[{"text_idx": "#000002", "text": "Archivo de la etiqueta: historio"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Generalo Franco skribis pri Esperanto"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Mi volas revivigi mian tro longe neglektitan blogon per anonco de historia malkovro: generalo Francisco Franco (Franko) menciis Esperanton en la sola libro kiun li verkis estante s\u0302tatestro de Hispanio!"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Jes, tio povas surprizi vin, c\u0302ar Franko ne estis speciale konata kiel intelektulo, ec\u0302 male, kaj li ne verkis multe: ian kronikon/novelon kiam juna (\u201cTaglibro de flago\u201d), la skripton de filmo siatempe tre konata (\u201cRaso\u201d), kaj libron pri framasonaro, jam kiel \u201cgeneralego\u201d. Oni povas surprizig\u0302i ankau\u0306 ke mi parolas pri malkovro, se konsidere ke en tiutempaj cirkonstancoj estus apenau\u0306 eble ke tiamaj esperantistoj ne sciis tion. La eksplikon... mi lasos por la fino. Unue la kuntekston."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Meze de decembro mi havis la okazon partopreni simpozion pri D-ro Zamenhof en Varsovio. Koincidante kun la Tago de Esperanto kaj la centjarig\u0302o de la morto de Zamenhof, la muzeo de la pollandaj judoj, la tre impresa POLIN, organizis tiun kunvenon, kun fakuloj, por esplori ne nur lian esperantistan flankon, sed ankau\u0306 aliajn el liaj interesoj, kaj specife lian hebrean karakteron."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mi mem kontribuis pri temo kiu interesas min de antau\u0306 iom da tempo, kaj kiun mi konsideris ne sufic\u0302e pritraktata. Nome, pri la fakto ke la \u201cDeklaracio pri Homaranismo\u201d, en kiu Zamenhof unuafoje prezentis publike sian filozofion kaj ideologion en malferma kaj kompleta formo, estis publikigita en la hispania c\u0302efurbo, Madrido."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Kial mi taksas tiun c\u0302i detalon interesa au\u0306 esplorinda? Nu, oni memoru ke la idearo de Zamenhof, precipe disvolvata unue kiel Hilelismo kaj poste pli g\u0302enerale konata kiel Homaranismo, estis multe pli ampleksa ol liaj pure lingvaj projektoj, kaj havis iujn etnajn kaj religiajn erojn, kiuj \u2013oni c\u0302iam diras en la libroj pritraktantaj tiun temon\u2013 ne estis bone akceptitaj en la okcidentaj landoj. Konkrete la gvidantoj de la esperantista movado, tiam trovig\u0302antaj c\u0302efe en Francio, taksis kun granda malfido tiujn filozofiajn ideojn de D-ro Zamenhof. Ili estis trovintaj aliajn solvojn al la etnaj konsideroj, nome la fortigon de la nacia karaktero, kaj al la religiaj disputoj, nome la laikismon de la s\u0302tato. Kaj krome ili sentis sin tre malproksimaj de la kunteksto de Zamenhof, precipe liaj hebreaj radikoj, pri kiuj ili preferis silenti, interalie por ne veki la kontrau\u0306s\u0302emidismajn sentojn en la okcidenteu\u0306ropa socio, dang\u0302ere minacajn en tiuj tempoj post la pasioj vekitaj de la Dreyfus-afero."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Au\u0306 tion oni c\u0302iam asertas. Sed tamen, kiel dirite, la c\u0302efa bros\u0302uro prezentanta formale kaj ordigite la ideojn de Zamenhof estis publikigita en okcidenteu\u0306ropa urbo. Kiel tio povis okazi?"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Unue, mi suspektas ke la divido inter, unuflanke, orienteu\u0306ropaj aktivuloj, pli ideologiaj au\u0306 idealismaj, kaj okcidentaj pragmatuloj, pli emaj akcenti la avantag\u0302ojn de Esperanto en la diplomatiaj, komercaj kaj sciencaj fakoj, estas tro simpliga bildo. Mi ne eniris en tiun analizon en mia prezento, c\u0302ar mi ne studis la aferon profunde, sed mi suspektas ke la interna ideo de Esperanto estas pli forta inter la okcidentaj esperantistoj (ankau\u0306 en tiutempa Francio) ol tio kion oni emas emfazi. Pli probable la malsukceso de Ido havis iajn radikojn tie. La ideoj de Zamenhof estis, kaj plu restas, certe altiraj ankau\u0306 por \u201cokcidentuloj\u201d, se oni povas tiel diri."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Sed, pli konkrete, la publikigo s\u0302uldig\u0302is grandparte al la karaktero de la trihoma grupo respondeca pri la eldono. Ili estis du militistoj, Julio Mangada Roseno\u0308rn kaj Fernando Redondo Ituarte, kaj la presisto Emilio Gonza\u0301lez Linera. Mi jam pritraktis ilin, c\u0302efe la figuron de Mangada, en aliaj okazoj. Temis pri trio da framasonoj, kiuj malmultajn jarojn antau\u0306e estis komencintaj aktivi en tiuj rondoj, publikigante artikolojn pri Esperanto en framasonaj gazetoj kaj eldonante revuon en la internacia lingvo kun ideoj ligitaj al framasonismo. Pri la karaktero de tiu movado en Hispanio, inklude g\u0302ian rilaton al Esperanto, mi iam verkis artikolon en Sennaciulo, kiun eblas legi tie c\u0302i. Mi esploris c\u0302ifoje kiom la filozofio de la hispania framasonismo, ligita al la liberalismo kaj radikala en sia laikismo, povis konekti kun la ideoj de Zamenhof, ec\u0302 se tiu c\u0302i devenis el tute alia tradicio."