[{"text_idx": "#000001", "text": "La elektromagneta spektro estas kolektiva esprimo;\nrilatante al la tuta intervalo kaj amplekso de frekvencoj de elektromagneta ondo kaj iliaj respektivaj, rilataj foton ondolongoj."}, {"text_idx": "#000002", "text": "La elektromagneta spektro etendas de malsupre la malaltfrekvencojn uzitajn por moderna radiofonia komunikado al gama-radiado c\u0302e la mallong-ondolonga (altfrekvenca) fino, tiel kovraj ondolongoj de miloj da kilometer'oj malsupren g\u0302is frakcio de la grandeco de atomo.\nVidebla lumo situas direkte al la pli mallonga fino, kun ondolongoj de 400 g\u0302is 700 Nanometroj.\nLa limo por longaj ondolongoj estas la grandeco de la universo mem, dum supozeble ke la mallonga ondolongolimo estas en la najbareco de la longo de Planck.\nG\u0302is la mezo de la 20-a jarcento estis kredite fare de la plej multaj fizikistoj ke tiu spektro estis senfina kaj kontinua."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Preskau\u0306 c\u0302iuj specoj de elektromagneta ondo povas esti uzitaj por spektroskopio, por legi kaj karakterizi materion.\nAliaj teknologiaj uzoj estas priskribitaj sub elektromagneta ondo."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Por la plej granda parto de historio, videbla lumo estis la nura konata parto de la elektromagneta spektro.\nLa malnovgrekaj rekonis ke lumo vojag\u0302is en aerlinioj kaj studis kelkajn el siaj trajtoj, inkluzive de reflektado kaj refrakto.\nLa studo de lumo dau\u0306ris, kaj dum la 16-a kaj 17-a jarcentoj konfliktantaj teorioj rigardis lumon kiel au\u0306 ondon au\u0306 partiklon."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La unua eltrovo de elektromagneta ondo krom videbla lumo venis en 1800, kiam William Herschel malkovris infrarug\u0302an radiadon.\nLi studis la temperaturon de malsamaj koloroj movante termometron tra malpeze disfendita per prismo.\nLi rimarkis ke la plej alta temperaturo estis preter rug\u0302a.\nLi teoriadis ke tiu temperaturs\u0302ang\u0302o s\u0302uldig\u0302is al \"varmodonaj radioj\" kiuj estis speco de lumradio kiu ne povus esti vidita."}, {"text_idx": "#000007", "text": "La venontan jaron, Johann Ritter, laborante pri la alia fino de la spektro, rimarkis kion li nomis \"kemiaj radioj\" (nevideblaj malpezaj radioj kiuj stimulis certajn kemiajn reakciojn).\nTiuj kondutis simile al videblaj violaj malpezaj radioj, sed estis preter ili en la spektro.\nIli poste estis renomita ultraviola radiado."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Elektromagneta ondo unue estis ligita al elektromagnetismo en 1845, kiam Michael Faraday rimarkis ke la polusig\u0302o de lumo vojag\u0302anta tra travidebla materialo respondis al kampo (vidu Faraday-efikon).\nDum la 1860-aj jaroj James Maxwell evoluigis kvar partajn diferencialajn ekvaciojn por la elektromagneta kampo.\nDu el tiuj ekvacioj antau\u0306diris la eblecon kaj konduton de ondoj en la kampo.\nAnalizante la rapidecon de tiuj teoriaj ondoj, Maxwell ekkomprenis ke ili devas vojag\u0302i c\u0302e rapideco kiu temis pri la konata lumrapideco.\nTio miriganta koincidon en valoro igis Maxwell fari la inferencon kiu lumo mem estas speco de elektromagneta ondo."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Ekvacioj de Maxwell antau\u0306diris senfinan nombron da frekvencoj de elektromagnetaj ondoj, c\u0302io vojag\u0302ante c\u0302e la lumrapideco.