[{"text_idx": "#000002", "text": "Vidu la jenan tekston de la rakonto:"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Kiuj estas la inventistoj de Tlo\u0308n? Uzi pluralon estas neevitebla, c\u0302ar la hipotezo de sola inventisto \u2013 senfina Leibniz laboranta malhele kaj modeste \u2013 estis unuanime rabatita. Oni konjektas, ke c\u0302i tiu kurag\u0302a nova mondo estas verko de sekreta societo de astronomoj, biologoj, ing\u0302enieroj, etapizistoj, poetoj, kemiistoj, algebraistoj, moralistoj, pentristoj, geometristoj ... direktita de malhela geniulo. Individuoj regantaj c\u0302i tiujn diversajn fakojn abundas, sed ne tiom kapablas inventemojn kaj malpli tiuj kapablaj subordigi tiun inventemon al rigora kaj sistema plano. C\u0302i tiu plano estas tiel vasta, ke la kontribuo de c\u0302iu verkisto estas senfinecona. Unue oni kredis, ke Tlo\u0308n estas nura kaoso kaj nerespondeca licenco de la imago; nun oni scias, ke tio estas kosmo."}, {"text_idx": "#000005", "text": "G\u0302ia blua nadlo sopiris de magneta nordo; g\u0302ia metala ujo estis konkavformo; la literoj c\u0302irkau\u0306 g\u0302ia rando respondis al unu el la alfabetoj de Tlo\u0308n. Tia estis la unua entrudig\u0302o de c\u0302i tiu fantazia mondo en la reala mondo."}, {"text_idx": "#000007", "text": "... germana teologo, kiu en la frua deksepa jarcento priskribis la imagan komunumon de Rosae Crucis \u2013 komunumo ke aliaj fondis poste, imitante tion, kion li antau\u0306vidis."}, {"text_idx": "#000008", "text": "C\u0302u Borges antau\u0306diris, ke homoj estontece plenumos liajn ideojn?"}, {"text_idx": "#000009", "text": "... post cent jaroj iu malkovros la cent volumojn de la Dua Enciklopedio de Tlo\u0308n."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Tiam la angla kaj franca kaj ec\u0302 hispana malaperos de la terglobo."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Unu Metaforo por la Universo"}, {"text_idx": "#000012", "text": "C\u0302efbildo: Babela Biblioteko lau\u0306 Jamie Zawinski"}, {"text_idx": "#000013", "text": "La mallonga novelo \u201cLa Babela Biblioteko\u201d estas metaforo por la universo, kiu fascinas matematikistojn."}, {"text_idx": "#000015", "text": "En la rakonto, la argentina verkisto Jorge Luis Borges imagas bibliotekiston, kiu esploras la formon de sia biblioteko, la universo en kiu li vivas."}, {"text_idx": "#000016", "text": "C\u0302u g\u0302i estas senfina? C\u0302u g\u0302i estas finia, sed senlima? C\u0302u tio eblas?"}, {"text_idx": "#000017", "text": "La aliroj de Borges estas tiel profundaj kaj kreemaj, ke ili esploras iujn el la grandaj demandoj en matematiko, lau\u0306 Marcus du Satoy, profesoro pri matematiko c\u0302e la Universitato de Oksfordo, kaj unu el la plej popularaj verkistoj kaj kolumnistoj de la Unig\u0302ita Reg\u0302lando pri la temo."}, {"text_idx": "#000018", "text": "La grekoj opiniis en pratempoj, ke la Universo estas rotacia c\u0302iela sfero kun fiksaj steloj. En la 20a jarcento ni komprenis, ke la Universo povas esti finia, sed samtempe senlima."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Borges diras je la fino de la rakonto: \u201cMi kurag\u0302as sugesti la solvon de la malnova problemo: la Biblioteko estas senlima kaj perioda.\u201d"}, {"text_idx": "#000020", "text": "La verkisto klarigas en la teksto, ke se ni forlasas unu flankon de la biblioteko, ni reaperas aliflanke. Por ke tio estu ebla, necesas geometria formo nomata Toro (ne konfusi kun la nordia dio), la formo de konataj objektoj kiel ringbulko."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Se iu estas ene de tiu ringbulko kaj komencas esplori g\u0302in, li perceptos la Universon kiel finhavan, sed samtempe la vojag\u0302o ne havas finon."