[{"text_idx": "#000002", "text": "Archivo de la etiqueta: scienco"}, {"text_idx": "#000004", "text": "En la antau\u0306a blogero, pri la dezirindeco de historiaj fikcioj kaj la (miaopinie) malbonaj sekvoj de tiu g\u0302enro, mi promesis al vi ke mi komentos iom la tre faman televidan serion \u201cC\u0302ernobilo\u201d, lau\u0306 kelkaj unu el la pintoj de la televida fikcio. Mi iom prokrastis la verkadon, sed g\u0302uste hodiau\u0306, en la 35a datrevenon de la c\u0302ernobila katastrofo, venis la oportuna momento."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mi havas ioman au\u0306toritaton, c\u0302ar mi iam laboris en tiu sektoro. Eble vi memoras la artikolon kiun mi verkis antau\u0306 dek jaroj, okaze de la katastrofo de Fukus\u0302imo, kiu havis iom da sukceso kaj estis poste republikigita en la revuo Kontakto, en dosiero pri nuklea energio."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mia laboro temis pri radioprotektado, t.e. la aro da teknikoj por malpliigi la malbonajn efikojn de la radiado super la homoj, c\u0302u laboristoj, c\u0302u eksteraj log\u0302antoj. Atentu tamen ke mi ne okupig\u0302is ekzakte pri la protekto kontrau\u0306 akcidentoj: ekzistas por tio alia specialeco, nomata nuklea sekureco, pli rilata al ing\u0302enierado, kiu koncentrig\u0302as pri la evitado de tiaj akcidentoj. Kvankam evidente trovig\u0302as iom da kontakto inter ambau\u0306 disciplinoj, kaj mi iom rilatis al g\u0302i, mi tamen ne estas specialisto pri tiu c\u0302i alia fako. Do, pri la teknikaj aferoj rilataj al la katastrofo mem, nome, kiel g\u0302i okazis, kiuj estis la kau\u0306zoj kaj kiel oni evitu la malpliigon de la eventoj mem dum la katastrofo, mi ne povas opinii. Miaj samfakuloj estis tiuj kiuj aperas mezurante la nivelojn de radiado, kaj fiksante rimedojn por malpliigi la konsekvencojn al la personoj, ekzemple, limigante tempojn de ekspozicio, arang\u0302ante s\u0302ildadon, proponante evakuadon au\u0306 aliajn metodojn por malpliigi la dozon ricevitan."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Alia afero pri la televida serio pri kiu mi ne povas komenti vere, sed kiu estis kritikata de multaj spektintoj estas la maniero prezenti la vivon kaj la povrilatojn ene de la socio de Sovetunio. Oni multe kritikis ke la etoso de la serio ne estas la vera vivo en tiu socio, sed la bildo kiun okcidenteu\u0306ropanoj au\u0306 usonanoj havas pri g\u0302i. Nur kiel ekzemplo, en komentoj legitaj en la reto, oni forte skeptikis pri la (fikcia) mortminaco al la vicdirektoro de la Kurc\u0302atov-instituto fare de ministro, kiu estus ebla en la Stalin-epoko sed absolute ekstertema en 1986. Pri tio mi vere dezirus koni la opinion de la legantoj tiu c\u0302i teksto, kaj mi s\u0302atus inviti amikojn kiuj konis tiun socion (ekssovjetianoj, postsovjetianoj au\u0306 aliaj spertuloj) komenti pri la tempo."}, {"text_idx": "#000008", "text": "C\u0302ar mi kutime ne spektas tiajn televidajn seriojn, la unua sugesto kiun mi ricevis venis de mia filic\u0302jo, kiu estis g\u0302in spektinta antau\u0306e, kaj, konante mian laboradon, forte rekomendis g\u0302in. Li donis ekzemplon pri la strec\u0302a situacio montrita de la filmo, menciante ke en iu aparte signifa sceno la plej grava spertulo komentas al la alia gravulo (g\u0302uste la du roluloj menciitaj en la antau\u0306a paragrafo) ion similan al \u201cpri io ni certas: post la granda radiado ricevita, ni ambau\u0306 mortos pro kancero\u201d. Dekomence tio jam levis mian unuan suspekton, c\u0302ar tio ne havas sencon el pure scienca vidpunkto. Eble tion povus diri alia rolulo, c\u0302ar tiun ideon havas plejmulto de la homoj, ec\u0302 iuj laborantaj en la sektoro, sed certe ne la vicdirektoro de la Kurc\u0302atov-instituto."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Nome \u2013 pardonu se tio aspektas lekciono, mi ne profundigos multe \u2013 la biologiaj efikoj de la radiadoj apartenas al du klasoj: stokastaj kaj nestokastaj, au\u0306, pli simple dirite, statistikaj kaj certaj. Ekzistas iuj efikoj kiuj certe aperas pro tre altaj dozoj de radiadoj; tial ili estas certaj, do nestokastaj (ne-statistikaj). Se vi atingas iun altan nivelon de radiadon (kiun oni ricevas nur en kazo de akcidento, au\u0306 kiam vi akiras ilin kiel paciento, ekz. en radioterapio), vi certe suferos je iuj simptomoj, kiel bruligoj, falo de la haro, imunodeprimo, au\u0306, en la plej malbona kazo, la t.n. sindromo de akuta radiado kiu povas okazigi la morton. Ja tio okazis al dekoj da homoj en tiu katastrofo, el kiuj trideko mortis tuj au\u0306 post kelkaj semajnoj. Sed plej multo de la homoj, ec\u0302 la t.n. likviduloj au\u0306 likvidatoroj batalintaj kontrau\u0306 la postaj efikoj, tute ne atingis tiun limnivelon, kaj do ne suferis tiujn simptomojn, au\u0306 escepte ricevis iom pli kaj sukcesis esti kuracitaj."}, {"text_idx": "#000010", "text": "La kancero kaj la heredaj mutacioj apartenas al tute alia kategorio de efikoj. Oni bone scias de la komenco de la historio de radiado, ke joniga radiado povas kau\u0306zi tiujn c\u0302i damag\u0302ojn. Sed temas pri statistika au\u0306 epidemiologia efiko. Nome, oni povas ricevi altan dozon de radiado kaj tamen ne suferi kanceron. Fakte, tio estas la plej probabla rezulto. La efiko estas statistika en la senco ke (simpligante) eble iu fotono au\u0306 partiklo transirigas sian energion g\u0302uste al iu geno en la korpo, kaj, se neriparita, tio kondukas al mutacio kiu povas iniciati kanceron au\u0306 (se la c\u0302elo estas genera) al efiko sur la idaro. La efikon oni povas kontroli c\u0302e la nivelo de la populacio, studante, per epidemiologiaj teknikoj, la pliig\u0302on de kazoj en populacio kompare kun alia kiu suferis pli malgrandan nivelon de radiado."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Sed tre malofte oni povas tion aserti je la individua nivelo. Kelkfoje oni povas suspekti. Ekzemple oni ofte komentas ke Maria Curie forpasis pro la alta radiado ricevita (kiun oni povas ec\u0302 nun scii c\u0302ar s\u0302iaj kajeroj plu restas kontaminitaj pro radioaktivaj substancoj), kaj ja la tipo de malsaneco estas kongrua kun tiu radiado, sed tion ne eblas aserti centprocente, interalie c\u0302ar multaj tiutempaj esploristoj ricevis similajn radiadojn, kiam la teknikoj de radioprotektado estis multe malpli disvolvitaj, kaj forpasis pro tute senrilataj malsanoj. Ankau\u0306 c\u0302e maloftaj kanceroj oni povas pli bone suspekti tiun kau\u0306zon, kaj bona ekzemplo estas la tiroida kancero, pri kiu oni multe komentas en la kazo de C\u0302ernobilo, kau\u0306zita pro la akumulig\u0302o en tiu organo de radioaktiva jodo eskapinta el la reaktoro. Sed denove temas pri kancero kiu povas okazi ankau\u0306 sen c\u0302eesto de radiado, kaj do oni ne povas atribui g\u0302in simple al la akcidento (cetere, tiu kancero estas evitebla en akcidentoj malpli h\u0302aosaj kaj estas ankau\u0306 relative facile kuracebla en plej multaj okazoj)."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Do, multaj el la scenoj en kiuj aperas homoj kvazau\u0306 kondamnitaj al estonta morto ne havas bazon en la realo. Simple la kancero kaj tiaj efikoj ne funkcias tiel. Oni povas kreskigi la riskon kiam kreskas la dozo au\u0306 kreskas la nombro da homoj c\u0302eestantaj, sed en la sama maniero kiel kreskas riskoj en aliaj sektoroj de la vivo."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Pro tio oni povas legi pri tre malsamaj kalkuloj pri mortoj kau\u0306zitaj de la katastrofo de C\u0302ernobilo: temas pri kalkuloj de probableco, kiu postulas tre subtilajn epidemiologiajn teknikojn (kiuj evidentig\u0302is des pli malfacilaj en tiu kazo, pro la samtempaj politikaj, ekonomiaj kaj sociaj renversig\u0302oj, siavice kau\u0306zintaj siajn proprajn efikojn). Sed ili estis faritaj kaj la konkludoj certe ne atingas la konsekvencojn sugestitajn en la filmo."