekto, g\u0302i estas g\u0302entila kaj nedang\u0302era se oni respektas g\u0302in. Kiel ajn, Manta birostris kaj g\u0302iaj proksimaj parencoj aspektas tute ekstertere, do indas demandi kial g\u0302i estas tia, kia g\u0302i estas."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Manta birostris estas rajo. Tio estas granda grupo de fis\u0302oj, kiuj plej proksimas al s\u0302arkoj kaj la Holocephali, kiuj estas multe malpli bone konataj. Tiuj tri grupoj kune estas la kartilagaj fis\u0302oj. La c\u0302efa eco de tiaj fis\u0302oj estas, ke ili ne havas ostojn. Ili havas skeleton, sed g\u0302i konsistas el kartilago. Tio estas fleksebla materialo, kiun homoj havas ekzemple en la nazo kaj oreloj. Bedau\u0306rinde, kartilago ne tiom facile kreas fosiliojn kiel osto, pro tio ke g\u0302i estas pli mola. Tio multe malhelpas paleontologojn, kiuj volas esplori la historion de c\u0302i tiuj interesaj bestoj. La skeleto ne estas la sola afero, kiu igas kartilagajn fis\u0302ojn specialaj, krome. Ili ankau\u0306 ne havas nag\u0302vezikon. Preskau\u0306 c\u0302iuj aliaj fis\u0302oj havas vezikon plenan je gaso. Tiu gaso malpli pezas ol la akvo c\u0302irkau\u0306 la fis\u0302o, kio igas g\u0302in flosi iomete. Tiun efikon oni povas mem testi per enspiri multan aeron kaj salti en nag\u0302ejon. Kun multe da aero en la pulmoj, oni malpli facile sinkas ol kun malmulte da aero en la pulmoj. Homaj pulmoj kaj fis\u0302aj nag\u0302vezikoj fakte estas du specialigitaj variaj\u0302oj de la sama praorgano. Rajoj kaj s\u0302arkoj ne havas tian nag\u0302vezikon kaj trovu aliajn strategiojn por ne sinki al la fundo kontrau\u0306 sia volo. Tion ili faras lau\u0306 du malsamaj manieroj. Unue, ili multe pli aktive uzas siajn nag\u0302ilojn por pus\u0302i sin supren. Due, ili havas tre grandajn hepatojn, kiuj enhavas oleon. Tiu oleo estas malpli densa ol akvo kaj ankau\u0306 iomete flosigas ilin. Kompare al gasoj, oleo fakte havas la avantag\u0302on ke g\u0302i ne estas facile kunpremebla. Tio signifas ke s\u0302arkoj kaj rajoj povas multe pli facile elteni la akvopremon je malsamaj profundecoj ol ili povus se ili havus nag\u0302vezikon."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Rajoj ne aspektas kiel tipaj fis\u0302oj. Granda parto el ili estas rondaj au\u0306 rombformaj kaj plataj kiel patkuko. La brustaj nag\u0302iloj estas tre grandaj kaj larg\u0302aj kaj sub ili trovig\u0302as la bus\u0302o kaj brankoj. La okuloj trovig\u0302as sur la supro de la fis\u0302o kaj la vosto havas venenan pikilon. Aliaj rajoj aspektas iom malsame. Segilofis\u0302oj aspektas pli similaj al s\u0302arkoj ol aliaj rajoj. Ili havas krom la brustajn nag\u0302ilojn kelkajn aliajn nag\u0302ilojn, kiuj klare videblas kaj ili nag\u0302as per la vosto kiel s\u0302arkoj. Kiam oni rigardas segilfis\u0302on de sube tamen, la diferencoj ig\u0302as multe pli klaraj. G\u0302ia ventro estas tre plata, la brustaj nag\u0302iloj estas grandaj kaj la bus\u0302o trovig\u0302as sub la korpo anstatau\u0306 antau\u0306 g\u0302i. Ankau\u0306 segilfis\u0302oj do estas rajoj. Ilia plej rimarkinda adaptig\u0302o estas la segilo. Tio estas longa plata elkreskaj\u0302o, kiu havas vicon de dentoj je ambau\u0306 flankoj kaj plenas je sensorganoj, kiuj interpretas elektrajn signalojn. Pri la uzo de la segilo ekzistis multaj mitoj. Oni ec\u0302 pensis interalie ke segilfis\u0302oj povis duonigi homojn, sed tio ne eblas, c\u0302ar homoj multe tro grandas por esti konsiderataj predoj. En 