[{"text_idx": "#000001", "text": "En la novembra numero de la gazeto Esperantisto (1894), lanc\u0302ita de Zamenhof en 1889 kiel La Esperantisto, aperis la rezulto de la voc\u0302donado pri la reformado de Esperanto. Kvankam c\u0302i tiu decido stabiligis la lingvon, pluraj esperantistoj, precipe eksvolapukistoj, forlasis Esperanton. Ekzemple, Christian Schmidt kaj la tuta Mondlingva Klubo de Nurenbergo adiau\u0306is Esperanton kaj alig\u0302is al Idiom-Neutral; g\u0302is 1903 en Germanio ne ekzistis esperantistaj societoj. Antoni Grabowski, \u201cla patro de la Esperanta poezio\u201d, forlasis Esperanton por preskau\u0306 dek jaroj.\nWilhelm Heinrich Trompeter, kiu dum kelkaj jaroj administris Esperantiston kaj pagis salajron al g\u0302ia redaktoro Zamenhof, donis sian voc\u0302on por la reformoj kaj anticipe anoncis, ke li financos la gazeton nur g\u0302is la fino de la 1894a jaro. Zamenhof en januaro 1895 devis repreni la administradon de la gazeto. G\u0302ia abonantaro draste falis de 889 en 1893 al nur 596 en 1894, kaj tiu nombro vers\u0302ajne plu malkreskus en 1895 pro la malabonoj de la eksig\u0302intoj (la lasta abonlisto registris 425 ricevitajn abonojn)."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Zamenhof serc\u0302is novajn eblojn por popularigo de sia gazeto. Li kontaktig\u0302is kun la tolstojanisma redakcio de eldonoj de Posrednik (Peranto), kiu jene klarigis siajn motivojn por kunlaboro:"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Starig\u0302ante sur la fundamenton de unu por c\u0302iuj facile alig\u0302ebla lingvo internacia Esperanto, ni esperas disvastigi nian agadon, komencinte komunikig\u0302adon kun egale kun ni pensantaj homoj de diversaj landoj kaj popoloj kaj altirinte ilin al kunsento kaj partoprenado en la elektita de ni servado \u2013 al la kreo de regno de Dio.\nC\u0302ar kiel organo de la lingvo internacia Esperanto en la nuna tempo servas la gazeto \u201cEsperantisto\u201d, tial ni volas ekuzi g\u0302in por la atingado de la celoj de nia servado."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Sekve de tiu \u201cpartnerig\u0302o\u201d Esperantisto perdis sian neu\u0306tralecon en la sferoj de etiko kaj religio. Unuafoje la rubriko Folieto de \u201cPosrednik\u201d aperis en la februara Esperantisto; en g\u0302i estis presita la verketo Prudento au\u0306 kredo? de Lev Tolstoj kun antau\u0306paroloj de Zamenhof kaj Posrednik."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Temas pri letero de Tolstoj al Anna Germanovna Rozen, baronino en Estlanda gubernio de Ruslando, kiu la 8an de majo 1894 petis lin kontribui al bonfara artikolaro, eldonota profite al lepruloj. Tolstoj konsentis, sed sendis nenion, kaj la 17an de septembro la baronino reskribis pri la afero kaj proponis al li, se li ne povas sendi tekston literaturan, respondi tri s\u0302iajn demandojn."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Tolstoj, kuniginte s\u0302iajn demandojn al unu, respondis per tre zorge verkita letero (en lia arkivo restis kvar malnetaj kaj unu tajpita versioj), sendita el Jasnaja Poljana al Rozen la 26an de novembro 1894. La 18an de decembro Rozen skribis: \u201cBedau\u0306rinde, la cenzuro forprenis de mi la g\u0302ojon vidi Vian leteron presita en nia kolekto. Oni rezolute rifuzis al ni presigi Vian respondon al miaj demandoj\u201d. La letero do aperis en 1895 eksterlande kun du titoloj; france: Lettre sur la raison et la religion; kaj ruse: \u041e \u0440\u0430\u0437\u0443\u043c\u0435 \u0438 \u0440\u0435\u043b\u0438\u0433\u0438\u0438 (Pri racio kaj religio). G\u0302in eldonis Mih\u0302ail Konstantinovic\u0302 Elpidin (1835-1908) en sia G\u0302eneva presejo."}, {"text_idx": "#000007", "text": "C\u0302ar g\u0302i estis la plej fres\u0302a Tolstoja teksto, kunlaboranto de Posrednik, eble ne informita pri la cenzura malpermeso, sendis g\u0302ian Esperantan tradukon al Zamenhof por publikigo. G\u0302i aperis antau\u0306 125 jaroj, la 15an de februaro 1895 en Esperantisto."