[{"text_idx": "#000000", "text": "Wikipedia's Science as translated by GramTrans"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Scienco (de latina scientia, kun la signifo \"scio\") [2] [3] : 58 estas sistema entrepreno kiu konstruas kaj organizas scion en la formo de testeblaj klarigoj kaj prognozoj pri la universo."}, {"text_idx": "#000002", "text": "[ a ] Scienco estas rilata esplori, kaj estas normale organizita fare de universitato, kolegio au\u0306 esplorinstituto.\nNuntempa scienco estas tipe subdividita en la natursciencojn kiuj studas la materian mondon, la sociosciencojn kiuj studas homojn kaj sociojn, kaj la formalajn sciencojn kiel matematiko.\nLa formalaj sciencoj ofte estas ekskluditaj kiel ili ne dependas de empiriaj observaj\u0302oj.\nDisciplinoj kiuj uzas sciencon kiel ing\u0302enieristiko kaj medicino ankau\u0306 povas esti konsideritaj kiel aplikataj sciencoj."}, {"text_idx": "#000003", "text": "De grek-romia antikvo tra la 19-a jarcento, scienco kiel speco de scio estis pli proksime ligita al filozofio ol g\u0302i nun estas kaj, fakte, en la Okcidento la esprimo \" fiziko \" ampleksis kampojn de studo kiuj hodiau\u0306 estas rilataj al scienco kiel ekzemple fiziko, astronomio, medicinon, inter multaj aliaj.\n: 3 [b] En la 17-a kaj 18-a jarcentoj sciencistoj c\u0302iam pli serc\u0302is formuli scion lau\u0306 naturaj leg\u0302oj .\nKiel malrapida procezo dum jarcentoj, la vorto \"scienco\" ig\u0302is c\u0302iam pli rilata al kio hodiau\u0306 estas konata kiel la scienca metodo, strukturita maniero studi la naturan mondon."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Renesanco kaj frue moderna scienco"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Marg\u0302ena scienco, pseu\u0306doscienco, kaj fatrasscienco"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Praktikaj efikoj de scienca esplorado"}, {"text_idx": "#000010", "text": "4.1 Pura kaj aplika scienco"}, {"text_idx": "#000011", "text": "5.1.1 Antau\u0306 la scienca revolucio"}, {"text_idx": "#000012", "text": "7.1 Nomado de sciencoj en Esperanto"}, {"text_idx": "#000013", "text": "En moderna scienco, estas rigardite kiel bona scienca praktiko celi principojn kiel ekzemple objektiveco kaj reproducibileco, kio signifas ke senprepara metodaro au\u0306 bizaraj interpretoj devus esti malgravigitaj, almenau\u0306 se la sciencisto juste ne suspektas paradigmos\u0302ang\u0302on.\nG\u0302i estas vidita kiel favora ne devii tro longe de la scienca metodo, kiu tamen estas multe pli rigore uzita en ekz. la medicinoj ol en sociologio.\nLa optimuma maniero konduki modernan sciencon estas sub konstanta debato en la filozofio de scienco.\nLa angla esprimo \"scienco\" ofte rilatas al precipe formala speco de empiria esplorado, dum ekvivalentaj konceptoj en aliaj lingvoj eble ne distingas tiel klare inter tio kaj raciisma akademia esplorado.\nLa akcepto de la influo de kontinenta filozofio en moderna scienco povas malsami inter landoj kaj inter individuaj universitatoj.\nProgresoj en moderna scienco foje kutimas evoluigi novan teknologion, sed ankau\u0306 ekzameni limojn al teknologia evoluo."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Scienco en malstrikta senco ekzistis antau\u0306 la moderna epoko kaj en multaj historiaj civilizoj.\n[c] Moderna scienco estas klara en it aliro kaj sukcesa en it'oj rezultoj, tiel ke g\u0302i nun difinas kiu scienco estas en la plej strikta signifo de la esprimo."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Scienco en sia origina signifo estis vorto por speco de scio prefere ol specialeca vorto por la postkuro de tia scio.\nAparte, g\u0302i estis la speco de scio kiu popolo povas komuniki al unu la alian kaj dividi.\nEkzemple, scio pri la funkciado de naturaj aj\u0302oj estis kolektita long antau\u0306 ol registrita historio kaj kau\u0306zis la evoluon de kompleksa abstrakta penso.\nTio estas montrita proksime de la konstruado de kompleksaj kalendaroj, teknikoj por igi venenplantojn mang\u0302ebla, publikajn konstrulaborojn c\u0302e nacia skalo, tian kiujn tiuj kiuj kontrolis la flusebenaj\u0302on de la Yangtse kun rezervujoj, [10] digoj, kaj digoj, kaj konstruaj\u0302oj kiel ekzemple la Piramidoj.\nTamen, neniu kohera konscienca distingo estis farita inter scio pri tiaj aj\u0302oj, kiuj estas veraj en c\u0302iu komunumo, kaj aliaj specoj de komunuma scio, kiel ekzemple mitologioj kaj juraj ordoj."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Antau\u0306 la invento au\u0306 eltrovo de la koncepto de \" naturo \" ( malnovgreka phusis ) de la antau\u0306-sokrataj filozofoj, la samaj vortoj tendencas esti uzitaj por priskribi lau\u0306 la naturan \"manieron\" en kiu planto kreskigas, [11] kaj la \"manieron\" en kiu, ekzemple, unu tribo adoras akuratan dion.\nTial, estas postulite tiuj viroj estis la unuaj filozofoj en la strikta signifo, kaj ankau\u0306 la unuaj homoj se temas pri klare distingi \"naturon\" kaj \"kongreson.\"\nScienco estis tial distingita kiel la kono de naturo kaj aj\u0302oj kiuj estas veraj por c\u0302iu komunumo, kaj la nomo de la specialeca postkuro de tia scio estis filozofio - la sfero de la unuaj filozofo-fizikistoj.\nIli estis plejparte spekulistoj au\u0306 teoriuloj, precipe interesitaj pri astronomio.\nEn kontrasto, provi utiligi konon de naturo por imiti naturon (artifiko au\u0306 teknologio, greka tekne\u0304) estis vidita fare de klasikaj sciencistoj kiel pli konvena intereso por malsuperklasaj metiistoj."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Turnopunkto en la historio de frua filozofia scienco estis la ekzemplo de Sokrato de aplikado de filozofio al la studo de homaj aj\u0302oj, inkluzive de homnaturo, la naturo de politikaj komunumoj, kaj homa scio mem.\nLa sokrata metodo kiel dokumentite per la dialogoj de Platono estas dialektik metodo de hipotezelimino: pli bonaj hipotezoj estas trovitaj konstante identigante kaj eliminante tiujn kiuj kondukas al kontrau\u0306diroj.\nTio estis reago al la Sophist emfazo de retoriko.\nLa sokrata metodo serc\u0302as generalon, ofte kontrolitajn verojn ke formkredoj kaj ekzamenas ilin por determini sian konsistencon kun aliaj kredoj.\nSokrato kritikis la pli malnovan specon de studo de fiziko kiel tro sole konjekta kaj mankanta ion rilate al memkritiko.\nSokrato estis pli posta, en la vortoj de lia Pardonpeto, akuzis \"c\u0302ar li koruptas la junulon kaj ne kredas je la dioj kiujn la s\u0302tato kredas je, sed en aliaj novaj spiritaj estaj\u0302oj\".\nSokrato refutis tiujn asertojn, [16] sed estis jug\u0302ita al morto."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Aristotelo poste kreis sisteman programon de filozofio kiu estis teleologia: Movig\u0302o kaj s\u0302ang\u0302o estas priskribitaj kiel la faktigo de potencialoj jam en aj\u0302oj, lau\u0306 kiuj specoj de aj\u0302oj ili estas.\nEn lia fiziko, la suno iras c\u0302irkau\u0306 la tero, kaj multaj aj\u0302oj havas g\u0302in kiel parto de sia naturo kiu ili estas por homoj.\nC\u0302iu aj\u0302o havas formalan celon, finan celon, kaj rolon en kosma sinsekvo kun neinfluita proponinto.\nDum la Socratics insistis ke filozofio devus esti uzita por pripensi la praktikan demandon de la plej bona maniero vivi por homo (studo Aristotelo dividig\u0302is en etiko kaj politika filozofio), ili ne argumentis por iuj aliaj specoj de aplikata scienco.\nAristotelo asertis ke la homo scias aj\u0302on science \"en kiam li posedas konvinkig\u0302on alvenis certan manieron, kaj kiam la unuaj principoj sur kiu ke konvinkig\u0302o ripozas enestas konataj al li kun certeco\"."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Dum malfrua antikvaj\u0302o kaj la frua Mezepoko, la aristotela aliro al enketoj sur naturfenomenoj estis utiligita.\nLa kvar kialoj de Aristotelo preskribis ke kvar \"kial\" demandoj devus esti responditaj por klarigi aj\u0302ojn science.\nIu maljunega scio estis perdita, au\u0306 en kelkaj kazoj konservitaj en obskureco, dum la au\u0306tuno de la Romia Imperio kaj periodaj politikaj luktoj.\nTamen, la g\u0302eneralaj kampoj de scienco (au\u0306 \" fiziko \" c\u0302ar g\u0302i estis vokita) kaj multe de la g\u0302enerala scio de la praa mondo restis konservitaj tra la verkoj de la fruaj latinaj enciklopediistoj kiel Isidoro de Sevilo.\nTamen, la originaltekstoj de Aristotelo estis poste perditaj en Okcidenteu\u0306ropo, kaj nur unu teksto fare de Platono estis vaste konata, la Timeo , kiu estis la nura Platona dialogo, kaj unu el la malmultaj originaj verkoj de klasika fiziko, disponeblaj al latinaj legantoj en la frua Mezepoko.\nAlia origina laboro kiu akiris influon en tiu periodo estis la Almagesto de Ptolemeo, kiu enhavas geocentran priskribon de la sunsistemo."}, {"text_idx": "#000021", "text": "En la bizanca imperio, multaj grekaj scienctekstoj estis konservitaj en siriac tradukoj faritaj fare de grupoj kiel ekzemple la Nestorians kaj Monophysites.\nMultaj el tiuj pli poste estis tradukitaj en la araban sub la kalifujo, dum sur kiu multaj specoj de klasika lernado estis konservitaj kaj en kelkaj kazoj plibonig\u0302is."}, {"text_idx": "#000022", "text": "La House of Wisdom (Domo de Wisdom) estis establita en Abbasid-epoko\nBagdado, Irako, [22] kie la islama studo de Aristotelianismo prosperis.\nAl-Kindi (801-873) estis la unua el la islamaj peripatetaj filozofoj, kaj estas konata pro liaj klopodoj enkonduki grekan kaj helenisman filozofion en la araba mondo.\nLa Islama Ora Epoko prosperis formon tiu tempon g\u0302is la mongolinvadoj de la 13-a jarcento.\nIbn al-Haytham (Alhazen), same kiel lia antau\u0306ulo Ibn Sahl, konis la Optikon de Ptolemeo, kaj utiligis eksperimentojn kiel rimedon por akiri scion."}, {"text_idx": "#000023", "text": "En la pli posta mezepoka periodo, la unuaj universitatoj komencis aperi en Eu\u0306ropo, kaj postulo je latinaj tradukadoj kreskis (ekzemple, de la Toledo School of Translators (Toledo Lernejo de Tradukistoj), okcidentaj eu\u0306ropanoj komencis kolekti tekstojn skribitajn ne nur en la latina, sed ankau\u0306 latinaj tradukadoj de la greka, la araba, kaj la hebrea.\nManuskriptokopioj de Book of Optics (Libro de Optics) de Alhazen ankau\u0306 disvastig\u0302is en tuta Eu\u0306ropo antau\u0306 1240, [26] : Intro. p.xx kiel konstatite per g\u0302ia enkadrigo en Vitello Perspectiva .