2012, la scienca revuo Current Biology publikigis esploron pri la mang\u0302kondutoj de segilofis\u0302oj kaj trovis kelkajn interesajn aferojn. Ili povas uzi siajn segilojn por vundi fis\u0302ojn. Tion ili faras per alproksimig\u0302i al la fis\u0302o kaj rapide svingi la segilon flanken. Ili ankau\u0306 povas manipuli la predon tiel, ke ili povas elekti c\u0302u ili volas gluti la kapon au\u0306 la voston unue. La segilofis\u0302oj ankau\u0306 reagis al artefarite kreitaj elektraj kampoj, kreitaj en la akvo. Tio pruvis ke ili uzas ilian senson de elektraj kampoj por serc\u0302i predojn. La esploro ne trovis pruvojn por la hipotezo ke la segilo estas uzata por grati la fundon. Dum la c\u0302asado la segilo fakte estas suprenpus\u0302ata en angulo. Ja eblas ke la segilfis\u0302o gratas la fundon per la dentoj por akrigi ilin."}, {"text_idx": "#000005", "text": "La esploro pri la mang\u0302kondutoj de segilofis\u0302oj:"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Alia speciala grupo de rajoj estas la elektraj rajoj. Ili aspektas tiel, kiel oni imagas rajon, sed g\u0302i nag\u0302as per la vosto anstatau\u0306 la brustaj nag\u0302iloj. Ankau\u0306 elektraj rajoj uzas elektrajn kampojn por detekti predojn, sed ili povas pli. Ili povas krei elektrajn s\u0302okojn de 8-220V depende de la specio. En antikva Grekio kaj la Romia imperio, rajoj de la specio Torpedo torpedo estis uzataj por malseverigi la doloron de naskado kaj operacioj. La strangaj fis\u0302oj estis misteraj al multaj kulturoj antau\u0306 la malkovro de elektro, pro tio ke ili povas s\u0302oki onin sen tus\u0302ado."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Plej grandaj estas la grupoj Myliobatiformes kaj Rajiformes, kiuj havas respektive 223 kaj 270 speciojn. Kiam oni pensas pri hazarda rajo, la s\u0302anco ke g\u0302i estas en unu el tiuj du grupoj estas tre alta. Tio veras ankau\u0306 por la grupo Dasyatidae en Myliobatiformes. Ili estas familio de rajoj, kiuj havas longan, maldikan voston. La vosto estas pli longa ol la resto de la korpo kaj havas venenan pikilon je la fino. Kvankam tiu vosto aspektas timiga, ili uzas g\u0302in por defendo anstatau\u0306 atako. Oni ec\u0302 ofertas ekskursojn al turistoj, ekzemple c\u0302e la Kajmana Insularo, dum kiu ili povas tus\u0302i la rajojn kaj interagi kun ili en malprofunda akvo. La rajoj tie alkutimig\u0302is al homoj pro la fis\u0302kaptistoj, kiuj j\u0302etis restaj\u0302ojn en la akvon. Nun oni povas nutri ilin permane, karesi ilin kaj ec\u0302 doni kison."}, {"text_idx": "#000008", "text": "La mallongvosta pikrajo, Dasyatis brevicaudata, estas sufic\u0302e proksima parenco de la rajoj c\u0302e la Kajmana Insularo, sed g\u0302i havas multe malpli bonan reputacion. Kiam la Au\u0306stralia bestoentuziasmulo, televida personeco kaj zoologo Steve Irwin mortis pro piko de la rajo, la novaj\u0302o disvastig\u0302is tra la tuta mondo. Pikoj de c\u0302i tiu specio estas tre maloftaj, do oni ne bezonas timi ilin, sed en la kazo de Steve Irwin temis pri piko rekte en la koron. La morto de Steve Erwin estis granda perdo, sed g\u0302i restas nur unu kazo. Oni ne povas jug\u0302i tutan grupon de diversaj specioj lau\u0306 unu akcidento."