[{"text_idx": "#000001", "text": "Jen la kompletaj numeroj de la jarkolekto 2003 en la dosierformo PDF."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Pri orientig\u0302o kaj okcidentig\u0302o (2003/09, p. 8)"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Tekokomputilo vundas scienciston (2003/10, p. 15)"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Internacia fonetika alfabeto (2003/05, p. 16)\nMonda lingvo au\u0306 mondaj lingvoj (2003/11, p. 19)"}, {"text_idx": "#000013", "text": "La park'o La Louvie\u0300re [la luvje\u0300r], situ'ant'a en la centr'a region'o de Belgi'o, est'as pitoresk'e tra'sulk'it'a de kanal'o'j kaj akv'a'j voj'o'j. G\u0302i posed'as mult'a'j'n vid'ind'aj\u0302'o'j'n, kre'it'a'j'n de la hom'a geni'o. La Louvie\u0300re est'as impres'a hered'aj\u0302'o de la industri'a arkeologi'o kaj arkitektur'o."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Au\u0306d'int'e la nom'o'n de la park'o, oni unu'e pens'as pri la centr'a kanal'o, kiu tra'pas'as g\u0302i'n kaj pri la ebl'o'j promen'ad'i lau\u0306 ties bord'o ambau\u0306'flank'e. G\u0302i'a'j hidrau\u0306lik'a'j s\u0302ip'lift'o'j est'as en la list'o de tut'mond'a'j hered'aj\u0302'o'j de Unesk'o."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Inter Vill'e-sur-Haine [vil sir en] kaj La Louvie\u0300re funkci'as kvar hidrau\u0306lik'a'j s\u0302ip'lift'o'j jam unu jar'cent'o'n. Ili ebl'ig'as venk'i la akv'a'n nivel'diferenc'o'n de 17 m. En 1888 reg\u0302'o Leopold'o la Du'a inau\u0306gur'is la unu'a'n. La konstru'ad'o de la kanal'o kaj la s\u0302ip'lift'o'j dau\u0306r'is 32 jar'o'j'n (de 1885 al 1917)."}, {"text_idx": "#000016", "text": "La s\u0302ip'o'j de Kompani'o de la Centr'a Kanal'o, ver'a'j navig'il'o'j por retro'ig'i lau\u0306 la temp'o, ebl'ig'as al la vizit'ant'o'j mal'kovr'i tiu'n hidrau\u0306lik'a'n hered'aj\u0302'o'n, unu'nur'a'n en Eu\u0306rop'o. La kompani'o fakt'e propon'as mult'nombr'a'j'n serv'o'j'n. Ekzempl'e spert'i la hidrau\u0306lik'a'n s\u0302ip'lift'o'n de la 19a jar'cent'o en la centr'a kanal'o; vetur'i per trajn'et'o kaj ek'kon'i la mal'nov'a'j'n teknik'o'j'n de hau\u0306l'ad'o; en'ir'i s\u0302ip'o'n, tir'at'a'n de c\u0302eval'o; ekskurs'i per barg\u0302'o, ktp."}, {"text_idx": "#000017", "text": "En la park'o funkci'as \u201eRiver'a sistem'o el navig'ebl'a'j voj'o'j\u201d, kiu por akcept'i 1350-tun'a'j'n s\u0302ip'o'j'n, nepr'ig'is la konstru'ad'o'n de kabl'a s\u0302ip'lift'o en Stre\u0300py. Nun g\u0302i est'as konstru'at'a kaj, kiam la konstru'labor'o'j est'os fin'it'a'j, est'ig\u0302'os la plej grand'a s\u0302ip'lift'o en la mond'o, venk'ant'a akv'o'nivel'a'n diferenc'o'n de 74 m."}, {"text_idx": "#000019", "text": "La inform'ej'o posed'as au\u0306d'vid'a'j'n aparat'o'j'n, plan'o'j'n, skiz'o'n kaj fosili'o'j'n."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Bel'vid'ej'o kun stir'at'a tabl'o propon'as vid'aj\u0302'o'n de la konstru'at'a s\u0302ip'lift'o kaj de la c\u0302irkau\u0306'a region'o. Kelk'a'j'n kilo'metr'o'j'n for est'as la lok'o Ronquie\u0300res [ronkje\u0301r] kun surfac'o de 1432 m2. G\u0302i funkci'as per du trog'o'j, kiu'j pov'us akcept'i s\u0302ip'o'j'n pez'a'j'n 1370 tun'o'j'n. La nivel'diferenc'o est'as 68 m kaj est'as super'at'a en 40 minut'o'j!"}, {"text_idx": "#000021", "text": "De la tur'o en la park'o oni pov'as vid'i la Atomiumon en Bruselo, la monument'a'n leon'o'n en Waterloo [u\u0306a\u0301terlo] kaj la s\u0302ip'lift'o'n de Stre\u0300py-Thieu [strepi tje]."}, {"text_idx": "#000022", "text": "La Starbucks-kaf'ej'o'j origin'as el Uson'o. La unu'a tia japan'a kaf'ej'o mal'ferm'ig\u0302'is en Ginza, la komerc'a kvartal'o de Tokio, en la jar'o 1996. Nun est'as c\u0302. 260 kaj ankau\u0306 c\u0302en'o'j de simil'a'j kaf'ej'o'j pli'ampleks'ig\u0302'as."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Armeni'o fest'is 1700 jar'o'j'n da krist'an'ism'o"}, {"text_idx": "#000025", "text": "En la komenc'o de la kvar'a jar'cent'o okaz'is event'o, kiu antau\u0306'difin'is la histori'a'n evolu'o'n de l' armen'a popol'o. Krist'an'ism'o en'ir'is Armeni'o'n komenc'e de la unu'a jar'cent'o kaj est'is akcept'it'a kiel s\u0302tat'a religi'o en 301. Tio c\u0302i okaz'is dank'e al du grav'a'j ag'ant'o'j, Grigor Lusavoric\u0302 (kler'ig'ant'o) kaj reg\u0302'o Trdat. Est'as larg\u0302'e kon'at'a fakt'o, ke la unu'a'j krist'an'o'j c\u0302ie est'is persekut'at'a'j. Grigor Lusavoric\u0302 mult'a'j'n jar'o'j'n est'is mal'liber'ig'it'a en profund'eg'a fos'kav'eg'o (H\u0302or Virab), kiu g\u0302is nun est'as konserv'it'a kaj est'as dezir'ind'a vid'ind'aj\u0302'o por turist'o'j."}, {"text_idx": "#000026", "text": "En 303 est'is fond'it'a la patr'in'a katedral'o Sankt'a Ec\u0302miadzin, kiu g\u0302is nun funkci'as kiel spirit'a centr'o de c\u0302iu'j armen'o'j kaj kiel rezid'ej'o de la eklezi'a gvid'ant'o. Krist'an'ism'o far'ig\u0302'is la kred'o de c\u0302iu'j soci'a'j tavol'o'j, fundament'o de la mond'koncept'o de l' armen'o'j. G\u0302i difin'is la moral'a'j'n kriteri'o'j'n, stimul'is la evolu'o'n de la armen'a naci'a kultur'o."}, {"text_idx": "#000027", "text": "La krist'an'a kred'o, al kiu la armen'o'j rest'is fidel'a'j dum la jar'cent'o'j, far'ig\u0302'is baz'a faktor'o por konserv'ad'o de la original'ec'o de armen'a kultur'o kaj lingv'o. La armen'a apostol'a eklezi'o est'as g\u0302is nun la pont'o inter la patr'o'land'o kaj armen'a'j diaspor'o'j en la tut'a mond'o."}, {"text_idx": "#000028", "text": "La histori'a viv'o de la armen'o'j pas'is en vast'a armen'a mont'o'land'o. Preskau\u0306 en g\u0302i'a centr'o trov'ig\u0302'as mont'o Ararat, kiu'n Di'o destin'is por sav'i la bibli'a'n patriark'o'n No'a. La form'ig\u0302'o de la armen'a popol'o komenc'ig\u0302'is c\u0302irkau\u0306 3000 jar'o'j'n antau\u0306 Krist'o. Grav'a'n rol'o'n en tio hav'is gent'o'j, kiu'j aparten'is al la hind-eu\u0306rop'a lingv'a famili'o. Trov'ig\u0302'ant'e sur la lim'o de Azi'o kaj Eu\u0306rop'o, la armen'o'j komunik'ig\u0302'is kun ties kultur'o'j. Fakt'e ver'a'n armen'a'n kultur'o'n est'ig'is element'o'j de ambau\u0306 civiliz'o'j. Grav'e influ'is la armen'a'n kultur'o'n helen'ism'o. De tiu pagan'a epok'o konserv'ig\u0302'is mult'a'j arkitektur'a'j konstru'aj\u0302'o'j. Fam'a ekzempl'o est'as la templ'o de Garn'i (1a jc.)."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Grav'eg'a event'o de la kultur'a viv'o est'is la kre'ad'o, en 405, de armen'a alfabet'o far'e de Mesrop Mas\u0302toc kun sub'ten'o de katolikoso1 Sahak Partev. C\u0302i tio'n kau\u0306z'is la neces'o traduk'i la bibli'o'n kaj eklezi'a'j'n di'serv'o'j'n. Jen la unu'a fraz'o, skrib'it'a per armen'a alfabet'o kaj traduk'it'a el la bibli'o: \u201eEk'kon'i sag\u0302'ec'o'n kaj edif'o'j'n, sci'i dir'aj\u0302'o'j'n de sag\u0302'ul'o'j\u201d. Ni'a popol'o kun pietat'o konserv'as por est'ont'a'j generaci'o'j la tomb'o'n de Mesrop Mas\u0302toc en preg\u0302'ej'et'o ne mal'proksim'e de Erevan'o, en vilag\u0302'o, kiu nun est'as pilgrim'lok'o."}, {"text_idx": "#000030", "text": "La kre'ad'o de armen'a'j liter'o'j stimul'is la evolu'o'n de armen'a literatur'o, kiu form'ig\u0302'is per histori'a'j, filozofi'a'j, teologi'a'j, natur'scienc'a'j kaj bel'art'a'j mens'labor'o'j. Antau\u0306 la invent'o de la armen'a alfabet'o la popol'o dum jar'mil'o'j uz'is kojn'o'form'a'j'n skrib'aj\u0302'o'j'n. Mult'o el tio konserv'ig\u0302'is g\u0302is ni'a temp'o. La mez'epok'a histori'ist'o de la 5a jar'cent'o, Movses H\u0302orenaci verk'is kon'at'a'n Armen'a'n histori'o'n."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Ampleks'a'n scienc'a'n hered'aj\u0302'o'n post'las'is matematik'ist'o, geograf'o, kosm'olog'o Anania S\u0302irakaci (7a jc.). Li'a monument'o star'as en Erevan'o, antau\u0306 la muze'o Matenadaran, kies plej'a ric\u0302'aj\u0302'o est'as mil'o'j da antikv'a'j mez'epok'a'j manuskript'o'j. Erevan'o, la c\u0302ef'urb'o de Armeni'o, est'as unu el la plej mal'nov'a'j urb'o'j de la mond'o, sam'ag\u0302'a kiel Romo kaj Samarkando. G\u0302i hav'as \u201eatest'il'o'n de nask'ig\u0302'o\u201d, kiu est'is trov'it'a dum arkeologi'a'j fos'labor'o'j en la 1950aj jar'o'j. Erevan'o est'as 2783-jar'ag\u0302'a. En la centr'o de la c\u0302ef'urb'o konserv'ig\u0302'is kelk'a'j preg\u0302'ej'o'j: Sankt'a Katogike (13a jc.), Zoravar (17a-18a jc.), Sankt'a Sargis (15a jc.) kaj ali'a'j. Admir'ind'a vid'ind'aj\u0302'o est'as la muze'o kaj fortik'aj\u0302'o Erebuni, Urartua urb'o de la 8a jc. a.K.2 Tamen Erevan'o kaj la tut'a Armeni'o est'as ric\u0302'a je bel'eg'a'j preg\u0302'ej'o'j kun kruc'o's\u0302ton'o'j. Kruc'o's\u0302ton'o est'as tre original'a esprim'o de la armen'a art'o. Tio c\u0302i est'as ia'spec'a s\u0302ton'a aj\u0302ur'o kun kruc'o kiel grav'a part'o, kaj c\u0302irkau\u0306 g\u0302i admir'ind'a'j ornam'aj\u0302'o'j. Mal'supr'e de la kruc'o est'as inkrust'it'a la simbol'o de etern'ec'o."}, {"text_idx": "#000032", "text": "La bel'ec'o'n de la alt'mont'a lag'o Sev'a'n (1897 m super la mar'nivel'o), unu el la plej alt'a'j en la mond'o, ne ebl'as pri'skrib'i per vort'o'j \u2013 tio'n neces'as vid'i."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Nun'temp'a Erevan'o est'as antikv'a kaj modern'a sam'temp'e. Promen'ant'e sur la strat'o'j oni pov'as vid'i mal'nov'a'j'n konstru'aj\u0302'o'j'n apud la modern'a'j, kaj bel'eg'a'j'n kaf'ej'o'j'n kaj restoraci'o'j'n, akv'a'n park'o'n, ktp."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Sub protekt'ad'o de Unesk'o, la armen'a popol'o kaj la tut'a krist'an'a mond'o fest'is en 2001 la 1700-jar'ig\u0302'o'n de krist'an'ism'o c\u0302e ni. Far'e de s\u0302tat'a organiz'a komitat'o est'is plur'a'j special'a'j arang\u0302'o'j. La plej grav'a'j est'is inau\u0306gur'o de preg\u0302'ej'o Grigor Lusavoric\u0302 en septembr'o, pilgrim'ad'o al la sankt'a'j lok'o'j kaj vizit'o'j al histori'a'j vid'ind'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000035", "text": "1. Titol'o de la c\u0302ef'pastr'o de la armen'a kaj de iu'j ali'a'j orient-krist'an'a'j eklezi'o'j. (Not'o de la redaktor'o)"}, {"text_idx": "#000036", "text": "2. Urartuo jam est'is politik'e grav'a region'o dum la inter-trakt'ad'o'j kaj -batal'o'j inter Asirio kaj la hitit'o'j en la 18a jc. a.K. (Not'o de la redaktor'o)"}, {"text_idx": "#000037", "text": "De la dev'ig'a soldat'serv'o de'flank'ig\u0302'is dum nau\u0306 monat'o'j de la jar'o 2001 313 litovaj soldat'o'j. La c\u0302ef'a kial'o est'is drink'ad'o (121 kaz'o'j). Sekv'is au\u0306t'a'j au\u0306 bus'a'j pane'o'j (42 kaz'o'j), famili'a'j kaj person'a'j cirkonstanc'o'j (31 kaz'o'j), dezir'o kun'fest'i kun ge'amik'o'j (21 kaz'o'j), ne'dezir'o serv'i (20 kaz'o'j), kaj dezir'o ripoz'i (18 kaz'o'j). Narkot'aj\u0302'o'j ne lud'as grand'a'n rol'o'n por la litovaj soldat'o'j: lau\u0306 test'o'j nur iom pli ol 9 % uz'as narkot'aj\u0302'o'j'n, c\u0302ef'e met'amfetamin'o'n, opi'at'o'j'n kaj kanab'prepar'aj\u0302'o'j'n."