[{"text_idx": "#000000", "text": "La beleco malantau\u0306 la gemo"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Dum miljaroj, homoj uzis gemojn pro la beleco, malofteco kaj la simbolismo de la s\u0302tonoj. Gemologoj studas kaj analizas la valorajn s\u0302tonojn, kio estas komplika, pro tio ke oni konsideras c\u0302irkau\u0306 200 gemojn kaj ec\u0302 pli da kutimaj mineraloj. Por eksteruloj la studkampo povas esti ec\u0302 pli h\u0302aosa. Ekzistas tiom da malsamaj gemoj kaj tiom da imitoj, ke oni ne plu scias kion fari."}, {"text_idx": "#000002", "text": "La difinoj de mineraloj kaj kristaloj estas multe pli klaraj ol tiu de gemo. Kristalo estas organizita solida materialo. Tio signifas ke la atomoj en kristalo havas tre regulajn distancojn kaj angulojn en fiksa strukturo. Tiu strukturo influas kiel la kristalo aspektas kiam oni rigardas g\u0302in nudokule kaj kau\u0306zas simetrion. Mineraloj c\u0302iam estas kristaloj, sed ili konformas ankau\u0306 al aldonaj kriterioj. Mineraloj ne estas artefaritaj, ili estas neorganikaj, solidaj, havas specifan h\u0302emian konsiston kaj organizitan atoman strukturon. Tio signifas ke sukero estas kristalo, sed ne mineralo, pro tio ke sukero estas organika molekulo. Ankau\u0306 kristaloj kreitaj en laboratorio ne estas mineraloj, pro tio ke ili estas artefaritaj. Gemoj ofte estas mineraloj, sed kio difinas ilin estas la valoro de la s\u0302tono. C\u0302ia s\u0302tono do povas ig\u0302i gemo, se g\u0302i estas sufic\u0302e malofta, tre bela au\u0306 havas aliajn bonajn kvalitojn. Sukceno estas fosiliig\u0302inta suko el arboj, maksimume 320 milionoj da jaroj maljunaj. La molekuloj en la s\u0302tono estas hazarde organizitaj kaj organikaj. Sukceno do ne estas mineralo, sed g\u0302i estas gemo pro la valoro de la s\u0302tono."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La plejparto de gemoj kreig\u0302as profunde en la Tero, sed c\u0302iu gemo postulas malsamajn kondic\u0302ojn kaj ingrediencojn por formig\u0302i. Estas mirinde ke oni povas elfosi tiom da gemoj malgrau\u0306 ilia profunda origino. Felic\u0302e multaj gemoj troveblas pli proksime al la surfaco, pro tio ke la Tero c\u0302iam movig\u0302as. La kreig\u0302o de montoj kaj vulkanoj tiras materion supren. La rokoj kiuj estas tirataj suben instigas denove formig\u0302on de gemoj. Pro tiu dinamiko oni povas g\u0302ui tiom grandan varion de gemoj sur la surfaco. Homoj povas ankau\u0306 krei gemojn artefarite en laboratorioj kaj uzi ilin por industriaj celoj. Artefaritaj diamantoj, ekzemple, povas esti uzataj por krei tre bonajn borilojn, c\u0302ar diamanto estas tiom malmola. C\u0302iu gemo do kreig\u0302as malsame, sed malgrau\u0306 tio, oni povas kategoriigi ilin."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Multaj gemoj formig\u0302as profunde en la Tero. Tio okazas en la termantelo, kiu estas profunda tavolo el tre mola, preskau\u0306 likva roko, sub la terkrusto. Por krei gemon necesas alta temperaturo, alta premo, la g\u0302ustaj ingrediencoj, multe da tempo kaj sufic\u0302a spaco. La temperaturo kaj premo estas altegaj en la termantelo, do se la g\u0302ustaj ingrediencoj renkontig\u0302as, diversaj kristaloj povas ekformig\u0302i. Konataj ekzemploj de gemoj kiuj kreig\u0302as c\u0302i tiel estas safiroj, peridotoj kaj diamantoj. Post la kristalig\u0302o, la gemoj povas esti tirataj supren de vulkanaj erupcioj. Ili fiksig\u0302as en la vulkana s\u0302tono kaj povas malrapide ig\u0302i troveblaj pro vento kaj akvo, kiuj erozias la s\u0302tonon super ili."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Alia maniero per kiu gemoj povas kreig\u0302i estas per hidroterma formig\u0302o. Por imiti tion hejme, oni bezonas nur paton, akvon, sukeron kaj bastoneton. Multaj mineraloj povas solvig\u0302i en akvo. Kiel analogon, oni uzas sukeron, pro tio ke g\u0302i povas formi kristalojn kaj solvig\u0302i. Unue oni metas akvon en la pato. Plej bonas uzi ne tro multe da akvo, c\u0302ar tiam oni bezonas malpli da sukero. Poste oni aldonu la sukeron malrapide kaj lasu g\u0302in solvig\u0302i en la akvo. Kiam la akvo estas sata, la sukero ne plu solvig\u0302as kaj oni povas vidi ke aldona sukero simple iras al la profundo. Nun oni varmigu la akvon, c\u0302ar pli varma akvo povas enhavi pli da sukero. Dum la akvo varmig\u0302as, oni do povas aldoni ec\u0302 pli da sukero, per kiu oni finfine kreos la kristalon. Kiam oni pretas, oni mals\u0302altu la fajron kaj metu la bastoneton en la akvon. Dum la akvo malvarmig\u0302as kaj la tagoj poste, oni povas vidi kiel la sukero kristalig\u0302as c\u0302irkau\u0306 la bastono kaj malrapide kreskas. C\u0302i tiel oni kreas kandon, kio estas uzata por dolc\u0302igi teon, au\u0306 kiel dolc\u0302aj\u0302on. La sama efiko okazas en la naturo, kiam la varmo de la Tero varmigas la akvon."