[{"text_idx": "#000000", "text": "Generalo Franco trovis Esperanton framasona"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Esplorante menciojn de Esperanto en verkoj pri la \u201cjud-framasona komploto\u201d, pri kiu iam fantaziis hispaniaj ekstremdekstruloj, Jose\u0301 Antonio del Barrio surprize trovis, ke generalo Francisco Franco mem en artikolo verkita sub plumnomo faris ligon inter la asertata \u201ckomploto\u201d kaj Esperanto. Tio lau\u0306 li povis kontribui al la fakto, ke Esperanto dum la regado de Franco estis konsiderata iom suspektinda lingvo."}, {"text_idx": "#000002", "text": "En la sola libro kiun generalo Francisco Franco verkis estante s\u0302tatestro de Hispanio, li menciis Esperanton, ligante g\u0302in kun framasonismo."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Tio povas surprizi, c\u0302ar li ne estis speciale konata kiel intelektulo, ec\u0302 male, kaj li ne verkis multe: ian kronikon/novelon junag\u0302e (\u201cTaglibro de flago\u201d), la scenaron de filmo siatempe tre konata (\u201cRaso\u201d), kaj libron pri framasonaro, jam kiel \u201cgeneralego\u201d."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Povas surprizi ankau\u0306, ke mi parolas pri malkovro, se konsideri ke en la tiutempaj cirkonstancoj estus apenau\u0306 eble ke tiamaj esperantistoj ne sciis tion. La eksplikon... mi lasos por la fino. Unue la kuntekston."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Fine de la pasinta jaro mi havis la okazon partopreni simpozion pri d-ro Zamenhof en Varsovio. Koincidante kun la tago de Esperanto kaj la centjarig\u0302o de la morto de Zamenhof, la muzeo de la pollandaj judoj, la tre impresa POLIN, organizis tiun kunvenon, kun fakuloj, por esplori ne nur lian esperantistan flankon, sed ankau\u0306 aliajn el liaj interesoj, kaj specife lian hebrean karakteron."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mi mem kontribuis pri temo kiu interesas min de antau\u0306 iom da tempo, kaj kiun mi konsideris ne sufic\u0302e pritraktata. Nome, pri la fakto ke la \u201cDeklaracio pri Homaranismo\u201d, en kiu Zamenhof unuafoje prezentis publike siajn filozofion kaj ideologion en malferma kaj kompleta formo, estis publikigita en la hispania c\u0302efurbo, Madrido."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Kial mi taksas tiun c\u0302i detalon interesa au\u0306 esplorinda? Nu, oni memoru ke la idearo de Zamenhof, precipe disvolvata unue kiel Hilelismo kaj poste pli g\u0302enerale konata kiel Homaranismo, estis multe pli ampleksa ol liaj pure lingvaj projektoj, kaj havis iujn etnajn kaj religiajn erojn, kiuj \u2013 oni c\u0302iam diras en la libroj pritraktantaj tiun temon \u2013 ne estis bone akceptitaj en la okcidentaj landoj. Konkrete la gvidantoj de la esperantista movado, tiam trovig\u0302antaj c\u0302efe en Francio, taksis kun granda malfido tiujn filozofiajn ideojn de D-ro Zamenhof."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ili estis trovintaj aliajn solvojn al la etnaj konsideroj, nome la fortigon de la nacia karaktero, kaj al la religiaj disputoj, nome la laikismon de la s\u0302tato. Kaj krome ili sentis sin tre malproksimaj de la kunteksto de Zamenhof, precipe liaj hebreaj radikoj, pri kiuj ili preferis silenti, interalie por ne veki la kontrau\u0306s\u0302emidismajn sentojn en la okcidenteu\u0306ropa socio, dang\u0302ere minacajn en tiuj tempoj post la pasioj vekitaj de la Dreyfus-afero."