[{"text_idx": "#000000", "text": "Malkovri novan elementon ne estas facila. En pluraj lokoj surtere estas gigantaj mas\u0302inoj,kaj homoj, kiuj laboras c\u0302iutage por plenigi la periodan tabelon. Antau\u0306 ducent jaroj tiu tasko estis multe pli aventura. Oni neniam sciis kiam oni trovus novan elementon. En la moderna perioda tabelo ec\u0302 estas kvar elementoj, kies nomo venas de la sama minejo en Svedio. Tie, c\u0302iuj el ili estis malkovritaj, kune kun kelkaj aliaj elementoj, inter 1843 kaj 1879. Dume, la novaj elementoj rapide ekhavis rolojn en produktoj kaj la industrio. Malkovri elementojn do ne estis kolektado de pos\u0302tmarkoj por sciencistoj, sed havis gravan praktikan utilon. Hodiau\u0306 ne plu havas sencon serc\u0302i novajn elementojn en la Tero. C\u0302iuj elementoj, kiuj nature troveblas surtere estas konataj kaj oni nur povas malkovri novajn elementojn per mem krei ilin. Kiel oni do povas scii ke oni trovis c\u0302iujn? Kiom da elementoj ec\u0302 ekzistas? La respondoj kas\u0302as sin en la strukturo de la atomo."}, {"text_idx": "#000001", "text": "En Ytterby (Svedio) oni malkovris sep elementojn. Terbio estas unu el ili"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Kelkaj elementoj, kiel oro, jam estis konataj dum miljaroj. Aliaj elementoj estis tiom reagemaj, ke oni bezonis tre ruzan h\u0302emion por izoli ilin. Aldone estis elementoj tiom maloftaj, ke oni devus traserc\u0302i la tutan teron por ili. C\u0302iu elemento havis sian propran rakonton kaj ekzistas tro da elementoj por priskribi ilin c\u0302iujn. La rakonto komencig\u0302is tamen kun fosforo, la unua elemento kiu estis malkovrita post antikvaj tempoj."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Oro relative facile troveblas, c\u0302ar g\u0302i ne reagas kun aliaj elementoj"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Elemento estas substanco, kiun oni ne povas disigi h\u0302emie. Akvo, ekzemple, ne estas elemento, pro tio ke oni povas disigi g\u0302in. La rezulto de tiu reago estas hidrogeno kaj oksigeno, kiuj ja estas elementoj. En la naturo estas tre multaj fontoj de fosforo. G\u0302i trovig\u0302as subtere kaj en c\u0302iuj vivantaj organismoj. G\u0302i fakte havas esencan rolon en gravaj biologiaj molekuloj kiel DNA kaj ATP. Kiel normala parto de la digestado, ankau\u0306 urino enhavas molekulojn, kiuj enhavas fosforon. Felic\u0302e estis alh\u0302emiisto, kiu ne timis labori kun tiaj rimedoj. Kiam la Germano Hennig Brand malkovris fosforon en 1669, li ne interesig\u0302is pri digestado tamen. Kvankam li uzis h\u0302emiajn reagojn por liaj eksperimentoj, li estis alh\u0302emiisto kaj serc\u0302is manieron por krei oron. Oni nun scias ke oni ne povas h\u0302emie krei oron el aliaj metaloj, c\u0302ar oro estas elemento, sed tiam oni ankorau\u0306 ne sciis tion. La origina recepto de Brand ne estis la plej agrabla eksperimento. Unue, li lasis la urinon dum kelkaj tagoj, g\u0302is g\u0302i ekhavis teruran odoron. Post tio, li boligis la urinon g\u0302is la restaj\u0302oj formis blankan paston. Laste, li uzis akvon por kondensi la vaporojn, kiuj eliris el la varma pasto, esperante ke la kondensaj\u0302o estus oro. Anstatau\u0306e, li produktis blankan, solidan h\u0302emiaj\u0302on, kiu brilis en mallumo. Brand origine pensis ke li sukcesis krei la S\u0302tonon de la Sag\u0302uloj, kiu lau\u0306 la legendoj s\u0302ang\u0302us kutimajn metalojn al oro, sed tio, kion li fakte kreis estis blanka fosforo: molekulo, kiu konsistas el kvar fosforaj atomoj en la formo de piramido. Malgrau\u0306 la klopodoj de Brand, la nova elemento ne estis la S\u0302tono de la Sag\u0302uloj, do finfine li vendis la recepton. La elemento estas tre utila tamen kaj poste estis uzata por c\u0302io de sterko g\u0302is bomboj."