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ankau\u0306 metamorfa formig\u0302o okazas en la termantelo. En c\u0302i tiu procezo, malsamaj mineraloj estas premataj unu kontrau\u0306 alia sub grandega premo. Foje fandig\u0302inte, foje ne, la mineraloj kunig\u0302as kaj formas tute novajn mineralojn. Tio plej ofte okazas kiam unu tektonika plato s\u0302ovig\u0302as sub la alia. Unu el la gemoj kiuj ofte kreig\u0302as c\u0302i tiel estas grenato."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Alternative, akvo adsorbig\u0302as sur la surfaco, g\u0302i povas tiri solvitajn mineralojn suben kaj miksig\u0302i kun aliaj mineraloj. Kiam la akvo poste atingas iun malferman spacon kiel s\u0302iron au\u0306 kavernon, la mineraloj povas kristalig\u0302i kaj formi gemon. Opaloj formig\u0302as c\u0302i tiel, sed ankau\u0306 azurito kaj malakito."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Malakito (verda) kaj azurito (blua)"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Restas kelkaj tre specialaj metodoj de formig\u0302o kiel tiu de perloj, kiuj kreskas en konkoj. Konkoj estas bestoj kiuj vivas en la maro kaj kiam malpuraj\u0302o iras inter la s\u0302elojn, g\u0302i komencas krei tavolon da materio c\u0302irkau\u0306 g\u0302i. Tiu tavolo kreskas malrapide g\u0302is oni havas tre belan, glimantan globeton, kiun oni nomas perlon. Naturaj perloj estas tre maloftaj, do por instigi konkojn al krei perlojn, homoj intence metas malpuraj\u0302ojn inter la s\u0302elojn de la konko por poste elpreni la perlon. Tiaj industriaj perloj kutime multe malpli valoras ol la naturaj."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Post elterigi la gemo, du aferoj devas okazi. Oni devas eltrovi kian gemon oni trovis kaj oni devas prilabori g\u0302in, c\u0302ar nur post la prilaborado la gemo havas c\u0302iujn kvalitojn kiuj igas ilin valoraj. Aldone, ili havu tau\u0306gan formon kaj grandecon kiam oni volas uzi ilin en juvelo."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Rubenoj kaj safiroj estas g\u0302enerale rigardataj kiel apartaj gemoj, sed h\u0302emie ili estas samaj. Ambau\u0306 estas formoj de la mineralo korundo, kun la h\u0302emia formulo Al2O3. Kio diferencigas la du gemojn estas la koloroj, kiuj dependas de malpuraj\u0302oj en la kristalo. Se tiuj malpuraj\u0302oj konsistas pleje el h\u0302romo, la gemo ig\u0302as rug\u0302a kaj estas nomata rubeno. Malsamaj malpuraj\u0302oj kau\u0306zas malsamajn kolorojn. Korundaj gemoj kiuj ne estas rug\u0302aj nomig\u0302as safiroj. Plej konataj estas bluaj safiroj kiuj estas la rezulto de fero kaj titano. Ne nur la koloro de la s\u0302tono mem estas interesa al gemologoj, tamen. Oni ankau\u0306 ofte frotas la s\u0302tonon kontrau\u0306 blanka surfaco por desegni linion de polvo. Kvankam multaj gemoj povas havi plurajn kolorojn, la koloro de la polvo restas la sama, kio igas g\u0302in tre bona ilo por distingi gemojn."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Safiroj kun orang\u0302aj kaj rozaj koloroj nomig\u0302as padparadscha (padma ranga = koloro de lotuso) kaj estas tre maloftaj"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ankau\u0306 la kristalstrukturo povas esti uzata por distingi kristalojn. La atomoj estas samas, sed kiel ili estas organizitaj en spaco malsamas. Tiu strukturo havas c\u0302elojn au\u0306 erojn kun interna simetrio kaj tiuj c\u0302eloj estas arang\u0302itaj en pli grandaj simetrioj. Tre simpla ekzemple estas kutima salo, kiu havas kuban kristalstrukturon. G\u0302i konsistas el kubaj c\u0302eloj el ok jonoj (s\u0302arg\u0302itaj atomoj), el kiuj