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Tamen la ringbulka bildo funkcias nur kiel komenca proksimuma kalkulado al la mondo de Borges, c\u0302ar la biblioteko havas multajn etag\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000024", "text": "La verkisto priskribas kiel \u201ckiam ni rigardas supren, ni vidas etag\u0302ojn pliig\u0302antajn kaj kiam ni rigardas malsupren etag\u0302ojn, kiuj malsupreniras\u201d, en galerioj kunigitaj de centraj putoj."}, {"text_idx": "#000026", "text": "La brita matematikisto klarigas sian konkludon jene:"}, {"text_idx": "#000027", "text": "\u201cSe ni konsideras nur unu etag\u0302on de la biblioteko kaj mars\u0302as orienten, tiam ni reaperas c\u0302e la komenca punkto en la okcidento.\u201d"}, {"text_idx": "#000028", "text": "\u201cDo c\u0302i tiuj du flankoj de la biblioteko povas kunig\u0302i por krei la formon de cilindro.\u201d"}, {"text_idx": "#000029", "text": "\u201cSed se ni iros norden, ni revenos suden. Do la ekstremoj de la cilindro ankau\u0306 povas esti kunigitaj por krei toron au\u0306 ringbulkan formon.\u201d"}, {"text_idx": "#000030", "text": "\u201cKaj estas tria direkto, en kiu ni povas iri, supren kaj malsupren. Kunigi c\u0302i tiujn finojn de la biblioteko postulas kvaran dimension. La rezulta formo de la Babela Biblioteko estas do toro en kvar dimensioj,\u201d li diras Du Sautoy."}, {"text_idx": "#000031", "text": "\u201cTio eksterordinaras por mi. En novelo Borges sukcesis krei formon, kiun ni ne povas fizike vidi.\u201d"}, {"text_idx": "#000033", "text": "Bedau\u0306rinde la ligo al la Esperanta traduko de c\u0302i tiu interesa rakonto estas rompita."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Mi diris: \u2018Patrino, Kiam ni mortos, c\u0302u ni iros al la c\u0302ielo?\u2019S\u0302i diris, \u2018Nature ni iros al c\u0302ielo\u2019Mi diris, \u2018Kio okazis al c\u0302iuj nigraj ang\u0302eloj kiam la ang\u0302eloj estis fotadoj?\u2019"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Kaj la ang\u0302ela kuko estas blanka kuko, kaj la diabla kuko estas c\u0302okolada kuko."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Mi c\u0302iam scivolis .. kaj la prezidento log\u0302is en la Blanka Domo,"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Kaj Maria havis s\u0302afideton, liaj piedoj estis blankaj kiel neg\u0302o, kaj Neg\u0302ulinon, kaj c\u0302io estis blanka."}, {"text_idx": "#000043", "text": "La malbela anasido estis nigra anaso. Kaj la nigra kato havis la malbons\u0302ancon. Kaj se mi \u201cnigrkurieras\u201d (blackmail) vin, mi c\u0302antag\u0302as vin."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Mi diris, \u2018Panjo, kial ili ne nomas g\u0302in \u201cblankkuriero\u201d (whitemail), ili mensogas ankau\u0306!\u2019"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Mi c\u0302iam scivolis, kaj jen kiam mi sciis, ke io malg\u0302ustas."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Kaj vi? En via denaskalingvo la vortoj kiuj komencas kun nigr- estas malbonaj aferoj kiel okazas en la angla?"}, {"text_idx": "#000047", "text": "Kiom da fojoj aperas la vortojn Esperanto, Coach, Vino kaj Auschwitz en la libraj titoloj tutmonde per jardeko?"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Coach: Angla vorto kun nova uzado en lastaj jaroj"}, {"text_idx": "#000049", "text": "Vino: Sama vorto kun sama signifo en la kroata, la hispana kaj Esperanto (kaj eble en aliaj)"}, {"text_idx": "#000050", "text": "Antau\u0306 60 jaroj la mondo atestis la Kosmokonkuro inter du superpotencoj, Sovetunio jam gajnis la unuan sukceson metante la unuan sateliton sur teran orbiton, Sputnik, kaj nun la dua celo estis trafita metante la unuan homon en orbiton Yuri Gagari\u0301n je la 12-a de aprilo 1961."