[{"text_idx": "#000001", "text": "Frankens\u0302tejno au\u0306 la moderna Prometeo (angle: Frankenstein, or The Modern Prometheus)[noto 2] estas gotika horora kaj sciencfikcia romano de la brita verkistino Mary Wollstonecraft Shelley unue eldonita en 1818. G\u0302i estas grava verko de romantikisma literaturo. G\u0302i estas unu el la plej fruaj kaj plej konataj historioj pri \"freneza sciencisto\" kaj g\u0302i estas ofte uzata kiel ekzemplo en kontrau\u0306-sciencaj tropoj kaj kiam oni demandas, \"C\u0302u ni rajtas ludi la rolon de Dio?\""}, {"text_idx": "#000003", "text": "La juna sciencisto Viktoro Frankens\u0302tejno[noto 3] volas uzi nekonatajn potencojn kaj krei vivantan homon. (Dank al la influoj de Alessandro Volta, Luigi Galvani kaj Benjamin Franklin, oni ofte imagas ke li volas uzi elektron el fulmo. Tamen, en la originala romano oni nenion diras pri lia metodo. Frankens\u0302tejno specife rifuzas paroli pri g\u0306in c\u0302ar li komprenas ke krei la monstron estis grandega eraro.) Lia unua ne ambicia projekto estas konstrui tri metroj alta homo el diversaj kadavroj. (Aliafoje, tion oni ofte imagas. La romano nenion diras pri la deveno de la monstro sed ebla ekspliko estas ke li kreskas kial planto.) La rezulto estas ne nur tri metroj alta monstro sed ankau\u0306 monstro jun flavaj okuloj kaj diafana hau\u0306to.[noto 4] Viktoro timigas kiam li vidis la monstron. Ege malkontenta c\u0302ar Frankens\u0302tejno malakceptas lin, la monstro fug\u0302as."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Oni mortigas la pli junan fraton de Viktoro Frankens\u0302tejno. Viktoro kredas ke la vera murdisto estas lia monstro. Tamen, oni kulpigas junan servistinon kaj Viktoro ne kapablas halti s\u0302ian mortpunon. Ege malfelic\u0302a, Viktoro fug\u0302as al la montoj, kie, li denove vidas lian monstron por la unua fojo en multaj monatoj. La monstro lernis paroli kaj leg\u0302i. Li ankau\u0306 trovis ke li havis teruran aspekton. Ec\u0302 li ne kapablas rigardi lian prpran vizag\u0302on. La monstro intentis komenci amikecon kun homa familio sed, kompreneble, ili trovis lin ac\u0302ega kaj multe timig\u0302as kiam ili vidis lin. La monstro kulpigas Viktoron por lia vivo de malakcepto kaj izoleco. Do li mortigis la junan fraton de Viktoro c\u0302ar li volis veng\u0302on."}, {"text_idx": "#000005", "text": "C\u0302ar li ne pli volas suferi sole kaj kredas ke li rajtas esti felic\u0302a, la monstro diras al Viktoro ke li devas krei edzinon por li. La monstro promesas ke li kaj la monstrino iros kune al la g\u0302angaloj de Sudameriko kaj neniu pli vidos ilin. La monstro ankau\u0306 minace diras ke Viktoro neniam pli estus felic\u0302a se la sciencisto rifuzas helpi lin. Viktoro komencas krei edzinon por la monstro. Poste, li timigas pri la ebleco ke la monstro kaj sia edzino povos esti la prapatroj de nova monstra homaro. Viktoro detruas la monstrinon. Bedau\u0306rinde, la monstro vidas tion kaj ege kolerig\u0302as. Kiam Viktoro rifuzas denove krei monstran edzinon, la monstro minacas esti kun Viktoro dum la nokto de la geedzig\u0302o de la sciencisto."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La monstro mortigas amikon de Viktoto. Oni kulpigas Viktoron sed la jug\u0302isto diras ke li esta senkulpa. Viktoro revenas hejme kaj geedzig\u0302as. Dum la nokto de la geedzig\u0302o, la monstro mortigas la edzinon de Viktoro, same kiel li antau\u0306e minacis. Viktoro c\u0302asas la monstron g\u0302is la Norda Poluso. Arkta ekspedecio trovas Viktoron. Li estas preskau\u0306 frostigita kaj preskau\u0306 mortinta. Antau\u0306 lia mortig\u0302o de la malvarmeco, Viktoro rakontas lian tutan vivhistorion al la kapitano de la ekspedecio c\u0302ar li komprenas ke la kapitano riskas perdi c\u0302ion en la c\u0302asado de la gloro, same kiel faris la juna sciencisto antau\u0306e."