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Au\u0306 tion oni c\u0302iam asertas. Sed tamen, kiel dirite, la c\u0302efa bros\u0302uro prezentanta formale kaj ordigite la ideojn de Zamenhof estis publikigita en okcidenteu\u0306ropa urbo. Kiel tio povis okazi?"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Unue, mi suspektas ke la divido inter, unuflanke, orienteu\u0306ropaj aktivuloj, pli ideologiaj au\u0306 idealismaj, kaj okcidentaj pragmatuloj, pli emaj akcenti la avantag\u0302ojn de Esperanto en la diplomatiaj, komercaj kaj sciencaj fakoj, estas tro simpliga bildo. Mi suspektas ke la interna ideo de Esperanto estas pli forta inter la okcidentaj esperantistoj (ankau\u0306 en tiutempa Francio) ol oni emas emfazi. Pli probable la malsukceso de Ido havis iajn radikojn tie. La ideoj de Zamenhof estis, kaj plu restas, certe altiraj ankau\u0306 por \u201cokcidentuloj\u201d, se oni povas tiel diri."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Sed, pli konkrete, la publikigo s\u0302uldig\u0302is grandparte al la karaktero de la trihoma grupo respondeca pri la eldono. Ili estis du militistoj, Julio Mangada Roseno\u0308rn kaj Fernando Redondo Ituarte, kaj la presisto Emilio Gonza\u0301lez Linera. Temis pri trio da framasonoj, kiuj malmultajn jarojn antau\u0306e estis komencintaj aktivi en tiuj rondoj, publikigante artikolojn pri Esperanto en framasonaj gazetoj kaj eldonante revuon en la internacia lingvo kun ideoj ligitaj al framasonismo. Pri la karaktero de tiu movado en Hispanio, inklude g\u0302ian rilaton al Esperanto, mi iam verkis artikolon en Sennaciulo."}, {"text_idx": "#000013", "text": "C\u0302i-foje mi esploris, kiom la filozofio de la hispania framasonismo, ligita al la liberalismo kaj radikala en sia laikismo, povis kontaktig\u0302i kun la ideoj de Zamenhof, ec\u0302 se tiu c\u0302i devenis el tute alia tradicio. Krome, influis kelkaj aliaj specifaj\u0302oj de Hispanio."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Unu el ili, kiu g\u0302is nun ne estis esplorita, kaj kiun mi trovis aparte interesa, estis la speciala konsidero de la judoj. Kiel dirite, en aliaj eu\u0306ropaj landoj la juda karaktero de Zamenhof povis esti malhelpo por Esperanto, pro la specialaj nuancoj de tiu tradicio, sed c\u0302efe pro la floranta kontrau\u0306judismo, kaj tial oni provis kas\u0302i tiun apartenon en la publika informado."}, {"text_idx": "#000015", "text": "En Hispanio la situacio estis alia, c\u0302ar, kiel konate... judoj simple ne ekzistis en la lando. Oni estis ilin elpelintaj pli ol kvar jarcentojn antau\u0306e, kaj do la judo estis mita estaj\u0302o. Tio ne signifas ke ne ekzistis kontrau\u0306judismo: certe jes, sed temis pri tiu tradicia religia mals\u0302ato, nutrita de la katolika eklezio, ne multe rilata al la moderna kontrau\u0306judismo kun rasaj subtonoj, pli ofta en aliaj landoj."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Krome, tiuj sentoj kontrau\u0306judismaj estis en tiutempa Hispanio plejparte kontrau\u0306batalataj pro specifa fenomeno nomata filosefardismo. Nome, en la antau\u0306aj jardekoj oni estis malkovrinta la pluvivon de komunumoj de hebreoj elpelitaj el Hispanio, kiuj dum jarcentoj konservis arkaikan varianton (la sefardan) de la hispana lingvo."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Tiu s\u0302ajna lojaleco de la \u201chispanaj\u201d judoj kreis ondon de simpatio ec\u0302 inter konservativaj tradiciemaj tavoloj, inter kiuj la naciismaj sentoj vekitaj de tiu retrovita ligiteco superis au\u0306 kompensis parton de la mals\u0302ato al la religio de la dimortigintoj. Oni povas konstati tiun relativan simpation ec\u0302 en la verkoj de Franco, nome en la \u201cTaglibro\u201d kaj la filmo \u201cRaso\u201d, montrantaj ambiguajn sentojn pri la sefardoj."