\nAparte, la tekstoj de Aristotelo, Ptolemeo, [f] kaj Eu\u0306klido, konservita en la Domoj de Sag\u0302eco, estis serc\u0302itaj inter katolikaj akademiuloj.\nLa enfluo de antikvaj tekstoj kau\u0306zis la Renesancon de la 12-a jarcento kaj la prosperado de sintezo de Katolikismo kaj Aristotelianismo konata kiel Scholasticism en okcidenta Eu\u0306ropo, kiu ig\u0302is nova geografia centro de scienco.\nEksperimento en tiu periodo estus komprenita kiel zorgema procezo de observado, priskribado, kaj klasifikado.\nUnu eminenta sciencisto en tiu epoko estis Roger Bacon.\nSkolastiko havis fortan fokuson en revelacio kaj dialektikrezonado, kaj iom post iom falis pro favoro dum la venontaj jarcentoj."}, {"text_idx": "#000024", "text": "(Kuprogravuro de Vesalius, 1543) Alhazen kontrau\u0306pruvis la teorion de Ptolemeo de vizio, [28] sed ne faris iujn ajn ekvivalentajn s\u0302ang\u0302ojn al la metafiziko de Aristotelo.\nLa scienca revolucio kuris samtempe al procezo kie elementoj de la metafiziko de Aristotelo kiel ekzemple etiko, teleologio kaj formala kau\u0306zeco malrapide falis pro favoro.\nAkademiuloj malrapide ekkomprenis ke la universo mem eble bone estos sen ambau\u0306 celo kaj etikaj imperativoj.\nMultaj el la restriktoj priskribitaj fare de Aristotelo kaj poste favorita fare de la Romkatolika Eklezio estis tiel defiitaj.\nTiu evoluo de fiziko plenigita perl celoj, etiko, kaj spirito, direkte al fiziko kie tiuj elementoj ne ludas integritan rolon, prenis jarcentojn."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Novaj evoluoj en optiko ludis rolon en la komenco de la Renesanco, kaj defiante longe-aktualajn metafizikajn ideojn en percepto, same kiel per kontribuado al la plibonigo kaj evoluo de teknologio kiel ekzemple la fotilo obscura kaj la teleskopo.\nAntau\u0306 kion ni nun scias kiel la Renesanco komencis, Roger Bacon, Vitello, kaj John Peckham c\u0302iu konstruis skolastikan ontologion sur kau\u0306za c\u0302eno komencanta kun sensacio, percepto, kaj finfine perceptadon de la individuaj kaj universalaj formoj de Aristotelo.\nModelo de vizio poste konata c\u0302ar perspektivismo estis ekspluatita kaj studita fare de la artistoj de la Renesanco.\nTiu teorio utiligas nur tri el la kvar kialoj de Aristotelo: formala, materialo, kaj fina."}, {"text_idx": "#000026", "text": "En la deksesa jarcento, Koperniko formulis heliocentran modelon de la sunsistemo male al la tercentra teorio de la Almagesto de Ptolemeo.\nTio estis bazita sur teoremo kiu la enorbitaj periodoj de la planedoj estas pli longaj kiam iliaj okulkavoj estas pli for de la centro de movig\u0302o, ke kiu li eltrovis ne konsentis kun la modelo de Ptolemeo."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Kepler kaj aliaj defiis la nocion ke la nura funkcio de la okulo estas percepto, kaj s\u0302ang\u0302ita la c\u0302effokuso en optiko de la okulo g\u0302is la disvastigo de lumo.\nKepler modeligis la okulon kiel akvo-plena vitrosfero kun aperturo antau\u0306 g\u0302i por modeligi la enirejpupilon.\nLi trovis ke la tuta lumo de ununura punkto de la sceno estis bildigita c\u0302e ununura punkto c\u0302e la dorsa flanko de la vitrosfero.\nLa optika c\u0302eno finig\u0302as sur la retino c\u0302e la dorsa flanko de la okulo.\n[g] Kepler estas plej konata, aliflanke, por plibonigado de la heliocentra modelo de Koperniko tra la eltrovo de la leg\u0302oj de Kepler de planeda movig\u0302o.\nKepler ne malaprobis aristotelan metafizikon, kaj priskribis sian laboron kiel serc\u0302on por la Harmony of the Spheres (Harmonio de la Sferoj)."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Galileo faris novigan uzon de eksperimento kaj matematiko.\nTamen, li ig\u0302is persekutita post kiam Urbano la 8-a benis Galileo'n por skribi koncerne la kopernikanan sistemon.\nGalileo utiligis argumentojn de la papo kaj metis ilin en la voc\u0302on de la naivulo en la laboron \"Dialogo Pri la Du C\u0302efa Mondo-Sistemoj\", kiu tre ofendis lin."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Kiel antau\u0306ulo al la Klerismo, Neu\u0306tono kaj Leibniz sukcesis pri evoluigado de nova fiziko, nun referite kiel klasika mekaniko, kiu povus esti konfirmita per eksperimento kaj klarigita uzante matematikon.\nLeibniz ankau\u0306 asimilis esprimojn de aristotela fiziko, sed nun estanta uzita lau\u0306 nova ne-teleologia maniero, ekzemple, \" energion \" kaj \" potencialon \" (modernaj versioj de aristotela\" energeian kaj potentia \").\nTio implicis s\u0302ang\u0302on en la vido de objektoj: Kie Aristotelo notis ke objektoj havas certajn denaskajn celojn kiuj povas esti aktualigitaj, objektoj nun estis rigarditaj kiel sen denaskaj celoj.\nEn la stilo de Francis Bacon, Leibniz supozis ke malsamaj specoj de aj\u0302oj c\u0302iuj funkcias lau\u0306 la samaj g\u0302eneralaj naturaj leg\u0302oj, kun neniuj specialaj formalaj au\u0306 finaj kialoj por c\u0302iu speco de aj\u0302o.\nEstas dum tiu periodo ke la vorto \"scienco\" iom post iom ig\u0302is pli ofte kutimis rilati al speco de postkuro de speco de scio, aparte kono de naturo - venante proksima en signifado por la malnova termino- \" fiziko.\""}, {"text_idx": "#000031", "text": "Scienco dum la klerismo estis dominita fare de sciencaj socioj kaj akademioj, kiuj havis plejparte anstatau\u0306igitajn universitatojn kiel centroj de scienca esplorado kaj evoluo.\nSocioj kaj akademioj ankau\u0306 estis la spino da la maturig\u0302o de la scienca profesio.\nAlia grava evoluo estis la popularigado de scienco inter c\u0302iam pli klera populacio.\nFilosofe prezentis publikon al multaj sciencaj teorioj, plej precipe tra la Encyclope\u0301die ou dictionnaire raisonne\u0301 des sciences kaj la popularigadon de Newtonianism de Voltaire same kiel de E\u0301milie du Cha\u0302telet, la franca tradukisto de Principia de Neu\u0306tono."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Kelkaj historiistoj markis la 18-an jarcenton kiel enuiga periodo en la historio de scienco kaj teknologio;\ntamen, la jarcento vidis signifajn akcelojn en la praktiko de medicino, matematiko, kaj fiziko;\nla evoluo de biologia taksonomio;\nnova kompreno de magnetismo kaj elektro;\nkaj la maturig\u0302o de kemio kiel disciplino, kiu establis la fundamentojn de moderna kemio."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Klerismo-filozofioj elektis mallongan historion de sciencaj antau\u0306uloj - Galileo, Boyle, kaj Neu\u0306tono'n c\u0302efe - kiel la gvidistojn kaj garantiantojn de siaj aplikoj de la eksterordinara koncepto de naturo kaj naturleg\u0302o al c\u0302iu fizika kaj socia kampo de la tago.\nEn tiu rilato, la lecionoj de historio kaj la sociaj strukturoj konstruitaj sur g\u0302i povus esti forj\u0302etitaj."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Frue en la 19-a jarcento, John Dalton proponis la modernan atomteorion, surbaze de la origina ideo de Demokrito de individiblaj partikloj nomitaj atomoj."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Kaj John Herschel kaj William Whewell sistemigis metodaron: c\u0302i-lasta elpensis la esprimon sciencisto.\nKiam Charles Darwin publikigis Origin of Species li establis evolucion kiel la dominan klarigon de biologia komplekseco.\nLia teorio de natura selektado disponigis naturan klarigon de kiel specioj originis, sed tio nur akiris larg\u0302an akcepton jarcenton poste."}, {"text_idx": "#000036", "text": "La leg\u0302oj de principo de konservado de energio, konservado de impeto kaj konservado de maso rekomendis tre stabilan universon kie povis ekzisti malgranda perdo de resursoj.\nKun la apero de la vapormas\u0302ino kaj la industria revolucio, ekzistis, aliflanke, pliigita kompreno tiel c\u0302iuj formoj de energio kiel difinite fare de Neu\u0306tono estis ne same utilaj;\nili ne havis la saman energiokvaliton.\nTiu realigo kau\u0306zis la evoluon de la leg\u0302oj de termodinamiko, en kiu la akumula energiokvalito de la universo estas vidita kiel konstante malkreskante: la entropio de la universo pliig\u0302as dum tempo."}, {"text_idx": "#000037", "text": "La elektromagneta teorio ankau\u0306 estis establita en la 19-a jarcento, kaj levis novajn demandojn kiuj povus ne facile esti responditaj uzante la kadron de Neu\u0306tono.\nLa fenomenoj kiuj permesus la dekonstruadon de la atomo estis malkovritaj en la lasta jardeko de la 19-a jarcento: la eltrovo de Rentgenradioj inspiris la eltrovon de radioaktiveco.\nEn la venonta jaro venis la eltrovo de la unua subatoma partiklo, la elektrono."}, {"text_idx": "#000038", "text": "La fizika relativeco de Einstein kaj la evoluo de kvantuma mekaniko kau\u0306zis la anstatau\u0306igon de klasika mekaniko kun nova fiziko kiu enhavas du partojn kiuj priskribas la malsamajn specojn de okazaj\u0302oj en naturo."}, {"text_idx": "#000039", "text": "En la unua duono de la jarcento, la evoluo de antibiotikoj kaj artefarita sterko igis tutmondan homan log\u0302antarkreskon ebla.\nEn la sama tempo, la strukturo da la atomo kaj g\u0302ia nukleo estis malkovritaj, kau\u0306zante la liberigon de \" atomenergio \" ( nuklea energio).\nKrome, la ampleksa uzo da teknologia novigado stimulita per la militoj de tiu jarcento kau\u0306zis revoluciojn en transportado ( au\u0306toj kaj aviadiloj), la evoluo de ICBMoj, spackonkurso, kaj atomvetarmado."}, {"text_idx": "#000040", "text": "La molekula strukturo de DNA estis malkovrita en 1953.\nLa eltrovo de la kosma fona radiado en 1964 kondukis al malakcepto de la Stabila S\u0302tata teorio de la universo en favoro de la praeksplodo-teorio de Georges Lemai\u0302tre."}, {"text_idx": "#000041", "text": "La evoluo de spacvojag\u0302o en la dua duono de la jarcento permesis la unuajn astronomiajn mezuradojn faritajn sur au\u0306 proksime de aliaj objektoj en spaco, inkluzive de pilotataj alterig\u0302oj sur la Luno.\nSpacteleskopoj kau\u0306zas multajn eltrovaj\u0302ojn en astronomio kaj kosmologio."}, {"text_idx": "#000042", "text": "G\u0302eneraligita uzo de integraj cirkvitoj en la lasta kvartalo de la 20-a jarcento kombinita per komunikaj satelitoj kau\u0306zis revolucion en informa teknologio kaj la pliig\u0302o de la tutmonda interreto kaj mova komputiko, inkluzive de dolortelefonoj.