[{"text_idx": "#000002", "text": "Ne estas ke la tero bezonas nin, sed ke ni bezonas la teron."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Post la sufoka somero de 2021 kun rekorda alta temperaturo, la norda hemisfero enkondukis malvarman vintron, kaj multe neg\u0302is, ec\u0302 en la Sahara Dezerto, unu el la plej varmaj lokoj sur la tero.Aliflanke, la suda hemisfero enkondukis brulan varmegon, kun temperaturoj atingantaj 50\u00b0C en Okcidenta Au\u0306stralio, kaj gigantaj glacimontoj en Antarkto degelis.Kio do okazis al la tero?Kial sciencistoj diras, ke la sesa amasa formorto eble venis?Kiel la plej granda dezerto sur la tero, la klimato de la Sahara Dezerto estas ekstreme seka kaj varma.Duono de la regiono ricevas malpli ol 25 mm da jarpluvo, kun kelkaj areoj ec\u0302 ne ricevante pluvon dum pluraj jaroj.La jara averag\u0302a temperaturo en la regiono estas tiel alta kiel 30 \u00b0C, kaj la averag\u0302a somera temperaturo povas superi 40 \u00b0C dum pluraj sinsekvaj monatoj, kaj la plej alta registrita temperaturo estas ec\u0302 g\u0302is 58 \u00b0C."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Sed en tia ege varma kaj arida regiono, c\u0302i-vintre malofte neg\u0302is.La urbeto Ain Sefra, situanta en la norda Sahara Dezerto, neg\u0302is en januaro c\u0302i-jare.Neg\u0302o kovris la oran dezerton.La du koloroj estis miksitaj unu kun la alia, kaj la sceno estis aparte stranga.Kiam la neg\u0302o falis, la temperaturo en la urbo falis g\u0302is -2\u00b0C, kelkaj gradoj pli malvarme ol la averag\u0302a temperaturo en antau\u0306aj vintroj.La urbo neg\u0302is kvar fojojn en la 42 jaroj antau\u0306 tio, la plej frue en 1979 kaj la lastaj tri en la lastaj ses jaroj. Neg\u0302o en la dezerto estas tre malofta, kvankam la dezerto estas tre malvarma vintre kaj la temperaturo povas fali sub nul, sed la dezerto estas tre seka, kutime ne estas sufic\u0302e da akvo en la aero, kaj estas tre malmulte da pluvo kaj neg\u0302o.La neg\u0302ado en la Sahara Dezerto memorigas homojn pri tutmonda klimata s\u0302ang\u0302o.Rusa meteologo Roman Vilfan diris neg\u0302ado en la Sahara Dezerto, malvarmaj ondoj en Nordameriko, tre varma vetero en Rusio kaj Eu\u0306ropo, kaj pluvego kiu kau\u0306zis inundojn en Okcidenta Eu\u0306ropo.La okazo de c\u0302i tiuj eksternormaj vetero pli kaj pli oftas, kaj la kialo malantau\u0306 g\u0302i estas klimata s\u0302ang\u0302o kau\u0306zita de mondvarmig\u0302o."}, {"text_idx": "#000005", "text": "En la suda hemisfero nun, la efiko de mondvarmig\u0302o videblas rekte.Dum la norda hemisfero ankorau\u0306 alfrontis malvarman ondon, la suda hemisfero alfrontis varmegon, kun temperaturoj superantaj 40 \u00b0C en multaj partoj de Sudameriko.La urbo Onslow en Okcidenta Au\u0306stralio registris altan temperaturon de 50,7 \u00b0C, batante la rekordon pri la plej alta temperaturo en la suda hemisfero.La ekstrema alta temperaturo en la suda hemisfero rilatas al la termika kupola efiko.En la varma, seka kaj senventa somero, la varma aero levig\u0302anta de la tero ne povas disvastig\u0302i, sed estas kunpremita al la tero per la alta premo de la tera atmosfero, igante la aeron pli kaj pli varma.La ekstrema varmo en Nordameriko en 2021 ankau\u0306 estas kau\u0306zita de la termika kupola efiko."}, {"text_idx": "#000006", "text": "C\u0302e la plej suda pinto de la tero, la situacio ne estas optimisma.En 2017, la giganta glacimonto numerita A-68 derompig\u0302is de la glacibreto Larsen-C en Antarkto.G\u0302ia areo povas atingi 5 800 kvadratajn kilometrojn, kiu estas proksima al la areo de S\u0302anhajo.Post kiam la glacimonto derompig\u0302is, g\u0302i drivis en la Suda Oceano.G\u0302i drivis distancon de 4 000 kilometroj en jaro kaj duono.Dum tiu periodo, la glacimonto dau\u0306re degelis, liberigante entute 152 miliardojn da tunoj da dolc\u0302akvo, kio estas ekvivalenta al la stoka kapacito de 10,600 Okcidentaj Lagoj."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Pro mondvarmig\u0302o, la degelo de la norda kaj suda polusoj, kiuj estas s\u0302lositaj en grandaj kvantoj da dolc\u0302a akvo, akcelas, kau\u0306zante marnivelon dau\u0306re plialtig\u0302i.Ne nur tio, sed varmigado de oceana akvo ankau\u0306 kau\u0306zas termikan ekspansion, igante la oceanon pli granda.Sciencistoj taksas, ke la tutmondaj marniveloj nun estas 16 g\u0302is 21 centimetrojn pli alta ol antau\u0306 100 jaroj, kaj nuntempe altig\u0302as je 3,6 milimetroj jare.C\u0302ar la marnivelo dau\u0306re altig\u0302as, g\u0302i dau\u0306re erozios la insulojn kaj malaltajn marbordajn regionojn, minacante la supervivon de homoj tie.Homaj agadoj ne nur rekte invadas au\u0306 ec\u0302 detruas la vivejojn de bestoj kaj plantoj en la naturo, sed ankau\u0306 elsendas grandan kvanton da karbondioksido, metano kaj aliaj forcej-efikaj gasoj, igante tutmondan temperaturon plialtig\u0302i, rezultigante klimatan s\u0302ang\u0302on kaj ekstremajn klimatojn pli vers\u0302ajnajn. okazi."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Oni taksas, ke nuntempe vivas c\u0302irkau\u0306 10 milionoj da specioj sur la Tero.Sed dum la lastaj jarcentoj, g\u0302is 200,000 specioj formortis.Esplorado montras, ke la nuna rapideco de specia formorto sur la tero estas pli rapida ol la averag\u0302a rapideco en la historio de la tero, kaj sciencistoj opinias, ke eble venis la sesa amasa formorto.En la pasintaj centoj da milionoj da jaroj sur la tero, dekoj da speciaj eventoj, grandaj kaj malgrandaj, okazis, inkluzive de kvin ekstreme severaj amasmortokazaj\u0302oj, igante la plej multajn speciojn malaperi de la tero.La kau\u0306zoj de la antau\u0306aj speciaj formortokazaj\u0302oj c\u0302iuj venis de naturo, kaj la sesa vers\u0302ajne estas la kau\u0306zo de homoj.La homaro devas agi se ni ne volas formorti kiel iam faris 99% de la specioj de la Tero."}]