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mi ne postulas de fikcia filmaro tute ekzaktajn sciencajn pritraktojn, sed ja ke oni iom zorgu por eviti antau\u0306jug\u0302ajn bildojn, kiuj trompas la publikon. Kaj mi speciale indignas kontrau\u0306 unu specifa sceno, kiu ludas per tiu antau\u0306jug\u0302o: tiu de la log\u0302antoj de la urbo Pripjato, kiuj supozeble spektis la spektaklon de la fajro el iu ponto, kaj kiuj, lau\u0306 la serio, c\u0302iuj mortis. Ne, tute ne. Tiu ponto de la morto estas legendo, kiu krome ne estas ebla el scienca vidpunkto. Je tiu distanco, la homoj certe ne ricevus la akutajn dozojn kiuj kau\u0306zus la senperan morton. Kaj se ili ricevis malpli, estas simple neeble ke c\u0302iuj, ec\u0302 ne plimulto, povas morti pro stokastaj efikoj. Estas grava senrespondeco flanke de la scenaristoj tion ec\u0302 sugesti."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Alia klara eraro, certe montrita pro dramaj efikoj, estas la traktado de la joniga radiado kvazau\u0306 temus pri kontag\u0302a fenomeno. Mi ofte s\u0302ercas ke kiam homoj eksciis ke mi laboris en nukleaj instalaj\u0302oj, oni povis percepti ke la averag\u0302a distanco de miaj c\u0302irkau\u0306antoj al mi iom post iom kreskis, kvazau\u0306 mi mem farig\u0302is fonto de radiado (mi ne certas ke tiu estis scienca observado, sed ja bone valoris por iom s\u0302erceti)"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Ekzistas ja maniero per kiu homo povas farig\u0302i radioaktiva: se oni ricevas altegan (vere enorman) dozon da radiado, c\u0302efe per neu\u0306tronoj. Tiam la materialo surradiadigita (ec\u0302 homa korpo mem) farig\u0302us radioaktiva. Sed la surradiado devas esti tiom granda ke fakte la homo mortas en tiu cirkonstanco. Tio okazis historie en diversaj akcidentoj, c\u0302efe ligitaj al la nukleaj armiloj, kaj en tiu kazo la dozo estas tiom alta ke fakte la homoj mortis. Eble vi estas familiara kun la koncepto ke en tiu kazo oni enterigas la homon en plumbaj c\u0302erkoj, c\u0302ar tio aperis en raportoj. Io tia okazas en la televida serio, en kiu, en drameca sceno, oni enterigas aron da homoj en tiaj c\u0302erkoj, kiujn oni poste survers\u0302as per betono. Denove temas pri troigo, drameca sed malvers\u0302ajna. Eble unu au\u0306 du homoj plej proksimaj al la reaktoro en la momento mem de la akcidento povus ricevi tiun neu\u0306tronan surradiadon, sed tio certe ne okazis al la fajrbrigadanoj. S\u0302ajnas ke ja unu homo estis enterigita en specialaj cirkonstancoj, sed en C\u0302ernobilo la mortintoj ne estis mem radioaktivaj, kaj oni povas sekure viziti ilian tombon."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Pli vers\u0302ajna estas alia maniero farig\u0302i kvazau\u0306 radioaktiva (au\u0306 radioaktivportanta). Se vi tus\u0302as radioaktivan substancon en formo de likvo au\u0306 polvo, via hau\u0306to portos tiun materialon kaj vi povos kontamini aliajn. G\u0302uste por tio ekzistas mezuriloj en la limo inter diversaj partoj de la nukleaj konstruaj\u0302oj, por kontroli tiun cirkonstancon kaj eventuale senkontaminigi la homon au\u0306 la materialon; tiu fakte estis unu el la plej gravaj taskoj de mia tiama laboro. En la kazo de C\u0302ernobilo, certe multaj laboristoj estis tiel kontaminitaj dum la purigado de la instalaj\u0302oj, kaj povis porti tiun poluaj\u0302on al la sanigejo, sed plej probable ili estus antau\u0306 c\u0302io lavitaj, kaj do krom en la komenca fazo, estas tre malvers\u0302ajne ke ili damag\u0302is la medicinan personaron."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Mi komentas tion c\u0302i c\u0302ar en iuj tre videble dramecaj scenoj en la hospitalo, la laboristoj aperas inter kurtenoj, izolitaj, kvazau\u0306 por eviti la eliron de la radiado eksteren. La izolig\u0302o estis vera, sed pro aliaj kialoj, ec\u0302 kontrau\u0306aj: la celo estis protekti la laboristojn mem! Nome, la damag\u0302o kiun suferis la plej surradiaditaj laboristaj kondukis al imunodeprimo, kaj do estis tre grave ke nur tre zorgaj profesiuloj povus alproksimig\u0302i al ili. La scenoj en kiuj la edzino de unu el ili restis c\u0302e lia lito estis dramecaj por spektantoj, sed elnervigaj por spertuloj: vi kvazau\u0306 volas salti kaj diri al s\u0302i: \u201cne temas pri vi, sed pri li; vi povas mortigi lin! for!\u201d."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Tuj poste, kiam evidentig\u0302as ke s\u0302i estis graveda, kaj ke poste la bebo mortis, aperas sceno en kiu la plej sperta specialisto (la virino ne bazita sur vera rolulo, sed kiel komponaj\u0302o de pluraj sciencistoj) asertas ke la bebo kvazau\u0306 absorbis la radiadon kaj savis la panjon. Ne, ne, kaj milfoje ne! Tio ne havas sencon! Se tion dirus la patrino, kiu estas normala homo ne sperta pri radiado, nu, tion mi povas imagi, sed ke tion asertas la sag\u0302ulo, tio tute misgvidas la publikon kaj kondukas al malseriozigo de la tuta filmo."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Iom pli da vero, mi petas"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mi esperas ke nun vi pli bone komprenas mian vidpunkton, esprimitan en la antau\u0306a blogero. Se vi s\u0302ang\u0302as detalon, nu, tion mi povas akcepti kaj mi ekzemple povas kompreni ke oni kreis tiun rolon de la sciencistino por iom simpligi la manieron esplori kaj decidi en tiuj cirkonstancoj (ec\u0302 se mi devas konfesi ke en iuj momentoj agacis min la trivita formulo ke nur du au\u0306 tri superhomoj kvazau\u0306 decidis c\u0302ion dum la tuta krizo)"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Sed kiam temas pri eraroj fontantaj el la konformig\u0302o al la s\u0302ablonoj, tion mi eltenas malpli. Tion mi komentis jam en la kazo de la Insulo de la Rozoj, kaj denove mi vidas la saman fenomenon en C\u0302ernobilo."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Estu kurag\u0302aj, scenaristoj. S\u0302oku nin, kaj ne adaptig\u0302u al niaj antau\u0306jug\u0302oj. La realo estas pli interesa ol viaj fikciigoj!"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Mi jam verkis plurfoje c\u0302i tie pri TED, kaj g\u0302enerale pozitive. Se vi ne legis au\u0306 ne memoras, temas pri formo de konferencoj, organizitaj en Usono, kiuj traktas tre diversajn temojn, kutime en la avangardo de la scio kaj la evoluado de la socio, sub la slogano \u00abideoj meritantaj diskonigon\u00bb. Kvankam la originala formato estas esprimata c\u0302iam en la angla, la organizantoj faris konsiderindan penadon por promocii la tradukadon de enhavo, kaj mi mem kunlaboris en la tradukado de kelkaj el ili al Esperanto. Ili kreis markon tiel potencan, ke oni ec\u0302 povis g\u0302in disetendi per la t.n. TEDx-eventoj, prizorgataj de eksteraj organizataj lau\u0306 la sama modelo, kaj pri kiuj mi ankau\u0306 parolis en c\u0302i tiu blogo, pro la partopreno de David de Ugarte en TEDxMadrid per prelego tute elparolita en la internacia lingvo."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Nu, mi tamen neniam estis pelita de tia enorma entuziasmo, kiun oni ofte konstatas c\u0302irkau\u0306 tiuj konferencoj. Mi ec\u0302 trovis teh\u0302nologiajn guruojn proponantajn la enkondukon de tiaj prelegoj sisteme kaj devige en la tuta eduka sistemo. Mi konsideris g\u0302in interesa ilo, sed iom tro inklinita al la nefirmigitaj novaj\u0302oj kaj al la simpligado lau\u0306 modelo de, ni diru, kalifornia socio."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Sed post au\u0306skultado de serio da tiaj TED-prelegoj pri edukado, mi alvenis al iom pli preciza karakterizado de tiuj konferencoj: TED estas la kontrau\u0306-scienco, au\u0306 eble pli ekzakte, la antau\u0306-scienco."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Ne temas pri pseu\u0306doscienco, t.e. la procedo akiri falsajn rezultojn per supozeble sciencaj metodoj. Ne, c\u0302i tie la konkludoj povas fakte esti validaj, sed la maniero de prezento kaj komunikado iras kontrau\u0306 tio, kion niaj plejag\u0302uloj lernis por fari el scienco la plej potenca ilo por konakiro."