\nLa bezono de amassistemigigo de longaj, interplektitaj kau\u0306zaj katenoj kaj grandaj kvantoj de datenoj kau\u0306zis la pliig\u0302on de la kampoj de sistema teorio kaj komputil-helpata scienca modeligado, kiuj estas parte bazitaj sur la aristotela paradigmo."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Damag\u0302aj mediaj temoj kiel ekzemple ozonperdo, acidig\u0302o, eu\u0306trofig\u0302o kaj klimata s\u0302ang\u0302o venis al la atento de publiko en la sama periodo, kaj kau\u0306zis la komencon de mediscienco kaj media teknologio.\nEn artikolo, (1967 ) Lynn Townsend White Jr. kulpigis la ekologian krizon sur la historia malkresko de la nocio de spirito en naturo."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Kun la eltrovo de la Higgs-bosono en 2012, la lasta partiklo antau\u0306dirita de la Norma modelo de partikla fiziko estis trovita.\nEn 2015, gravitaj ondoj, antau\u0306diritaj de g\u0302enerala relativeco jarcenton antau\u0306e, unue estis observitaj."}, {"text_idx": "#000045", "text": "La scienca metodo serc\u0302as objektive klarigi la okazaj\u0302ojn de naturo lau\u0306 reproduktebla maniero.\n[h] klariga pensa eksperimento au\u0306 hipotezo estas prezentitaj kiel klarigo uzanta principojn kiel ekzemple ekonomio (ankau\u0306 konata kiel \" raziklingo de Ockham \") kaj estas g\u0302enerale atenditaj serc\u0302i Konsiliencon - konvenante bone kun aliaj akceptitaj faktoj ligitaj al la fenomenoj.\nTiu nova klarigo estas utiligita por fari malpruveblajn prognozojn kiuj estas testeblaj per eksperimento au\u0306 observado.\nLa prognozoj estas pos\u0302totaj antau\u0306 konfirma eksperimento au\u0306 observado estas serc\u0302ita, kiel pruvo ke neniu fingrumado okazis.\nMarasmo de prognozo estas signoj de progreso.\n[mi] [j] Tio estas farita parte tra observado de naturfenomenoj, sed ankau\u0306 tra eksperimentado kiu provas simuli naturajn okazaj\u0302ojn sub kontrolitaj kondic\u0302oj kiel konvene al la disciplino (en la observaj sciencoj, kiel ekzemple astronomio au\u0306 geologio, antau\u0306dirita observado eble prenos la lokon de kontrolita eksperimento).\nEksperimentado estas aparte grava en scienco por helpi establi kau\u0306zajn rilatojn (por eviti la korelaciomisrezonon)."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Kiam hipotezo pruvas nekontentiga, g\u0302i estas au\u0306 modifita au\u0306 forj\u0302etita.\nSe la hipotezo postvivis testadon, g\u0302i povas ig\u0302i adoptita en la kadron de scienca teorio, logike argumentita, mem-kohera modelo au\u0306 kadro por priskribado de la konduto de certaj naturfenomenoj.\nTeorio tipe priskribas la konduton de multe pli larg\u0302aj aroj de fenomenoj ol hipotezo;\nofte, granda nombro da hipotezoj povas esti logike kunligita de ununura teorio.\nTiel teorio estas hipotezo klariganta diversajn aliajn hipotezojn.\nEn tiu vejno, teorioj estas formulitaj lau\u0306 la plej multaj el la samaj sciencaj principoj kiel hipotezoj.\nAldone al testado de hipotezoj, sciencistoj ankau\u0306 povas generi modelon, provon priskribi au\u0306 prezenti la fenomenon lau\u0306 logika, fizika au\u0306 matematika reprezentantaro kaj generi novajn hipotezojn kiuj povas esti testitaj, surbaze de observeblaj fenomenoj."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Prezentante eksperimentojn por testi hipotezojn, sciencistoj povas havi preferon por unu rezulto super alia, kaj tiel estas grave certigi ke scienco kiel tutaj\u0302o povas elimini tiun biason.\nTio povas esti atingita per zorgema eksperimenta dizajno, travidebleco, kaj detalema kolegrevizia procezo de la eksperimentaj rezultoj same kiel ajnaj konkludoj.\nPost la rezultoj de eksperimento estas sciigitaj au\u0306 publikigita, ke estas normala praktiko por sendependaj esploristoj duobla-kontroli kiel la esplorado estis prezentita, kaj al sekvaj\u0302o prezentante similajn eksperimentojn por determini kiom fidindaj la rezultoj eble estos.\nPrenita en g\u0302ia tuteco, la scienca metodo enkalkulas tre kreivan problemsolvon minimumigante iujn ajn efikojn de subjektiva biaso sur la parto de it'oj uzantoj (aparte la konfirmobiaso)."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Matematiko estas esenca al la sciencoj.\nUnu grava funkcio de matematiko en scienco estas la rolo kiun g\u0302i s\u0302ajnigas esti en la esprimo de sciencaj modeloj.\nObservi kaj kolekti mezuradojn, same kiel hipotezadon kaj antau\u0306diraj, ofte postulas ampleksan uzon de matematiko.\nEkzemple, aritmetiko, algebro, geometrio, trigonometrio, kaj kalkulado estas tute esencaj al fiziko.\nPraktike c\u0302iu branc\u0302o de matematiko havas aplikojn en scienco, inkluzive de \"puraj\" areoj kiel ekzemple nombroteorio kaj topologio."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Statistikaj metodoj, kiuj estas matematikaj teknikoj por resumado kaj analizado de datenoj, permesas al sciencistoj taksi la nivelon de fidindeco kaj la intervalo de vario en eksperimentaj rezultoj.\nStatistika analizo ludas fundamentan rolon en multaj lokoj da kaj la natursciencoj kaj sociosciencoj."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Komputila scienco uzas komputforton simuli real-mondajn situaciojn, ebligante pli bonan komprenon de sciencaj problemoj ol formala matematiko sole povas atingi.\nLau\u0306 la asocio por Industrial kaj Aplika matematiko, komputado nun estas same grava kiel teorio kaj eksperimento en avancado de scienca scio."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Aliaj formalaj sciencoj inkludas informan teorion, sisteman teorion, decidan teorion kaj teorian lingvistikon.\nTiaj sciencoj implikas la studon de klare difinitaj abstraktaj sistemoj kaj dependas peze de matematiko.\nIli ne implikas empiriajn procedurojn, iliaj rezultoj estas derivitaj logike de siaj difinoj kaj estas analizaj en naturo."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Partoj de la naturaj kaj sociosciencoj kiuj estas bazitaj sur empiriaj rezultoj sed kiuj dependas peze de matematika evoluo inkludas matematikan financon, matematikajn fizikojn, matematikan kemion, matematikan biologion kaj matematikan ekonomikon."}, {"text_idx": "#000053", "text": "C\u0302u matematiko mem estas konvene klasifikita kiel scienco estis demando pri iu debato.\nKelkaj pensuloj vidas matematikistojn kiel sciencistoj, koncerne fizikajn eksperimentojn tiel malgravajn au\u0306 matematikajn pruvojn kiel ekvivalentoj al eksperimentoj.\nAliaj ne vidas matematikon kiel scienco c\u0302ar g\u0302i ne postulas eksperimentan teston de siaj teorioj kaj hipotezoj.\nMatematikteoremoj kaj formuloj akirig\u0302as per logikaj derivaj\u0302oj kiuj supozas aksiomajn sistemojn, prefere ol la kombinaj\u0302o de empiria observado kaj logika rezonado kiu estis konata kiel la scienca metodo.\nG\u0302enerale, matematiko estas klasifikita tiel formala scienco, dum naturaj kaj sociosciencoj estas klasifikitaj kiel empiriaj sciencoj."}, {"text_idx": "#000054", "text": "La scienca komunumo estas la grupo de c\u0302iuj interrilatantaj sciencistoj.\nG\u0302i inkludas multajn sub-komunumojn laborantajn pri specialaj sciencaj kampoj, kaj ene de akurataj institucioj;\ninterfakaj kaj trans-instituciaj agadoj ankau\u0306 estas signifaj."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Sciencaj kampoj estas ofte dividitaj en du gravajn grupojn:\nnatursciencoj, kiuj studaj naturfenomenoj (inkluzive de biologia vivo), kaj sociosciencoj, kiu studa homa konduto kaj socioj.\nTiuj estas ambau\u0306 empiriaj sciencoj, kio signifas ke ilia scio devas esti bazita sur observeblaj fenomenoj kaj kapabla je estado testis pri sia valideco de aliaj esploristoj laborantaj sub la samaj kondic\u0302oj.\nEkzistas ankau\u0306 rilataj disciplinoj kiuj estas grupigitaj en interfakajn aplikatajn sciencojn, kiel ekzemple ing\u0302enieristiko kaj medicino.\nEne de tiuj kategorioj estas specialecaj sciencaj kampoj kiuj povas inkludi partojn de aliaj sciencaj disciplinoj sed ofte posedi sian propran nomenklaturon kaj kompetentecon."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Matematiko, kiu estas klasifikita kiel formala scienco, [56] [57] havas kaj similecojn kaj diferencojn kun la empiriaj sciencoj (la naturaj kaj sociosciencoj).\nG\u0302i estas simila al empiriaj sciencoj en tio kiun g\u0302i implikas al objektiva, zorgema kaj sistema studo de areo de scio;\ng\u0302i estas malsama pro sia metodo de konfirmado de sia scio, uzante apriore prefere ol empiriaj metodoj.\nLa formalaj sciencoj, kiuj ankau\u0306 inkludas statistikojn kaj logikon, estas decidaj al la empiriaj sciencoj.\nGravaj progresoj en formala scienco ofte kau\u0306zis gravajn progresojn en la empiriaj sciencoj.\nLa formalaj sciencoj estas esencaj en la formado de hipotezoj, teorioj, kaj leg\u0302oj, [59] kaj en malkovrado kaj priskribado kiel aferoj funkcias (natursciencoj) kaj kiel homoj pensas kaj agas (sociosciencoj)."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Krom g\u0302ia larg\u0302a signifo, la vorto \"scienco\" foje povas specife rilati al fundamentaj sciencoj (matematiko kaj natursciencoj) sole.\nScienclernejoj au\u0306 kapabloj ene de multaj institucioj estas aparta de tiuj por medicino au\u0306 ing\u0302enieristiko, c\u0302iu el kiu estas aplikata scienco."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Kleraj socioj por la komunikado kaj apogo al scienca penso kaj eksperimentado ekzistis ekde la renesanco.\nLa plej maljuna pluviva institucio estas la itala Accademia dei Lincei kiu estis establita en 1603.\nLa respektiva Nacia Academies of Science (Akademioj de Science) estas eminentaj institucioj kiuj ekzistas en kelkaj landoj, komencig\u0302ante kun la brita Reg\u0302a Societo de Londono en 1660 [62] kaj la franca Acade\u0301mie des Sciences en 1666."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Grandega intervalo de scienca literaturo estas publikigita.\nSciencaj j\u0302urnaloj komunikas kaj dokumentas la rezultojn de esplorado arang\u0302ita en universitatoj kaj diversaj aliaj esplorinstitucioj, funkciante kiel arkiva noto pri scienco.\nLa unuaj sciencaj j\u0302urnaloj, Journal des Sc\u0327avans sekvita fare de la Filozofia Transformado , komencis publikigon en 1665.