[{"text_idx": "#000000", "text": "La 23a de aprilo markas la kvarcentan datrevenon de la morto de William Shakespeare \u2013 kaj la 452an de lia naskig\u0302o: li naskig\u0302is kaj mortis en la sama tago de la jaro. Jen tau\u0306ga okazo por pritaksi lian influon \u2013 en la mondo g\u0302enerale kaj en la Esperanto-movado specife, c\u0302ar ankau\u0306 c\u0302e Esperanto Shakespeare havis sian influon."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Kiam Zamenhof, en la fruaj jaroj de la Internacia Lingvo, volis montri, ke Esperanto kapablas c\u0302ion, kion aliaj lingvoj kapablas \u2013 kaj kiam li deziris krei prestig\u0302on por sia nova lingvo \u2013 li turnis sin al S\u0302ekspiro, per traduko de la plej fama s\u0302ekspira dramo, Hamleto. Kial g\u0302uste tiu verko?"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Unue, c\u0302ar S\u0302ekspiro estis vaste konata internacie: tradukante tiun verkon, li montrus, ke la internacia lingvo kontribuas al la internacia kulturo. Apenau\u0306 ekzistis skribita literaturo neinfluata de S\u0302ekspiro \u2013 kaj tiu influo estis plej videbla precize en la literaturoj, kiujn Zamenhof plej bone konis, nome la germana kaj la rusa. Al germanoj S\u0302ekspiro s\u0302ajnis preskau\u0306 germana verkisto, dank\u2019 al la S\u0302ekspirecaj dramoj de Schiller kaj al la tradukoj de la s\u0302ekspira verkaro ellaboritaj de August Wilhelm Schlegel kaj Ludwig Tieck; kaj la rusoj jam establis en sia lando kvazau\u0306 c\u0302ehejman tradicion de teatraj prezentoj de S\u0302ekspiro: la poeto Pus\u0302kin, forte sub lia influo, nomis S\u0302ekspiron \u201cpatro\u201d. Hamleto estis ludata ankau\u0306 en pola traduko: ekzistas ec\u0302 ebleco ke Zamenhof mem spektis la dramon en Varsovio."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Due, c\u0302ar temis pri dramo. Traduko en Esperanton plivastigus la parolan lingvon, ne nur la literaturan \u2013 kaj Zamenhof sisteme kultivis la parolan, ne nur la skriban, lingvon. Trie, c\u0302ar, pli ol c\u0302iuj aliaj tragedioj de S\u0302ekspiro, Hamleto kaptis la etoson de la epoko."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Kvankam pluraj verkoj de S\u0302ekspiro \u2013 komedioj samkiel tragedioj \u2013 estis konataj eksterlande, la figuro de Hamleto allogis apartan atenton. Tra la jaroj, interpretado de la karaktero de Hamleto variis: jen li estis vidata kiel homo nedecidema, nesufic\u0302e maskla en maskla mondo, au\u0306 kiel homo profunde melankolia. Jen li prezentig\u0302is kiel tragika heroo, insista pri sia morala praveco au\u0306 kiel nes\u0302ancelig\u0302ema serc\u0302anto de la vero en kortego plena je manipulado kaj misprezentado. Jen li aperis kiel reprezentanto de nova, racia pensmaniero, kontrasta al la antikva pensmaniero de superstic\u0302o kaj subpremo. En la meza kaj orienta Eu\u0306ropo de la epoko de Zamenhof, la pozitivaj interpretoj dominis: Hamleto prezentig\u0302is kiel revolucia figuro, preta renversi la malnovan reg\u0302imon por starigi novan malferman ordon de racio kaj civilizo. Edukita en la progresema universitato de Wittenberg, li estis bone ekipita por renkonti la hantajn fantomojn de la veng\u0302a mezepoka socio. En tiu senco li estis tau\u0306ga reprezentanto de tiu revolucia ideo, kiun ankau\u0306 Zamenhof reprezentis \u2013 nome, en la kazo de Zamenhof, de nova internacia lingva ordo. Ec\u0302 pli: Hamleto reprezentis la au\u0306tonomion de la individuo, la liberecon de pensado, la spiriton de la Renesanco."