}, {"text_idx": "#000051", "text": "La embarasita Usono faris la samon kaj 23 tagojn poste prenis Alan Shepard sur orbiton, sed kvankam la misio sukcesis, g\u0302i estis profunde seniluziiga por c\u0302iuj kaj kau\u0306zis la popularan mokadon de la sovetianoj, kiuj nomis la mision \u201cspaca pulo-salto\u201d, Sed ni vidu per nombroj, kiaj estis la diferencoj inter unu kaj la alia."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Nur 60% de la alteco kaj 14% de la dau\u0306ro!"}, {"text_idx": "#000054", "text": "C\u0302i tio kau\u0306zis la faman promeson de prezidanto Kennedy surterigi usonanon sur la lunon kaj revenigi lin antau\u0306 ol la jardeko finig\u0302is, promeso realigita en unu el la plej ekscitaj momentoj en la homa historio. Bedau\u0306rinde Kennedy ne vivis por vidi g\u0302in."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Richard Branson, eble maltrankvila pri tio, kion pensos la 600 homoj, al kiuj li jam vendis biletojn kontrau\u0306 $ 250.000, au\u0306 eble envios pri la grandeco kaj formo de la raketo de sia rivalo Jeff Bezos, kiu flugus antau\u0306e, decidis s\u0302ang\u0302i sian flugon planita por la fino de la somero kaj esti \u201cla unua vojag\u0302anta al la spaco\u201d kvankam multe da gazetaro ricevita, en la realo ne estas la unua en io ajn, nek la plej maljuna, nek la plej ric\u0302a, nek la unua, kiu forgesas pagu siajn impostojn en la spacon."}, {"text_idx": "#000057", "text": "9 tagojn poste, lau\u0306 liaj planoj, Jeff Bezos alvenis en la spacon, tiu sen diskutado, sed kun multe malpli da gazetaro."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Ni nun rigardu la komparon inter c\u0302i tiuj 2 flugoj kaj la 2 de la originala kosmokonkuro, la vera."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Neniu el la vojag\u0302oj de c\u0302i tiu \u201cnova\u201d kosmokonkuro superis altecon de la sovetia flugo de antau\u0306 60 jaroj, fakte ili ne superis ec\u0302 duonon, ili ec\u0302 ne superis la \u201cspacan pulo-salton\u201d, lau\u0306 dau\u0306ro, denove neniu de vojag\u0302ado superis tiun de Gagarin, kaj kvankam tiu de Branson dau\u0306ris pli longe ol tiu de Shepard, ni devas memori, ke aviadilo bezonas multe pli longe por supreniri ol raketo kaj ke g\u0302ia tempo en spaco efektive multe malpli, eble la plej mallonga el c\u0302iuj."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Kion diris c\u0302i tiuj viroj dum siaj epopeaj vojag\u0302oj?"}, {"text_idx": "#000061", "text": "Homoj de la mondo, ni gardu c\u0302i tiun belecon, ni ne detruu g\u0302in."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Fixu vian problemeton kaj lumi c\u0302i tiu kandelo."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Kiam vi rigardas malsupren al la Tero, ne eblas eldiri vortojn"}, {"text_idx": "#000069", "text": "En la Biblio, la Babela Turo rezultigis, ke Dio disj\u0302etas homojn tra la mondo kaj faras ilin nekapablaj kompreni unu la alian. Esperanto estas provo solvi tiun problemon Keystone / Natacha Pisarenko"}, {"text_idx": "#000070", "text": "De 1946 g\u0302is 1992, la antau\u0306aj\u0302o de swissinfo.ch ankau\u0306 elsendis programojn en Esperanto. Kial c\u0302i tiuj bultenoj estis enkondukitaj, kaj kial ili estis c\u0302esi?"}, {"text_idx": "#000071", "text": "La 17-an de februaro 1946, la Svisa Mallongonda Servo, poste Svisa Radio Internacia (SRI) kaj finfine swissinfo.ch, elsendis semajnan programon ene de Eu\u0306ropo en Esperanto, facile la plej uzata konstruita lingvo en la mondo."