[{"text_idx": "#000000", "text": "Pri la blogo kaj mi"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Per sia apero en sennombraj sciencfikciaj filmoj kaj libroj, nigraj truoj certe pruvis ke ili estas inter la plej interesaj objektoj en la universo. La ideo de nigra truo estas mistera. Temas pri objekto kun tiom granda denseco, ke g\u0302i rompas la nunan komprenon de fiziko kaj neniu scias kio okazas preter g\u0302ia rando. G\u0302i instigas la homan fantazion al elpensi la plej frenezajn historiojn, c\u0302ar se neniu vere komprenas la objekton, c\u0302io subite eblas."}, {"text_idx": "#000002", "text": "En la nefikcia universo, nigraj truoj komencig\u0302is kiel matematika koncepto. Ili sekvis el la matematiko, kiun Einstein, kaj poste ankau\u0306 aliaj fizikistoj, malkovris. Masoj povas ig\u0302i senfine densaj kaj kunig\u0302i en unu senfine malgranda punkto. Unue tio sonis tute neebla. Devis esti iu nemalkovrita meh\u0302anismo de la naturo, kiu preventus la formig\u0302on de tia punkto. Observoj montris la malon tamen. Estas steloj, ekzemple, kiuj rapide movig\u0302as c\u0302irkau\u0306 nevidebla, centra punkto. Ilia ekzakta orbito indikas ke ili iras c\u0302irkau\u0306 objekto kun tre granda maso. Nigraj truoj do estis observeblaj, sed nur rekte per observi la stelojn c\u0302irkau\u0306 ili. Hodiau\u0306 oni kredas ke nigraj truoj estas sufic\u0302e abundaj objektoj kaj ke la plejparto de galaksio havas gigantan nigran truon en la centro."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Kio estas nigra truo?Nigra truo estas objekto kun tiom forta gravita kampo, ke ec\u0302 lumo ne povas eskapi g\u0302in. Tio ne signifas ke la maso de nigra truo nepre estu giganta. Ajna maso povas ig\u0302i nigra truo, se oni sufic\u0302e forte kunpremas g\u0302in, do la denseco de la objekto pli gravas ol la maso. Ekzistas simpla formulo, kiun oni povas uzi por kalkuli kiom malgranda objekto devas ig\u0302i por esti konsiderata nigra truo. La formulo funkcias por Schwarzschild nigraj truoj, kio signifas ke la nigra truo ne havu elektran s\u0302arg\u0302on au\u0306 angulan movokvanton. Veraj nigraj truoj g\u0302enerale havas angulan movokvanton (ili rotacias), sed la formulo por Schwarzschild nigra truo estas dau\u0306re bona indiko kaj facile komprenebla."}, {"text_idx": "#000004", "text": "En tiu c\u0302i formulo, rs estas la radiuso de Schwarzschild en metroj. G\u0302i estas la radiuso de la eventa horizonto: surfaco de sfero, ene de kiu lumo ne povas eskapi. Kiam oni parolas pri la grandeco de nigra truo, oni ne parolas pri la objekto mem, c\u0302ar nigra truo estas senfine malgranda, sed pri la grandeco de tiu sfero. m estas la maso de la objekto en kilogramoj. Ju pli granda la maso de la objekto estas, des pli granda la radiuso de Schwarzschild estas. Finfine estas du konstantaj nombroj, kiuj estas la rezulto de la fundamentaj kvalitoj de la universo. Ili estas G, la gravita konstanto, kaj c, la rapido de lumo. Se oni kolektas c\u0302iujn necesajn nombrojn, oni povas kalkuli la radiuson de Schwarzschild por ajna objekto. La schwarzschildradiuso de la Suno ekzemple, estas iom pli eta ol 3km kaj tiu de la Tero estas c\u0302irkau\u0306 9mm. Teorie oni do povus fari nigran truon el la Suno kaj Tero, sed praktike ili ne havas sufic\u0302e da maso por la meh\u0302anismoj, kiuj kreas nigrajn truojn."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Tre baza strukturo de nigra truo. La singulareco (singularity) estas la senfine densa punkto."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Formig\u0302o de nigraj truojNigraj truoj povas kreig\u0302i per pluraj meh\u0302anismoj kiel la kunfandig\u0302o de pli etaj nigraj truoj, au\u0306 kiel produkto de la praeksplodo, sed la plej konata meh\u0302anismo estas parto de la evoluo de steloj. Dum ilia vivo, steloj s\u0302ang\u0302ig\u0302as surbaze de la \u201dbrulaj\u0302oj\u201d, kiujn ili havas kaj do de ili maso. La grandeco de stelo estas regata de balanco. Unuflanke la gravito de la stelo provas kunpremi g\u0302in, sed g\u0302i ankau\u0306 produktas multe da energio, kiu kau\u0306zas kontrau\u0306premon. Tiu energio venas de nukleaj reagoj en la kerno de la stelo. Elementoj kun malalta maso, kiel hidrogeno, estas kunfandigataj, kreante elementojn kun pli alta maso, kiel heliumon. Tiu procezo nomig\u0302as nuklea fuzio. La elementoj ig\u0302as pli kaj pli pezaj g\u0302is la stelo produktas feron, post kio la kunfandigo ne plu nete liberigas energion. Je tiu momento, la kerno devas serc\u0302i novan balancon."