[{"text_idx": "#000001", "text": "Lau\u0306 distanco al la Suno, Jupitero estas la kvina planedo kaj la unua el la gasgigantoj. G\u0302ia nomo, kiu venas de la Romia c\u0302efdio, certe estas tau\u0306ga, c\u0302ar c\u0302io pri g\u0302i estas superlativa. Jupitero estas la plej granda planedo en la sunsistemo kun volumeno 1300 fojojn pli granda ol tiu de la Tero. G\u0302ia maso estas 2,5 fojojn tiom granda kiel tiu, de c\u0302iuj aliaj planedoj kombinite kaj kun 79, g\u0302i havas pli da lunoj ol ajna alia planedo. Pro la esploroj de pluraj robotaj spacmisioj, tiu listo de rekordoj nur kreskas, same kiel la listo de misteroj. Sendube, la planedo c\u0302iam havos novajn sekretojn por esplori, sed por nun jam estas interese vidi tion, kion oni jam scias."}, {"text_idx": "#000002", "text": "La planedo Jupitero (la ombro venas de unu el la lunoj)"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Pro tio ke g\u0302i estas gasgiganto, Jupitero neniel aspektas kiel la Tero, au\u0306 la tersimilaj planedoj Merkuro, Venuso kaj Marso. G\u0302i ne havas klaran surfacon, sed konsistas el dika atmosfero, kiu ig\u0302as des pli densa ju pli profunde oni eniras. Kiam oni rigardas Jupiteron de ekstere, oni povas vidi la suprajn tavolojn de tiu atmosfero, kiuj konsistas el grandaj helaj kaj malhelaj zonoj kaj estas tute kovritaj je tempestoj. La plej granda el tiuj tempestoj estas pli granda ol latero. G\u0302i nomig\u0302as \u201dla granda rug\u0302a makulo\u201d kaj vers\u0302ajne estis unue observata en 1665, post kio g\u0302i neniam malaperis! Tiu bunta, sovag\u0302a atmosfero igas Jupiteron unu el la plej belaj objektoj en la sunsistemo."}, {"text_idx": "#000004", "text": "La skalo de la atmosfero de Jupitero estas neimagebla. Kompreneble la Tero ankau\u0306 havas tempestojn kaj aliajn veterfenomenojn, sed tiuj estas kau\u0306zataj de malsamaj meh\u0302anismoj, ol tiuj sur Jupitero. Surtere, grandaj tempestoj kreig\u0302as super la maro pro la varmo de la Suno. La diferenco de temperaturo kau\u0306zas ke la atmosfero ekmovig\u0302as kaj suc\u0302as aeron kaj akvon supren. Kiam g\u0302i alproksimig\u0302as al kontinento tamen, la tempesto ne povas akiri sufic\u0302e da varma akvo kaj disfalas. Pro tio ke ili bezonas la varmon de la Suno, tropikaj tempestoj preskau\u0306 nur okazas en varmaj regionoj."}, {"text_idx": "#000005", "text": "La unua diferenco kun la Tero estas ke Jupitero ne havas kontinentojn. Tio kau\u0306zas ke tempestoj ne tiom facile disfalas kiel surtere kaj klarigas kial la granda rug\u0302a makulo povis ekzisti dum pluraj jarcentoj. Alia granda diferenco inter la du estas la energifonto. Tersimilaj planedoj estas pli-malpli en ekvilibro kaj elsendas same multe da energio kiel varmon, kiel ili ricevas de la Suno. Pro la distanco, oni pensus ke Jupitero ne ricevus sufic\u0302e da sunlumo por havi tiom aktivan veteron, sed ankau\u0306 Jupitero mem produktas varmon. Kiam la eksteraj tavoloj de la planedo malvarmig\u0302as, la premo malgrandig\u0302as kaj la gaso falas suben. La movig\u0302o de tiu gaso tra la gravita kampo liberigas energion, kiu varmigas la planedon kaj mezureblas kiel infrarug\u0302a radiado. La konsekvenco estas ke Jupitero neniam tiom malvarmig\u0302is kiel la