[{"text_idx": "#000001", "text": "Antau\u0306 cent jaroj naskig\u0302is Tove Jansson."}, {"text_idx": "#000002", "text": "La patro de Tove Jansson estis Viktor Jansson (1886-1958), Finnlanda skulptisto. S\u0302ia patrino estis Signe Hammarsten Jansson (1882-1970), filino de pastro el Svedio, artistino kiu faris desegnojn por gazetoj, ilustraj\u0302ojn kaj kovrilojn de libroj kaj pos\u0302tmarkojn por la Finnlanda pos\u0302to. La gepatroj renkontig\u0302is en Parizo, kie ili studis arton, geedzig\u0302is en Svedio en 1913 kaj eklog\u0302is en Helsinko, c\u0302efurbo de Finnlando, kiu tiam estis sub Ruslanda regado. Tie naskig\u0302is Tove la 9an de au\u0306gusto 1914. Kiam s\u0302i havis tri-kvar jarojn, Finnlando ig\u0302is sendependa, kaj la patro partoprenis c\u0302e la venkonta \u201cblanka\u201d flanko en la enlanda milito de Finnlando."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Tove kreskis kun du etaj fratoj en svedlingva artista familio. La somerojn s\u0302i ofte pasigis c\u0302e la geavoj sur la insulo Blido\u0308 en la Stokholma insularo, au\u0306 sur insulo en la Finna Golfo oriente de Helsinko; la ceteron de la jaro la familio log\u0302is en apartamento kun ateliero en la centro de Helsinko. Simile Tove kiel plenkreskulo vivos dum sia tuta vivo. S\u0302ia patro estis skulptisto, kiu tamen nur malregule povis kontribui mone al la familio. La c\u0302efan familian enspezon perlaboris s\u0302ia patrino per siaj desegnoj. Tove dumvive konservis tre proksiman rilaton amikecan kaj kolegan al la patrino. La patron s\u0302i admiris, sed junag\u0302e s\u0302i ne eltenis liajn ideojn. Viktor Jansson tiam estis antikomunisto kaj antisemito, dum Tove estis fervora antifas\u0302isto kaj havis judajn kaj maldekstremajn amikojn kaj amantojn."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Tove jam infanag\u0302e kaj junag\u0302e talente desegnis, sed ankau\u0306 verkis rakontojn. 16-jara s\u0302i ekstudis pentradon kaj desegnadon en la c\u0302efa arta lernejo de Svedio en Stokholmo, kie ankau\u0306 s\u0302ia patrino estis edukita. 19-jara s\u0302i elektis plustudi en Helsinko por povi helpi al sia patrino desegne perlabori por la familio. Iom post iom s\u0302i ig\u0302is same konata desegnistino kiel la patrino. S\u0302i faris multajn ilustraj\u0302ojn por infanlibroj, sed ankau\u0306 satirajn desegnojn pri aktualaj temoj, interalie karikaturojn de Hitler kaj Stalin, kio kau\u0306zis al s\u0302i g\u0302enojn de la dummilita cenzuro.\nEn s\u0302iaj desegnoj baldau\u0306 aperis kelkaj fantaziaj figuroj, duone bestoj, duone homoj, kiuj ig\u0302is s\u0302iaj karakterizaj rekoniloj. Unu el ili, la snorko, poste nomota Mumintrolo (la nomon donis s\u0302ia onklo Einar Hammarsten), ig\u0302is s\u0302ia kvazau\u0306a identigilo. En la mezo kaj fino de la 1930aj jaroj s\u0302i precipe studis kaj praktikis pentradon, dum samtempa pangajnado per gazetaj desegnoj kaj libro-ilustraj\u0302oj. En 1940 kaj 1943 okazis en Helsinko artekspozicioj kun s\u0302iaj bildoj. De 1934 g\u0302is 1940 s\u0302i verkis ok novelojn, kiuj aperis en diversaj Finnlandaj gazetoj svedlingvaj."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Dum la milita tempo de 1939 g\u0302is 1945 s\u0302i denove ekverkis por infanoj. Jen s\u0302i komencis krei tiun apartan mondon, kiu iom post iom ig\u0302os Muminvalo, kaj log\u0302igis en g\u0302i kelkajn figurojn c\u0302irkau\u0306 la centra rolo de Mumintrolo. C\u0302iuj s\u0302iaj infanlibroj estas ric\u0302e ilustritaj de Tove mem."}, {"text_idx": "#000007", "text": "La unua libro La etaj troloj kaj la granda inundo estis preta en majo 1944 kaj aperis en 1945. G\u0302i estas fabelo, kiu pau\u0306sas plurajn klasikajn verkojn por infanoj, kaj la verko ne estis reeldonita post 1945. Sed s\u0302i tuj pluis per nova aventuro kun la figuroj el Muminvalo, kaj jam en 1946 aperis Kometo en Muminvalo, kiu estas tre sendependa drama kreaj\u0302o pri minacanta katastrofo, aventuro kiu baldau\u0306 ig\u0302is fama kaj \u201cklasika\u201d infanlibro de tiu speco, kiu fascinas ankau\u0306 plenkreskulojn. Same kiel postaj verkoj, g\u0302i aperis en alilingvaj tradukoj."