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Krome, influis en tiu rezulto kelkaj aliaj specifaj\u0302oj pri Hispanio. Unu el ili, kiu g\u0302is nun ne estis esplorita, kaj kiun mi trovis aparte interesa, estis la speciala konsidero de la judoj. Kiel dirite, en aliaj eu\u0306ropaj landoj la juda karaktero de Zamenhof povis esti malhelpo por Esperanto, pro la specialaj nuancoj de tiu tradicio, sed c\u0302efe pro la floranta kontrau\u0306judismo, kaj tial oni provis kas\u0302i tiun apartenon en la publika informado. En Hispanio la situacio estis alia, c\u0302ar, kiel konate... judoj simple ne ekzistis en la lando. Oni estis ilin elpelintaj pli ol kvar jarcentojn antau\u0306e, kaj do la judo estis mita estaj\u0302o. Tio ne signifas ke ne ekzistis kontrau\u0306judismo: certe jes, sed temis pri tiu tradicia religia mals\u0302ato, nutrita de la katolika Eklezio, ne multe rilata al la moderna kontrau\u0306s\u0302emidismo kun rasaj subtonoj, pli ofta en aliaj nordaj landoj. Tiu c\u0302i nur ekaperis en la fino de la 19-a jarcento, ligita al la konspirteorioj venintaj el la nordo, kaj specife al la komploto liganta judojn kaj framasonojn, sed ili ankorau\u0306 ne estis fortaj en la momento de la eldono de la Deklaracio (1913)."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Krome, tiuj sentoj kontrau\u0306judismaj estis en tiutempa Hispanio plejparte kontrau\u0306batalitaj pro specifa fenomeno nomata filosefardismo. Nome, en la antau\u0306aj jardekoj oni estis malkovrinta la pluvivon de komunumoj de hebreoj elpelitaj el Hispanio, kiuj dum jarcentoj konservis arkaikan varianton (la sefardan) de la hispana lingvo. Tiu s\u0302ajna lojaleco de la \u201chispanaj\u201d judoj kreis ondon de simpatio ec\u0302 inter konservativaj tradiciemaj tavoloj, inter kiuj la naciismaj sentoj vekitaj de tiu retrovita ligiteco superis au\u0306 kompensis parton de la mals\u0302ato al la religio de la dimortigintoj. Oni povas konstati tiun relativan simpation ec\u0302 en la menciitaj verkoj de Franko, nome en respektivaj scenoj de la \u201cTaglibro\u201d kaj de la filmo \u201cRaso\u201d, montrantaj ambiguajn sentojn pri la sefardoj."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mia konkludo estis do, ke la eldonistoj de la Deklaracio en Hispanio ne antau\u0306vidis dang\u0302eron en la publikigo de filozofio kiu por multaj aliaj eu\u0306ropanoj povus esti konektitita al judaj aspiroj. Ec\u0302 pli, en tekstoj de Mangada oni rilatigis la judan karakteron de Zamenhof al la hispana tradicio kaj al la hispana judaro... tute fantazie, kiel vi povas imagi."}, {"text_idx": "#000015", "text": "La rilato inter judismo kaj framasonaro ig\u0302is tamen pli dang\u0302era en la sekvaj jardekoj. C\u0302efe en la tridekaj jaroj, post la alveno de la Dua Hispania Respubliko, la politikaj sintenoj radikalig\u0302is, kaj la dekstrulaj fortoj komencis esplori au\u0306 fantazii pri judaj komplotoj, parte aplikante la tradician katolikan kontrau\u0306judismon, parte tra la influo de la ideoj venintaj el Germanio. Tiu judframasona konspiro (en la hispana \u201ccontubernio judeomaso\u0301nico\u201d, kiu preskau\u0306 farig\u0302is fiksa esprimo en la hispana lingvo), al kiu oni foje aldonis la esprimon \u201cbols\u0302evika\u201d, farig\u0302is mobiliza krio por tiuj sektoroj, sendepende de la nula influo de la judoj en Hispanio (kaj la tre malgranda de la komunistoj dum la Respubliko mem)"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Por la simpozio mi iom esploris la menciojn al Esperanto en la literaturo pri tiu komploto, kaj kiu estis la konsekvencoj por nia lingvo de tiu ideologia bildo. En la malneto de la artikolo mi inkludis c\u0302apitron pri tio, sed mi probable sendependigos g\u0302in, unue c\u0302ar la tempa intervalo estas malsama al la kerno de la esplorita punkto, kaj ankau\u0306 c\u0302ar g\u0302i meritas sendependan artikolon, kiun mi espereble iam verkos. Sufic\u0302as nun diri ke en multaj kapoj de la venkinta reg\u0302imo post la milito, certe restis ideo pri tiu rilato de Esperanto al judismo kaj c\u0302efe al framasonaro. Vi povas vidi ekzemplon en la kazo de la militisto Antonio Jime\u0301nez Mora, pri kiu mi rakontis tie c\u0302i kaj en aliaj c\u0302ikanoj kiujn veteranaj esperantistoj de tiu epoko foje rakontas."