tersimilaj planedoj. La kerno ec\u0302 pli varmas ol la surfaco de la Suno! Pro c\u0302i tiu procezo, la planedo malgrandig\u0302as c\u0302irkau\u0306 2cm jare kaj vers\u0302ajne g\u0302i estis duoble tiom granda kiam g\u0302i formig\u0302is. Estas c\u0302i tiu energio, kiu subtenas la Jupiteran vetersistemon kaj kau\u0306zas sennombrajn tempestojn. Pli etaj tempestoj povas kunig\u0302i kaj krei pli grandajn tempestojn, au\u0306 nuligi unu la alian kaj malaperi, kio kreas tre h\u0302aosan atmosferon."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La tempesta atmosfero de Jupitero el polusa orbito"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Ekstremaj kondic\u0302oj kaj magneta kampo"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ec\u0302 pli ekstremaj ol la atmosfero de Jupitero, estas tio, kio okazas sub g\u0302i. Jupitero konsistas plejparte el hidrogena gaso kaj iom da heliumo (c\u0302. 23% lau\u0306 maso) kun etaj kvantoj de multaj aliaj gasoj, kiuj kolorigas g\u0302in. Pli profunde, la premo kaj temperaturo ig\u0302as tiom altaj ke la molekuloj kondutas sin tre nekutime. Tiom profunde ekzistas dika tavolo da likva hidrogeno, kies elektronoj ne plu apartenas al unu molekulo, sed libere movig\u0302as. Tiu eco igas la tiel nomatan metalan hidrogenon iomete kiel la parte likva metala kerno de la Tero. Kiam la planedo rotacias, ankau\u0306 tiu mantelo de likva hidrogeno movig\u0302as kaj kreas fortan magnetan kampon de la planedo. G\u0302i estas c\u0302irkau\u0306 20 000 fojojn tiom forta kiel tiu de la Tero kaj tiom grandas ke g\u0302i ec\u0302 entenas la grandajn lunojn de la planedo. Pri kiel la kerno de Jupitero aspektas, oni ankau\u0306 ne certas. Analizoj de la gravita kampo de Jupitero kaj modeloj de planedoformado indikas ke sub tio, Jupitero vers\u0302ajne havas kernon el rokaj kaj glaciaj materialoj. La rando de la kerno lau\u0306 estimoj devus havi temperaturon de c\u0302irkau\u0306 36 000\u00b0C kaj premon inter 3 000 kaj 4 500 Gpa (29 milionojn da fojoj pli alta ol surtere)"}, {"text_idx": "#000009", "text": "La magneta kampo de Jupitero estas giganta. Se oni povus vidi g\u0302in en la c\u0302ielo, g\u0302i estus pli granda ol la diametro de la Luno. La flanko for de la Suno ec\u0302 tiom longas ke g\u0302i trairas la orbiton de Saturno. Kiam elektre s\u0302arg\u0302itajn partiklojn kaptig\u0302as en tiu kampo, ili sekvas g\u0302in al la polusoj de la planedo. Tie ili eniras la atmosferon kaj trafas la molekulojn, donante al ili iom da energio. Tiu energio poste liberig\u0302as denove kiel lumo kaj kau\u0306zas la plej fortan polusan lumon en la sunsistemo. La lumo estas tiom forta ke la Hubble spacteleskopo povis vidi g\u0302in el Tera orbito, sed oni ankau\u0306 sendis la roboton Juno tien, kiu havis orbiton c\u0302irkau\u0306 la polusoj de la planedo kaj mezuris la magnetan kampon per instrumentoj specife kreitaj por tiu celo."