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Iomete post la mortig\u0302o de Viktoro, la kapitano vidas la funebran monstron antau\u0306 la kadavro. La kapitano kiu volas montri malaprobon por la krimoj de la monstro, alvenis al lin. Sed la monstro jam scias ke li estas krimisto. La monstro diras al la kapitano ke li bone komprenaas kion li faris kaj vere bedau\u0306ras pri c\u0302ion. La monstro kredis ke li estus felic\u0302a se li veng\u0302omortigus Viktoton. Li nun komprenas ke, kiel murdisto, li neniam povos partopreni en homara socio. La monstro ne kapablas vivi kun sian kulpon kaj komprenas ke li jam ne havas kialon por vivi. Li volas memmortig\u0302i sin per membrulig\u0302o. Li volas brulig\u0302i sian kadavron c\u0302ar li timigas pri la ebleco ke alia homo trovus la kadavron kaj farus novan malfelic\u0302an kaj ostracigitan monstron. Je la fino de la romano, la monstro foriras en glacia boateto kaj neniu vidas lin poste."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Dank al la dau\u0304ra populareco de la historio de Frankens\u0302tejno, g\u0302i estas ofte uzata kiel ekzemplo kiam oni parolas pri la asertita troa orojlo de la scienco, kiam oni parolas pri la dang\u0302era malzorgemo de la scienco au\u0304 kiam oni diras ke fari genetike modifantajn organismojn estas ofendo al la naturo. Tamen, en la romano, la vera problemo ne estas ke la fierega Viktoro Frankens\u0302tejno \"ludas la rolon de Dio\" kaj kreas vivantan estulon. La problemo estas ke li rifuzas akcepti la respondecon kion li havas por la estulo."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Isaac Asimov nomig\u0302as la neracian timon ke la scienco destruas la naturon kiel The Frankenstein Complex (\"la Frankens\u0302tejna komplekso\"). Aktivuloj ofye uzas la vorton Frankenfoods (tradukebla kiel \"Frankens\u0302tejn-mang\u0302aj\u0302ojn\") kiam ili parolas pri genetike modifantajn mang\u0302aj\u0302ojn. La historio de Frankens\u0302tejno ankau\u0304 estas ofte uzata kiel justifiko por la kredo ke genetiko, subatomika fiziko kaj aliaj sciencoj ege dang\u0302ere eraros en la estonteco kaj ni perdos nian homecon dank al ilin."}, {"text_idx": "#000010", "text": "C\u0302ar li trovas lian kreadon ege ac\u0302a, Viktoro Frankens\u0302tejno forlasas lian monstron kaj ne nomig\u0302as lin. Fakte, la monstro, unue komatinda sentema analfabetulo kiu ne povas partopreni en la homara socio nur c\u0302ar li estas malbelega, neniam ricevas nomon en la romano."}, {"text_idx": "#000013", "text": "\u2191 Lau\u0306 la originala angla teksto de la romano: None but those who have experienced them can conceive the entocements of science. In other studies you go as far as others have gone before you, and there is nothing more to know, but in a scientific pursuit, there is continued food for discovery and wonder.\n\u2191 Frankenstein estas ankau\u0306 kelkfoje esperantigita kiel Frankens\u0302tajno.\n\u2191 Victor Frankenstein en la originala angla versio de la romano.\n\u2191 En Eu\u0306ropo dum la frua 19-a jarcento, diafana hau\u0306to estis konsiderata kiel belega. Tamen, lau\u0306 Viktoro Frankens\u0302tejno, la monstro estas malbelega c\u0302ar lia hau\u0304to ankau\u0304 estas s\u0302rumpita kaj li havas rektajn nigrajn lipojn."}]