[{"text_idx": "#000001", "text": "C\u0302iun printempon, la glacikovrita lago c\u0302e la feria dometo ekvivas. Se oni kurag\u0302as eniri, oni sentas ne nur la malvarmon de la akvo, sed ankau\u0306 milojn da etaj pus\u0302oj. Estas la unuaj ranidoj, kiuj nag\u0302as kaj turnas sin, g\u0302is ili trafas viajn krurojn. Jam mirindas ke unu besto povas komenci la vivon nag\u0302ante per vosto kaj fini g\u0302in saltante per kruroj, sed ranoj faras pli. Ili grimpas, fosas, rampas, s\u0302vebas kaj faras c\u0302ion, kio necesas por travivi. Per speciala anatomio kaj konduto, ili venkas c\u0302iun atleton. Eble tial ili estas la plej sukcesplenaj amfibioj."}, {"text_idx": "#000002", "text": "SaltadoKiu volas vidi saltadon je la plej alta nivelo, devas vojag\u0302i al la usona kantono Calaveras. Tie oni organizas c\u0302iujaran konkurson en kiu ranoj saltas kiel eble plej longe. Kvankam la konkurso ne estas senkritika, g\u0302i ja produktas mirindajn rekordojn. En 1986, la rano Rosie the Ribiter atingis la plej longan distancon de 6,55m en tri saltoj. La nomo de la rano estas anglalingva vorts\u0302erco*, kiu referas al la usona feminisma simbolo \u201dRosie the Riviter\u201d. Post pli ol tri jardekoj, ankorau\u0306 neniu virrano venkis s\u0302in."}, {"text_idx": "#000004", "text": "La superheroaj saltoj de ranoj estas rezulto de kiel ili uzas siajn muskolojn. En la specio Rana catesbeiana, la saltmuskoloj povas kuntirig\u0302i je 30%! Tio estas pensiga, c\u0302ar muskoloj estas maksimume fortaj nur se ili kuntirig\u0302as iomete. Kial ranoj kuntiras siajn muskolojn tiom longe se tio igas la forton malpli granda? La paradokso estas nur s\u0302ajno, c\u0302ar forto ne estas la sola grava faktoro. La alia estas la distanco trans kiu la forto agas. Kombinite, tiuj faktoroj nomig\u0302as \u201dlaboro\u201d en fiziko. La fenomeno ig\u0302as pli alirebla kiam oni rigardas pli simplajn, sed similajn problemojn."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Se la saltmuskolo kuntirig\u0302as, la kruro ig\u0302as rekta."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Per ekstrema kuntirado de siaj muskoloj, ranoj klare oferas forton, sed maksimumigas laboron. Sed tio ne estas la tuta rakonto. Se same granda mamulo kiel muso provus salti kiel rano, la muskoloj ne kunlaborus. Mezurante la strec\u0302oreziston en muskolo, oni rimarkas ke la muskolo ne povas ig\u0302i multe pli longa ol g\u0302ia optimuma longo. Se oni strec\u0302as g\u0302in pli, la elastaj fortoj en la materialo pligrandig\u0302as kaj rezistas kontrau\u0306 la strec\u0302o. En la kruroj de rano, la strec\u0302orezisto kreskas multe malpli rapide, kio signifas ke ili povas komenci la salton kun pli longaj muskoloj ol mamuloj."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Strec\u0302orezisto en la muskoloj de mamuloj (bluaj) kaj ranoj (verdaj). Kiam la relativa longo estas 1.0, la muskolo estas plej forta. La grafikaj\u0302o montras ke la strec\u0302orezisto en ranoj kreskas malpli rapide."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Longaj muskoloj havas siajn avantag\u0302ojn, sed ili ne estas senriskaj. Kiam plilongigitaj muskoloj devas sorbi energion, ekzemple kiam oni surterig\u0302as post salto, ili facile damag\u0302ig\u0302as. Por solvi tion, ranoj uzas la malantau\u0306ajn krurojn preskau\u0306 nur por nag\u0302i kaj salti. La baton de surterig\u0302o ili sorbas per la antau\u0306aj kruroj kaj la korpo. Plof!"