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Pro tio ke la magneta kampo de la planedo tiom grandas, la objektoj c\u0302irkau\u0306e ne povas eskapi g\u0302in. Kiam la Pioneer 11 misio mezuris akran malmultig\u0302on de s\u0302arg\u0302itaj partikloj en specifaj regionoj c\u0302irkau\u0306 Jupitero, tio ec\u0302 estis uzata por krei la argumenton ke Jupitero havas ringojn kiel Saturno, sed tre maldikajn. Oni pensis ke la kau\u0306zo de la malofteco de s\u0302arg\u0302itaj partikloj estis ke ringo da materio adsorbis ilin. Nur poste oni rekte observis la ringojn. Ankau\u0306 la kvar plej grandaj lunoj, pri kiu venos pli da informoj poste, trovig\u0302as ene de la magneta kampo kaj ili c\u0302iuj interagas kun g\u0302i. La s\u0302arg\u0302itaj partikloj trafas la surfacon kaj instigas h\u0302emiajn reagojn, kiuj kreas novajn partiklojn. La kampo ankau\u0306 funkcias iomete kiel rapidvojo inter la malsamaj lunoj kaj la planedo. Specife Ioo produktas multe da partikloj kiuj poste trafas aliajn lunojn, au\u0306 poluson de Jupitero. Kiam oni observas la polusan lumon de Jupitero, oni ec\u0302 povas rekoni helan makulon, kiu korespondas kun la loko kie la partikloj de Ioo trafas la atmosferon. Ankau\u0306 la aliaj grandaj lunoj kreas tian makulon, sed tiu de Io, kiu plej proksimas al la planedo, estas multe pli klare videbla. La sola luno kiu mem havas magnetan kampon estas Ganimedo. G\u0302i funkcias kiel eta magneto ene de la pli granda magneta kampo kaj specife gvidas la partiklojn al siaj polusoj, anstatau\u0306 esti hazarde trafata."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Bildigo de la magneta kampo de Jupitero"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Tiuj, kiuj planas ferion al Jupitero, ne bezonas seniluziig\u0302i pro la inferaj kondic\u0302oj sur la planedo. Jupitero havas 79 lunojn (el kiu 53 havas nomojn) kun la plej diversaj kvalitoj, el kiuj kelkaj pli similas al la Tero ol oni pensus. La plej granda el la lunoj, Ganimedo, estas pli granda ol la planedo Merkuro, sed g\u0302ia maso estas malpli granda. Kune kun Io, Eu\u0306ropo kaj Kalisto, g\u0302i estis malkovrita en1610 de Galileo Galilei kaj videblas per simpla binoklo (Ili videblus nudokule se Jupitero ne estus tiom hela). Aspektas kvazau\u0306 Ganimedo estas dividita lau\u0306 tektonikaj platoj, same kiel la Tero, sed ne estas pruvoj de aktuala geologia aktiveco. La surfaco estas kovrita de rokoj kaj akva glacio, sed oni pensas ke sube estas granda oceano el likva akvo. Kvankam Ganimedo estas malpli granda ol la Tero, g\u0302i havas multe pli da akvo, c\u0302ar la oceano estas tiom profunda. Vers\u0302ajne g\u0302i estas c\u0302irkau\u0306 100km, kio estas 10 fojojn pli profunda ol la plej profunda parto de la Teraj oceanoj. Oni scias pri la oceano parte pro la magneta kampo de la luno, kiu kreig\u0302as en la fandita metala kerno. La sala akvo interagas kun la magneta kampo, kio videblas kiam oni pristudas la polusan lumon de Ganimedo."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Ganimedo, la plej granda luno en la sunsistemo"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Io plej proksimas al la planedo kaj plej rapide rondiras. Pro tio ke g\u0302ia orbito ne estas tute ronda, g\u0302i spertas malsaman gravitan forton en malsamaj partoj de la orbito. La fortoj estas tiom granda ke Ioo spertas severajn tajdojn. La solida surfaco povas ec\u0302 levig\u0302i je 100 metroj. Tiu frotado liberigas multe da varmo, kio igis Ioon la plej vulkane aktivan astron en la sunsitemo. Lau\u0306 estimoj la surfaco estas kovrita de c\u0302irkau\u0306 400 aktivaj vulkanoj kaj pli ol 150 el ili estas konataj."