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Kiel esperanta refres\u0302igo, en c\u0302i tiu arkiva tranc\u0302eto de 2003 svisa psikologo kaj tradukisto de UN Claude Piron rakontas al SRI-j\u0302urnalisto Roy Probert pri la avantag\u0302oj de Esperanto kaj ankau\u0306 la antau\u0306jug\u0302oj, kiujn g\u0302i alfrontis:"}, {"text_idx": "#000073", "text": "Jen dosiero enhavanta la argumentojn de Claude Piron favore al Esperanto (en la angla)"}, {"text_idx": "#000074", "text": "Noto de Berno la 6-an de julio 1953 diras, ke la celo de la enhavo de la Mallonga Onda Servo estis \u201cdisvastigi la ideojn de la Rug\u0302a Kruco\u201d. C\u0302i tiuj elsendoj poste estis anstatau\u0306igitaj per serio de elsendoj de Rug\u0302a Kruco pri internaciaj pacaj klopodoj."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Dum la Universala Kongreso de 1947 en Berno, mallongaj kongresaj raportoj kaj intervjuoj estis elsenditaj dumtempe c\u0302iutage. De oktobro 1947, dua kvin-minuta programo estis elsendita unufoje semajne sub la gvido de Arthur Baur, redaktisto c\u0302e la Neue Berner Zeitung. Lia raporto estis klarigi politikajn kaj kulturajn eventojn en Svislando al eksterlandaj esperantistoj."}, {"text_idx": "#000076", "text": "La noto de 1953 diris, ke ekde la 1-a de aprilo 1949, la du semajnaj Esperanto-programoj au\u0306dig\u0302is ne nur dum la vespera elsendo por Eu\u0306ropo sed ankau\u0306 dum la tagmezo, c\u0302ar la akcepto povus atingi malsamajn lokojn tage ol dum mallumo. Entute do Esperantaj transdonoj ricevis kvar kvin-minutajn transdonojn semajne."}, {"text_idx": "#000077", "text": "\u201cPreter Eu\u0306ropo, neniuj regulaj Esperanto-elsendoj okazas,\u201d la noto notis. La sola escepto estis speciala elsendo por esperantistoj en Brazilo la 31an de januaro 1953."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Baur \u2013 kiu laboris pri la Esperantaj programoj de la Svisa Dissendada Korporacio g\u0302is 1991 \u2013 kalkulis, ke ekzistas granda intereso pri Esperanto en Brazilo. La noto rimarkis, ke la respondo al la unufoja kvinminuta elsendo estis \u201cplene g\u0302ojiga\u201d, rezultigante 25 leterojn (17 el Brazilo, ok el aliaj landoj kun ricevo)."}, {"text_idx": "#000079", "text": "\u201cSed dekomence ni emfazis, ke ec\u0302 se homoj vere s\u0302atus g\u0302in, g\u0302i ne rezultigus la enkondukon de Esperanto-elsendoj en Sudameriko, c\u0302ar, konsiderante la naciajn celojn de Esperanto, estus kontrau\u0306dire aldoni trian lingvon al kontinento de nur du lingvoj pli-malpli reciproke kompreneblaj, \u201cg\u0302i diris."}, {"text_idx": "#000080", "text": "La Bern-noto klarigis, ke la c\u0302efa celo de la Esperantaj elsendoj c\u0302iam estis \u201catingi la intelektularon malantau\u0306 la Fera Kurteno, kiu sukcese transpontis sian lingvan diversecon \u2013 precipe en sudorienta Eu\u0306ropo \u2013 per Esperanto\u201d."}, {"text_idx": "#000081", "text": "G\u0302i aldonis: \u201cNiaj esperantaj elsendoj do povas disvastigi informojn pri Svislando kaj g\u0302iaj ideoj kaj idealoj en diskreta maniero en tiuj alie fermitaj regionoj \u2013 kondic\u0302e ke elsendoj en la naciaj lingvoj de tiuj regionoj ne havas sencon por ni.\u201d"}, {"text_idx": "#000082", "text": "Estas malfacile diri, kiom da homoj au\u0306skultis c\u0302i tiujn elsendojn, el kiuj neniu bedau\u0306rinde konservig\u0302is en la arkivoj de SBC. Lau\u0306 la memo de 1953 Berno ricevis du au\u0306 tri konfirmojn de akcepto semajne, plejparte de tiuj landoj malantau\u0306 la Fera Kurteno. \u201cIlia relativa maloftaj\u0302o povas esti klarigita per la granda risko plej vers\u0302ajne alfrontita de la leteristoj\u201d, diris la noto."