[{"text_idx": "#000000", "text": "Komuna lingvo por homoj el la tuta mondo"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Dies ist die Originalversion eines Texts, fu\u0308r den auch eine deutschsprachige U\u0308bersetzung verfu\u0308gbar ist."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Hodiau\u0306 homoj en pli ol 120 landoj de la mondo parolas la internacian lingvon Esperanto kaj supozeble estas pluraj centmil kiuj iom regule uzas g\u0302in. Kelkaj s\u0302tatoj rekonis kaj subtenas Esperanton: Pollando en 2014 kaj Kroatio en 2019 akceptis la lingvon kaj g\u0302ian kulturon kiel parton de la kultura heredaj\u0302o, en Hungario Esperanto-ekzamenoj en multaj universitatoj estas akceptataj kiel plenumo de la devo pruvi konon de fremdlingvo, la Au\u0306stria Nacia Biblioteko funkciigas la tutmonde plej grandan kolekton de planlingvaj libroj kaj arkivaj\u0302oj, C\u0302inio interalie ekde 2001 preskau\u0306 c\u0302iutage publikigas novaj\u0302ojn en Esperanto, funkciigas plurajn ric\u0302enhavajn retejojn en Esperanto kaj havas la plej grandan Esperanto-muzeon de la mondo. La Esperanto-PEN-Centro en 1993 farig\u0302is membro de la verkista asocio PEN International, la Vatikano akceptis la esperantlingvajn tekstojn por mesoj jam en 1990."}, {"text_idx": "#000004", "text": "En la interreto Esperanto estas multloke trovebla: La Esperanto-vikipedio c\u0302i-jare atingis 300.000 artikolojn, c\u0302e Duolingo oni ofertas Esperanto-kursojn jam en kvar lingvoj, angla, franca, hispana kaj portugala. C\u0302iujare proksimume 800.000 homoj tie trastudas almenau\u0306 unu Esperanto-lecionon. Duolingo neniel estas la sola reta kursejo por Esperanto; kutime lingvoretejoj kun minimume 25 lingvoj ofertas ankau\u0306 Esperanto-kurson, almenau\u0306 la senkostaj. La traduka frazaro Tatoeba ofertas aktuale 670.000 frazojn en Esperanto kun tradukoj al aliaj lingvoj, bona kvina loko post la angla, rusa, itala kaj turka."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Lingvo kun denaskuloj, literaturo kaj kantoj"}, {"text_idx": "#000006", "text": "El la lingvoprojekto en eta bros\u0302uro de 1887 farig\u0302is vivanta lingvo kun kelkaj mil denaskuloj, dekmilo da libroj, pluraj miloj da kantoj kaj propra internacia kulturo. La Esperanto-parolantoj uzas sian lingvon por la plej diversaj celoj. Multaj estas bone ligitaj internacie kaj celite serc\u0302as Esperanto-kulturajn ofertojn. Estas io relative normala por Esperanto-parolantoj, ke antau\u0306 vojag\u0302o oni serc\u0302as Esperanto-amikojn en la vizitotaj landoj por poste renkontig\u0302i kun ili; se oni vojag\u0302as kun grupo, kiu ne parolas Esperanton, la kunvojag\u0302antoj kutime miras, ke en lando kiel Nepalo oni\nvespere malaperas por viziti lokajn Esperanto-parolantojn kaj lernas eble pli pri la lando kaj la c\u0302iutaga vivo ol nur la kutimajn turismaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Kion oni kredas pri Esperanto?"