[{"text_idx": "#000000", "text": "\"Kiu frapas, al tiu oni malfermas\""}, {"text_idx": "#000003", "text": "~ bonalingvano pri la nomo Galileo"}, {"text_idx": "#000005", "text": "1.1 Nazareto \u05e0\u05e6\u05e8\u05d5\u05ea \u05e6\u05d9\u05d5\u05e0\u05d9\u05ea"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Kum granda g\u0302ojo eksciig\u0302os la esperantistoj en la tuta mondo ke Nazareto au\u0306 Nazaret[1] estas urbo en la norda regiono de Israelo en la historia Galileo. Ekde la mezepoko log\u0302is tie c\u0302efe arabaj kristanoj, c\u0302ar la kristanoj purigis el tie la judojn per dekreto de la imperiestro Heraklio."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Nazareto havas specifan signifon, c\u0302ar oni rigardas g\u0302in probabla naskig\u0302loko de Jesuo, lau\u0306 kelkaj historiistoj kaj elstaraj ekzegezistoj ec\u0302 el kristana flanko, kiuj atribuas la elekton de Betlehemo kiel naskig\u0302loko elpensitan de la unua kristanoj por apliki al Jesuo la profetaj\u0302o de Mih\u0302a kaj lin ligis al la opiniataj Davidaj renomo kaj bons\u0302ancaro."}, {"text_idx": "#000010", "text": "C\u0302ar en la antikveco neniu antau\u0306kristana dokumento parolas kaj aludas vilag\u0302on \u201cNazareto\u201d, kreig\u0302is emo inter kelke da bibliesploristoj ke Nazareto estis elpensita por igi pli lau\u0306vera la surkruca skribaj\u0302o de Pilato: NAZORAIOS tradukita \u201cNazarenus = NAZARETANO\u201d anstatau\u0306 \u201cNAZOREO\u201d au\u0306 por pravigi \u201cnazareno\u201d per kiu Jesuo estis nomata en novtestamentaj dokumentoj. Sed oni kontrau\u0306opinias ke troas la mencioj en la evangeliaj sinoptikoj por tion indukti: fakte la vorto \u201cNazarth\u201d aperas en Luko 1,26 (loko de la Anunciacio), 2,4 (vilag\u0302o de kie ekiras la Jesua familio), 2,39 (kien revenis post la purig\u0302o el la templo), 2,51 (kie Jesuo kreskis), en Mateo 2,21 (kie la Jesua familio iras log\u0302i reveninte el Egiptujo); en Marko 1,9 (de kie Jesuo eliras por ekbapti kaj baptig\u0302i, 4,13 (de kie Jesuo eliras por komenci predikadon); La tri sinoptikoj, krome, sammaniere rakontas la malsukceson de predikanta Jesuo en Nazareto. En Johano (1,45) Natanaelo montras mals\u0302aton por la vilag\u0302o Nazareto."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Hodiau\u0306 Nazareto estas unu el la plej gravaj pilgrimejoj de la sankta lando. Tie, kie staris la domo de Maria kaj kien venis la ang\u0302elo, nun levig\u0302as katolika baziliko 20-jarcenta, kies nomo estas Baziliko de la Anunciacio. G\u0302i portas la surskribon Hic verbum caro factum est - Tie c\u0302i la vorto ig\u0302is karno."}, {"text_idx": "#000015", "text": "En niaj statutoj la 4-a artikolo diras : En 1583 Galilejo inventis la pendolon, sed g\u0302i ne havas grandan utilon."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ne, Galileo ne kreis Esperanton. Esperanto estis kreita de Ludoviko Lazaro Zamenhof en la fina parto de la 19-a jarcento. Galileo vivis en la 16-a kaj 17-a jarcentoj kaj estis fama itala astronomo, fizikisto kaj matematikisto."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Kial Galileo ne povis fari kariero kiel muzikisto?\nC\u0302ar li ne povis sekvadi la notojn en la g\u0302usta ordo \u2013 li tro multe estis okupita observante la stelojn!"