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Mia konkludo estis do, ke la eldonistoj de la Deklaracio en Hispanio ne antau\u0306vidis dang\u0302eron en la publikigo de filozofio kiu por multaj aliaj eu\u0306ropanoj povus esti ligita al judaj aspiroj. Ec\u0302 pli, en tekstoj de Mangada oni rilatigis la judan karakteron de Zamenhof al la hispana tradicio kaj al la hispana judaro... tute fantazie, kiel vi povas imagi."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Hispana karikaturo pri \"judaj framasonoj\"."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La rilato inter judismo kaj framasonaro ig\u0302is tamen pli dang\u0302era en la sekvaj jardekoj. C\u0302efe en la tridekaj jaroj, post la alveno de la Dua Hispania Respubliko, la politikaj sintenoj radikalig\u0302is, kaj la dekstrulaj fortoj komencis esplori au\u0306 fantazii pri judaj komplotoj, parte aplikante la tradician katolikan kontrau\u0306judismon, parte pro la influo de la ideoj venintaj el Germanio. Tiu \"judframasona konspiro\", al kiu oni foje aldonis la esprimon \u201cbols\u0302evisma\u201d, farig\u0302is mobiliza krio por tiuj sektoroj, sendepende de la nula influo de la judoj en Hispanio (kaj la tre malgranda de la komunistoj dum la Respubliko mem)."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mi iom esploris la menciojn pri Esperanto en la literaturo pri tiu komploto, kaj la konsekvencojn por nia lingvo de tiu ideologia bildo. Sufic\u0302as nun diri ke en multaj kapoj de la venkinta reg\u0302imo post la milito certe restis ideo pri tiu rilato de Esperanto al judismo kaj c\u0302efe al framasonaro. Vi povas vidi ekzemplon en la kazo de la militisto Antonio Jime\u0301nez Mora kaj c\u0302e aliaj c\u0302ikanoj kiujn veteranaj esperantistoj de tiu epoko foje rakontas."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Kaj tio kondukas nin fine al generalo Franco. Serc\u0302ante pri la ligoj inter judismo kaj Esperanto en la publika bildo dum la unuaj periodoj de la diktaturo, mi trafis la plej influan kontrau\u0306framasonan libron de la epoko. Temas pri kolekto de artikoloj publikigitaj en la oficiala falangista j\u0302urnalo sub la plumnomo \u201cJakim Boor\u201d, kaj poste kolektitaj en 1952 en libro nomata simple \u201cMasoneri\u0301a\u201d (\u201cFramasonaro\u201d)."}, {"text_idx": "#000023", "text": "La artikoloj estis tre influaj, c\u0302ar ili aperis plejofte frontpag\u0302e, sed c\u0302efe c\u0302ar la au\u0306toro estis la generalo mem. Tion sciis relative malgranda rondo, kvankam multaj aliaj suspektis, kaj tio estis konfirmita nur post lia morto, kiam la fondaj\u0302o kiu portas lian nomon (kaj kiu, nekompreneble, plu ekzistas nun kaj ec\u0302 ricevas publikajn subvenciojn) republikigis la libron sub lia vera nomo."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Generalo Franco flegis radikalan obsedon kontrau\u0306 la framasonismo jam en la antau\u0306militaj jaroj. Iuj diras ke tio fontis el la fakto ke li mem estis petinta alig\u0302i al tiu grupo, kion rifuzis liaj militistaj kolegoj (interalie, lau\u0306 iuj versioj, Julio Mangada), kvankam mi mem ne multe kredas tiun eksplikon. Aliaj kulpigas la rilaton al framasonaro de lia pac\u0302jo, kun kiu li havis tre malbonajn rilatojn, kaj de lia frato, la famega radikala aviadisto Ramo\u0301n Franco, kun kiu li fine repacig\u0302is."