\nPost tiu tempo la tutsumo de aktivaj periodaj\u0302oj konstante pliig\u0302is.\nEn 1981, unu takso por la nombro da sciencaj kaj teknikaj j\u0302urnaloj en publikigo estis 11,500.\nLa United States National Library of Medicine (Unuig\u0302inta S\u0302tatoj-Nacia Biblioteko de Medicino) nuntempe indeksas 5,516 j\u0302urnalojn kiuj enhavas artikolojn en temoj ligitaj al la vivsciencoj.\nKvankam la j\u0302urnaloj estas en 39 lingvoj, 91 procentoj de la indeksitaj artikoloj estas publikigitaj en la angla."}, {"text_idx": "#000061", "text": "La plej multaj sciencaj j\u0302urnaloj kovras ununuran sciencan kampon kaj publikigas la esploradon ene de tiu kampo;\nla esplorado estas normale esprimita en la formo de scienca artikolo.\nScienco farig\u0302is tiel penetra en modernaj socioj ke g\u0302i estas g\u0302enerale konsiderita necesa komuniki la atingojn, novaj\u0302on, kaj ambiciojn de sciencistoj al pli larg\u0302a log\u0302antaro."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Sciencrevuoj kiel ekzemple New Scientist , Science & Vie , kaj Scientific American servas la bezonojn de multe pli larg\u0302a legantaro kaj disponigas ne-teknikan resumon de popularaj areoj de esplorado, inkluzive de rimarkindaj eltrovaj\u0302oj kaj progresoj en certaj kampoj de esplorado.\nScienclibroj engag\u0302as la intereson de multaj pli da homoj.\nTang\u0302ante, la sciencfikcio g\u0302enro, c\u0302efe mirinda en naturo, engag\u0302as la publikan fantazion kaj elsendas la ideojn, se ne la metodojn, de scienco."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Lastatempaj laboroj por intensigi au\u0306 evoluigi ligilojn inter scienco kaj ne-sciencaj disciplinoj kiel ekzemple literaturo au\u0306 pli specife, poezion, inkludas la Creative Writing Science rimedon evoluigitan tra la Reg\u0302a Literatura Fondaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Scienco historie estis vire dominata kampo, kun kelkaj rimarkindaj esceptoj.\n[k] virinoj renkontis konsiderindan diskriminacion en scienco, multe kiel jes en aliaj lokoj de vire dominataj socioj, kiel ekzemple ofte estado similitaj al labors\u0302ancoj kaj neis krediton por sia laboro.\n[l] Ekzemple, Christine Ladd (1847-1930) povis enmeti PhD-programon kiel \"C.\nChristine \"Kitty\" Ladd kompletigis la postulojn en 1882, sed estis aljug\u0302ita s\u0302ian gradon nur en 1926, post kariero kiu enhavis la algebron de logiko (vidu vertabelon), kolorvidon, kaj psikologion.\nS\u0302ia laboro iris antau\u0306 famaj esploristoj kiel Ludwig Wittgenstein kaj Charles Sanders Peirce.\nLa atingoj de virinoj en scienco ricevis al sia spitemo de sia tradicia rolo kiel laboristoj ene de la hejma sfero."}, {"text_idx": "#000065", "text": "En la malfrua 20-a jarcento, aktiva rekrutado de virinoj kaj elimino de institucia diskriminacio surbaze de sekso tre pliigis la nombron da virinsciencistoj, sed grandaj seksoomalegalecoj restas en kelkaj kampoj;\npli ol duono de novaj biologoj estas inaj, dum 80% de PhD'oj en fiziko ricevas al viroj.\n[ citaj\u0302o bezonis ] feministoj asertas ke tio estas la rezulto de kulturo prefere ol denaska diferenco inter la seksoj, kaj kelkaj eksperimentoj montris ke gepatroj defias kaj klarigas pli al knaboj ol knabinoj, demandante al ili reflekti pli profunde kaj logike.\nEn la frua parto de la 21-a jarcento, en Ameriko, virinoj gajnis al 50.3% bakalau\u0306rojn, 45.6% magistrojn, kaj 40.7% de PhD'oj en scienco kaj ing\u0302enieristikkampoj kun virinoj gajnantaj pli ol duonon de la gradoj en tri kampoj: Psikologio (proksimume 70%), Sociosciencoj (proksimume 50%), kaj Biology (proksimume 50-60%).\nTamen, kiam g\u0302i venas al la Fizikaj sciencoj, Geosciences, Math, Engineering, kaj Komputado, virinoj gajnis malpli ol duono de la gradojn.\nTamen, vivstilelekto ankau\u0306 ludas gravan rolon en ina engag\u0302ig\u0302o en scienco;\nvirinoj gravedaj infanoj estas 28% malpli vers\u0302ajna preni permanentofic-celajn poziciojn pro laboro-vivo-ekvilibrotemoj, [72] kaj inaj gradstudantoj interesi en karieroj en esplormalkreskoj dramece dum la kurso de gimnazio, dum tio de iliaj virakolegaj restaj\u0302oj sens\u0302ang\u0302a."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Sciencpolitiko estas areo de publika politiko koncernita kun la politikoj kiuj influas la konduton de la scienca entrepreno, inkluzive de esplorfinancado, ofte en traktado de aliaj naciapolitikaj celoj kiel ekzemple teknologia novigado por antau\u0306enigi komercan produkt-evoluigon, armilevoluon, sanservon kaj median monitoradon.\nSciencpolitiko ankau\u0306 rilatas al la ago da aplikado de scienca scio kaj interkonsento al la evoluo de publikaj politikoj.\nSciencpolitiko tiel traktas la tutan domajnon de temoj kiuj implikas la natursciencojn.\nLau\u0306 publika politiko estanta maltrankvila c\u0302irkau\u0306 la bonfarto de g\u0302iaj civitanoj, scienco la celo de politiko estas pripensi kiel scienco kaj teknologio povas plej bone servi publikon."}, {"text_idx": "#000067", "text": "S\u0302tatpolitiko influis la financadon de publikaj konstrulaboroj (kiel ekzemple la konstruing\u0302enierikverkoj en hidrau\u0306la tekniko da Sunshu Ao (\u5b6b\u53d4\u6556 7-a c. BCE), Ximen Bao (\u897f\u9580\u8c79 5-a c.BCE), kaj Shi Chi (4-a c. BCE) kaj sciencon dum miloj da jaroj.\nTiuj verkoj minimume originas de la tempo de la Mohists, kiu inspiris la studon de logiko dum la periodo de la Hundred Schools of Thought (Cent Lernejoj de Penso), kaj la studon de defensivaj fortikaj\u0302oj (kiel ekzemple la C\u0302ina Muro, kiu dau\u0306ris 2000 jarojn por kompletigi) dum la Militanta s\u0302tatperiodo en C\u0302inio.\nEn Britio, registara aprobo da la Reg\u0302a Societo de Londono en la 17-a jarcento rekonis sciencan komunumon kiu ekzistas al tiu tago.\nLa profesiigo de scienco, komencita en la 19-a jarcento, estis parte ebligita per la kreado de sciencaj organizaj\u0302oj kiel ekzemple la National Academy of Sciences (Nacia Akademio de Sciencoj), la Imperiestro Wilhelm Instituto, kaj s\u0302tatfinancado de universitatoj de iliaj respektivaj nacioj.\nPublika politiko povas rekte influi la financadon de altkostoekipaj\u0302o kaj intelektan infrastrukturon por industria esplorado disponigante impostalogojn al tiuj organizoj tiu fondaj\u0302esplorado.\nVannevar Bush, direktoro de la Office of Scientific Research (Oficejo de Scienca esplorado) kaj Evoluo por Usono-registaro, la frontulo de la Nacia Scienca Fonduso, skribis en julio 1945 ke \"Scienco estas bonorda konzerno de registaro.\""}, {"text_idx": "#000068", "text": "Scienco- kaj teknologio esplorado ofte estas financita tra konkurenciva procezo en kiu eblaj esplorprojektoj estas analizitaj kaj nur la plej esperigaj ricevas financadon.\nTiaj procezoj, kiuj estas kuro per registaro, entreprenoj, au\u0306 fondusoj, asignas malabundajn financon.\nTotala esplorfinancado en la plej multaj industrilandoj estas inter 1.5% kaj 3% de MEP.\nEn la OECD, c\u0302irkau\u0306 du trionoj de esplorado kaj evoluo en sciencaj kaj teknikaj kampoj estas arang\u0302ita je industrio, kaj 20% kaj 10% respektive per universitatoj kaj registaro.\nLa registarfinancadproporcio en certaj industrioj estas pli alta, kaj g\u0302i dominas esploradon en socioscienco kaj homscienco.\nSimile, kun kelkaj esceptoj (ekz. bioteknologio) registaro disponigas la plejparton de la financoj por baza scienca esplorado.\nEn komerca esplorado kaj evoluo, c\u0302iuj krom la plej esplorad-orientitaj entreprenoj temigas pli peze preskau\u0306-esprimajn komercigeblecojn prefere ol \" blu-c\u0302ielaj \" ideoj au\u0306 teknologioj (kiel ekzemple fuzio)."}, {"text_idx": "#000069", "text": "La amaskomunikiloj renkontas kelkajn premojn kiuj povas malhelpi ilin precize prezentado de konkurantaj sciencaj asertoj lau\u0306 sia kredindeco ene de la scienca komunumo kiel tutaj\u0302o.\nDeterminante kiom multe da pezo por doni malsamaj flankoj en scienca debato povas postuli konsiderindan kompetentecon koncerne la aferon.\nMalmultaj j\u0302urnalistoj havas realan sciencan scion, kaj ec\u0302 batis raportistojn kiuj scias grandan interkonsenton pri certaj sciencaj temoj povas esti sensciaj c\u0302irkau\u0306 aliaj sciencaj temoj ke ili estas subite petitaj kovri."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Multaj temoj difektas la rilaton de scienco al la amaskomunikilaro kaj la uzo de scienco kaj sciencaj argumentoj de politikistoj.\nKiel tre larg\u0302a g\u0302eneralaj\u0302o, multaj politikistoj serc\u0302as certecojn kaj faktojn dum sciencistoj tipe ofertas vers\u0302ajnecojn kaj avertrimarkojn.\nTamen, la kapablo de politikistoj esti au\u0306dita en la amaskomunikiloj ofte distordas la sciencan komprenon de publiko.\nEkzemploj en Britio inkludas la disputon pri la MMR\ninokulado, kaj la malvola eksig\u0302o en 1988 de ministro, Edwina Currie, por rivelado de la alta vers\u0302ajneco ke baterio kulturis ovojn estis poluita kun Salmonella ."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Diversaj agadoj estas evoluigitaj por faciligi komunikadon inter la popolo kaj scienco/sciencistoj, kiel ekzemple sciencatingo, publikan konscion de scienco, scienckomunikadon, sciencfestivalojn, civitansciencon, sciencoj\u0302urnalismon, publikan sciencon, kaj popularsciencon.\nVidu Scienco kaj publikon por rilataj konceptoj."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Scienco estas reprezentita je la \"S\" en TIGO kampoj."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Labori kun sciencistojn kutime prenas por koncedite aron de bazaj supozoj kiuj estas necesaj por pravigi la sciencan metodon: (1)\nke ekzistas objektiva realeco partumita fare de c\u0302iuj raciaj observantoj;\nke tiu objektiva realeco estas regita per naturleg\u0302oj;\nke tiuj leg\u0302oj povas esti malkovritaj per sistema observado kaj eksperimentado.\nFilozofio de scienco serc\u0302as profundan komprenon da kion tiuj subestaj supozoj signifas kaj c\u0302u ili estas validaj."}, {"text_idx": "#000075", "text": "La kredo ke sciencaj teorioj devus kaj reprezentu metafizikan realecon estas konataj kiel realismo.\nG\u0302i povas esti komparita al kontrau\u0306-realismo, la projekcio ke la sukceso de scienco ne dependas de g\u0302i estante preciza koncerne neobserveblajn unuojn kiel ekzemple elektronoj.