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Tiutempe c\u0302iu eksterlanda gazeto antau\u0306 dissendo al Ruslandaj adresoj venis al la Poreksterlanda cenzura komitato (\u041a\u043e\u043c\u0438\u0442\u0435\u0442 \u0446\u0435\u043d\u0437\u0443\u0440\u044b \u0438\u043d\u043e\u0441\u0442\u0440\u0430\u043d\u043d\u043e\u0438\u0306) en Peterburgo. Pri la cenzurado de Esperantisto okupig\u0302is Stepan (au\u0306tente: E\u0301tienne) Francevic\u0302 Gejspic (1864-99). Konstatinte, ke en Esperantisto aperis traduko de la letero, kies presadon la cenzuro jam malpermesis, Gejspic raportis tion al la Komitato, kiu en sia kunsido la 1an de marto 1895 malpermesis la distribuadon de la gazeto Esperantisto en Ruslando."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Zamenhof redaktis sian Esperantiston en Grodno, sed g\u0302i estis presata en Nurenbergo, de kie la gazeto estis dissendata al la abonantoj. Pro tio li eksciis pri la malpermeso nur fine de marto (Gregorie: komence de aprilo)."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Provizora malpermeso enlasi eksterlandan gazeton estis rutina afero en tiutempa Ruslando, same kiel provizora fermo de enlanda gazeto. Eksciinte pri la malpermeso, Tolstoj skribis al Nikolaj Nikolajevc\u0302 Strah\u0302ov (1828-96), filozofo, publicisto kaj kritikisto, kiu en 1885-87 laboris en la Poreksterlanda cenzura komitato:"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Estas certa doktoro Zamenhof, kiu inventis Esperantan lingvon kaj eldonis en g\u0302i revuon, s\u0302ajne en Dresdeno. La revuo havis c\u0302irkau\u0306 600 abonantojn, el kiuj plejmulto estis en Ruslando. Miaj amikoj, precipe unu el ili, Tregubov, granda adepto de Esperanto, dezirante subteni la revuon, donis al g\u0302i mian tute sendang\u0302eran leteron pri la rilato de la racio al la kredo kaj ankorau\u0306 unu artikolon pri nepagado de impostoj en Holando. G\u0302i faris tion, ke oni malpermesis enlasi la Esperanto-gazeton en Ruslandon, kaj Zamenhof, pasie dedic\u0302inta sin al sia inventaj\u0302o, ankau\u0306 pli frue malric\u0302ig\u0302inta pro tio, suferis parte pro mi. C\u0302u eblas klopodi por redoni al li denove la permeson por la abonado de la gazeto en Ruslando? Mi promesas, ke mi nenion publikigos c\u0302e li, nek iel partoprenos.\n(\u0422\u043e\u043b\u0441\u0442\u043e\u0438\u0306 \u041b. \u041d. \u041f\u043e\u043b\u043d\u043e\u0435 \u0441\u043e\u0431\u0440\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0441\u043e\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u0438\u0306. \u0422\u043e\u043c 68. \u041f\u0438\u0441\u044c\u043c\u0430 1895 [\u042d\u043b\u0435\u043a\u0442\u0440\u043e\u043d\u043d\u044b\u0438\u0306 \u0440\u0435\u0441\u0443\u0440\u0441]. \u041c.: \u0420\u0413\u0411, 2006, \u0441. 89. Tradukis A. Korj\u0302enkov.)"}, {"text_idx": "#000012", "text": "La 6an de junio Strah\u0302ov respondis al Tolstoj, ke li komisiis zorgi pri tio al la konata poeto Apollon Nikolajevic\u0302 Majkov (1821-97), kiu ekde 1882 g\u0302is sia morto estis prezidanto de la Poreksterlanda cenzura komitato."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Majkov nuligis la malpermeson, sed post la maja-junia kajero 1895, reale eldonita en au\u0306gusto, Zamenhof ne dau\u0306rigis la eldonadon. Kial? Ludovikito supozis, ke kvankam nenio malhelpis al Zamenhof rekomenci la eldonadon de la gazeto, li uzis la pretekston por fermi g\u0302in:"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Se ni trankvile foliumas tiamajn numerojn de la gazeto, ni ne povas deteni nin formuli tian opinion, ke la gazeto jam transpasis sian zeniton. Jes, ni sentas ian rutinecon de la persona gazeto. Kiom ajn la persono estus talenta, ia limo neeviteble aperas. Do, se ni kurag\u0302us eldiri nian opinion malkas\u0302e, ec\u0302 se li dau\u0306rigus tiun gazeton post tiu katastrofo, tio jam ne povus havi gravan signifon por la lingvo nek por la afero. Ke g\u0302i devis c\u0302esi eliradi, estis ia bons\u0302anco donita de ekstere. Jam venis la tempo, kiam iu entreprenu tute alikarakteran gazeton, kun kiu Ludoviko mem havos plej malmulte da rilatig\u0302o.