[{"text_idx": "#000000", "text": "Nia grumblema tero kaj kiel g\u0302i evoluas"}, {"text_idx": "#000001", "text": "La Tero estas kiel neniu alia mondo en nia sunsistemo. G\u0302i estas la sola planedo kun oceanoj da likva akvo sur la surfaco. G\u0302i havas montojn kaj valojn, marojn, dezertojn kaj glacion. Tiu grandega diverseco estas plejparte la rezulto de geologiaj faktoroj. Kontinentoj c\u0302iam movig\u0302as kaj interagas, kio influas kiel ili aspektas. Novaj montoj blokas nubojn kaj la pozicio de la kontinentoj influas marfluojn, kiuj dividas la sunan varmon trans la Tero. Ni multe alkutimig\u0302is al tiuj konoj, kaj instruas ilin c\u0302ie en la mondo, sed antau\u0306 cent jaroj, sciencistoj ankorau\u0306 primokis la ideon."}, {"text_idx": "#000002", "text": "La nomo Alfred Lothar Wegener estas por c\u0302iam ligita al la evoluo de la surfaco. Li estis Germana sciencisto kun multaj talentoj, nome astronomio, meteorologio kaj geologio. Dum longa parto de sia profesia vivo, li esploris Gronlandon kaj kreis stacion por mezuri la veteron en la ekstrema medio. Li vojag\u0302is tien plurajn fojojn, g\u0302is li reiris por instrui en la universitato. S\u0302ajnas ke liaj lecionoj estis tre popularaj, pro tio ke li bone kapablis klarigi malfacilajn temojn simple. Malgrau\u0306 tio ke li estis bonega meteorologo, lia plej influa malkovro estis en la fako de geologio. Kiam li rigardis mapon de la mondo en 1910, Li rimarkis ke la okcidenta marbordo de Afriko preskau\u0306 perfekte tau\u0306gas kontrau\u0306 la orienta marbordo de Ameriko. Estis kvazau\u0306 la du estis puzlopecoj de pli granda kontinento. Wegener ne estis la unua persono kiu rimarkis la similecon inter la marbordoj de malsamaj kontinentoj, sed li ja estis la unua, kiu liveris sciencajn pruvojn."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Oni povas trovi fosiliojn de la samaj bestoj en malsamaj kontinentoj, kvankam tiuj bestoj neniel povintus transiri oceanon. Tio indikas ke iam la kontinentoj estis konektitaj per tero.\nOni povas trovi rokojn en Afriko kaj Sud-Ameriko kiuj havas la saman ag\u0302on kaj la samajn kvalitojn, kio montras ke ili havas la saman fonton.\nKarbo formig\u0302as el organika materialo sub alta premo, sed tiu proceso nur eblas en varmaj klimatoj. Malgrau\u0306 tio, Antarktio ja havas karbon, kio montras ke tiu kontinento iam trovig\u0302is pli proksime al la ekvatoro."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Lau\u0306 Wegener, trovi fosiliojn de la samaj landorganismoj sur malsamaj kontinentoj nur eblas se tiuj kontinentoj estis pli proksimaj pasintece"}, {"text_idx": "#000005", "text": "La Terkrusto (6) estas relative tre maldika. G\u0302i kompareblas al la s\u0302elo de pomo"}, {"text_idx": "#000006", "text": "La Tero enhavas tri c\u0302efajn tavolojn: la kerno, mantelo kaj krusto. La parte fandita kerno konsistas el varmegaj metaloj kaj la mantelo el roko kiu ne estas likva, sed pro la alta temperaturo kaj premo ja estas facile deformebla. La altaj temperaturoj pli profunde en la Tero estas parte konservitaj de g\u0302ia varma komenco kaj parte estas la rezulto de la defalo de radioaktivaj elementoj. Tiu energio devas iri ien, kio kau\u0306zas fluojn ene de la Tero. Varma materialo volas iri supren, pro tio ke g\u0302i estas malpli densa ol siaj c\u0302irkau\u0306aj\u0302oj. Pli supre la temperaturoj estas malpli altaj kaj la materialo iras profunden denove. Tio kau\u0306zas rondirojn de materialo kaj energio sub la krusto. Tiu movig\u0302o tiras la kruston en diversajn direktojn. La rezulto estas grandaj tektonikaj platoj (Tektoniko venas de la Greka vorto por konstrui. En geologio g\u0302i referas al la konstruig\u0302o de la surfaco), kiuj movig\u0302as kaj interagas. Kiam du platoj movig\u0302as disen, la