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Soldat'o est'as konsider'at'a de'flank'ig\u0302'int'o, se g\u0302is kvin tag'o'j li ne est'as ven'int'a al si'a tac\u0302ment'o. Post kvin tag'o'j li dev'as aper'i antau\u0306 tribunal'o. Pro propr'a'vol'a de'flank'ig\u0302'o atend'as disciplin'a pun'o, nom'e arest'o dum dek tag'o'j. C\u0302iu'jar'e en Litovio c\u0302irkau\u0306 4000 jun'ul'o'j est'as vok'at'a'j al milit'serv'o. En'tut'e en la litova arme'o serv'as c\u0302irkau\u0306 10 000 soldat'o'j, el kiu'j la du'on'o est'as rekrut'o'j."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Do est'as g\u0302oj'ig'a nov'aj\u0302'o, ke pas'int'jar'e la paragraf'o'j est'is for'ig'it'a'j. De nun oni ne mal'permes'as membr'ig\u0302'i al polic'ist'o'j en la nord-irlanda polic'o kaj de brit'a arme'o, en kiu neniam mank'is irland'an'o'j, precip'e kiam est'is sen'labor'ec'o en la hejm'land'o."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Fotex est'as uson'a-hungar'a societ'o, okup'ig\u0302'ant'a pri fot'ad'o kaj elektron'ik'a komerc'ad'o. G\u0302i posed'as man'pilk'a'n klub'o'n. C\u0302i tiu team'o est'as de'long'a c\u0302ampion'o en Hungari'o, sed c\u0302u g\u0302i est'as hungar'a? Por pli bon'a'j rezult'o'j oni ac\u0302et'is trejn'ist'o'n kaj sport'ist'o'j'n el Jugoslavio (ankau\u0306 ec\u0302 el Kubo), kiu'j lud'as apud hungar'o'j. Tamen mult'a'j hungar'o'j log\u0302'as ekster'land'e. Se ven'us jugoslav'a man'pilk'a team'o, ties lud'ant'o'j konsist'us precip'e el hungar'o'j. Ja en Jugoslavio ekzist'as hungar'a naci'a minoritat'o, do, hungar'o'j sport'as ankau\u0306 tie."}, {"text_idx": "#000045", "text": "La sport'o pli kaj pli perd'as si'a'n origin'a'n cel'o'n kaj lig'ig\u0302'as al ekonomi'o."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Antau\u0306 ses jar'o'j mi c\u0302e'est'is preleg'o'n de profesor'o Balaba\u0301n pri la diferenc'o inter la pens- kaj esprim-manier'o'j en la grek'a kaj hebre'a lingv'o'j. La preleg'o est'is tre interes'a. Tamen por ni, kiu'j ne reg'as la hebre'a'n, rest'is plur'a'j ne'klar'aj\u0302'o'j, kiu'j instig'is al plu'a serc\u0302'ad'o."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Iom da pri'lum'o ven'is per tra'stud'o de la verk'o de Balaba\u0301n: La hebre'a pens'manier'o (1993). Spit'e tio'n, tiu problem'o sekv'is mi'n dum jar'o'j. Ven'is al mi la demand'o, kial, dum tut'a'j jar'cent'o'j, neni'u prov'is trans'pont'ig'i tiu'n abism'o'n? (Post'e mi konstat'is, ke plur'a'j tio'n ja prov'ad'is.) Aper'is ankau\u0306 la ide'o, ke la kre'int'o de Esperant'o est'is lau\u0306-nask'e hebre'o, stud'is en \u201elatin'a'j\u201d lern'ej'o'j, tiel ke en li'a kap'o kun'pus\u0302'ig\u0302'is ambau\u0306 tiu'j flu'o'j de pens'ad'o kaj esprim'ad'o, kaj tio dev'as spegul'ig\u0302'i en li'a c\u0302ef'a verk'o \u2013 en Esperant'o."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Fin'e de la jar'o 1999 mi kon'at'ig\u0302'is kun profesor'o instru'ant'a filozofi'o'n de lingv'ist'ik'o en la universitat'o en Lausanne [loza\u0301n], Svis'land'o, kaj, est'ant'e kun li kvar tag'o'j'n, mi hav'is okaz'o'n inform'i li'n ankau\u0306 pri mi'a problem'o. Sen dir'i i'o'n konkret'a'n, li promes'is, ke li send'os i'o'n. En februar'o 2000 li send'is al mi la franc'lingv'a'n traduk'o'n de la libr'o de la ital'a filozof'o Umberto Ec'o: La serc\u0302'ad'o de la perfekt'a lingv'o en la eu\u0306rop'a kultur'o. Mi est'is surpriz'it'a. La libr'o fak'e pri'trakt'is tio'n, kio'n mi nur laik'e supoz'is, nom'e, ke inter la stil'o'j de pens'ad'o, esprim'ad'o kaj skrib'ad'o en la hebre'a lingv'o ekzist'as rekt'a rilat'o."}, {"text_idx": "#000050", "text": "La libr'o est'as tre interes'a. Fin'e de si'a'j pri'pens'o'j Umberto Ec'o ven'as al la konklud'o, ke plej ver's\u0302ajn'e oni ne trov'os perfekt'a'n lingv'o'n, sed al la perfekt'a lingv'o plej'e, tiu'senc'e, proksim'ig\u0302'as g\u0302ust'e Esperant'o, c\u0302ar g\u0302i en'hav'as la grav'a'j'n element'o'j'n de ambau\u0306 menci'it'a'j flu'o'j, el la hebre'a precip'e la kre'iv'a'n kun'ag'ad'o'n de la uz'ant'o en kre'ad'o de esprim'o'j, kaj la ebl'o'n esprim'i per unu vort'o ec\u0302 tut'a'n ide'o'n, kaj sam'temp'e preciz'e esprim'i la noci'o'j'n lau\u0306 la grek'a princip'o. C\u0302i tiu fakt'o est'is pri'skrib'at'a, jam antau\u0306 70 jar'o'j, ne per kompar'ad'o de la grek'a kaj la hebre'a sed en kompar'o kun cert'a'j naci'a'j lingv'o'j (german'a, franc'a, angl'a) de ali'a franc'lingv'a svis'a universitat'a profesor'o, Edmond Privat, en li'a verk'et'o Esprim'o de sent'o'j en Esperant'o."}, {"text_idx": "#000051", "text": "En'ir'ant'e la voj'o'n de proksim'ig\u0302'ad'o de krist'an'o'j kaj hebre'o'j, kio est'as ni'a c\u0302ef'a task'o, oni komenc'is serc\u0302'i la font'o'j'n kaj la evolu-manier'o'j'n de la mal'harmoni'o inter la hebre'o'j kaj krist'an'o'j, kaj kia'manier'e tio pov'is ating'i la terur'a'n kulmin'o'n \u2013 la t.n. holokau\u0306st'o'n. Ec\u0302 se oni ne prezent'as tio'n kiel la c\u0302ef'a'n kau\u0306z'o'n, tamen c\u0302iu'j agnosk'as, ke unu font'o est'as ankau\u0306 la princip'a diferenc'o en pens'ad'o de hebre'o'j kaj krist'an'o'j. Ebl'e valor'us la pen'o'n fak'e pri'jug\u0302'i kiom'grad'e la s\u0302at'o kaj admir'o pri la grek'a kaj romia retor'ik'o flank'e de Goebbels influ'is li'a'n si'n'ten'o'n al la jud'o'j. Tio est'as du mond'o'j, esprim'ig\u0302'is profesor'o Balaba\u0301n en si'a'j preleg'o kaj verk'o."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Ebl'e c\u0302iu'j sent'as, ke kun la nov'a jar'mil'o ni en'ir'is ali'a'n pens'manier'o'n. Vid'ant'e la pas'int'a'n jar'mil'o'n plen'a de mal'akord'o'j, dis'ig\u0302'o'j, milit'o'j kaj mal'amik'ec'o, ni vid'as nun c\u0302ie streb'ad'o'n pri sintez'o, proksim'ig\u0302'ad'o kaj unu'ig'ad'o. Kiel la fend'ad'o religi'a, naci'a kaj ec\u0302 atom'a est'as mal'bon'a'j, tiel la sintez'o c\u0302iu'direkt'e est'as prosper'a. Ne nur ajn'a-form'a miks'aj\u0302'o, sed prudent'a komun'a streb'ad'o pri bon'o. La mult'e pri'diskut'at'a, lau\u0306d'at'a, sed ankau\u0306 mal'ben'at'a tut'mond'ig'o est'as ankau\u0306 cert'a-form'e ia sintez'o. Sed la unu'sol'a akcept'ebl'a form'o de tiu tut'mond'ig'o est'as lau\u0306'ebl'e ekvilibr'a evolu'o de la tut'a glob'o, en spirit'o de solidar'ec'o. Unu'ec'o en plur'ec'o kaj divers'ec'o."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Mi vol'as, ke tiu c\u0302i atent'ig'o est'u plej'ebl'e konciz'a, tial nur kelk'a'j menci'o'j: La histori'ist'o'j, penetr'ant'e profund'e'n en la histori'o'n, ven'is g\u0302is Sumero. De tie oni supoz'as la migr'ad'o'n de ni'a kultur'o \u2013 tra Asirio kaj Babiloni'o, Greki'o kaj Romia Imperi'o \u2013 g\u0302is la nun'a Eu\u0306rop'o. Tiu c\u0302i kultur'o uz'is, precip'e en la epok'o de la antikv'a'j grek'o'j kaj romi'an'o'j, lingv'o'j'n, kiu'j esprim'ad'is la pens'o'j'n dis'membr'ig'it'a'j en vort'o'j'n kun preciz'e lim'ig'it'a signif'o. Tial ni'a termin'ologi'o baz'ig\u0302'as sur la grek'a-latin'a fundament'o. Sed el la region'o de Sumero el'ir'is ankau\u0306 Abrahamo kun si'a trib'o. Dum li'a vag'ad'o ek'est'is la hebre'a'j lingv'o kaj skrib'o, kun plur'a'j special'aj\u0302'o'j, cert'e sub influ'o de la religi'e percept'at'a c\u0302iu'tag'a viv'o kaj de la konsci'o pri la dev'o'j de la elekt'it'a popol'o."}, {"text_idx": "#000054", "text": "En la hebre'a est'is verk'it'a la bibli'o, la promes'o'j kaj instru'o'j de la Etern'ul'o. Profesor'o Balaba\u0301n dir'as: \u201eLa hebre'a'n pens'manier'o'n ne ebl'as difin'i, t.e. met'i al g\u0302i ekzakt'a'j'n lim'o'j'n, c\u0302ar ne ebl'as g\u0302is'vid'i la fin'o'n au\u0306 la fin'a'n form'o'n.\u201d Kiam aper'is la bezon'o traduk'i la bibli'o'n el la hebre'a en la grek'a'n, tiam est'ig\u0302'is la Septuagint'o. Lau\u0306 Balaba\u0301n \u201etio ne est'as ia sklav'ec'a traduk'o, sed interpret'ad'o en ali'a'n mond'o'n de pens'ad'o, en la mond'o'n grek'a'n.\u201d Ec\u0302 dum mi ne reg'as la hebre'a'n, mi sent'as, ke la esenc'a influ'o de la hebre'a al Esperant'o kus\u0302'as g\u0302ust'e en la sfer'o de trans'don'ad'o de pens'o'j, ne nur de vort'o'j. Kaj se ni re'memor'os la pri'trakt'o'n de profesor'o Ec'o, ke komenc'e, kiam ne ekzist'is iu hom'a lingv'o, di'o parol'is per'e de natur'a'j kaj atmosfer'a'j fenomen'o'j, kio est'as jam proksim'e de la trans'penetr'ad'o de pens'o'j, kiu'n oni antau\u0306'vid'as (Teilhard de Chardin k.a.) c\u0302e la pli super'a'j est'aj\u0302'o'j (ang\u0302el'o'j); kaj la perd'o de tiu kapabl'o (el'pel'ig\u0302'o el la paradiz'o) kaj la komunik'ad'o dis'membr'ig'it'a en vort'o'j'n, jen \u2013 c\u0302u tio ne pov'as est'i la komenc'o de la unik'a fenomen'o de la hom'a parol'kapabl'o?"}, {"text_idx": "#000055", "text": "Por est'i konciz'a, mi esprim'is tio'n ver's\u0302ajn'e ne tut'e konven'e, sed mi vol'is nur alud'i kelk'a'j'n c\u0302ef'a'j'n punkt'o'j'n. Est'as interes'e, ke Emil Hanhiniemi, lau\u0306'de'ven'e finn'o, post la du'a mond'milit'o en'migr'int'o en Au\u0306strali'o, nun 80-jar'a, antau\u0306 30 jar'o'j el'don'ad'is la kajer'o'j'n Lingv'ologi'a'j stud'o'j, en kiu'j li dir'is, ke li est'as cert'a, ke dev'as ekzist'i mult'e pli perfekt'a manier'o de komunik'ad'o, sed ke Esperant'o est'as la plej konven'a inter-s\u0302tup'o sur tiu voj'o."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Tio c\u0302i est'as iom ne-ord'ig'it'a amas'o da pens'o'j, sed mi pens'as, ke g\u0302i pov'as serv'i kiel instig'o por plu'a stud'ad'o. Neces'as kon'i relativ'e bon'e c\u0302iu'j'n element'o'j'n de la problem'o. Tial est'us konven'e unu'ig'i kon'o'j'n kaj fort'o'j'n de plur'a'j fak'ul'o'j. Est'us ind'e, se tiel ni pov'us kontribu'i al klar'ig'o de la problem'o'j en la mil'jar'a kun'viv'ad'o de hebre'o'j kaj krist'an'o'j, kaj help'i al ili reciprok'e proksim'ig\u0302'i."