\n([Ito\u0302 Kanzi] Ludovikito. Historieto de Esperanto. Tokio: Libroteko Tokio, 1998, p. 136.)"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Hodiau\u0306,125 jarojn poste, vi povas relegi la tekston de Tolstoj, kiun supozeble esperantigis Ivan Mih\u0302ajlovic\u0302 Tregubov (1858-1931), tolstojano kaj pacifisto. Li estis esperantisto No3332 en la 16a eldono de Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon \u201cEsperanto\u201d, kiu listigis la personojn, kiuj registrig\u0302is kiel esperantistoj inter la 13a de oktobro 1893 kaj la 13a de oktobro 1895. Kiel sian adreson li, same kiel la tolstojano Jevgenij Ivanovic\u0302 Popov (1864-1938), indikis la adreson de Posrednik, menciitan en Esperantisto."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Kvankam la traduko de Tregubov estas plurloke fus\u0302a, ni publikigas g\u0302in en la originala formo, korektinte nur kelkajn gravajn erarojn. Dum la legado ne forgesu, ke anstatau\u0306 la vorto \u201cprudento\u201d devas esti \u201cracio\u201d."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Vi volas scii mian opinion pri tio, c\u0302u estas dezirinde penadi per helpo de la prudento akiri en sia interna vivo plenan konsciecon kaj serc\u0302i esprimon en vortoj de la veroj, kiujn ni spirite akiris."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Mi en la plej decida maniero respondas vian demandon jese, t. e., ke c\u0302iu homo, por plenumo de sia difino sur la tero kaj por atingo de vera bono (kio c\u0302iam iras kune), devas c\u0302iam c\u0302iujn fortojn de sia prudento strec\u0302i por klarigado al si mem tiujn religiajn principojn, lau\u0306 kiuj li vivas, t. e. la sencon de sia vivo."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Mi ofte renkontadis inter malkleraj laboristoj-terfosistoj, kiuj bezonas elkalkuladi kubajn mezurojn, la vastigitan konvinkon, ke matematika elkalkulado estas trompa kaj ke oni ne devas konfidi al g\u0302i. C\u0302u pro tio, ke ili ne scias matematikon, au\u0306 pro tio, ke homoj, kiuj kalkuladis por ili matematike, ofte intence au\u0306 senintence trompadis ilin, \u2013 la opinio pri la nekredindeco kaj netau\u0306geco de la matematiko por difinado de mezuroj enradikig\u0302is inter la malkleraj laboristoj kaj farig\u0302is por la plimulto el ili vero senduba, kiun ili ec\u0302 ne trovas bezone pruvi."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Tia sama opinio fortikig\u0302is ankau\u0306 inter homoj \u2013 mi diros kurag\u0302e, nereligiaj \u2013 opinio, ke la prudento ne povas solvadi demandojn religiajn, ke la aluzado de prudento al tiuj c\u0302i demandoj estas la c\u0302efa kau\u0306zo de eraroj, ke la solvado de demandoj religiaj per la prudento estas krima fiereco. Mi diras tion c\u0302i pro tio, ke la esprimita en via demando dubo pri tio, c\u0302u oni devas penadi pri konscienco en siaj religiaj konvinkoj, povas esti fondita nur sur tiu c\u0302i supozo, t. e. sur tio, ke la prudento ne povas esti uzata por la solvado de religiaj demandoj, \u2013 kaj dume tia supozo estas tiom same stranga kaj videble malvera, kiel la supozo pri tio, ke elkalkulado ne povas solvi demandojn matematikajn."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Al la homo estas donita rekte de Dio nur unu ilo por ekkonadi sin kaj sian rilaton al la mondo, \u2013 alia rimedo ne ekzistas, \u2013 kaj tiu c\u0302i ilo estas la prudento, \u2013 kaj subite oni diras al li, ke la prudenton li povas uzadi por klarigado de siaj demandoj domaj, familiaj, mastraj\u0302aj, politikaj, sciencaj, artaj, sed nur ne por klarigado de tio, por kio g\u0302i estas donita al li; ke por klarigado de la plej gravaj veroj, de tiuj, de kies ekkonado dependas lia tuta vivo, la homo neniel devas uzi la prudenton, sed devas spirite akceptadi tiujn c\u0302i verojn sen almiksado de la prudento, dum sen la prudento la homo nenion povas spirite akcepti."