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Poste sekvis en 1948 C\u0302apelo de sorc\u0302isto, kiu uzas fantazion kaj magion en maniero tre tipa de Tove Jansson. En 1950 sekvis Memoroj de Muminpatro, kiu parodias la figuron de aplomba patriarko fanfaronanta pri sia sovag\u0302a junag\u0302o, kaj en 1954 Somermeza dramo, kie la au\u0306torino enkondukas ludon per roloj-rolantoj kaj certagrade uzas paralelajn ago-tavolojn. Tio estas sufic\u0302e komplikaj literaturaj rimedoj en infanlibro, tamen s\u0302i aplikas ilin en tre vigla kaj amuze burleska formo."}, {"text_idx": "#000009", "text": "En 1957 aperis Vintro en Muminvalo, kiu uzas precipe sentojn, etosojn kaj imagojn pli ol agojn. Post ok jaroj, en 1965, sekvis La patro kaj la maro, kie la familio forlasas sian valon, c\u0302ar Muminpatro volas sperti aventuron sur insulo. C\u0302i tie la tavoloj por plenkreskuloj dominas super la infanlibra dimensio. Kaj fine, en 1970, aperis Malfrue novembre, melankolia adiau\u0306o al Muminvalo, kie iasence c\u0302efrolas la tuta familio de Mumintrolo, kvankam tiu familio mem ne c\u0302eestas en la rakonto. La verko aperis samjare kiam mortis la patrino de Tove Jansson."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Inter c\u0302iuj figuroj en Muminvalo \u2013 kaj da tiaj trovig\u0302as pluraj dekoj \u2013 trovig\u0302as du evidentaj portretoj. Muminpanjo estas Signe Hammarsten Jansson, la pseu\u0306donimo Ham, la patrino de Tove. Kaj Tu-tiki, kiu aperas en Muminvintro, estas la kunvivantino de Tove Jansson, la grafika artisto Tuulikki Pietila\u0308. Certe en Muminpatro oni ankau\u0306 trovas iom da ironia karikaturo pri s\u0302ia patro, la granda skulptisto, kaj ankau\u0306 aliaj proksimuloj donis trajtojn al kelkaj figuroj. Sed la plej multaj el ili ludas rolon enkarnigi apartan homan trajton. Tamen la figuroj ne ig\u0302as unudimensiaj, kio pruvas la majstrecon de la au\u0306torino. Tove Jansson vidis kaj vidigis la homecon en c\u0302iu reduktita tipo de sia svarmanta galerio."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La supra listo de verkoj pri Muminvalo enhavas rakontojn (romanojn) ilustritajn. Krome aperis novelaro Muminvalo (orig. Det osynliga barnet, 1962; Esperanta traduko de Eckhard Bick, 1984), kaj kelkaj belegaj bildlibroj por infanetoj kun versoj, precipe: Kio sekvis jen? (1952) kaj Kiu konsolos la kniton? (1960). Krome Tove Jansson kreis bildstrian rakonton pri Mumintrolo, kiun poste dau\u0306rigis s\u0302ia frato Lars Jansson. Surbaze de la Mumin-rakontoj s\u0302i kreis ankau\u0306 teatraj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Inter la figuroj de Muminvalo trovig\u0302as interalie Mumintrolo mem, figuro naiva, fidema, iom inhibicioplena. Plue: Muminpatrino, prizorgema sed permesema, praktika, prudenta, la c\u0302efa figuro de sekureco. Muminpatro, malpraktika, fantaziema, egocentra, dorlotita. Eta Mim, gaja, malica sed ne malbonvola, aminda, nenion timas, absolute sincera, malhipokrita, s\u0302atas dang\u0302erojn. Filifjonkino, neu\u0306roza, timeganta, sensukcese ema plenumi c\u0302iujn konvenciajn devojn. Gafsino, sukcesa kaj sekura konvenciulino. Hemuloj, plene okupitaj de sia propra manio, tedaj kolektantoj, apenau\u0306 rimarkas aliulojn, malmulte pensas, tamen ne intence malicas. Morho, soleca, timiga, sopiras je varmo kaj eble kompanio, sed frostigas kaj fortimigas tiujn se s\u0302i atingas ilin. Snif, malgranda, malkurag\u0302a, enviema, tre amas posedaj\u0302ojn. Snorkfrau\u0306lino, sentema, vantema, romantika, koketa, kiu tamen faras inteligentaj\u0302ojn. Snufmumriko, kiu amas liberecon, ne zorgas pri posedaj\u0302oj au\u0306 komforto, malamas regulojn kaj malpermesojn, konas la mondon dank\u2019 al sia vagado. Tu-tiki, malsentimentala, sendependa, afereca, kiu klopodas instigi Mumintrolon liberig\u0302i de sia panjo kaj de c\u0302io kutima kaj sekura."