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Je la fino de sia vivo, la Suno ig\u0302os blanka nano. Tio estas stelo, kiu ne plu povas subteni sian ekvilibron per la varmo de nuklea fuzio, sed la principo de ekskludo preventas ke g\u0302i kunpremig\u0302u ec\u0302 pli. Lau\u0306 tiu kvantummeh\u0302anika principo, du elektronoj ne povas okupi la saman kvantuman staton, kio preventas ilin de kunpremig\u0302i tro multe. En pli grandaj steloj, ec\u0302 tiu premo povas esti venkita, kio kreas neu\u0306tronan stelon. Tio estas stelo en kiu c\u0302iuj elektronoj kaj protonoj kunfandig\u0302is, kreante neu\u0306tronojn. Ankau\u0306 neu\u0306tronoj ne volas kunfandig\u0302i pro la principo de ekskludo, kio preventas neu\u0306tronajn stelojn de kunpremig\u0302i ec\u0302 pli. La denseco de neu\u0306trona stelo estas nekredeble granda, pro tio ke 99% de atomo kutime estas malplena spaco. En neu\u0306trona stelo, tiu malplena spaco malaperis, kio igas la stelon tiom densa kiel giganta atomkerno. La rezulto estas stelo kun radiuso de kelkaj kilometro kaj maso pli granda ol tiu de la Suno. En la plej grandaj steloj ec\u0302 la neu\u0306tronoj kunfandig\u0302as kaj neniu forto en la universo sufic\u0302e grandas por kontrau\u0306i la kunpremig\u0302on. La stelo malkreskadas g\u0302is g\u0302i ig\u0302as senfine malgranda. Alivorte, g\u0302i ig\u0302is nigra truo."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Foti nigran truonAntau\u0306 nelonge, la unua bildo de nigra truo publikig\u0302is kaj ig\u0302is novaj\u0302ego c\u0302ie en la mondo. G\u0302i estis la rezulto de granda internacia kunlaboro kun astronomoj kaj teleskopoj el multaj landoj sub la nomo \u201cEvent Horizon Telescope\u201d (Eventhorizonta Teleskopo). La matematiko, kiu priskribas nigrajn truojn, jam ekzistas dum jarcento, kio igas onin demandi sin, kial neniu vidis nigran truon g\u0302is c\u0302i-jare. Kompreneble la respondo temas pri kiom malfacile foti nigran truon povas esti.La EHT havis observis la supermasan nigran truon en la centro de la galaksio Messier 87 (M87). Tiu elekto s\u0302ajnas iom stranga, pro tio ke la Lakta Vojo havas propran supermasan nigran truon, sed oni ne elektis M87 tute hazarde. La nigra truo en la centro de la Lakta Vojo, Sagittarius A*, havas mason c\u0302irkau\u0306 4 milionojn da fojoj pli grandan ol tiu de la Suno. Tio estas nekredeble multe, sed nenio kompare al la maso de la nigra truo en M87 de pluraj miliardoj da Sunoj. Tio signifas ke la Schwarzschildradiuso de la nigra truo en M87 estas pli ol 120AU (astronomiaj unuoj: 1AU estas la distanco inter la Suno kaj la Tero). La Schwarzschildradiuso de Sagittarius A* ec\u0302 ne atingas 1AU. Kvankam la fotita nigra truo estas tre granda, g\u0302i dau\u0306re estas tiom for, ke g\u0302ia grandeco en la c\u0302ielo estas nur 19-38\u03bcas. Por kompreni tiun nombron, oni sciu ke oni mezuras objektojn en la c\u0302ielo per gradoj. La diametro de la Luno estas c\u0302irkau\u0306 duona grado. Pli etaj objektojn oni mezuras per angulaj minutoj, kiuj estas sesdekonoj de grado kaj angulaj sekundoj, kiuj estas sesdekonoj de angulaj minutoj. La grandeco de la nigra truo estas mezurata en angulaj mikrosekundoj, au\u0306 miliononoj de angulaj sekundoj. Tia grandeco estas komparebla al la punkto sur la \u201di\u201d en la dokumentoj, kiujn la Apollo misio lasis sur la Luno, vidite de la Tero."