[{"text_idx": "#000000", "text": "Astrobiologio kaj la perspektivo de vivo ekstertera"}, {"text_idx": "#000001", "text": "La relative nova scienco astrobiologio, kiu esploras la eblecojn por evoluo de vivo en la spaco, ekevoluis en la 1990aj jaroj, kiam oni malkovris la unuajn eksterplanedojn (planedoj en aliaj, foraj sunsistemoj) kaj la Marsan meteoriton kun ebla fosilio de c\u0302elo. Intertempe, post pluraj esplormisioj, astronomoj kaj astrobiologoj malpli optimismas pri vivo en nia propra sunsistemo, kaj pli pri vivo en foraj eksterplanedoj."}, {"text_idx": "#000002", "text": "La demando c\u0302u ekzistas vivo \u2013 au\u0306 eble ec\u0302 civilizacioj \u2013 ie en la spaco, estas malnova, sed en la moderna epoko la scienco iom post iom havigas al g\u0302i respondojn malpli fantaziajn kaj pli bazitajn sur sciencaj esploroj kaj faktoj. En la lastaj jaroj aperis novaj esploroj, kiuj povas plibonigi la s\u0302ancojn trovi vivon eksterteran. En nia sunsistemo estis trovitaj signoj de likva akvo sur la planedo Marso. En aliaj sunsistemoj vers\u0302ajne trovig\u0302as planedoj kun vivo (almenau\u0306 primitiva) ec\u0302 c\u0302e relative proksimaj steloj, je distanco de nur dekoj da lumjaroj. La ekscita konkludo estas, ke trovig\u0302as probable milionoj g\u0302is miliardoj da planedoj kun simpla vivo en la Lakta Vojo. En la lastaj jaroj oni malkovris milojn da eksterplanedoj, pluraj el ili similas al Tero."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Lastatempe okazis pluraj specifaj malkovroj, kiuj ekcitis ne nur la astrobiologian kaj astronoman komunumojn, sed estis vaste raportitaj ankau\u0306 en popularaj amaskomunikiloj:"}, {"text_idx": "#000004", "text": "\u2022 En majo 2016 NASA anoncis la kompletigon de la misio de la spacteleskopo Kepler [16], kiu dum kvin jaroj malkovis c\u0302. 5000 planedojn en foraj sunsistemoj."}, {"text_idx": "#000005", "text": "\u2022 La 24an de au\u0306gusto 2016 estis anoncita la malkovro de Ter-simila planedo en la vivo-zono c\u0302irkau\u0306 nia plej apuda stela najbaro, Proksima Kentau\u0306ro [latine: Proxima Centauri]. [13]"}, {"text_idx": "#000006", "text": "\u2022 La 22an de februaro 2017 estis anoncita la malkovro de planeda sistemo c\u0302irkau\u0306 la eta rug\u0302a stelo Trappist-1 [17], 39 lumjarojn for de ni, kun sep planedoj similaj al la Tero, tri el ili en la vivo-zono, vidu la c\u0302apitron 3."}, {"text_idx": "#000008", "text": "En 1998, kiam Amri Wandel estis vizitanta profesoro en la Universitato de Los-Ang\u0302eleso (UCLA), oni petis lin prezenti kurson de astrofiziko kaj astrobiologio anstatau\u0306 loka kolego kiu estis en sabata foresto. Reveninte al sia hejma Universitato de Jerusalemo, Wandel \u201cimportis\u201d la kurson kaj ekinstruis g\u0302in en Jerusalemo. La kurso \u201cAstrofiziko kaj vivo en la Universo\u201d, estis la unua astrobiologia kurso en Israelo, kaj g\u0302i tuj farig\u0302is ege populara. En 1999 g\u0302i havis pli ol 200 studentojn, kaj Wandel dau\u0306re instruas g\u0302in en la Universitato de Jerusalemo, c\u0302iujare al 100-200 studentoj. Plurfoje li denove instruis g\u0302in ankau\u0306 en UCLA."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Poste Wandel komencis verki popularajn kaj poste ankau\u0306 sciencajn artikolojn pri astrobiologio. Li farig\u0302is membro de la scienca komisiono pri astrobiologio en Israelo, kaj poste ankau\u0306 en la astrobiologia sekcio de la Internacia Astronomia Unio."}, {"text_idx": "#000010", "text": "En decembro 2016 Wandel prelegis en internacia astrobiologia konferenco en Vietnamio [15], pri sia esploro pri la viveblecoj en la nove trovita planedo Proksima Kentau\u0306ro b, kaj kurioze konatig\u0302is kun kolego en la astrobiologia instituto en Madrido, kiu estis esperantisto."