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Specife, antau\u0306 la plifortig\u0302o de la scienca metodo, scio estas transdonita tra la prestig\u0302o de sag\u0302uloj, kiuj per potencaj retorikaj argumentoj kapablis montri la veron sendiskute. Ne ekzistis tiam kontroleblaj referencoj, ne okazis au\u0306 restis senutila la ripetado de la sperto au\u0306 la eksperimento (se tio entute ekzistis). Scienco tamen lau\u0306grade farig\u0302is pli kolektiva, perdis gravecon la opinio de la guruo, kaj ig\u0302is pli kaj pli necesa la preciza priskribo de la eksperimento, ebligante tiel la kontroladon kaj ripetadon."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Mi kompreneble konscias kiom malproksime tro ofte trovig\u0302as la efektiva praktiko disde tiu simpla kaj idilia priskribo kiun mi proponis. Kvankam mia okupo estas nuntempe for de la esplorado, mi scias ke ne malofte ekzistas trompoj kaj memtrompoj en la eksperimentado au\u0306 la interpretado de rezultoj, kaj kiom pezas tradicio kaj konformemo. Lastatempe mi legis multajn diskutojn pri aktualaj problemoj de scienco, precipe tiuj ligitaj al la malemo al kontrolado au\u0306 la neraportado de negativaj rezultoj, al kiuj la lasta c\u0302efpag\u0302o de The Economist montras bonan rigardon, kaj pri kiuj oni proponis diversajn eblajn solvojn (1, 2). Sed almenau\u0306 la bazajn principojn de la scienca metodo oni rigardas plu kiel idealojn."}, {"text_idx": "#000030", "text": "En kontrasto, c\u0302e TED, la emfazo trovig\u0302as en tiaj procedoj el kiuj la scienco devus savi nin. La potenco kaj karismo de la preleganto, iliaj retoriko kaj prezento, estas g\u0302uste tio, kio kreas memorindan TED-prelegon. Ne eblas replikado. Ne eblas kontrolo. Ne mirigas ke la eksplikoj estas ofte troigitaj, kun saltoj en la konkludoj, ju pli spektaklecaj des pli bone."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Nu, por iom konkretigi, mi volas iom rapide komenti la plej frapan el tiuj prelegoj kiuj, kiel mi diris komence, vekis mian atenton kaj spronis min redakti tiun c\u0302i tekston. Kaj la fajrero venis el asertoj pri lernado de lingvoj kiuj certe farig\u0302os nekredeblaj al iu ajn esperantisto, ec\u0302 se ili ne tiel evidentas por la anglalingvanoj kutime au\u0306skultantaj la programon."}, {"text_idx": "#000032", "text": "En tiu serio pri edukado la plej granda pezo centrig\u0302is en prelego de hindidevena teh\u0302nologo nomata Sugata Mitra, kiu prezentas siajn ideojn pri spontana lernado, danke al kiuj li gajnis la premion kreitan de TED kaj dotitan per 1 miliono da usonaj dolaroj, por novigaj projektoj. Vi povas spekti liajn ideojn en video j\u0302us esperantigita."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Sugata Mitra prezentas eksperimenton Hole in the Wall, kiu ig\u0302is tre fama en la reto, per kiu li lasis komputilojn je la atingo de infanoj en hindiaj antau\u0306urboj, sen ajna klarigo, por ke ili povu ilin manipuli sen esti instruataj. Nu, lau\u0306 lia aserto, la infanoj ne nur lernis utiligi la komputilojn, sed ec\u0302 sukcesis lerni la anglan por farig\u0302i kapablaj ilin programi."}, {"text_idx": "#000034", "text": "En tiu momento, au\u0306skultante la guruon, c\u0302e mi sonis c\u0302iuj alarmoj, kvankam s\u0302ajnas ke c\u0302e la au\u0306skultantaro tio ne okazis. Lerni la anglan solaj?. Post nur malmultaj monatoj? C\u0302u li s\u0302ercas? Ne nur tio, li poste komentis ke infanoj en alia klaso instruis al si mem la anglan por memlerni la sekretojn de la DNA-replikado. Nu, mi ne estas fakulo pri la temo, sed, kiel diris David Hume kaj popularigis Carl Sagan: \u00abEksterordinaraj asertoj postulas eksterordinaran evidentecon.\u00bb Kaj mi poste trovis ke mi ne estas sola: iuj spertuloj kritikis la eksperimentojn kaj teoriojn de Mitra, kaj kvankam mi ne povas decidi kiu pravas, formato kiel TED ne permesas tiajn interagojn por serc\u0302i veron lau\u0306 pli scienca metodo. En TED la au\u0306skultantoj estas ofte portataj de la retoriko, kaj la kritika sento kvazau\u0306 malaperas."}, {"text_idx": "#000035", "text": "C\u0302i tiu kazo devus sufic\u0302i por ilustri la problemojn de TED, sed permesu alian ekzemplon de la sama interparolado, ligitan ankau\u0306 al mia intereso pri la nacioj kaj lingvoj: verkisto defendas la kapablojn de la infano por lerni jam en la panja ventro. S\u0302i ec\u0302 asertas ke jam de tiam oni transdonas iujn el la trajtoj kiuj konsistigas la nacian lingvon. Mi bedau\u0306ras, sed, ec\u0302 ne estante sperto, tio s\u0302ajnas al mi tute troigita. Ne nur c\u0302ar mi estas sennaciisma kaj ne kredas je la nacioj. Mi suspektas ke en la eksperimentoj povas ludi memtrompado, trajto tute normala en la homa karaktero, sed kiun la scienca metodo klopodas eviti per strikta kontrolado (kaj permesu ke tion mi montru g\u0302uste... per TED-prelego). Tion mi diras c\u0302ar mi mem trompig\u0302is dum la prelego: en unu el la ekzemploj kiujn oni au\u0306das en la diskuto, dum kiu oni montras ke la infanoj ploras malsame depende de la lingvo de la patrino, mi trovis ke ja s\u0302ajnis ke la franca infano \u00abploris en la franca\u00bb... g\u0302is kiam mi rimarkis ke mi miskomprenis, kaj fakte temis pri la germanuleto. Nu, tio ja estas anekdoto, sed g\u0302i montras la facilecon por iluziig\u0302o kaj la neceson pri kontroloj, kiujn oni eble ja konsideris en la originala esploro, sed kiuj en TED-prezento malaperas sub tunoj de emocia retoriko."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Oni povus argumenti ke tiuj kritikoj estas same aplikeblaj al ajna kazo en scienca komunikado. Mi koncedas: mi skribis en alia okazo, ke la termino populara scienco estas certasence oksimoro, simile al ekologia konsumado au\u0306 al militara justico, kaj same necesa. Mi ne postulas ke dokumenta filmo plenigu la ekranon per piedpag\u0302aj notoj. Sed la problemo estas ke la TED-formato pus\u0302as la personecon super la enhavo. Kiel klare montrig\u0302as per la intervjuo de la granda fizikisto Murray Gell-Mann parolante pri lingvoj (kaj tiun ekzemplon mi elektas parte pro memkritiko, c\u0302ar mi kunlaboris en la Esperanto-traduko... kaj c\u0302ar tiu priskribo aplikas ankau\u0306 al mi mem)"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Mi dau\u0306re au\u0306skultos TED-prelegojn. Oni ja prezentas foje interesajn ideojn, sed ne provu konvinki min ke ili estas io pli ol interesa spektaklo, al kiu devas esti aplikata tre alta dozo de skeptikismo. G\u0302i ne estas scienco, ec\u0302 kiam oni pritraktas sciencajn temojn. Tiu ja estas \u00abideo meritanta disvastigon\u00bb."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Google dedic\u0302as hodiau\u0306 en Hispanio, kaj eble en aliaj landoj, sian c\u0302efpag\u0302on al la inventisto kaj ing\u0302eniero Leonardo Torres Quevedo. Kiel mi jam komentis en aliaj okazoj, temas pri tre grava sciencisto, kreinto de interalie la unua teleregilo au\u0306 la unua au\u0306tomata s\u0302akludisto, plus multaj aliaj inventoj kaj iniciatoj. Kaj li estis \u00abferoca esperantisto\u00bb, kiel nomis lin la francia diplomatio post liaj proponoj favore al Esperanto c\u0302e la Ligo de Nacioj komence de la 20-aj jaroj. Tion mi rakontis tre detale, bedau\u0306rinde nur hispane, en tiu c\u0302i artikolo."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Pri la graveco de tiuj doodle de Google ni jam havis sperton kiam ili dedic\u0302is g\u0302in al la naskig\u0302o de Zamenhof. Nun mi konfirmis tiun efikon. C\u0302ar tiu mia artikolo g\u0302uas tre bonan pozicion en la serc\u0302iloj kiam oni skribas la nomon de Torres-Quevedo, mi ricevas hodiau\u0306 30-oble pliajn vizitojn ol averag\u0302e. Kaj ne temas pri hazardaj alvenoj, c\u0302ar la vorto Esperanto aperas en la titolo kaj la priskribo, kaj multaj plu movig\u0302as al aliaj lokoj de la retejo. Bona ekzemplo pri la graveco atenti tiajn vojojn por informi pri nia lingvo."