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Probable plej gravis tamen la influo de la framasonaro inter la militistoj, kaj la politikaj kunpus\u0302ig\u0302oj ene de tiu sektoro. La rezulto c\u0302iukaze estas ke la nova reg\u0302imo senkompate persekutis la framasonojn, ec\u0302 per starigo de speciala tribunalo kontrau\u0306 ili, kaj tute elradikigis tiun organizaj\u0302on en la lando g\u0302is la nuntempo."}, {"text_idx": "#000026", "text": "La libro de generalo Franco, siatempe publikigita sub plumnomo."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Kiel dirite, en tiu libro la generalo mencias Esperanton. Temas vere pri tre mallonga kaj flanka aludo. En iu c\u0302apitro-artikolo li pritraktas la \u201cInternacian Framasonan Asocion\u201d, organizaj\u0302on kiu lin obsedis kiel \u201ctutpova, unuiganta c\u0302iujn framasonajn povojn kolektive organizitajn\u201d, kvankam s\u0302ajnas ke en la realo g\u0302i apenau\u0306 agadis."}, {"text_idx": "#000028", "text": "G\u0302in li kontrastigis kun la tradicia \u201cInternacia Ligo de Framasonoj\u201d, kiu, \u201ckvankam pli frua, dau\u0306rigas nefirman vivon, kaj tau\u0306gas nur por faciligi la individuajn kontaktojn inter Fratoj de diversaj originoj, cele al ilia renkonto kaj interkonatig\u0302o\u201d, aldonante ke tiu Ligo \u201cestis dum la fruaj jaroj de la jarcento la sponsoro kaj c\u0302ampiono en la disvastigo de Esperanto kiel lingvo de internacia komprenig\u0302o\u201d."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Oni povas vidi ke la mencio pri Esperanto ne estas agresa nek speciale antipatia, kaj tio povas ekspliki kial la lingvo ne estis persekutita en si mem, sed samtempe eblas dedukti ke en la kapo de Franco, kiel en aliaj samideologiaj homoj de tiu reg\u0302imo, Esperanto aperis ligita al idearo malvenkinta en la milito, kaj ke tio eksplikas ke ne c\u0302iam estis konvene tro forte ligig\u0302i al la idealoj prezentitaj de Zamenhof."}, {"text_idx": "#000030", "text": "En la nova eldono de \u201cLa dang\u0302era lingvo\u201d Ulrich Lins malgrandigis la spacon dedic\u0302itan al la persekutoj en Hispanio, taksante ke la c\u0302efaj agresoj al esperantistoj en tiu c\u0302i lando okazis ne pro la lingvo mem, sed pro iliaj ligoj al aliaj movadoj kaj idearoj. Se paroli strikte, li pravas, sed mi aldonus nuancon: en la frankisma Hispanio, Esperanto ne estis lingvo dang\u0302era, sed certe iom suspekta."}, {"text_idx": "#000031", "text": "C\u0302i tiu artikolo estas redaktita versio de teksto aperinta en la blogo de la au\u0306toro."}, {"text_idx": "#000032", "text": "La dang\u0302era lingvo en la hispana civitana milito\nBuller: \"Franco ne honorigita sed ekspluatita\""}, {"text_idx": "#000034", "text": "Opero en Esperanto sur la c\u0302eh\u0302a nacia scenejo"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Esperanto estis uzataj de respublikanoj dum la intercivitana milito \u2013 tial ghi estis mortdanghera lingvo por fashistoj . Sed ankau inter la fashistoj estis kelkaj Esperantistoj- kiel en la fashisma tria regno la vicprezidento de UEA estis adepto de diktatoro Hitler"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Dum UK de Madrid 1968 la alta protektanto estas fashisto generalo Franco ."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Mi supozas ke se la Sefardoj povis rikolti simpation en Hispanaj reakciaj rondoj pro ilia reteno de la Hispana lingvo, tiam Esperanto povis renkonti simpatieton pro tio ke g\u0302iaj tri unuaj literoj estas la samaj kiel tiuj de \"espan\u0303ol\"."