}, {"text_idx": "#000011", "text": "En februaro 2017 unu el la plej grandaj televid-kanaloj \u0420\u0415\u041d \u0422\u0412 en Ruslando intervjuis profesoron Wandel por dokumenta filmo pri ekstertera vivo, kaj detale priskribis liajn esplorojn. Lau\u0306 oficialaj taksoj c\u0302irkau\u0306 5 milionoj spektis g\u0302in [11]. La intervjuo en la ruslingva filmo estas videbla en Youtube, kiu dum du monatoj akiris c\u0302. 250,000 spektojn. Estas ankau\u0306 anglalingva versio de la intervjuo [12]."}, {"text_idx": "#000012", "text": "3. Trappist-1 \u2013 la plej promesanta sistemo de ter-similaj planedoj kun ebleco de vivo"}, {"text_idx": "#000013", "text": "TRAPPIST-1 estas planeda sistemo [17], je 39 lumjaroj for de nia sunsistemo, en la konstelacio Akvario. C\u0302irkau\u0306 malgranda rug\u0302a suno, kies grandeco estas c\u0302. dekono de nia suno, (nur 13 oble pli granda ol la Tero), orbitas almenau\u0306 sep planedoj. La komenca malkovro estis farita de la teleskopo TRAPPIST, angle TRAnsiting Planet and PlanetesImals Small Telescope. Kromaj planedoj estis poste identigitaj uzante TRAPPIST, la Spacan Teleskopon Spitzer kaj aliajn teleskopojn."}, {"text_idx": "#000014", "text": "La planedoj en la sistemo TRAPPIST-1 transitas sian sunon, kio signifas, ke ili pasas inter ni kaj la suno Trappist-1. La planedoj estis malkovritaj danke al la regula kaj ripetig\u0302anta parta eklipso, alivorte, la ombro, kiun ili j\u0302etis dum la transito. Mezurante tiujn transitojn, la astronomoj povis kalkuli la orbitan periodon kaj la grandecon de c\u0302iuj planedoj, kaj la distancojn de la planedoj de la suno Trappist-1."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Oni trovis, ke la planedoj havas grandecojn kaj masojn kompareblajn al tiuj de Tero. C\u0302ar ni scias la distancon de la planedoj de ilia stelo kaj la temperaturon de la stelo, ni povas dedukti ke ili ricevas kvanton da lumo, similan al tiu ricevita de Tero, Venuso au\u0306 Marso. Tio, depende de ilia atmosfero, povus ebligi ekziston de likva akvo sur iliaj surfacoj. Kiel ni scias de nia sperto sur Tero, akvo estas baza kondic\u0302o por vivo."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Dum transito, iom de la stellumo iras tra la atmosfero de la planedo, kaj sekve estas transformita depende de la kemia konsisto de la atmosfero. Tio signifas ke ni povas de malproksime studi la klimatojn de terecaj mondoj ekster nia sunsistemo, sen sendi al ili spacmisiojn! La sistemo TRAPPIST-1 estas nun la plej tau\u0306ga je nia dispono por tiu celo. G\u0302i provizas al la homaro la unuan s\u0302ancon por malkovri signojn de biologio ekster nia sunsistemo."}, {"text_idx": "#000017", "text": "La sistemo TRAPPIST-1 kompare kun nia sunsistemo"}, {"text_idx": "#000018", "text": "En nia sunsistemo, unu el la malmultaj lokoj, kie sciencistoj provas malkovri vivon, estas la planedo Marso. Robotaj misioj serc\u0302adis signojn de likva akvo sur la Rug\u0302a Planedo. Jam delonge oni scias, ke frostinta akvo trovig\u0302as sur Marso \u2013 en la glaciaj c\u0302apoj kaj en la tero \u2013 sed g\u0302is tiu c\u0302i jaro likva akvo ne estis trovita. La observoj kaj esploroj montris, ke vers\u0302ajne Marso ja havis likvan akvon antau\u0306 miliardoj da jaroj, sed g\u0302i delonge malaperis el la grundo: g\u0302i frostis au\u0306 vaporig\u0302is kaj perdig\u0302is en la spaco. La nova eltrovo estas fakte krutaj ravinoj kun sekaj restaj\u0302oj de saloj, kiuj aperas dum la marsa