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Neniu sola teleskopo surtere kapablas foti objektojn, kiuj aspektas tiom etaj en la c\u0302ielo kiel la nigra truo en M87. Por foti tian objekton, oni bezonus teleskopon, kiu tiom grandas kiel la tero mem. Tio kompreneble ne eblas, sed astronomoj havas bonan kromvojon por tamen krei tian teleskopon. Kiam oni observas la saman objekton per du teleskopoj kaj kombinas ilin, oni pensus ke la distingpovo duoblig\u0302us, sed ec\u0302 pli bonas. Kiam oni kombinas du teleskopojn, ili agas kiel teleskopo tiom granda kiel la distanco inter ili. Se oni do metas unu teleskopon en Madrido kaj unu en Moskvo, oni havas la distingpovon de teleskopo tiom granda kiel Eu\u0306ropo. La EHT do ne estas unu teleskopo. G\u0302i estas reto de grandaj profesiaj observatorioj c\u0302ie sur la mondo, ec\u0302 sur Antarkto. Interesa fakto estas ke la kvanto de datumoj, kiuj devis esti kolektataj estis tiom granda, ke oni ne povis uzi dratojn au\u0306 la interreton por sendi ilin. Anstatau\u0306e oni uzis aviadilojn, kiuj fizike transportis la durdiskojn. Reto de teleskopoj do estas tre utila kiam oni volas distingi tre forajn, etajn objektojn, sed g\u0302i ankau\u0306 havas problemon. La EHT havas la distingpovon de teleskopo tiom granda kiel la tero, sed g\u0302i ne kolektas same multe da lumo. Por solvi tiun problemon, oni bezonis rigardi la nigran truon tre longe kaj kombini la lumon kolektitan dum tiu longa tempo. Lui teleskopojn kaj pagi astronomojn estas multekosta tamen, do la observtempo devis esti kiel eble plej mallonga. Ankau\u0306 tiu faktoro kontribuis al la elekto de M87, c\u0302ar la supermasa nigra truo en tiu galaksio estas multe pli aktiva ol tiu en la Lakta Vojo. Kiam la datumoj estis elektitaj, homoj kaj komputiloj kunlaboris por krei bildon el ili. Ili faris tion en malsamaj teamoj, kiuj ne rajtis komuniki, por vidi c\u0302u ili venus kun la sama rezulto. La rezulto de tiu grava laboro estas la unua bildo de nigra truo, kiu videblas c\u0302i-sube."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Kiel interpreti la bildonNigraj truoj absorbas c\u0302iun lumon. Tial ili estas nigraj. Kion oni do vidas sur la bildo? Por pli bone kompreni tion, oni devas kompreni kiel nigra truo estas strukturita kaj kion g\u0302i faras al siaj c\u0302irkau\u0306aj\u0302oj. La plej grava parto estis la eventa horizonto. G\u0302i absorbas c\u0302iun lumon kaj do aspektas kiel ombro. Tio klarigas kial la mezo de la bildo estas tute nigra. La ombro estas multe pli granda ol oni atendus, parenteze. Pro tio ke nigraj truoj kurbigas la spacon c\u0302irkau\u0306 si, ankau\u0306 lumo kiu preterirus la nigran truon povas esti ensuc\u0302ata. La bela parto de la bildo ne estas la eventa horizonto tamen. C\u0302irkau\u0306 aktiva nigra truo rondiras disko de materialo, per kiu la nigra truo nutras sin. Tiu materialo nomig\u0302as la alkreska disko. La disko iras tre rapide kaj povas alproksimig\u0302i al la rapido de lumo. La ekstremaj kondic\u0302oj igas la diskon milionojn da gradoj varma, kio igas g\u0302in brile elsendi radion. La orang\u0302kolora (la koloroj en la bildo estas malveraj) svaga cirklo sur la bildo estas tiu alkreska disko. Iom aspektas kvazau\u0306 la foto estas farita de supre, pro tio ke oni vidas la tutan diskon. C\u0302e Saturno ekzemple, parto de la disko ne videblas, c\u0302ar g\u0302i estas malantau\u0306 la planedo. Kiam temas pri nigra truo tamen, tio estas iluzio. Oni c\u0302iam vidas la tutan diskon, sendepende de la angulo. Por kompreni tion, oni komprenu ke la cerbo pensas ke lumo c\u0302iam iras rekte, ec\u0302 se g\u0302i iras tra kurbita spaco. Kiam parto de la disko estas malantau\u0306 la nigra truo, la forta gravita kampo tiel kurbigas la lumon, kiun la disko elsendas, ke g\u0302i tamen atingas la Teron. La lasta efiko, kiu videblas, estas ke parto de la disko aperas multe pli brila ol alia parto. Tio estas la rezulto de Dopplerradiado. Tio kau\u0306zas ke la parto de la disko, kiu movig\u0302as en nian direkton aspektas pli hela ol la parto kiu movig\u0302as for de ni.Kvankam la unua vera bildo de nigra truo ne estas tiom spektakla kiel en sciencfikcio, g\u0302i estas ege grava. G\u0302i ne nur estas simbolo de bela, internacia kunlaboro, sed ankau\u0306 pruvas ke la ideoj, kiujn sciencistoj havis pri nigraj truoj estas g\u0302ustaj. La spertoj kaj konoj, kiujn astronomoj akiris per tiu c\u0302i projekto certe helpos ilin ec\u0302 pli bone kompreni la universon de kiu ni c\u0302iuj estas parto kaj c\u0302i tio sendube ne estos la lasta nigra truo, kiun homaro fotis."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Vidu ankaux la artikolon de ISAE pri la foto:"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Vi komentas per via konto de Twitter."}]