[{"text_idx": "#000001", "text": "Homoj c\u0302iam estis obseditaj de trovi akvon ekster la Tero. Jam antikvece oni pensis ke la malhelaj makuloj sur la Luno estas maroj kaj kiam oni ekuzis teleskopojn, oni pensis ke oni vidis kanalojn sur marso kaj ke Venuso estis tropika planedo kun konstanta pluvo. Estas ridiga nun kiel homoj antau\u0306e pensis pri la astroj en la sunsistemo, sed lastatempe oni trovis pli kaj pli da likvaj\u0302oj ekster la Tero. La unua haltejo estos unu el la plej proksimaj najbaroj: Marso."}, {"text_idx": "#000002", "text": "MarsoKiam oni unue bone observis Marson per teleskopoj, oni pensis ke oni vidis multajn kanalojn trans la surfaco kaj konkludis ke Marsanoj konstruis ilin. Hodiau\u0306 ni scias ke tio ne veras kaj sciencfikciaj verkistoj elektis aliajn planedojn kiel inspirfontojn. La pli bonaj teleskopoj, kiuj estis kreataj komence de la 20a jarcento, konfirmis ke la kanaloj fakte ne ekzistas kaj ke antau\u0306aj observoj estis bazitaj sur optikaj iluzioj. La ekzisto de inteligentaj Marsanoj subite ig\u0302is tre malvers\u0302ajna, sed la serc\u0302o al akvo sur Marso neniam c\u0302esis."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La astronomo Percival Lowell estis kaptita de Marso kaj desegnis milojn da mapoj de la kanaloj sur Marso, ne sciante ke li rigardis iluzion."}, {"text_idx": "#000004", "text": "La plej klara indiko de akvo sur Marso estas g\u0302iaj polusoj. Tiuj estas tute kovritaj de glacio, same kiel la polusoj de la Tero. Ne la tuta glacitavolo konsistas el frostigita akvo tamen. Pro la distanco inter Marso kaj la Suno, la temperaturoj estas malpli altaj tie kaj sur la polusoj, ili sufic\u0302e malaltas por krei frostigitan karbonan dioksidon. Kvankam la tavolo de frostigita karbona dioksido kreskas vintre kaj malkreskas somere, g\u0302i ne fandig\u0302as. Likva karbona dioksido nur ekzistas sub altaj premoj, c\u0302ar tiu premo preventas ke la molekuloj eskapu en la aeron. En la Tera atmosfero kaj ec\u0302 la maldensa Marsa atmosfero, la premo ne sufic\u0302as, do la karbona dioksido tuj ig\u0302as gaso kiam g\u0302i varmig\u0302as. La premo sur Marso tro malaltas ankau\u0306 por havi likvan akvon sur la surfaco, sed ec\u0302 se la premo pli altus, la surfaca temperaturo estus tro malalta por la akvo."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Verkolora bildo de Marso, sur kiu la poluso klare videblas"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Kvankam Marso hodiau\u0306 estas kovrita de rokoj kaj glacio, g\u0302i antau\u0306e estis pli malseka. Antau\u0306 pli-malpli 3,8 miliardoj da jaroj, Marso vers\u0302ajne surhavis multe da akvo kaj eble ec\u0302 oceanon. Tio eblis, pro tio ke la kondic\u0302oj sur la surfaco de Marso estis tute malsamaj tiam. Pli frue en g\u0302ia historio, Marso havis multe pli densan atmosferon ol nun, do la premo sur la surfaco estis multe pli alta. Ke planedoj perdas gason estas tute normala. Je la rando de la atmosfero, gasoj bezonas nur etan pus\u0302on por eskapi en la kosmon. Tiun bezonatan energion, ili ricevas de la Suno, kiu tuttempe elsendas venton de elektre s\u0302arg\u0302itaj partikloj. Tio signifas ke la Suno malrapide forblovas la atmosferon de siaj planedoj. La forblovig\u0302o de la atmosfero estas kontrau\u0306ata de la gravito de