[{"text_idx": "#000000", "text": "En la ombro de la suno"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Mitoj kaj legendoj pri eklipsoj estas abundaj. Povas esti mitologia besto kiu formang\u0302as la Lunon, au\u0306 iu Dio kiu s\u0302telas la Sunon. Tio estas komprenebla. La Luno kaj la Suno estis personigitaj en multaj kulturoj. Tamen ni nun pli bone komprenas kiel la kosmo funkcias kaj scias ke estas neniu bezono por nevozig\u0302i pri eklipso. Nun ni simple povas miri la belecon de la kosmo."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Estas du specoj de eklipsoj, nome sunaj kaj lunaj. Ili estas pli malpli same oftaj, kvankam la s\u0302anco ke oni vidas lunan eklipson en sia vivo estas multe pli granda ol la s\u0302anco ke oni vidas sunan eklipson. La kialo estas ke la du malsamaj specoj funkcias lau\u0306 malsamaj meh\u0302anismoj. Por kompreni la faktorojn kiuj kau\u0306zas lunan au\u0306 sunan eklipson, oni devas unue kompreni la poziciojn de la Luno, Suno kaj Tero. Unue, la Suno estas pli malpli kvarcentfoje pli granda ol la Luno, sed tuthazarde, g\u0302i ankau\u0306 estas kvarcentfoje tiom malproksima. Tio signifas ke la Suno kaj la Luno aspektas same grandaj en la c\u0302ielo, do la Luno povas kovri la Sunon entute. Kiam la Luno do estas inter la Suno kaj la Tero, g\u0302i kovras la Sunon, kaj g\u0302ia ombro kovras parton de la Tero. Ene de tiu ombro, oni povas vidi sunan eklipson. La malo okazas kiam la Tero estas inter la Luno kaj la Suno. Tiam la Luno povas esti tute kovrita de la ombro de la Tero kaj oni povas vidi lunan eklipson sur la Tero."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Dau\u0306ras c\u0302irkau\u0306 29 tagojn por la Luno c\u0302irkau\u0306iri la Teron, sed oni ne vidas eklipson c\u0302iumonate. Tio estas pro tio ke la Luno ankau\u0306 povas preterpasi la Sunon sen kovri g\u0302in. La orbito de la Luno havas klinangulon, relative al la orbito de la Tero c\u0302irkau\u0306 la Suno. Tamen orbito kun klinangulo relative al ebeno c\u0302iam trairas tiun ebenon en du punktoj, nome la suprenira kaj la malsuprenira nodoj. Povas okazi ke tiuj nodoj estas ekzakte sur la linio inter la Tero kaj la Suno kun unu nodo inter la Tero kaj la Suno kaj la alia malantau\u0306 ili. Tiam povas okazi suna eklipso kiam la Luno trairas nodon kaj luna eklipso duonan monaton antau\u0306e au\u0306 poste, kiam g\u0302i trairas la alian nodon. Sunaj kaj lunaj eklipsoj do okazas dum \u201ceklipsaj sezonoj\u201d kun du au\u0306 tri eklipsoj."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Sed se sunaj kaj lunaj eklipsoj okazas en paroj, kial estas tiom multe pli vers\u0302ajne ke oni vidas lunan eklipson ol ke oni vidas sunan eklipson? Tio dependas de kiel la eklipso aspektas surtere. La Luno estas malpli granda ol la Tero kaj g\u0302ia ombro nur povas kovri etan parton de la surfaco. En tiu ombro la eklipso estas totala, sed apud g\u0302i estas sufic\u0302e granda regiono kie la surfaco estas parte enombrigita. Tamen la Luno tau\u0306gas tute en la ombro de la Tero, kvankam g\u0302i ja povas havi rug\u0302an koloron pro la lumo kiu trairas la teran atmosferon. Tio signifas ke c\u0302ie kie oni povas vidi la Lunon, oni povas vidi la plenan eklipson. Tio estas la tuta nokta flanko de la planedo. Alia faktoro estas ke luna eklipso povas dau\u0306ri ec\u0302 horon, dum totala suneklipso ne dau\u0306ras pli longe ol kelkaj minutoj, c\u0302ar la ombro de la Luno movig\u0302as pli rapide ol la Luno mem kaj estas malpli granda ol la ombro de la Tero. Tio signifas ke oni povas vidi almenau\u0306 parton de luna eklipso ankau\u0306 se intertempe la Luno subiras au\u0306 levig\u0302as kaj ke oni havas pli grandan s\u0302ancon ke eventualaj nuboj foriras dum la eklipso. Ankau\u0306 ne c\u0302iuj sunaj eklipsoj estas samaj. La orbito de la Luno ne estas perfekta cirklo, sed iom elipsa. Tial la Luno ne c\u0302iam havas la saman distancon g\u0302is la Tero. La nodoj en kiu eklipsoj povas okazi malrapide rondiras sub la influo de la Suno kaj foje unu el ili trairas la apogeon, la plej fora parto de la orbito. Tiam la Luno estas tro for dum la eklipso. G\u0302i aspektas malpli granda en la firmamento kaj ne povas tute kovri la Sunon. Tiam la Luno kovras nur la mezon, kaj restas ringo videbla. Tion oni nomas \u201cringa eklipso\u201d. Se oni enkalkulas c\u0302ion, estas du au\u0306 tri eklipsoj jare kaj c\u0302iujn tri jarojn, du estas plenaj. La resto estas ringa au\u0306 parta."