[{"text_idx": "#000000", "text": "Mamuloj kiuj venas el ovoj - la monotremoj"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Ne malfacilas nomi monotremojn primitivaj. La strangaj mamuloj, kiuj nur trovig\u0302as en Au\u0306stralio kaj Nov-Gvineo, produktas ovojn kaj mars\u0302as pli kiel reptilioj ol mamuloj. La moderna vidpunkto estas ke malgrau\u0306 tio ke ili ankorau\u0306 havas reptiliajn kvalitojn, monotemojn estas same bone adaptitaj al la medio kiel c\u0302iuj aliaj mamuloj. Temas do pri branc\u0302o kiu prenis propran vojon, anstatau\u0306 pri primitivaj pramamuloj. Estas bona ke la branc\u0302o ankorau\u0306 travivas, kvankam g\u0302i havas nur kelkajn speciojn, pro tio ke g\u0302i montras ke la evoluo ne havas specifan celon kaj ke g\u0302i simple plenigas c\u0302iujn formojn kiuj eblas. Monotremoj do montras la potencon de evoluo kaj de mamuloj kiel grupo."}, {"text_idx": "#000002", "text": "La loko de monotremoj en la mamuloj"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Bestoj en la sama taksonomia grupo havas similajn genojn kaj ofte ankau\u0306 similajn eksterajn formojn kaj kondutojn. Unu el la plej gravaj distingoj inter mamuloj kaj aliaj bestoj, estas ke mamuloj nutras siajn idojn per lakto. Ankau\u0306 monotremoj produktas lakton, sed faras tion malsame kiel aliaj mamuloj. La reproduktado kaj kiel bestoj prizorgas la bebojn fakte estas uzata por distingi inter la tri grandaj grupoj ene de la mamuloj:"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Unue estas la placentuloj, la plej granda grupo al kiu ankau\u0306 homoj apartenas. C\u0302i tiu grupo enhavas la plejparton da specioj kaj disvastig\u0302is sur la tuta mondo. Kiel la nomo sugestas, gravedaj placentuloj havas placenton per kiu la ido povas esti nutrata. La idoj kreskas en la utero dum longa tempo kaj naskig\u0302as vivante. Post tio, la ido estas relative memstara kaj estas nutrata de la patrino per lakto g\u0302is g\u0302i povas mang\u0302i aliajn aferojn. Due estas la marsupiuloj, al kiuj apartenas interalie kanguruoj kaj koaloj. Ankau\u0306 marsupiuloj havas placenton kaj naskas vivantajn idojn, sed kiam ili naskig\u0302as, ili estas ankorau\u0306 tiom etaj kiel embrio kaj eniras la marsupion, la hau\u0306ta sako kiu enhavas la cicojn de la patrino. Tie la ido trinkas lakton g\u0302is g\u0302i vere estas memstara. La monotremoj: la ornitorinko (anasbeka mamulo) kaj ekidnoj (pos\u0302-erinacoj), havas la plej ekzotan strategion kaj produktas ovojn. La ovoj estas etaj kaj molaj kaj la idoj rapide forlasas ilin. Post tio, la apenau\u0306 vivanta ido trinkas lakton c\u0302e la patrino. Monotremoj ne havas cicojn tamen. La lakto venas el glandoj kaj fluas rekte sur la hau\u0306ton de la patrino. Tie la ido trinkas kaj kreskas."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mamuloj estas ordigitaj lau\u0306 reprodukta strategio. La marsupio klare igas la kanguruon marsupiulo"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ekidnoj trovig\u0302as en multaj lokoj en Au\u0306stralio kaj Nov-Gvineo. Ili aspektas iomete kiel mikso inter erinaco kaj formikurso, sed ili kompreneble ne estas proksimaj parencoj, pro tio ke ekidnoj ne estas placentuloj. La simileco estas la rezulto de konverg\u0302a evoluo. Kiam malsamaj organismoj estas en similaj medioj, ili povas ekhavi similajn kvalitojn, pro tio ke ili havas la samajn evoluajn premojn. Ekzistas du specioj. La malpli granda trovig\u0302as en la tuto de Au\u0306stralio kaj parto de Nov-Gvineo kaj estas kovrita de pikiloj. Kvankam tiuj pikiloj ne estas venenaj, ili ja estas tre akraj kaj kiam la ekidno ne povas fug\u0302i en truon en la tero, g\u0302i povas ig\u0302i pilko kiel erinaco kaj protekti la molan ventron. G\u0302i