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Poste, fine de januaro 1965, estis anoncita la s\u0302oka novaj\u0302o, ke la 16 Esperantaj programoj monate ne plu estos elsenditaj pro financaj kialoj."}, {"text_idx": "#000084", "text": "La Svisa Esperanto-Societo diris, ke tio estas \u201cgrava perdo por la okcidenta mondo\u201d. \u201cRedukto de kvar semajnaj programoj al du au\u0306 ec\u0302 unu certe renkontus g\u0302eneralan komprenon, sed estas tre bedau\u0306rinde, ke la Svisa Dissendada Korporacio decidis tiri la esperantajn programojn tute,\u201d g\u0302i diris."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Kio okazis poste ne estas klara el la arkivoj. Ni tamen scias, ke \u2013 se la programoj efektive c\u0302esis \u2013 iam ili ekfunkciis denove en ia formo kaj ofteco c\u0302ar fine de la 1980-aj jaroj Svisa Radio Internacia (SRI), c\u0302ar la Mallonga Onda Servo estis renomita en 1978, sendis transskribajn bendojn kun Esperanta materialo tra la mondo."}, {"text_idx": "#000086", "text": "C\u0302i tiu estas unu el pluraj arkivitaj korespondaj\u0302oj de 1988:"}, {"text_idx": "#000087", "text": "En c\u0302i tiu letero \u2013 en Esperanto \u2013 de majo 1990, John B Victery diras, ke li donos klasojn de Esperanto en la S\u0302tata Universitato de San Francisco kaj demandas sin, c\u0302u SRI povus sendi al li iujn kasedajn registradojn de g\u0302iaj elsendoj:"}, {"text_idx": "#000088", "text": "Tamen la hakilo falis unu fojon por c\u0302iam sur la esperantan produktaj\u0302on de SRI fine de marto 1992."}, {"text_idx": "#000089", "text": "En letero de la 29-a de junio 1992, Walter Fankhauser, estro pri PR kaj merkatado de SRI, klarigas al au\u0306skultanto en Belgio, ke SRI \u201cdifinis novajn prioritatojn, kiuj emfazis la anglan kaj francan lingvojn kaj informojn por svisaj civitanoj log\u0302antaj eksterlande, kiuj j\u0302us ricevis la voc\u0302donrajton kaj tial dependas de g\u0302isdataj novaj\u0302oj el Svislando \u201c."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Ne c\u0302iuj au\u0306skultantoj estis kontentaj kun c\u0302i tiu klarigo. En julio 1992, Tobias Meissner en Berlino, al kiu Walter Fankhauser skribis la antau\u0306an monaton, diris, ke li \u201cankorau\u0306 ne felic\u0302as\u201d."}, {"text_idx": "#000091", "text": "\u201cGravaj lingvaj problemoj ekzistas en la eksaj landoj de la orienta bloko, c\u0302ar la angla kaj la franca, pro ideologiaj kialoj, ne estas vaste parolataj tie kaj la rusa, kiu estis trudita anstatau\u0306e, estas malaprobita\u201d, skribis Meissner."}, {"text_idx": "#000092", "text": "\u201cLerni nacian lingvon postulas multjaran studadon \u2013 tempo, kiu ekzistas, de kiam starigi funkcian ekonomion devas okazi rapide. Esperanto estas neu\u0306trala kaj povas lerni tre rapide. \u201d"}, {"text_idx": "#000093", "text": "En oktobro 1992 Fankhauser respondis al Andy Ku\u0308nzli, unu el la prezentantoj de la programoj SRI, por proponi plian klarigon pri la decido."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Fankhauser emfazis, ke c\u0302esigi la esperantajn kurtondajn elsendojn \u201cne estis elekta mezuro kontrau\u0306 Esperanto-parolantoj\u201d sed parto de nova orientig\u0302o por SRI kaj la amaskomunikiloj g\u0302enerale."