\nUnu formo de kontrau\u0306-realismo estas idealismo, la kredo ke la menso au\u0306 konscio estas la plej baza esenco, kaj ke c\u0302iu menso generas sian propran realecon.\n[m] En idealisma mondkoncepto, kio estas vera por unu menso ne devas esti vera por aliaj mensoj."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Ekzistas malsamaj direktoj en filozofio de scienco.\nLa plej populara pozicio estas empirio, [n] kiu diras ke scio estas kreita per procezo implikanta observadon kaj ke sciencaj teorioj estas la sekvo de g\u0302eneraligoj de tiaj observaj\u0302oj.\nEmpirio g\u0302enerale ampleksas induktivismon, pozicion kiu provas klarigi lau\u0306 la manieron ke g\u0302eneralaj teorioj povas esti pravigitaj per la finhava nombro da observaj\u0302homoj povas fari kaj tial la finhavan kvanton de empiria indico havebla konfirmi sciencajn teoriojn.\nTio estas necesa c\u0302ar la nombro da prognozoj tiuj teorioj faras estas senfina, kio signifas ke ili ne povas esti konataj de la finhava kvanto de indico utiliganta deduktan logikon nur.\nMultaj versioj de empirio ekzistas, kun la superregajn estas Bayesianism [86] kaj la hypothetic-dedukta metodo."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Empirio staris kontraste al raciismo, kiun la pozicio origine asociis kun Descartes, kiu diras ke scio estas kreita per la homa intelekto, ne per observado.\nKritika raciismo estas kontrastada 20-ajarcenta aliro al scienco, unue difinita fare de au\u0306stra-brita filozofo Karl Popper.\nPus\u0302butono malaprobis lau\u0306 la manieron ke tiu empirio priskribas la ligon inter teorio kaj observado.\nLi asertis ke teorioj ne estas generitaj per observado, sed ke observado estas farita en la lumo da teorioj kaj ke la nura maniero kiel teorio povas esti trafita per observado estas kiam g\u0302i venas en konflikto kun g\u0302i.\nPus\u0302butono proponis anstatau\u0306igantan verifiabilecon kun falspruveblo kiel la orientilon de sciencaj teorioj kaj anstatau\u0306igi indukton kun falsaj\u0302o kiel la empiria metodo.\n: 68 Pus\u0302butono plue asertis ke ekzistas fakte nur unu universala metodo, ne specifa por scienco: la negativa metodo de kritiko, testo kaj eraro.\nG\u0302i kovras c\u0302iujn produktojn de la homanimo, inkluzive de scienco, matematiko, filozofio, kaj arto."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Alia aliro, instrumentalismo, ordinarlingve nomita \"silentis kaj multobligas,\" [90] emfazas la utilecon de teorioj kiel instrumentoj por klarigado kaj antau\u0306dirado de fenomenoj.\nG\u0302i rigardas sciencajn teoriojn kiel nigrajn kestojn kun nur ilia kontribuaj\u0302o (komencaj kondic\u0302oj) kaj produktaj\u0302o (prognozoj) estantajn signifa.\nSekvoj, teoriaj unuoj, kaj logika strukturo estas asertita esti io c\u0302irkau\u0306 kiu devus simple esti ignorita kaj ke sciencistoj ne devus plendeti (vidu interpretoj de kvantuma mekaniko).\nProksime al instrumentalismo estas helpema empirio, lau\u0306 kiu la c\u0302efkriterio por la sukceso de scienca teorio estas c\u0302u kio kiun g\u0302i diras koncerne observeblajn unuojn estas vera."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Paul Feyerabend avancis la ideon de epistemologia anarkiismo, kiu diras ke ekzistas neniuj utilaj kaj escept-liberaj metodikaj reguloj regantaj la progreson de scienco au\u0306 la kreskon de scio kaj ke la ideo ke scienco povas au\u0306 devus funkciigi lau\u0306 universalaj kaj fiksaj reguloj estas nerealismaj, malutilegaj kaj damag\u0302a al scienco mem.\nFeyerabend rekomendas traktantan sciencon kiel ideologio kune kun aliaj kiel ekzemple religio, magio, kaj mitologio, kaj konsideras la dominecon de scienco en socioau\u0306toritatisma kaj nepravigebla.\nLi ankau\u0306 asertis (kune kun Imre Lakatos) [ j\u0302etdiskoj ] ke la limadproblemo de distingado de scienco de pseu\u0306doscienco pro objektivaj kialoj ne estas ebla kaj tiel mortiga al la nocio de scienco kuranta lau\u0306 fiksaj, universalaj reguloj.\nFeyerabend ankau\u0306 deklaris ke scienco ne havas indicon por siaj filozofiaj preskriboj, precipe la nocion de homogeneco de leg\u0302o kaj procezo trans tempo kaj spaco."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Finfine, alia aliro ofte citita en debatoj de scienca skeptiko kontrau\u0306 kontestataj movadoj kiel \" kreadscienco \" estas metodika naturalismo.\nG\u0302ia c\u0302efpunkto estas ke diferenco inter naturaj kaj supernaturaj klarigoj devus esti farita kaj ke scienco devus esti limigita metodike al naturaj klarigoj.\n[o] Ke la restrikto estas simple metodikaj (prefere ol ontologiaj) rimedoj ke scienco ne devus pripensi supernaturajn klarigojn mem, sed ne devus aserti ilin por esti malg\u0302usta au\u0306.\nAnstatau\u0306e, supernaturaj klarigoj devus esti lasitaj demando pri persona kredo ekster la amplekso de scienco.\nMetodika naturalismo asertas ke bonorda scienco postulas striktan sekvadon al empiria studo kaj sendependa konfirmo kiel procezo por konvene formig\u0302i kaj analizi klarigojn por observeblaj fenomenoj.\nLa foresto de tiuj normoj, argumentoj de au\u0306toritato, influis observajn studojn kaj aliaj komunaj misrezonoj estas ofte cititaj fare de subtenantoj de metodika naturalismo kiel karakterizaj\u0302o de la ne-scienco kiun ili kritikas."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Scienca teorio estas empiria [n] [95] kaj c\u0302iam estas malferma al falsaj\u0302o se nova indico estas prezentita.\nTio estas, neniu teorio iam estas konsiderita strikte certa sciencon akceptas la koncepton de falibilismo.\n[p] La filozofo de scienco Karl Popper akre distingis veron de certeco.\nLi skribis ke scienca scio \"konsistas el la serc\u0302o por vero\", sed g\u0302i \"ne estas la serc\u0302o por certeco ...\nC\u0302iu homa scio estas mankhava kaj tial necerta.\""}, {"text_idx": "#000083", "text": "Stanovich ankau\u0306 asertas ke scienco evitas serc\u0302i \"magiokuglon\";\ng\u0302i evitas la unu-kialan misrezonon.\nTio signifas de ke sciencisto ne demandus simple \"Kio la kialo estas ...\n\", sed prefere \"de Kio la plej signifaj kialoj estas ...\nTio estas aparte la kazo en la pli makroskopaj kampoj de scienco (ekz. psikologio, fizika kosmologio).\n: 141-47 Kompreneble, esplorado ofte analizas malmultajn faktorojn tuj, sed tiuj c\u0302iam estas aldonitaj al la longa listo de faktoroj kiuj estas plej gravaj por pripensi.\n: 141-47 Ekzemple, sciante la detalojn pri la genetiko, au\u0306 ilia historio de nur persono kaj edukado, au\u0306 la aktuala situacio eble ne klarigas konduton, sed profunda kompreno de c\u0302iuj tiuj variabloj kombinitaj povas esti tre prognoza."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Studfako au\u0306 konjekto kiu maskas kiel scienco en provo aserti legitimecon ke g\u0302i ne alie povus atingi estas foje referita kiel pseu\u0306doscienco, marg\u0302ena scienco, au\u0306 fatrasscienco.\n[r] fizikisto Richard Feynman kreis la termino- \" kargosektosciencon \" por kazoj en kiuj esploristoj kredas ke ili faras sciencon c\u0302ar iliaj agadoj havas la kontaktig\u0302eman aspekton de scienco sed fakte malhavas la \"specon de ekstrema honesteco\" kiu permesas al iliaj rezultoj esti rigore analizitaj.\nDiversaj specoj de komerca reklamado, intervalante de ekzaltig\u0302o g\u0302is frau\u0306do, povas fali en tiujn kategoriojn."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Povas ankau\u0306 ekzisti elemento da politika au\u0306 ideologia biaso sur c\u0302i flankoj de sciencaj debatoj.\nFoje, esplorado povas esti karakterizita kiel \"malbona scienco\", esplorado kiu povas esti bon-celita sed estas fakte malg\u0302usta, malnovig\u0302inta, nekompleta, au\u0306 tro-simplified ekspozicioj de sciencaj ideoj.\nLa esprimo \" scienca miskonduto \" rilatas al situacioj kiel ekzemple kie esploristoj intencite misprezentis siajn publikigitajn datenojn au\u0306 intence donis krediton por eltrovaj\u0302o al la malg\u0302usta persono."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Kvankam enciklopedioj kiel ekzemple la fl de Plinio (77 p.K.) Naturhistorio ofertis lau\u0306diran fakton, ili pruvis nefidindaj.\nSkeptika sinteno, postulanta metodon de pruvo, estis la praktika pozicio prenita por trakti nefidindan scion.\nJam 1000 jaroj antau\u0306e, akademiuloj kiel ekzemple Alhazen ( Doubts Concerning Ptolemy ), Roger Bacon, Vitelono, John Pecham, Francis Bacon (1605), kaj C. S. Peirce (1839-1914) disponigis la komunumon por trakti tiujn punktojn de necerteco.\nAparte, erariga rezonado povas esti rivelita, kiel ekzemple \" asertado de la sekva.\""}, {"text_idx": "#000087", "text": "\"Se viro komencos kun certecoj, li devas finig\u0302i en duboj;\nsed se li estos kontenta al komenci kun dubas, li devas finig\u0302i en certecoj.\""}, {"text_idx": "#000088", "text": "La metodoj de enketo en problemon estis konataj dum miloj da jaroj, [105] kaj etendas preter teorio por trejni.\nLa uzo de mezuradoj, ekzemple, estas praktika aliro al solvi disputojn en la komunumo."}, {"text_idx": "#000089", "text": "John Ziman substrekas ke intersubjektiva padronrekono estas fundamenta al la kreado de c\u0302iu scienca scio.\n: 44 Ziman montras kiel sciencistoj povas identigi padronojn al unu la alian trans jarcentoj;\nli nomas tiun kapablon \"percepta konsentemo.\"\n: 46 Li tiam faras konsentemon, kondukante al interkonsento, la provilo de fidinda scio."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Pro la kreskanta komplekseco de informoj kaj specialig\u0302o de sciencistoj, la plej granda parto de la avangarda esplorado hodiau\u0306 estas farita fare de bon-financitaj grupoj de sciencistoj, prefere ol individuoj.\nD.K. Simonton notas ke pro la larg\u0302o de tre precizaj kaj sekvoric\u0302aj iloj jam uzite fare de esploristoj hodiau\u0306 kaj la kvanto de esplorado generita g\u0302is nun, kreado de novaj disciplinoj au\u0306 revolucioj ene de disciplino eble jam ne plu estas eblaj kiam estas nevers\u0302ajne ke iu fenomeno kiu meritas sian propran disciplinon estis preteratentita.\nHibridizing de disciplinoj kaj finesing scio estas, lau\u0306 lia opinio, la estonteco de scienco."