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Mi sam'opini'as kun mi'a'j infan'o'j, kiu'j est'as 14- kaj 16-jar'a'j de'nask'a'j esperant'ist'o'j, ke tiu c\u0302i libr'et'o est'as \u201ec\u0302arm'a kaj geni'a\u201d kaj respektiv'e \u201eg\u0302eneral'e bon'a\u201d."}, {"text_idx": "#000058", "text": "G\u0302i tau\u0306g'as por lern'ig'i al 3- g\u0302is 6-jar'a'j infan'o'j la esperant'a'n alfabet'o'n kaj la nombr'o'j'n g\u0302is cent. Se oni mal'ferm'as la libr'o'n, vid'ebl'as mal'dekstr'e du tekst'o'j, rilat'ant'a'j al du liter'o'j: \u201eA est'as la unu'a liter'o de la alfabet'o; Alk'o atak'as angl'a'n au\u0306t'o'n\u201d (c\u0302u politik'e?) kaj simil'e por \u201eB\u201d; dekstr'e du bild'o'j, rilat'ant'a'j al tiu'j fraz'o'j. Post \u201eZ\u201d aper'as kant'o'tekst'o'j kun not'o'j. La bild'o'j est'as kolor'a'j."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Preter'vid'ant'e la fus\u0302'et'o'n sur pag\u0302'o 24, mi eg'e rekomend'as la libr'o'n al c\u0302iu'j ge'patr'o'j de ni'a'j de'nask'ul'o'j!"}, {"text_idx": "#000061", "text": "Por mend'i la recenz'it'a'n libr'o'n, vizit'u ni'a'n"}, {"text_idx": "#000062", "text": "C\u0302i tiu libr'o en'hav'as du'dek rakont'o'j'n/novel'o'j'n, el kiu'j plur'a'j est'as el'star'a'j, inter'ali'e la komik'a novel'o Kiel ni mort'ig'ad'is lepor'o'n por la antau\u0306'krist'nask'a vesper'mang\u0302'o kaj la tuj'sekv'a novel'o Kiel mi en'ir'is parnas'o'n. Kelk'a'j el ili est'as ankau\u0306 traf'e soci'kritik'cel'a'j, ekzempl'e, Kistehjo (tromp'ig\u0302'o per nigr'a'merkat'a ac\u0302et'o), Kiel kondut'as al ni kelk'a'j ofic'ist'o'j (burokrat'ism'o sovag\u0302'ig\u0302'int'a), kaj La telefon'o (burokrat'a mal'kompetent'o, kiam tem'as pri telefon'ripar'o'j). En'sum'e, rilat'e al si'a literatur'a kvalit'o, rakont'ar'o sukces'a, leg\u0302er'a, sed kelk'foj'e pens'ig'a, distr'a, neniam ted'a, salut'ind'a."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Ankau\u0306 la desegn'aj\u0302'o'j, ilustr'ant'a'j la rakont'o'j'n, amuz'as kaj pli'bel'ig'as la libr'o'n."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Oft'a mis'uz'ad'o de \u201ela\u201d. Mi sci'as, ke oft'e slav'o'j ne sci'as g\u0302ust'e uz'ad'i la artikol'o'n. Sed pli bon'e est'us, se ili sekv'us la konsil'o'n de Zamenhof, prefer'e g\u0302i'n ne uz'i, ol g\u0302i'n mis'uz'i."}, {"text_idx": "#000066", "text": "\u201eAl\u201d est'as oft'e mis'uz'at'a, kaj kelk'foj'e tio cerb'um'ig'as. Ekzempl'e, \u201eMi el'pus\u0302'is la pistol'et'o'n al Venc\u0302jo el la man'o kaj kapt'is g\u0302i'n en la aer'o\u201d, \u201eli uz'is la okaz'o'n kaj el'trink'is al la patr'o du'on'o'n de botel'o kun sorp'a likvor'o\u201d, \u201emi de'nov'e mal'ferm'is la skatol'eg'o'n, re'memor'ant'e al mi la pas'int'ec'o'n\u201d."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Ankau\u0306 kelk'a'j ali'a'j lingv'o'g\u0302en'aj\u0302'o'j el'star'as: \u201eTio ne est'os sen'pag'e\u201d, \u201esociet'o\u201d c\u0302iam anstatau\u0306 \u201esoci'o\u201d, \u201einter la pord'o star'is sekretari'in'o\u201d, \u201ebabil'ac\u0302'is la najbar'in'o inter la pord'o\u201d, \u201etiel dau\u0306r'ig'is la inter'konsil'ig\u0302'o\u201d (efektiv'e, plur'foj'a ne'cert'ec'o pri la ne'transitiv'ec'o de la verb'o \u201edau\u0306r'i\u201d), \u201efiks'e rigard'as arane'o'n de sen'mort'ec'o\u201d (signif'o?), \u201emi re'memor'ig\u0302'is pri kavalir'ec'o\u201d, c\u0302iam uz'ig\u0302'as \u201eplu'a\u201d anstatau\u0306 \u201epli'a\u201d."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Imag'u la bild'o'n: oni jug\u0302'as poet'o'n pro tio, ke li ne labor'as kiel dung'it'o; jug\u0302'ist'o sever'e demand'as li'n: \u201eKiu komisi'is al vi est'i poet'o?\u201d; kaj fin'e la jug\u0302'ist'ar'o verdikt'as kvin'jar'a'n ekzil'o'n kun pun'labor'o. \u201eNe, \u2013 dir'os la leg'ant'o. \u2013 Tio est'as au\u0306 prem'song\u0302'o au\u0306 mal'san'a fantazi'o au\u0306 mal'sprit'a el'pens'aj\u0302'o\u201d. Ho ve, kar'a leg'ant'o! Tio okaz'is en ni'a'j temp'o'j, nur antau\u0306 kvar'dek'o da jar'o'j, en la land'o, \u201ekie tiel liber'e spir'as la hom'o\u201d (cit'aj\u0302'o el la kant'o, kiu est'is kvazau\u0306 la du'a himn'o de tiu s\u0302tat'o). Tio okaz'is al est'ont'a Nobel-premi'it'o pri poezi'o."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Iosif Brodskij (1940-1996) nask'ig\u0302'is en Leningrado kaj komenc'is verk'i 16-jar'ag\u0302'a. La politik'o preskau\u0306 ne c\u0302e'est'is en li'a poezi'o. Sed li sent'is si'n liber'a hom'o, kaj tio manifest'ig\u0302'is en li'a'j verk'o'j. Tiu'n sent'o'n de liber'o la total'ism'a s\u0302tat'o ne pov'is al li pardon'i. La jun'a'n poet'o'n defend'is de arbitr'a jug\u0302'a persekut'o tia'j fam'ul'o'j, kiel la poet'in'o Anna Ah\u0302matova kaj profesor'o de literatur'scienc'o Jefim Etkind (post jar'dek'o organiz'ont'a debat'vesper'o'n pri Esperant'o en la leningrada pedagogi'a institut'o kaj pli mal'fru'e ek'persekut'at'a kaj el'land'ig'it'a pro amik'ec'o kun la disident'a verk'ist'o Aleksandro Solj\u0302enicin). Tio ne help'is. Tamen pro protest'o'j el ekster'land'o, post jar'o de ekzil'o Iosif Brodskij re'ven'as hejm'e'n en Leningrado."}, {"text_idx": "#000072", "text": "En 1972 li el'migr'as kaj ek'log\u0302'as en Uson'o. Li verk'as poezi'o'n kaj proz'o'n (en la rus'a kaj en la angl'a), instru'as literatur'o'n en universitat'o'j kaj mult'e vojag\u0302'as en la mond'o. C\u0302iu'jar'e li'a'j mal'jun'a'j ge'patr'o'j, jen unu jen ali'a, pet'as permes'o'n vizit'i si'a'n sol'a'n fil'o'n au\u0306 almenau\u0306 renkont'ig\u0302'i kun li en tri'a land'o, ekzempl'e, en la najbar'a kaj frat'a Pollando. Kaj c\u0302iu'foj'e la instanc'o'j de tiu \u201eplej hom-am'a s\u0302tat'o\u201d rifuz'as al ili. Ili mort'is sen re'vid'i si'a'n sol'a'n fil'o'n."}, {"text_idx": "#000074", "text": "En si'a Nobel-premi'a parol'ad'o, Iosif Brodskij pasi'e sub'strek'is, ke la lingv'o viv'as kaj evolu'as precip'e dank'e al la poezi'o. Lig'e kun tio, est'as interes'e not'i li'a'n rilat'o'n al du spec'o'j de trans'form'o'j de li'a'j poezi'aj\u0302'o'j. Kelk'a'j li'a'j jun'ag\u0302'a'j vers'aj\u0302'o'j est'is muzik'ig'it'a'j kaj prezent'at'a'j en bard'a'j koncert'o'j. Li rilat'is al tio toler'em'e. Foj'e li est'is invit'it'a al tia koncert'o de kon'at'a bard'o, sed li ne ven'is; demand'it'a pri la kau\u0306z'o, li esprim'is supoz'o'n, ke li pov'us bat'i la kap'o'n de la bard'o per gitar'o pro koler'o. Kaj jen pri ali'a spec'o de trans'form'o. En juli'o 1992 en Stokholmo Iosif Brodskij volont'e babil'is kun rus'a'j esperant'ist'o'j dum du hor'o'j kaj aprob'is aper'ig'o'n de si'a'j verk'o'j en esperant'a traduk'o, kio'n post'e efektiv'ig'is Mikael'o Brons\u0302tejn, precip'e per tiu c\u0302i prezent'at'a libr'o De neni'e kun am'o. Do la poet'o ne dub'is, ke Esperant'o ebl'ig'as produkt'i ne mal'pli bon'a'j'n traduk'o'j'n de poezi'o ol naci'a'j lingv'o'j."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Iosif Brodskij opini'is, ke \u201ela poezi'o est'as art'o metafizik'a lau\u0306'difin'e, c\u0302ar mem la material'o de tiu \u2013 la lingv'o \u2013 est'as metafizik'a\u201d. Nu, pro tio mi ne au\u0306dac'as koment'i li'a'j'n poem'o'j'n: mi est'as hom'o mal'proksim'a de metafizik'o, kiu ec\u0302 ne'bon'e sci'as, kio est'as tio. S\u0302at'ant'o'j de poezi'o leg'u kaj g\u0302u'u, c\u0302ar la esperant'ist'o'j est'as bon's\u0302anc'a'j hav'i tiu'n libr'o'n en fid'ind'a'j kaj flu'a'j traduk'o'j."}, {"text_idx": "#000076", "text": "La libr'o en'ten'as 37 poezi'aj\u0302'o'j'n kaj unu proz'aj\u0302'o'n. De tiu proz'aj\u0302'o \u201eEn c\u0302ambr'o kaj du'on'o\u201d mi konsil'as komenc'i leg'ad'o'n. En g\u0302i tem'as pri la ge'patr'o'j de la poet'o kaj, kompren'ebl'e, ankau\u0306 pri li'a'j infan'ec'o kaj jun'ec'o. Por mi, sam'ag\u0302'ul'o kaj sam'land'an'o de Iosif Brodskij, c\u0302io en g\u0302i est'as klar'a kaj kutim'a. Sed por ali'land'an'o'j kaj mal'pli'ag\u0302'ul'o'j, la pri'skrib'it'a viv'o pov'as s\u0302ajn'i ne'kred'ebl'a fantasmagori'o."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Post'e tra'leg'u la iom long'a'n poem'o'n \u201eDedic\u0302'it'a al Jalt'o\u201d, kiu est'as detektiv'a histori'o, konsist'ant'a el protokol'o'j de polic'a enket'ad'o. Kaj post'e trans'ir'u al pli abstrakt'a'j verk'o'j."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Kaj por ekzempl'i pri la poezi'o de Iosif Brodskij, jen mal'grand'a kaj (ne'kutim'e) simpl'a vers'aj\u0302'o, kiu'n verk'is 22-jar'ul'o."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Ni re'e viv'as-log\u0302'as apud golf'o, kaj super ni nub'ar'o preter'flos'as, kaj blek'as la modern'a Vezuvi'o, kaj polv'o mal'lev'ig\u0302'as sur strat'et'o'j'n, kaj vitr'o'j de l' strat'et'o'j grinc'e tint'as. Kaj iam ankau\u0306 ni'n la cindr'o kovr'os."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Mi tre dezir'us je c\u0302i-povr'a hor' al urb'o'rand' per tram'o ven'i, vi'a'n en'ir'i hejm'o'n, kaj se post jar'cent'o'j tac\u0302ment' el'fos'i ven'os vi'a'n urb'o'n, dezir'as mi, ke oni trov'u mi'n rest'int'a'n c\u0302iam en brak'um'o'j vi'a'j, kovr'it'a'n per la nov'a brul'a cindr'."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Trov'u en la libr'o kelk'a'j'n fot'o'j'n, inter ili tiu'j'n, kie la Nobel-premi'it'o Iosif Brodskij leg'as si'a'j'n poem'o'j'n por esperant'ist'o'j."}, {"text_idx": "#000083", "text": "La person'o'j, kiu'j kandidat'ig\u0302'as al la Akademi'o de Esperant'o, dev'as deklar'i si'a'n fidel'ec'o'n al la Fundament'o de Esperant'o. C\u0302iu esperant'ist'o sci'as pri la ekzist'o de tiu \u201eBibli'o\u201d de Esperant'o. Sed kiu en ni'a temp'o leg'as g\u0302i'n? Nu, mi leg'is la Fundament'o'n pli ol unu'foj'e, precip'e por serc\u0302'i en g\u0302i (kaj en ali'a'j zamenhof'aj\u0302'o'j - la Du'a libr'o, sekv'ant'a'j lern'o'libr'o'j, Proverb'ar'o ...) traf'a'j'n fraz'o'j'n por ekzerc'o'j en mi'a'j lern'o'libr'o'j. Mi dir'u, ke leg'ad'o de zamenhofaj verk'o'j montr'ig\u0302'is afer'o mult'e pli fascin'a, ol tio pov'as s\u0302ajn'i."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Sed jen trov'ig\u0302'is person'o, kiu decid'is, ke la Fundament'o de Esperant'o ankau\u0306 hodiau\u0306 pov'as serv'i kiel spec'o de inform'o'libr'o kaj ec\u0302 lern'o'libr'o de Esperant'o. Li est'as pariz'an'o Marc Bavant [mark bava\u0301n], kiu okup'ig\u0302'as sufic\u0302'e mult'e pri leksikografi'o kaj instru'ad'o de Esperant'o."