}, {"text_idx": "#000005", "text": "S\u0302ekspiro verkis siajn dramojn en la fino de la 16a kaj komenco de la 17a jarcento \u2013 epoko kiam la moderna komerca teatro establig\u0302is en la kreskantaj urboj Parizo, Madrido, Londono, Napolo. Speciale konstruitaj teatroj farig\u0302is praktikaj nur tiam kiam tiuj kaj aliaj urboj atingis certan nombron de log\u0302antoj. Tio okazis en la 16a jarcento. En Londono la publiko, diversa en siaj sociaj tavoloj kaj sia edukiteco, preferis dramojn bazitajn je ekzistantaj modeloj \u2013 malnovaj rakontoj nove prezentitaj. S\u0302ekspiro, nur la plej sukcesa dramisto en epoko de pluraj profesiaj dramverkistoj, brile kaptis kaj remuldis profunde simplajn historiojn \u2013 pri junaj amantoj en Romeo kaj Julieta (en historia periodo en kiu la strec\u0302iteco inter malnovaj ideoj de heredeco kaj novaj ideoj de ama kunligo pli kaj pli ofte manifestig\u0302is), pri suspektataj eksteruloj (kiel la nigrulo en Otelo au\u0306 la judo en La Venecia Komercisto), pri rilatoj inter filinoj kaj maljuna patro (en Reg\u0302o Lear) au\u0306 en la kazo de Hamleto, rilato inter filo kaj patrino. En la simpleco, sed la supleco, de la rakonto, samkiel la bazaj homaj rilatoj, kiujn ili esploris, la verkoj de S\u0302ekspiro similis tiujn de la antikvaj grekoj, kies tragedioj same traktis tre bazajn homajn rilatojn, ec\u0302 se prezentitajn de figuroj superhomaj."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Manuskriptoj de la teatraj\u0302oj ne ekzistas: ni havas nur tre malmultajn ekzemplojn de la skribado de nia au\u0306toro. La tekstoj, kiujn ni havas, estas plejparte presitaj tekstoj \u2013 ordigitaj versioj de la krudaj tekstoj uzataj en prezentoj. Preskau\u0306 tute mankas ludinstrukcioj au\u0306 aliaj limigaj detaloj. La tekstoj estas ofte koruptaj. Tiu manko de specifeco faciligas flekseblon de interpreto: la dramoj de S\u0302ekspiro adaptig\u0302as al s\u0302ang\u0302ig\u0302antaj cirkonstancoj kaj estas interpreteblaj tre diverse. Tio ja okazis tra la jaroj, kaj montrig\u0302is ne indiko de malklaro sed indiko de la komplikeco de la homaj interagoj kaj internaj pensoj. C\u0302iu literatura verko kreas negoceblan spacon inter la verkinto kaj la konsumanto: la historio de S\u0302ekspira interpretado brile montras tiun negocoprocedon."}, {"text_idx": "#000007", "text": "S\u0302ekspiro kaj la angla lingvo"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Oni ankau\u0306 ne rajtas subtaksi la brilecon de la poezio de S\u0302ekspiro: li majstre rajdis la anglan lingvon. Oni ofte rimarkas, ke li regis vastan vortprovizon \u2013 kvankam indas atentigi, ke en tiu epoko la manko de agrikultura laboro logis amason da provincanoj, kun siaj lokaj esprimoj, al la angla c\u0302efurbo, tiel ke atentema au\u0306skultanto povus facile adopti vastan gamon de lingvaj esprimoj. Ekzistas iuj kiuj asertas, ke la angla lingvo havas tiel grandan sukceson en la mondo c\u0302ar g\u0302i estas \u201cla lingvo de S\u0302ekspiro\u201d. Sed tiu aserto intermiksas kau\u0306zon kaj efikon: S\u0302ekspiro gajnis mondan admirantaron pro la disvastiga potenco de la angla lingvo, ne inverse."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Tamen, ke S\u0302ekspiro estis granda poeto estas klare ankau\u0306 en la kultura mondo de Esperanto. Hamleto ekzistas en du tradukoj en Esperanton, kaj c\u0302iuj aliaj c\u0302efaj tragedioj tradukig\u0302is en la Internacian Lingvon. Fakte, duono de la 36 au\u0306 37 dramoj havas siajn Esperanto-tradukojn, foje majstre transprenitajn, foje mankajn. Brila traduko de la sonetoj, farita de William Auld, malfermis ankau\u0306 la nedramajn verkojn al la esperantistoj. Bedau\u0306rinde oni ne povas montri al sceneja tradicio de S\u0302ekspiraj verkoj en Esperanto: ne pli ol tri-kvar verkoj estis iam ajn luditaj en la Internacia Lingvo."