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Alia membro de la Myliobatiformes estas la antau\u0306e menciita Manta birostris. G\u0302i estas la plej granda rajo kiu ekzistas kaj la kvina plej granda fis\u0302o entute. Malkiel multaj aliaj rajoj, mantaoj nag\u0302as en malferma akvo, anstatau\u0306 tuj super la fundo kaj nutras sin parte per filtrado. Pro tio, mantaoj havas iom malsaman korpon ol aliaj rajoj. La okuloj, ekzemple, trovig\u0302as je la flankoj de la kapo anstatau\u0306 sur g\u0302i kaj por kamufli sin, la ventro estas blanka kaj la dorso malhela. Por kapti planktonon, la bus\u0302o de Manta birostris estas tre granda kaj trovig\u0302as je la antau\u0306o de la korpo anstatau\u0306 la subo. G\u0302i lasas la akvon eniri kaj flui trans la filtriloj, kiuj kaptas planktonon, kiun g\u0302i poste glutas. Apud la bus\u0302o trovig\u0302as du loboj, kiuj povas direkti la akvon kiel funelo dum g\u0302i nutras sin. Molekulaj esploroj montras tamen ke mantaoj ne nur mang\u0302as planktonon. Sciencistoj mezuris kiom pezaj la atomoj en la korpo de mantaoj estas kaj konkludis ke la rilatumo inter atomoj de malsamaj pezoj nur povis esti klarigata se g\u0302ia dieto konsistus por c\u0302irkau\u0306 27% el planktono. Tion oni ne sciis antau\u0306e, pro tio ke oni observis la rajon c\u0302e la surface. Por c\u0302asi siajn aliajn predojn, g\u0302i devas iri inter 200 kaj 1000m sub la akvosurfacon."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mantaoj ankau\u0306 estas inteligentaj. Rajoj g\u0302enerale havas grandajn cerbojn kompare al la korpo kaj Manta birostris havas unu el la plej grandaj cerboj de c\u0302iuj fis\u0302oj. Ili estas scivolemaj kaj kiam ili vidas sin en spegulo, ilia konduto s\u0302ang\u0302ig\u0302as. Oni faris eksperimenton kun du mantaoj. Dum 16 tagoj, oni observis la rajojn dum ili nag\u0302is tra ilia akvario. Foje oni metis spegulon en la akvarion kaj foje oni turnis la spegulon, por ke ili nur vidu la blankan, nereflektan flankon. Dum tiu eksperimento, la esploristoj observis ke la mantaoj nag\u0302is en cirkloj c\u0302irkau\u0306 la spegulo kaj kondutis sin malkutime. Tio povas esti pro tio ke ili komprenas ke ili rigardas sin mem anstatau\u0306 aliulon kaj volas kontroli tion. Bedau\u0306rinde la eksperimento estis farata per nur du ekzempleroj, sed g\u0302i povas esti la bazo de pli grandaj esploroj."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La esploro kun la spegulo:"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mantaoj ne estas dang\u0302eraj se oni respektas ilin. Pro tio ke ili tiom grandas, mantaoj nur estas minacataj de la plej grandaj predantoj, kiel grandaj s\u0302arkoj kaj orcinoj. Ili ankau\u0306 sufic\u0302e rapide forfug\u0302as, malgrau\u0306 ilia malrapida aspekto. Foje ili ja estas atakataj kaj plenkreskaj ekzempleroj ofte havas spurojn de s\u0302arkaj atakoj, sed almenau\u0306 ili travivis."}, {"text_idx": "#000013", "text": "La plej bela konduto de Manta birostris ankau\u0306 estas unu el la plej misteraj. Foje, ili saltas g\u0302is 2m en la aeron kaj s\u0302vebas dum kelkaj sekundoj, post kio ili falas plate sur la ventron kun lau\u0306ta bato. Tio okazas dum grandaj renkontig\u0302oj kun centoj da ekzempleroj kaj povas dau\u0306ri tutan tagon. Kun tiom da mantaoj, ili saltas kiel pufmaizo. Neniu certe scias kial ili saltas tiom. Povas rilati al reproduktado, mang\u0302ado au\u0306 komunikado. Vers\u0302ajne estas aro da faktoroj, kiujn oni ankorau\u0306 ne komprenas. C\u0302iukaze, la vido de tiom granda besto, kiu tiom elegante saltas el la akvo estas mirinda sendepende de c\u0302u oni komprenas g\u0302in."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Vi komentas per via konto de ."}]