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Lau\u0306 mi eble la temo estas iom pli komplika. La historiisto Xavier Margais doktorig\u0302is per studo de la E-movado en Majorko, aperinta libroforme en 2002: El moviment esperantista a Mallorca (1898-1938). Li trovis almenau\u0306 unu kazo de murdo dum la milito (au\u0306 en la tuj sekvaj jaroj, mi ne bone memoras) pro la simpla fakto esti esperantisto. Probable en aliaj murdoj de falangistoj E-o rolis flanke sed ne tiel malgrave, kiel ni ofte emas pensi."}, {"text_idx": "#000041", "text": "El mia vidpunkto, kiel galego, la kontrau\u0306a au\u0306 nefavora sinteno al Esperanto dum la unuaj jardekoj de franco'ismo ne povas esti disigita de la rifuzo kaj subpremo al c\u0302iuj lingvoj en la s\u0302tato krom la hispana. G\u0302is la duono de la pasinta jarcento la publika uzo kaj eldonado de libroj en la galega estis malpermesita en la praktiko. Nur en 1950-51 oni fondis la eldonejon Galaxia, por libroj en la galega, kaj en 1952 Stafeto, en Kanarioj, por esperantaj libroj, koincide kun malfermo de la reg\u0302imo al la internacia kunteksto, kiu postulis iaspecan s\u0302minkon de normaleco."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Aliflanke, necentralisma enfokusig\u0302o ebligas senvualigi aliajn realaj\u0302ojn. Ekzemple, en Galegio rifuzo al Esperanto spureblas c\u0302efe en la verkaro de Castelao, maldekstra naciisto kaj esenca figuro en la galega beletro, kiu dum sia ekzilo verkis \"C\u0302iam en Galegio\", kun famega paragrafo kontrau\u0306 entuziasmuloj de internaciaj lingvoj, vaste reproduktita. G\u0302ia ehho estas trovebla en A\u0301lvaro Cunqueiro, verkisto fidela al la diktatora reg\u0302imo, kaj resonas g\u0302is nun (en la menciita verko Castelao ankau\u0306 favore parolas pri neu\u0306trala Internacia lingvo, sed tiu posta fragmento estas malpli konata)."}, {"text_idx": "#000043", "text": "jen la paradokso- dekstrulo fashistema favoras esperanton , sed maldekstrulo \" k-do Castelao \" kondamnas ghin!\nMi mem el \u2013 esperantigis eseon : La stumblo inter socialismo kaj ideo de lingvo internacia."}, {"text_idx": "#000044", "text": "La chefaj socialistoj teoriistoj esprimis sin kontrau Esperanto ."}, {"text_idx": "#000045", "text": "\"La chefaj socialistoj-teoriistoj esprimis sin kontrau Esperanto.\" \u2014 Jes, estas interesa fakto, ke tiel multaj famaj socialistoj kontrauis Esperanton. Oni ne ofte pripensas tion."}, {"text_idx": "#000047", "text": "La artikolon mi pene germanigis, nun ghi estas legebla en SAT \u2013 retpagharo.\nNuntempe en svislando la E- komunistoj estas minorito en minorito"}, {"text_idx": "#000051", "text": "La argentina selektitaro estas c\u0302ampiono de la mondpokalo de KataroIrano: unua ekzekuto ligita al la tumultojDu misiloj trafis PollandonUN: amasa plimulto por kondamni la rusiajn aneksadojn en UkrainioParlamentaj balotoj en Latvio: tutnova vizag\u0302o por la deputitaro"}, {"text_idx": "#000052", "text": "Juna kuiristo en Bakuo transformis sian apartamenton en restoracionVenkado de ekzistadismaj krizoj per muziko: Karolina Cicha de PollandoMeksika kolektivo kiu piratas librojn por kundividi kulturon alfrontas blokadojn"}, {"text_idx": "#000053", "text": "Jubileoj kaj memordatoj en februaro 2023Anna Lo\u0308wenstein: Niaj atingoj kaj malsukcesoj dum 2022UK-108: 772 alig\u0302intoj el 51 landoj"}]