[{"text_idx": "#000000", "text": "UK en 1922 \u2013 kulmino de la juna movado"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Antau\u0306 cent jaroj en Helsinko okazis Universala Kongreso kun amaso da altnivelaj fakaj kunvenoj. Reprezentantoj de la UK estis akceptitaj de la prezidanto de Finnlando, kiu manpremis c\u0302iujn gastojn. Dum la kongreso oratoris Privat, deklamis Kalocsay, kaj la tuto ricevis vastan gazetaran atenton. Sed post la kongreso la loka movado kolapsis \u2013 kial?"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Esperanto-Asocio de Finnlando omag\u0302is per speciala evento la 6-an de au\u0306gusto la 100-an datrevenon de la 14-a Universala Kongreso de Esperanto, kiu okazis en Helsinko en 1922. Post tri prelegoj la partoprenantoj, entute 30, faris promenekskurson al la tiamaj kongresejoj en la urbocentro."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Libera Folio publikigas artikolon de Osmo Buller pri la kongreso. La teksto bazig\u0302as sur lia prelego, kaj malpli ampleksa versio j\u0302us aperis en Esperantolehti 2022:4. En la arang\u0302o prelegis ankau\u0306 Jukka Pietila\u0308inen pri la gazetara eh\u0302o de la 14-a UK kaj Sakari Kauppinen pri kongresfina incidento en 1922, kiu kondukis al skismo en la finnlanda movado."}, {"text_idx": "#000004", "text": "C\u0302e la Kalevala-monumento oratoris Privat, kiu esprimis la deziron, ke iam oni povu admiri la finnan epopeon pere de Esperanto. La deziro realig\u0302is 42 jarojn poste."}, {"text_idx": "#000005", "text": "\u201dC\u0302u ni havas sufic\u0302e grandajn salonojn, antau\u0306 c\u0302io por la solena malfermo, kie c\u0302eestos c\u0302iuj eminentuloj de nia lando? Au\u0306 c\u0302u ni devas kontentig\u0302i je la nacia teatro? La teatro enspacigas eble 1 200 personojn, sed tio ne estas multe.\u201d"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Tiel dubis redakcia artikolo en Esperanta Finnlando (1921:4) pri la decido de la Sepa Kongreso de Finnlandaj Esperantistoj en marto 1921 inviti la 15-an Universalan Kongreson al Helsinko en la jaro 1923. La invito estis prezentita en la samjara 13-a UK en Prago. Okazigi UK post du jaroj vekis dubojn kaj timon, sed la defio ig\u0302is ec\u0302 pli granda, c\u0302ar en Prago oni s\u0302arg\u0302is la finnojn per tiu tasko jam en la sekva jaro. Oni diris al ili, ke se ili ne akceptus organizi UK en 1922, g\u0302i okazus en Dancigo kaj ne povus okazi en alia baltmara urbo tuj en la posta jaro. Sub tiu premo oni akceptis la defion."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Necesis tuj komenci la organizadon per elekto de respondeculoj kaj kolektado de mono. Donacoj enfluis abunde kaj venis ankau\u0306 de homoj, kies titoloj nun vekas envion. Inter ili estis eminentaj gravuloj, ekz. en la unua listo de donacintoj trovig\u0302is la c\u0302efministro kaj kvar aliaj ministroj. Tio estis unu el la esprimoj de pozitiva sinteno de la publika vivo al la UK. Oni certe esperis, ke la unua granda internacia kunveno en la lando diskonigos la junan respublikon eksterlande."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Apud siaj duboj Esperanta Finnlando tamen notis gravan forton de la finna movado, nome ke \u201dne mankos al ni personaro, kiu povas bone kaj flue paroli nian lingvon\u201d, c\u0302ar kiel la au\u0306toro konstatis en la landa kongreso: \u201dTre multaj el la c\u0302eestantoj ... kun lau\u0306dinda diligenteco interparolis nur en la internacia lingvo.\u201d"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Kun la aktivaj socialdemokratoj Leivo kaj Kostiainen LKK estis politike reprezenta. Tio ne estis aparte eldirita sed tamen grava aspekto en la lando, kiu restis dividita post la sangoplena enlanda milito en 1918. La landa esperantista movado ankorau\u0306 estis unueca; g\u0302ia disduig\u0302o okazis nur post la UK, spronite de incidento fine de la UK."