la planedo, kiu tiras la gason al sia centro. G\u0302i do malpli rapide okazas c\u0302irkau\u0306 planedoj kun forta gravita kampo. Tio evidentig\u0302as kiam oni komparas Marson al la Tero au\u0306 Venuso, kiuj tre similis al la frua Marso kiam ili formig\u0302is, sed dau\u0306re havas densajn atmosferojn, pro tio ke ili havas pli fortan gravitan kampon. Alia konsekvenco de g\u0302ia grandeco estas ke la kerno de Marso pli rapide malvarmig\u0302as, pro tio ke g\u0302i havas relative multe da surfaco kompare al g\u0302ia volumeno por elsendi varmon. Tio signifas ke la kerno de Marso sufic\u0302e rapide solidig\u0302is, kio draste malfortigis la magnetan kampon de la planedo. Sen tiu magneta kampo, la planedo havis nenion por protekti sin kontrau\u0306 la Suna vento, kio igis g\u0302in perdi sian atmosferon ec\u0302 pli rapide. La fakto ke Marso perdis la plejparton de sia atmosfero ankau\u0306 signifas ke nur la plej pezaj gasoj restas, kio estas unu el indikoj, kiujn sciencistoj uzas por malkovri la historion de la klimato sur Marso."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Ke Marso havis pli densan atmosferon kiam g\u0302i estis pli juna signifas ke g\u0302i havis sufic\u0302e altan premon sur la surfaco kaj tenis pli da varmo, la c\u0302efaj bezonoj por oceano sur la surfaco. Pliajn pruvojn de malseka historio oni trovas sur la surfaco mem. Estas multaj strukturoj sur la surfaco de Marso, kiuj similas al strukturoj sur la Tero, kiuj estas kreataj de fluanta akvo. Kiam akvo fluas trans s\u0302tonoj dum longa tempo, la froto s\u0302ang\u0302as la formon de tiuj s\u0302tonoj kaj tio rimarkeblas ec\u0302 post kiam la akvo vaporig\u0302is. Same, la akvo ankau\u0306 influas siajn c\u0302irkau\u0306aj\u0302ojn h\u0302emie, kio signifas ke oni povas trovi h\u0302emiaj\u0302ojn kiel argilojn, kiuj nur kreig\u0302as c\u0302irkau\u0306 akvo. La Curiosity Misio, kiu surmarsig\u0302is en sekig\u0302inta lago, trovis tiajn h\u0302emiaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Bildo farite de Curiosity de siaj c\u0302irkau\u0306aj\u0302oj"}, {"text_idx": "#000009", "text": "C\u0302u tio signifas ke Marso havas neniun likvan akvon? Hodiau\u0306 la surfaco de Marso ne estas bona medio por likva akvo, sed tio diras nenion pri subsurfaca akvo. En 2018, la scienca revuo Science publikigis artikolon (Radar evidence of subglacial liquid water on Mars), kiu priskribis subsurfacan lagon sub la suda poluso de Marso. La lago estas c\u0302irkau\u0306 20km larg\u0302a, kio igis g\u0302in videbla al la mezuriloj sur la Mars Express satelito. La mezuroj estas bazitaj sur surfacpenetrantan radarsistemon kaj inspirig\u0302is de teh\u0302nikoj, kiuj ankau\u0306 estis uzataj por trovi subglacian akvon surtere. La akvo povas resti likva, pro tio ke g\u0302i enhavas multe da perh\u0302lorataj saloj. La interagoj inter la salo kaj la akvo s\u0302ang\u0302as la fizikajn kvalitojn de la miksaj\u0302o, kio igas g\u0302in fandig\u0302i je malpli altaj temperaturoj. Tiun principon oni ankau\u0306 uzas surtere. En landoj kie falas neg\u0302o vintre, oni ofte disj\u0302etas salon sur la strato por ke g\u0302i ne ig\u0302u kovrita de glacio. La ideo ke la akvo plenas je perh\u0302lorataj saloj estas subtenata ankau\u0306 de la fakto ke la Phoenix misio trovis perh\u0302loratajn salojn en la grundo de la norda poluso de Marso."