}, {"text_idx": "#000008", "text": "C\u0302io c\u0302i estas vaste ne-konata; estas c\u0302iam denove mirige, ke ec\u0302 multsciaj lingvistaj profesoroj ne scias, ke la lingvo havas denaskulojn ekde 1904, c\u0302iujare centon da novaj libroj kaj ric\u0302an muzikan kulturon \u2013 por ne paroli pri la kreskanta nombro de parolantoj en intertempe la plimulto de la afrikaj kaj aziaj s\u0302tatoj kaj en preskau\u0306 c\u0302iuj sudamerikaj landoj (oni ofte supozas, ke la lingvo havas parolantojn precipe en Eu\u0306ropo, Ameriko kaj eble Au\u0306stralio). Ec\u0302 eblas trovi citaj\u0302ojn de lingvistoj, ke Esperanto ne havas verkistojn au\u0306 ke ne eblas fari vortludojn, dum fakte verkistoj kaj multaj aliaj s\u0302ategas vortludi. Tiurilate plej konata estas vers\u0302ajne Raymond Schwartz, kiu famig\u0302is jam en la 1920-aj jaroj per sia pariza kabaredo \u201eVerda Kato\u201c. Kelkaj lingvistoj ec\u0302 asertas, ke Esperanto ne estus lingvo, kiel la membro de la Franca Akademio Barbara Cassin, la germana lingvisto Ju\u0308rgen Trabant (\u201enelingvo\u201c) kaj dum multaj jaroj la supozeble plej fama lingvisto kaj poste politika aktivulo Noam Chomsky."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Esperanto estis prezentita en 1887 en Varsovio, kie aperis la eldonoj de la Unua Libro en la rusa, pola, franca kaj germana lingvoj; sekvis poste multaj aliaj. Verkis g\u0302ian bazon Ludoviko Zamenhof, naskig\u0302inta en 1859 en Bjalistoko, kie li restis g\u0302is la 1870-aj jaroj. La patro parolis ruse kun li, la patrino jide; de la amikoj li lernis la polan. Baldau\u0306 li lernis ankau\u0306 la malnovan hebrean, kaj de la patro, lingvoinstruisto, la germanan kaj la francan. En la lernejo aldonig\u0302is la malnovaj lingvoj, latina kaj greka, kaj la angla. Zamenhof do havis bonan gamon da lingvoj je dispono. Ekzistas du klarigoj pri tio, kiel Zamenhof venis al la ideo krei internacian lingvon. La tradicia varianto estas, ke li konstatis, ke la lokuloj ofte parolis nur unu lingvon, dum en Bjalistoko ekzistis c\u0302efe kvar lingvokomunumoj, la jida, la rusa, la pola kaj la germana. Ofte estis konfliktoj, parte pro lingva nekompreno. Zamenhof iam venis al la ideo, ke eble unu aldona neu\u0306trala lingvo, multe pli facile lernebla ol la naciaj lingvoj, estus bona solvo por helpi al interkompreno kaj interkomprenig\u0302o."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La alia, pli nova klarigo por la ideo de Zamenhof estas, ke li unue volis krei internacian lingvon por la judoj el la tuta mondo. Ja la judoj en la diversaj lokoj parolis la lingvojn de la lando kaj ofte ne havis komunan lingvon; la malnovhebrea ne havis vortojn por la c\u0302iutago de la tiama tempo, la jida ne havis altan prestig\u0302on. Nur kiam li vidis, ke la judoj ne volis akcepti lian ideon, li prezentis sian novan lingvon, tiel tiu c\u0302i klarigo, al la g\u0302enerala publiko."}, {"text_idx": "#000012", "text": "De la unua lingvoversio al sukcesa lingvo"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Kiam Zamenhof havis sian 19-an naskig\u0302tagon, en 1878, li inau\u0306guris kun siaj amikoj la unuan version de tia lingvo, Lingwe Uniwersala. Nau\u0306 jarojn poste li fine publikigis la bazon de la hodiau\u0306a lingvo, Esperanto. Li dissendis la unuajn ekzemplerojn tra multaj landoj kaj jam du jarojn poste kreig\u0302is unua gazeto, La Esperantisto, kun kvincento da abonantoj; la gazeto publikigis plej diversajn tekstojn, ankau\u0306 ekzemple literaturajn, s\u0302ercojn kaj anoncojn. Tiel la lingvo komencis sian vivon, unue skribe. En 1905 okazis la unua universala Esperanto-kongreso, en Bulonjo-c\u0302e-maro, kie kunvenis sepcento da homoj el multaj landoj \u2013 kaj fakte ili sukcesis interparoli en la nova lingvo. Ni notu, ke jam unu jaron antau\u0306e, en 1904, en la hispana Zaragozo naskig\u0302is la supozeble unua infano, por kiu Esperanto estis la denaska lingvo, Emilia Gasto\u0301n."