}, {"text_idx": "#000010", "text": "La nokton antau\u0306 sia forpaso en 1917, Zamenhof (lau\u0306 Privat) laboris super \u201ckvarpag\u0302a papero\u201d en kiu li rakontis pri la perdo de sia religia kredo kaj la deprimig\u0302o, kiu akompanis tiun okazintaj\u0302on:"}, {"text_idx": "#000011", "text": "\u201cLa tuta vivo perdis en miaj okuloj c\u0302ian senton kaj valoron. Kun malestimo mi rigardis min mem kaj la aliajn homojn, vidante en mi kaj en ili nur sensencan pecon de viando.\u201d"}, {"text_idx": "#000014", "text": "C\u0302i tiu artikolo kaj la fragmento el Hamleto aperis en la aprila-maja kajero de La Ondo de Esperanto (2016).\nC\u0302e represo bonvolu nepre indiki la fonton paperan (se en presaj\u0302o) au\u0306 retan (se en retejo):"}, {"text_idx": "#000015", "text": "2 Responses to Zamenhof kaj Shakespeare"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Nu bone, interesa, dankon. Sed mi ne vidas, kio estas nova kompare al la pli detala studo de Tonkin el Jul. 2006, publikigita en lia universitata retejo (sekvu la ligilon el la Vikipedia artikolo: C\u0302u mi ion pretervidis? \u2013 Tie cetere jam preskau\u0306 lau\u0306vorte la (asertita) tragedia fino \u201cLa nokton antau\u0306 sia forpaso en 1917 ...\u201d, kiu bazig\u0302as nur sur tia duba fonto kiel la Z-biografio de E. Privat (!?)."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Duba en la pli detala studo el 2006, p. 7 ankau\u0306 la (nur insinuitaj) fontoj de la esperanta Hamleto:"}, {"text_idx": "#000019", "text": "\u201cIndas noti, ke en la jaroj 1875-77 aperis la trivoluma kompleta dramaro de S\u0302ekspiro en pola traduko, redaktita de Jo\u0301zef Ignacy Kraszewski (1812-87) (Trepin\u0301ski 1965). ... Zamenhof tute bone povus spekti polajn prezentojn de Hamleto en Varsovio: la fama aktoro Boles\u0142aw \u0141adnowski unue ludis la rolon en 1872 kaj laste en 1900.\u201d"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Kiel probable estas, ke la *pola* traduko iel ludis rolon? C\u0302u ne estas multe pli probable, ke Z uzis unu el la *rusaj* tradukoj, kiuj ankau\u0306 svarmis tiuepoke, vd. en la rusa Vikipedio je \u201c\u041f\u0435\u0440\u0435\u0432\u043e\u0434\u044b\u201d: #.D0.9F.D0.B5.D1.80.D0.B5.D0.B2.D0.BE.D0.B4.D1.8B."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Lau\u0306 c\u0302io, kion ni scias, Z (c\u0302iam ankau\u0306) uzis *rusajn* tradukojn apud aliajn fremdlingvajn tradukojn au\u0306 originaloj, ekz. c\u0302e la Batalo de l\u2019 Vivo (esperanta traduko surbaze de la germana kaj rusa tradukoj), La Feino en la Fundamento (surbaze de franca kaj rusa), la Malnova Testamento (almenau\u0306 ankau\u0306 surbaze de rusa). \u2014 Kaj nur ekstervice la Hamleto surbaze de *pola* traduko? Tre, tre malprobable ... Sed tion la au\u0306toro esploru kaj diskutu."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Vi devas esti ensalutinta por rajti komenti."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Demonstraj versioj de \u201cLa Ondo\u201d\nMusklaku la kovrilon por legi pliajn informojn."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Demonstraj versioj de \u201cLa Ondo\u201d"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Musklaku la kovrilon por legi pliajn informojn."}]