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Mi g\u0302is nun sukcesis rezisti la tenton verki c\u0302ibloge pri la eventoj en la nuklea centralo en Fukus\u0302imo. C\u0302efa kialo estas la konstato ke C\u0302IUJ blogoj de la mondo, c\u0302iuj profesiaj babilantoj en c\u0302iuj amaskomunikiloj, opiniadis pri g\u0302i, kaj mi dubis pri la dezirindeco aldoni iom al la bruo. Finfine, mi pensas ke mi ja povas alporti ion al la debato, almenau\u0306 en la esperanta medio: mi estas unu el la probable malmultaj esperantistoj kiuj iam laboris en la kerno de la kernenergio, kaj do eble interesos iujn amikojn la opinio de homo kiu havas rektan sperton pri tiu s\u0302ajne mistera mondo, c\u0302ar dum multe da tempo mi okupig\u0302is g\u0302uste pri radiprotektado en nuklecentraloj, kvankam jam de antau\u0306 pluraj jaroj mia laborsorto kondukis min for el tiu kampo."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Mi eku per evidentaj\u0302o: nuklea energio estas dang\u0302era. Se iu iam diris al vi la malon, tiu simpligis au\u0306 mensogis. Jen kial ekzistas departementoj de radiprotektado kaj de nuklea sekureco en c\u0302iuj instalaj\u0302oj uzantaj tian energifonton. Jen kial ekzistas sinsekvaj sistemoj por halti la disipadon de varmo kaj sinsekvaj barieroj por enteni la radiaktivan materialon. Ne ekzistas nula risko: tion akceptas c\u0302iuj homoj tuj ekde kiam ili eklaboras en tiaj instalaj\u0302oj. Simple, oni devas pesi avantag\u0302ojn kaj dang\u0302erojn, minimumigi tiujn c\u0302i g\u0302is eble, kaj kompari kun aliaj similaj alternativaj por decidi kiuj riskoj estas akcepteblaj kaj kiujn oni ne elportu."}, {"text_idx": "#000043", "text": "La vidpunto de eksteruloj malofte estas tia. Radiado estas nova teh\u0302nologio, s\u0302ajne nenatura (kvankam tio ne estas vere tiel), kiun oni utiligas en apartaj kompleksaj instalaj\u0302oj, for de c\u0302ies rigardoj. Krome, g\u0302i estas nevidebla kaj ne rekte sensebla, por kies informoj oni devas fidi registajn instancojn au\u0306 grandajn entreprenojn. Kaj la unua kono kiun plejmulto de la homaro havis pri g\u0302i estis terura milita hekatombo. Do, c\u0302iuj ingrediencoj trovig\u0302as tie por ke naskig\u0302u timo kaj malfido."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Mi do bone komprenas multajn reagojn de homoj tutmonde pri la nunaj okazaj\u0302oj en Japanio: la atento fokusig\u0302adas grandparte, almenau\u0306 en Okcidenta Eu\u0306ropo, pri la riskoj de la nuklecentralo, tre ofte notinde pli ol pri la sekvoj rektaj de la tertremo kaj la cunamo. Certe tio okazas en la amaskomunikiloj, kvankam en tio c\u0302i probable rolas la dramecan karaktero de la novaj\u0302oj, kun konstanta malvolvado de la okazaj\u0302oj, neantau\u0306videbla rezulto, partopreno de herooj, ebla identigebleco de malbonuloj..."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Mi konfesu ke min multe g\u0302enas tiu fokusigo en la nukleinstalaj\u0302o, kaj la preskau\u0306a forgeso au\u0306 neglekto de aliaj konsekvencoj. Kiam ekzistas preskau\u0306 dekmil mortintoj, kiam ankorau\u0306 restas pluraj miloj malaperintaj, kiam dekmiloj perdis preskau\u0306 c\u0302ion kaj supervivas en dang\u0302eraj au\u0306 malkomfortaj cirkonstancoj, estas maldece ke c\u0302ies atento aperu centrita en unu loko ec\u0302 se drameca. Brulis rafinejo, inundig\u0302is fabrikoj, ec\u0302 h\u0302emiaj, disvers\u0302ig\u0302is la enhavo de benzinejoj au\u0306 petrolujoj, kaj tamen pri ties c\u0302i sansekvoj neniu ekster Japanio aspektas alarmita."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Fenomeno pli normala ol oni supozas"}, {"text_idx": "#000047", "text": "La ekspliko, kiel antau\u0306e dirite, estas klara: nuklecentralo aspektas por plejmulto kiel tute aparta risko, dum por mi g\u0302i ja estas risko, sed tute komparebla al aliaj ne tiom sekvataj. Nur unu ekzemplo kiu kaptis mian atenton: en multege da periodaj\u0302oj diversloke en la mondo aperis fotoj de homoj blanke vestitaj, mezurante radiaktivecon, ec\u0302 al infanoj, kaj mi konstatis ke tio impresis kaj timigis multajn. Por mi tamen tio estas absolute normala. Mi mem estis tiel vestita, kaj por mi tiu blanka supertuto estas tute simila al la blua de meh\u0302anikisto kaj pli logike uzinda ol la kravato kiun mi foje uzas nun. En apuda foto vi povas vidi min antau\u0306 dudek jaroj, kaj mi memoras ke mi montris g\u0302in al mia panjo kun ec\u0302 ioma fiero, neniel timigite au\u0306 honte."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Ankau\u0306 pri la afero de la mezurado mia aliro estas malsama al la kutima. Radiado estas nevidebla kaj nesensebla (nu, por esti precizaj: ikso- kaj gamma radioj estas formo de lumo, iom pli energiaj ol la transviola radiado, kaj do tia aserto ne estas tute g\u0302usta el fizika vidpunkto). Sed g\u0302i estas tre facile mezurebla, per iloj ne aparte komplikaj, kaj tre sensivaj. Fakte, temas pri la plej preciza maniero detekti materialon, kiun oni povas renkonti, kaj variantoj de tiuj teh\u0302nikoj estas uzataj por trovi spuretojn de materialoj. Kaj ni memoru ke la naturo estas radiaktiva: c\u0302io c\u0302irkau\u0306 ni, la aero, la grundo, la akvo posedas radiaktivecon. Ni mem entenas notindajn kvantojn de radionuklidoj (radiizotopoj karbono-14 au\u0306 kalio-40 kaj aliaj), kaj c\u0302iam havis, ec\u0302 antau\u0306 la malkovro de la radiaktiveco. La kavernoj kaj la granitaj domoj de niaj antau\u0306uloj estis banataj de radono."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Do, kiam ni mezuras radiaktecon, ni povas detekti ec\u0302 plej malgrandajn kvantojn, kaj tre ofte la problemo estas kontroli c\u0302u temas pri signifa aldono super la normalaj niveloj. Ec\u0302 se la respondo estas pozitiva, preskau\u0306 c\u0302iam la nivelo estas sensignifa, komprenante per tio, ke g\u0302i trovig\u0302as ene de la normala fluktuado kiu okazas en la terkrusto, kaj ke la sansekvoj estas tre malaltaj. Do, jen kial tiom oftas miskomprenoj en la raportoj pri c\u0302eesto de radiaktiveco: vi povas legi la j\u0302urnaltitolon \u201cdetektita radiaktiveco!\u201d kaj sciencan raporton \u201cne ekzistas risko de radiado!\u201d, kaj ili povas esti samtempe veraj. Ne mirinde ke nespertuloj sentas konfuzon, kaj timas kas\u0302econ kaj konspiron. Ja okazas ke au\u0306toritatoj au\u0306 entreprenoj kas\u0302as informojn, foje malbonvole, sed plej ofte la kialo estas ke oni ne raportas tion kion oni konsideras malgrava."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Ekzemple: la fama internacia skalo pri nukleaj incidentoj estis kreata por doni perspektivon de graveco. Kaj tamen mi legis frontpag\u0302ajn artikolojn pri incidentoj sub nivelo 1, kiu, lau\u0306 la celo mem de la skalo, signifas ke ili tute ne gravas (krom kiel atentigo al la profesiuloj)"}, {"text_idx": "#000051", "text": "Same, en retlisto, amiko plendis pri la ekzisto de radiaktiveco lanc\u0302ita en C\u0302ernobilo kaj atinginta Francion. Mi ne konas la precizajn datumojn en tiu lando, sed en Hispanion ankau\u0306 alvenis radiaktiveco, kaj homoj multe alarmig\u0302is pri tio, kaj akuzis la registaron kas\u0302i la faktojn. La vero estas ke la niveloj estas tiom malgrandaj, ke ne estas mirinde ke la oficialuloj diris ke ne estis radiaktiveco. Nek unuj nek la aliaj mensogis."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Kiel do homoj kiel mi aliras la dilemon de la nuklea energio? Tre simple: kiel c\u0302iuj aliaj fenomenoj kiuj enhavas bonaj\u0302ojn kaj riskojn. Pesante la avantag\u0302ojn kaj malavantaj\u0302ojn, kaj komparante kun alternativoj. C\u0302ar ne temas pri speciala fenomeno, ni traktu g\u0302in kiel ni traktas la aliajn formojn de teh\u0302nologio."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Unue, jen ekzemplo el la neenergia sektoro: oni povas uzi radiadon por detekti kanceron, ekzemple maman. La dilemo tie estas tre simpla: oni organizas regulajn kontrolojn per iksoradiado, en la kazoj kaj ag\u0302oj en kiu la risko krei kanceron estas pli malgranda ol la s\u0302anco detekti tiun jam ekzistantan (evidente, mi simpligas pli komplikan decidproceduron). Same devas okazi c\u0302e la decido uzi raditerapion au\u0306 h\u0302emiterapion au\u0306 h\u0302irurgian proceduron en la kuracado de kancera malsano, c\u0302ar c\u0302ikaze la radiaktiveco estas simpla ero de la ekvacio."