}, {"text_idx": "#000096", "text": "\u201cLa s\u0302ang\u0302o en la amaskomunikila pejzag\u0302o estas realaj\u0302o, kiu efikas kaj al la amaskomunikiloj kaj al uzantoj de amaskomunikiloj. G\u0302i estas parto de vasta socikultura evoluo, kiu neeviteble efikas sur ne nur komunikadon en si mem sed ankau\u0306 pri unuopaj lingvoj. Sendube Esperanto okupas signifan lokon en la historio de komunikado. Ni konscias pri tio kaj fieras kontribui al g\u0302ia lau\u0306dinda pasinteco. Sed malfacilas vidi kial c\u0302i tiu lingvo devas esti devigita en estontecon, en kiu g\u0302i luktus por aserti sin\u201d"}, {"text_idx": "#000097", "text": "Pri la Svisa Mallongonda Servo"}, {"text_idx": "#000098", "text": "Tradukita sen s\u0302ang\u0302oj ne komentoj"}, {"text_idx": "#000099", "text": "Junuloj kiu volas kirurgiojn por grandigi sian okulojn, mang\u0302aj\u0302ojn elpensitajn por aspekti bonajn kaj ne por esti bongustajn, malfelic\u0302eco kaj solecon en la epoko de hiperkonektebleco."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Mang\u0302anto vokas la kelneron c\u0302e la restoracio, kiun li kutime c\u0302eestas de jaroj, kaj diras \u201cAdamo, kio okazis al la sau\u0306co?, g\u0302i estas akva kaj malpli intensa!\u201d \u201cSinjoro Z., ni s\u0302ang\u0302is g\u0302in, c\u0302ar c\u0302i tiu recepto aspektas pli bone en la fotoj!\u201d"}, {"text_idx": "#000101", "text": "Konsilistoj pri kiel reklami restoraciojn en Instagramo, donas konsilojn pri kiel kontentigi la okulon de kiu estas for anstatau\u0306 la kontento de la homoj, kiuj tie mang\u0302as. Ili rekomendas fotojn de felic\u0302aj laboristoj anstatau\u0306 felic\u0302igi laboristojn."}, {"text_idx": "#000102", "text": "C\u0302i tio ne mencii la influantojn, stelojn, kiuj parolas pri tio, kion ili ne scias, pri nutrado inter multaj aliaj aferoj, influante milojn da homoj, kiuj sekvas c\u0302i tiujn konsilojn, kvazau\u0306 ili venus de vera au\u0306toritato pri la afero, farante absurdajn dietojn kaj ec\u0302 mang\u0302ante malbone al siaj propraj infanoj."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Antau\u0306 kelkaj jaroj la diferenco inter mang\u0302aj\u0302oj por foti kaj por mang\u0302i estis evidenta."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Khloe\u0301 Kardashian erare publikigis netus\u0302itan foton en siaj sociaj retoj la 7an de aprilo kaj de tiam s\u0302i komencis juran, komputilan kaj amaskomunikan batalon por eviti esti vidata sen filtriloj."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Kirurgoj konsentas, ke c\u0302i tiu tipo de paciento preskau\u0306 neniam kontentig\u0302as post ricevo de ia interveno."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Kiel diris la urugvaja j\u0302urnalisto Eduardo Galeano: \u201cNi estas en plena uja kulturo. La geedza kontrakto gravas pli ol amo; la funebro pli ol la mortintoj; la vestaj\u0302oj pli ol la korpo; la fiziko pli ol la intelekto kaj la meso pli ol Dio. La kulturo de la ujo malestimas la enhavon \u201d."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Franca Jean-Baptiste Bernadotte estis fervora revoluciulo kies militaj kvalitoj kau\u0306zis lian rapidan pliig\u0302on meze de la Franca Revolucio. En 1804 Napoleono nomumis lin mars\u0302alo de Francio sed, malgrau\u0306 tio, lia rilato kun la imperiestro estis malproksima de idilia, irante de rekono al konfrontig\u0302o."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Aliflanke, en Svedio, ili havas la reg\u0302on, Karolo la 13-a, malsanan kaj sen heredonto de la trono pro la antau\u0306tempa morto de la princo, kaj Jean Baptiste Bernadotte kun reputacio kiel bona kaj vertikala viro post traktado de grupo da 30 svedaj oficiroj kaptitoj en Lubeko. La surprizo venis en 1810 kiam Otto Mo\u0308rner, sendita de la reg\u0302o de Svedio por anonci la morton de la kronprinco, sub sia propra risko, decidas oferti la sinsekvon al la trono al Bernadotte. Unue Napoleono ridis pri tio, sed kiam li zorge pripensis g\u0302in, li konstatis, ke li \u201cmortigis du birdojn per unu s\u0302tono\u201d: ribelema militisto estas forigita kaj Svedio farig\u0302as aliancano kun timema reg\u0302o ... li decidas subteni lia kandidateco."