kvar estas h\u0302loraj kaj kvar natriaj, tiel organizitaj ke c\u0302iu natria jono nur havas h\u0302lorajn kiel najbarojn kaj inverse. Ofta metodo por mezuri la kristalstrukturon de iu materialo estas ikso-radia kristalografio, au\u0306 ikso-radia difrakto (XRD). Por la mezuro, oni unue polvigas la materion kaj metas g\u0302in sur disko, kiu eniras la mas\u0302inon. Post s\u0302altig\u0302i, la mas\u0302ino pafas ikso-radiojn en la polvon. Tie la radio difraktig\u0302as lau\u0306 specifa angulo en la detektilon. La detektilo poste mezuras la angulojn, kiuj dependas de la distancoj inter la atomoj kaj la pozicioj de specifaj ebenoj en la kristalstrukturo. Post la mezuro, la komputilo kreas grafon de kiuj anguloj estas plej oftaj. Per kompari tiun grafon al datumbazo oni povas poste eltrovi kiajn kristalojn trovig\u0302is en la polvo."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Pro la specifaj kvalitoj de la kristalstrukturo, kristaloj ne povas kreski en c\u0302iuj direktoj. Aldone, influoj de la medio kiel temperaturo povas s\u0302ang\u0302i kiuj flankoj de la kristalo plej facile kreskas. La rezulto de tio estas specifa \u201dhabito\u201d kiun oni povas vidi nudokule. Habitoj povas igi la kristalon aspekti kiel erinaco (natrolito), kuboj (pirito), fibroj (asbesto), diskoj (vulfenito), au\u0306 multaj aliaj formoj. Ankau\u0306 tiel oni povas distingi malsamajn kristalojn."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Natrolito aspektas kiel kristala erinaco"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Alia tre ofta maniero por distingi malsamajn gemojn kaj por eltrovi c\u0302u gemo veras estas per testi g\u0302ian malmoleco. Diamanto estas la plej malmola mineralo kiu ekzistas, kio signifas ke oni povas damag\u0302i ajnan materialon per g\u0302i, sed ne inverse. Poste venas rubenoj kaj safiroj (korundo) kiuj estas pli malmolaj ol aliaj elementoj, sed malpli malmolaj ol diamanto. Ekzistas pluraj skaloj por mezuri kiom malmolaj la malsamaj mineraloj estas, el kiuj la Mohs-numero estas la plej simpla. G\u0302i listigas ekzemplojn de mineraloj kaj nombras ilin de 1 g\u0302is 10. La malplej malmola en la listo estas talko kaj la plej malmola diamanto:"}, {"text_idx": "#000018", "text": "La diferenco inter la malsamaj mineraloj ne estas same grandaj, do la skalo ne estas uzata por industriaj celoj, sed g\u0302i estas esenca por geologoj kiuj bezonas rapidan indikon pri la malmoleco de mineralo kiun ili trovis."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Prilabori gemojn estas malfacila tasko. Oni devas unue elpensi kiel oni povas forj\u0302eti kiel eble malplej da materio kaj kiu formo plej bone interagus kun lumo. Por netravideblaj s\u0302tonoj oni ofte nur rondigas la randojn kaj glimigas g\u0302in, por ke g\u0302i aspektu bela kaj glata al la kliento. Sur travideblaj gemoj oni ofte kreas facetojn. Tiuj estas plataj ebenoj sur la surfaco de la kristalo je specifa angulo. Tiuj anguloj influas kiel lumo interagas kun la gemo. Post eniri la gemon, la angulo lau\u0306 kiu la lumo iras s\u0302ang\u0302ig\u0302as, kaj blanka lumo estas disigita, kio kreas malsamajn kolorojn. La angulo de la lumo dependas de la refrakta indico de la materialo, au\u0306 la rilatumo inter la rapido de lumo en la materialo kaj en vakuo. Kiam tiu angulo estas tre ekstrema, la lumo povas reflektig\u0302i ene de la gemo. En bonkvalito, g\u0302uste prilaborita diamanto, la efiko estas tiom bona ke oni povas rigardi diamanton sur nigra fono sen vidi ajn nigreco tra g\u0302i, pro tio ke la lumo reflektig\u0302as el tiom da direktoj."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Diamantoj havas tre specialajn lumefikojn"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Multe devas okazi por igi gemon trovebla kaj por prilabori g\u0302in, sed la rezulto igas c\u0302ion inda. Gemoj estas inter la plej mirindaj objektoj en la naturo kaj jam dum miljaroj inspiris onin. Ilia beleco ne nur montrig\u0302as ekstere, tamen. Ankau\u0306 science ili havas multajn interesajn kvalitojn kaj utilojn. La sekvan fojon ke oni do vidas s\u0302tonon, specife se g\u0302i estas juvels\u0302tono, indas halti kaj pripensi kiom speciala g\u0302i fakte estas."}]