}, {"text_idx": "#000085", "text": "El kvar part'o'j de la Fundament'o de Esperant'o li pren'is nur la \u201eFundament'a'n Gramatik'o'n\u201d kaj \u201eEkzerc'ar'o'n\u201d (tiu'n last'a'n kun vort'list'o'j kun traduk'o'j en la franc'a'n kaj rus'a'n lingv'o'j'n). Al la \u201ekanonik'a\u201d tekst'o li al'don'is korekt'it'a'j'n traduk'o'j'n, kiu'j'n iam far'is la Akademi'o de Esperant'o, kaj si'a'j'n grand'nombr'a'j'n subtil'a'j'n koment'o'j'n kaj not'o'j'n, kiu'j est'as facil'e disting'ebl'a'j de la \u201ekanonik'a\u201d tekst'o per tip'o'grafi'a'j rimed'o'j. Tiu'j koment'o'j kaj not'o'j prezent'as interes'o'n ec\u0302 por la plej spert'a'j lingv'an'o'j. Komput'il'a pri'labor'o de la Fundament'o permes'is al li trov'i en g\u0302i teknik'a'j'n ne'koher'aj\u0302'o'j'n, apenau\u0306 rimark'ebl'a'j'n por la okul'o'j."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Kio'n ni hav'as rezult'e? Modern'a'n, fid'ind'a'n kaj tre interes'a'n leg'aj\u0302'o'n por person'o'j lingv'em'a'j, kiu'j s\u0302at'us kon'at'ig\u0302'i kun la real'a Esperant'o per g\u0302i'a sintez'it'a pri'skrib'o, sed ne per doz'it'a'j klar'ig'o'j, lern'o'tekst'o'j pri c\u0302iu'tag'a'j tem'o'j kaj ekzerc'o'j. Tia'j hom'o'j est'as pli mult'a'j, ol oni pov'as supoz'i. Rest'as envi'i al franc'lingv'an'o'j: nur ili pov'as g\u0302u'i tiu'n libr'o'n, c\u0302ar g\u0302i est'as verk'it'a en la franc'a lingv'o."}, {"text_idx": "#000087", "text": "La libr'o est'as tiel net'e tip'o'grafi'e arang\u0302'it'a kaj pres'it'a, ke est'as agrabl'e ten'i g\u0302i'n en la man'o'j."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Mal'nov'a bibli'a epizod'o en modern'a'j vest'o'j"}, {"text_idx": "#000090", "text": "La Bibli'o, pro histori'a'j kau\u0306z'o'j, en la eu\u0306rop'a kultur'o est'as konstant'a font'o de tem'o'j por la art'o, inkluziv'e beletr'o'n. Cert'e, divers'a'j epizod'o'j el tiu konglomerat'o de divers'temp'a'j libr'o'j est'as ne egal'e al'log'a'j por verk'ist'o'j, kaj kelk'a'j, pro strec\u0302'a aventur'ec'o, est'as uz'at'a'j tre oft'e. Al tiu'j, cert'e, aparten'as la histori'o pri Jozefo, kiu el am'at'a fil'o de si'a patr'o en sovag\u0302'a pas\u0302t'ist'a trib'o pro malic'o de si'a'j frat'o'j far'ig\u0302'is sklav'o, post'e prizon'ul'o, kaj post'e \u2013 c\u0302ef'ministr'o kaj despot'o de la plej civiliz'it'a land'o de si'a temp'o; li, tamen, hav'is tia'n grand'anim'ec'o'n, ke pardon'is si'a'j'n mal'bon'a'j'n frat'o'j'n kaj ven'ig'is si'a'n trib'o'n al Egipti'o, kie g\u0302i post'e log\u0302'is dum kvar'cent jar'o'j. Tiu ne'el'c\u0302erp'ebl'a, real'ism'e verk'it'a font'o por roman'o'j far'ig\u0302'is ankau\u0306 inspir'il'o por la c\u0302eh\u0302'a reg\u0302isor'o kaj esperant'a dram'verk'ist'o Valdemar Vinar\u030c [vinars\u0302] (1918-1981), verk'int'a la novel'o'n La skandal'o pri Jozefo."}, {"text_idx": "#000091", "text": "En la centr'o de la novel'o est'as la \u201eskandal'a\u201d epizod'o el la viv'o de Jozefo, kiam li, est'ant'e sklav'o de Potifar, far'ig\u0302'is objekt'o de seks'atenc'o far'e de ties edz'in'o, rifuz'is kun s\u0302i kun'kus\u0302'i kaj est'is veng\u0302'e mem akuz'it'a de la mal'c\u0302ast'ul'in'o pri seks'atenc'o. La ceter'a'j part'o'j de li'a viv'o est'as menci'at'a'j nur skiz'e au\u0306 tut'e ne. La tut'a novel'o konsist'as el kvin apart'a'j monolog'o'j, kie la part'o'pren'ant'o'j kaj flank'a'j observ'ant'o'j de la event'o prezent'as si'a'j'n divers'a'j'n opini'o'j'n pri la okaz'int'aj\u0302'o \u2013 negr'a sklav'in'o el la dom'o de Potifar, la Potifar-edz'in'o, Jozefo, Potifar kaj gvardi'an'o. Tiu'j vid'punkt'o'j dev'as suplement'i unu la ali'a'n kaj prezent'i si'a'spec'a'n \u201estereo'skopi'a'n\u201d bild'o'n de la afer'o kaj soci'a medi'o c\u0302irkau\u0306 g\u0302i. La rimed'o mal'nov'a, sed, se lert'e aplik'at'a, traf'a. Kaj la au\u0306tor'o hav'is c\u0302iu'j'n premis'o'j'n por sukces'e prezent'i la nov'a'n rigard'o'n al la 3500-jar'a tem'o: ric\u0302'a lingv'aj\u0302'o, bon'a posed'o de stil'a vari'ec'o, ebl'ig'ant'a per vort'karakteriz'o prezent'i hom'karakter'o'j'n kaj soci'a'j'n inter'rilat'o'j'n. Mult'e kontribu'as al la sukces'o bel'a dram'ec'a prezent'o de la afer'o'j, de'ven'ant'a el la teatr'a spert'o de la au\u0306tor'o. Ver'e viv'ec'a'j est'as motiv'o'j de la ag'o'j de la protagonist'o'j, ec\u0302 inkluziv'e ateism'em'a'j'n medit'o'j'n de Jozefo (en la Bibli'o io simil'a ja trov'ebl'as). G\u0302eneral'e, prezent'o de antikv'a'j hom'o'j en iom modern'ig'it'a aspekt'o est'as bon'a afer'o kaj help'as pli bon'e imag'i la font'o'j'n de la modern'a civiliz'o. Sed \u2013 est'as kelk'a'j sed-oj."}, {"text_idx": "#000092", "text": "La verk'o ja est'as histori'a, kaj neni'o tiel fus\u0302'as tiu'g\u0302enr'a'j'n beletr'aj\u0302'o'j'n kiel anakronism'o'j. Por evit'i ili'n, la au\u0306tor'o nepr'e dev'as lau\u0306'ebl'e plen'e kon'at'ig\u0302'i kun la epok'o. Vinar\u030c tio'n far'is ne'sufic\u0302'e \u2013 do, en la verk'o trov'ig\u0302'as rid'ind'a'j anakronism'o'j. Ekzempl'e, egipta nobel'o neniu'okaz'e pov'us mort'ig'i kat'o'n, tiom pli pretekst'e, ke de g\u0302i pov'as font'i mal'san'o'j \u2013 la kat'o'j en Egipti'o ja est'is sankt'a'j ador'at'a'j best'o'j, kaj koncept'o, ke iu best'o pov'as est'i mal'san'port'ant'o simpl'e tiu'temp'e ne ekzist'is. Kompar'o de vir'in'a mam'o kun kugl'o est'as bel'a, sed c\u0302u kugl'o'j pov'is ekzist'i en la 17a jar'cent'o antau\u0306 ni'a era'o? Strang'e son'as en la bus\u0302'o de Jozefo la termin'o libid'o. Plus la au\u0306tor'o ne interes'ig\u0302'is pri histori'a'j kau\u0306z'o'j de la bril'a karier'o de Jozefo, ver'e strang'a en Egipti'o por fremd'a barbar'o: g\u0302i klar'ig'ebl'as per tio, ke tiu'temp'e la land'o'n okup'is kaj reg'is hiksos'o'j, gent'o mem \u201ebarbar'a\u201d kaj parenc'a al hebre'o'j. Tial histori'e ne'korekt'e son'as la monolog'o de la gvardi'an'o. C\u0302iu'j tiu'j mal'atent'aj\u0302'o'j de la au\u0306tor'o grav'e mal'alt'ig'as la rezult'a'n nivel'o'n de la novel'o, kiu ali'okaz'e pov'us est'i mult'e pli rimark'ind'a."}, {"text_idx": "#000093", "text": "La libr'o est'as luks'e el'don'it'a: la kovr'il'o dur'as kaj bel'as, la paper'o blank'as kaj est'as uz'at'a sen's\u0302par'e (kelk'a'j pag\u0302'o'j ec\u0302 sen'tekst'as); g\u0302i est'as ilustr'it'a de special'e far'it'a'j por la tekst'o desegn'aj\u0302'o'j de Vadim Vacha. Poli'grafi'e bon'a'j libr'o'j ne oft'as en Esperant'o, tial neces'as gratul'i la el'don'ej'o'n Kava-Pech."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Tiu c\u0302i \u201efacil'a rakont'o\u201d de Johansson sukces'as, kiel kutim'e c\u0302e li, vest'i al'log'a'n intrig'o'n en facil'a'j'n vort'o'j'n. Mi'a'n recenz'o'n pri la lingv'a flank'o mi pov'as prezent'i per sam'e facil'a'j vort'o'j: la libr'o est'as bon'a kaj uz'ind'a por lern'ant'o'j kaj lern'ig'ant'o'j. Kiel rakont'o, tamen, la tekst'o postul'as pli atent'a'n leg'o'n."}, {"text_idx": "#000097", "text": "La intrig'o komenc'ig\u0302'as per ne'cert'o; la c\u0302ef'rol'ant'in'o i'o'n far'as en la mez'o por redukt'i la propr'a'n ne'decid'em'o'n; fin'e ni kaj s\u0302i de'nov'e sid'as en mal'cert'a stat'o, pens'ig'a kaj kresk'ig'a. Lingv'e spert'a leg'ant'o pov'as util'ig'i la libr'o'n por akr'ig'i la kompren'a'j'n kaj s\u0302at'a'j'n kling'o'j'n de si'a estetik'o. La intrig'o inter'plekt'as Svedi'o'n kaj Germanion, kaj (lau\u0306 mi, tut'e bon'ven'e kaj normal'e) ne el'spez'as s\u0302vit'o'n por ating'i neu\u0306tral'a'n prezent'o'n, kiu vid'ebl'e invit'us ali'region'a'n leg'ant'o'n en kompren'o'n de la kultur'a kaj mor'a fon'o komun'a inter tiu'j du land'o'j."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Ne nur la lingv'o est'u facil'a, sed ankau\u0306 la rilat'o'j, kiu'j'n oni relief'ig'as kaj fort'ig'as. \u201eKlient'o'j, ne pov'ant'a'j en'ir'i tiu'n c\u0302i rakont'a'n mond'o'n, sen'dub'e postul'os ali'spec'a'j'n libr'o'j'n, kaj ebl'e verk'os ili'n mem\u201d, dir'os al si la nun'a'j c\u0302ef'komun'um'an'o'j, kiu'j sent'as si'n hejm'e en la ekzist'ant'a esperant'a Eu\u0306rop'o."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Mi g\u0302eneral'e konsent'as kun tiu kutim'a opini'o, kaj mi sen'rezerv'e pri'jes'as la rajt'o'n de la tip'a'j esperant'ist'o'j verk'i unu por la ali'a'j. Tamen est'us, lau\u0306 mi, fenomen'e interes'a ag'o, kaj atut'a, kompar'e kun la naci'lingv'a'j mal'aventur'o'j, se iu libr'ej'o esperant'a anonc'us konkurs'o'n pri verk'ad'o de (eventual'e \u201efacil'a\u201d) fikci'o kun jen'a'j kriteri'o'j. Konkurs'e verk'u nur blank'a'j esperant'ist'o'j el la eu\u0306rop'id'a'j land'o'j. Jug\u0302'u nur leg'ant'o'j de islam'a kaj afrik'a kultur'a'j fon'o'j (not'u mi'a'n las'o'n de neu\u0306tral'a spac'o, ni'a'j ne'islam'a'j azi'an'o'j, kiu'j en tia konkurs'o rol'u nek verk'e nek jug\u0302'e; ebl'e el tiu kategori'o aper'u la konkurs'ant'o'j!). Oni verk'u por emfaz'e ne'eu\u0306rop'a leg'ont'ar'o. Ebl'e ec\u0302 ni'a'j eu\u0306rop'an'o'j si'n vid'os lau\u0306 nov'a manier'o, prov'ant'e si'n rigard'i tra ali'ul'a'j okul'o'j kaj el'met'ant'e si'a'j'n verk'o'j'n al tia jug\u0302'leg'o. Long'e ni pet'is unu de la ali'a lingv'a'n re'rigard'ad'o'n. Est'us interes'e invit'i ankau\u0306 la kultur'a'n re'sent'ad'o'n."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Tondr'ul'o \u2013 mont'eg'o de la And'o'j"}, {"text_idx": "#000101", "text": "\u201eTondr'ul'o\u201d (hispan'e: Tronador) ricev'is tiu'n nom'o'n rezult'e de la glaci'a'j lavang'o'j, kiu'j de'ig\u0302'as kun impon'a bru'eg'o de g\u0302i'a'j mont'krut'aj\u0302'o'j. Dum antau\u0306'a'j jar'cent'o'j indig\u0302en'a'j najbar'o'j de la mont'eg'o asert'is, ke demon'o en'e de la and'a masiv'o avert'is tiel pri la al'ven'o de fremd'ul'o'j. C\u0302ar c\u0302e la pied'o de Tondr'ul'o situ'as Pas'o de Vuriloches [pas'o de vuriloc\u0302es], tra'pas'ej'o, kiu konduk'as tra la mont'ar'a c\u0302en'o. Tie, en roj'o, s\u0302pruc'as varm'font'o'j, kie nun kamp'ar'an'o'j kaj mal'oft'a'j pied'ir'ant'a'j turist'o'j g\u0302u'ant'e ban'as si'n. Indi'an'o'j kaj blank'a'j fremd'ul'o'j, plej'part'e miks'ras'ul'o'j, log\u0302'as nun'temp'e pac'e sur la argentina kaj c\u0302ilia dekliv'o'j de la esting'ig\u0302'int'a vulkan'o."