}, {"text_idx": "#000005", "text": "La anguloj de la ligoj en fosfora molekulo estas tiom akraj ke g\u0302i estas sub premo. Tio igas la molekulon tre reagema"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Post fosforo ankau\u0306 aliaj elementoj estis malkovrataj. Dume, oni pli kaj pli bone komprenis tion, kion oni faris kaj alh\u0302emio estis anstatau\u0306igata de vera h\u0302emio. Kio mankis tamen, estis strukturo por ordigi c\u0302iujn elementojn. Tio estis granda defio, c\u0302ar solvi puzlon estas malfacila kiam oni ne havas c\u0302iujn pecojn. Aldone, oni komprenis preskau\u0306 nenion pri la ena strukturo de atomoj. Eble la unua serioza propono por ordigi la elementojn estis la \u201dtriopoj de Do\u0308bereiner\u201d. Observinte la similecon inter bario, stroncio kaj kalcio en 1817 kaj poste aliaj elementoj, li trovis kelkajn triopojn. Liaj triopoj estis grupoj de tri elementoj, kiuj agis simile en reagoj. Aldone, li rimarkis ke la averag\u0302o de la atomaj masoj de du el la elementoj donas la atoman mason de la tria. La sistemo ne ig\u0302is tre populara, pro tio ke g\u0302i ne sufic\u0302e bone aplikeblis al c\u0302iuj elementoj. Ke li kategoriigis elementojn lau\u0306 iliaj h\u0302emiaj kvalitoj kaj ke li iel ligis tion al maso jam estis bonaj pas\u0302oj antau\u0306en, tamen. En la moderna perioda tabelo, oni fakte ankorau\u0306 vidas ke la triopoj, kiel h\u0302loro (Cl), bromo (Br) kaj jodo (I) trovig\u0302as unu sub la alia en la tabelo. La bazo estis tie, sed por la sekva pas\u0302o, oni devis atendi kelkajn jarojn."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Do\u0308bereiner estis la unua, kiu trovis similecojn inter elementoj"}, {"text_idx": "#000008", "text": "La sekva signifa provo de organizi la elementojn okazis en 1864, kiam la Anglo John Newlands proponis sian \u201dleg\u0302on de oktoj\u201d. Li listigis c\u0302iujn elementojn, kiuj tiam estis konataj kaj metis ilin en tabelo. Same kiel muziknotoj, li vidis ke ankau\u0306 la h\u0302emiaj kvalitoj de la elementoj ripetig\u0302is c\u0302iam post ok pas\u0302oj. Por la unuaj elementoj, lia sistemo funkciis tre bone, sed ne post kalcio. Oni vidas ekzemple, ke lau\u0306 lia sistemo, fero devus havi similajn kvalitojn kiel oksigeno kaj sulfuro. Kompreneble fero estas tre malsimila, interalie pro tio ke g\u0302i estas metalo, do la sistemo de Newlands ne estis akceptata de la h\u0302emia komunumo. Malgrau\u0306 tio, oni jam povas vidi multajn similecojn inter la tabelo de Newlands kaj la moderna perioda tabelo."}, {"text_idx": "#000009", "text": "John Newlands ordigis la elementojn lau\u0306 maso"}, {"text_idx": "#000010", "text": "La sekva h\u0302emiisto, Dmitrij Mendelejev (\u0414\u043c\u0438\u0442\u0440\u0456\u0438\u0306 \u0418\u0432\u0430\u043d\u043e\u0432\u0438\u0447\u044a \u041c\u0435\u043d\u0434\u0435\u043b\u0463\u0435\u0432\u044a), estas plej ofte rigardata kiel la elpensinto de la perioda tabelo. La tabelo, kiun li publikigis en 1869, s\u0302ajne estis bazita sur paciencludo. Mendelejev tiel ordigis la 65 konatajn elementojn, ke la atoma maso c\u0302iam kreskis de maldekstre dekstren. Aldone, li ordigis ilin tiel, ke similaj elementoj estu unu sub la alia. Tio tre similas al tio, kion Newlands faris, sed kun la gravega diferenco ke la tabelo de Mendelejev havis truojn. C\u0302i tio ne estis eraro kaj Mendelejev konsciis pri tio. Lau\u0306 li, la truoj devis esti la lokoj de elementoj, kiujn oni ankorau\u0306 ne malkovris. Per rigardi kie en la tabelo la truoj situis, li povis antau\u0306vidi kiom granda la maso de la elemento devus esti kaj kiaj la h\u0302emiaj kvalitoj estus. Science tio estis tre valora, c\u0302ar oni povis konfirmi ke la sistemo havas sencon per malkovri la elementojn. Kelkaj el tiuj elementoj estis trovataj kaj aldonataj al la tabelo poste, sed la tabelo ankorau\u0306 ne estis kompleta."