varmega s\u0302tono el la mantelo iras supren kaj malvarmig\u0302as pro la akvo. Tiel nova krusto estas kreata. En aliaj lokoj oceana plato renkontas kontinenton kaj estas pus\u0302ita sub g\u0302in, au\u0306 du maraj platoj renkontig\u0302as kaj batalas pri kiu iras suben, sed kontinentaj platoj c\u0302iam venkas oceanajn platojn. Ke tiu meh\u0302anismo funkcias estis pruvita kiam oni malkovris longan suboceanan montaron kiu komencig\u0302as kelkajn centojn da kilometroj for de la norda Poluso, iras suben rekte tra islando kaj finig\u0302as proksime al Antarktio. G\u0302i estas la plej longa montaro de la mondo kaj nomig\u0302as la Mezatlantika Dorso. Tamen la maniero per kiu g\u0302i formig\u0302is estas la malo de tiu de kontinentaj montoj. Tiuj kreig\u0302as kiam du kontinentaj platoj renkontig\u0302as kaj premas la rokojn kune. Ekzemplo de tio estas la Himalajo, kiu estas la rezulto de interagoj inter la Eu\u0306roazia kaj Hindia plato. La kontinentoj do influig\u0302as de la fluoj en la mantelo, sed ili parte regas sian propran sorton. Ekzistas platoj kiuj pli rapide movig\u0302as ol la mantelo sub ili. Ekzemplo de tio estas la plato Nazca, oceana plato kiu s\u0302ovig\u0302as sub Sud-Amerikon kaj tiel kreas la Andoj. La parto de la plato kiu jam s\u0302ovig\u0302is suben kuntiras la reston de la plato, kio igas g\u0302in plirapidig\u0302i. Aliflanke g\u0302i ankau\u0306 blokas la fluon de la mantelo sub g\u0302i kaj pus\u0302as la varmegan rokon suben. Tiuj efikoj kombine kau\u0306zas ke la plato movig\u0302as 10cm jare, dum la mantelo fluas nur 5cm jare."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Oni ne nur povas detekti platlimojn surbaze de submaraj montaroj. La limoj de platoj estas tiom forte ligitaj al katastrofoj, ke oni povas trovi ilin simple per desegni la lokojn de vulkanoj kaj tertremoj sur mapon. Tertremoj povas okazi en la mezo de kontinento, sed 95% el ili okazas c\u0302irkau\u0306 fau\u0306lto, kie du tektonikaj platoj frotas unu la alian. Kutime tiu frotado okazas tre malrapide kaj kau\u0306zas nur etajn tremojn kiujn oni apenau\u0306 sentas. En aliaj kazoj la platoj fiksig\u0302as kaj ne plu povas movig\u0302i. La premo grandig\u0302as g\u0302is unu el la platoj ne plu eltenas. Tiam la plato rompig\u0302as, kio liberigas multe da energio. Tio kau\u0306zas fortegajn tertremojn kun multe da damag\u0302o. Okazas ofte ke tiuj tertremoj okazas en la maro, kio povas kau\u0306zi tre altajn ondojn, kiuj nomig\u0302as cunamoj. Cunamoj kaj fortaj tertremoj estas relative oftaj c\u0302irkau\u0306 la tuta Pacifiko, specife c\u0302e la Azia flanko. La rondo, kiu komencig\u0302as en Au\u0306stralio, iras lau\u0306 Azio al Ameriko, havas 452 vulkanojn, el kiuj 128 estas aktivaj kaj 62 estas konsiderataj dang\u0302eraj. Tial la randoj de la Pacifika plato ankau\u0306 estas nomataj la \u201dPacifika fajra rondo\u201d."}, {"text_idx": "#000009", "text": "C\u0302i tiu mapo montras kie sur la mondo vulkanoj trovig\u0302as. Oni vidas ke multaj c\u0302irkau\u0306as la Pacifikon"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Platotektoniko sendube estas la c\u0302efa faktoro kiu influas la geologion de la Tero, sed en nia sunsistemo estas multaj aliaj mondoj. La kvar planedoj kiuj estas plej proksimaj al la Suno estas rokaj. La planedoj en la eksteraj regionoj de la sunsistemo konsistas pleje el gaso kaj glacio kaj funkcias tute malsame ol la Tero. El la plej proksimaj planedoj, Merkuro estas malplej interesa. G\u0302i estas tre eta kaj tro rapide malvarmig\u0302is por esti geologie aktiva. Ankau\u0306 Marso ne montras multan aktivecon. G\u0302ia plej granda vulkano, Olympus Mons, estas kun pli ol 25km la plej alta monto en la sunsistemo, sed g\u0302i kaj c\u0302iuj aliaj vulkanoj de Marso estas