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Tove Jansson mem asertis, ke s\u0302i ne verkis tiel multe por infanoj, kiel por si mem. S\u0302i deklaris, ke \u201cen c\u0302iu infanlibro devus trovig\u0302i vojo, kie la au\u0306toro haltas, sed la infano povas pluiri\u201d. S\u0302ajnas tamen klare, ke la unuaj Mumin-verkoj direktig\u0302as c\u0302efe al infanoj, dum la lastaj enhavas pli multe da eroj por plenkreskuloj au\u0306 adoleskuloj, kiujn okupas demandoj pri la ekzistado."}, {"text_idx": "#000014", "text": "En 1968 aperis la novelaro Filino de skulptisto, kie s\u0302i rakontas pri sia infanag\u0302o. Post la morto de la patrino en 1970, Tove Jansson verkis preskau\u0306 nur por plenkreskuloj. En 1971\u201372 s\u0302i faris okmonatan vojag\u0302on c\u0302irkau\u0306 la mondo kun sia koramikino (de 1956) Tuulikki Pietila\u0308. Dum tiu s\u0302i verkis novelojn, interalie de Somera libro, kiu aperis en 1972. G\u0302i belege prezentas la rilaton inter knabineto kaj s\u0302ia avino. La roluloj estas evidente inspiritaj de s\u0302iaj patrino kaj nevino."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Aliaj novelaroj estas Au\u0306skultantino (1971), Pupdomo kaj aliaj rakontoj (1978) kaj Vojag\u0302o kun malpeza pakaj\u0302o (1987). S\u0302i verkis ankau\u0306 kelkajn romanojn, kiel Sunurbo (1974) kaj Honesta trompisto (1982)."}, {"text_idx": "#000016", "text": "C\u0302iuj tekstoj de Tove Jansson havas karakterize malsentimentalan tonon, ian trajton de indulga afereco. Kiam iu persono au\u0306 figuro okaze ig\u0302as tro regata de siaj emocioj au\u0306 revoj, c\u0302iam iu pretas por rekonduki lin au\u0306 s\u0302in al la sobraj realaj\u0302oj. C\u0302i tiu trajto estas esence sama en la plenkreskulaj verkoj, en la infanrakontoj kaj ec\u0302 en la bildrakontoj por infanetoj. La rilato inter fantazio kaj realo, au\u0306 inter arta kreado kaj c\u0302iutaga vivo, estas ofta temo en s\u0302iaj verkoj. Alia oftaj\u0302o estas la dilemo inter sociaj kaj familiaj rilatoj unuflanke, kaj aliflanke bezonoj kaj deziroj de la individuo. Kelkfoje senteblas minacantaj katastrofoj, kiujn oni travivas au\u0306 evitas relative stoike. C\u0302e multaj el s\u0302iaj figuroj aperas homa obsedo je io specifa, kelkfoje ankau\u0306 malkapablo interkomprenig\u0302i kun aliuloj."}, {"text_idx": "#000017", "text": "La amrilatoj de Tove Jansson ludis gravan rolon ankau\u0306 en s\u0302ia laboro. La unuaj koramikoj estis ankau\u0306 s\u0302iaj kolegoj en la pentroarto. Alia, la maldekstra politikisto Atos Wirtanen, stimulis s\u0302ian verkadon. Kiam s\u0302i unuafoje 32-jara enamig\u0302is al virino, la teatra reg\u0302isorino Vivica Bandler, s\u0302i komencis verki ankau\u0306 por teatro kaj filmo, kaj pli malfrue ankau\u0306 por televido kaj radio. Fine la rilato al Tuulikki Pietila\u0308 signifis, ke s\u0302i ekverkis plejparte por plenkreskuloj."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Se oni serc\u0302us moton de Tove Jansson, g\u0302i eble povus esti diraj\u0302o de Tu-tiki en Muminvintro: \u201cC\u0302io estas tre malcerta, kaj g\u0302uste tio trankviligas min\u201d."}, {"text_idx": "#000019", "text": "En la lastaj jardekoj s\u0302i ricevis amason da literaturaj premioj, en Nordio kaj alilande. Surbaze de la figuroj en Muminvalo kreskis tutmonda komerca industrio, kvankam la au\u0306toro klopodis bremsi g\u0302in."}, {"text_idx": "#000020", "text": "De 1965 g\u0302is 1992 Tove kaj Tuulikki pasigis c\u0302iun someron en eta domo sur la s\u0302ero Klovharun en la Finna golfo. Somere de 2001 forpasis Tove Jansson."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Vi devas esti ensalutinta por rajti komenti."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Demonstraj versioj de \u201cLa Ondo\u201d\nMusklaku la kovrilon por legi pliajn informojn."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Demonstraj versioj de \u201cLa Ondo\u201d"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Musklaku la kovrilon por legi pliajn informojn."}]