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mendelejev kreis tabelon tiom bonan, ke li malkovris elementojn per g\u0302i"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Same kiel fosforo, elementoj estis malkovrataj pere de h\u0302emio tiutempe. Oni devis disigi pli grandajn molekulojn por trovi la elementojn el kiuj ili estis faritaj. Tio funkcias por la plejparto de elementoj, sed la noblaj gasoj ne au\u0306skultas. Sub normalaj kondic\u0302oj, ili reagas kun nenio kaj nur troveblas kiel gasoj el apartaj, solaj atomoj. Tiutempe oni jam konis nereagemajn elementojn, kiel oron, sed noblaj gasoj ne havas koloron au\u0306 odoron, do trovi ilin estas multe malpli facila. La Skoto William Ramsay s\u0302ang\u0302is tion. Lia laboro estis la preciza mezurado de la fizikaj ecoj de gasoj kaj likvaj\u0302oj. En 1894, li au\u0306dis de Lord Rayleigh, kiu laboris kiel profesoro de fiziko en la Cavendish laboratorio inter 1879 kaj 1884, ke li suspektis la ekziston de nekonata gaso, c\u0302ar lau\u0306 liaj mezuroj, atmosfera nitrogeno estis c\u0302irkau\u0306 0,05% pli densa ol la nitrogeno, kiu venis el h\u0302emiaj reagoj. Ankau\u0306 Cavendish notis ke iom da gaso restas kiam oni h\u0302emie forigas c\u0302iujn tiam konatajn gasojn el aero. Rayleigh kaj Ramsay decidis kunlabori kaj Ramsay sukcesis izoligi la gason per lasi la nitrogenan gason en la atmosfero reagi kun varmega magnezio, kreante magnezian nitraton. La restanta gaso estis tute nereagema kaj la duopo anoncis sian malkovron de la nova elemento: argono. En 1895, Ramsay au\u0306dis pri nova mistera gaso. S\u0302tonoj kiuj enhavis multe da uranio ellasis strangan, nereageman gason. Unue, oni pensis ke la gaso estis nitrogeno, sed per preciza analizo, Ramsay ekskludis c\u0302iujn konatajn gasojn krom argonon. Argonon tamen, havis malsaman spektron (oni povas identigi gasojn lau\u0306 kiuj partoj de la spektro de lumo ili absorbas). Ene de semajno, li konfirmis ke la mistera gaso estis heliumo, gaso kiu antau\u0306e estis nur trovata en la Suno (denove, per analizi la lumon) en 1868. En marto de 1895, Ramsay diskonigis sian malkovron al la h\u0302emia societo de Londono, sed li ankorau\u0306 ne estis kontenta. Komprenante ke la noblaj gasoj estis nova grupo en la perioda tabelo, li laboris por trovi la restantajn gasojn. Tio ne facilis tamen, c\u0302ar, krom argono, noblaj gasoj estas maloftaj en la atmosfero. Kiel maljunulo, Mendelejev aldonis la novan grupon al la perioda tabelo. Malkiel la moderna tabelo, kiun oni vidas en klasc\u0302ambroj, lia tabelo enhavis la noblajn gasojn plej maldekstre. Mendelejev ankorau\u0306 ne kredis ke hidrogeno estas la malplej peza elemento kiu ekzistas, do li metis heliumon apud lition. Tiel oni povus poste meti novan elementon apud hidrogenon, super heliumon."}, {"text_idx": "#000013", "text": "La tabelo de Mendelejev estis preskau\u0306 g\u0302usta, sed g\u0302i havis unu gravan eraron. Foje, la reguloj pri atoma maso kaj h\u0302emia simileco ne tute funkciis. La atoma maso de teluro estas pli alta ol tiu de jodo, do g\u0302i devus esti dekstre de jodo en la tabelo, sed kiam oni rigardas iliajn h\u0302emiajn kvalitojn, ili devus esti inversaj, por ke ili estu en la g\u0302ustaj grupoj. La problemo estas ke la periodeco de elemento ne rilatas al atoma maso, sed al atomnumero. Tiu numero indikas kiom da protonoj (kaj elektronoj) trovig\u0302as en la atomo. Oni ankorau\u0306 ne sufic\u0302e komprenis la enan strukturon de atomoj en la tempo de Mendelejev tamen, do oni ne povas akuzi lin. Poste estis la Brito Henry Moseley, kiu proponis organizi la elementojn lau\u0306 iliaj atomnumeroj kaj tiel solvis problemojn kiel tiujn pri jodo kaj teluro. Post lia kontribuo, la perioda tabelo aspektis preskau\u0306 tute kiel tiu de hodiau\u0306. La nuntempa versio nur havas iom pli da elementoj."