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Eble la plej mistera luno de Jupitero estas Eu\u0306ropo, malgrau\u0306 tio ke g\u0302i estas la plej eta el la Galileaj lunoj kaj aspektas kiel malpura neg\u0302bulo. La surfaco estas kovrita de akva glacio kaj la tuta luno enhavas vers\u0302ajne dufoje pli da akvo ol la Tero. Estas okulfrape ke malkiel aliaj lunoj, Eu\u0306ropo ne havas grandajn videblajn kraterojn. Tio estas klarigebla per la fakto ke la surfaco estas geologie aktiva. Sub g\u0302i estas oceano el likva, sala akvo, kiu konstante refres\u0302igas la surfacon. La surfaco do estas juna, inter 20 kaj 200 milionoj da jaroj, kaj estas kovritaj de grandaj s\u0302iroj, kie la surfaco estas aktiva. Eu\u0306ropo estas tre grava celo por sciencistoj, pro tio ke g\u0302i estas inter la plej tau\u0306gaj lokoj por ekstertera vivo en la sunsistemo. La subsurfaca oceano vers\u0302ajne ankau\u0306 havas subakvajn vulkanojn, kiuj similus al partoj de la oceanoj c\u0302i tie. Estontece, sciencistoj s\u0302atus sendi robotan mision al Eu\u0306ropo, kiu povus esplori la lunon kiel submars\u0302ipo. Bedau\u0306rinde tio estas pli kompleksa projekto ol oni pensus. Unue oni frontu kontrau\u0306 la teh\u0302nikaj problemoj. Oni devus fosi tra kilometroj da glacio, funkcii en malvarma oceano kaj sukcesi sendi signalojn al la Tero."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Eu\u0306ropo, la plej eta el la Galileaj lunoj"}, {"text_idx": "#000018", "text": "La lasta el la grandaj lunoj de Jupitero estas Kalisto. Pro tio ke g\u0302ia surfaco ne havas vulkanojn au\u0306 tektonikan aktivecon, g\u0302i estas ege malnova. G\u0302i estas c\u0302irkau\u0306 4 miliardoj da jaroj malnova, do preskau\u0306 same malnova kiel la sunsistemo mem. Dum epokoj g\u0302i estis trafata de meteors\u0302tonoj, kio klare videblas."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Jupitero estas unu el la plej interesaj objektoj por komencantaj observantoj. Oni povas plej bone observi g\u0302in per teleskopo, sed oni jam vidas multajn detalojn per simplaj binokloj. Interesaj estas la koloritaj bendoj en la atmosfero kaj la kvar grandaj lunoj. Se oni observas dum pluraj vesperoj, oni povas facile vidi kiel la lunoj movig\u0302as. Tiun movig\u0302on Galileo Galilei uzis kiel pruvon por montri ke ne c\u0302io movig\u0302as c\u0302irkau\u0306 la Tero. Por trairi la planedon, Io bezonas 42,5 horojn, iom malpli ol du tagoj. Eu\u0306ropo bezonas 3,5 tagojn kaj Ganimedo 7 tagojn. La tri plej proksimaj lunoj influas unu la alian gravite, do ili devas movig\u0302i lau\u0306 fiksaj rilatumoj (4:1, 2:1 kaj 1:1) por resti stabilaj. Kalisto malplej rapidas kaj bezonas iom malpli ol 17 tagojn. Ankau\u0306 indas observi kiam luno preteriras trans la planedo. Tiam oni povas vidi la ombron de la luno sur la surfaco de la planedo. G\u0302enerale oni povas kontroli kiam tiaj transiroj okazas en astronomiaj jarlibroj au\u0306 per la interreto. Laste, oni povas observi kiel la lunoj reaperas de malantau\u0306 la planedo. Se la angulo g\u0302ustas, la luno ankorau\u0306 estas en la ombro de la planedo, kio signifas ke g\u0302i subite aperas el nenio kiam g\u0302i eliras el la ombro. Oni esence rigardas lunan eklipson.Jupitero, fotita de Mark Hendriks"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mi ne sciis ke Jupitero malgrandig\u0302as! C\u0302u tio signifis ke Jupitero iam estos stelo?