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Eltrovaj\u0302oj en fundamenta scienco povas esti mond-s\u0302ang\u0302antaj."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Indekso de branc\u0302oj de scienco"}, {"text_idx": "#000098", "text": "La plena titoltraduko estas de p. 60 el James R. Voelkel (2001) Keplero and the New Astronomy Oxford University Press.\nKepler estis movita al tiu eksperimento post observado de la parta suna eklipso c\u0302e Graz, la 10-an de julio, 1600.\nLi uzis Tycho Brahe_ estas metodo de observado, kio devis projekcii la bildon de la suno en peco da papero tra pingltoruaperturo, anstatau\u0306e de rigardi rekte la sunon.\nLi disputis kun Brahe_ estas konkludo ke totalaj eklipsoj de la suno estis maleblaj, c\u0302ar ekzistis historiaj raportoj pri totalaj eklipsoj.\nAnstatau\u0306e li deduktis ke la grandeco de la aperturo kontrolas la akrecon de la projekciita bildo (ju pli granda la aperturo, des pli preciza la bildo - tiu fakto nun estas fundamenta por optika sistemdezajno).\nVoelkel, p. 61, notoj ke la eksperimentoj de Kepler produktis la unuan g\u0302ustan raporton pri vizio kaj la okulon, c\u0302ar li ekkomprenis li ne povis precize skribi koncerne astronomian observadon ignorante la okulon."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Ekzemple, Hewitt et al. Conceptual Physical Science Addison Wesley;\n3 eldono (la 18-an de julio 2003) ISBN 0-321-05173-4, Bennett et al. La Kosma Perspektivo 3e Addison Wesley;\nVidu ankau\u0306, ekz., Gauch HG Jr.\nScientific Method in Practice (2003).\nNational Science Foundation raporto pri Science (2006) kaj ing\u0302enieristikindikiloj citis la difinon de Michael Shermer (1997) de pseu\u0306doscienco:' \"asertoj prezentis tiel ke ili s\u0302ajnas [esti] sciencaj ec\u0302 se al ili mankas apoga indico kaj probablecon\" (p. 33).\nEn kontrasto, scienco estas \"aro de metodoj dizajnitaj por priskribi kaj interpreti observitajn kaj konkluditajn fenomenojn, pasintecon au\u0306 nunajn, kaj direktita kontrau\u0306 konstruado de testebla korpo de scio malferma al malakcepto au\u0306 konfirmo\" (p. 17)'.Shermer M. (1997). Why People Believe Weird Things: Pseudoscience, Superstition, and Other Confusions of Our Time. New York: W. H. Freeman and Company. ISBN 0-7167-3090-1.per kiel cititeNational Science Board. National Science Foundation, Division of Science Resources Statistics (2006). \"Science and Technology: Public Attitudes and Understanding\". Science and engineering indicators 2006. Archived from the original on February 1, 2013.\nkolekto de rilataj kredoj pri la mondo erare rigardita kiel estado bazita sur scienca metodo au\u0306 kiel havado de la statuso kiun sciencaj veroj nun havas\", de la Oksforda Angla Vortaro , duan eldonon 1989."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Scienco (el la latina vorto scientia, kun la signifo \"sci-aro\") estas agadosfero de la homo, kies funkcio estas ellaboro kaj sistemigo de objektiva scio pri la realo. Scienco estas unu el formoj de la socia konscio. G\u0302i inkluzivas la agadon por akiro de novaj scioj, eltrovon de la leg\u0302oj de la naturo, ankau\u0306 g\u0302iajn rezultojn, la sumon de la scioj kaj estas bazo de la nuntempa homara mondobildo."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Lau\u0306 la unuaj difinoj (proponitaj, interalie, de Aristotelo), scienco estas la aro da scioj, kiujn eblas logike kaj racie pruvi. Jam en la klasika tempo oni taksis sciencon kiel parton de la homa scio forte ligita al filozofio; nur en la 17-a jarcento oni apartigis la nocion filozofio disde la tiam nomata \"natura filozofio\", kiun oni nomus, per hodiau\u0306a lingvo, \"naturscienco\". Lau\u0306 la nuntempa lingvouzo, scienco estas ne nur la c\u0302i-supre priskribita sciaro, sed ankau\u0306 la maniero akiri g\u0302in."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Oni ofte traktas la nocion scienco kiel samsignifan al naturscienco; alivorte, g\u0302i priskribas fakojn kiuj studas la realan mondon. Tia difino kompreneble forigas puran matematikon el la aro de sciencoj."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Scienco aperis en antikveco por la bezonoj de socia praktiko, sed formig\u0302is en la 16-17-a jarcentoj. Dum sia historia evoluo, scienco ig\u0302is grava socia instituto, havanta grandan influon al c\u0302iuj sferoj de la socio. Scienco estas ligita kun filozofio, ideologio kaj politiko, kio determinas g\u0302ian socian rolon."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Se konsideri la nocion scienco lau\u0306 g\u0302ia plej vasta senco, g\u0302i certe ekzistis jam je la komenco de la homa historio, kvankam certe g\u0302iaj plej videblaj efikoj aperis nur dum la moderna epoko, post la scienca revolucio kaj paralele kun la evoluo de la strikte definita kaj atente lau\u0306irita scienca metodo."}, {"text_idx": "#000111", "text": "En la pratempo la c\u0302efaj evoluoj de la homa kono ne koncernis sciencon, sed c\u0302efe teknikon. Jam antau\u0306 250 au\u0306 300 mil jaroj (en la pras\u0302tonepoko) oni eltrovis la manieron ekspluati fajron lau\u0306 la bezonoj."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Per sia intuokapablo, prahistoriaj homoj jam kapablis kalkuli kaj elkompreni regulojn lau\u0306 simpa observado de la naturaj okazaj\u0302oj, kio konsistigas la bazon de scienca rezonado. Kelkaj bazaj sciencaj kapabloj, kiel ekzemple matematiko kaj geometrio, vers\u0302ajne evoluig\u0302is tre frue. La osto de Is\u0302ango, datig\u0302anta je antau\u0306 pli ol 20 mil jaroj, lau\u0306 kelkaj interpretoj tiam konsistigis unu el la unuaj kalkulbastonoj. Ankau\u0306 la bazoj de astroscienco estis eltrovitaj dum prahistorio, per atenta kaj zorgema observado de la c\u0302ielaj fenomenoj."}, {"text_idx": "#000113", "text": "La unuaj aliroj al mondkompreno"}, {"text_idx": "#000114", "text": "Lau\u0306 la scienca historiisto Andre\u0301 Pichot, scienco naskig\u0302is en Mezopotamio pli-malpli en la jaro -3500, kaj c\u0302efe en la urboj Sumer kaj Elam. La unuaj demandoj pritraktataj de sciencistoj temis pri metalscienco. La c\u0302efa antau\u0306enpus\u0302ilo por la evoluo de scienco estis la invento de skribo, kiu ebligis stoki informojn en formo de tekstoj; krome, skribado faciligis pritraktadon de astraktaj konceptoj, c\u0302ar la skribitaj signoj ne plu nepre havis rektan ligon al la priparolataj aferoj."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Pli poste, la Sumeroj inventis frakciojn kaj la pozician sistemon por nombroskribado, kiu ege helpis pritrakti grandajn nombrojn kaj plirapidigi kalkulojn."}, {"text_idx": "#000116", "text": "En Antikva Grekio oni eltrovis la klaran distingon de la studo pri objektivaj\u0302oj, ekzistantaj en la realo, disde la studo pri malobjektivaj\u0302oj, kiel ekzemple kutimoj kaj tradicioj de gentoj kaj popoloj. La c\u0302i-unue menciita speco de sciaro ricevis la nomon scienco, kaj la akiro de g\u0302i ricevis la nomon filozofio. La unuaj filozofiistoj estis c\u0302efe teoriemuloj, ofte kun granda intereso al astroscienco. Oni ofte taksis, ke la klopodoj inspirig\u0302i al naturo en la homaj agadoj (teknologio) estis pli malaltvaloraj ol pura scienco, kaj ili tau\u0306gis por nekleraj manlaboristoj, ne por altrangaj fakuloj."}, {"text_idx": "#000117", "text": "Rimarkinda okazaj\u0302o dum la historio de filozofia scienco estis la klopodo de Sokrato priskribi, per filozofio, la funkciado de la homa menso kaj de politikaj komunumoj. Tio signifis unuafoje, ke teoriaj studoj estas iel aplikeblaj al analizo kaj priskribo de realaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Post Sokrato, Aristotelo evoluigis sciencecan mondmodelon lau\u0306 kiu la Suno c\u0302irkau\u0306iras la Teron, kaj multaj aj\u0302oj en naturo ekzistas g\u0302uste pro ilia utilo al la homo: estis la unua ekzemplo je homcentra modelo."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Scienco en C\u0302inio kaj Hindio"}, {"text_idx": "#000120", "text": "Paralele al la evoluo de scienco en Eu\u0306ropo kaj okcidenta Azio, ankau\u0306 en C\u0302inio okazis, sendepende, tre rimarkindaj progresoj. La c\u0302inoj jam konis la teoremon de Pitagoro; en astroscienco, ili rekonis la kometon de Halley kaj la periodecon de eklipsoj; en matematiko ili inventis bastonkalkulilojn kaj akiris pozician nombrosistemon sendepende de la okcidentanoj."}, {"text_idx": "#000121", "text": "En la jaro 132, Zhang Heng inventis la unuan tertremmezurilon; ankau\u0306 en medicino okazis rimarkindaj eltrovoj, kiel ekzemple la unua tutkorpa sendolorigo, fare de Hua Tuo. En matematiko, Sun Zi kaj Qin Jiushao studis linearajn sistemojn kaj kongruecojn."}, {"text_idx": "#000122", "text": "En la teritorio de la nuna Barato, kaj c\u0302efe en la valo de la rivero Induso, ankau\u0306 evoluig\u0302is matematiko; la tieaj simboloj por la ciferojn influis la arabajn ciferojn, kiuj sekve ekuzig\u0302is en Okcidento. La verkoj de Hindaj matematikistoj tradukig\u0302is al la araba dum la sekvaj jarcentoj kaj jarmiloj."}, {"text_idx": "#000123", "text": "En la okcidenta mondo, dum preskau\u0306 du jarmiloj post la forpaso de Aristotelo oni plu sekvis lian mondkomprenon kaj lian sintenon pri scienco. Kvankam kelkaj sciencaj konoj perdig\u0302is dum la disfalo de la Romia imperio kaj la sekva, politike malstabila epoko, la kerno de la antikva sciaro konservig\u0302is g\u0302is Mezepoko, ankau\u0306 danke al la unuaj enciklopediecaj verkoj. Dum la frua mezepoko, sirianaj gentoj en orienta Eu\u0306ropo tradukis la plejparton de la grekaj scienclibroj en la sirian lingvon, kaj de tiu al la araba kaj aliaj arabimperiaj lingvoj. Tio ekirigis rapidan evoluon de scienco en la araba mondo. Nur dum la dua duono de la Mezepoko Eu\u0306ropo reakiris mondan stirrolon en la evoluo de scienco, danke al traduko de kelkaj pluaj antikvaj verkoj de Aristotelo, Ptolemeo, Eu\u0306klido kaj aliaj grekepokaj gravuloj."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Fine de Mezepoko, la kultura etoso de Italio ekricevis ric\u0302an alfluon de verkaj\u0302oj kaj fakuloj de la disfalig\u0302anta Bizanca imperio. Koperniko ekproponis sian suncentran modelon por la sunsistemo, male kiel la tercentra sistemo proponita en la Almagesto de Ptolemeo."