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Kiam Mo\u0308rner revenas al Svedio, li estas arestita pro malobeado, sed la kandidateco de Bernadotte akiras sekvantojn, homoj vidas lin kiel honesta soldato, kiu povas konduki ilin al reakiro de Finnlando el Rusio ekde 1809. En 1810 li estis nomumita kronprinco. Napoleono eraris ... la reg\u0302o lasis c\u0302ian potencon en siajn manojn kaj Bernadotte alig\u0302is al la Sesa Koalicio por batali kontrau\u0306 Napoleono, kaj en 1813 li integrigis Norvegion al la krono de Svedio."}, {"text_idx": "#000117", "text": "En 1818, post la morto de Karolo la 13-a, li estis kronita Reg\u0302o de Svedio kaj Norvegio kiel Karolo la 14-a Johano."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Revenante al la titolo de la pos\u0302to, en lia revolucia juneco, Bernadotte surhavis tatuon, kiu diris \u201cMort Aux rois\u201d (morto al la reg\u0302oj). La kurioza afero estas, ke, krom esti reg\u0302o, Bernadotte komencis dinastion, kiu travivis g\u0302is nun."}, {"text_idx": "#000120", "text": "La sinistraj log\u0302lernejoj, kie mortis pli ol 6000 indig\u0302enaj infanoj en Kanado, estis parto de plano por kultura genocidio."}, {"text_idx": "#000121", "text": "De 1863 g\u0302is 1998, pli ol 150,000 indig\u0302enaj infanoj estis apartigitaj de siaj familioj kaj kondukitaj al s\u0302tataj log\u0302lernejoj en Kanado. C\u0302i tiuj registaraj lernejoj, kaj plejparte funkciigitaj de la katolika eklezio, estis parto de la politiko asimili indig\u0302enajn infanojn. Neplenag\u0302uloj ne rajtis paroli sian lingvon au\u0306 praktiki sian kulturon kaj multaj estis mistraktitaj kaj misuzitaj."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Nun, la terura malkovro de la restaj\u0302oj de 215 infanoj, kiuj estis studentoj en unu el tiuj log\u0302lernejoj, la Kamloops Indian Residential School, denove enfokusigis la misuzojn faritajn en c\u0302i tiuj institucioj."}, {"text_idx": "#000123", "text": "Kristanaj eklezioj estis esencaj en la fondo kaj funkciado de c\u0302i tiuj specoj de lernejoj. La Katolika Eklezio, precipe, respondecis pri funkciigado de g\u0302is 70% de la 130 log\u0302lernejoj, lau\u0306 la Indig\u0302ena Log\u0302lerneja Pluvivantoj-Asocio. La infanoj estis devigitaj forlasi siajn gepatrajn lingvojn, paroli la anglan au\u0306 la francan, kaj konvertig\u0302i al kristanismo."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Joseph Maud estis unu el tiuj infanoj. En 1966, en la ag\u0302o de kvin, li eniris la log\u0302lernejon Pine Creek en Manitobo. Studentoj estis atendataj paroli la anglan au\u0306 la francan, sed Maud nur parolis sian denaskan Og\u0302ibvon. Se studentoj parolis sian propran lingvon, iliaj oreloj estis tiritaj kaj iliaj bus\u0302oj lavitaj per sapo, Maud diris al BBC en 2015, kiam raporto de la Komisiono por Vero kaj Repacig\u0302o (TRC) estis publikigita."}, {"text_idx": "#000125", "text": "\u201cSed la plej granda doloro estis disigita de miaj gepatroj, kuzoj kaj onkloj kaj onklinoj,\u201d Maud diris al la BBC."}, {"text_idx": "#000127", "text": "\u201cC\u0302i tiuj rimedoj estis parto de kohera politiko por elimini indig\u0302enojn kiel apartajn popolojn kaj asimili ilin en la kanadan c\u0302eftendencon kontrau\u0306 sia volo,\u201d la resumo de la raporto legas."