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Origine la UK devis komencig\u0302i la 6-an de au\u0306gusto, kaj tiu dato aperis ankau\u0306 en la bildkartoj presitaj por reklami la kongreson. En marto oni tamen eksciis pri s\u0302ang\u0302oj en trafikplanoj de s\u0302ipoj, pro kiuj necesis s\u0302ovi la komencon al la 8-a, c\u0302ar alie ne c\u0302iuj kongresanoj povus alveni g\u0302ustatempe."}, {"text_idx": "#000013", "text": "La c\u0302efaj kunvenejoj estis la Domo de Statoj (tiam nomata Etata Domo), la Nobelara Domo kaj la artpalaco de Go\u0308sta Stenman. La programeroj por la tuta kongresanaro okazis en la Nacia Teatro, pri kiu la artikolo en Esperanta Finnlando timis, ke g\u0302iaj 1 200 lokoj ne sufic\u0302us. Ili bone sufic\u0302is, c\u0302ar lau\u0306 la statistiko de UEA la nombro de kongresanoj estis 850."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Komence de la UK oni elektis kongresan prezidantaron. Karl von Frenckell, konsulo de Finnlando en Dresdeno kaj grava figuro en la movado tie, farig\u0302is prezidanto. La LKK-prezidanto Sandstro\u0308m kaj Edmond Privat estis elektitaj kiel vicprezidantoj."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Indas mencii, ke tridek jarojn poste Erik von Frenckell, pli juna frato de Karl, estis prezidanto de la organiza komitato de la someraj olimpikoj de Helsinko en 1952. Unu el la fratoj do gvidis la unuan grandan internacian kunvenon kaj la alia la unuajn olimpikojn en Finnlando. Malfelic\u0302a sorto cetere volis, ke nek Karl von Frenckell nek Albin Sandstro\u0308m vivis g\u0302is la olimpikoj. Ambau\u0306 gvidantoj de UK 1922 mortis preskau\u0306 samtempe: Sandstro\u0308m la 25-an kaj von Frenckell la 28-an de marto 1952."}, {"text_idx": "#000019", "text": "La solena malfermo la 9-an de au\u0306gusto estis tre impona. La kongreson malfermis la ministro pri edukado Yrjo\u0308 Loimaranta. La fama lingvisto E. N. Seta\u0308la\u0308 prelegis Esperante pri la mondlingva problemo, argumentante, ke por mondlingvo ne tau\u0306gos nacia lingvo sed nur \u201dinternacia helplingvo\u201d."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Beletra memoraj\u0302o el la inau\u0306guro estas \u201dKongresa runo\u201d, Kalevala-stila lau\u0306do al Finnlando, kiun la poeto Ka\u0301lma\u0301n Kalocsay mem deklamis. La poemo aperis en troige pompa finna traduko de Otto Manninen en la gazeto Uusi Suomi kaj en sveda traduko de Nino Runeberg en Hufvudstadsbladet."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Festparoladon faris Edmond Privat, jam konata kiel elokventa oratoro. Kvazau\u0306 por konfirmi la atendojn de au\u0306toritatuloj pri la efiko de la UK al la diskonigo de Finnlando, li deklaris, ke \u201dla kongresanoj forvojag\u0302os kiel veraj ambasadoroj de Finnlando\u201d. Li ankau\u0306 difinis, ke la Esperanta kulturo estas \u201dbazita sur respekto de la diversaj nacioj kaj iliaj kulturoj\u201d kaj \u201dsur la reciproka fratig\u0302o\u201d. Hodiau\u0306 tiu ideo estas dolore pripensiga."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Vespere de la inau\u0306gura tago koncertis Suomen Laulu (Finna Kanto) en la (Malnova) Studenta Domo. Tiun prestig\u0302an miksitan h\u0302oron gvidis g\u0302ia dirigento Heikki Klemetti. En la programo trovig\u0302is ankau\u0306 \u201dKia stranga, forta voko\u201d de la Esperanta poeto Stanislav Schulhof kun muziko de Klemetti."