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Not'ind'e est'as, ke membr'o'j de And'a Klub'o Bariloche [bariloc\u0302e] konstru'is antau\u0306 pli ol ses jar'dek'o'j rifug\u0302'ej'o'n, erar'e kelk'a'j'n metr'o'j'n trans la inter'naci'a lim'o, sur c\u0302ilia teritori'o. Ne sen iom da fier'o klub'an'o'j rakont'as g\u0302is hodiau\u0306, ke tiu'manier'e oni est'ig'is inter'naci'a'n konflikt'o'n. Sed oni'dir'e la problem'o sag\u0302'e est'is solv'it'a. Oni donac'is la rifug\u0302'ej'o'n al C\u0302ilia And'a Klub'o kaj tiu last'a lu'don'is g\u0302i'n kontrau\u0306 et'a simbol'a prez'o al la konstru'int'o'j. G\u0302is hodiau\u0306, supr'e'n'ir'ant'e la mont'eg'o'n de la argentina Pamp'a Lind'a (Bel'et'a Herb'ej'o) al la unu'a kaban'et'o, konstru'it'a en 1938, oni en'ir'as kaj el'ir'as c\u0302ili'an teritori'o'n. La du'a'n rifug\u0302'ej'o'n, post'e konstru'it'a'n, oni star'ig'is tamen sur argentina teritori'o."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Kvankam Tondr'ul'o ne hav'as la plej alt'a'n pint'o'n en la argentina Patagoni'o, tamen tre ver's\u0302ajn'as, ke g\u0302i est'as la plej bon'e kon'at'a al turist'o'j, almenau\u0306 ties pied'o, kaj la pint'o (3554 m) \u2013 nur al alp'ism'a'j spert'ul'o'j. Dum la somer'a sezon'o (januar'o kaj februar'o) cent'o'j, ec\u0302 mil'o'j da turist'o'j al'ven'as bus'e, au\u0306t'e al Pamp'a Lind'a kaj de tie al la Nigr'a Glac\u0302er'o, kies glaci'o est'as kovr'it'a de nigr'a'j cindr'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Proksim'e al tiu lok'o oni vid'as alt'a'n akv'o'fal'o'n, kiu font'as el glac\u0302er'o, est'ig'ant'a la river'o'n Mans'o (Mal'sovag\u0302'ul'o). Spit'e al tiu nom'o g\u0302i est'as unu el la plej sovag\u0302'a'j kaj kapric'em'a'j river'o'j en la sud'o de Latin-Amerik'o. Direkt'ant'e si'n komenc'e orient'e'n, g\u0302i s\u0302ajn'ig'as streb'i al Atlantik'a Ocean'o. Sed en lag'o Mascardi [maskardi] g\u0302i si'n turn'as sud'e'n, kaj post'e, s\u0302ang\u0302'ant'e si'a'n flu'o'n, okcident'e'n, kaj en'flu'as la river'o'n Puelo kaj kun ties akv'o'j post'e Pacifik'a'n Ocean'o'n."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Tamen Mans'o est'as nur unu el la roj'o'j kaj river'o'j, kiu'j font'as el tiu neg\u0302'kovr'it'a mont'ar'a masiv'o de tri pint'o'j. La c\u0302ef'a pint'o, kiu'n la indig\u0302en'o'j nom'is An'o'n, sign'as la land'lim'o'n inter Argentino kaj C\u0302ilio. Unu el la du mal'pli alt'a'j pint'o'j situ'as en Argentino, kaj la ali'a en C\u0302ilio. Ambau\u0306 est'as iom'et'e pli al'ir'ebl'a'j ol la c\u0302ef'a pint'o. Sep glac\u0302er'o'j kiras'as la ne-aktiv'a'n vulkan'o'n, kies vulkan'ec'o vid'ebl'ig\u0302'as en cindr'aj\u0302'o'j, s\u0302ton'o'j kaj tre mal'oft'e oni pov'as ec\u0302 percept'i sulfur'a'j'n odor'o'j'n."}, {"text_idx": "#000106", "text": "En januar'o 1934 Claussen [klausen], Meiling [majling] kaj Neumayer [nojmaja] (ambau\u0306 last'a'j est'is fond'int'o'j de And'a Klub'o Bariloche) intenc'is sur'grimp'i la ankorau\u0306 ne-konker'it'a'n mont'eg'o'n. Van'e Claussen atend'is la du kun'ul'o'j'n en bivak'o. Profit'ant'e la bel'a'n veter'o'n, kiu ne oft'as en tiu region'o, li komenc'is sol'a la supr'e'n'ir'o'n. Je ek'nokt'ig\u0302'o li sukces'is sur'pas\u0302'i la supr'o'n, kie li pas'ig'is mal'komfort'a'n nokt'o'n. La sam'a'n somer'o'n du ital'o'j, Matteoda kaj Durando, klopod'is supr'e'n'ir'i la mont'eg'o'n de la c\u0302ilia flank'o. Sed ili mal'aper'is kaj oni post'e ne trov'is la kadavr'o'j'n. Post ili, ali'a'j alp'ist'o'j mort'is tie pro la sovag\u0302'a'j patagoni'a'j vent'eg'o'j, glac\u0302er'a'j fend'o'j kaj subit'a'j veter's\u0302ang\u0302'ig\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Tri'dek'jar'a vir'o log\u0302'as sol'a, en mal'nov'a dom'o. Li'n serv'as \u201eold'a\u201d serv'ist'in'o, preskau\u0306 la unu'nur'a c\u0302iu'tag'e renkont'at'a person'o en li'a viv'o. La dom'o ne nur est'as mal'nov'a, g\u0302i est'as mal'modern'a. En g\u0302i mank'as modern'aj\u0302'o'j: neni'a radi'o'aparat'o, neni'a televid'il'o, ec\u0302 ne telefon'o trov'ig\u0302'as tie. La vir'o ne est'as ric\u0302'a, sed li viv'as per la \u201epok'a mon'o\u201d post'las'it'a al li de li'a'j ge'patr'o'j. Li'a'n nom'o'n ni neniam ek'kon'as. Li est'as nur \u201ela vir'o\u201d, au\u0306 kelk'foj'e \u201ela bapt'o'patr'o\u201d."}, {"text_idx": "#000109", "text": "C\u0302i tiu vir'o est'as la fianc\u0302'o de vir'in'o nom'it'a Izabel'a \u2013 unu el la nur du person'o'j en la roman'o, kiu'j hav'as nom'o'n. S\u0302i est'is iam al'log'a al la vir'o, sed ne plu. Nun li ne kompren'as, kial li iam trov'is s\u0302i'n bel'a, plezur'ig'a. Kontrau\u0306'e, li nun abomen'as s\u0302i'n, trov'as s\u0302i'n nau\u0306z'a; s\u0302i'a seks'ec'o, s\u0302i'a amor'em'o for'pel'as li'n."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Dau\u0306r'e log\u0302'as kun li li'a dek'unu'jar'a bapt'o'fil'in'o, Terez'a \u2013 la ali'a person'o kun nom'o en c\u0302i tiu roman'o."}, {"text_idx": "#000111", "text": "La vir'o est'as, almenau\u0306 lau\u0306's\u0302ajn'e, tre kler'a. Li mem opini'as si'n geni'a, la sol'a sag\u0302'ul'o en la mond'o, la sol'a ver'a sci'ant'o. Li cert'as, ke konvenci'a eduk'ad'o pere'ig'as la anim'o'n, kaj sen anim'o, kia est'as hom'o?"}, {"text_idx": "#000112", "text": "Tial la dek'unu'jar'a bapt'o'fil'in'o obsed'e al'log'eg'as li'n. S\u0302i est'as ankorau\u0306 tre jun'a, ankorau\u0306 ne seks'matur'a, mal'amor'a, sen'afekt'a. Kvankam s\u0302i est'as student'o en lern'ej'o, s\u0302i'a anim'o ankorau\u0306 est'as pur'a, ankorau\u0306 ne pere'is. Ankorau\u0306 ebl'as re'eduk'i s\u0302i'n, turn'i s\u0302i'a'n anim'o'n al la bon'o, la ver'o, la bel'o. C\u0302ar s\u0302i est'as ankorau\u0306 ne seks'matur'a, ankorau\u0306 seks'e pur'e naiv'a, plen'e natur'a, s\u0302i est'as anim'e pur'a. Kompren'ebl'e, ne dau\u0306r'os tiu stat'o etern'e. Post kelk'a'j jar'o'j komenc'os kresk'i s\u0302i'a'j mam'o'j, s\u0302i'a vulv'o pli'grand'ig\u0302'os, s\u0302i'a'j hormon'o'j ek'aktiv'os, s\u0302i komenc'os sent'i seks'ard'o'n, s\u0302i mond'um'ig\u0302'os, far'ig\u0302'os ident'a kun la sen'nombr'a kvant'o da ali'a'j in'o'j en la mond'o. Do nepr'e neces'as kapt'i la nun'a'n moment'o'n, ne las'i g\u0302i'n for'glit'i. Nun plu ebl'as s\u0302i'n kaj s\u0302i'a'n anim'o'n modl'i. Sed g\u0302is kiam?"}, {"text_idx": "#000113", "text": "Terez'a, la bapt'o'fil'in'o, est'as tre felic\u0302'a en li'a dom'o. S\u0302i kaj li'a fianc\u0302'in'o ne amik'as. Nu, tiom pli mal'bon'e por la fianc\u0302'in'o. La fianc\u0302'in'o ne plu interes'as li'n, s\u0302i est'as for'dispon'ebl'a. Kun iom da mal'facil'o li sukces'as permanent'e for'pel'i s\u0302i'n. Ankau\u0306 la old'a serv'ist'in'o kaj la infan'o ne ver'e inter'amik'as. \u201eLa old'a\u201d (li'a pens'nom'o por la serv'ist'in'o) suspekt'em'as pri li'a rilat'ad'o kun la infan'o, opini'as g\u0302i'n kontrau\u0306'natur'a, jes, ec\u0302 mal'natur'a. Jam de mult'a'j jar'o'j s\u0302i serv'as li'n, est'as preskau\u0306 li'a sol'a kontakt'o kun la ekster'a mond'o, est'os mal'facil'e pensi'ig'i s\u0302i'n \u2013 sed ne mal'ebl'e. Kaj sen'dub'e ebl'os trejn'i la infan'o'n por anstatau\u0306'i s\u0302i'n. La infan'o lern'os kuir'i por li, lav'i por li, flik'i por li, montr'i si'a'n nud'a'n korp'o'n al li, las'i li'n ... las'i li'n far'i kio'n? Li ne est'as tut'e cert'a pri tio."}, {"text_idx": "#000114", "text": "La fianc\u0302'in'o nud'a nun ne plu interes'as li'n. S\u0302i'a seks'vek'a figur'o nau\u0306z'as li'n. Kiel li iam toler'is met'i si'a'n il'o'n en s\u0302i'n? Nekredebas. Li'n interes'as nur la nud'a bapt'o'fil'in'o, nur s\u0302i."}, {"text_idx": "#000115", "text": "C\u0302iu'nokt'e, post s\u0302i'a'j en'lit'ig\u0302'o kaj en'dorm'ig\u0302'o (au\u0306 c\u0302u?) li etend'as si'n apud s\u0302i (post'e, sur s\u0302i'n), kaj rigard'as s\u0302i'a'n korp'o'n \u2013 intern'e de la pij\u0302am'o, mal'buton'int'e la pij\u0302am'o'c\u0302emiz'o'n, de'pus\u0302'int'e la pij\u0302am'o'pantalon'o'n \u2013 kaj iom post iom, dum for'pas'as la tag'nokt'o'j, li ankau\u0306 kares'as s\u0302i'a'n korp'o'n. Li'n mult'e plezur'ig'as rigard'i kaj kares'i s\u0302i'a'n ne'matur'a'n korp'o'n, al kiu mank'as c\u0302iu seks'um'indik'o. Ankau\u0306 tus\u0302'ad'i s\u0302i'a'j'n plej intim'a'j'n part'o'j'n plezur'ig'as li'n. Dum s\u0302i dorm'as, kompren'ebl'e. Sed fin'e evident'ig\u0302'as, ke s\u0302i ne dorm'as, nur s\u0302ajn'ig'as dorm'i, mult'e plezur'ig\u0302'as pro li'a intim'ag'ad'o. Kvankam nur mal'rapid'e, s\u0302i kutim'ig\u0302'as sen'hont'e sen'vest'ig'i si'n antau\u0306 li."}, {"text_idx": "#000116", "text": "La ceter'a mond'o neni'o'n sci'as pri c\u0302io c\u0302i, sed g\u0302i suspekt'em'as. Filistr'a'j suspekt'em'ul'o'j, kiu'j ne agnosk'as la pur'ec'o'n de s\u0302i'a korp'o, de li'a'j intenc'o'j, de li'a ag'ad'o, de ili'a kun'plezur'ad'o. Al li tiu'j ul'o'j ne grav'as. Ankau\u0306 al Terez'a ili ne grav'u."}, {"text_idx": "#000117", "text": "La infan'o sen'protest'e, sen'rezerv'e, akcept'as li'a'n dezir'o'n monopol'i s\u0302i'n anim'e kaj korp'e. S\u0302i volont'e c\u0302es'ig'as c\u0302i'a'n lud'ad'o'n kun ali'a'j infan'o'j, c\u0302i'a'n for'ir'o'n el la hejm'o (escept'e de la lecion'o'j en la lern'ej'o, kiu'j'n li ankorau\u0306 ne kurag\u0302'as mal'permes'i por s\u0302i). S\u0302i far'ig\u0302'as amik'o nur de li mem, kon'at'o nur de li mem, viv'as sol'e por li, kaj li por s\u0302i. Ne nur metafor'e, sed pli kaj pli real'e."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Je li'a nask'o'tag'o s\u0302i don'as al li portret'o'n de s\u0302i kun li. Sakr'e! Kiu'n vir'o'n s\u0302i kontakt'is por pentr'ig'i tio'n? Sed trankvil'ig\u0302'u, li trov'as la art'ist'o'n, kaj kiel li mem, ankau\u0306 la art'ist'o nur vol'as honor'i la unik'a'n \u201einocent'o'n\u201d de Terez'a. Jes, li ec\u0302 honor'as la motiv'o'j'n kaj cel'o'j'n de la \u201ebapt'o'patr'o\u201d."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Dang\u0302er'o montr'ig\u0302'as. Kuz'o de Terez'a al'ven'as, minac'as for'pren'i s\u0302i'n, suspekt'as li'a'n unik'a'n virt'o'n, li'a'n sublim'a'n \u201esen'pek'a'n\u201d korp'am'o'n al la bapt'o'fil'in'o. Ankau\u0306 Terez'a tim'as la ebl'o'n, ke s\u0302i est'os pren'it'a for de si'a sol'a am'at'o. S\u0302i ec\u0302 pret'as mort'i, anstatau\u0306'e."