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Pri utiligado en la produktado de energio la decidprocezo devus esti la sama, ec\u0302 se kun pli da eroj en la ekvacio. Oni pesu racie avantag\u0302ojn kaj malbonaj\u0302ojn, kaj la respektivajn riskojn de c\u0302iuj energifontoj. Kaj tie c\u0302i mi devas substreki evidentaj\u0302on: elektra nukleenergio ja havas riskojn kaj malavantag\u0302ojn. Do, se iam iu diras al vi ke temas pri teh\u0302nika decido, kiun oni lasu al spertuloj, au\u0306 ke temas pri io tute pura kaj sekura, tute ne kredu tion. Sed same, g\u0302i ne estas la diablo, kiun oni foje au\u0306skultas, kaj kiun oni devas kondamni dekomence."}, {"text_idx": "#000055", "text": "La decido estas politika. Politika en la plej nobla senco, ne en tiu partia, kiun oni ofte renkontas en la debato. Politika, c\u0302ar la elekto dependas de la preferoj kiujn homoj havas en sia socia interago. Iuj homoj tute ne volas sperti riskojn, kaj preferas pli trankvilan vivon, ec\u0302 se pli malric\u0302an. Aliaj pli preferas sekurecon en la ricevo de elektro, sen dependado de aliaj faktoroj. Iuj volas pagi kiom eble malplej, aliaj ne hezitas pagi pli se tio havas aliajn kompensojn. Iuj timas komplikajn instalaj\u0302ojn kaj grandajn firmaojn, aliaj sentas sin pli protektataj de ili. Al iu ne plac\u0302as dependi de teh\u0302nologio dominata de iuj superpotencoj, aliaj preferas ne dependi de krudmaterialoj eltirataj en landoj kiujn ili ne fidas. Por mi mem la afero de la reziduoj tre gravas, dum por aliaj tio estas pli sekundara."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Mi do ne volas fari pornuklean pledon. Mi mem ne havas klaran opinion, kaj ne scias kion mi voc\u0302donus en eventuala referendumo pri nuklea energio en mia lando. Probable tio dependus de la kondic\u0302oj, sed ankau\u0306 de persona cirkonstanco kiun mi poste komentos."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Mi nur volas insisti pri tiu neceso bone pesi la alternativojn. La afero ne estas simpla, kaj certe ne helpas tiu tipa partia divido pornuklea=dekstrema / kontrau\u0306nuklea=maldekstrula, kiu almenau\u0306 mialande plagas kaj distordas la debaton. Ne devus mirigi ke trovig\u0302as ekologiistoj kiuj ne principe kontrau\u0306as tiun energifonton, kiam oni komparas g\u0302in kun aliaj alternativoj (la lasta, kaj por mi treege surprize, la konata George Monbiot )"}, {"text_idx": "#000058", "text": "Sed mi komprenas ke timo al katastrofo ne estas neglektinda pesilo. Kiel dirus Zamenhof, timo havas grandajn okulojn. Sed g\u0302i estas malbona konsilisto, kaj pri tio vidu la noton de Bec\u0302jo, au\u0306 la raportoj de troigoj kiujn oni trovis en diversaj lokoj de la mondo. Bedau\u0306rinde, la mastrumado de risko en nuntempa socio \u2014en kiu la atento al novaj\u0302oj tiom ofte pritraktig\u0302as sen atento al kunteksto, kaj kie politikistoj kaj decidantoj tiom timas erari ec\u0302 pri neglektindaj aferoj\u2014 tre malfacilas kaj fus\u0302emas. Sed g\u0302enerala konsiderado pri tio tro komplikas por simpla blogero, kiu jam tro longas..."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Mi esperas ke vi nun pli bone komprenas la vidpunkton el kiu mi jug\u0302as la nunajn okazintaj\u0302ojn, kaj ke vi pli pardonas se vi trovis iel strangaj miajn komentojn en aliaj lokoj. Mi sekvas kun angora sento la okazaj\u0302oj en Japanio, interalie per la informoj de la japaniaj amikoj, kaj tute ne neglektas la problemojn en Fukus\u0302imo, kiujn mi esperas estu baldau\u0306 solvataj. Mi simple ne volas fokusig\u0302i nur en unu problemon, c\u0302ar mi ne konsideras g\u0302in tiel speciala."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Sed mi nepre devas aldoni personan cirkonstancon, kiun mi lasis por la fino. Mi sekvas la nuklean problemon ne nur pro la intelekta intereso, kiun kau\u0306zis mia iama laborado en tiu sektoro: mi pensas pri mia familio."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Mi devenas el karbominista familio. Mia avoj, onkloj, kuzoj, pac\u0302jo, miaj du fratic\u0302oj, pluraj miaj amikoj de infanag\u0302o, c\u0302iuj estis ministoj. Por mia c\u0302irkau\u0306aj\u0302o, la dang\u0302ero farig\u0302is io c\u0302iutaga, sed g\u0302i ne estis la c\u0302efa bariero por decido, kvankam evidente oni multe batalis por g\u0302in minimumigi. Kiam miaj fratoj eklaboris en la mino, miaj gepatroj ne kontentis, sed akceptis la riskon kiel parton de la viva ekvacio."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Kiam mi estis laboranta en la nuklea sektoro, ekfermig\u0302adis la minoj de mia regiono, unu post la alia. Miaj fratoj estis trafitaj de tiu cirkonstanco, kaj mi helpis en ilia dungig\u0302o en mia tiama firmao kaj sektoro. Mi neniel havis problemojn akcepti la nuklean riskon, kaj fakte konsideris kaj konsideras ke ilia nova risko estis videble pli malgranda ol la antau\u0306a, eble nur kompensata pro pli alta dang\u0302ero pro pli ofta transporto."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Mi tre ofte legas en hispanaj kaj alilingvaj j\u0302urnaloj ke la konduto de la laborantoj en la japania centralo s\u0302uldig\u0302as al iuj reguloj de devo en la japanio agadmaniero, kaj iuj ec\u0302 parolis pri la honorkodo de samurajoj, kaj pri similaj s\u0302ablonaj\u0302oj. Ne estas tiel: mi certas ke c\u0302iuj laborantoj en c\u0302iuj landoj de la mondo agus same. Same kiel ministoj ne hezitas riski sian vivon kiam iliaj kolegoj estas enterigkaptataj, au\u0306 fajrestingistoj penetras domon bruligantan, tiuj profesiuloj faras kion ili sentas sian devon."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Ili estas herooj, nedubeble. Sed estas signo de la tempo ke fari sian laboron estas konsiderata heroeco. Eble c\u0302ar en tiu c\u0302i socio de konsumado, oni forgesis ke laboro estas c\u0302efa fonto de digno. Mia frato estus tre fiera kontribui al estingo de problemo, mi estus tre fiera je li. Kaj mi konsiderus tion plej normala faceto de la homa vivo kaj de la riskoj kiujn c\u0302iuj ni devas iam alfronti."}, {"text_idx": "#000066", "text": "C\u0302u vi foje lacig\u0302as au\u0306skulti longajn, kaj eble enuajn, prelegojn dum esperantaj arang\u0302oj? Jen ebla solvo: organizu pec\u0302akuc\u0302on!"}, {"text_idx": "#000068", "text": "Nun ankau\u0306 mi sukcesis enretigi preskau\u0306 unu tutan prelegon. Sed, kiel dirite, mi volis ke c\u0302ifoje, en tiu c\u0302i pleje amikeca etoso, g\u0302i ne estu la tipa longa prelego, per kiu pasintece mi (kaj ne nur mi) punis la c\u0302eestantojn. Kaj mi memoris ke iam Manolo mem komentis en sia blogo pri noveca maniero fari viglajn prezentadojn, la pec\u0302akuc\u0302o."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Erara prognozo pri la Nobeloj"}, {"text_idx": "#000074", "text": "S\u0302ajnas ke c\u0302ijare miaj divenkapabloj ne estas altaj. Post mia eraro en la antau\u0306anonco pri la venkonta teamo en la Monda C\u0302ampioneco de Futbalo, mi misprognozis pri la venko en la Nobelpremioj."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Kiam komencig\u0302is la anoncoj pri la c\u0302ijaraj Nobelaj\u0302oj, ekis c\u0302e mi la espero ke denove ripetig\u0302os la cirkonstanco pri kiu mi blogis antau\u0306 du jaroj: ke la premiitoj en sciencaj branc\u0302oj pli elstaros ol la kutime multe pli atentataj premioj pri literaturo kaj paco. Kiel dirite tio okazis en 2008, kun atentindaj sciencistoj kaj ne speciale altiraj romanisto kaj pacaktivanto. Tiun c\u0302i jaron, la Premio pri Medicino honoris senpere konatan kaj aprezatan (krom de la katolika hierarkio, kiel tiom ofte) teh\u0302nikon, kiu tioman felic\u0302on alportis al multaj familioj, kaj kiu malfermis vojon al c\u0302iam pli vasta aplikado. La fizikistoj gajnintaj la koncernan premion estas ankau\u0306 memorindaj, ne nur pro la graveco de la grafeno, pri kiu ni certe multe au\u0306dos en la estonto, sed ankau\u0306 pro sia personeco: la juneco de unu (apenau\u0306 iom pli maljuna ol la preskau\u0306 rekorda Paul Dirac, pri kiu mi blogis antau\u0306 nemulte), kaj la popolemo de alia, konata pro siaj nekutimaj eksperimentoj, inter kiuj unu donis al li la parodian Ig-Nobelon (vidu sube s\u0302vebantan ranon!). La premio pri h\u0302emio estas malpli brila, almenau\u0306 por mi, sed estis tre komentata la koincido pri la materialo, karbono, kun la fizika esploro.