somero. La sciencistoj kredas, ke temas pri tre sala akvo, kiu pro la mineraloj solvitaj en g\u0302i povas resti likva g\u0302is temperaturoj de 20 gradoj celsiaj sub nulo, kiuj okazas en la varma sezono (la averag\u0302a temperaturo sur Marso estas c\u0302. -50 gradoj). Tiu ekstreme sala akvo ne estas ideala por la Tera vivo, sed eble ekstremofilaj mikroboj povas vivi en tia medio. La serc\u0302ado de vivo sur Marso kaj la nova eltrovo de akvo estas traktitaj detale en artikolo, kiun Wandel verkis por Galileo, la plej grava popular-scienca revuo de Israelo [1]."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Komence de novembro 2015 NASA publikigis, ke la datumoj de la misio Maven (kiu atingis Marson en 2013) sugestas, kiel la marsa klimato transiris de varma kaj malseka surfaco \u2013 eble tau\u0306ga por vivo en la frua epoko \u2013 al la nuna malvarma, seka planedo, kiel Marso estas hodiau\u0306. Maven trovis, ke gaso dau\u0306re eskapas de la marsa atmosfero en la spacon pro la efiko de la suna vento, fluo de s\u0302argitaj partikloj, plejparte protonoj kaj elektronoj elsendataj de la suna atmosfero je rapideco de miliono da km/h, kiuj dau\u0306re disvastig\u0302as de la Suno en la spacon. La mezuroj de Maven montris, ke la ordinara suna vento elprenas el la atmosfero po c\u0302irkau\u0306 100 gramojn en sekundo. Tiu erozio de la atmosfero de Marso signife pliig\u0302as dum sunaj s\u0302tormoj, kiel tiu okazinta en marto 2015, kaj vers\u0302ajne ankau\u0306 kiam la Suno estis juna kaj pli aktiva. La pli alta vaporig\u0302o-ritmo dum sunaj s\u0302tormoj, dum miliardoj da jaroj, iom post iom detruis la marsan atmosferon kaj kau\u0306zis la ekstreman klimats\u0302ang\u0302on de Marso, el milde varma malseka planedo en rustig\u0302antan frostintan dezerton. La sorto de Marso povas trafi ankau\u0306 aliajn planedojn, sed la Tero s\u0302ajne estas pli imuna pro sia magneta kampo, kiu defleksas la s\u0302argitajn partiklojn en la suna vento, kaj pro sia pli forta gravito, kiu pli firme retenas la superajn tavolojn de la atmosfero."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Antau\u0306 dudek jaroj astronomoj unuafoje malkovris planedon c\u0302irkau\u0306antan alian sunon ol la nian. Sekve, iom post iom estis trovitaj centoj da tiaj eksterplanedoj (angle: exoplanets), sed c\u0302efe grandaj gaso-planedoj similaj al Jupitero, kie la kondic\u0302oj ne estas favoraj por vivo, kiel ni konas g\u0302in. Ili ankau\u0306 estis relative proksimaj al siaj sunoj, kaj sekve multe tro varmaj por vivo. En 2010 komencis funkcii la spacteleskopo Kepler, kiu dum kvar jaroj malkovris milojn da eksterplanedoj, inter ili ankau\u0306 multajn similajn al Tero, kiuj trovig\u0302as en la g\u0302usta distanco de sia suno, por ke ili estu ne tro varmaj por vivo. Tiu atingo gvidis al grava konkludo: sunsistemoj kun planedoj, kaj aparte planedoj similaj al Tero, abundas en la kosmo. Tio proksimigas nin al la respondo de la antikva demando: \u201cC\u0302u ni estas solaj?\u201d. Tiun temon Wandel traktas jam de pluraj jaroj, kaj plurfoje verkis kaj prelegis pri g\u0302i ankau\u0306 en Esperanto, ekzemple en IKU 2011 [2]. Lau\u0306 lia lastatempe publikigita esploro, la demando ne plu estas \u201cc\u0302u ekzistas vivo ekstertera?\u201d, sed \u201ckiom abunda g\u0302i estas\u201d."