}, {"text_idx": "#000023", "text": "La postan tagon la h\u0302oro kantis en la Festa Vespero (nun nomata Nacia Vespero). C\u0302iuj artistoj de la vespero estis de la nacia pinto. i.a. Hanna Granfelt, fama operkantistino. C\u0302io estis prezentita en Esperanto, same kiel post la pau\u0306zo la komedio \u201dLa fianc\u0302ig\u0302o\u201d de Aleksis Kivi, en kiu aktoris tri steluloj de la Nacia Teatro."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Vendrede, la 11-an de au\u0306gusto, oni kolektig\u0302is por komuna foto sur la s\u0302tuparo de la katedralo. Post tio oni promenis al la Kalevala-monumento, c\u0302e kiu oratoris Privat, kiu esprimis la deziron, ke iam oni povu admiri la finnan epopeon pere de Esperanto. Poste on iris al la statuo de la nacia poeto J. L. Runeberg, c\u0302e kiu parolis Kalocsay. La kompanio Suomi-Filmi registris la promenadon kaj post du tagoj oni povis spekti la filmon en la kinejo Kino-Palatsi. Bedau\u0306rinde g\u0302i ne savig\u0302is por nia tempo."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Post la promenado reprezentantoj de la kongreso estis akceptitaj de la Alta Protektanto de la UK, prezidento K. J. Sta\u030ahlberg, en la prezidenta kastelo. C\u0302eestis ministroj kaj membroj de la Honora Komitato. La prezidento manpremis c\u0302iujn gastojn kaj vigle konversaciis kun ili. Kalocsay deklamis sian \u201dKongresa runo\u201d. Dum la posta kafumado kornorkestro ludis interalie la Himnon."}, {"text_idx": "#000027", "text": "En sabato elstarisis koncerto de la Laborista Virh\u0302oro de Helsinko sub la gvido de komponisto Va\u0308ino\u0308 Pesola. G\u0302i prezentis verkojn de c\u0302efe finnaj komponistoj, plurajn en Esperanto, kaj fine la Himnon."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Dimanc\u0302o, la 13-a de au\u0306gusto, estis ekskursa tago. La c\u0302efa ekskurso iris al la akvofaloj Imatra kaj Vallinkoski kaj enhavis s\u0302ipveturadon sur la lago Saimaa, c\u0302iuj en la sudoriento de la lando.. En la Esperanta beletro la ekskurso postvivas per la poemoj \u201dSur la Saimaa\u201d kaj \u201dVallinkoski\u201d de Kalocsay. Malpli monhavaj kongresanoj g\u0302uis malmultekostan s\u0302ipkrozadon en la insularo c\u0302e Helsinko per s\u0302ipo, kiun disponigis la ministerio pri defendo."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Fakaj kunvenoj estis multaj. Lau\u0306 la Kongresa Libro temis almenau\u0306 pri abstinuloj, bankistoj, blinduloj, bontemplanoj, Esperanto-gazetistoj, fervojistoj, filatelistoj, framasonoj, instruistoj, juristoj, j\u0302urnalistoj, komercistoj, kooperativanoj, kuracistoj, laboristoj, liberpensuloj, malgrandnacianoj, oficistoj, pacifistoj, pos\u0302tistoj, propagandistoj, sciencistoj, skoltoj, spiritistoj, sportistoj, stenografistoj, studentoj, teknikistoj, teozofoj kaj vegetaranoj."}, {"text_idx": "#000030", "text": "El diversaj raportoj eblas konkludi, ke la nivelo g\u0302enerale estis pli alta kaj profesieca ol en similaj kunsidoj nuntempe. Tio nature sekvis el la fakto, ke la organizantoj ofte ludis gravan rolon en sia fako ankau\u0306 ekster Esperantujo, same kiel multaj el la partoprenantoj."}, {"text_idx": "#000031", "text": "En kunsidoj ofte c\u0302eestis eminentaj finnaj samfakuloj. Ekzemple, en la abstinula kunsido eksministro Niilo Liakka prelegis pri la finna kontrau\u0306alkohola movado kaj pri la prohibicio de alkoholaj\u0302oj en Finnlando. En tiu de la instruistoj oni au\u0306dis prelegon de Mikael Soininen, c\u0302efdirektoro de la Lerneja Administracio kaj eksministro pri edukado. Li elstarigis, ke la instruado de Esperanto anstatau\u0306 pluraj fremdaj lingvoj povus liberigi tempon por historio, literaturo kaj naturaj kaj teknikaj fakoj."