\nDo, mi sentis la tenton prognozi ke c\u0302ijare la premioj pri literaturo kaj paco povas iri al homoj pli nekonataj, speciale en la kazo de la paco, post la polemiko de 2009 koncerne al Obama, kaj ankau\u0306 ke la ekonomika kvazau\u0306premio estus aljug\u0302ota eble al teoriulo, post la nuntempa malprestig\u0302o de la ekonomikistoj ne kapablaj antau\u0306vidi la nunan krizon."}, {"text_idx": "#000078", "text": "De tempo al tempo mi legis liajn j\u0302urnalistajn artikolojn, sed mi taksas ilin denove lingve brilaj sed enhave manipulemaj. Lian kutimon uzi kiel fonton por la artikoloj la librojn au\u0306 skribaj\u0302ojn de aliaj, mi konsideras iom tro facila proceduro, kiun hazarde mi menciis kiel malbonan ekzemplon en mia unua postferia blogaj\u0302o antau\u0306 kelkaj semajnoj. Mi ankorau\u0306 memoras tiun, eble la lastan kiun mi legis, en kiu li skribis pri perua familio de entreprenistoj, uzante kiel c\u0302efa informfonton la artikolojn pri ili en The Economist kaj The Wall Street Journal. Ne mirinde ke li perdis la prezidentajn balotojn en sia lando se li tiel malrekte konas g\u0302in!"}, {"text_idx": "#000079", "text": "La politikaj opinioj de Vargas-Llosa estas sufic\u0302e konataj kaj polemikaj. Konsiderante ke li difinas sin kiel liberala, kaj ke li montris ofte sian kontrau\u0306on al c\u0302iuj naciismoj, mi devus senti ian proksimecon. Sed fakte, mi povus ripeti la samon kion mi skribis pri nia konata George Soros en alia blogero, ke lia universalismo je liberala maniero ne multe kongruas kun mia vidpunkto. Sed krome, kaj tie c\u0302i mi akceptas ke eble mi estas maljusta, mi taksas lin pli oportunista ol sincera."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Kiel dirite, ankorau\u0306 restas la premioj pri paco (AKTUALIGO: evidente, ankau\u0306 pri tio mi eraris) kaj ekonomiko. Sed s\u0302ajnas al mi c\u0302ijare, krom eble en Japanio kaj Rusio, pro la deveno de iuj sciencistoj, Vargas Llosa eklipsos c\u0302iujn. Eble tio instigos traduki iujn liajn verkojn al Esperanto. Malgrau\u0306 la antau\u0306aj kritikoj, mi tamen pensas ke liaj unuaj verkoj estus ne nur facile vers\u0302eblaj kaj vendeblaj, sed tradukindaj kaj ac\u0302etindaj."}, {"text_idx": "#000081", "text": "La dua libro kiun mi volas recenzi tus\u0302as denove la sciencon kaj la publikan bildon pri g\u0302i. Sed ne fug\u0302u: g\u0302i ankau\u0306 estas elstara ekzemplo de biografio, temas pri fascina homo, kaj ec\u0302 rilatas al Esperanto! (sed pri tio c\u0302i lasta, atendu g\u0302is la fino)"}, {"text_idx": "#000082", "text": "\u201cLa plej stranga homo\u201d, tiu estas la titolo de la biografio eldonita antau\u0306nelonge pri la fizikisto P.A.M. Dirac. La aperon de la biografio mi jam komentis tiam, kaj g\u0302in pritraktis ankau\u0306 Luis Guillermo Restrepo. Sed nur nun mi havis la eblecon g\u0302in legi. Ankau\u0306 pri Dirac mi jam parolis en aliaj momentoj, c\u0302ar li estas eble unu el la plej klaraj ekzemploj de tiu fenomeno, ke ec\u0302 mezkleraj homoj ne okupig\u0302antaj pri scienco au\u0306 teh\u0302niko ne konas homojn kiuj, se ili estus sin dedic\u0302intaj al arto au\u0306 literaturo, aperus en c\u0302iuj tekstoj pri kultura historio. Lian ekzemplon mi traktis en alia blogo, kiam mi komparis la reeh\u0302on kiun havis lia morto, kun la pritrakto de la morto de la kinreg\u0302isoro Franc\u0327ois Truffaut en la hispania j\u0302urnalo \u201cEl Pai\u0301s\u201d: tri pag\u0302ojn por tiu c\u0302i lasta en la tago post lia morto, kaj kelkajn pliajn en sekvaj tagoj, dum la morto de Dirac estis menciita en mallonga kaj sensuka nekrologo kelkajn tagojn post lia morto. Kaj tamen, pardonu min kinamantoj, Dirac estas nekompareble pli grava ol Truffaut, kaj estos memorata kiam neniu scios kio estis la Nouvelle Vague (\u201cnova ondo\u201d)."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Por iom krude resumi, Dirac estas la homo kiu malkovris la antimaterion, kaj li faris tion nur surbaze de intuicio post la disvolvo de matematikaj ekvacioj ellaboritaj dum la studo de la tiam disvolvig\u0302anta kvantuma meh\u0302aniko, antau\u0306 ol ili estis trovitaj en la naturo. Liaj kontribuoj en tiu kampo estis multnombraj, kaj ofte frapaj por liaj kolegoj, des pli ke li estis dudekkelkjara kiam ili komencis aperi. Li ankorau\u0306 estas unu el la homoj kiuj plej junaj ricevis al Nobelpremion."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Lia prestig\u0302o estis jam tiam grandega inter siaj kolegoj, kaj ankorau\u0306 nun fizikistoj konsideras lin, kun Einstein kaj Feynman, unu el la plej geniaj sciencistoj de la pasinta jarcento. Por esti justa, ke li apenau\u0306 estas konata ekster tiu specialista rondo, tio ne estas nur kulpo de la g\u0302enerala malatento al scienca historio. Granda parto s\u0302uldig\u0302as ankau\u0306 al lia personeco. Fakte, la du aliaj j\u0302us cititaj fizikistoj estis preskau\u0306 steluloj. Dirac tamen abomenis publikecon, kaj faris neniom por diskonigi siajn malkovrojn ekster la fakaj rondoj, kaj por montrig\u0302i antau\u0306 la amasojn."}, {"text_idx": "#000085", "text": "G\u0302uste tiu karaktero de Dirac donas la titolon de la anlalingva biografio: \u201cLa plej stranga homo\u201d. Mi ne tute konsentas kun la kvalifiko, c\u0302ar la konkurso estas sendube tre disputata, kaj krome ni suferas la riskon fortikigi la popolan miton ke sciencistoj emas esti malsocietemuloj enfermitaj en sia mondo, sed veras ke Dirac estis tre speciala homo. En la libro oni montras plurajn kazojn de sciencistoj same geniaj, kiaj Bohr au\u0306 Heisenberg, au\u0306 Einstein mem, kun tre normalaj kaj foje fascinaj vivoj, sed en la kazo de Dirac la mito estas pravigebla. Li estis malvortema g\u0302is preskau\u0306 malespero, malvarma en siaj unuaj personaj kontaktoj, precizega c\u0302e la respondo. Inter liaj kolegoj cirkulis amaso da anekdotoj, kiujn oni foje suspektas plibeligitaj dum la senfina rakontado. Nur unu ekzemplo, kiun mi speciale s\u0302atas:"}, {"text_idx": "#000086", "text": "Post prelego en usona universitato, malfermig\u0302is demandrondo. Unu c\u0302eestanto starig\u0302is kaj diris: \u201cMi ne komprenas la ekvacion tie supre maldekstre\u201d. C\u0302iuj rigardis al Dirac, kiu restis silenta. Post longa embarasa silento, la moderanto demandis al Dirac c\u0302u li deziris respondi. Tiu c\u0302i komentis: \u201cNe temis pri demando, sed pri aserto\u201d"}, {"text_idx": "#000088", "text": "La konkludo kiun eltiras la au\u0306toro de la biografio, Graham Farmelo, estas ke Dirac estis au\u0306tisto, kaj mi emas konsenti kun li. Mi ne fakas pri tiu c\u0302i temo, kaj ec\u0302 ne havas rektan sperton kun homoj kun tiuj trajtoj, sed g\u0302i fascinas min, kaj mi iom legis pri la afero, kaj la karakterizaj\u0302oj de Dirac tute kongruas kun la priskribado pri la homoj suferantaj tiun malsanon. Antau\u0306 kelkaj monatoj mi menciis en mia alia blogo c\u0302e Ipernity la libron \u201cLa kurioza kazo de la hundo meznokte\u201d, kaj diversaj scenoj ne malaperis el mia kapo kiam mi legis parton de la biografio."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Mi uzis la vorton malsano maleme kaj kursive, c\u0302ar mi rezistas la tenton konsideri tiujn personajn kondic\u0302ojn kiel tian. Fakte, g\u0302i pleje s\u0302ajnas al mi speco de personeco, kiun kelkaj esploristoj preferas rigardi kiel ekstremon en la kontinuo kiu iras el la absoluta racieco al la nekontrolata emociemo, kaj kiun kelkaj priskribas iel neprecize kaj dang\u0302ere kiel ekstreme maskleca cerbo. Mi komprenas ke por la personoj havantaj c\u0302e si au\u0306tistan infanon la emocieca sufero devas esti tre granda, sed la ekzemplo de Dirac montras ke oni povas g\u0302ui tre normalan vivon, krom en ekstremaj kazoj."