jam dum longa tempo mortaj. Olympus Mons ne estas la konsekvenco de platotektoniko, c\u0302ar Marso ne havas platojn. Anstatau\u0306e, la vulkano naskig\u0302is same kiel tiuj de Havajo. Varmaj punktoj en la Termantelo foje erupcias kaj formas vulkanajn insulojn, sed la movig\u0302o de la krusto forpus\u0302as la insulojn de la punkto, kio mortigas la vulkanojn. Sur Marso la krusto ne movig\u0302as, kio donis al la vulkano milionojn da jaroj por kreski. Ankau\u0306 Venuso havas geologian historion. La planedo provis ekiigi platotektonikon, sed ne sukcesis, pro tio ke la krusto estis tro dika. Venuso ja havas vulkanojn kaj lafofluojn. Tre interesa diferenco estas ke kontraste al la Tero, kiu havas s\u0302tonojn el c\u0302iuj epokoj, la tuto de la Venusa surfaco estas same ag\u0302a. La konkludo estas ke antau\u0306 500 milionoj da jaroj, la tuta surfaco de Venuso estis renovigita. Venuso estas ankau\u0306 la planedoj kun plej da vulkanoj. El la 1600 la plejparto estas morta tamen."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Olympus Mons, la plej alta vulkano en la sunsistemo. G\u0302i estas tre alta, sed la deklivo estas tiom malakra ke oni povus grimpi g\u0302in sen ec\u0302 rimarki tion"}, {"text_idx": "#000012", "text": "La bazo de la vulkano estas multe pli granda ol la alteco. C\u0302i tie la grando de Olympus Mons estas komparata al tiu de Francio"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Kvankam la ekstera parto de la sunsistemo ne havas rokajn planedojn, g\u0302i ja povas esti interesa al geologoj. La lunoj de foraj planedoj estas multe pli aktivaj ol ili s\u0302ajnas. Unu ekzemplo estas Titano, la plej granda luno de Saturno kaj la sola luno kun densa atmosfero. Kiam la Cassini-sondilo vizitis la lunon, g\u0302i eltrovis multon pri la geologio, kiu similas al tiu de juna Tero. La plej granda diferenco inter Titano kaj la Tero estas la temperaturo. G\u0302i estas multe tro malvarma por subteni likvan kernon, sed sciencistoj kredas ke la surfaco povas tamen resti aktiva per glaciaj vulkanoj, kiuj funkcias per akvo kaj amoniako anstatau\u0306 lafo. Ankau\u0306 aliaj lunoj en la sunsistemo montras signojn de subteni glaciajn vulkanojn. Tamen la manko de sunlumo ne signifas ke foraj mondoj nepre estu glaciaj. La gravito de grandaj planedoj strec\u0302as la rokojn ene de la lunoj, kio varmigas ilin. Tiu varmo sufic\u0302as por subteni oceanojn da likva akva akvo sub la surfaco de la lunoj. Oni pensas ec\u0302 ke Eu\u0306ropo, luno de Jupitero, havas multe pli da likva akvo ol la tuta Tero. Sur Io, la luno kiu plej proksime c\u0302irkau\u0306iras Jupiteron, la tajdaj efikoj estas tiom fortaj, ke la luno povas subteni lafajn vulkanojn. La lafo konstante renovigas la surfacon, kio kau\u0306zas ke oni ne vidas la s\u0302purojn de pasintecaj meteoritoj. La luno havas pli ol 400 aktivajn vulkanojn, sur surfaco kiu estas malpli vasta ol centono de tiu de la Tero. G\u0302i sendube meritas la titolon de plej aktiva astro en la sunsistemo."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Io, unu el la kvar grandaj lunoj de Jupitero, havas pli ol 400 aktivajn vulkanojn. Tio igas g\u0302in geologie la plej aktiva astro en la sunsistemo"}, {"text_idx": "#000015", "text": "La Tero ne estus sama sen tektoniko kaj kvankam la s\u0302ang\u0302ig\u0302oj s\u0302ajnas ignoreble etaj dum homa vivo, ili estas drastaj kompare al la vivo de la Tero. Platotektoniko decidis kiel la surfaco de la Tero aspektu dum miliardoj da jaroj kaj ebligis vivon, sed kvankam g\u0302i donis komfortajn kontinentojn kiel log\u0302lokon, g\u0302i restas senkompata. Oni neniam scias kie la sekva katastrofo okazos. Gravas ke ni respektu la Teron kaj provu kompreni g\u0302in, por ke ni povu kiel eble plej longe g\u0302ui g\u0302in."}]