}, {"text_idx": "#000032", "text": "La instruista kunveno alvokis, ke lernejaj lerno- kaj legolibroj ne enhavu rakontojn kaj c\u0302apitrojn, kiuj prezentas iun fremdan nacion en negativa lumo."}, {"text_idx": "#000033", "text": "La kongreso ricevis vastan atenton en la gazetaro. Interalie aperis karikaturoj de konataj kongresanoj."}, {"text_idx": "#000034", "text": "La kunsidon de pacifistoj organizis Aarne Selinheimo, aktivulo de la finna militrezista movado kaj fondinto de pacsocieto de finnaj esperantistoj kun la simpla nomo \u201dLigo\u201d. G\u0302in malfermis Felix Iversen, matematikisto, kiu dum jardekoj prezidis la sendependan pacmovadon de la lando. Atente partoprenis Rudolf Carnap, kiu estis farig\u0302onta unu el la plej famaj filozofoj de la 20-a jarcento."}, {"text_idx": "#000035", "text": "En la blindula kunveno grave rolis la poetino Varma Ja\u0308rvenpa\u0308a\u0308 (ekde 1928 Thilander), kiu verkis por la UK ankau\u0306 la poemon \u201dBonvenon, gefratoj\u201d. (En 1929 de s\u0302i aperis la poemaro \u201dEl mia kantelo\u201d.) Blinduloj krome havis propran kongreson dum la UK en la blindula lernejo de Helsinko kun 53 partoprenantoj el 12 landoj. G\u0302ia plej fama partoprenanto venis el C\u0302inio, la ruso Eros\u0302enko."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Kiel aparte elstara ekzemplo pri praktika utiligo de Esperanto okazis kadre de la UK la Dua Internacia Konferenco de Foiroj, al kiu oficiale invitis la direkcio de la Finnlanda Foiro. Partoprenis reprezentantoj de 16 komercaj foiroj eu\u0306ropaj. La konferencon organizis Konrad Ojala, dungita de la Finnlanda Foiro kiel sekretario de ties Esperanto-fako, kaj prezidis prof. J. Dietterle. Oni faris plurajn rekomendojn pri organizado de foiroj, i.a. pri ilia tempa kunordigo."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Ne mankis katolika, protestanta kaj hebrea diservoj. Protestantaj diservoj okazis dufoje. En ili predikis pastro Heino Pa\u0308tia\u0308la\u0308, redaktoro de la revuo Kristana Espero. Poste li ig\u0302is konata kiel gvidanto de liberaj luteranaj paroh\u0302oj, apartig\u0302intaj de la s\u0302tata eklezio."}, {"text_idx": "#000039", "text": "ICK kunordigis la komunajn taskojn de la movado, kiel internacia informado kaj informado en landoj sen movado. Krome g\u0302i okazigis la UK-ojn, komisiante ilian organizon al loka organiza komitato. Tiu arang\u0302o restis g\u0302is la akcepto de la Interkonsento de Kolonjo en 1933, per kiu ICK c\u0302esis funkcii kaj UEA ig\u0302is g\u0302ia jura posteulo. UEA, kiu antau\u0306e havis nur individuajn membrojn, ekde tiam inkluzivis ankau\u0306 landajn asociojn, kiuj ec\u0302 ricevis decidan povon en g\u0302i."}, {"text_idx": "#000040", "text": "La kongreso ricevis eksterordinare vastan atenton en la gazetaro tutlande. Apenau\u0306 estis gazeto, kiu ne raportis pri la UK. Multaj gazetoj enhavis detalajn raportojn c\u0302iutage, interalie la tutlandaj gazetoj de la c\u0302efurbo, kiuj aperigis tekstojn ankau\u0306 en Esperanto. Aparte menciindas la konservativa Uusi Suomi, kies c\u0302arma specialaj\u0302o estis trafaj karikaturoj de kongresaj protagonistoj desegnitaj de Tauno Miesmaa."}, {"text_idx": "#000041", "text": "La liberala Helsingin Sanomat povis sendi al la UK raportiston, kiu scipovis Esperanton. Temis pri la juna Uuno Kailas, kiu en 1918 publikigis finnan tradukon de la Zamenhofa poemo \u201dLa vojo\u201d. Li estis farig\u0302onta unu el la c\u0302efaj finnaj poetoj de la 20-a jarcento, sed bedau\u0306rinde lia interesig\u0302o pri Esperanto ne dau\u0306ris. Vaste raportis ankau\u0306 la maldekstra Suomen Sosialidemokraatti, kies artikolo ec\u0302 katalizis grandan skandalon fine de la UK."