}, {"text_idx": "#000010", "text": "LangumadoRanoj c\u0302asas per la precizeco de s\u0302inobo. Preterfluganta mus\u0302o povas esti for ene de milisekundoj. La lango de rano estas sufic\u0302e glueca por tiri 1,4 fojojn la propran korpopezon, kaj pli rapide pafig\u0302as ol insekto povas reagi. Pli efika rimedo kontrau\u0306 kuloj do ne ekzistas."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La predo povas esti surprize granda. Bonan apetiton, rano!"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mi sufic\u0302e surprizig\u0302is kiam mi komencis legi esplorojn kaj spekti videojn pri ranaj langoj. Antau\u0306e mi imagis ke la lango funkcias kiel glueca pugno, kiu rekte batas la insekton. Videoj montras tamen, ke la meh\u0302anismo estas multe pli eleganta. Unue, la rano ne batas la insekton per la pinto de la lango. G\u0302i disvolvas la langon kaj trafas la predon per la suba surfaco. Por ke la insekto ne falu, la rano faras c\u0302ion por pligrandigi la kontaktareon. G\u0302ia lango estas multe pli mola ol tiu de homo, por ke g\u0302i facile sekvu la teksturon de la predo. Ec\u0302 pli grave, la lango estas kovrita de glueca, muka salivo, kiu povas eniri inter c\u0302iujn etajn fendojn kaj igi la kontakton ec\u0302 pli intima."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Gluo havas sian propran volon. Ofte la gluo fiksig\u0302as je la malg\u0302usta momento, g\u0302is oni ne plu povas disigi la fingrojn. Por preventi tiajn problemojn, la salivo de ranoj havas specialajn kvalitojn. G\u0302ia viskozeco dependas de eksteraj fortoj. Se la lango trafas la predon, au\u0306 se la rano glutas, la salivo facile fluas. Inter tiuj momentoj, la salivo malfacile fluas kaj forte ligas la insekton al la lango. G\u0302i faras ekzakte tion, kion g\u0302i devas fari en la g\u0302usta momento."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Lasta problemo kiun la rano devas solvi estas la glutado. Homoj uzas la langon por movi mang\u0302aj\u0302ojn tra la bus\u0302o, sed la lango de rano jam estas okupita. Ili solvas tiun problemon en sufic\u0302e unika maniero, kiun oni povas facile observi. Kiam la rano pretas por gluti, g\u0302i fermas siajn okulojn kaj pus\u0302as ilin en la kapon. Tiel g\u0302i povas pus\u0302i kontrau\u0306 la insekton g\u0302is g\u0302i liberig\u0302as kaj iras en la ezofagon."}, {"text_idx": "#000015", "text": "S\u0302vebadoRanoj havas multajn sekretojn se oni rigardas de proksime, sed kelkaj ranoj tute ne kas\u0302as siajn talentojn. Dum oni kutime serc\u0302us ranon c\u0302e lageto au\u0306 en la arboj, ranoj en du malsamaj familioj elektis la aeron. Ili estas la glisantaj ranoj kaj povas glisi de arbo suben por eskapi dang\u0302eron au\u0306 serc\u0302i partneron."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Glisantaj ranoj estas utilaj al sciencistoj, kiuj volas studi la evoluon de glisado, pro tio ke la specioj en la familiojn kovras la tutan spektron de gliskapablo. La plej bonaj glisantoj havas grandajn membranojn inter la piedfingrojn kaj strec\u0302as siajn membrojn por krei levoforton. Tiu forto laboras kontrau\u0306 la gravito kaj aerfroto."