}, {"text_idx": "#000125", "text": "Samtempe, en Norda Eu\u0306ropo la invento de la presilo okazigis rapidan disvastigon de presitaj verkaj\u0302oj pri la plej plurspecaj temoj, inkluzive de sciencaj\u0302oj kaj publikaj\u0302oj kiuj kontrau\u0306is la g\u0302istiaman sintenon de la eklezio. Unuafoje Rene\u0301 Descartes kaj Francis Bacon publikigis filozofiajn verkojn plede al novspeca, ne-Aristotela scienco. Descartes proponis, ke matematiko povas utili kiel perilo en la studo de naturo, kiel Galilejo jam faris; Bacon substrekis la plian gravecon de eksperimentado anstatau\u0306 teoriumado. Bacon ankau\u0306 rekomendis, ke scienco celu al realigo de praktikaj eltrovaj\u0302oj, kiuj povu plibonigi la c\u0302iutagan vivon de homoj. Bacon ankau\u0306 atakis la aristotelan opinion, ke c\u0302iuj naturaj\u0302oj havu hom-rilatan celon en si; li proponis, ke scienco simple studu la efektivan funkciadon de fenomenoj, sen postuli, ke ili havu ajnan celon. La Bacon-eca aliro al scienco ricevis la nomon mekanikismo."}, {"text_idx": "#000127", "text": "En la 17-a kaj 18-a jarcento scienco plukonstruig\u0302is lau\u0306 la bazo proponita de Descartes kaj Bacon; rapidaj progresoj okazis, paralele al evoluo kaj firmigo de novspeca scienco, bazita sur eksperimentado lau\u0306metoda kaj sur matematika priskribo de la fenomenoj. Newton kaj Leibniz sukcesis evoluigi tute novan fizikon, hodiau\u0306 konata kiel neu\u0306tona fiziko, kiu pruvig\u0302is per eksperimentoj kaj priskribig\u0302is per matematiko. Leibniz ankau\u0306 enkondukis en la nova scienco konceptojn fontantajn el la aristotela filozofio, kiel ekzemple energio kaj potencialo, sed li donis al ili novan signifon, senrilatan al la aristotela celismo."}, {"text_idx": "#000128", "text": "En la 19-a jarcento la c\u0302efaj pas\u0302oj de scienco estis la evoluteorio de Charles Darwin, priskribita en lia verkaj\u0302o La origino de specoj (eble la unua ekzemplero pri scienca popularigo); kaj la esploro pri la leg\u0302oj de varmodinamiko kaj de elektromagnetismo, en fiziko. G\u0302uste la progresoj en c\u0302i-lasta studkampo, tamen, enkondukis novajn konceptojn s\u0302ajne ne kunigeblajn kun la klasika, neu\u0306tona fiziko."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Ekde la 20-a jarcento g\u0302is la estonteco"}, {"text_idx": "#000130", "text": "La speciala kaj g\u0302enerala relativeco de Albert Einstein, kaj la evoluo de kvantummekaniko fare de pluraj fizikistoj, kondukis fizikon al sia nuntempa stato."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Dum la du mondmilitoj okazis rimarkinda uzo de nov-eltrovitaj teknikaj\u0302oj, kies evoluigo pelis sciencon antau\u0306en; fine de la mondmilitoj, tiu klopodo kondukis al la tiel nomata kosmokonkuro."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Nuntempe, la evoludirekto de scienco estas multe influita de la disponeblo de novaj teknikaj rimedoj kaj aparatoj per si mem akiritaj danke al pasintaj sciencaj progresoj. Ekzemple, telekomunikado, komputiloj kaj Interreto ege revoluciis la vivon kaj laboron de sciencistoj en la tuta mondo, favorante plirapidig\u0302on de la scienca progreso. En kelkaj unuopaj fakoj, ekzemple astroscienco au\u0306 nanoteknikaro, la disponeblo de novaj, pli rafinitaj teknikaj rimedoj (ekzemple pli precizaj raditeleskopoj, au\u0306 pli malgrandaj konstruiloj) konsistigas la c\u0302efan pelilon por la progreso de nia kono pri la koncerna studkampo."}, {"text_idx": "#000133", "text": "Scienco bazig\u0302as je kelkaj bazaj asertoj, ofte subkomprenataj, kiuj necesas por pravigi la efikecon sciencan metodon. Tiuj asertoj jenas:"}, {"text_idx": "#000134", "text": "Ekzistas objektiva reala mondo, kiun kunobservas c\u0302iuj inteligentaj estaj\u0302oj;\nTiu reala mondo funkcias lau\u0306 reguloj;\nLa reguloj estas eltroveblaj per sistema observado kaj eksperimentado."}, {"text_idx": "#000135", "text": "Filozofio de scienco estas la branc\u0302o de filozofio kiu okupig\u0302as pri la esploro de la signifo de la c\u0302i-supraj asertoj, kaj pri ilia vereco au\u0306 malvereco."}, {"text_idx": "#000136", "text": "Realismo estas la kredo, ke c\u0302iuj inteligentaj estaj\u0302oj kunobservas la saman realan mondon. La kontrau\u0306a kredo estas malrealismo, lau\u0306 kiu ne eblas difini absolutan verecon tiel, ke la veraj\u0302oj lau\u0306 unu observanto estu same taksataj kiel veraj\u0302oj lau\u0306 c\u0302iuj aliaj observantoj. La plej ofta formo de malrealismo estas idealismo, lau\u0306 kiu la menso au\u0306 la spirito estas la plej kernaj partoj de la homo, kaj c\u0302iuj homo sekve elkreas sian propran realan mondon c\u0302irkau\u0306 si. Lau\u0306 idealisma vidpunkto, la veraj\u0302oj de unu observanto povas esti malveraj\u0302oj lau\u0306 alia observanto."}, {"text_idx": "#000137", "text": "Empiriismo estas la filozofia vidpunkto, lau\u0306 kiu niaj scioj devenas de rektaj spertoj kaj eksperimentoj, kaj sciencaj teorioj naskig\u0302as kiel g\u0302eneraligo de tiaj spertoj. Empiriismo ofte strikte ligig\u0302as al induktismo, kiu klopodas pravigi la elpenson de g\u0302eneralaj leg\u0302oj kaj reguloj el neg\u0302enerala, limitiga kvanto da eksperimentoj kaj rektaj observoj."}, {"text_idx": "#000138", "text": "La kontrau\u0306a sinteno al empiriismo estas raciismo, ofte asociita al la nomo de Rene\u0301 Descartes, lau\u0306 kiu la bazo de niaj scioj estas la menso, ne la observado de okazaj\u0302oj. Grava flanka versio de raciismo evoluig\u0302is en la 20-a jarcento sub la nomo kritika raciismo: g\u0302in unue priskribis la au\u0306stra-brita filozofiisto Karl Popper. Popper asertis, ke teorioj ne devenas el observado, sed, male, observado okazas surbaze de teorioj; la nura ebleco ke observado havu ajnan influon sur teorio estas, kiam g\u0302i donas malantau\u0306vidatajn rezultojn. La kerna koncepto de la popera filozofio estas malverigebleco de sciencaj teorioj."}, {"text_idx": "#000139", "text": "Robert K. Merton estas konsiderata la patro de sociologio de scienco, en la 1940-aj jaroj; la nova studkampo estis tamen forte influita de la sekvaj kontribuoj de Thomas Kuhn, kaj c\u0302efe de lia majstroverko La strukturo de sciencaj revolucioj, en la 1960-aj jaroj."}, {"text_idx": "#000140", "text": "La plej frua sociologio de scienco distingis la enajn karakterizojn de scienco (metodologio, celoj, ktp...) disde la eksterajn faktorojn (sociologio, politiko...). Tamen, en la sekvaj evoluoj, sciencsociologiistoj parte forlasis tiun c\u0302i distingon. Inter ili menciindas David Bloor kaj Barry Barnes, lau\u0306 kiuj sciencistoj estas konsiderindaj kiel kutimaj homoj, influitaj de la c\u0302irkau\u0306a socia medio kaj de siaj kredoj."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Tio, kio ekde la scienca revolucio c\u0302efe karakterizas c\u0302iujn sciencojn, estas la scienca metodo. Lau\u0306 tiu metodo, la sciencisto komence elpensas hipotezon, kaj atente pristudas la konsekvencojn de tiu hipotezo. La konsekvencoj devas esti specifaj, klare antau\u0306anoncitaj kaj nekontesteble pruveblaj au\u0306 malpruveblaj per eksperimento; se ne estas tiel, certe temas pri ne-sciencaj hipotezoj (ekzemple pri metafizikaj\u0302oj au\u0306 religiaj\u0302oj)."}, {"text_idx": "#000143", "text": "Post la anonco de la antau\u0306viditaj konsekvencoj, la sciencisto faras eksperimenton por pruvi au\u0306 malpruvi la pravecon de la hipotezo. Foje la eksperimento ec\u0302 ne necesas, c\u0302ar la priesplorata fenomeno okazas per si mem en naturo, kaj simpla observado sufic\u0302as. En kelkaj sciencoj, kiel ekzemple astroscienco au\u0306 terfiziko, preskau\u0306 c\u0302iam temas pri observo; alifoje, kiel ekzemple en partikla fiziko, plej ofte temas pri zorge elpensitaj eksperimentoj."}, {"text_idx": "#000144", "text": "Ambau\u0306okaze, la sciencisto komparas la antau\u0306viditajn kaj la efektivajn rezultojn, kaj tio estas decidiga por ke la hipotezo estu plene akceptita kiel scienca veraj\u0302o au\u0306 rifuzita kaj forj\u0302etita."}, {"text_idx": "#000145", "text": "Al klasado de la sciencoj estas dedic\u0302itaj multaj esploroj kaj verkoj, sed ne ekzistas komuna vidpunkto pri la temo. Depende de la kriterio de sistemigo, oni povas konsideri iun sciencon kiel apartan sferon de la scio au\u0306 kiel branc\u0302on de iu alia. En lastaj jardekoj aperis multaj studfakoj c\u0302e la limoj de du sciencoj, kiel ekzemple matematika lingvistiko, geografio de terkultivado, vivscienca kemio, terfiziko kaj ceteraj, por kiuj trovi objektivan lokon inter la aliaj ne estas facile solvebla problemo."}, {"text_idx": "#000146", "text": "Plej ofte sistemon de la sciencoj oni distingas je sekvaj grupoj: formalaj sciencoj, natursciencoj, sociaj sciencoj, kulturaj sciencoj, aplikaj sciencoj kaj intersciencaj kampoj."}, {"text_idx": "#000147", "text": "Michel Foucault diras, ke estas tri tipoj de sciencoj:"}, {"text_idx": "#000148", "text": "Matematikaj kaj fizikaj sciencoj, karakterizataj de dedukta metodo kaj praveblaj hipotezoj;\nSciencoj de kau\u0306zeco (biologio, lingvistiko, ekonomiko, kiuj serc\u0302as pri la rilato inter kau\u0306zo kaj efiko inter nekontinuaj elementoj);\nSciencoj de pensado (homaj sciencoj), kiuj disvolvigas la pensado de si-memo en komuna regno."}, {"text_idx": "#000149", "text": "La plej ofta klasado de scienco dividas puran disde aplikan sciencon. Eblas diri, ke baza esploro temas pri akiro de scioj, dum aplika esploro temas pri akiro de solvoj al realaj problemoj. Kvankam en la nuna epoko rimarkinda parto de la sciencaj esploroj dedic\u0302ig\u0302as al solvo de konkretaj problemoj, la plejparto de nia nuna kompreno pri la funkciado de la universo devenas de teoria, sencela, baza esplorado. Foje, pura esplorado liveris neatenditajn efikojn kiuj ebligis gravajn progresojn de tekniko. Tiu c\u0302i rimarko eble s\u0302uldig\u0302as unue al Michael Faraday, kiu respondis la demandon \"Kio estas la celo de pura esplorado?\" per la komento \"Do, bonvolu, kio estas la celo de j\u0302us-naskita bebo?\"."