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Kaj tio kondukas nin fine al generalo Franko. Serc\u0302ante pri la konektoj inter judismo kaj Esperanto en la publika bildo dum la unuaj periodoj de la diktaturo, mi trafis la plej influan kontrau\u0306framasonan libron de la epoko. Temas pri kolekto de artikoloj publikigitaj en la oficiala falangista j\u0302urnalo sub la plumnomo \u201cJakim Boor\u201d, kaj poste kolektitaj en 1952 en libro nomata simple \u201cMasoneri\u0301a\u201d (\u201cFramasonaro\u201d). La artikoloj estis tre influaj, c\u0302ar ili aperis plejofte frontpag\u0302e, sed c\u0302efe c\u0302ar la au\u0306toro estis generalo Franko mem. Tion sciis relative malgranda rondo, kvankam multaj aliaj suspektis, kaj estis konfirmite jam post lia morto, kiam la Fondaj\u0302o kiu portas lian nomon (kaj kiu, nekompreneble, plu ekzistas nun kaj ec\u0302 ricevas publikajn subvenciojn por konservi liajn privatajn kaj foje ne tiom privatajn paperojn) republikigis la libron sub lia vera nomo."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Franko flegis radikalan obsedon kontrau\u0306 la framasonismo jam en la antau\u0306militaj jaroj. Iuj diras ke tio fontis el la fakto ke li mem estis petinta alig\u0302i al tiu grupo, kion rifuzis liaj militistaj kolegoj (interalie, lau\u0306 iuj versioj, Julio Mangada), kvankam mi mem ne multe kredas tiun eksplikon. Aliaj kulpigas la rilaton al framasonaro de lia pac\u0302jo, kun kiu li havis tre malbonajn rilatojn, kaj de lia frato, la famega radikala aviadisto Ramo\u0301n Franco, kun kiu li fine repacig\u0302is. Probable plej influis tamen la influo de la framasonaro inter la militistoj, kaj la politikaj kunpus\u0302ig\u0302oj ene de tiu sektoro. La rezulto c\u0302iukaze estas ke la nova reg\u0302imo senkompate persekutis la framasonojn, ec\u0302 per starigo de speciala tribunalo kontrau\u0306 g\u0302i, kaj tute elradikigis tiun organizaj\u0302on en la lando g\u0302is nuntempo."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Kiel dirite, en tiu libro Franco mencias Esperanton. Temas vere pri tre mallonga kaj flanka aludo. En iu c\u0302apitro-artikolo li pritraktas la \u201cInternacian Framasonan Asocion\u201d, organizaj\u0302on kiu lin obsedis kiel \u201ctutpova, unuiganta c\u0302iujn framasonajn povojn kolektive organizitajn\u201d, kvankam s\u0302ajnas ke en la realo g\u0302i apenau\u0306 agadis. G\u0302in li kontrastis kun la tradicia \u201cInternacia Ligo de Framasonoj\u201d, kiu, \u201ckvankam pli frua, dau\u0306rigas nefirman vivon, kaj nur tau\u0306gas por faciligi la individuajn kontaktojn inter Fratoj de diversaj originoj, cele al ilia renkonto kaj interkonado\u201d, aldonante ke tiu Ligo \u201cestis dum la fruaj jaroj de la jarcento la sponsoro kaj c\u0302ampiono en la disvastigo de Esperanto kiel lingvo de internacia komprenig\u0302o\u201d."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Oni povas vidi ke la mencio al Esperanto ne estas agresa nek speciale antipatia, kaj tio povas ekspliki kial la lingvo ne estis persekutita per si mem, sed samtempe eblas dedukti ke en la kapo de Franco, kiel en aliaj samideologiaj homoj de tiu reg\u0302imo, Esperanto aperas ligita al idearo malvenkinta en la milito, kaj ke tio eksplikas ke ne c\u0302iam estis konvene tro forte ligig\u0302i al la idealoj prezentitaj de Zamenhof."}, {"text_idx": "#000021", "text": "En la nova eldono de \u201cLa dang\u0302era lingvo\u201d Ulrich Lins malgrandigis la spacon dedic\u0302itan al la persekutoj en Hispanio, taksante ke la c\u0302efaj agresoj al esperantistoj en tiu c\u0302i lando okazis ne pro la lingvo mem, sed pro iliaj ligoj al aliaj movadoj kaj idearoj. Se paroli strikte, li pravas, sed mi aldonus nuancon: en la frankisma Hispanio, Esperanto ne estis lingvo dang\u0302era, sed certe iom suspekta."}, {"text_idx": "#000022", "text": "J\u0302us aperis libro en kiu mi havis la honoron kaj la bons\u0302ancon partopreni, kaj kiu pagas s\u0302uldon al grupo de homoj g\u0302is nun tro forgesitaj au\u0306 ec\u0302 malamataj inter siaj profesiaj posteuloj: la militistoj kiuj defendis la Respublikon dum la civila milito en Hispanio."}, {"text_idx": "#000023", "text": "La libro nomig\u0302as simple \u00ab25 militistoj de la Respubliko\u00bb, kaj enhavas tiun nombron da biografioj de homoj sufic\u0302e diversaj, sed kun tiu komuna eco: ke ili konservig\u0302is lojalaj al la legitima registaro en tiu malfacila momento de la historio. Kaj la plej grava detalo de la verko: g\u0302in publikigis la Servo pri Publikigaj\u0302oj de la Ministerio pri Defendo de Hispanio."