[{"text_idx": "#000001", "text": "1957 : la nuklea katastrofo en Majak, Sovetunio"}, {"text_idx": "#000002", "text": "La 6-an kaj 9-an de au\u0306gusto 1945, Usono elmontris sian superecon koncerne nukleon, bombadante la urbojn Hiros\u0302imo kaj Nagasako, en Japanio. Monaton poste, la 2-an de septembro 1945, la dua mondmilito finig\u0302is post la japana kapitulaco. Oficiale, 110.000 personoj tuj mortis, ne kalkulante multnombrajn mortojn kaj aliajn malsanojn, kiuj okazis poste, longtempajn konsekvencojn de la nukleaj radiadoj."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La grandaj eu\u0306ropaj potencoj, Sovetunio kaj Usono estis la venkintoj de tiu milito. La mondo tiam duonpartig\u0302as : Okcidento kaj Oriento, la kapitalismo de Usono kontrau\u0306 komunismo de Sovetunio. Ferkurteno apartigas tiujn ambau\u0306 mondkonceptojn kaj la dua mondmilito lasas lokon al la malvarma milito."}, {"text_idx": "#000004", "text": "La komencon de la malvarma milito markas kurado al atomaj armiloj. Sovetunio tiam trovig\u0302as fronte al malamiko, Usono, kiu posedas la atombombon en strec\u0302iteca kunteksto, kiu povus okazigi nuklean militon. Inter 1945 kaj 1948, en la plej granda sekreto, la nuklea komplekso Majak estas konstruita en Siberio."}, {"text_idx": "#000005", "text": "2 \u2013 La instalaj\u0302o Majak"}, {"text_idx": "#000006", "text": "La celo de la instalaj\u0302o Majak estas fabrikado kaj rafinado de plutonio, por produkti nukleajn raketojn. Ekde 1947, la unua reaktoro funkcias. Entute, kvin reaktoroj estos konstruitaj sur la areo, kaj Sovetunio efektivigos sian unuan nuklean provon en 1949."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Ekde la unua jaro de ekspluatado, la instalaj\u0302oj disj\u0302etas radioaktivajn substancojn en plurajn lagetojn, kaj en la riveron Tec\u0302a kiu j\u0302etig\u0302as en la riveron Obo, gravega riverego en Rusio."}, {"text_idx": "#000008", "text": "La 29-an de septembre 1957 okazas tre grava akcidento. Kuvoj da enterigitaj forj\u0302etaj\u0302oj suferas paneon en la malvarmiga sistemo. Tiu kondukas al kemia eksplodo. Radioelementoj tiam disvastig\u0302as, la eksplodo s\u0302prucigas radioaktivajn produktaj\u0302ojn al pli ol kilometro da alteco, kaj ankau\u0306 en la c\u0302irkau\u0306aj\u0302oj de la instalaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La eksplodo havis potencon ekvivalentan al 75 tunoj da TNT. Oni opinias, ke tiu akcidento ekvivalentas, koncerne radioaktivajn forj\u0302etaj\u0302ojn, al duono ol C\u0302ernobilo. G\u0302i estas klasifikita kiel nivelo 6 en la INES-skalo."}, {"text_idx": "#000010", "text": "La unuaj informoj pri tiu akcidento estis malkas\u0302itaj en 1976, t.e 19 jarojn poste, c\u0302ar Rusio konservis sekreton pri tiu afero."}, {"text_idx": "#000011", "text": "270.000 personoj estis submetataj al la nukleaj radiadoj. Tamen, neniu enketo pri la kanceroj ebligas taksi la nombron de viktimoj. Kvankam studaj\u0302oj pri la temo ekzistas, ili estas malmulte fidaj."}, {"text_idx": "#000012", "text": "800 kvadrataj kilometroj da teritorio plu estas fermitaj, 23 vilag\u0302oj estis detruitaj. Sed kelkaj familioj plu vivas kore de tiuj ruinaj\u0302oj. La registaro ofertas al ili ekvivalenton de 20.000 eu\u0306roj por forlasi la lokon, kio ne ebligas al c\u0302iuj ilian foriron. La sanitaraj arang\u0302oj ne povas esti respektataj: la log\u0302antoj mang\u0302as tion, kion ili kultivas. Kontroloj estas plenumitaj, sed ne estas komunikataj al la log\u0302antoj ; la log\u0302antaro estis objekto de ununura esploro en 50 jaroj, ebligante al la sciencistoj esplori \u00abpost-akcidentan situacion\u00bb."}, {"text_idx": "#000013", "text": "En akvo, en tero, en nutraj\u0302oj, oni tiel detektas, en tre granda kvanto, multajn radioelementojn: cezion 137, trition, plutonion 239, plutonion 240... multaj forj\u0302etaj\u0302oj, kiuj malaperos post multegaj jaroj..."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Nadezda Kutepova, rusa aktivulino kaj prezidentino de la NRO \u00abPlanet of Hope\u00bb, luktas de dek kvin jaroj por agnosko de la viktimoj de la unua nuklea katastrofo okazinta en Rusio en 1957, en Majak, urbo kiu figuras sur neniu mapo, kaj kies log\u0302antaro plu estas submetita al nivelo de radioaktiveco, kiu necesigus evakuadon..."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Nadezda rifug\u0302is en Francio, persekutita en Rusio, c\u0302ar s\u0302i postulis justicon je la nomo de la viktimoj de tiu nuklea milita katastrofo, restinta g\u0302is nun sekreta."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Irano: la kinisto G\u0302afar Panahi, kiu komencis malsatstrikon, estis liberigita kontrau\u0306 kau\u0306cio, post sep monatoj da malliberejo\nMilito en Ukrainio: rusia misilo frapas log\u0302konstruaj\u0302on en Kramatorsko: almenau\u0306 du homoj mortis, kaj multaj civiluloj plu estas sub la ruinaj\u0302oj\nLa Premio Olof Palme 2023 estas atribuita al c\u0302ampioninoj pri Homaj rajtoj en Ukrainio, Turkio kaj Irano\nLa jaro 2022 finig\u0302is per pli ol 1 000 politikaj malliberuloj en la kubaj karceroj\nIsraelo-Palestino: Lau\u0306 la ambasadorino de Palestino en Francio, \u00ab Kiam Benjamin Netanjahu konsentos pri dus\u0302tata solvo \u00bb, ni c\u0302eestos por fari pacon \u00bb"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Japanio : memorinda tago por la lando, esperiga mesag\u0302o por la mondo\n14an de novembro 2012 : Eu\u0306ropa g\u0302enerala striko\nJapanio : la morteco c\u0302e la maljunuloj preskau\u0306 trioblig\u0302is proksime de Fukus\u0302imo\nKvardek jarojn por malkonstrui Fukus\u0302imon.\nFrancio : maldungoj c\u0302e Lej\u0302abi"}]