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Pasintece oni konsideris ke la au\u0306tismon kau\u0306zis au\u0306 influis malvarmaj kaj maldorlotemaj patroj (c\u0302efe patrinoj). Nun oni pensas tute male, ke la patroj reagas malsame kiam ili trovig\u0302as fronte al filo kiu, certe pro kialoj genetikaj au\u0306 kongenitaj, ne respondas el emocia vidpunkto lau\u0306 la atendita maniero. Kaj tie ni alvenas al la plej intriga parto de la biografio de Dirac: en la malmultaj okazoj en kiuj li parolis pri si mem, li c\u0302iam kulpigis sian pac\u0302jon pri sia malfelic\u0302a infaneco, kaj pri la konsekvencoj suferitaj pro la maniero kiel li traktis siajn filojn. Sed el la libro aperas bildo pri la pac\u0302jo, Charles Dirac, kiel persono certe ankau\u0306 iom stranga, eble ankau\u0306 mem au\u0306tisto, sed ne pli malbona ol tiom da aliaj patroj kiuj penas por kaj pro tiel malfacile traktebla filo."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Kaj tie c\u0302i ni alvenas al la rilato al nia lingvo: Charles Dirac, la patro, estis aktiva esperantisto, kaj tion oni mencias plurfoje en la libro. Unuafoje, konekse kun letero sendita kiam li partoprenis la Universalan Kongreson de Kembrig\u0302o, unu el la malmultaj momentoj kiam li foras el la familio, kaj en kies teksto li montrig\u0302as pli elkora ol tio kion la filo memoris. Li estis dum sia tuta vivo unu el la motoroj de la loka esperantista klubo en Bristolo, kaj tio aperas dise en la verko, ec\u0302 en la mencio pri la c\u0302eesto de samideanoj dum lia enterigo. Duone grave, duone anekdote, oni rakontas pri alia kau\u0306zo de la familiaj problemoj: preskau\u0306 evidentas ke dum multaj jaroj li havis kas\u0302an aman rilaton kun membro de la esperantista grupo, kaj ke la edzino tion suspektis au\u0306 malkovris, jam kiam la filo jam estis malproksime."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Eble iuj legantoj de la biografio povas kvazau\u0306 konfirmi la antau\u0306jug\u0302on pri la strangeco ne nur de la sciencistoj, sed ankau\u0306 de la esperantistoj. Kiel mi jam menciis ankau\u0306 pri la sciencistoj, tio estus eraro, kaj, kiel vi eble jam legis, ankau\u0306 pri la esperantistoj mi pensas ke ili ne speciale malnormalas. Dirac patro ankau\u0306 estis iom stranga, ne malpli pro sia laboregemo kaj avareco, sed kiu ne estas tia? Pli probable li ne sukcesis interrilati kun la edzinjo, kies bildo ne aperas tute favora en la verko, nek kun siaj filic\u0302joj (sed ja kun la filinjo). Eble (sed tion mi jam konjektas, c\u0302ar tiuj detaloj ne aperas en la libro) li trovis tiun agrablan lokon en la klubo, kie li faris siajn amikojn. Estus bone se iu britia esperantisto povus esplori pri la tiutempa bristola grupo, kaj tie elserc\u0302i detalojn pri tiama vivo. Tio bele kompletigus la bildon montritan en la verko."}, {"text_idx": "#000094", "text": "La libro estas vere vere leginda. La biografiisto, la ankau\u0306 fizikisto Graham Farmelo, faris bonegan laboron, ne nur esplorante la plej detalajn erojn de la vivo kaj karaktero de Paul Dirac, sed ankau\u0306 eksplikante en malkomplika lingvaj\u0302o la sciencajn malkovrojn, la kuntekton en kiuj ili aperis, kaj la gravecon kiujn ili havis tiutempe kaj aktuale. Li kombinas la plej bonajn trajtojn de la alta scienca popularigo kun la biografia g\u0302enro. Estos tre malfacile ke g\u0302i aperos en Esperanto, sed mi esperas ke tiu c\u0302i mia priskribo povas helpi en la diskonigo kaj la aprecado de tiu kiun ni povus nomi, sen apenau\u0306a troigo, \u201cla plej genia homo\u201d."}, {"text_idx": "#000095", "text": "C\u0302ar dum lastaj tri semajnoj mi estis plejparta malkonektata de la movado, permesu ke miaj unuaj blogeroj utiligu la iom pigran proceduron komenti la somerajn legaj\u0302ojn. Mi promesas ne troe trouzi g\u0302in, sed eble iuj komentoj, kiuj ec\u0302 ne atingas la kategorion de recenzoj, povas vin interesi."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Ne atendu g\u0302eneralan taksadon de la verko, c\u0302ar ne pri tio mi vere kompetentas. Oni certe povas trovi komentojn de pli kleraj specialistoj, kaj tian g\u0302eneralan pritakson mi ja volus ricevi de rusia amiko. Sed mi ne povis rezisti skribi pri du aferoj, la lasta el kiuj probable ne estis pritraktata de plejmultaj kritikistoj (mi verkas tion c\u0302i ne leginte alies recenzojn)"}, {"text_idx": "#000098", "text": "Tiu estas la konkludo kiun eblas eltiri el la legado de la fama libro. G\u0302i lau\u0306titole temas pri kulturo kaj arto, sed vere rilatas c\u0302efe pri ideoj kaj politiko. Kaj tion mi ne komentas kiel kritikon. La verko bone montras ke kulturo ne estas strukturo super sia epoko, kaj la ideoj nepre evidentigas la rilatojn kiuj c\u0302efrolas en la socio kie g\u0302i naskig\u0302as. Fakte, tiu probable estas unu el la c\u0302efaj fortaj\u0302oj de la verko: ke g\u0302i bone eksplikas la kuntekston kaj ideon malantau\u0306 verkoj kiujn homoj kiel mi, ekster tiu socio kaj en alia tempo, ofte ne kapablas percepti. Tion mi nun ec\u0302 pli rimarkas en literaturaj\u0302oj, kaj mi ne povas ne konfesi ke la iama legado de \u201cMalvivaj animoj\u201d de Gogol estis tute mistera afero por mi, g\u0302is la konatig\u0302o kun tiu socia fono pere de la libro de Figes. Pli klare tio evidentig\u0302as c\u0302e muziko: mi volonte au\u0306skultas muzikpecojn de rusiaj komponistoj, sed havis g\u0302is nun absolute neniun ideon pri la kialoj de la diversaj stiloj kaj strukturoj kiuj ilin naskis. Nur la pura formo restas."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Tiurilate en la libro, specife en tiu interrilato de kulturo kaj politiko, ekzistas du klaraj partoj: la antau\u0306- kaj post-revolucia periodoj."}, {"text_idx": "#000100", "text": "En la unua, la granda fadeno estas la rilato inter la diversaj kurentoj de la rusiaj kulturo kaj idearo, ne nur la jam topikaj eu\u0306ropema kaj slavema, sed ankau\u0306 la diversaj nuancoj en ties sinoj, kaj inter ambau\u0306. Tio s\u0302ajnas al mi granda merito de la verko de Figes, ke li ne simpligas tiujn kunpus\u0302ig\u0302ojn, sed ke li montras la multajn nuancojn, fluojn, kompleksecojn de tiu debato, tiel facile simpligita. Mi ne povas prijug\u0302i la akuratecon de lia vidpunkto (por kio denove necesus specialisto au\u0306 rusiano), sed ne povas ne rimarki la grandan paralelismon kiun oni povas fari kun similaj debatoj en mia lando, Hispanio. Jam en aliaj okazoj mi rimarkis tiajn similaj\u0302ojn en la historio de Rusio kaj Hispanio en la lastaj tri jarcentoj, kaj ankau\u0306 en tiu c\u0302i duoninsulo la konfrontig\u0302o inter modernistoj kaj popolistoj farig\u0302is granda temo de la evoluo de la lando. Ec\u0302 la napoleonaj militoj g\u0302uis similan rolon en Hispanio kompare kun Rusio, kaj ekzemple nur duona jardeko disigas la klopodon de puc\u0302o de la rusiaj decembristoj disde la hispania revolucio de Riego. Iom simile, ankau\u0306 en Hispanio en iu momento literaturistoj kaj kleruloj sin turnis al la kastiliaj kamparanoj por trovi la veran animon de la lando, nur por trovi ke tiuj c\u0302i apenau\u0306 konformis al iliaj antau\u0306jug\u0302oj kaj ne interesig\u0302is pri iliaj teorioj (tian idealigon de la vilag\u0302o fare de urbaj mezklasuloj mi plu trovas ofte nun, kaj eble iam mi komentos pli specife pri tiu kurioza fenomeno)"}, {"text_idx": "#000101", "text": "Nu, mi ne volas tro pus\u0302i la analogion, c\u0302ar tre probable tio s\u0302uldig\u0302as al ia leg\u0302o de historio kaj estas pli g\u0302enerala trajto en la socia disvolvig\u0302o de aliaj teritorioj en la periferio de Eu\u0306ropo, sed mi volis almenau\u0306 g\u0302in mencii. Kaj tio probable povas montri la malpravon de slavemistoj (kaj de casticistas en Hispanio kaj similaj movadoj en ekz. arabaj landoj), pri la supozata unikeco de siaj respektivaj landoj au\u0306 regionoj. Bedau\u0306rinde, Figes ne atentas tiajn similaj\u0302ojn kaj foje traktas tiun polemikon kiel apartan trajton de Rusio."