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Mi mallonge klarigu la kuntekston por la legantoj kiuj ne multe konas la historian disvolvig\u0302on. Kiam parto de la hispania armeo levig\u0302is en 1936 kaj organizis puc\u0302on kontrau\u0306 la maldekstrema respublikana registaro, organizig\u0302is forta rezisto, kiu kondukis al interna milito. Lau\u0306 la plej disvastigataj mitoj, la reziston gvidis nur la popolaj amasoj, kiuj malsukcesigis la ribelon en pli ol duono de la lando. Oni tamen ofte forgesas ke la ribelo de la armeo ne estis unuanima, kaj ec\u0302 ne majoritata: pli ol duono de la oficiroj ne sekvis la puc\u0302on, kaj ec\u0302 aktive kontrau\u0306is g\u0302in. La vera nombro estas malfacile konebla, c\u0302ar en multaj okazoj la sinteno dependis de la loko kie ili hazarde trovig\u0302is en tiu momento, sed granda procentaj\u0302o simple decidis ke la registaro estas legitima, ec\u0302 se ili ne konsentis kun g\u0302iaj politikoj, kaj do agadis lau\u0306 sia respondecosento kaj sia disciplinemo."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Pluraj el ili, foje el tre alta rango, prenis c\u0302efrolon dum la disvolvo de la milito. La famo en multaj okazoj falis sur la milicianoj, sed estas klare ke sen la apogo de la profesiaj militistoj la konfronto estus finig\u0302inta multe pli baldau\u0306."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Sed la plej granda forgeso, kaj la atako, okazis post la fino de la milito. La venkintoj ne kompatis siajn antau\u0306ajn kolegojn, kaj kiam eble punis, ofte mortpafis, ilin, per la akuzo de... ribelo! Ili estis krome eliminitaj de la armea memoro, ignorataj kaj malestimataj. Ec\u0302 post la alveno de la demokratio, la armeo majoritate plu sentis sin morala heredanto de la venkinta flanko, kaj do provis malhelpi la rekonon de multaj el tiuj figuroj. Diversaj iniciatoj venis gutpostgute, kun akcepto de certaj kompensadoj, kaj kun partaj agnoskoj, sed tro malrapide, kaj kun diversaj polemikoj, kiuj kas\u0302is sin sub la preteksto \u00abne malfermi malnovajn vundojn\u00bb."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Finfine, la Ministerio pri Defendo j\u0302us iel pagis parton de la s\u0302uldo al 25 el ili, probable la plej karakterizaj. Dum iom da tempo estis duboj c\u0302u fine la verko aperos, c\u0302ar antau\u0306 kelkaj tagoj la konservativa partio, en multaj aspektoj heredintoj de la venkintoj, akiris grandan plimulton en la parlamentaj elektoj, kaj baldau\u0306 okazos s\u0302ang\u0302o de registaro. Sed estis tempo por ke la antau\u0306aj respondeculoj finpretigu la libron, kaj ili j\u0302us prezentis g\u0302in."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Kiel dirite, mi mem partoprenis en g\u0302i. Preskau\u0306 hazarde mi eksciis pri la preparoj, kaj proponis al la kunordiganto, kiu ankorau\u0306 ne havis kompletan liston de biografiotoj, ke ili aldonu la nomon de nia malnova samideano Julio Mangada Ro\u0308senorn, pri kiu mi dum tempo sufic\u0302e multe esploris, kaj kies biografio en Esperanto, publikigita en tiu c\u0302i retejo, tau\u0306gis kiel argumento por konvinko."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Mangada bone konformig\u0302as al la profilo de la aliaj militistoj aperantaj en la libro: li tre c\u0302efrolis en la respublikana armeo, kvankam lia kazo estas iom malsimila, c\u0302ar ja lia agado pli akordig\u0302as kun la miliciana fazo, kaj ne tiom kun la pli profesieca kaj strukturita, kiu estis la karakterizo de plejmulto el la ceteraj. Sed li ja estis profesia militisto lau\u0306 deveno, la plej lojala kaj plej fidata el c\u0302iuj. Kaj sur lin falis ec\u0302 kun pli da intenso, la malamo, la persekuto kaj la ignoro de la venkintoj."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Krome, Mangada suferas alian cirkonstancon: lia publika bildo estas tre deformita ec\u0302 inter la specialistoj. Li kuntrenas famon de frenezulo kaj ekstravaganculo, kiu tro superas siajn ja verajn kih\u0302oteskajn trajtojn. Mi provis en mia kontribuo nuancigi tiun bildon, kaj prezenti la diversajn opiniojn kiujn liaj samtempuloj montris pri li."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Kiel dirite, la kunordiganto de la libro akceptis mian proponon, kaj do dum fino de la somero mi pretigis g\u0302in kaj sendis al la la Ministerio. Dum iom da tempo restis duboj c\u0302u fine g\u0302i povos aperi, ne nur pro la s\u0302ang\u0302o de la registaro, sed ankau\u0306 pro la bug\u0302etaj malfaciloj, sed bons\u0302ance la libro estis fine eldonita, kaj prezentita antau\u0306 du tagoj, en prestig\u0302a librovendejo de Madrido, hazarde tre proksima al la sidejo de Hispana Esperanto-Federacio."}, {"text_idx": "#000032", "text": "La libro estas impona, ec\u0302 se nur lau\u0306 aspekto. Preskau\u0306 900 pag\u0302ojn longa, en g\u0302i kunlaboris sufic\u0302e prestig\u0302aj historiistoj, kaj mi nur esperas ke g\u0302i havu bonan distribuadon kaj estos sufic\u0302e legita. S\u0302ajnas al mi ke (mi esperas) mia kontribuo ne malbone kongruas kun la ceteraj tekstoj."