\nTio estis la unua indiko de la ekzisto de la tuta elektromagneta spektro."}, {"text_idx": "#000010", "text": "La antau\u0306diritaj ondoj de Maxwell inkludis ondojn c\u0302e tre malaltfrekvencoj komparite kun infrarug\u0302o, kiu en teorio eble estos kreita per oscilaj pagendaj\u0302oj en ordinara elektra serilokaro de certa tipo.\nProvante pruvi ekvacioj de Maxwell kaj detekti tian malaltfrekvencon elektromagnetan ondon, en 1886 la fizikisto Heinrich Rudolf Hertz konstruis aparataron por generi kaj detekti kio estas nun nomitaj radiondoj.\nHertz trovis la ondojn kaj povis konkludi (mezurado de ilia ondolongo kaj multobligante g\u0302in de ilia frekvenco) ke ili vojag\u0302is c\u0302e la lumrapideco.\nHertz ankau\u0306 protestis ke la nova radiado povus esti kaj reflektita kaj rompita fare de diversa dielektrika amaskomunikilaro, en la sama maniero kiel lumo.\nEkzemple, Hertz povis enfokusigi la ondojn uzante lenson produktitan el arbrezino.\nEn pli posta eksperimento, Hertz simile produktis kaj mezuris la trajtojn de mikroondoj.\nTiuj novaj specoj de ondoj pavimis lau\u0306 la manieron por inventoj kiel ekzemple la sendrata telegrafo kaj la radio."}, {"text_idx": "#000012", "text": "La lasta parto de la elektromagneta spektro estis informita kun la eltrovo de gamaradioj.\nEn 1900 Paul Villard studis la radioaktivajn emisiojn de radiumo kiam li identigis novan specon de radiado kiu li unua penso konsistis el partikloj similaj al konata alfao kaj beta-partikloj, sed kun la potenco de esti multe pli enpenetrantaj ol c\u0302iu el ambau\u0306.\nTamen, en 1910, brita fizikisto William Henry Bragg protestis ke gamaradioj estas elektromagneta ondo, ne partikloj, kaj en 1914, Ernest Rutherford (kiuj nomis ilin gamaradiojn en 1903 kiam li ekkomprenis ke ili estis g\u0302isfunde malsamaj de s\u0302arg\u0302ita alfao kaj beta-partikloj) kaj Edward Andrade mezuris iliajn ondolongojn, kaj trovis ke gamaradioj estis similaj al Rentgenradioj, sed kun pli mallongaj ondolongoj kaj pli altaj frekvencoj."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Elektromagnetaj ondoj estas tipe priskribitaj per iuj da la sekvaj tri fizikaj trajtoj: la frekvenco f, ondolongo \u03bb, au\u0306 foton energio E.\nFrekvencoj observita en astronomiintervalo de 7023239999999999999\u2660 2.4 \u00d7 1023 Hz (1 GeV gamaradioj) malsupren g\u0302is la loka plasmofrekvenco de la jonigita interstela medio (1-kHz).\nOndolongo estas inverse proporcia al la ondofrekvenco, [5] tiel ke gamaradioj havas mallongegajn ondolongojn kiuj estas frakcioj de la grandeco de atomoj, dum ondolongoj sur la kontrau\u0306a fino de la spektro povas esti tiel longe kiel la universo.\nFotonenergio estas rekte proporcia al la ondofrekvenco, tiel ke gamaradiofotonoj havas la plej altan energion (c\u0302irkau\u0306 miliardaj elektronvoltoj), dum radiondfotonoj havas tre malaltenergion (c\u0302irkau\u0306 femtoelektronvolto).\nTiuj rilatoj estas ilustritaj per la sekvaj ekvacioj:"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Kiam ajn elektromagnetaj ondoj ekzistas en medio kun materio, ilia ondolongo estas malkreskinta.\nOndolongoj de elektromagneta ondo, ne grave kiu komunikilo ili vojag\u0302as traen, estas kutime cititaj lau\u0306 la vakuondolongo, kvankam tio ne estas c\u0302iam eksplicite deklarita."