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Oni diras: akceptu la revelacion (Dian anoncadon) per kredo; sed ankau\u0306 kredi la homo ne povas preter la prudento. Se la homo kredas tion kaj ne kredas tion c\u0302i, tio estas nur tial, ke lia prudento diras al li, ke tion c\u0302i oni ne devas kaj tion oni devas kredi. Diri, ke homo ne devas gvidadi sin per la prudento, estas tute egale, kiel se al homo, kiu trovas sin en malluma subteraj\u0302o kaj portas lampeton, ni diros, ke por elveni el la subteraj\u0302o kaj trovi la vojon, oni devas estingi la lampeton kaj gvidadi sin ne per lumo, sed per io alia."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Sed eble oni diros, ke ne c\u0302iuj homoj posedas grandan prudenton kaj apartan kapablon esprimadi siajn pensojn kaj ke tial nelerta esprimado de siaj pensoj pri religio povas konduki al eraro. Tion c\u0302i mi respondos per la vortoj de la Evangelio: \u201ckio estas kas\u0302ita de sag\u0302uloj, estas malkas\u0302ita por malgrandaj infanoj.\u201d Kaj tiu c\u0302i diro ne estas trograndigo kaj ne paradokso, kiel oni kutimis jug\u0302i pri tiuj eldiroj de la Evangelio, kiuj ne plac\u0302as al ni, sed tio c\u0302i estas konfirmo de la plej simpla kaj senduba vero pri tio, ke al c\u0302iu estaj\u0302o en la mondo estas donita leg\u0302o, kiun tiu c\u0302i estaj\u0302o devas sekvi, kaj por la ekkonado de tiu c\u0302i leg\u0302o estas donitaj al c\u0302iu estaj\u0302o la respondaj organoj por tio c\u0302i. Kaj tial c\u0302iu homo estas donacita per prudento, kaj en tiu c\u0302i prudento estas malkas\u0302itaj al c\u0302iu homo la leg\u0302o, kiun li devas sekvi. Kas\u0302ita tiu c\u0302i leg\u0302o estas nur por tiuj homoj, kiuj ne volas g\u0302in sekvi kaj, por ne sekvi la leg\u0302on, rifuzas la prudenton kaj, anstatau\u0306 por la ekkonado de la vero uzi la donitan al ili por tio c\u0302i prudenton, uzas por tio c\u0302i per kredo akceptitajn montrojn de homoj tiaj samaj kiel ili, kiuj ankau\u0306 rifuzis la prudenton."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Tamen la leg\u0302o, kiun devas sekvi homo, estas tiel simpla, ke g\u0302i estas alig\u0302ebla por c\u0302iu infano, tiom pli, ke homo ne bezonas mem denove eltrovi la leg\u0302on de sia vivo. Homoj, kiuj vivis antau\u0306 li, eltrovis kaj esprimis g\u0302in, kaj la homo bezonas nur reesplori per sia prudento, akcepti au\u0306 ne akcepti tiujn tezojn, kiujn li trovas esprimitajn en la tradicio, t. e. ne tiel, kiel konsilas fari la homoj, kiuj deziras ne plenumi la leg\u0302on: per la tradicio trakontroli la prudenton, sed kontrau\u0306e: per la prudento trakontroli la tradicion. La tradicioj povas esti de homoj kaj esti malveraj, sed la prudento estas certe rekte de Dio kaj ne povas esti malvera. Kaj tial por ekkonado kaj esprimado de la vero estas bezonaj neniaj eminentaj kapabloj, sed oni devas nur kredi je tio, ke la prudento estas ne sole la plej alta dia eco de la homo, sed ankau\u0306 la sola rimedo por ekkonado de la vero."