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ekstera sunsistemoKiam oni parolas pri la serc\u0302ado de vivaj\u0302oj ekster la sunsistemo, oni ofte mencias la enlog\u0302eblan zonon c\u0302irkau\u0306 stelo. Tio estas la regiono c\u0302irkau\u0306 la stelo, kiu estas ne tro varma kaj ne tro malvarma por likva akvo. Kvankam tio estas utila maniero por pensi pri planedoj, nia propra sunsistemo jam montras ke g\u0302i estas tro nigra kaj blanka. Estas multaj faktoroj, kiuj influas la kondic\u0302ojn sur planedo kaj la fakto ke ambau\u0306 Venuso kaj Marso vers\u0302ajne iam estis tre malsekaj montras tion. Hodiau\u0306 sciencistoj scias ke la plejparto de likva akvo en la sunsistemo ne trovig\u0302as surtere, sed en la eksteraj partoj de la sunsistemo, kie surfacaj temperaturoj estas ec\u0302 pli frostaj ol tiuj sur Antarkto."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La plej bona ekzemplo de likva akvo preter Marso estas la lunoj de Jupitero. Ili estas longe for de la Suno, sed ili havas alian fonton de varmo. La kvar plej grandaj lunoj de Jupitero estas sufic\u0302e grandaj (kompareblaj al etaj planedoj) kaj la distancoj inter ili estas malgrandaj. Pro tio ke la lunoj rondiras c\u0302irkau\u0306 Jupitero kun malsamaj rapidoj, tiuj distancoj tuttempe s\u0302ang\u0302igas, kio signifas ke la gravito de la lunoj tuttempe tiras ilin de malsamaj direktoj. La s\u0302ang\u0302ig\u0302anta gravita kampo lau\u0306vorte knedas la lunon, kio kau\u0306zas multe da froto kaj varmigas g\u0302in. Tiu varmo sufic\u0302as por fandi la glacion. La plej konata ekzemplo de tiuj lunoj estas Eu\u0306ropo, kies surfaca glacio montras klarajn indikojn de aktiva, likva tavolo sub g\u0302i. Kun radiuso nur kvarone tiom granda kiel tiu de la Tero, Eu\u0306ropo ne aspektas kvazau\u0306 g\u0302i povas enhavi tiom multe da akvo, sed la tavolo de likva akvo estas tre profunda. La oceanoj sur la Tero estas nur kelkajn kilometrojn profundaj, dum la subsurfaca oceano en Eu\u0306ropo vers\u0302ajne estas dekoj da kilometroj profunda, kio signifas ke Eu\u0306ropo povas enhavi duoble au\u0306 ec\u0302 trioble tiom da likva akvo ol c\u0302iuj oceanoj sur la Tero. G\u0302ia subsurfaca oceano igas Eu\u0306ropon tre deziratan objekton por planedosciencistoj kaj kvankam la teh\u0302nikaj defioj ankorau\u0306 estas grandaj, multaj sciencistoj revas pri la sendado de robota submars\u0302ipo al Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000012", "text": "La surfaco de Eu\u0306ropo konsistas el glacio kun grandaj, longaj s\u0302iroj."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Alia surpriza loko por trovi akvon estas la nana planedo Plutono. Dum longa tempo oni pensis ke Plutono estas morta, frosta roko, sed neniu povis antau\u0306vidi kiom da aktiveco la robota sondilo New Horizons malkovris. La surfaco de Plutono surhavas multajn trajtojn, kiujn sciencistoj povas klarigi nur per subsurfaca oceano, sed ili ne povis klarigi kiel kaj la glacia tavolo kaj la oceano estus stabilaj samtempe. Tial oni uzis multajn komputilajn modelojn por vidi kiel Plutono evoluig\u0302us sub specifaj kondic\u0302oj. Per la komputilaj modeloj oni povis konkludi, ke la oceano estas protektata de speciala tavolo de glacio. Kiam akvo enhavas multe da gaso kaj frostig\u0302as sub specialaj kondic\u0302oj, la gaso povas kaptig\u0302i en mikroskopaj truoj en la glacia strukturo. Tia gasplena glacio funkcias kiel izolilo, kiu preventas ke la ena varmo de Plutono eskapu. La oceano influas la surfacon kaj igas Plutonon aktiva objekto, kiu malrapide s\u0302ang\u0302ig\u0302as. Tio igas Plutono almenau\u0306 tiom interesa kiel la veraj planedoj."