}, {"text_idx": "#000015", "text": "G\u0302enerale, elektromagneta ondo estas klasifikita per ondolongo en radiondon, mikroondo, teraherco (au\u0306 sub-milimetron) radiado, infrarug\u0302o, la videbla regiono kiu estas perceptitaj kiel lumo, ultraviola, Rentgenradioj kaj gamaradioj.\nLa konduto de EM radiado dependas de sia ondolongo.\nKiam EM radiado interagas kun ununuraj atomoj kaj molekuloj, g\u0302ia konduto ankau\u0306 dependas de la kvanto de energio per kvanto (fotono) kiun g\u0302i portas."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Spektroskopio povas detekti multe pli larg\u0302an regionon de la Em-spektro ol la videbla intervalo de 400 Nm al 700 nm. A ofta laboratoriospektroskopo povas detekti ondolongojn de 2 Nm g\u0302is 2500 Nm [ citaj\u0302o bezonata ].\nDetalaj informoj pri la fizikaj trajtoj de objektoj, gasoj, au\u0306 ec\u0302 steloj povas esti akirita de tiu speco de aparato.\nSpektroskopoj estas vaste uzitaj en astrofiziko.\nEkzemple, multaj hidrogenatomoj elsendas radiond fotonon kiu havas ondolongon de 21.12 cm.\nAnkau\u0306, frekvencoj de 30 Hz kaj malsupre povas esti produktitaj per kaj estas gravaj en la studo de certaj stelaj nebulozoj [10] kaj frekvencoj same altaj kiel 7027290000000000000\u2660 2.9 \u00d7 1027 Hz estis detektita de astrofizikaj fontoj."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Raciaj\u0302o por spektraj regionaj nomoj"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Elektromagneta ondo interagas kun materio lau\u0306 malsamaj manieroj trans la spektro.\nTiuj specoj de interagado estas tiel malsamaj ke historie malsamaj nomoj estis aplikitaj al malsamaj partoj de la spektro, kiel kvankam tiuj estis malsamaj specoj de radiado.\nTiel, kvankam tiuj \"malsamaj specoj\" de elektromagneta ondo formas kvante kontinuan spektron de frekvencoj kaj ondolongoj, la spektro restas dividita pro praktikaj kialoj ligitaj al tiuj kvalitaj interagaddiferencoj."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Diskuto de la regionoj (au\u0306 grupoj au\u0306 tipoj) de la elektromagneta spektro ricevas malsupre.\nNotu ke ekzistas neniuj g\u0302uste difinitaj limoj inter la grupoj de la elektromagneta spektro;\nprefere ili fadas en unu la alian kiel la grupoj en c\u0302ielarko (kiu estas la sub-spektro de videbla lumo).\nRadiado de c\u0302iu frekvenco kaj ondolongo (au\u0306 en c\u0302iu grupo) havas miksaj\u0302on de trajtoj da la du regionoj de la spektro kiu ligis g\u0302in.\nEkzemple, alarmilo similas infrarug\u0302an radiadon en tio kiun g\u0302i povas eksciti kaj aldoni energion al kelkaj kemiaj ligoj kaj efektive devas fari tion al potenco la kemiajn mekanismojn respondeca por fotosintezo kaj la funkciado de la vida sistemo."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La specoj de elektromagneta ondo estas larg\u0302e klasifikitaj en la sekvajn klasojn: [5]"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Tiu klasifiko iras en la kreskanta sinsekvo de ondolongo, kio estas karakterizaj\u0302o de la speco de radiado.\nDum, g\u0302enerale, la klasifiksistemo estas preciza, en realeco ekzistas ofte iu interkovro inter najbaraj specoj de elektromagneta energio.