}, {"text_idx": "#000128", "text": "\u201cLa kanada registaro sekvis c\u0302i tiun politikon de kultura genocido c\u0302ar g\u0302i volis forj\u0302eti siajn leg\u0302ajn kaj financajn devojn al indig\u0302enaj homoj kaj akiri kontrolon de iliaj teroj kaj rimedoj.\u201d"}, {"text_idx": "#000129", "text": "La raporto ankau\u0306 detaligis radikalajn malsukcesojn en la prizorgado kaj sekureco de c\u0302i tiuj infanoj, kun la kunkulpeco de la Eklezio kaj la registaro. La studentoj ofte log\u0302is en malbone konstruitaj, malbone hejtitaj kaj nesanigaj konstruaj\u0302oj, lau\u0306 la raporto. Al multaj mankis aliro al edukita medicina personaro."}, {"text_idx": "#000130", "text": "Kun la laboro de la CVR, oni kalkulis, ke c\u0302irkau\u0306 6.000 infanoj mortis dum internulejoj. Iliaj korpoj malofte revenis hejmen kaj multaj estis entombigitaj en sennomaj tomboj."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Maud diris al BBC en 2015, ke s\u0302i devas surgenuig\u0302i sur la konkreta planko de la kapelo, c\u0302ar la monah\u0302inoj diris al s\u0302i, ke \u201cnur tiel Dio au\u0306skultas vin.\u201d \u201cMi ploris, kiam mi surgenuig\u0302is, kaj mi pensis, \u2018Kiam c\u0302i tio finig\u0302os? Iu helpos min.\u2019"}, {"text_idx": "#000133", "text": "Li memoris, ke kiam li malsekigis la liton, la monah\u0302ino estro de sia dormoc\u0302ambro frotis sian vizag\u0302on per s\u0302ia propra urino. \u201cG\u0302i estis tre degradanta, humiliga. C\u0302ar mi dormis en dormoc\u0302ambro kun 40 aliaj infanoj,\u201d li diris."}, {"text_idx": "#000134", "text": "En 2008, la kanada registaro formale pardonpetis pro la sistemo."}, {"text_idx": "#000135", "text": "La trovaj\u0302o en la lernejo Kamloops"}, {"text_idx": "#000136", "text": "La lernejo Kamloops, kiu funkciis inter 1890 kaj 1969, estis la plej granda el c\u0302i tiu speco de lernejo, konata kiel la Lerneja Sistemo pri Indig\u0302enaj Log\u0302ejoj."}, {"text_idx": "#000137", "text": "Estis 130 log\u0302lernejoj kiel Kamloops"}, {"text_idx": "#000138", "text": "Sub katolika administrado, g\u0302i havis ec\u0302 500 studentojn kiam g\u0302i atingis la pinton en la 1950-aj jaroj. La malkovro fine de la pasinta majo de la restaj\u0302oj de almenau\u0306 215 indig\u0302enaj infanoj en amastombo en c\u0302i tiu lernejo vekis indignon en la tuta lando."}, {"text_idx": "#000139", "text": "C\u0302efministro Justin Trudeau nomis la trovon \u201cdolora rememorigilo\u201d pri \u201chonta c\u0302apitro en la historio de nia lando.\u201d Trudeau ankau\u0306 instigis la katolikan eklezion \u201crespondeci\u201d pri g\u0302ia rolo en indig\u0302enaj log\u0302lernejoj."}, {"text_idx": "#000140", "text": "La centra registaro transprenis la administradon de la lernejo en 1969, uzante g\u0302in kiel log\u0302ejon por lokaj studentoj g\u0302is 1978, kiam g\u0302i estis fermita."}, {"text_idx": "#000141", "text": "\u201cNi bezonas havi la veron antau\u0306 ol paroli pri justeco, resanigo kaj repacig\u0302o,\u201d diris Trudeau."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Kiom da parolantoj havas Esperanto?"}, {"text_idx": "#000143", "text": "Vi ne trovos la respondon c\u0302i tie, sed vi vidos, ke ne gravas."}, {"text_idx": "#000146", "text": "Sammaniere mi kredas, ke la angla, la franca kaj la plej gravaj lingvoj de la mondo atingis sian grandan nombron da parolantoj per la forto kaj morto de miloj da homoj."}, {"text_idx": "#000147", "text": "Se Esperanto havas sesdek tri mil parolantojn au\u0306 du milionojn, tio ne gravas, ni povas fieri pri c\u0302i tiu nombro, c\u0302ar Esperanto ne bezonis perforton por atingi g\u0302in kaj neniu iam ajn devigis alian paroli g\u0302in."}]