havas longan bus\u0302on kiu aspektas iomete kiel rostro. La longa, glua lango tre rapide eliras kaj estas uzata por c\u0302asi formikojn kaj termitojn. La ekidno ne havas dentojn, kiel c\u0302iuj monotremoj, kaj mang\u0302as same kiel formikursoj kaj terporkoj. La specio trovig\u0302as en multaj malsamaj medioj kaj facile adaptas sin. Tio estas mirinda, pro tio ke ili nur produktas unu ovon samtempe, do ili devas havi tre altan s\u0302ancon de travivi por kapabli pluekzisti. La alia genro de tri specioj (kvankam ne estas konsento pri la ekzakta kvanto de specioj) estas la longbekaj ekidnoj, kiuj trovig\u0302as nur sur la insulo Nov-Gvineo. C\u0302i tiuj bestoj estas pli grandaj ol tiuj, kiuj vivas en Au\u0306stralio. Ili havas pli densan hararon kaj nur kelkajn, mallongajn pikilojn. Oni scias ke ili vivas de vermoj en la arbaro, sed ne multe pli estas sciata pri ili. Bedau\u0306rinde, la ekidnoj de Nov-Gvineo ne fartas tiom bone. La populacioj estas sub alta premo kaj pri unu el la specioj oni ec\u0302 ne certas c\u0302u g\u0302i ankorau\u0306 ekzistas au\u0306 ne. Esplorvojag\u0302oj en la arbaron ne trovis vivantajn ekzemplerojn, sed ja truojn kiuj povus esti fositaj de la specio. Kvankam ne c\u0302iuj faktoroj kiuj minacas ekidnojn estas konataj, c\u0302asado estas granda parto de g\u0302i. Lau\u0306 tiuj, kiuj mang\u0302is ekidnojn, ili s\u0302ajne estas tre bongustaj."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Se estas dang\u0302ero, ekidno povas ig\u0302i pilko"}, {"text_idx": "#000008", "text": "La lasta monotremo aspektas kiel nenio alia. La ornitorinko, au\u0306 anasbeka mamulo, aspektas kiel mikso inter kastoro kaj anaso. G\u0302i estas tiom malsama kompare al aliaj bestoj, ke la unuaj Eu\u0306ropanoj kiuj vidis g\u0302in ne sciis c\u0302u temis pri mamulo, birdo au\u0306 reptilio. La ornitorinko havas harojn kaj nutras la bebojn per lakto, kio igas g\u0302in klare mamulo, sed g\u0302i ankau\u0306 produktas ovojn kaj la kruroj estas apud la korpo anstatau\u0306 sub g\u0302i, kiel reptilio. La piedfingroj estas konektitaj per hau\u0306to kaj g\u0302i havas bekon kiel anaso. Kvankam g\u0302i do aspektas kiel la monstro de Frankenstein, kreita el la restaj\u0302oj de diversaj aliaj bestoj, g\u0302i estas perfekte adaptita al sia medio. La ornitorinko vivas en la orienta parto de Au\u0306stralio en kaj c\u0302irkau\u0306 la akvo. Kiam g\u0302i nag\u0302as, la hau\u0306to inter la piedfingroj helpas g\u0302in pli efike pus\u0302i sin antau\u0306en. Tion g\u0302i faras preskau\u0306 pleje per la antau\u0306aj piedoj. Ankau\u0306 la malantau\u0306aj piedfingroj estas konektitaj, sed ili estas malpli grandaj kaj nur estas uzataj por s\u0302ang\u0302i la direkton. La plata \u201dkastora\u201d vosto estas uzata por teni la balancon. Ankau\u0306 la haroj estas adaptataj al la vivo subakve. La besto havas du mantelojn, la suba tavolo konsistas el tre mallongaj haroj kaj la supra el pli longaj haroj kiuj glimas kiam g\u0302i malsekas. La hararo de ornitorinko estas pli densa ol tiuj de aliaj subakvaj mamuloj kiel la blanka urso au\u0306 la lutro kaj g\u0302i tenas aeron. Tiel g\u0302i estas malpli peza dum g\u0302i nag\u0302as kaj hau\u0306to restas seka kaj varma. Termoizolado estas tre grava por la ornitorinko, pro tio ke g\u0302i estas en la akvo dum longaj tempoj, specife nokte kaj ankau\u0306 vintre, kiam la temperaturo de la akvo estas preskau\u0306 glacia. Kvankam la hararo do havas plurajn avantag\u0302ojn, g\u0302i ankau\u0306 preskau\u0306 ig\u0302is la fino de la ornitorinko. Ankau\u0306 homoj interesig\u0302is pri la felo kaj komencis c\u0302asi la beston por produkti vestaj\u0302ojn. La ornitorinko ne tiom grandas tamen, do por unu mantelo, oni bezonis kvardek ornitorinkojn. Felic\u0302e Au\u0306stralio nun leg\u0302e protektas la beston per la kontrau\u0306leg\u0302ig\u0302o de c\u0302asado. Nun populacioj estas denove stabilaj kaj la speciala besto ne plu estas rekte minacata."