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Tiu kongruo tamen rezultis en iom malbona konsekvenco por Esperanto: en la teksto mi kompreneble aludas al la esperantista flanko de Mangada, ne nur pro lia agado en tiu kampo, sed ankau\u0306 c\u0302ar lia esperantismo, tute ideologia lau\u0306 la influo de la homaranismo de Zamenhof, bone prilumas lian ideologion. Do, krom disaj aludoj, mi dedic\u0302is unu c\u0302apitron al lia rilato al Esperanto, kaj alia al lia verkado, ne nur en tiu lingvo sed ankau\u0306 en la hispana. En la presita versio, mi nun konstatis ke ambau\u0306 malaperis entute, sen antau\u0306a atentigo. Nu, mi komprenas ke en kolektiva verko, pli fokusita sur la militistan karieron de la c\u0302efroluloj, tiu aspekto povas esti malpli interesa, sed mi bedau\u0306ras, c\u0302ar temis pri integra parto de la profilo de la biografiito. Kaj ec\u0302 se mi komprenas ke ili hastis, mi pensas ke simpla g\u0302entileco postulus antau\u0306averton."}, {"text_idx": "#000034", "text": "C\u0302iukaze, mi esperas ke mia kontribuo parte plenigas vakuon. Estis maljuste ke, kiel mi skribis en la enkonduko de la teksto, lia figuro estas pli konata ekster Hispanio, pro lia rilato al Esperanto, ol en lia lando mem. Nun ni almenau\u0306 havas referencon en la hispana."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Dum tiuj c\u0302i tagoj oni festas la 75-an datrevenon de la kreado de la Internaciaj Brigadoj, la organizaj\u0302o kreita dum la komenco de la hispania interna milito por grupigi la volontulojn kiuj el multaj landoj de la mondo venis helpi la respublikon kontrau\u0306 la puc\u0302o organizita de la fas\u0302ismemaj militistaj ribeluloj. Pri ili, pri la signifo de ilia lukto mi jam kelkfoje verkis tie c\u0302i. Pri ilia rilato al Esperanto, c\u0302efe per la partopreno de pluraj esperantistoj en ili, vi povas legi detale en la artikolo kiun Ulrich Lins kaj mi mem verkis por internacia prihistoria kongreso antau\u0306 kelkaj jaroj, kaj kiu estas alirebla en alia loko."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Omag\u0302oj okazis en Madrido, en Albaceto (la urbo en Manc\u0302o, kiu estis oficiala sidejo de la Brigadoj, kaj kie ankau\u0306 dej\u0302oris nia pioniro Julio Mangada kiel registara milita c\u0302efreprezentanto), kaj nun en Barcelono, el kie la batalantoj forlasis la teritorion de Hispanio. Inter tiuj memorigoj, menciindas tiu kiu morgau\u0306 dimanc\u0302e la 30-an de oktobro organizig\u0302as sine de la Kataluna Kongreso de Esperanto. G\u0302i okazos en historia loko Fossar de la Pedrera, en Barcelono."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Mi estis invitita partopreni en g\u0302i antau\u0306 iom da tempo. Bedau\u0306rinde, mi ne c\u0302eestos, unue pro personaj kialoj (mi vojag\u0302as tuj miavilag\u0302en), sed c\u0302efe c\u0302ar cirkonstanco, ni diru institucia, mia nomumo kiel prezidanto de Hispana Esperanto-Federacio, emigas min tenig\u0302i iom for de tiuj aktivadoj kun klara politika signifo. Ja Kataluna Esperanto-Asocio deklaras sin ne-neu\u0306trala asocio, sed HEF certe tio devas klopodi esti. Kaj kvankam mi persone salutas la omag\u0302on tie c\u0302i, en persona retejo, mi preferis resti iom pli prudenta en rolo pli institucia."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Mi profitas la okazon por informi ke mi enretigis tie c\u0302i la katalunan tradukon de mia artikolo pri la rolo de Esperanto en la edukado de la laboristoj en Hispanio en la komenco de la pasinta jarcento, kies versio en Esperanto aperis en la libro omag\u0302e al Humphrey Tonkin, \u201cLa arto labori kune\u201d, kaj kiu jam estis antau\u0306e legebla en Esperanto kaj en la hispana. La kataluna versio aperis en lasta numero de revuo Kataluna Esperantisto, en traduko de Viktoro Sole\u0301, kaj nun g\u0302i estas pli facile alirebla."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Hodiau\u0306 oni celebris en Eu\u0306skio diversajn instituciajn omag\u0302ojn pro la 75-a datreveno de la unua vaska registaro, kiu j\u0302uris siajn respondecojn alian 7-an de oktobro, iom post la komencig\u0302o de la hispana intercivitana milito. Kaj kvankam mi jam en aliaj okazoj komentis tion c\u0302i, mi ne rezistas la tenton fari malgrandan personan omag\u0302on al la du esperantistoj kiu partoprenis tiun c\u0302i registaron: la socialistoj Juan Gracia kaj Santiago Aznar."