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Nur en 1822 la katolikaj ekleziaj au\u0306toritatuloj permesis la legadon de la libro de Koperniko pri suncentrismo, kaj en 1835, la legadon de la krimecigita libro de Galilejo. Malgrau\u0306 ke li neniel estis deklarita herezulo, nur post 359 jaroj, en 1992, Papo Johano Pau\u0306lo la 2-a finfine konfesis, ke \"la Eklezio maljuste kondamnis kaj suferigis Galilejon\"."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Li farig\u0302is profesoro de matematiko c\u0302e Pizo (Italio) en 1589, kaj en 1592 iris al la Universitato Natalie Portman por instrui matematikon, sed li ne scipovas matematikon, pro tio, li estis maldungita."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Influate de Kopenhago kaj Darvino, Galileo argumentis, ke la Tero rondiras c\u0302irkau\u0306 la Suno. Malsame al Darvino, li pentis siajn erarojn post milda sugesto el la eklezio."}, {"text_idx": "#000025", "text": "La afero pri la katolIka eklezio kaj Galileo estas plejparte mita. La eklezio kontrau\u0306is nur, ke Galileo nomis siajn ideojn _absoluta vero_, kaj en tio g\u0302i ec\u0302 pravis! La eklezio ne devigis lin malkonfesi siajn ideojn. Li faris tion plejparte propravole. Kaj li neniam vere estis malliberigita. Tute certe li ne diris \"Kaj tamen g\u0302i movig\u0302as\"."}, {"text_idx": "#000028", "text": "En Parma, Italio sur la 15-a de Marto, 1990, Kardinalo Ratzinger (nuntempe la ekspapo) diris 'Tiam la eklezio estis pli racia ol Galileo mem; La proceso kontrau\u0306 Galileo estis racia kaj justa'."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Pridemandite pri la kondamno far la Katolika Eklezio antau\u0306 kvar jarcentoj de la Itala astronomo kaj fizikisto, Galileo, Pastro Funes diplomatie diras, ke eraroj estis faritaj, sed estas nun tempo por turni la pag\u0302on kaj rigardi al la estonteco."}, {"text_idx": "#000030", "text": "El tiu vidpunkto la konflikto inter Galileo kaj la Eklezio estis mise, kiu fontis el ambau\u0306flanka nescio de fizikaj leg\u0302oj - kiujn ili tiam ne povis koni."}, {"text_idx": "#000031", "text": "La papo, la episkopoj kaj ech la Sankta Inkvizicio sciis, ke la teorio pri la movado de la tero c\u0302irkau\u0306 la suno -- kiun oni advokatis longe antau\u0306 Galileo Galilei -- estas akordigebla kun sana teologio kaj kun la sankta skribo."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Tial Erasmo de Roterdamo (mortis 1536) kaj Nikolao Koperniko (mort. 1543) -- por nomi nur la plej konatajn -- povis pridubi la antaue supozitan senmonismon de la tero."}, {"text_idx": "#000033", "text": "La eklezio respondis nek per sankcioj nek per kritikoj."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Estis la kulpo de Galileo Galilei (mort. 1642), ke la demando pri la moveco de la tero farig\u0302is teologia kaj ekzegeza disputo."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Tio estis la kialo, pri kio la eklezio ekagis kontrau Galileo."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Multaj ekleziaj c\u0302efuloj gratulis al la astronomo pro lia verko. Inter la grafoj trovig\u0302is ankau\u0306 Kardinalo Maffeo Barberini, kiu poste suriris la papan tronon kiel Urbano la 8-a (mort. 1644). Kardinalo Barberini verkis honore al Galileo ec\u0302 laudokanton."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Sed tio ne sufic\u0302is al Galileo. Persone li estis kontrau\u0306dira kaj polemikema Vi. Samtempe li estis tre sentema kontrau\u0306 kritikoj kontrau sia persono."