}, {"text_idx": "#000022", "text": "La nova esploro de Wandel pri la ofteco de planedoj tau\u0306gaj por vivo aperis lastatempe en la internacia scienca revuo pri astrobiologio [3]. La esploro \u201cPri la abundo de vivo ekstertera sekve de la trovaj\u0302oj de la Kepler-misio\u201d estis publikigita komence de decembro 2014 en la scienca ret-arkivo [4] kaj en la scienca revuo Galileo [5]. En prelegoj kadre de pluraj sesioj de la Internacia Vintra Universitato okazinta dum la Internacia Festivalo kaj Novjara Renkontig\u0302o en 2014-2017 en Germanio, Wandel prelegis en Esperanto pri la planedoj, malkovritaj de la spacteleskopo Kepler, kaj prezentis popularsciencan version de sia esploro. La esploro estis prezentita en internaciaj sciencaj konferencoj en Nov-Zelando, Havajo, Jerusalemo [6] kaj Vietnanio [15]. Recenzoj aperis en pluraj internaciaj popularsciencaj novaj\u0302-portaloj. Skribas la populara scienca portalo Motherboard [7]: \u201cSe trovig\u0302as inteligenta vivo en la kosmo, g\u0302i probable ne estas proksima al ni, kaj ni ne povos atingi g\u0302in baldau\u0306. Almenau\u0306 tio estas la konkludo de la astrobiologo [Amri Wandel] kiu, por la unua fojo en jardekoj, faris gravan g\u0302isdatigon al la s\u0302losila formulo, la Drake-ekvacio, kiun sciencistoj uzas por serc\u0302i vivon en la kosmo. [...] Uzante la novajn Kepler-datumojn, la astrobiologo Amri Wandel faris kalkulojn por taksi la abundecon de vivo-portantaj planedoj en nia angulo de la universo. La ekscita konkludo estas, ke trovig\u0302as probable milionoj g\u0302is miliardoj da planedoj kun simpla vivo en la Lakta Vojo\u201d. Pliaj recenzoj pri la esploro aperis en la portaloj Engadget, ArXivnia Blog kaj Hayadan [8, 9, 10]."}, {"text_idx": "#000023", "text": "La Drake-ekvacio menciita en la recenzo estis proponita en 1961 de la Usona astronomo Frank Drake, pioniro en la serc\u0302ado de inteligentaj radio-elsendoj de la kosmo por taksi la nombron de eksterteraj civilizacioj. Sciencistoj ofte kritikis la Drake-ekvacion pro tio, ke preskau\u0306 c\u0302iuj elementoj (parametroj) de la ekvacio ne estis konataj. En la nova esploro mi montras, ke la datumoj trovitaj per la Kepler-teleskopo ebligas pli fidindan takson de pluraj el tiuj parametroj, kiuj antau\u0306e ne estis konataj. La esploro estas rigora matematika analizo, kaj ne spekulacio pri la parametroj de la Drake-ekvacio, kiel estis pluraj antau\u0306aj diskutoj kaj tezoj pri tiu c\u0302i temo."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Diagramo de la probabla distanco al la plej proksimaj biologiaj najbaraj eksterplanedoj, depende de la valoro de la biologia parametro Fb, la probableco por evoluo de biologia vivo sur planedo kun tau\u0306gaj kondic\u0302oj (lau\u0306 la artikolo de Wandel [3, 4])."}, {"text_idx": "#000025", "text": "6. Niaj najbaroj: c\u0302u bakterioj kaj algoj au\u0306 evoluig\u0302intaj civilizacioj?"}, {"text_idx": "#000026", "text": "La esploro apartigas la demandon pri la s\u0302anco trovi planedojn kun simpla, primitiva vivo kiel bakterioj kaj algoj, disde la trovado de evoluig\u0302inta, kompleksa vivo, eventuale ec\u0302 inteligenta vivo kaj teknologia civilizacio. La kialo de tiu divido estas simpla: surtere ekzistas vivo dum 3,5 miliardoj da jaroj, sed dum 80% de tiu tempo temis pri ege primitivaj estaj\u0302etoj, kiuj vivis en la oceanoj. Nur antau\u0306 c\u0302. 600 milionoj da jaroj aperis kompleksa vivo, kaj nur antau\u0306 kelkaj jarcentoj aperis teknologia civilizacio. Sekve, la sciencistoj taksas, ke la plej abunda speco de vivo en la kosmo estas primitiva vivo, kaj inteligentaj civilizacioj estas multe pli maloftaj. Kvankam tiu nova esploro ne prezentas precizajn nombrojn, g\u0302i atingas surprizajn konkludojn: planedoj kun simplaj vivo-formoj kiel bakterioj ege abundas, kaj trovig\u0302as vers\u0302ajne relative proksime al ni \u2013 en distanco de 10-100 lumjaroj, kio implicas, ke en nia