}, {"text_idx": "#000102", "text": "La granda peno por nuancigi la debatojn kaj montri la kompleksecojn, lau\u0306 mia opinio malaperas en la libro kiam oni alvenas al la periodo post la Rug\u0302a Revolucio. Tie c\u0302i mi havas la impreson ke por la au\u0306toro valoras unu c\u0302efa regulo: la artisto estas bona nur se kaj kiam g\u0302i kolizias kun la S\u0302tato. Se dum la antau\u0306a periodo la kulturo estas politiko, en la senco ke g\u0302i sekvas la ideojn kaj la socian evoluon, nun g\u0302i rilatas nur kun la politiko, en g\u0302ia plej senpera rilato al la povo. Kaj tie c\u0302i la au\u0306toro prenas partion, klaran partion. Li prenas okcidentecan vidpunkton, kaj perdas la kapablon nuancigi kaj kompreni. Eble temas pri subjektiva taksado, sed ec\u0302 la revoluciema arto nur valoras c\u0302ar g\u0302i estis poste atakita de la povo, ne pro la veraj meritoj de la intencoj kaj la rezultoj."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Estas bedau\u0306rinde, c\u0302ar s\u0302ajnas al mi ke tiu c\u0302i estos la kanono kiu triumfos pri la arto kaj la kulturo de Rusio, almenau\u0306 ekster tiu c\u0302i lando mem. Kvazau\u0306 konfirmo ke la historion verkas la venkintoj."}, {"text_idx": "#000104", "text": "La dua punkto kiun mi volis iom longe pritrakti estas temo kiun mi jam aludis plurfoje en tiu c\u0302i blogo kaj aliloke: c\u0302u la scienco ne estas kulturo?"}, {"text_idx": "#000105", "text": "Estas mirinde ke en verko subtitolita \u201ckultura historio de Rusio\u201d, preskau\u0306 tute forestas la pritrakto de la scienco. C\u0302u ne trovig\u0302is scienco en Rusio en tiu periodo? Au\u0306, pli vers\u0302ajne, c\u0302u la au\u0306toro konsideras ke la scienco ne estas parto de la kulturo? Tio c\u0302i lasta estas pli vers\u0302ajna ekspliko: ec\u0302 post la fama prelego de C.P. Snow, la kulturaj historiistoj konsideras sciencon io aparta afero. Kaj tio estas bedau\u0306rinde."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Foje ja aperas diversaj mencioj kaj pritraktoj pri sociaj sciencoj: historiografio, geografio, antropologio, literatura kritiko. Kiam tio konvenas por la disvolvo de ideoj, ec\u0302 biologio kaj geologio povas dise roleti. Sed natursciencoj tute forestas."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Kiel eblas ke en tiom dika libro ne aperas la nomo de Mendelejev? En la indekso oni referencas dufoje al la nomo de Lomonosov, sed en unu el la okazoj oni aludas al li kiel poeto. La eksperimentoj de Pavlov estas priskribataj, sed por tuj sekve komenti pri nesciencaj konsekvencoj. Kapitsa (au\u0306 Kapitza) kaj Sah\u0302arov estas preterpase aludataj en la komento pri sciencfikcia romano. La rolon de Lisenko kaj ties teorioj, apenau\u0306 skizatan, la au\u0306toro baze miskomprenas."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Ec\u0302 pli, scienco kaj teh\u0302niko aperas en kuntekstoj negativaj, kvazau\u0306 intereso pri ili estus kontrau\u0306metita al vera spirita disvolvo."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Kaj tamen, studo pri la disvolvo de la scienco kaj la rolo de sciencistoj en Rusio povus multon diri rilate la kulturan kaj g\u0302enerale la socian progreson de la lando, kaj specife pri tiu dialektiko inter eu\u0306ropismo, slavismo, izolig\u0302emo kaj malfermiteco kiu trakuras la libron."}, {"text_idx": "#000110", "text": "C\u0302u temas pri malkono, c\u0302u pri rifuzo, c\u0302u pri mals\u0302ato, c\u0302u pri antau\u0306jug\u0302o? C\u0302iukaze, g\u0302is kiam kulturhistoriistoj ne atentos la sciencan disvolvon, iliaj verkoj, ec\u0302 se kleraj kaj analizaj, restos lamaj."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Kelkaj hispaniaj j\u0302urnaloj kaj elparoloj de politikistoj kaj ekonomikistoj sugestis aliajn efikojn. Oni ec\u0302 supozis ke la Interna Produkto de la lando povas kreski kelkajn dekonojn de procento, pro la pligrandigo de la konsumado kau\u0306zota de eu\u0306forio, kaj pro la supozata alveno de pli da turistoj. Mi skeptikas pri ambau\u0306 efektoj, kiuj estus pruvo de la fragileco de la hispania ekonomio, se entute ili verus. Demando al eksterhispaniaj amikoj: c\u0302u vi vere pli emus turismi Hispanie pro la futbala venko?"}, {"text_idx": "#000113", "text": "Sed mi ja antau\u0306vidas longtempan konsekvencon de la futbala venko, kaj g\u0302in mi taksas negative: en proksima estonto en Hispanio c\u0302iuj junulic\u0302oj penos esti futbalistoj kaj c\u0302iuj junulinoj celos farig\u0302i j\u0302urnalistoj."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Pri la ic\u0302oj (junaj maskloj), ne necesas multe rakonti. Tiu estas jam delonga fenomeno, kiu nun nur pligravig\u0302os. Fakte, ne nur knaboj volas esti futbalistoj, kio estas nemirinda, sed pli grave, tion volas ec\u0302 iliaj pac\u0302joj! Min mirigis lastjare, kiam mia filo devis elekti siajn universitatajn studojn, ke surprize alta procento el liaj amikoj, ec\u0302 brilaj studantoj, selektis fakojn rilatajn al sporto, g\u0302is tia grado ke pluraj ne sukcesis eniri la universitatan karieron pri sporto tie c\u0302i ekzistanta, sed devis kontentig\u0302i per subuniversitata varianto. Mi ne ilin kritikas, sed konsideras ion bedau\u0306rinde kiel socio ke ec\u0302 brilaj lernantoj vidas la sporton kiel la plej facilan manieron socie progresi. Kaj la c\u0302imonata venko certe pliigos tiun c\u0302i fenomenon c\u0302e la knaboj... kaj la patroj."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Rilate la inojn, tio necesigas iom pli longan eksplikon. Antau\u0306 kelka tempo mi skribis en la blogo pri la t.n. \u201cefekto Letizia\u201d. Tiu estas esprimo aperinta en libro kiun mi tiam recenzis, pri la reciproka malkompreno inter sciencistoj kaj j\u0302urnalistoj. Li bone eksplikis kiel nuntempe la socian sukceson grandparte difinas la famo. Esti konata en amaskomunikiloj donas klarajn avantag\u0302ojn de socia progreso, kaj foje ec\u0302 de parig\u0302o kun pova au\u0306 ric\u0302a kunulo. Mi jam montris tiam kelkajn ekzemplojn pri tio, inter kiuj la plej elstara estis precize la princinig\u0302o de j\u0302urnalisto, Letizia Ortiz. G\u0302uste post s\u0302ia edzig\u0302o kun la princo Filipo, la intereso por studi j\u0302urnalismon mirinde kreskis, g\u0302is tia grado ke la notoj por eniri tiun Fakultaton, kiuj jam estis altaj, farig\u0302is ec\u0302 pli postulaj."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Antau\u0306 kelkaj semajnoj mi prognozis en alia artikolo, nur hispanlingva, ke tiu fenomeno malkreskus dum venontaj jaroj. Ec\u0302 se ja ekzistas tiaj eblecoj pri sukcesintaj j\u0302urnalistoj, oni ankau\u0306 devas diri ke por la plejmulto de la tiufakaj studentoj, la nestabileco, la subdungeco, la malaltaj salajroj kaj ec\u0302 la senlaboreco estas la plej probabla destino. Do, en epoko de ekonomia malstabileco, mi prognozis ke studentoj denove elektos pli malfacilajn kaj samtempe pli sekurajn karierojn, kaj ke la altiro de j\u0302urnalismo malpligravig\u0302os. Mi ankorau\u0306 pensas ke la unua konkludo plu validas, sed nun mi tre dubas pri la dua."}, {"text_idx": "#000117", "text": "Kaj pri tio kulpas fenomeno kiun eble vi sekvis dum la futbala c\u0302ampioneco, kaj kiu meritis ec\u0302 du menciojn inter la 30 mejlos\u0302tonoj de la c\u0302ampioneco kiun selektis la konata usona blogo Huffington Post: la amrilato inter j\u0302urnalistino Sara Carbonero kaj la kapitano de la hispania teamo, la golisto Iker Casillas. Konsiderante ke tiu c\u0302i estas la rolo plej proksima al princeco kiun oni hodiau\u0306 povas trovi, mi kurag\u0302as veti ke venontjare la altiro de la studoj de j\u0302urnalismo atingos la nubojn."}]