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Li kun Terez'a ir'as al la mar'bord'o. Ili kun'e nag\u0302'os, inter kaj en la alt'a'j ond'o'j. Antau\u0306 ol nag\u0302'i, li la unu'a'n foj'o'n s\u0302ov'as si'a'n il'o'n inter s\u0302i'a'j'n femur'o'j'n, en s\u0302i'n. S\u0302i ne protest'as, evident'e g\u0302u'as. La dek'unu'jar'ul'in'o mal'nau\u0306z'at'e spert'as li'n."}, {"text_idx": "#000121", "text": "Dum s\u0302i nag\u0302'as, la akv'o'j kapt'as Terez'a'n, s\u0302i dron'as. La vir'o sen'esper'e klopod'as sav'i s\u0302i'n, mem preskau\u0306 dron'as."}, {"text_idx": "#000123", "text": "Sed la vir'o kondamn'as si'n, ke li las'is s\u0302i'n mort'i, tuj post tiu moment'o, kiam ili anim'e kiel korp'e unu'ig\u0302'is. Li dron'ig'as si'n. Nur la pentr'ist'o rest'as konsci'a pri la \u201epur'a inocent'o\u201d de la vir'o kaj la infan'o dek'unu'jar'a."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Lau\u0306 la libr'o, la au\u0306tor'o mem difin'as si'a'n verk'o'n \u201eoriginal'a am-rakont'o inter 30-jar'a vir'o kaj 11-jar'a knab'in'et'o ... konform'ist'o'j kaj idiot'o'j opini'os g\u0302i'n anormal'a fi'am'o \u2013 ec\u0302 se mi ten'is mi'n sufic\u0302'e konform'ist'a en'e de la hetero'seks'a kamp'o!\u201d."}, {"text_idx": "#000125", "text": "La stil'o de la roman'et'o (c\u0302u? au\u0306 ebl'e novel'eg'o) est'as tre bon'a, la traduk'o klar'a kaj bon'e polur'it'a, la pres'pret'ig'o simpl'a sed bon'aspekt'a."}, {"text_idx": "#000126", "text": "C\u0302u la libr'o est'as, do, detal'a kaj zorg'e verk'it'a rakont'o pri \u201eanormal'a fi'am'o\u201d? Supoz'ebl'e mi'a tre ekzakt'a resum'o c\u0302i-supr'a kred'ig'as tio'n."}, {"text_idx": "#000127", "text": "Au\u0306, c\u0302u, kiel dir'as la mal'antau\u0306'a kovr'o'pag\u0302'o, ni trov'as, ke antau\u0306 ni est'as \u201enostalgi'e kor'tus\u0302'a roman'et'o\u201d? Kiel profesi'a psikolog'o, mi ne mir'as ankau\u0306 pri tia re'ag'o."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Au\u0306 c\u0302u ec\u0302 tem'as pri fantazi'o, verk'it'a sur'baz'e de la kelt'a mit'ologi'o (ankau\u0306 tia'n interpret'o'n propon'as la pri'skrib'o pres'it'a sur la mal'antau\u0306'a kovr'o'pag\u0302'o)?"}, {"text_idx": "#000130", "text": "C\u0302iu'okaz'e, si'a'spec'e tem'as pri literatur'a gem'o. G\u0302i'a literatur'a kvalit'o mal'ebl'ig'as, mi'a'opini'e, la epitet'o'n \u201epornografi'a\u201d; kiu serc\u0302'as pornografi'aj\u0302'o'n, tiu serc\u0302'u en ali'a verk'o. Ke la verk'o ven'is el la plum'o de kontrau\u0306'kultur'em'a ekstrem'ist'o eu\u0306sk'a, nu, tio nur indik'as, ke literatur'a'j trezor'o'j trov'ebl'as ankau\u0306 en lok'o'j ne'kred'ebl'a'j."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Help'il'o por kontrau\u0306'star'i al imperi'ism'o"}, {"text_idx": "#000133", "text": "Esperant'ist'o'j g\u0302eneral'e bon'e sci'as, kio'n signif'as tut'mond'ig\u0302'o de iu'j naci'a'j lingv'o'j, apart'e de la angl'a, sur kiu'j faktor'o'j tio baz'ig\u0302'as, kaj kiu'j'n politik'a'j'n kaj ekonomi'a'j'n avantag\u0302'o'j'n g\u0302i don'as al la angl'a'lingv'a'j land'o'j. Sci'as, jes ja, sed ne c\u0302iam hav'as sistem'ig'it'a'j'n kaj fakt'e pruv'it'a'j'n argument'o'j'n por klar'ig'i la problem'o'n al la ekster'mov'ad'a publik'o. Tial la signif'o de la recenz'at'a bros\u0302ur'o, el'don'it'a de UEA, est'as ver'e grand'a: g\u0302i proviz'as c\u0302iu'n propagand'ant'o'n de Esperant'o per bon'e prezent'it'a kaj sag\u0302'e konciz'a komplet'o da traf'a'j argument'o'j."}, {"text_idx": "#000134", "text": "Est'as bon'e kon'at'a afer'o, ke la plej elokvent'a'j propagand'ist'o'j de iu ide'o est'as renegat'o'j de la ide'o kontrau\u0306'a: eks'pastr'o'j far'ig\u0302'as plej ard'a'j ateist'o'j, eks'marks'ist'o'j \u2013 plej ne's\u0302ancel'ebl'a'j kontrau\u0306'komun'ist'o'j, ktp. Ver's\u0302ajn'e al la alt'a kvalit'o de la bros\u0302ur'o kontribu'is la fakt'o, ke g\u0302i'a au\u0306tor'o, Robert Phillipson, est'as \u201erenegat'o\u201d de la angl'a'lingv'a imperi'ism'o \u2013 iam'a ofic'ist'o de Brit'a Konsili'o, organiz'aj\u0302'o, special'e kre'it'a por dis'vast'ig'o de la angl'a tra la mond'o. Do, li sci'as la afer'o'n \u201ede'intern'e\u201d kaj tial klar'e vid'as ties sekret'a'j'n risort'o'j'n kaj evident'a'j'n rezult'o'j'n. Kaj kiel profesi'a (kaj honest'a) soci'lingv'ist'o li, kon'at'ig\u0302'int'e kun la real'a funkci'ad'o de Esperant'o, tuj ek'kompren'is la princip'a'n diferenc'o'n inter la ebl'o'j, kiu'j'n don'as inter'naci'a komunik'ad'o en la al'trud'at'a naci'a lingv'o kaj la neu\u0306tral'a inter'naci'a."}, {"text_idx": "#000135", "text": "La net'a tekst'o de la bros\u0302ur'o (sen not'o'j kaj list'o de cit'it'a literatur'o) okup'as nur 14 pag\u0302'o'j'n, sed sur ili la au\u0306tor'o sukces'is trakt'i kaj la noci'o'n \u201einter'naci'a'j lingv'o'j\u201d, kaj la demand'o'n \u201ekies interes'o'j'n ili serv'as\u201d, kaj problem'o'j'n de ekologi'o de lingv'o'j, lingv'a'j rajt'o'j (inkluziv'e ties efektiv'ig\u0302'o'n en inter'naci'a'j organiz'aj\u0302'o'j), sekv'o'j de hegemoni'o de la angl'a. Tiu konciz'ec'o kun'e kun leg\u0302er'a stil'o help'as rapid'e leg'i g\u0302i'n al tiu, kiu por tio ne hav'as tro da temp'o (politik'ist'o, j\u0302urnal'ist'o, ktp); sam'temp'e scienc'ec'o (abund'a'j referenc'o'j) dev'ig'as rilat'i al g\u0302i serioz'e. Tial la bros\u0302ur'o, se traduk'ot'a al naci'a'j lingv'o'j, pov'as far'ig\u0302'i tre tau\u0306g'a propagand'il'o, uz'ind'a dum por'esperant'a'j kampanj'o'j, Ag'o-tag'o'j kaj simil'e. Do, c\u0302iu land'a asoci'o kaj lok'a societ'o streb'u traduk'i g\u0302i'n al si'a'j naci'a'j lingv'o'j kaj dis'vast'ig'i en la cel'grup'o'j. La afer'o valor'as!"}, {"text_idx": "#000137", "text": "En Japani'o sekv'as agrabl'a'n kaj verd'a'n sezon'o'n subit'a juni'a pluv'o. Kutim'e g\u0302i komenc'ig\u0302'as la 11an au\u0306 la 12an de juni'o kaj dau\u0306r'as c\u0302. 30 tag'o'j'n. Dum la du unu'a'j semajn'o'j subtil'e pluv'ad'as; dum la du last'a'j tre fort'e, kun tondr'o'j."}, {"text_idx": "#000139", "text": "En juni'o est'as permes'at'a fis\u0302'kapt'ad'o de ayu (plekogloso). La manier'o kapt'i c\u0302i tiu'n fis\u0302'o'n est'as nom'at'a tom'o-zuri (fis\u0302'i per amik'o). Ayu hav'as si'a'n teritori'o'n kaj, kiam ali'a fis\u0302'o trud'en'ir'as g\u0302i'n, ayu atak'as. Fis\u0302'kapt'ist'o'j do uz'as log'fis\u0302'o'j'n por al'tir'i al si ayu-on."}, {"text_idx": "#000140", "text": "C\u0302e infan'vart'ej'o'j oni far'as et'a'j'n pup'o'j'n el paper'o kaj pend'ig'as ili'n c\u0302e fenestr'o'j. La infan'o'j kant'as: \u201ePluv'u plu, pluv'u plu, tiam pa'nj'o kun japan'stil'a ombrel'o ven'os akcept'i mi'n en infan'vart'ej'o.\u201d Nun'temp'e neni'u uz'as japan'stil'a'n ombrel'o'n far'it'a'n el bambu'o kaj paper'o, tamen, au\u0306d'ant'e la kant'o'n, japan'o'j nepr'e imag'as patr'in'o'n en kimon'o kaj kun get'a (tradici'a'j lign'a'j sandal'o'j)."}, {"text_idx": "#000141", "text": "Dum la pluv'a sezon'o tip'a'j flor'o'j est'as hortensi'o, komelin'o, hotujnio kaj kampanul'o; la insekt'o est'as lampir'o. Kampanul'o est'as japan'e nom'at'a hotaru-bukuro (sak'o por lampir'o'j), c\u0302ar antau\u0306'e oni met'is lampir'o'j'n en tiu'n c\u0302i blank'a'n flor'o'n kaj g\u0302u'is delikat'a'n lum'o'n. Pro agr'o'kultur'a'j h\u0302emi'aj\u0302'o'j lampir'o'j mal'aper'is, sed nun mult'a'j vilag\u0302'o'j ili'n kultiv'as por al'log'i turist'o'j'n."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Hortensi'o'j est'as tre s\u0302at'at'a'j. Plej fam'a lok'o por vid'i ties flor'o'j'n est'as templ'o Meigetu-in en Kamakura (mal'nov'a c\u0302ef'urb'o de Japani'o). Tie vid'ebl'as 2500 japan'de'ven'a'j hime-azisai-oj (princ'in-hortensi'o'j). Por turist'o'j est'as arang\u0302'at'a'j special'a'j trajn'o'j al Kamakura."}, {"text_idx": "#000143", "text": "En Angli'o juni'o est'as la tradici'a ge'edz'ig\u0302'a monat'o \u2013 mal'e en Japani'o pro la pluv'o. Sed nun hotel'o'j en juni'o mal'alt'ig'as si'a'j'n prez'o'j'n kaj varb'as per la romantik'a noci'o \u201ejuni'a nov'edz'in'o\u201d. Tiel ili cel'as vek'i sopir'o'n pri Eu\u0306rop'o en la kor'o'j de jun'a'j edz'in'ig\u0302'ont'o'j. Esper'ebl'e tamen la namida-am'e (plor'pluv'o) (signif'ant'a subtil'a'n pluv'o'n) ne plor'ig'as la juni'a'j'n nupt'o'fest'ant'o'j'n."}, {"text_idx": "#000145", "text": "La komun'ism'a reg\u0302im'o hav'is unu ne'diskut'ebl'a'n trajt'o'n: mal'estim'o'n de ali'spec'a'j ide'o'j. C\u0302iu fremd'a al komun'ism'o est'is persekut'at'a kaj sever'e pun'it'a. Sed malgrau\u0306 la kruel'a real'ec'o de viv'o en komun'ism'a land'o Vytautas Andziulis, nun 71-jar'ag\u0302'a, el la litova urb'o Kaunas, risk'is si'a'n viv'o'n kaj tiu'j'n de si'a edz'in'o kaj kvar infan'o'j pro sekret'a pres'ej'o instal'it'a sub g\u0302arden'a dom'o kelk'a'j'n kilo'metr'o'j'n for de la urb'o. Tie li pres'is libr'o'j'n \u2013 por la sovetia popol'o \u201efremd'a'j'n\u201d \u2013 kun religi'a kaj patriot'ism'a en'hav'o'j."}, {"text_idx": "#000146", "text": "Vytautas ne sci'as, kio provok'is li'a'j'n patriot'ism'a'j'n sent'o'j'n kaj mal'am'o'n al la tiu'temp'a okupaci'a reg\u0302im'o. Neni'u el li'a'j famili'an'o'j sufer'is; neni'u est'is en'prizon'ig'it'a au\u0306 ekzil'it'a. \u201eMi'a'j ge'patr'o'j, precip'e mi'a patr'o, est'is patriot'o'j kaj c\u0302iam eduk'is ni'n kun patriot'ism'a sent'o\u201d, dir'is Vytautas. La ide'o pri pres'ej'o ven'is, dum li lern'is c\u0302e tip'o'grafi'a lern'ej'o: la komun'ist'o'j tim'is \u201emal'g\u0302ust'a'j'n\u201d vort'o'j'n, kiu'j pov'is far'ig\u0302'i efik'a manier'o por kontrau\u0306'star'i la real'ec'o'n."}, {"text_idx": "#000147", "text": "Hazard'o help'is real'ig'i la plan'o'n. En abel'ist'o-rond'et'o Vytautas kon'at'ig\u0302'is kun Juozas Bacevic\u030cius, kiu jam mal'sukces'e prov'is konstru'i pres'il'o'n. La du vir'o'j decid'is kun'labor'i, kaj Vytautas, foj'e help'at'a de si'a nov'a amik'o, el'fos'is long'a'j'n tunel'o'j'n sub si'a dom'o. La en'ir'ej'o situ'is en forc'ej'o kaj est'is zorg'e kas\u0302'at'a."