\nEkzemple, SLF-radiondoj c\u0302e 60 Hz povas esti ricevitaj kaj studitaj fare de astronomoj, au\u0306 povas esti dukteitaj lau\u0306 dratoj kiel elektra energio, kvankam c\u0302i-lasta estas, en la strikta signifo, ne elektromagneta ondo entute (vidu proksime de kaj malproksima kampo)."}, {"text_idx": "#000022", "text": "La distingo inter Rentgenradioj kaj gamaradioj estas parte bazita sur fontoj: la fotonoj generitaj de atomkadukig\u0302o au\u0306 alia atom- kaj subnuclear/partiklo prilaboras, estas c\u0302iam nomitaj gamaradioj, dum Rentgenradioj estas generitaj per elektronikaj transiroj implikantaj altagrade energiajn internajn atomelektronojn.\nG\u0302enerale, atomtransiroj estas multe pli energiaj ol elektronikaj transiroj, tiel ke gamaradioj estas pli energiaj ol Rentgenradioj, sed esceptoj ekzistas.\nDe analogeco al elektronikaj transiroj, muonaj atom transiroj ankau\u0306 lau\u0306dire produktas Rentgenradiojn, ec\u0302 se ilia energio povas superi 6 megaelektronvoltojn (0.96 pJ), [15] dum ekzistas multaj (77 povas malpli ol 10 keV (1.6 Fj) malaltenergio-atomtransiroj (ekz., la 7.6 eV (1.22 aJ) atomtransiro de torio-229), kaj, malgrau\u0306 estado unu milion-oblaj malpli energia ol kelkaj muonaj Rentgenradioj, la elsenditaj fotonoj dau\u0306re estas nomitaj gamaradioj pro sia atomorigino."}, {"text_idx": "#000023", "text": "La kongreso kiu EM radiado kiu povas veni de la nukleo, c\u0302iam estas nomitaj \"gamaradio-\" radiado estas la nura kongreso kiu estas universale respektata, aliflanke.\nMultaj astronomiaj gamaradio fontoj (kiel ekzemple gamaradieksplodoj) povas esti tro energiaj (en kaj intenseco kaj ondolongo) esti de atomorigino.\nSufic\u0302e ofte, en altenergifiziko kaj en medicina radioterapio, tre alta energio EMR (en la >10-MeV-regiono) - kiu estas de pli alta energio ol iu atomgamaradio - ne estas nomita Rentgena foto au\u0306 gamaradio, sed anstatau\u0306e antau\u0306 la komunnomo de \"altaj energiofotonoj.\""}, {"text_idx": "#000024", "text": "La regiono de la spektro kie speciala observita elektromagneta ondo falas, estas referenckadro-dependanto (pro la doplera s\u0302ang\u0302o por lumo), tiel EM radiado ke unu observanto dirus estas en unu regiono de la spektro povis ekaperi al observanto movig\u0302anta c\u0302e granda frakcio de la lumrapideco kun respekto al la unua se temas pri esti en alia parto de la spektro.\nEkzemple, pripensas la kosman mikroondfonon.\nG\u0302i estis produktita, kiam materio kaj radiado deligis, per la de-ekscito de hidrogenatomoj al la bazstato.\nTiuj fotonoj estis de Lyman-serial transiroj, metante ilin en la ultraviolan (UV) parton de la elektromagneta spektro.\nNun tiu radiado spertis sufic\u0302e da kosmologia rug\u0302ens\u0302ovig\u0302o al s\u0302ovo g\u0302in en la mikroondregionon de la spektro por observantoj movantaj malrapide (komparite kun la lumrapideco) kun respekto al la kosmo."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Radiondoj g\u0302enerale estas utiligitaj per antenoj de konvena grandeco (lau\u0306 la principo de resonanco), kun ondolongoj intervalantaj de centoj da mezuriloj g\u0302is proksimume unu milimetro.\nIli estas uzitaj por dissendo de datenoj, per modulado.\nTelevido, pos\u0302telefonoj, sendrata retigado, kaj amatora radio c\u0302iu uzas radiondojn.\nLa uzo de la radispektro estas reguligita fare de multaj registaroj tra frekvencasigno."