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La ornitorinko estas senpardona c\u0302asanto kaj sentas sin tute hejma en la akvo. G\u0302iaj predoj estas kutime etaj nevertebruloj kiel vermoj kaj la larvoj de insektoj. Por kapti ilin, g\u0302i traserc\u0302as la sablon kaj la rokojn sub la akvo per la beko. G\u0302i ne faras tion blinde tamen. G\u0302i havas specialan senson por elektro. Elektrosenso estas kutime nur utila por s\u0302arkoj kaj aliaj subakvaj bestoj, pro tio ke la sala akvo pli bone tralasas la elektrajn signalojn ol aero. La monotremoj estas la nuraj tervertebruloj kun tiu c\u0302i senso kaj tiu de la ornitorinko estas la plej preciza (40 000 sensc\u0302eloj kompare al 2 000 au\u0306 400 por la malsamaj specioj de ekidnoj). La besto uzas c\u0302i tiun senson kune kun la senco por s\u0302ang\u0302ig\u0302oj de akvopremo por detekti etajn predojn, kiuj produktas etan elektran kampon. La sensc\u0302eloj estas arang\u0302itaj lau\u0306 apartaj linioj trans la beko. Por ke la plej sentema parto de la beko povu esti uzata en c\u0302iu direkto, g\u0302i turnas la kapon rapide dekstren kaj maldekstren. Tiel g\u0302i povas detekti c\u0302ion, kion g\u0302i bezonas."}, {"text_idx": "#000010", "text": "C\u0302i tie oni vidas kiel iom da aero eskapas el la hararo"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Laste, virornitorinkoj estas inter la malmultaj mamuloj kiuj produktas venenon. La veneno venas el pikilo konektita al la malantau\u0306a piedo. La inoj ne havas tiom grandan pikilon kaj g\u0302i ne produktas venenon. La virornitorinkoj nur produktas venenon dum la reprodukta sezono. Tiuj indikoj igas la ideon ke la venenon havas rolon en la konkursado inter maskloj tre vers\u0302ajna. La veneno sufic\u0302as por paralizi etajn bestojn kaj al homoj donas neelteneblan doloron. La hau\u0306to c\u0302irkau\u0306e rapide s\u0302velig\u0302as kaj oni sentas g\u0302in dum kelkaj tagoj g\u0302is kelkaj semajnoj, au\u0306 se oni estas vere malbons\u0302anca, oni sentas g\u0302in dum monatoj. Keith Payne, kiu servis en la Au\u0306stralia armeo, estis pikita en la mano dum li provis savi ornitorinkon kaj diris ke tio pli doloris ol esti trafata de metaleroj de bombo. Kvankam veneno estas tre malofta por mamuloj, g\u0302i vers\u0302ajne ne evoluis aparte en ornitorinkoj. Pli vers\u0302ajne g\u0302i estis multe pli ofta en mamuloj kiuj nun ne plu ekzistas, do la ornitorinko nur montras la restaj\u0302on de kvalito kiu antau\u0306e estis tre ofta por mamuloj. Ankau\u0306 tiu kvalito do igas monotremojn gravaj por kompreni la tutan rakonton de mamuloj kaj vivo g\u0302enerale."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Sur c\u0302i tiu bildo, la venena pikilo estas la ungo kiu iras maldekstren. G\u0302i iom moveblas por igi g\u0302in pli uzebla"}, {"text_idx": "#000013", "text": "La antau\u0306a bildo de primitivaj monotremoj do klare estis erara. Monotremoj estas modernaj bestoj kiuj dau\u0306re evoluas kaj senprobleme travivas sen homa g\u0302eno. Pro tio ke tiom granda elcentaj\u0302o de ovoj travivas g\u0302is plenkreskeco, oni povus ec\u0302 krei argumetojn por subteni ke monotremoj estas giganta sukceso. Kiel ajn, ili montras parton de la rakonto de la vivo kiun neniu alia besto povus provizi en g\u0302ia loko, do la konservado de c\u0302i tiuj bestoj estas gravega por la antau\u0306enigo de scienco kaj kiel memorigilo pri nia deveno. Espereble do, vi rigardos monotremojn tra novaj okulvitroj estontece."}]