}, {"text_idx": "#000005", "text": "La 21an de au\u0306gusto okazos plena suna eklipso. La tuta vojo de la plena ombro de la Luno iras tra Usono, sed ankau\u0306 en aliaj landoj oni povas vidi partan eklipson. La eklipso komencig\u0302os en la Pacifika Oceano, kie la Suno levig\u0302os kovrite! Poste la ombro s\u0302ovig\u0302os al la nordokcidenta parto de la lando. Kaj iros samtempe suden kaj orienten, tra la mezo de la lando, g\u0302is g\u0302i atingos la Atlantan Oceanon. Tie g\u0302i pluiros, g\u0302is la Luno definitive fors\u0302ovig\u0302os. La kialo ke la ombro movig\u0302as orienten estas ke ankau\u0306 la Luno movig\u0302as en tiun direkton. La Tero turnas sin en la saman direkton, sed ne tiom rapide, kiel la ombro de la Luno, do g\u0302i ne povas kontrau\u0306labori. La eklipso dau\u0306ras plej longe je la ekstremoj de la vojo de la ombro. En la mezo de la lando, oni estas tuj sub la Suno kaj la Luno, do la ombro estas eta cirklo. Je la flankoj tamen, la ombro estas strec\u0302ata de la kurba surfaco de la Tero. Tial la ombro ig\u0302as pli longa kaj tio kau\u0306zas ke la eklipso dau\u0306ras plej longe tie (iom pli ol du minutoj)."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Lunaj eklipsoj povas esti belaj, kun misterioza, rug\u0302a koloro, sed sunaj eklipsoj c\u0302iam kaptis nin pli intense. Ne nur ilia malofteco igas ilin specialaj, sed ke la Suno malaperas je la mezo de la tago estas tre unika sperto. Tamen ili havis krom estetikan valoron ankau\u0306 sciencan valoron. La plej bona ekzemplo estas la g\u0302enerala teorio de relativeco de Albert Einstein. Tiu teorio inter alie priskribas kiel la gravito de grandaj masoj kurbigas spacon. Pro tio ke lumo sekvas tiun kurbitan spacon, oni povas uzi grandan mason kiel lenzon kiu kurbigas la lumon. Por pruvi ke Einstein pravis pri tio, oni volis kompari la c\u0302ielon kun kaj sen la Suno, por vidi c\u0302u la Suno influis la lumon de la steloj malantau\u0306 g\u0302i. Bedau\u0306rinde la Suno estas multe tro hela por vidi la stelojn dum la tago. Tial oni devis atendi g\u0302is la sekva plena suna eklipso. Pro tio ke la c\u0302ielo estis malhela dum la tago, oni povis vidi ke la steloj kiuj devis esti malantau\u0306 la Suno aperis apud g\u0302i. La Suno do s\u0302ang\u0302is la direkton de ilia lumo. Suna eklipso ankau\u0306 estas la nura momento dum kiu oni povas observi la eksteran atmosferon de la Suno, la korono, sen la uzo de sondiloj au\u0306 koronografo. G\u0302i estas tre varma ekstera travolo de la Suno kiun oni vidas kiel ringo c\u0302irkau\u0306 la Luno. Eklipsoj de la Luno ne ofertas multe da nova scienco, sed la Grekoj sukcesis mezuri la relativan grandecon de la Luno kaj la Tero per vidi kiel la ombro de la Tero aspektis sur la Luno."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Kvankam sunaj eklipsoj kau\u0306zitaj de la Luno ja estas plej belaj, la Luno ne estas la nura objekto kiu kovras la Sunon. Ankau\u0306 la planedoj Merkuro kaj Venuso fojfoje iras trans la Sunon. El c\u0302iuj planedoj el la sunsistemo nur tiuj du povas kovri la Sunon, pro tio ke iliaj orbitoj c\u0302irkau\u0306 la Suno estas malpli grandaj ol tiu de la Tero. Aliaj planedoj do neniam estas inter la Tero kaj la Suno. La planedoj estas multe pli for de la Tero ol la Luno, do ili aspektas sufic\u0302e malgrandaj. Tial oni vidas ilin nur kiel etaj cirkloj kiuj transiras la surfacon de la Suno. Transiroj de Merkuro okazas c\u0302irkau\u0306 dekkvar fojojn dum jarcento, sed pro tio ke la orbito de Venuso estas pli granda, transitoj de tiu planedo estas tre maloftaj kaj ne plu okazos c\u0302i tiun jarcento. Oni ankau\u0306 observas transirojn de planedoj c\u0302irkau\u0306 aliaj steloj, sed tiuj steloj estas tiom for ke ili aspektas kiel punktoj anstatau\u0306 diskoj. Pro tio oni ne vidas planedo transiri la surfacon de la stelo, sed mezuras periodikan s\u0302ang\u0302ig\u0302on de la heleco de la stelo. Tio estas unu el la plej ofte uzataj manieroj por detekti la ekziston de ekstersunsistemaj planedoj."}, {"text_idx": "#000008", "text": "El c\u0302iuj anguloj de la mondo homoj vojag\u0302as al Usono por observi la eklipson kiu okazos c\u0302i-monate kaj sunaj eklipsoj estas inter la plej belaj kosmaj okazaj\u0302oj kiujn oni povas vidi sen teleskopo. Tamen gravas ke oni bone protektas la okulojn per bonkvalitaj eklipsokulvitroj. Hejmaj trukoj kiel rigardi tra malnova KD havas grandan riskon de tralasi tro da radio kaj estas tre dang\u0302eraj. Oniaj okuloj estas tro valoraj por riski tion. Se vi kapablas vojag\u0302i al la g\u0302usta loko g\u0302ustatempe kaj faras g\u0302in sekure, certe provu observi la fenomenon kaj esperu je bona veTero, sed ne hezitu tro longe, c\u0302ar la Luno fors\u0302ovas kelkajn centrimetrojn jare kaj estos tro for por kau\u0306zi suneklipson post c\u0302irkau\u0306 miliardo da jaroj!"}]