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Literaturo estis granda s\u0302ato de Ludoviko Zamenhof, kiu en sia junag\u0302o iam revis farig\u0302i ruslingva poeto. Jam en sia unua libro, en kiu li prezentis la lingvon, el la ses lingvo-ekzemploj tri estis poemoj, unu traduko el la verkoj de Heine kaj du originalaj poemoj de Zamenhof, bone konataj g\u0302is hodiau\u0306. Li mem kontribuis al la Esperanto-literaturo per pluraj tradukoj, interalie la Fabeloj de Andersen, Hamleto kaj La rabistoj de Schiller. En la jaroj c\u0302irkau\u0306 la unua universala kongreso de Esperanto la originala literaturo pli kaj pli ekfloris kaj ekde la 1920-aj jaroj g\u0302i evoluas altnivele."}, {"text_idx": "#000015", "text": "La literaturo estas grava bazo de la kulturo de lingvokomunumo. C\u0302e Esperanto, kiel supozeble c\u0302e multaj relative malgrandaj lingvoj, g\u0302i konsistas el du gravaj elementoj, la tradukita kaj la originala literaturo. Proksimume du trionoj de la disponeblaj beletraj\u0302oj estas tradukitaj al Esperanto, unu triono originale verkita. Grava diferenco al la angla lingvo estas, ke la originala Esperanto-literaturo havas siajn au\u0306torojn en multaj diversaj regionoj kaj kulturoj; c\u0302e la angla oni povas facile taksi, ke pli ol 90 % de la originalaj au\u0306toroj estas denaskaj angla-parolantoj, kiuj log\u0302as en la nur malmultaj anglalingvaj landoj. Tiel la angla literaturo transportas c\u0302efe la kulturon de tiuj regionoj, dum la Esperanto-literaturo pli ekvilibre prezentas la kulturon de multaj diversaj landoj."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Kantoj en Esperanto ekzistis jam komence de la pasinta jarcento, sed modernaj popularaj kantoj, roko kaj aliaj muzikstiloj, kreig\u0302is kaj publikig\u0302is nur ekde la 1960-aj jaroj. Intertempe pluraj miloj da kantoj ekzistas kaj ili formas gravan eron de la hodiau\u0306a kulturo de la Esperanto-komunumo; multaj estas libere publikigitaj en la interreto. Oni entuziasme diskutas, kiom memstara estas la Esperantokulturo, sed al kiu alia kulturo oni atribuu kanton, kies Esperanto-tekston oni verkis en Skotlando, kiun kantas frisa kantgrupo kaj kiun Esperanto-parolantoj au\u0306skultas en dekoj da landoj tra la mondo? Aldone ekzistas certaj kutimoj de la Esperanto-komunumo, kiel ekzemple en junularaj renkontig\u0302oj cirklodancado lau\u0306 ripetig\u0302anta muziko de La Bamba. Eble pli gravas la etoso de toleremo kaj respekto al homoj el aliaj landoj, de aliaj kulturoj. Estis en Esperanto-renkontig\u0302o, ke mi vidis la unuan fojon en la 1980-aj jaroj, kiel du samseksamuloj publike kisis unu la alian. Kaj tiutempe ni ankau\u0306 komencis diskuti, kiel adapti la lingvon al la postuloj de seksa egaleco \u2013 ekzistas ekzemple la sufikso -ic\u0302o por nomi viron, paralele al -ino por nomi virinon (ekz. kantistic\u0302o kaj kantistino; ankau\u0306 la formo viric\u0302o estas kelkfoje uzata)."