}, {"text_idx": "#000148", "text": "Fru'maten'e kaj mal'fru'e vesper'e el sub la grund'o au\u0306d'ebl'is la son'o de la pres'mas\u0302in'o. La edz'in'o de Vytautas, Birute, far'ig\u0302'is kvazau\u0306 orel'o'j kaj okul'o'j. Sub la fenestr'o'bret'o est'is kas\u0302'it'a sekret'a buton'o de sonor'il'o. Unu sonor'o signif'is \u201even'u\u201d, du \u201eurg\u0302'e ven'u\u201d, tri \u201edang\u0302er'o\u201d. Nur unu'foj'e Birute tri foj'o'j'n sonor'is: s\u0302i vid'is milit'ist'o'j'n, kiu'j halt'is efektiv'e nur por urin'i c\u0302e arbust'o."}, {"text_idx": "#000149", "text": "Si'a'n sekret'a'n ag'ad'o'n la patr'o neniam menci'is al si'a'j id'o'j. Tamen unu nokt'o'n li'a 9-jar'a fil'o post'sekv'is si'a'n patr'o'n kaj vid'is la strang'a'n, bru'a'n pres'mas\u0302in'o'n. La patr'o klar'ig'is, ke jen laboratori'o, kie li kultiv'as divers'a'j'n flor'o'j'n kaj far'as eksperiment'o'j'n, pri kiu'j neni'u rajt'as publik'e parol'i. La fil'o neni'o'n dir'is en la lern'ej'o."}, {"text_idx": "#000150", "text": "Dum 10 jar'o'j Vytautas Andziulis pres'is 23 religi'a'j'n kaj patriot'ism'a'j'n libr'et'o'j'n. Li'a koleg'o Juozas dis'vast'ig'is ili'n per'e de preg\u0302'ej'o'j. Pri la sekret'a ag'ad'o sci'is la eklezi'o sed ne avert'is kontrau\u0306 la dang\u0302er'o. Fin'fin'e la s\u0302tat'a sen'de'pend'ig\u0302'o sen'vual'ig'is la sekret'o'n, kaj Vytautas komenc'is lau\u0306'leg\u0302'e labor'i."}, {"text_idx": "#000151", "text": "Nun en li'a dom'o, c\u0302irkau\u0306'at'a de arb'o'j kaj rododendr'o'j, funkci'as muze'o pri kontrau\u0306'leg\u0302'a el'don'ad'o kaj mal'nov'a'j pres'mas\u0302in'o'j. Iam Vytautas intenc'is sur'vers\u0302'i si'a'n tunel'o'n kaj pres'ej'o'n sed last'moment'e re'tir'ig\u0302'is. Nun c\u0302iu rajt'as sub'e'n'ir'i kaj admir'i la kurag\u0302'o'n de pres'ist'o, kiu per vort'o'j batal'is kontrau\u0306 la komun'ism'a reg\u0302im'o."}, {"text_idx": "#000152", "text": "La oset'a lingv'o, odor'o de step'o en la plej alt'a mont'ar'o de Eu\u0306rop'o"}, {"text_idx": "#000153", "text": "Ek'de for'a antikv'ec'o Kau\u0306kazio est'is grand'a kaldron'o, en kiu fand'ig\u0302'is popol'o'j de divers'a'j lingv'o'j, viv'manier'o'j kaj histori'o. Lau\u0306 unu pri'taks'o c\u0302irkau\u0306 la 9a jar'cent'o c\u0302i tie'n ven'is la alanoj \u2013 nomad'a trib'o de pra'fil'o'j de la fam'a'j skit'o'j kaj sarmat'o'j. La alanoj ankorau\u0306 ne sukces'is fond'i firm'a'n s\u0302tat'o'n, kiam okaz'is la invad'o de la mongol'o'j. Mult'a'j dev'is for'ir'i al la mont'ar'o, kie inter alt'a'j rok'o'j ili g\u0302is'viv'is la 17an jar'cent'o'n, miks'ig\u0302'int'e kun la indig\u0302en'a log\u0302'ant'ar'o. En la jar'o 1774 Oseti'o liber'vol'e al'ig\u0302'is al la Rusia Imperi'o. Pro si'a fidel'ec'o kaj antikv'a krist'an'ec'o (akir'it'a ankorau\u0306 en la 10a jar'cent'o), la oset'o'j ricev'is nov'a'j'n kultur'ebl'a'j'n kamp'o'j'n en c\u0302e'mont'ar'a eben'aj\u0302'o."}, {"text_idx": "#000154", "text": "Nun'temp'e pli ol 90 % de la log\u0302'ant'ar'o en nord'a Oseti'o viv'as g\u0302ust'e en tiu eben'aj\u0302'o, kie la log\u0302'dens'ec'o est'as la plej alt'a de Rusio."}, {"text_idx": "#000155", "text": "Oset'o'j log\u0302'as en mult'a'j land'o'j kaj region'o'j de la mond'o. Sufic\u0302'e grand'a'j grup'o'j trov'ig\u0302'as en Turki'o, Kartveli'o, Kabard-Balkario kaj Karac\u0302aj-C\u0302erkesi'o (la du last'a'j est'as kau\u0306kaziaj sub's\u0302tat'o'j de la Rus'a Federaci'o), en grand'a'j urb'o'j de Rusio, Ukrainio kaj Uson'o. En Sovetio ili hav'is du au\u0306tonomi'a'j'n region'o'j'n: Nord- Oseti'o en'e de Rusio kaj Sud-Oseti'o kadr'e de Kartveli'o. La nun'a status'o de Sud-Oseti'o dum plur'a'j jar'o'j rest'as ne'cert'a. Fakt'e nun g\u0302i est'as sen'de'pend'a s\u0302tat'o kun propr'a leg\u0302'a kod'o, milic'o, gazet'ar'o kaj prezid'ant'o). Nord-Oseti'o rest'is en Rusio kiel plen'rajt'a sub's\u0302tat'o."}, {"text_idx": "#000158", "text": "Mult'a'j iran'ist'o'j uz'is la oset'a'n lingv'o'n por dec\u0302ifr'i nom'o'j'n de eminent'a'j skit'o'j, kiu'j rest'is en antikv'a'j pri'skrib'o'j de la region'o. Ekzist'as firm'a'j etim'ologi'a'j kaj histori'a'j pruv'o'j de iam'a'j kontakt'o'j de oset'lingv'an'o'j kun slav'a'j, finn'o-ugr'a'j kaj tjurk'a'j gent'o'j. Mult'o ven'is al la lingv'o jam de la kau\u0306kazia c\u0302irkau\u0306'aj\u0302'o."}, {"text_idx": "#000159", "text": "Malgrau\u0306 fort'a influ'o de iber'o-kau\u0306kaziaj kaj tjurk'a'j lingv'o'j la hind-eu\u0306rop'a kern'o de la lingv'o oset'a sent'ebl'as ec\u0302 por ne'lingv'ist'o'j. Nom signif'as \u201enom'o\u201d, dw\u00e6r \u201epord'o\u201d (kompar'u kun la rus'a dver), dy (dialekt'a form'o du) signif'as \u201eci\u201d (kompar'u, ekzempl'e, kun la sved'a du, rus'a ty1), dywa est'as \u201edu\u201d (rus'a dva), ny mad \u201eni'a patr'in'o\u201d (franc'a notre me\u0300re, rus'a nas\u0302a mat), ktp."}, {"text_idx": "#000160", "text": "La nun uz'at'a'j krist'an'a'j rit'a'j vort'o'j est'as plej'part'e kartvel'de'ven'a'j, c\u0302ar g\u0302is la 18a jar'cent'o la kartvel'o'j est'is la plej influ'a krist'an'a popol'o en la region'o. La nom'o mem de oset'o'j kaj Oseti'o ven'as el la kartvel'a os'i kaj Oset'i. Tamen krist'an'a'j tradici'o'j en Oseti'o hav'as pli antikv'a'j'n font'o'j'n: en 10a kaj 11a jar'cent'o'j la krist'an'a religi'o ven'is al Alanio el la bizanca imperi'o. Dum en'mont'ar'a period'o la religi'o de oset'o'j trans'form'ig\u0302'is al io tut'e original'a: oset'o'j tradici'e preg\u0302'as dum preg\u0302'a'j festen'o'j c\u0302e tabl'o. Tio, kio'n eu\u0306rop'an'o nom'us tost'o'j, c\u0302e oset'o'j est'as strikt'a vic'o el nepr'a'j preg\u0302'o'j, la plej unu'a el kiu'j est'as preg\u0302'o al la majest'a Di'o, kre'int'o de c\u0302io viv'a."}, {"text_idx": "#000161", "text": "La sol'a antikv'a skrib'aj\u0302'o en la oset'a lingv'o, kiu rest'is g\u0302is ni'a'j tag'o'j, est'as la Zelenc\u0302uka epitafio en grek'a'j liter'o'j (ja krist'an'ism'o ven'is al la oset'o'j el la bizanca imperi'o)."}, {"text_idx": "#000162", "text": "La unu'a vast'e uz'at'a skrib'sistem'o aper'is c\u0302e la oset'o'j en la jar'o 1844. Kre'is g\u0302i'n la rus'a akademi'an'o S\u0302ogren, unu el la unu'a'j esplor'ant'o'j de la lingv'o. La s\u0302ogrena alfabet'o baz'ig\u0302'is sur la ciril'a, sed en'hav'is plur'a'j'n special'a'j'n simbol'o'j'n (por specif'a'j oset'a'j son'o'j). Fakt'e la alfabet'o est'is fonem'a, sam'kiel la esperant'a. En tiu alfabet'o aper'is plur'a'j libr'o'j, lern'il'o'j, period'aj\u0302'o'j. En la 1920aj jar'o'j oni en'konduk'is latin'liter'a'n alfabet'o'n por la oset'a (tio okaz'is kadr'e de g\u0302eneral'a politik'o de social'ist'a reg'ist'ar'o; g\u0302ust'e tiam oni plan'is latin'ig'i la rus'a'n alfabet'o'n, sub'ten'is Esperant'o'n kaj ankorau\u0306 kred'is je sukces'o de baldau\u0306'a tut'mond'a revoluci'o)."}, {"text_idx": "#000163", "text": "Jam post 1935 oni komenc'is hast'e re'ciril'ig'i la latin'liter'a'j'n alfabet'o'j'n en la sovetia respublik'ar'o. S\u0302ang\u0302'ig\u0302'is la gvid'ant'o, s\u0302ang\u0302'ig\u0302'is la politik'o. En Nord-Oseti'o aper'is nov'a ciril'a alfabet'o (uz'at'a g\u0302is nun) kun sol'a al'don'a liter'o \u00e6 kaj mult'a'j digram'o'j (por la velar'a ploziv'o [q], por [g\u0302], ktp). En la sam'a jar'o 1938 oni en'konduk'is skrib'sistem'o'n baz'it'a'n sur kartvel'a alfabet'o en Sud-Oseti'o. Ebl'as dir'i, ke g\u0302ust'e tiam la oset'o'j ig\u0302'is \u201edis'divid'it'a\u201d popol'o (kiel nun eu\u0306sk'o'j, kore'o'j, ujgur'o'j, kurd'o'j kaj ali'a'j). Post la mort'o de Stalin ankau\u0306 en la sud'o ek'reg'is komun'a ciril'a alfabet'o. Sed la re'unu'ig\u0302'o de la popol'o mem rest'as eg'e komplik'a problem'o, kiu ec\u0302 s\u0302ajn'as ne'solv'ebl'a en la nun'a'j cirkonstanc'o'j."}, {"text_idx": "#000164", "text": "Dank'e al tio, ke la liter'o \u00e6 est'as en alfabet'o'j de kelk'a'j nord-eu\u0306rop'a'j popol'o'j, ebl'is jam de'long'e preskau\u0306 sen'problem'e uz'i la oset'a'n en Inter'ret'o. Dum rapid'a tajp'ad'o oni anstatau\u0306'ig'as la liter'o'n per \u201eae\u201d au\u0306 per ciril'a liter'o kiel e invers'a, sed en HTML-dokument'o'j uz'as la kod'o'n \u201e&aelig;\u201d. Ne c\u0302iu'j popol'o'j de eks-Sovetio pov'as g\u0302u'i tia'n situaci'o'n. C\u0302uvas\u0302'o'j, ekzempl'e, uz'as unik'a'j'n special'a'j'n liter'o'j'n, kiu'j'n en'hav'as nur Unikod'o (ekzempl'e y kun du strek'et'o'j supr'e). La sam'a problem'o aper'as c\u0302e kazah\u0302'o'j, burjat'o'j kaj ali'a'j, dum mult'a'j lingv'o'j en nord'a Kau\u0306kazio hav'as nur norm'a'j'n ciril'a'j'n sign'o'j'n en si'a'j alfabet'o'j (pro tio ili hav'as mult'a'j'n digram'o'j'n, kaj ec\u0302 tri'gram'o'j'n)."}, {"text_idx": "#000165", "text": "La literatur'a oset'a lingv'o form'ig\u0302'is sur'baz'e de irona dialekt'o (kun kelk'a'j leksik'a'j prunt'o'j el la digora). La fond'int'o de la oset'a literatur'a tradici'o est'as la talent'a poet'o K'ost'a Xetagkaty (rus'lingv'e Konstantin H\u0302etagurov). Inter la verk'o'j de Xetagkaty est'as mult'a'j popol'a'j fabl'o'j kaj legend'o'j, kiu'j'n li re'rakont'is rim'e. Mult'a'j li'a'j poem'o'j parol'as pri mal'ric\u0302'a kaj dang\u0302er'a viv'o en mont'ar'o, pri nobl'ec'o de simpl'a'j mont'ar'an'o'j, pri am'o cert'e."}, {"text_idx": "#000166", "text": "En la mond'o nun furor'as epos'o pri Silmariloj, kiu'n verk'is John Tolkien. Tolkien mem dir'is ke li'n si'a'temp'e eg'e fascin'is la finn'a Kalevala kaj ali'a'j legend'ar'o'j, kiu'j'n li stud'is kiel filolog'o en Oksford'o. Li mult'e bedau\u0306r'is, ke c\u0302e angl'o'j ne konserv'ig\u0302'is (au\u0306 ne aper'is) propr'a epos'o. Do li verk'is epos'o'n por la angl'a."}, {"text_idx": "#000168", "text": ": iom da esperant'a'j traduk'o'j el la narta epos'o-lingv'o."}, {"text_idx": "#000169", "text": "lingv'o.oseti'a.ru: projekt'o \u201eoset'a lingv'o ret'e\u201d: lern'o'material'o'j, vort'ar'et'o, mal'long'a'j anekdot'tip'a'j rakont'o'j \u201ede popol'o\u201d, plej'part'e rus'e kaj oset'e."}, {"text_idx": "#000171", "text": "Not'o de la redaktor'o: 1. La rus'a \u201ey\u201d est'as proksim'um'e \u201ei\u201d sen lip'rond'ig'o."}, {"text_idx": "#000172", "text": "Karlo Juha\u0301sz en si'a artikol'o \u201eApenau\u0306 venk'o\u201d (MONATO, 2002/6) jam raport'is pri la strec\u0302'a etos'o kaj et-diferenc'a balot'rezult'o en la april'a'j parlament'a'j elekt'o'j en Hungari'o. Mi s\u0302at'us al'don'e menci'i la rol'o'n de nov'a teknologi'a/soci'a fenomen'o: la SMS-tekst'o'mesag\u0302'o'j, kiu'j, lau\u0306 plur'a'j analiz'o'j, grav'e influ'is elekt'ont'o'j'n inter la du voc\u0302'don'a'j rond'o'j."