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Juan Gracia Cola\u0301s estis konsilisto pri Socia Agado, kaj havis meritplenan laboron por la protekto de la popolanaro, kaj specife de la rifug\u0302intoj kaj la infanoj. Pri li mi sufic\u0302e longe parolis dum la Eu\u0306ropa Kongreso de Bilbao en 2004, kaj do, mi preferas ligi rekte al la teksto de la konferenco."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Santiago Aznar Sarachaga, aktiva sindikatisto, estis konsilisto pri Industrio. Pri li mi malpli parolis dum tiu kongreso, sed jam skribis pri kelkaj detaloj de lia vivo kaj lia esperantisteco en alia teksto de la antau\u0306a blogo."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Mi estas iom kritika pri diversaj agadoj kaj tendencoj de tiu registaro. Ili ne c\u0302iam helpis la komunan bataladon kontrau\u0306 la fas\u0302ismo, preferante disvolvi propran politikon, celantan memdisponon kaj memasertadon, kiu en la fino ne evitis komunan kolapson. Sed pri la meritoj de niaj samideanoj apenau\u0306 neniu havas ian dubon, pro iliaj klopodoj en tre malfacilaj cirkonstancoj. Tre probable, helpis al ili tiu forta volonto, kiun laboristoj tiutempaj havis por supervenki siajn malavantag\u0302ojn. Ne mirinde ke ili volis lerni, kaj ke por ili Esperanto estis maniero eliri el la mallarg\u0302aj limoj, kiujn la edukado kaj la klasaj devigoj celis trudi al la laboristoj."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Inter laborista edukado kaj kultura alternativo"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Ie tie c\u0302i mi jam menciis ke pasintjare mi kontribuis al la komuna festlibro \u201cLa arto labori kune\u201d, eldonita de UEA honore al la 70-a datreveno de Humphrey Tonkin. Mia teksto estis prihistoria, kaj analizis la esperantan laboristan movadon en Hispanio en la komenco de la pasinta jarcento, kun la titolo \u201cInter laborista edukado kaj kultura alternativo\u201d."}, {"text_idx": "#000046", "text": "G\u0302i enhavas kelkajn informojn kiujn mi esperas interesaj, interalie c\u0302ar tiu c\u0302i movado iom malsimilas de aliaj similaj pro la relativa forto de la anarh\u0302iismo en tiu c\u0302i lando, kaj la speciala karaktero kiun tiuj c\u0302i grupoj donis al nia lingvo. Ankau\u0306 estas pritraktataj la socialistaj streboj, kvankam tio probable malpli surprizos legintojn de aliaj el miaj artikoloj pri historio. Sed mia c\u0302efa celo estis analiza: kial laboristoj lernis nian lingvon, kiu probable ne alportos grandajn materiajn gajnojn, kiam ili samtempe devis peni pri siaj pli urg\u0302aj bezonoj en periodoj de malric\u0302eco kaj materiaj mankoj. Kaj el tio venas la kialo de la titolo: ili debatis sin inter la strebo al edukado, kiu tute ne estis g\u0302enerala inter la laboristaj tavoloj en tiu periodo, kaj la kreado de kulturo alternativa al tiu de la potenculoj. Ili sentis ke Esperanto tau\u0306gis por ambau\u0306 celoj, kaj klopodis samtempe klerig\u0302i kaj progresi socie unuflanke, kaj kontribui al socia renverso aliflanke, kun malsama grado de emfazo en unu au\u0306 alia strebo en c\u0302iu kazo."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Mi dekomence pensis enretigi la artikolon, c\u0302ar ja ankau\u0306 tiel g\u0302i povas havi pli vastan publikon, sed decidis iom atendi, interalie por honori la titolon de la libro. Sed mi pensas ke nun pasis jam sufic\u0302e da tempo, kaj do mi preferas nun diskonigi la tekston. Jen g\u0302i, en du versioj: html-e kaj pdf-e. Mi lasis la tekston lau\u0306 la originalo, kaj nur aldonis du postajn bibliografiaj\u0302ojn en la finaj notoj."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Mi ankau\u0306 faris hispanlingvan version, c\u0302ar mi pensas ke la temo meritas diskonigadon ankau\u0306 en aliaj medioj. En tiu c\u0302i kazo mi aldonis kelkajn malmultajn klarigojn por neesperantistoj, kaj ampleksigis la notojn, sed nur en modera kvanto. Jen g\u0302i."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Pri la cetero de la libro, mi nur povas rekomendi g\u0302in. G\u0302i estas tre ampleksa (kvazau\u0306 briko, klare dirite), iom multekosta, sed samtempe g\u0302i enhavas multajn variajn kontribuoj pri preskau\u0306 c\u0302iu aspekto rilata al nia lingvo, nia movado kaj komunumo, kio certe donas tre vastan rigardon super la j\u0302usa kaj nuna stato de ambau\u0306 en tiu c\u0302i momento. Mi certas ke g\u0302i kau\u0306zis multon da laboro al la zorgantoj de la eldono, kaj do tre necesas agnoski ilian laboron. Miakaze, mi nepre devas esprimi dankon al la redaktintoj, kaj specife al Ulrich Lins, pro la zorgo kiun li montris. Kaj kompreneble, ni regratulu la omag\u0302iton Humphrey Tonkin; li certe meritas tiun c\u0302i verkon."