}, {"text_idx": "#000017", "text": "La Esperanto-komunumo estas relative diversa, lernas la lingvon homoj el multaj sferoj de la vivo. Tamen estas klare, ke pli oftas maldekstruloj kaj homoj kun meza politika konvinko ol dekstruloj \u2013 ja la baza ideo de Esperanto estas akcepti homojn el aliaj landoj kiel samrajtulojn. Eblas konstati, ke matematikistoj kaj programistoj estas relative oftaj parolantoj de Esperanto; oni povas supozi ke ili s\u0302atas la regulecon de la lingvo kaj la multe pli rapidan lerneblecon (proksimume unu kvarono kompare kun lingvoj kiel la angla au\u0306 hispana). Same lingvos\u0302atantoj kaj lingvo-studintoj estas iom oftaj. Kontraste studentojn au\u0306 studintojn de ekonomiko au\u0306 juro oni trovas malpli. Sed oni ne eraru: Oni renkontas pli malpli c\u0302iujn profesiojn en Esperantujo, tamen kun malsama ofteco."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Rapide lernebla, baldau\u0306 alta lingvonivelo"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ofte oni lernas Esperanton post du au\u0306 tri aliaj fremdaj lingvoj. Tiam plia nacia lingvo malfermas kutime nur unu plian regionon au\u0306 landon de la mondo, dum Esperanto malfermas pli malpli c\u0302iujn landojn; preskau\u0306 c\u0302ie en la mondo eblas renkonti Esperanto-parolantojn. Kaj tiun lingvon oni povas akiri per multe malpli da lernotempo ol nacian lingvon. Homoj kutime sekvas bazan kurson de 20 g\u0302is 50 lernhoroj kaj ofte jam dume komencas apliki la lingvon kaj plulerni en la praktiko. Se oni pasigas du au\u0306 tri semajnojn jare en Esperanto-renkontig\u0302oj au\u0306 vojag\u0302ante al Esperanto-gastigantoj kaj regule komunikas bus\u0302e \u2013 hodiau\u0306 tio facilas per la interreto \u2013 oni ofte post du au\u0306 tri jaroj havas en Esperanto jam la nivelon de la antau\u0306e plej bona fremdlingvo. Dum la jaroj oni sentas sin pli kaj pli hejme en Esperanto kaj pli kaj pli bone kapablas esprimi sin, iam tre simile kiel en la gepatra lingvo."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Lau\u0306 la ag\u0302o estas du c\u0302efaj tempoj de eklernado: Lau\u0306 iama enketo c\u0302e Facebook proksimume la duono de la Esperanto-parolantoj eklernis la lingvon en la ag\u0302o de 14 g\u0302is 18 jaroj, alia kvarono g\u0302is la 30-a vivojaro. Alia tempo por lerni estas post la pensiig\u0302o; ekzistas impresaj ekzemploj de homoj, kiuj tiam eklernis, ene de malmultaj jaroj atingis tre altan lingvonivelon kaj entuziasme vojag\u0302adas al multaj Esperanto-renkontig\u0302oj en diversaj landoj."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Imprese por eu\u0306ropanoj certe estas la entuziasmo, per kiu homoj el diversaj afrikaj landoj, el landoj kiel Nepalo, Indonezio au\u0306 la Filipinoj lernas la internacian lingvon Esperanto. G\u0302i estas por ili libere elektebla lingvo, sen tradicio de koloniismo; g\u0302i estas lingvo, en kiu ili povas senti sin egalrajtaj kaj en kiu ili renkontas homojn, kiuj kredas je la samaj idealoj. Jam antau\u0306 cent jaroj oni sciis en C\u0302inujo, ke por la angla oni bezonas kvin jarojn, por la franca sep jarojn kaj por Esperanto unu jaron. Estas por c\u0302inoj kaj aliaj azianoj multe pli facile lerni la lingvon Esperanto ol ekzemple la anglan kaj per g\u0302i partopreni en internacia vivo kaj havi personajn kontaktojn al homoj el aliaj mondopartoj. Eble ne estas miraklo, ke C\u0302inio forte subtenas Esperanton kaj ke ekde 2001 sur .cn oni publikigas preskau\u0306 c\u0302iutage novaj\u0302ojn el C\u0302inio kaj la mondo."