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Kiam la unuaj bildoj de la surfaco de Plutono estis faritaj, tuj ig\u0302is klara kiom diversa la nana planedo fakte estas."}, {"text_idx": "#000015", "text": "TitanoKiam oni bone serc\u0302as, oni ec\u0302 trovas lagojn kaj pluvo ekster la Tero. La plej granda luno de Saturno, Titano, estas la sola luno en la sunsistemo kun densa atmosfero. Tio ebligas al g\u0302i havi likvaj\u0302ojn sur la surfaco kaj g\u0302i fakte havas aktivan vetersistemon. Ne temas pri likva akvo tamen. La temperaturoj sur la surfaco de Titano estas tro malaltaj por tio. Anstatau\u0306e, la lagoj sur Titano konsistas el likvaj hidrokarbonidoj kiel metano kaj etano. La kvanto de hidrokarbonidoj sur Titano estas multajn fojojn pli granda, ol la kvanto de tergaso, oleo kaj karbo sur la tuta tero kombinite. Oni jam antau\u0306e sciis ke Titano havis tau\u0306gajn kondic\u0302ojn por subteni lagojn el hidrokarbonidoj, sed ilia ekzisto estis definitive montrata de la Cassini-Huygens misio. G\u0302i vizitis Saturnon kaj g\u0302iajn lunojn kaj malkovris sufic\u0302e grandajn lagojn sur la norda duono de Titano. La plej granda el ili, Kraken Mare, havas surfacon de 400 000km2. Tio signifas ke g\u0302i pli grandas ol la plej granda lago sur la Tero, la Kaspia maro. La plej profunda parto vers\u0302ajne estas c\u0302irkau\u0306 160m profunda. Kraken Mare ec\u0302 havas insulon, Mayda Insula, kiu ig\u0302is la unua insulo ekster la tero kun oficiala nomo. Alia grava parto de la misio estas la Huygens-sondilo, kiu fakte eniris la atmosferon kaj surgrundig\u0302is. G\u0302i vizitis la ekvatoron, kiu ne havas tiom da likvaj\u0302oj kiel la norda poluso, sed g\u0302i ja vidis strukturojn en la surfaco, kiuj indikis ke antau\u0306 nelonge likvaj\u0302o fluis tie. Titano estas tiom interesa loko en la sunsistemo, c\u0302ar g\u0302i havas multajn veterfenomenojn, kiuj similas al la Tero, sed tamen tute malsimilas. Sendube ankorau\u0306 restas sennombraj sekretoj en la lagoj de Titano."}, {"text_idx": "#000017", "text": "La sunsistemo estas pli malseka ol ni pensis kaj tio estas mojosa! Akvo s\u0302ang\u0302as la surfacon de astroj per sia fluado, kio kreas tute novajn terenojn por observi, g\u0302i ebligas novan h\u0302emion. Akvo kreas h\u0302emian medion, en kiu tute malsamaj h\u0302emiaj reagoj povas okazi ol ekster akvo kaj akvo povas esti uzata de hipotezaj estontecaj koloniigistoj por travivado kaj la produktado de brulaj\u0302oj. Dume, Titano montras ke akvo ne estas la sola likvaj\u0302o, kiu povas ekzisti sur la surfaco. G\u0302i montras tute novan specon de vetero kaj instigas la scivolemon al kiaj aliaj likvaj\u0302oj povus ekzisti ekster la sunsistemo. Kiel ajn, ankorau\u0306 estas multaj aferoj por trovi en la universo."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Publikigita de Frank van Hertrooij"}]