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Por la fino eblus g\u0302eneraligi la titolon \u201dKulmino de la juna movado\u201d al \u201dKulmino de la finna movado\u201d. Neniam antau\u0306e informado pri Esperanto en Finnlando estis same abunda. C\u0302ar ankau\u0306 oficialaj rondoj pozitive kaj subtene rilatis al la UK kaj Esperanto, estus nature supozi, ke tio donis fortan antau\u0306enpus\u0302on al Esperanto en la lando. Fine de la kongreso okazis tamen io, kio estis enorma bato al la finna movado."}, {"text_idx": "#000043", "text": "En la lasta kongresa tago aperis en Suomen Sosialidemokraatti Esperantlingva artikolo pri la stato de la laborista klaso en Finnlando. G\u0302i akre atakis la dekstran regantaron de la lando. Same kiel en antau\u0306aj tagoj, fasko de la numero estis metita por distribuo en la kongresejo, sed, furioza pro la artikolo, la dekstra LKK-prezidanto Sandstro\u0308m forj\u0302etis la gazetojn. Pri tio raportis la LKK-ano Kostiainen en la samvespera laborista kunveno, kie la publiko forte kondamnis tiun agon kun krioj \u201dHonto! Honto!\u201d."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Kursoj apenau\u0306 allogis plu lernantojn, la altkvalita Esperanta Finnlando c\u0302esis aperi kaj la movado ankau\u0306 formale dividig\u0302is per la fondo de Laborista Esperanto-Asocio en la sekva jaro. Universala Kongreso okazis poste trifoje en Finnlando, sed Esperanto ne plu reatingis la forton kaj pozicion, kiujn g\u0302i havis je la tempo de la 14-a UK."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Dankon pro la bonega artikolo! La subiteco kaj amplekso de la kongresfina kolapso certe ankorau\u0306 bezonos detalajn studojn. Eble estis dekomence iom riske doni kongreson al Finnlando nur kvar jarojn post ties inter(civita)na milito. Eble inter la malgranda intelektularo de la lando jam estis dubantoj kaj kontrau\u0306uloj de Esperanto, kiuj unue devis silenti pro la oficiala apogo al la kongreso, sed tuj kaptis la okazon kiam eblis diri ion negativan pri g\u0302i. Fine, oni devas ankau\u0306 rilati kritike al la opinio de Seta\u0308la\u0308, ke la incidento malfaciligis Esperantan agadon ec\u0302 g\u0302is post la Dua Mondmilito. La disdivido inter \"burg\u0302aj\" kaj \"laboristaj\" asocioj koncernis ankau\u0306 ekzemple la sportan vivon de Finnlando, tamen oni ne c\u0302esis interesig\u0302i pri sporto."}, {"text_idx": "#000050", "text": "doni kongreson al Finnlando nur kvar jarojn post ties inter(civita)na milito\nNe ec\u0302 tri jarojn, fakte (majo 1918 > marto 1921)"}, {"text_idx": "#000051", "text": "Efektive necesas pliaj studoj. Aparta laborista E-movado ne vere naskig\u0302is pro la incidento, sed laboristaj kluboj jam ekzistis. En la landa kongreso en 1921, kie oni decidis inviti UK, okazis ankau\u0306 laborista kunveno kun c\u0302. 40 partoprenantoj sub prezido de Seta\u0308la\u0308. Tie oni instigis al fondo de laboristaj kluboj, c\u0302ar ili plifaciligus propagandi por Eo inter laboristoj.Oni elektis komisionon, kiu ricevis i.a. la taskon \"efektivigi la fondon de tutlanda ligo\". La kongresfina incidento plirapidigis tiun celon kaj kau\u0306zis, ke la skismo de la movado ig\u0302is pli akra. Alie la neu\u0306trala kaj laborista asocioj eble estus pli kunlaboremaj kaj la laborista eble ec\u0302 alig\u0302inta al EAF kiel faka sekcio, sed c\u0302io tio ne estis imagebla, c\u0302ar la incidento tiom venenis la etoson."}, {"text_idx": "#000057", "text": "La argentina selektitaro estas c\u0302ampiono de la mondpokalo de KataroIrano: unua ekzekuto ligita al la tumultojDu misiloj trafis PollandonUN: amasa plimulto por kondamni la rusiajn aneksadojn en UkrainioParlamentaj balotoj en Latvio: tutnova vizag\u0302o por la deputitaro"}]