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Radiondoj povas esti faritaj por porti informojn variigante kombinaj\u0302on de la amplitudo, frekvencon, kaj fazon da la ondo ene de frekvencbendo.\nKiam EM radiado influas sur direktisto, g\u0302i paroj al la direktisto, vojag\u0302as lau\u0306 g\u0302i, kaj induktas elektran kurenton sur la surfaco de tiu direktisto ekscitante la elektronojn el la konduka materialo.\nTiu efiko (la hau\u0306tefekto) estas uzita en antenoj."}, {"text_idx": "#000027", "text": "La super-alta frekvenco (SHF) kaj milimetra ondo ( EHF) de mikroondoj estas sur la mallonga flanko de radiondoj.\nMikroondoj estas ondoj kiuj estas sufic\u0302e tipe mallongaj (mezurita en milimetroj) utiligi tubformajn metalondgvidistojn de akceptebla diametro.\nMikroondenergio estas produktita per klistron kaj magnetron tuboj, kaj per soliddiodoj kiel ekzemple Gunn kaj IMPATT- aparatoj.\nMikroondoj estas absorbitaj per molekuloj kiuj havas dipolmomenton en likvaj\u0302oj.\nEn mikroondilo, tiu efiko kutimas varmigi mang\u0302aj\u0302on.\nMalalt-intenseca mikroondradiado estas uzita en Wifi, kvankam tio estas sur intensecniveloj nekapablaj kau\u0306zi termikan hejtadon."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Volumetra hejtado, kiel uzite per mikroondiloj, transdonas energion tra la materialo elektromagnete, ne kiel termika varmecfluo.\nLa avantag\u0302o de tio estas pli unuforma hejtado kaj reduktita hejtadotempo;\nmikroondoj povas varmigi materialon en malpli ol 1% de la tempo de konvenciaj hejtadometodoj."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Kiam aktive, la meza mikroondilo estas sufic\u0302e potenca por kau\u0306zi interferon proksime kun nebone s\u0302irmis elektromagnetajn kampojn kiel ekzemple tiuj trovitaj en movaj medicinaj aparatoj kaj nebone igita konsumelektroniko."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Terahertz-radiado estas regiono de la spektro inter longe infrarug\u0302o kaj mikroondoj.\nG\u0302is antau\u0306 nelonge, la intervalo malofte estis studita kaj malmultaj fontoj ekzistis por mikroondenergio c\u0302e la alta fino de la grupo (sub-milimetraj ondoj au\u0306 tiel-nomitaj terahercondoj), sed aplikoj kiel ekzemple bildigo kaj komunikadoj nun ekaperas.\nSciencistoj ankau\u0306 rigardas por uzi terahercteknologion en la armetrupoj, kie altfrekvencaj ondoj eble estos reg\u0302isoritaj c\u0302e malamiktrupoj por senkapabligi sian elektronikan ekipaj\u0302on."}, {"text_idx": "#000031", "text": "La infrarug\u0302a parto de la elektromagneta spektro kovras la intervalon de c\u0302irkau\u0306 300 GHz g\u0302is 400 THz (1 mm - 750 Nm).\nG\u0302i povas esti dividita en tri partojn: [5]"}, {"text_idx": "#000034", "text": "Elektromagneta ondo kun ondolongo inter 380 Nm kaj 760 Nm (400-790 teraherco) estas detektita per la homa okulo kaj perceptita kiel videbla lumo.\nAliaj ondolongoj, aparte proksimaj infrarug\u0302oj (pli longaj ol 760 Nm) kaj ultraviolaj (pli mallongaj ol 380 Nm) estas ankau\u0306 foje referitaj c\u0302ar lumo, aparte kiam la videbleco al homoj ne estas signifaj.\nBlanka lumo estas kombinaj\u0302o de lumoj de malsamaj ondolongoj en la videbla spektro.\nPasigi blankan lumon tra prismo dividas g\u0302in supren en la plurajn kolorojn de lumo observita en la videbla spektro inter 400 Nm kaj 780 nm."