\nLa volumeno de Jupitero malgrandig\u0302as, do la planedo ig\u0302as pli densa, sed la maso ne sufic\u0302e grandas por esti stelo. Kelkaj homoj nomas Jupiteron \u201csensukcesa stelo\u201d, sed por vere ig\u0302i stelo, la maso devus esti almenau\u0306 c\u0302irkau\u0306 75 fojojn pli granda. Kun la maso, kiun Jupitero nun havas, g\u0302i neniam havos sufic\u0302e altan premon en sia kerno por subteni nuklean reagon. Ekster nia sunsistemo ja trovig\u0302as brunaj nanoj. Tiuj havas sufic\u0302e da maso por nukleaj reagoj kun deu\u0306terio au\u0306 litio, sed ne kun kutima hidrogeno. Ilin oni povus pli facile nomi sensukcesaj steloj.\nPri Jupitero oni c\u0302iukaze ne pensu kiel malbonega stelo, sed mojosega planedo \ud83d\ude09\nInterese.. Tamen, de c\u0302i tiu tago mi pensas pri Jupitero kiel malsukcesa stelo. Estus mojose havi du sunojn.\nHaha, tro varme por mi tamen"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Mi ne sciis ke Jupitero malgrandig\u0302as! C\u0302u tio signifis ke Jupitero iam estos stelo?"}, {"text_idx": "#000023", "text": "La volumeno de Jupitero malgrandig\u0302as, do la planedo ig\u0302as pli densa, sed la maso ne sufic\u0302e grandas por esti stelo. Kelkaj homoj nomas Jupiteron \u201csensukcesa stelo\u201d, sed por vere ig\u0302i stelo, la maso devus esti almenau\u0306 c\u0302irkau\u0306 75 fojojn pli granda. Kun la maso, kiun Jupitero nun havas, g\u0302i neniam havos sufic\u0302e altan premon en sia kerno por subteni nuklean reagon. Ekster nia sunsistemo ja trovig\u0302as brunaj nanoj. Tiuj havas sufic\u0302e da maso por nukleaj reagoj kun deu\u0306terio au\u0306 litio, sed ne kun kutima hidrogeno. Ilin oni povus pli facile nomi sensukcesaj steloj.\nPri Jupitero oni c\u0302iukaze ne pensu kiel malbonega stelo, sed mojosega planedo \ud83d\ude09\nInterese.. Tamen, de c\u0302i tiu tago mi pensas pri Jupitero kiel malsukcesa stelo. Estus mojose havi du sunojn."}, {"text_idx": "#000024", "text": "La volumeno de Jupitero malgrandig\u0302as, do la planedo ig\u0302as pli densa, sed la maso ne sufic\u0302e grandas por esti stelo. Kelkaj homoj nomas Jupiteron \u201csensukcesa stelo\u201d, sed por vere ig\u0302i stelo, la maso devus esti almenau\u0306 c\u0302irkau\u0306 75 fojojn pli granda. Kun la maso, kiun Jupitero nun havas, g\u0302i neniam havos sufic\u0302e altan premon en sia kerno por subteni nuklean reagon. Ekster nia sunsistemo ja trovig\u0302as brunaj nanoj. Tiuj havas sufic\u0302e da maso por nukleaj reagoj kun deu\u0306terio au\u0306 litio, sed ne kun kutima hidrogeno. Ilin oni povus pli facile nomi sensukcesaj steloj."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Pri Jupitero oni c\u0302iukaze ne pensu kiel malbonega stelo, sed mojosega planedo \ud83d\ude09"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Interese.. Tamen, de c\u0302i tiu tago mi pensas pri Jupitero kiel malsukcesa stelo. Estus mojose havi du sunojn."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Vi komentas per via konto de Twitter."}]