}, {"text_idx": "#000150", "text": "Ekzemplocele, la unuaj esploroj pri la efikoj de rug\u0302a lumo je la bastonetaj c\u0302eloj en la homa okulo s\u0302ajnis tute senaj je praktikaj celoj; tamen, oni tiam malkovris ke la nokta vidkapablo de homoj tute ne estas influita de la c\u0302eesto de rug\u0302a lumo, pro kio krizokazaj lumoj nun c\u0302iam rug\u0302as."}, {"text_idx": "#000151", "text": "Sciencisto estas homo, kiu spertas pri iu branc\u0302o de scienco kaj irigas siajn esplorojn lau\u0306 la scienca metodo."}, {"text_idx": "#000152", "text": "La vorto \"sciencisto\" jam ekuzig\u0302is dum la 17-a jarcento, kvankam, g\u0302is la 18-a jarcento, la fakuloj kiuj studis naturon plej ofte ricevis la nomon \"natura filozofiisto\". La enkonduko de la vorto \"sciencisto\" lau\u0306 ties nun komunuma signifo s\u0302uldig\u0302as al la filozofiisto kaj historiisto de scienco William Whewell, kiu proponis la novan vorton en 1834, en recenzo al verkaj\u0302o de Mary Somerville. La vortumo de la pritraktata frazo jenas:"}, {"text_idx": "#000153", "text": "En 1840 li refoje publikigis sian rekomendon, c\u0302ifoje malpli s\u0302erceme. Grandskala popularig\u0302o de la vorto tamen okazis nur kelkaj jardekoj poste, je la fino de la 19-a jarcento en Usono kaj komence de la 20-a jarcento en aliaj mondopartoj. Je tiu c\u0302i epoko, finfine, la nuntempa konsidero pri scienco kiel aparta sciaro, priumita de apartaj homoj kaj karakterizita per aparta medoto, jam estis tutmonde akceptata."}, {"text_idx": "#000154", "text": "Aristotelo estis elstara greka filozofiisto kaj sciencisto, kaj certe la plej influa je la evoluo de scienco dum la sekvaj du jarmiloj\nTaleso, greka filozofiisto, unu el la patroj de geometrio\nNikolao Koperniko, proponinto de la suncentra teorio en astroscienco"}, {"text_idx": "#000155", "text": "Aristotelo estis elstara greka filozofiisto kaj sciencisto, kaj certe la plej influa je la evoluo de scienco dum la sekvaj du jarmiloj"}, {"text_idx": "#000156", "text": "Taleso, greka filozofiisto, unu el la patroj de geometrio"}, {"text_idx": "#000157", "text": "Nikolao Koperniko, proponinto de la suncentra teorio en astroscienco"}, {"text_idx": "#000158", "text": "Galilejo, patro de moderna fiziko, la unua kiu uzis la teleskopon por malkovri la jupiterajn lunojn\nIsaac Newton, la dua patro de fiziko post Galilejo, kaj malkovrinto de la leg\u0302oj de dinamiko\nEu\u0306lero, vers\u0302ajne la plej brila matematikisto de la Klerisma epoko"}, {"text_idx": "#000159", "text": "Galilejo, patro de moderna fiziko, la unua kiu uzis la teleskopon por malkovri la jupiterajn lunojn"}, {"text_idx": "#000160", "text": "Isaac Newton, la dua patro de fiziko post Galilejo, kaj malkovrinto de la leg\u0302oj de dinamiko"}, {"text_idx": "#000161", "text": "Eu\u0306lero, vers\u0302ajne la plej brila matematikisto de la Klerisma epoko"}, {"text_idx": "#000162", "text": "Charles Darwin, pioniro de vivscienco, proponinto de la evoluteorio\nLouis Pasteur, kemiisto kaj vivsciencisto, lau\u0306 kiu oni kreis la apartan vorton pasteu\u0306rizo (alivorte, steriligo)\nJames Clerk Maxwell, elstara fizikisto, malkovrinto de la leg\u0302oj pri elektromagnetismo"}, {"text_idx": "#000163", "text": "Charles Darwin, pioniro de vivscienco, proponinto de la evoluteorio"}, {"text_idx": "#000164", "text": "Louis Pasteur, kemiisto kaj vivsciencisto, lau\u0306 kiu oni kreis la apartan vorton pasteu\u0306rizo (alivorte, steriligo)"}, {"text_idx": "#000165", "text": "James Clerk Maxwell, elstara fizikisto, malkovrinto de la leg\u0302oj pri elektromagnetismo"}, {"text_idx": "#000166", "text": "Marie Curie, fizikistino kaj kemiistino, patrino de radiado-teorio\nAlbert Einstein, eble la plej renoma sciencisto entute, elpensinto de speciala kaj g\u0302enerala relativeco\nJames Watson kaj Francis Crick, komprenintoj de la duobla helika strukturo de DNA\nStephen Hawking, unu el la plej influaj kaj karismaj teoriaj fizikistoj de la 20-a jarcento, okupig\u0302is pri kosmoscienco kaj kvantuma mekaniko"}, {"text_idx": "#000167", "text": "Marie Curie, fizikistino kaj kemiistino, patrino de radiado-teorio"}, {"text_idx": "#000168", "text": "Albert Einstein, eble la plej renoma sciencisto entute, elpensinto de speciala kaj g\u0302enerala relativeco"}, {"text_idx": "#000170", "text": "Stephen Hawking, unu el la plej influaj kaj karismaj teoriaj fizikistoj de la 20-a jarcento, okupig\u0302is pri kosmoscienco kaj kvantuma mekaniko"}, {"text_idx": "#000171", "text": "La scienca, au\u0306 sciencista komunumo, estas la aro de c\u0302iuj sciencistoj. G\u0302i konsistas el pluraj subkomunumoj, kiuj okupig\u0302as pri apartaj sciencaj fakoj; interfakaj kaj transfakaj kunlaboradoj estas ankau\u0306 tre oftaj."}, {"text_idx": "#000172", "text": "Alig\u0302o al la sciencista komunumo ne estas priskribita de reguloj, sed dependas de instruado, nuntempa laboro kaj ligig\u0302o al universitato au\u0306 alia esplorcela institucio. La ranko en la komunumo strikte dependas de la kvanto de publikaj\u0302oj, kiujn la sciencisto subskribis propranome. Kompreneble, la plejparto de sciencistoj ricevis sian edukadon en universitato, kvankam tio ne estas deviga kondic\u0302o por anig\u0302i en la sciencista komunumo."}, {"text_idx": "#000173", "text": "La sciencista komunumo interagas per gazetoj kaj renkontig\u0302as en sciencaj kunvenoj kaj kongresoj, kie oni prezentas la rezultojn de siaj esploroj kaj lernas pri la eltrovaj\u0302oj de aliaj fakuloj en la sama studfako. Krom en kongresoj, la sciencista komunumo estas geografie tre disigita, kaj g\u0302i etendig\u0302as preskau\u0306 en c\u0302iuj landoj de Tero."}, {"text_idx": "#000175", "text": "La unuaj asocioj por antau\u0306enpus\u0302o kaj disvastigo de scienco ekestis dum Renesanco. La plej frua tia asocio plu ekzistanta nuntempe estas la itala Accademia dei Lincei, kiu estig\u0302is en 1603. Naciaj Sciencaj Akademioj ekzistas en pluraj landoj; ekzemple, la angla Royal Society fondig\u0302is en 1660, dum la franca Acade\u0301mie des Sciences estig\u0302is en 1666."}, {"text_idx": "#000176", "text": "Pli poste naskig\u0302is internaciaj sciencaj organizoj, cele al subteno de kunlaborado inter la sciencistaj komunumoj de malsamaj landoj."}, {"text_idx": "#000177", "text": "Scienca literaturo estas la aro de sciencaj publikaj\u0302oj eldonitaj c\u0302iutage. Sciencaj gazetoj estas la c\u0302efa dissendilo pri la rezultoj de novaj esploroj el universitatoj au\u0306 aliaj sciencaj esplorejoj, kaj ili ankau\u0306 servas kiel arh\u0302ivoj de scienco. La unua scienca gazeto, Journal des Sc\u0327avans, ekpublikig\u0302is en 1665; ekde tiu tempo la kvanto da sciencaj gazetoj konstante pliig\u0302is. En 1981 oni taksis, ke la kvanto da sciencaj kaj teknikaj gazetoj tiutempe eldonataj estis 11 500. La Usona Nacia Biblioteko pri Medicino nuntempe enlistigas 5 500 sciencajn gazetojn en la fako de vivsciencoj. Kvankam la listigitaj j\u0302urnaloj aperas en 39 lingvoj, 91% da ili estas en la angla."}, {"text_idx": "#000178", "text": "Plej da sciencaj gazetoj nur pritraktas unu apartan temon, kaj eldonas sciencartikolojn. La celgrupo de tiuj gazetoj estas aliaj sciencistoj; la lingvo estas faka, kaj ofte ne komprenebla al nefakuloj."}, {"text_idx": "#000179", "text": "Malnetaj artikoloj ricevitaj de sciencaj gazetoj reviziig\u0302as kaj kontrolig\u0302as lau\u0306 kolega revizio: tio signifas, ke aliaj sciencistoj kiuj spertas pri la sama fako povas doni siajn rimarkojn al la verkintoj de la proponata artikolo, kaj la publikigo povas okazi nur kondic\u0302e ke la revizio donu jesan rezulton; aliokaze, la reviziistoj rajtas sugesti s\u0302ang\u0302ojn por ke la artikolo ig\u0302u akceptebla kaj povu esti refoje proponata en g\u0302isdatigita formo."}, {"text_idx": "#000180", "text": "Pro la graveco de la rolo de scienco en nuntempaj socioj, pli kaj pli popularig\u0302as sciencaj gazetoj celantaj universalan legantaron. Ili ofte provizas ne-teknikan, sed precizan skizon pri la plej interesaj esplortemoj, kun aparta atento pri rimarkindaj malkovroj kaj lastatempaj progresoj. Analoge al tio, ankau\u0306 sciencaj libroj logas la atenton de multaj legantoj."}, {"text_idx": "#000182", "text": "Inverse, la rezultoj liveritaj de scienco foje havas grandan eh\u0302on c\u0302e la politika kaj socia vivo de la lando, ekzemple kiam temas pri malkovroj au\u0306 eltrovaj\u0302oj kiuj necesigas novajn leg\u0302ojn, au\u0306 instigas pripensadon fare de la g\u0302enerala publiko."}, {"text_idx": "#000185", "text": "La rilatoj inter scienco kaj religio estas studobjekto en multaj fakoj, inter kiuj filozofio de scienco, discienco, historio de scienco kaj historio de religioj. Jam en la komenco la rilatoj inter la du konsferoj estis parte konflikta, c\u0302ar religio jam provizis stabilan kaj fiksan sistemigon de nocioj pri la komenco de la mondo, kiam scienco ekpas\u0302is antau\u0306en por doni siajn proprajn, foje malsimilajn interpretojn."}, {"text_idx": "#000186", "text": "Ekzistas pluraj stud- kaj esplorkampoj, kiuj s\u0302ajnigas esti scienco kaj antau\u0306eniri lau\u0306 la scienca metodo, dum fakte temas pri tute alispecaj fakoj. Tiuj havas la nomon s\u0302ajnscienco."}, {"text_idx": "#000191", "text": "Bildstria gvido al genetiko en Esperanto"}, {"text_idx": "#000192", "text": "Nomado de sciencoj en Esperanto"}, {"text_idx": "#000193", "text": "La plejmulto da la terminoj pri scienconomoj estas grekdevena. La plej oftaj postafiksoj de tiaj terminoj, c\u0302iuj neoficialaj en Esperanto, estas jenaj:"}, {"text_idx": "#000195", "text": "Ofte eblas formi nomon de scienco per pure Esperanteca kunmetado; tial, foje ekestas du paralelaj formoj por nomi la saman sciencon, unu kunmetita per pure Esperantaj radikoj, kaj la alia per pure grek- au\u0306 latin-devenaj radikoj. Ekzemple, s\u0302tonscienco havas tute saman signifon kiel petrologio, sociscienco estas tute sama afero kiel sociologio, kaj toksologio estas samsignifa esprimo al venenoscienco. Foje, la pure Esperanta alternativo estas pli tau\u0306ga en neformalaj kuntekstoj, dum la grekeca esprimo pli bonas en fakulaj rondoj, kie ne ekzistas risko pri nekompreno de la celata signifo."}, {"text_idx": "#000197", "text": "\u201e Per pacienco venas scienco. \u201d\n\u201e Scienco havas semon enuan, sed frukton bong\u0302uan. \u201d\n\u201e Sciencon oni ne mendas, klerecon oni ne vendas. \u201d"}]