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Aparta sag\u0302o kaj talentoj estas necesaj ne por la ekkonado kaj esprimado de la vero, sed por la elpensado kaj esprimado de malvero. Unu fojon deklinig\u0302inte de la montroj de la prudento, ne kredinte al g\u0302i, sed kredinte lau\u0306 nuda vorto al tio, kio estas prezentata kiel vero, la homoj amasigas kaj akceptas per blinda kredo ordinare en formo de leg\u0302oj, revelacioj (Dia anoncado), dogmatoj tiajn komplikitajn, nenaturajn kaj reciproke kontrau\u0306parolajn tezojn, ke por ilin esprimi kaj ligi kun la vivo, estas efektive necesa granda rafiniteco de la sag\u0302o kaj aparta talento. Oni bezonas nur prezenti al si homon de nia mondo, edukitan sur la religiaj principoj de kia ajn kristana religio \u2013 katolika, ortodoksa, protestanta, \u2013 kiu volos klarigi al si la religiajn principojn, kiuj estis inokulitaj al li de la infaneco, kaj volos ligi ilin kun la vivo, \u2013 kian komplikitan laboron de sag\u0302o li devas trafari, por pacigi c\u0302iujn kontrau\u0306parolojn, kiuj sin trovas en la religio, kiu estis inokulita al li per la eduko. Dio estas kreinto kaj bona, kaj Li kreis la malbonon, Li ekzekutas homojn kaj postulas elac\u0302eton k. t. p., kaj ni konfesas la leg\u0302on de amo kaj pardono kaj ni ekzekutas, militas, deprenas de malric\u0302eguloj ilian propraj\u0302on k. t. p. k. t. p."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Kaj jen por la disvolvo de tiuj c\u0302i nesolveblaj kontrau\u0306paroloj, au\u0306 pli vere por kas\u0302i ilin de si, estas necesa multe da sag\u0302o kaj apartaj talentoj; sed por ekkoni la leg\u0302on de sia vivo, au\u0306, kiel vi vin esprimas, por alporti plenan konsciecon al sia kredo, estas bezonataj neniaj apartaj talentoj de sag\u0302o, oni bezonas nur allasi nenion kontrau\u0306an al la prudento, ne rifuzi la prudenton, sed religie gardi sian sag\u0302on kaj kredi sole al g\u0302i."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Se la senco de lia vivo aperas al homo kiel ne klara, tio c\u0302i montras ne ke la prudento ne tau\u0306gas por la klarigo de tiu c\u0302i senco, sed nur ke estas akceptita per kredo tro multe da neprudenta kaj oni devas forj\u0302eti c\u0302ion tion, kio ne estas konfirmata per la sag\u0302o."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Kaj tial mia respondo je via demando pri tio, c\u0302u oni devas penadi akiri konsciecon en sia interna vivo, estas tia, ke tio c\u0302i estas la plej necesa kaj grava afero, kiun ni povas fari en la vivo. G\u0302i estas necesa kaj grava tial, ke la sola prudenta senco de nia vivo konsistas en la plenumado de la volo de Dio, kiu sendis nin en tiun c\u0302i vivon. Sed la volo de Dio estas ekkonata ne per ia eksterordinara mirindaj\u0302o, per skribado per Dia fingro de la leg\u0302o sur s\u0302tonaj tabuloj au\u0306 per verkado per helpo de sankta spirito de senerara libro, au\u0306 per senerareco de ia sankta persono au\u0306 personaro, sed nur per la efikado de la prudento de c\u0302iuj homoj, kiuj transdonas unu al alia per faro kaj vorto la verojn, c\u0302iam pli kaj pli klarig\u0302antajn al ilia konscio. Tiu c\u0302i ekkonado neniam estis kaj estos plena, sed konstante pligrandig\u0302as lau\u0306 mezuro de movig\u0302ado de la homa vivo: ju pli ni vivas, des pli klare kaj plene ni ekkonas la volon de Dio kaj sekve ankau\u0306 tion, kion ni bezonas fari, por g\u0302ia plenumado."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Kaj tial mi pensas, ke la klarigado al si de c\u0302iu homo (kia ajn malgranda lin kalkulus li mem kaj aliaj: la malgrandaj g\u0302uste estas grandaj) tiun tutan religian veron, kiu estas atingebla por li, kaj g\u0302ia esprimado per vortoj (c\u0302ar la esprimado per vortoj estas unu senduba signo de plena klareco de penso) estas unu el la plej c\u0302efaj kaj sanktaj devoj de c\u0302iu homo."}, {"text_idx": "#000031", "text": "C\u0302i tiu artikolo aperis la 15an de februaro 2020 en la novaj\u0302retejo La Ondo de Esperanto.\nC\u0302e represo au\u0306 citado bonvolu nepre indiki la fonton:\nLa Ondo de Esperanto "}, {"text_idx": "#000034", "text": "Demonstraj versioj de \u201cLa Ondo\u201d\nMusklaku la kovrilon por legi pliajn informojn."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Demonstraj versioj de \u201cLa Ondo\u201d"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Musklaku la kovrilon por legi pliajn informojn."}]