galaksio trovig\u0302as milionoj g\u0302is miliardoj da tiaj planedoj. En la proksima estonteco ni espereble povos konfirmi, c\u0302u trovig\u0302as vivo sur tiuj planedoj, per spektra analizo de iliaj atmosferoj, helpe de la novaj teleskopo-projektoj TESS (serc\u0302ado de eksterplanedoj, ekfunkcionta en 2018), JWST (6-metra spacteleskopo, 2018) kaj gigantaj teleskopoj surtere planitaj por la 2020aj jaroj. Se oni sukcesos tion fari por sufic\u0302e granda nombro da kandidatoj, eblos taksi la valoron de la plej interesa parametro en la ekvacio, Fb, la probablecon por evoluo de biologia vivo sur la planedo, kiu havas la tau\u0306gajn kondic\u0302ojn (nome konsisto kaj klimato sufic\u0302e similaj al tiuj de la Tero). Intertempe, la esploroj de Wandel ebligas taksi la distancon al la plej proksimaj biologiaj najbaraj ekster-planedoj, por ajna valoro de la (ankorau\u0306 nekonata) biologia parametro Fb, kiel montras la diagramo."}, {"text_idx": "#000027", "text": "7. Inteligenta vivo kaj teknologiaj civilizacioj"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Jam de preskau\u0306 ses jardekoj astronomoj provas malkovri radio-elsendojn de eksterteraj inteligentaj civilizacioj kadre de la projekto SETI (mallongigo de la angla traduko de \u201cSerc\u0302ado de Ekster-Tera Inteligenteco\u201d). Oni provas malkovri la radio-elsendojn de aliaj civilizacioj, kiuj uzas radion por komunikado same kiel ni, au\u0306 ec\u0302 intence elsendas tiajn signalojn en la spacon por komuniki kun aliaj inteligentaj specioj. Por tio oni uzas grandajn radioteleskopojn, sed g\u0302is nun neniu inteligenta elsendo estis trovita inter la multaj signaloj de natura fonto. La elsendoj de civilizacioj estas vers\u0302ajne multe pli malfortaj ol tiuj de naturaj fontoj, kaj tial tre malfacile troveblaj. Pro tio tre gravas la distanco al tiuj eventualaj civilizacioj, c\u0302ar la kapablo malkovri ilin dependas de kiom intensa estas la signalo, kiu malfortig\u0302as kiel la kvadrato de la distanco. Teknologiaj komuniko-kapablaj civilizacioj, se ili ekzistas, estas vers\u0302ajne multe malpli abundaj ol primitivaj biologiaj planedoj. Lau\u0306 la ekvacio de Drake, la nombro de tiaj civilizacioj dependas de tri nekonataj faktoroj: aldone al la supre priskribita biologia parametro Fb kiun oni eble sukcesos taksi en la proksima estonteco, estas ankorau\u0306 du parametroj, kiuj estas kaj vers\u0302ajne restos tute nekonataj: la probableco de inteligenteco kaj komunikado \u2013 nome la s\u0302anco, ke sur biologia planedo evoluig\u0302os inteligenta specio, kaj ke g\u0302i havos la kapablon de interstela komunikado kaj la tipa dau\u0306ro de inteligenta komunika civilizacio. En la esploroj de Wandel [4] aperas diagramoj similaj al la c\u0302i-supra, kiuj montras la distancon al la plej proksimaj komunikaj civilizacioj, depende de la supozitaj valoroj de la Drake-parametroj. Lau\u0306 tiuj esploroj, ec\u0302 por la plej favoraj au\u0306 optimismaj valoroj de la Drake-parametroj la plej proksimaj civilizacioj, se ili ekzistas, vers\u0302ajne trovig\u0302as je distanco de miloj da lumjaroj (au\u0306 pli), probable tro malproksime, por ke ni povu malkovri la radio-signalojn, kiujn tiuj civilizacioj eventuale elsendas."}, {"text_idx": "#000029", "text": "1. \u201cMarso \u2013 dezerto au\u0306 fluanta akvo?\u201d, A. Wandel, Galileo, novembro 2015"}, {"text_idx": "#000031", "text": "4. Artikoloj de A. Wandel pri la distanco al planedoj kun eventuala vivo: 2014 \u2013 2016 \u2013 "}, {"text_idx": "#000032", "text": "5. \u201cVivo sur foraj planedoj\u201d, A. Wandel, Galileo, junio 2015."