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Se radiado havanta frekvencon en la videbla regiono de la Em-spektro reflektas de objekto, ekzemple, bovlon da frukto, kaj tiam frapas la okulojn, tio rezultigas vidsenson de la sceno.\nLa vida sistemo de la cerbo prilaboras la amason da reflektitaj frekvencoj en malsamajn sunokulvitrojn kaj nuancojn, kaj tra tiu nesufic\u0302e-komprenita psikofizika fenomeno, la plej multaj homoj perceptas bovlon da frukto."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Maksimume ondolongoj, aliflanke, la informoj portita per elektromagneta ondo estas ne rekte detektitaj per homaj sencoj.\nNaturaj fontoj produktas EM radiado trans la spektro, kaj teknologio ankau\u0306 povas manipuli larg\u0302an gamon da ondolongoj.\nOptika fibro elsendas lumon ke, kvankam ne nepre en la videbla parto de la spektro (g\u0302i estas kutime infrarug\u0302a), povas porti informojn.\nLa modulado estas simila al tio uzita kun radiondoj."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Venonta en frekvenco venas ultraviola (UV).\nLa ondolongo de UV-radioj estas pli mallonga ol la viola fino de la videbla spektro sed pli longa ol la Rentgena foto."}, {"text_idx": "#000038", "text": "UV en la plej mallongega ondolongatingo (plej proksime al Rentgenradioj) estas kapabla je jonigado de atomoj (vidu fotoelektran efikon), tre s\u0302ang\u0302ante ilian fizikan konduton."}, {"text_idx": "#000039", "text": "C\u0302e la mezo-intervalo de UV, UV-radioj ne povas jonigi sed povas rompi kemiajn ligojn, igante molekulojn nekutime reaktivaj.\nSunbruligo, ekzemple, estas kau\u0306zita de la interrompaj efikoj de mezintervala UV-radiado sur hau\u0306tc\u0302eloj, kio estas la c\u0302efa kau\u0306zo de hau\u0306tkancero.\nUV-radioj en la mezo-intervalo povas neripareble difekti la kompleksajn DNA molekulojn en la c\u0302eloj produktante timindimerojn farantajn g\u0302i tre potenca mutageno."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Post kiam malfacilaj Rentgenradioj venas gamaradioj, kiuj estis malkovritaj fare de Paul Villard en 1900.\nTiuj estas la plej energiaj fotonoj, havante neniun difinitan mimimuman limon al ilia ondolongo.\nEn astronomio ili estas valoraj por studado de alt-energiaj objektoj au\u0306 regionoj, aliflanke kiam kun Rentgenradioj tio povas nur esti farita per teleskopoj ekster la atmosfero de la Tero.\nGamaradioj estas uzitaj eksperimente fare de fizikistoj por sia penetradkapablo kaj estas produktitaj per kelkaj radioizotopoj.\nIli estas uzitaj por surradiado de mang\u0302aj\u0302oj kaj semoj por steriligo, kaj en medicino ili estas foje uzitaj en radiada kancerterapio.\nPli ofte, gamaradioj estas uzitaj por diagnoza bildigo en atommedicino, ekzemplo estanta PET-skanadoj.\nLa ondolongo de gamaradioj povas esti mezurita kun alta precizeco tra la efikoj de kompton-efiko."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Cifereca dividendo post dig\u0302ittelevida transiro\nListo de internaciaj oftaj normoj"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Hipotezo de Sapir-Whorf kaj la koloro nomanta debaton Bluverda distingo en lingvo\nKolorhistorioKoloro en la c\u0302ina kulturo"}, {"text_idx": "#000047", "text": "Koloro en la c\u0302ina kulturo"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Internacia Komisiono sur Illumination (CIE)"}, {"text_idx": "#000049", "text": "Listo de koloroj proksime de ombro\nListo de Crayola kolorkrajonkoloroj historio"}, {"text_idx": "#000050", "text": "La elektromagneta spektro estas la rezulto de la analizo de disigita kompleksa elektromagneta radiado lau\u0306 ties malsamaj kumetitaj frekvencoj , periodoj, ondolongoj au\u0306 energioj de fotonoj."