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Antau\u0306 kelkaj monatoj, \u00abSennaciulo\u00bb, la gazeto de SAT, eldonis dosieron pri Framasonismo. Mi kontribuis per artikolo pri la historio de tiu c\u0302i movado en Hispanio, g\u0302iaj iamaj influoj super respublikismo, kaj ankau\u0306 pri la rilato kun Esperanto. Nun mi enretigis g\u0302in en la pag\u0302o de SATeH."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Mi esperas ke g\u0302i estos interesa por vi. Eble la plej frapa kaj nekonata aspekto de tiu historio, estas la kompleta kaj subita s\u0302ang\u0302o en la influo kiun la movado g\u0302uis en la politika areno en la mezo de pasinta jarcento. G\u0302i trovig\u0302is en la centro de la rego dum la 30-aj jaroj, sed g\u0302i estis tiel senkompate persekutita dum kaj post la interna milito, ke g\u0302i tute malaperis dum pli ol 30 jaroj. G\u0302i renaskig\u0302is, sed apenau\u0306 reakiris eron de sia iama graveco."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Mi komencu per verko relative konata en g\u0302ia kampo, la kulturhistorio, la libro de Orlando Figes, \u201cLa danco de Natas\u0302a\u201d, kies legadon mi finis dum tiu c\u0302i somera pau\u0306zo. Mi havis la intencon legi la verkon jam de antau\u0306 iom da tempo, pro mia delonga interesig\u0302o pri rusia kulturo, kaj pri la prestig\u0302o kiun la verko g\u0302uas en tiu tereno. Nun mi havis la okazon trovi momenton por g\u0302in tralegi en la originala versio, kaj kvankam min iom dubigis la lasta skandalo, en kiu la au\u0306toro estis surprizita (li au\u0306 lia edzino, en tiu c\u0302i aparta kazo tio ne multe gravas) aldonante malicajn anonimajn pritaksadojn al verkoj de konkurencaj kolegoj, mi fine decidis ne atenti tiujn personajn mispas\u0302ojn, ec\u0302 se eble riveligajn, kaj koncentrig\u0302i en la enhavon mem."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Ne atendu g\u0302eneralan taksadon de la verko, c\u0302ar ne pri tio mi vere kompetentas. Oni certe povas trovi komentojn de pli kleraj specialistoj, kaj tian g\u0302eneralan pritakson mi ja volus ricevi de rusia amiko. Sed mi ne povis rezisti skribi pri du aferoj, la lasta el kiuj probable ne estis pritraktata de plejmultaj kritikistoj (mi verkas tion c\u0302i ne leginte alies recenzojn)"}, {"text_idx": "#000057", "text": "Tiu estas la konkludo kiun eblas eltiri el la legado de la fama libro. G\u0302i lau\u0306titole temas pri kulturo kaj arto, sed vere rilatas c\u0302efe pri ideoj kaj politiko. Kaj tion mi ne komentas kiel kritikon. La verko bone montras ke kulturo ne estas strukturo super sia epoko, kaj la ideoj nepre evidentigas la rilatojn kiuj c\u0302efrolas en la socio kie g\u0302i naskig\u0302as. Fakte, tiu probable estas unu el la c\u0302efaj fortaj\u0302oj de la verko: ke g\u0302i bone eksplikas la kuntekston kaj ideon malantau\u0306 verkoj kiujn homoj kiel mi, ekster tiu socio kaj en alia tempo, ofte ne kapablas percepti. Tion mi nun ec\u0302 pli rimarkas en literaturaj\u0302oj, kaj mi ne povas ne konfesi ke la iama legado de \u201cMalvivaj animoj\u201d de Gogol estis tute mistera afero por mi, g\u0302is la konatig\u0302o kun tiu socia fono pere de la libro de Figes. Pli klare tio evidentig\u0302as c\u0302e muziko: mi volonte au\u0306skultas muzikpecojn de rusiaj komponistoj, sed havis g\u0302is nun absolute neniun ideon pri la kialoj de la diversaj stiloj kaj strukturoj kiuj ilin naskis. Nur la pura formo restas."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Tiurilate en la libro, specife en tiu interrilato de kulturo kaj politiko, ekzistas du klaraj partoj: la antau\u0306- kaj post-revolucia periodoj."}, {"text_idx": "#000059", "text": "En la unua, la granda fadeno estas la rilato inter la diversaj kurentoj de la rusiaj kulturo kaj idearo, ne nur la jam topikaj eu\u0306ropema kaj slavema, sed ankau\u0306 la diversaj nuancoj en ties sinoj, kaj inter ambau\u0306. Tio s\u0302ajnas al mi granda merito de la verko de Figes, ke li ne simpligas tiujn kunpus\u0302ig\u0302ojn, sed ke li montras la multajn nuancojn, fluojn, kompleksecojn de tiu debato, tiel facile simpligita. Mi ne povas prijug\u0302i la akuratecon de lia vidpunkto (por kio denove necesus specialisto au\u0306 rusiano), sed ne povas ne rimarki la grandan paralelismon kiun oni povas fari kun similaj debatoj en mia lando, Hispanio. Jam en aliaj okazoj mi rimarkis tiajn similaj\u0302ojn en la historio de Rusio kaj Hispanio en la lastaj tri jarcentoj, kaj ankau\u0306 en tiu c\u0302i duoninsulo la konfrontig\u0302o inter modernistoj kaj popolistoj farig\u0302is granda temo de la evoluo de la lando. Ec\u0302 la napoleonaj militoj g\u0302uis similan rolon en Hispanio kompare kun Rusio, kaj ekzemple nur duona jardeko disigas la klopodon de puc\u0302o de la rusiaj decembristoj disde la hispania revolucio de Riego. Iom