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Estas klare ke ranoj ne estas specife aerodinamike stabilaj. Ekzistas multaj diferencoj inter ili kaj la kugleco de birdoj. Etaj ventoj povas facile turni ilin kaj ili devas korekti tion. Felic\u0302e, tio signifas ankau\u0306 ke ili mem facile turnas sin. La rano povas s\u0302ang\u0302i sian vojon per manipuli siajn membranojn kaj s\u0302ang\u0302i la direkton de la levoforto. Kutime bestoj trovas la plej efikan manieron por fari ion tian kaj uzas nur tiun metodon, sed ranoj faras du malsamajn specojn de turnoj."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Se vi iam flugis en turnig\u0302anta aviadilo, vi scias ke ili turnas sin per levi unu flugilon. Tiel la direkto de la levoforto ne iras rekte supren, sed iom flanken. Kvankam g\u0302i ne estas la plej intuicia metodo, g\u0302i ja estas tre efika kaj kau\u0306zas ke la pasag\u0302eroj estas pus\u0302ataj en la seg\u0302on anstatau\u0306 kontrau\u0306 la muron. Birdoj uzas la saman metodon por turni sin kaj oni atendis ke ranoj farus same, sed eksperimentoj en ventotunelo montras ke ili havas alternativon. Foje ili simple turnig\u0302as kiel kompaktdisko, turnante la nazon flanken. Se oni kalkulas la manovreblecon de la rano por ambau\u0306 turnoj, la rezultoj preskau\u0306 samas."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Birdoj kaj aviadiloj kutime turnig\u0302as per levi unu flugilon."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ranoj povas ankau\u0306 turni sin lau\u0306 la ebeno kiel kompaktdisko (vidite de supre)."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Kial birdoj do ne kopias la ranojn? Estas du eblaj kialoj. La unua estas ke la turnoj ne samas por la birdo, pro tio ke g\u0302i produktas multe pli grandan levoforton. G\u0302i povas multe pli efike uzi tiun levoforton farante la aviadilan turnon. La alia, pli interesa kialo temas pri konduto, c\u0302ar birdoj kaj ranoj glisas kun tute malsamaj kialoj. Grandaj birdoj glisas por vojag\u0302ado au\u0306 serc\u0302ado de predoj kaj devas resti en la aero kiel eble plej longe. Por fari tion, g\u0302i estu minimume bremsata de aerfroto. Ranoj glisas simple por atingi la grundon kaj ne tiom g\u0302enig\u0302as de iomete da aerfroto. Iom da bremsado fakte ec\u0302 povas helpi la ranon, c\u0302ar tiel la frapo de la grundo ne estas tiom forta. Kiam oni komparas la du turnojn, oni vidas ke ne nur la manovrebleco de la besto gravas, sed ankau\u0306 la aerfroto. Kaj tiu estas malpli granda en aviadila turno. La rano? Tiu prifajfas."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Glisantaj birdoj preskau\u0306 c\u0302iam turnig\u0302as kiel aviadilo."}, {"text_idx": "#000023", "text": "C\u0302i tio estis nur eta rigardo en la vasta mondo de rana konduto, kiu neniam c\u0302esas surprizi min. Oni povas verki tutajn librojn pri ili kaj ec\u0302 tiam ankorau\u0306 restas multe por lerni. Malgrau\u0306 ilia mojoseco, evolua sukceso kaj ec\u0302 populareco en la interreto, ranoj ne havas la vivon de famulo. Kvankam la kvanto de specioj estas pli ol 7000, multaj el tiuj specioj estas hontataj de poluado, trafiko, perdo de spaco, malsanoj kaj tiel plu. Pro tio ke ili estas sentemaj, sana populacio de ranoj estas indikilo de sana ekosistemo, do ni c\u0302iuj provu lerni pli pri c\u0302iu tiuj mirindaj mukbuloj kaj protekti ilin."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Atentigu min retpos\u0302te pri novaj komentoj."}]