}, {"text_idx": "#000051", "text": "La frekvenco ( ), la periodo ( ), la ondolongo ( ) kaj la energio ( ) de elementa elektromagneta ondo rilatas po du el la kvar grandoj dank'al:"}, {"text_idx": "#000052", "text": "por la transportita energio de fotono ,\npri la movo de (relativeca) fotono en vakuo;"}, {"text_idx": "#000053", "text": "por la transportita energio de fotono ,"}, {"text_idx": "#000054", "text": "pri la movo de (relativeca) fotono en vakuo;"}, {"text_idx": "#000055", "text": "Principe la ebla etendaj\u0302o de elektromagneta spektro estas infinita kaj kontinua. Tamen oni konsideras ke la plej alta limo de ondolongo estas la dimensio de la universo mem, kaj ke la plej malgranda limo estas proksimume la longo de Planck. Dum la spektroj de solidaj\u0302oj kaj de likvaj\u0302oj estas kontinuaj (vidu la leg\u0302on de Wien), la gasoj okazigas spektrojn de sorbo kaj de elsendo kiuj estas nur spektraj linioj."}, {"text_idx": "#000056", "text": "La c\u0302isupra abako desegnas la rilatojn inter frekvencoj, ondolongoj kaj energioj, de la mallongaj radioondoj g\u0302is la gamaradioj; la videbla spektro rilatas al la frekvencoj inter 3,8x1014 Hz kaj 7,6x1014 Hz ."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Du el plej malnovaj klarigoj de optika spektro okazis de Isaac Newton kiam li verkis (1704) la libron \"Opticks\" (Optiko), kaj poste (1810) de Johan Wolfgang von Goethe kiu skribis \"Farbenlehre\" (\"Instruo pri koloroj\")."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Newton, la unuan fojon, uzis la vorton \"spektron\" (de latina vorto spectrum kiu signifas \"s\u0302ajnon\" au\u0306 \"aperon\") en teksto de 1671 kiu priskribis siajn eksperimentojn pri optiko. Newton observis ke, kiam malgranda blanka radiado de suno trafas la supraj\u0302on de prismo el vitro sub ia angulo, unu parto de la radiado estas reflektita, alia parto ne rekte transiras (refrakto) kaj pluraj koloraj bendoj aperas. Newton hipotezis ke lumo konsistas el korpuskloj de malsamaj koloroj, kaj ke c\u0302iu kolora radio vojas per sia propra rapido tra travidebla medio: la rug\u0302a koloro (la plej rapida) estas malpli deviita ol la viola koloro transpasante la prismon, kio kreas koloran spektron."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Christiaan Huygens en 1678 proponis teorion de la oscilig\u0302anta naturo de la lumo kiun li eldonis dum 1690 per la libro \"Traktato pri la lumo\"."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Goethe deklaris ke la kontinua spektro estis fenomeno posedanta duoblan aspekton. Newton malgrandigis la diametron de la lumradiado por esplori la fenomenon. Kontrau\u0306e Goethe grandigis la aperturon kaj observis ne spektron, sed anstatau\u0306e orang\u0302kolorajn kaj bluverdajn cirklajn randojn kun blanka bendo inter ili. La spektro aperas nur kiam tiuj randoj kunkonfuzig\u0302as."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Nun la fizika komunumo konsideras ke elektromagnetaj ondoj konsistas el fotonoj kiuj posedas ambau\u0306 proprecojn de ondoj kaj de partikloj."}]