}, {"text_idx": "#000036", "text": "12. Amri Wandel on astrobiology and life in space "}, {"text_idx": "#000037", "text": "13. Artikolo de A. Wandel en la scienca portalo , vidu ankau\u0306 la videon (angle) "}, {"text_idx": "#000042", "text": "4 Responses to Astrobiologio kaj la perspektivo de vivo ekstertera"}, {"text_idx": "#000044", "text": "Mankas vortoj por komenti iniciaton de Amri Wandel ! Lia iniciato estas same unika kiel kontakto kun alia civilizo, do nepre akceptinda kaj realiginda. Ravita pri astronomio, mi estis ekde 60-aj jaroj kaj nun ekde dekkelkaj jaroj mi povas restudi ghin en esperanto. Gratulon kaj prosperon en realigado de la iniciato \u2013 Antonio el Sosnowiec (PL)."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Mi j\u0302us legis la informojn donitajn en la interretpag\u0302oj de \u00abUniversitato de Esperanto\u00bb."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Kiel mi neniam au\u0306dis pri g\u0302i? C\u0302u mankis propagando? Nu, mi ne povas aserti, kio okazis."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Nu, interesas mi la kurson pri Astronomio. Certe mi c\u0302ion akompanos koncerne al tiu kurso. Mi estas bakalau\u0306ro pri Fiziko kaj Astronomio estas unu el miaj antikvaj pasioj."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Bedau\u0306rinde, oni vidas, ke la projekto frostig\u0302is. Domag\u0302e!"}, {"text_idx": "#000050", "text": "Nu, mi gratulegas la kreintojn de la projekto!"}, {"text_idx": "#000051", "text": "Rilate la instruadon de Astronomio kaj Astrofiziko, ni havas grandan s\u0302ancon en Esperantujo, c\u0302ar kiam Profesoro Wandel vizitis C\u0302inion por partopreni en faka kunsidaro pri tiaj temoj, li aldone faris kompletan, universitat-nivelan kurson tute en Esperanto nomata g\u0302uste Astronomio kaj Astrofiziko, kun entute 33 lecionoj senpage videblaj c\u0302e "}, {"text_idx": "#000052", "text": "Per la helpo de c\u0302inaj Esperantistoj kaj Miaohui, budhano en C\u0302inio, la tuta kurso estis filmita kaj metita en la Universitato de Esperanto, la projekto kiu celas fari kaj filmi universitatajn kurson pri sciencaj kaj humanaj temoj. Tiuj kursoj ne estas prelegetoj au\u0306 mallonga serio da kursetoj; ili estas kompletaj, fakaj lecionaroj, tio estas: universitataj kursoj."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Tiuj kursoj, kiuj inkluzivas tiujn de Profesoro Federico Gobbo (Historio kaj Filozofio de la Informadiko), kaj de Profesoro Ron Glossop (Alfronti Militon) klare montras, ke Esperanto povas esti uzata je la plej altaj edukaj niveloj por scienco kaj humanaj studoj."}, {"text_idx": "#000054", "text": "La ideo, ke Esperanto utilas nur en simpla kaj banala komunikado, komplete forfalas kiam oni konstatas la grandan efikecon de la utiligo de Esperanto c\u0302e la universitata nivelo. Mi mem jam g\u0302uis la kurson de Amri Wandel, kaj mi pensas, ke multe da aliaj Esperantistoj simile enamig\u0302os kun la scienco Astronomio kaj Astrofiziko kiam ili rigardas la mirindajn lecionojn prezentatajn de Doktoro Wandel."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Jen bonega kaj leginda artikolo pri iu temo scienca!"}, {"text_idx": "#000057", "text": "G\u0302i degnas aperi ankau\u0306 en Scienca Revuo, kiu nuntempe s\u0302ajnas esti mortinta, almenau\u0306 ties Interreta versio."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Demonstraj versioj de \u201cLa Ondo\u201d\nMusklaku la kovrilon por legi pliajn informojn."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Demonstraj versioj de \u201cLa Ondo\u201d"}, {"text_idx": "#000061", "text": "Musklaku la kovrilon por legi pliajn informojn."}]