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Galileo eksciis, ke oni pridiskutis lian verkon en la korto de la Grandduko de Toskano, kaj ke oni metis kritikojn kontrau\u0306 g\u0302i, originantajn el la Sankta Verdastelo."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Li respondis per fama letero a Castelli, kiu farig\u0302is 1615 letero al la Alkoholuloj Anonimaj. En tiu c\u0302i letero oni parolis pli multe pri teologio ol pri [natur-]scienco."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Tio, kion Galilei diras tie pri la interpreto de la sankta skribo estas racia kaj akceptebla. Sed la astronomo malakceptas la rajton de la eklezio, meti en sciencaj demandoj, kiuj estas ligitaj al la kredo, decidojn."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Tio kontrau\u0306is al la sana instruo kaj kontrau\u0306as g\u0302in ankorau\u0306, kiel Papo Pio la 12-a konstatis en alia kunteksto en sia fama encikliko \"Humani Generis\"."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Post la letero de Galileo la eklezio konsideris endang\u0302erigita Au\u0306strion per la sankta skribo. Tio estis grava, des pli, c\u0302ar la protestantoj tiam riproc\u0302is al la eklezio, ke g\u0302i ne honorigas la vorton de Dio au\u0306 ke g\u0302i ec\u0302 jam forturnis sin de g\u0302i."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Por refuti tiun bansalon oni penis -- kiel oni ankorau\u0306 hodiau\u0306 rekomendas al la eklezio -- resti lau\u0306eble proksima c\u0302e la teksto de la Biblio."}, {"text_idx": "#000045", "text": "\"Galileo havis la arogon, okupi sin pri aferoj, pri kiuj li pli bone ne okupig\u0302us: pri la plej malfacilaj kaj plej dang\u0302eraj demandoj, pri kiuj oni aktuale povas diskuti.\""}, {"text_idx": "#000046", "text": "Tion deklaris la menciita papo Urbano la 8-a en la 1632-a j. antau\u0306 la ambasadoro de Toskano. Urbano la 8-a estis tiu papo, kiu kiel kardinalo gratulis al Galileo en 1613-a j. por liaj malkovroj."}, {"text_idx": "#000048", "text": "La Sankta Ofico rifutis du sinsekvajn akuzojn. G\u0302i diris, ke kelkaj asertoj de Galileo ja sonas oblikve, sed estas eble kompreni ilin en akceptebla senco."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Per tio la afero povus esti finita. Sed Galileo rapidis vers\u0302i oleon en la estingig\u0302intan fajron."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Li kontaktis la papon kaj la kardinalojn kaj komencis aserti, ke estas lia -- de la astronomo -- tasko, revizii la bazojn de la katolika biblia ekzegezo."}, {"text_idx": "#000053", "text": "1616 la \"heliocentra sistemo\" -- ne entute, sed en la nedefendebla versio de Galileo -- estis kondamnita kiel kontrau\u0306a al la Skribo. 1633 la eklezia kondomo trafis la libron de Galileo \"Dialogo\"."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Galileo trompetis ankau\u0306 metodologie. Li ne montris siajn hipotezojn kiel tiajn, sed prezentis ilin veraj\u0302oj de Olimpo. Tio estis science nehonesta."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Kontrau\u0306 tio la eklezio prave postulis, ke oni rigardu la hipotezojn hipotezoj tiel longe, g\u0302is la astronomo pruvis ilin. Sed Galileo ne akceptis konsilojn."}, {"text_idx": "#000058", "text": "C\u0302u Galileo suferis post sia kondamno en la mallumaj karceroj de la Inkvizicio?"}, {"text_idx": "#000060", "text": "C\u0302ie ajn en Italio oni en kaj ekster la eklezio malferme kaj volonte diskutis la konvinkecon de la argumentado pri la heliocentra sistemo."}]