}, {"text_idx": "#000014", "text": "La plej aktuala perioda tabelo enhavas c\u0302iujn elementojn g\u0302is 118"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Hodiau\u0306, oni scias multe pli pri la strukturo de atomoj kaj molekuloj. Atomoj havas kernon (au\u0306 nukleo), kun partikloj kun pozitiva s\u0302arg\u0302o (protonoj) kaj neu\u0306tralajn partiklojn (neu\u0306tronojn), kiuj funkcias iom kiel gluo. Ekster la kerno estas la elektronoj, kiuj havas negativan s\u0302arg\u0302on. La elektronoj estas gravegaj, c\u0302ar ili necesas por krei h\u0302emiajn ligojn. Kiom da elektronoj la atomo havas kaj kiel ili estas strukturitaj do difinas la h\u0302emiajn kvalitojn de la elemento. Pere de la hodiau\u0306a kompreno de kvantummeh\u0302aniko, oni ec\u0302 povas matematike priskribi tiun elektronan strukturon, kio certigas ke oni trovis c\u0302iujn elementojn, kiuj povas ekzisti en naturo. Ne c\u0302iuj elementoj, kiujn oni povas priskribi, ekzistas en la naturo, pro tio ke pezaj elementoj estas nestabilaj. Pro la pozitivaj s\u0302arg\u0302oj en la kerno, atomoj emas disfali kaj oni bezonas la neu\u0306tronojn por preventi tion. Pli pezaj elementoj havas pli kaj pli da neu\u0306tronoj, sed ili ne helpas senfine. Tio kau\u0306zas nestabilecon kaj multaj elementoj spontane disfalas. Tiu efiko nomig\u0302as radioaktiveco kaj la plej konata ekzemplo estas tiu de uranio (kiam g\u0302i disfalas, unu el la produktoj estas heliumo, kio klarigas tion, kion Ramsay detektis). Multaj pli pezaj elementoj estas ec\u0302 tiom nestabilaj ke ili disfalas ene de sekundo au\u0306 ec\u0302 malpli. Tio signifas ke oni nur povas malkovri pli pezajn elementojn per mem krei ilin. Kiel antau\u0306e dirite, oni ne povas krei elementojn per h\u0302emiaj reagoj, sed ja per nukleaj reagoj. Tion steloj faras la tutan tempon. Homoj ne uzas stelon por tiu celo, sed partiklajn akcelilojn. En la akcelilo, oni pafas etajn atomkernojn kontrau\u0306 pli grandan atomkernon, g\u0302is unu el ili trafas g\u0302in. Tiam la nova elemento kreig\u0302as kaj preskau\u0306 tuj disfalas. Pro tio ke oni ne povas simple kunporti la novan elementon en tubeto, la konfirmado de c\u0302i tiaj elementoj estas multe malpli simpla. Pluraj teamoj serc\u0302as la novajn elementojn samtempe en malsamaj lokoj surtere kaj oni devas analizi multajn datumojn por scii, c\u0302u la mezuroj estis g\u0302ustaj."}, {"text_idx": "#000016", "text": "La lastaj elementoj kiuj estis malkovrataj estis nihonio (Nh), moskovio (Mc), teneso (Ts) kaj oganesono (Og) kun la nombroj 113, 115, 117 kaj 118. Ili estis malkovrataj dum la periodo inter 2002 kaj 2009 kaj ricevis oficialajn nomojn la saman tagon en 2016. Oganesono estas la lasta elemento en sia periodo, kio igas la tabelon aspekti kompleta. Malgrau\u0306 tio, sciencistoj fidas ke ili trovos la elementojn 119 kaj 120, sed ili ja frontas kontrau\u0306 teh\u0302nikaj defioj. Por krei la novajn elementojn, oni bezonas malpezan elementon kiel j\u0302etaj\u0302on kaj grandan elementon kiel celon. Por la lastaj elementoj oni uzis maloftan izotopon de kalcio kun atoma maso de 48. Se oni dau\u0306re volus uzi kalcion kiel j\u0302etaj\u0302on por krei elementon 119, la celo devus esti ejns\u0302tejnio, sed produkti tion estas ege malfacila kaj multekosta kaj la celo devus esti malpli granda ol tiuj, kiujn oni uzas nun. Alternative oni povus uzi pli pezan j\u0302etaj\u0302on, sed tiam oni bezonas pli forte j\u0302eti g\u0302in. Oni forte laboras tamen kaj vers\u0302ajne trovos la elementon, c\u0302u en du jaroj, c\u0302u en dek. C\u0302i tiuj eksperimentoj ne estas facilaj, sed ili estas tre gravaj por scienco. Ili ne nur estas kialo por elpensi ec\u0302 pli detalajn mezurilojn, sed ankau\u0306 helpas onin trovi respondojn al tre fundamentaj demandoj pri kio atomoj estas kaj kiel ili estas strukturitaj. En mondo kiu preskau\u0306 tute konsistas el atomoj, tio estas bona afero por scii."}]