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Esperanto estas unu el longa vico de planlingvoj. Nur malmultaj sukcesis krei veran lingvokomunumon. En la 1880-aj jaroj disvastig\u0302is Volapu\u0308k kaj en 1907 publikig\u0302is Ido kreita surbaze de Esperanto. Aliaj projektoj havis multe malpli da anoj. Esperanto estas t.n. aposteriora lingvo, c\u0302ar g\u0302i prenas la radikojn el ekzistantaj lingvoj (kontraste al aprioraj lingvoj, kiuj kreas la radikojn lau\u0306 propra sistemo). La radikoj de Esperanto venas c\u0302efe el la g\u0302ermanaj kaj latinidaj lingvoj; ofte ilin oni trovas en pluraj lingvoj, ekzemple la Esperanto-vorto fenestro estas germane Fenster, france fene\u0302tre, itale finestra. La radikoj de Volapu\u0308k same venas el naciaj lingvoj, sed ili estas malfacile rekoneblaj: La vorto Volapu\u0308k signifas \u201elingvo de la mondo\u201c; vol venas el la angla world, pu\u0308k el la angla speak; -a indikas la genitivon (kiel en Esperanto de)."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Post Esperanto en 1907 oni publikigis la lingvoprojekton Ido (kio havas signifon en Esperanto, gefilo); tiu lingvo estas provo pli bone solvi kelkajn kritikatajn ecojn de Esperanto; Ido ekzemple ne havas la supersignojn de Esperanto, la Esperanto-vorto orang\u0302o en Esperanto estas en Ido oranjo. La problemo tamen estis, ke evidente lau\u0306 la konvinko de la plej multaj Esperanto-parolantoj la avantag\u0302oj de Ido ne estis tiel grandaj, ke indus pro tio transiri al nova lingvo, kun c\u0302iuj problemoj de tia transiro. Hodiau\u0306 la malavantag\u0302o de Ido estas, ke g\u0302in parolas nur relative malmultaj homoj; dum al la Universalaj Kongresoj de Esperanto venas proksimume 700 g\u0302is 3000 homoj, la similajn kunvenojn de Ido vizitas 10 g\u0302is 30 partoprenantoj. La lingva formo estas nur unu aspekto."}, {"text_idx": "#000024", "text": "El malgranda libreto kreig\u0302is lingvokomunumo en pli ol cent landoj en c\u0302iuj kontinentoj; el lingvoprojekto kun du pag\u0302oj da ekzemplaj tekstoj farig\u0302is biblioteko de dekmilo da libroj. La lingvo estas uzata en kelkaj cent internaciaj renkontig\u0302oj c\u0302iujare kaj eble en pluraj cent familioj c\u0302iutage; intertempe Esperanto estas la c\u0302efa lingvo por supozeble plurcent homoj, kiuj uzas g\u0302in por la kontakto kun siaj familianoj, amikoj kaj konatoj, por Esperanto-projektoj kaj kelkfoje ankau\u0306 por profesiaj celoj. Eble aliaj supozas, ke ni ploras c\u0302iutage, c\u0302ar la lingvo ne jam estas g\u0302enerale akceptata kiel internacia lingvo kaj vaste disvastig\u0302inta. Kontraste la plimulto el ni tre g\u0302uas paroli Esperanton sendepende de la decido de aliaj, kaj estas ec\u0302 kelkaj, kiuj demandas sin, c\u0302u la Esperanto-komunumo estus tiel agrabla loko, se multe pli da homoj parolus g\u0302in."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Wenn dir der Artikel gefallen hat, dann teile ihn u\u0308ber Facebook oder Twitter. Falls du was zu sagen hast, freuen wir uns u\u0308ber Kommentare"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Werden Sie Teil von taz zahl ich und tragen zu einem offenen Internet und freien Zugang zu unabha\u0308ngigem Journalismus bei."}, {"text_idx": "#000028", "text": "alle Blogs auf einen Klick"}]