simile, ankau\u0306 en Hispanio en iu momento literaturistoj kaj kleruloj sin turnis al la kastiliaj kamparanoj por trovi la veran animon de la lando, nur por trovi ke tiuj c\u0302i apenau\u0306 konformis al iliaj antau\u0306jug\u0302oj kaj ne interesig\u0302is pri iliaj teorioj (tian idealigon de la vilag\u0302o fare de urbaj mezklasuloj mi plu trovas ofte nun, kaj eble iam mi komentos pli specife pri tiu kurioza fenomeno)"}, {"text_idx": "#000060", "text": "Nu, mi ne volas tro pus\u0302i la analogion, c\u0302ar tre probable tio s\u0302uldig\u0302as al ia leg\u0302o de historio kaj estas pli g\u0302enerala trajto en la socia disvolvig\u0302o de aliaj teritorioj en la periferio de Eu\u0306ropo, sed mi volis almenau\u0306 g\u0302in mencii. Kaj tio probable povas montri la malpravon de slavemistoj (kaj de casticistas en Hispanio kaj similaj movadoj en ekz. arabaj landoj), pri la supozata unikeco de siaj respektivaj landoj au\u0306 regionoj. Bedau\u0306rinde, Figes ne atentas tiajn similaj\u0302ojn kaj foje traktas tiun polemikon kiel apartan trajton de Rusio."}, {"text_idx": "#000061", "text": "La granda peno por nuancigi la debatojn kaj montri la kompleksecojn, lau\u0306 mia opinio malaperas en la libro kiam oni alvenas al la periodo post la Rug\u0302a Revolucio. Tie c\u0302i mi havas la impreson ke por la au\u0306toro valoras unu c\u0302efa regulo: la artisto estas bona nur se kaj kiam g\u0302i kolizias kun la S\u0302tato. Se dum la antau\u0306a periodo la kulturo estas politiko, en la senco ke g\u0302i sekvas la ideojn kaj la socian evoluon, nun g\u0302i rilatas nur kun la politiko, en g\u0302ia plej senpera rilato al la povo. Kaj tie c\u0302i la au\u0306toro prenas partion, klaran partion. Li prenas okcidentecan vidpunkton, kaj perdas la kapablon nuancigi kaj kompreni. Eble temas pri subjektiva taksado, sed ec\u0302 la revoluciema arto nur valoras c\u0302ar g\u0302i estis poste atakita de la povo, ne pro la veraj meritoj de la intencoj kaj la rezultoj."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Estas bedau\u0306rinde, c\u0302ar s\u0302ajnas al mi ke tiu c\u0302i estos la kanono kiu triumfos pri la arto kaj la kulturo de Rusio, almenau\u0306 ekster tiu c\u0302i lando mem. Kvazau\u0306 konfirmo ke la historion verkas la venkintoj."}, {"text_idx": "#000063", "text": "La dua punkto kiun mi volis iom longe pritrakti estas temo kiun mi jam aludis plurfoje en tiu c\u0302i blogo kaj aliloke: c\u0302u la scienco ne estas kulturo?"}, {"text_idx": "#000064", "text": "Estas mirinde ke en verko subtitolita \u201ckultura historio de Rusio\u201d, preskau\u0306 tute forestas la pritrakto de la scienco. C\u0302u ne trovig\u0302is scienco en Rusio en tiu periodo? Au\u0306, pli vers\u0302ajne, c\u0302u la au\u0306toro konsideras ke la scienco ne estas parto de la kulturo? Tio c\u0302i lasta estas pli vers\u0302ajna ekspliko: ec\u0302 post la fama prelego de C.P. Snow, la kulturaj historiistoj konsideras sciencon io aparta afero. Kaj tio estas bedau\u0306rinde."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Foje ja aperas diversaj mencioj kaj pritraktoj pri sociaj sciencoj: historiografio, geografio, antropologio, literatura kritiko. Kiam tio konvenas por la disvolvo de ideoj, ec\u0302 biologio kaj geologio povas dise roleti. Sed natursciencoj tute forestas."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Kiel eblas ke en tiom dika libro ne aperas la nomo de Mendelejev? En la indekso oni referencas dufoje al la nomo de Lomonosov, sed en unu el la okazoj oni aludas al li kiel poeto. La eksperimentoj de Pavlov estas priskribataj, sed por tuj sekve komenti pri nesciencaj konsekvencoj. Kapitsa (au\u0306 Kapitza) kaj Sah\u0302arov estas preterpase aludataj en la komento pri sciencfikcia romano. La rolon de Lisenko kaj ties teorioj, apenau\u0306 skizatan, la au\u0306toro baze miskomprenas."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Ec\u0302 pli, scienco kaj teh\u0302niko aperas en kuntekstoj negativaj, kvazau\u0306 intereso pri ili estus kontrau\u0306metita al vera spirita disvolvo."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Kaj tamen, studo pri la disvolvo de la scienco kaj la rolo de sciencistoj en Rusio povus multon diri rilate la kulturan kaj g\u0302enerale la socian progreson de la lando, kaj specife pri tiu dialektiko inter eu\u0306ropismo, slavismo, izolig\u0302emo kaj malfermiteco kiu trakuras la libron."}, {"text_idx": "#000069", "text": "C\u0302u temas pri malkono, c\u0302u pri rifuzo, c\u0302u pri mals\u0302ato, c\u0302u pri antau\u0306jug\u0302o? C\u0302iukaze, g\u0302is kiam kulturhistoriistoj ne atentos la sciencan disvolvon, iliaj verkoj, ec\u0302 se kleraj kaj analizaj, restos lamaj."}]