}, {"text_idx": "#000173", "text": "Vid'ant'e la ampleks'o'n de tiu fenomen'o, la Institut'o de Mal'ferm'a Soci'o (financ'at'a de esperant'ist'id'o Georg'e Sor'os) decid'is \u2013 por c\u0302i-ilustr'e dokument'i ni'a'n epok'o'n \u2013 arkiv'ig'i amas'o'j'n da tiu'j mesag\u0302'o'j foj'e amuz'a'j, foj'e fi'a'j, plej oft'e i'a'j, tia'j kaj ali'a'j. Jen et'a buked'o el la mesag\u0302'o'j, kiu'j el'ten'as traduk'o'n Esperant'e'n (kelk'a'j'n klar'ig'o'j'n vid'u inter'tekst'e, ali'a'j'n sub'e):"}, {"text_idx": "#000174", "text": "\u2013La social'ist'o'j vol'as vi'a'n bon'o'n. Ne don'u g\u0302i'n!"}, {"text_idx": "#000175", "text": "\u2013Viktor Orba\u0301n vol'as vi'a'n bon'o'n. Ne don'u g\u0302i'n!"}, {"text_idx": "#000176", "text": "\u2013Est'i hungar'o ebl'as en iu ajn parti'o."}, {"text_idx": "#000177", "text": "\u2013La est'ont'ec'o est'as jam nul'a. (Pastic\u0302'o de la FIDESZ-slogan'o \u201eLa est'ont'ec'o est'as jam nun'a\u201d)."}, {"text_idx": "#000178", "text": "\u2013La est'ont'ec'o jam demenc'ig\u0302'is. (Pastic\u0302'o de la FIDESZ-slogan'o \u201eLa est'ont'ec'o jam komenc'ig\u0302'is\u201d)."}, {"text_idx": "#000179", "text": "\u2013Komenc'ant'a jur'ist'o dung'ot'a. Kondic\u0302'o: spert'o kiel c\u0302ef'ministr'o. (La 39-jar'a Orba\u0301n ek'rol'is en la tut'land'a politik'o mal'long'e post la akir'o de si'a jur'a diplom'o)."}, {"text_idx": "#000180", "text": "\u2013Kar'a'j kamarad'o'j! La dis'vend'ad'o de ni'a naci'o pau\u0306z'is dum la last'a'j kvar jar'o'j. Fin'fin'e ni pov'os dau\u0306r'ig'i! Send'u ofert'o'j'n al la Dom'o de Nostalgi'o kaj Amik'ec'o, avenu'o Andra\u0301ssy 60. (Tiu'lok'e funkci'is en la 50aj jar'o'j la tortur'ej'o'j kaj ali'a'j ej'o'j de la komun'ist'a \u201es\u0302tat'defend'a\u201d instanc'o; ek'de februar'o 2002 g\u0302i est'as muze'o kun la nom'o \u201eDom'o de Teror'o\u201d. La social'ist'o'j dir'is ke, kaz'e de si'a venk'o, ili s\u0302ang\u0302'os la nom'o'n al \u201eDom'o de Memor'o kaj Re'pac'ig\u0302'o\u201d)."}, {"text_idx": "#000181", "text": "\u2013Mi est'as Pe\u0301ter Medgyessy, c\u0302i-moment'e la 21a plej ric\u0302'a hom'o de Hungari'o. Sub'ten'u mi'n voc\u0302'don'e, kaj mi ating'os la unu'a'n lok'o'n."}, {"text_idx": "#000182", "text": "\u2013Kial MSZP kaj SZDSZ ne pov'os kun'e form'i reg'ist'ar'o'n? C\u0302ar ne ebl'os al ili inter'konsent'i pri la stel'o, c\u0302u kvin'pint'a, c\u0302u ses'pint'a. (Antisemit'o'j rigard'as la liberal'a'n SZDSZ kiel jud'a'n parti'o'n)."}, {"text_idx": "#000183", "text": "\u2013Profesi'a futbal'ist'o avan'a, kun kvar'jar'a spert'o c\u0302ef'ministr'a kaj solid'a'j baz'o'j en la dakot'a lingv'o, serc\u0302'as nov'a'n posten'o'n. (Orba\u0301n est'as dau\u0306r'e aktiv'a futbal'ist'o en la departement-nivel'a team'o de si'a hejm'vilag\u0302'o. Foj'e li cit'is, si'a'dir'e, proverb'o'n ven'ant'a'n de la dakot'a'j indi'an'o'j)."}, {"text_idx": "#000184", "text": "\u2013Kiel iam au\u0306str'a pentr'ist'o, tiel parol'as la c\u0302ef'ministr'o."}, {"text_idx": "#000185", "text": "\u2013Kial la prizon'ul'o'j en Nagyba\u0301nya voc\u0302'don'is por MSZP? C\u0302ar ili ne vol'as sid'i en komun'a c\u0302el'o kun FIDESZ-an'o'j."}, {"text_idx": "#000187", "text": "\u2013Dum'voj'a'j inform'o'j: la s\u0302ose'o inter la parlament'ej'o kaj Felcsu\u0301t est'as ferm'it'a pro trans'lok'ig\u0302'o. Grand'a'j s\u0302top'ig\u0302'o'j atend'at'a'j. (Felcsu\u0301t est'as la hejm'vilag\u0302'o de Orba\u0301n)."}, {"text_idx": "#000191", "text": "Medgyessy, Pe\u0301ter: social'ist'a c\u0302ef'ministr'o de post la elekt'o'j;"}, {"text_idx": "#000194", "text": "Orba\u0301n, Viktor: c\u0302ef'ministr'o (FIDESZ) g\u0302is la elekt'o'j;"}, {"text_idx": "#000196", "text": "La pli'mult'o de la brit'o'j, feri'ant'a'j en Portugali'o, s\u0302at'as la sud'o'n de la land'o por profit'i la avantag\u0302'o'j'n de la mediterane'a klimat'o. Mi tamen decid'is vizit'i la nord'o'n au\u0306 la tiel nom'at'a'n \u201ekas\u0302'it'a'n\u201d Portugali'o'n, kiu eskap'is la amas'turism'o'n kaj konserv'is si'a'n sen'difekt'a'n c\u0302arm'o'n."}, {"text_idx": "#000197", "text": "Tiu'cel'e mi flug'is al Port'o kaj de tie mi vetur'is per au\u0306tobus'o al Po\u0301voa de Varzim, kie mi vizit'is plur'a'j'n vid'ind'aj\u0302'o'j'n. En tiu urb'o tip'a'j est'as granit'a'j dom'o'j kun rug\u0302'a'j tegment'o'j. En la region'o oni produkt'as mult'e da vin'o. La agr'o'j est'as fekund'ig'at'a'j per fuk'o'j. Vid'ebl'as arb'o'j kun abund'e pend'ant'a'j orang\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000198", "text": "Po\u0301voa est'as la nask'ig\u0302'lok'o de la roman'verk'ist'o Ec\u0327a de Queiro\u0301s, kiu pas'ig'is la jar'o'j'n 1874-1888 kiel konsul'o en du urb'o'j de Angli'o. Oni honor'is li'n per monument'o, kiu trov'ig\u0302'as ekster la urb'o'dom'o."}, {"text_idx": "#000199", "text": "La du'a'n tag'o'n mi vojag\u0302'is en Guimara\u0303es, iam'a c\u0302ef'urb'o kaj nask'ig\u0302'urb'o de Portugali'o. Tie c\u0302i est'as grandioz'a'j mez'epok'a'j konstru'aj\u0302'o'j, kiu'j ampleks'as la preg\u0302'ej'o'n Sa\u0303o Francisco de Assis kaj la palac'o'n de la duk'o'j de Braganc\u0327a. La palac'o en'hav'as bel'a'j'n pentr'aj\u0302'o'j'n, tapet'o'j'n de Aubusson, persajn tapis\u0302'o'j'n kaj porcelan'o'n."}, {"text_idx": "#000200", "text": "Post'tag'mez'e mi vojag\u0302'is al Braga, c\u0302ef'a religi'a centr'o kaj unu el la plej grand'a'j urb'o'j de Portugali'o. La katedral'o trov'ig\u0302'as en la urb'o'centr'o. Oni grimp'as lau\u0306 komplik'a'j barok'a'j s\u0302tup'ar'o'j al la grand'a sankt'ej'o Bom Jesu\u0301s do Mont'e, bel'eg'a nov'klasik'a preg\u0302'ej'o."}, {"text_idx": "#000201", "text": "Vesper'e grup'o da folklor'a'j danc'ant'o'j distr'is gast'o'j'n de mi'a hotel'o. La folklor'a muzik'o est'as fundament'a en la histori'o de Portugali'o, kies radik'o'j trov'ig\u0302'as en la trobador'a kant'ad'o mez'epok'a. La plej fam'a stil'o est'as fad'o, c\u0302e kiu gitar'o'j akompan'as la kant'ad'o'n. Oni rakont'is ankau\u0306 la legend'o'n pri la kok'o el Barcelos. Tiu mal'nov'a legend'o rakont'as pri kondamn'it'a, sed sen'kulp'a vir'o, kiu dir'is, ke, kiel pruv'o de si'a sen'kulp'ec'o, la rost'it'a kok'o, kus\u0302'ant'a sur la tabl'o de jug\u0302'ist'o lev'ig\u0302'os kaj ek'kokerik'os. Post'e oni'dir'e tio ver'e efektiv'ig\u0302'is. Tiu legend'o est'as rakont'at'a dum generaci'o'j. En la urb'o c\u0302ie vid'ebl'as bild'o'j de la kok'o de Barcelos, kiu est'as simbol'o de fid'o, just'ec'o kaj bon's\u0302anc'o."}, {"text_idx": "#000202", "text": "La tri'a'n tag'o'n mi re'ven'is al la kosmopolit'a Port'o. La urb'o kus\u0302'as c\u0302e la potenc'a river'o Douro. Port'o hav'as plur'a'j'n grandioz'a'j'n pont'o'j'n \u2013 kaj beton'a'j, kaj fer'a'j. Gustav Eiffell projekt'is unu el ili. Port'o est'is la Eu\u0306rop'a C\u0302ef'urb'o de Kultur'o en la jar'o 2001. Port'o est'as la du'a grand'a urb'o de la land'o, de kiu de'ven'as la nom'o'j de Portugali'o kaj de la fam'a vin'o. G\u0302i est'as industri'a urb'o, kiu hav'as grand'eg'a'j'n dok'o'j'n kaj g\u0302i'a'j sardin'a'j fabrik'o'j lud'as grav'a'n rol'o'n. En la urb'o'centr'o star'as monument'o, kiu omag\u0302'as la du'on'insul'a'j'n milit'o'j'n. G\u0302i prezent'as leon'o'n (Portugali'o), kiu venk'as la agl'o'n (Napoleono). Tiu fakt'o memor'ig'is mi'n, ke ankau\u0306 Briti'o part'o'pren'is en tiu'j milit'o'j kaj ke g\u0302i kun Portugali'o est'is alianc'an'o'j dum 600 jar'o'j. Mult'a'j el la firma'o'j pri produkt'ad'o de vin'o Port'o est'as brit'a'j kaj mi vizit'is unu el ili por gust'um'i g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#000203", "text": "La klimat'o de Portugali'o est'as varm'a kaj sek'a. La sun'o bril'as dum grand'a part'o de la jar'o kaj ideal'as por vin'ber'o'j. Tamen proksim'um'e c\u0302iu kvar'a jar'o est'as favor'a jar'o. En la mal'grand'a'j bien'o'j jun'ul'o'j c\u0302iam ankorau\u0306 tret'as la vin'ber-rikolt'o'n."}, {"text_idx": "#000204", "text": "En Port'o trov'ig\u0302'as vid'ind'a tram-muze'o. La urb'o est'is la unu'a sur la iberia du'on'insul'o, en kiu oni konstru'is tram'a'n rel'voj'o'n. Tie c\u0302i 20 000 kahel'o'j ornam'as la fasad'o'n de la staci'dom'o. Tiu art'o de kahel'ornam'ad'o \u2013 la plej bon'eg'a en Portugali'o \u2013 merit'as apart'a'n menci'o'n. G\u0302i est'as nom'at'a azulejos. Oni pov'as vid'i ties specimen'o'j'n en la tut'a land'o. Blu'a'j, blank'a'j kaj mult'kolor'a'j kahel'o'j kovr'as la intern'o'n de preg\u0302'ej'o'j, fasad'o'j'n de dom'o'j kaj publik'a'j'n konstru'aj\u0302'o'j'n. Ital'o'j invent'is la majolik'a'n teknik'o'n en la 16a jar'cent'o, kiu ebl'ig'as art'ist'o'j'n pentr'i rekt'e sur mal'sek'a argil'o, kiu trov'ig\u0302'as sur tavol'o de blank'a emajl'o. Oni pov'as vid'i bril'eg'a'j'n panel'o'j'n de la 18a jar'cent'o. En la 19a jar'cent'o aper'is nov'a'j uz'o'j de azulejos, art nouveau kaj art de\u0301co, kiu'j progres'ig'is la tiu'spec'a'n art'o'n."}, {"text_idx": "#000205", "text": "La ven'ont'a'n tag'o'n mi vetur'is per au\u0306tobus'o tra la mont'ar'a kamp'ar'o de Viseu, kie oni intens'e uz'as vent'o'n por produkt'i elektr'o'n. Tie c\u0302i, sur pli'a alt'ec'o, la vin'ber'o'j kresk'as por ricev'i la reflekt'it'a'n varm'o'n de s\u0302ton'a grund'o. Oni dir'is al mi, ke est'as c\u0302iam pli mal'facil'e dung'i hom'o'j'n, kiu'j volont'e labor'us sur la teras'o'j c\u0302e temperatur'o de 40 grad'o'j celsi'a'j."}, {"text_idx": "#000206", "text": "Lam'eg'o est'as al'log'a episkop'a urb'eg'o, kiu est'as fam'a pro s\u0302au\u0306m'vin'o kaj bukan'o. Tie oni komenc'is konstru'i katedral'o'n en la 12a jar'cent'o. Special'aj\u0302'o'j de la mont'ar'a region'o de Serra da Estela est'as miel'o kaj mol'a fromag\u0302'o, produkt'it'a el s\u0302af'a lakt'o. La plej alt'a punkt'o en la region'o trov'ig\u0302'as 2000 m super la mar'nivel'o. Iu'j el la lok'a'j hom'o'j log\u0302'as en casais, unu'c\u0302ambr'a'j pajl'o'bud'o'j. Tio est'as c\u0302ef'e en vilag\u0302'et'o'j, kie ili bred'as s\u0302af'o'j'n kaj kultiv'as sekal'o'n kaj legom'o'j'n."}, {"text_idx": "#000207", "text": "Neg\u0302'o mal'oft'as en Portugali'o. Kaj kiam neg\u0302'as en la mont'o'j, lok'a'j famili'o'j vetur'as tie'n por distr'ig\u0302'i. Tie mi vid'is konkurs'o'j'n por sled'o'c\u0302ar'o'j, ski'ant'o'j kaj infan'o'j, g\u0302u'ant'a'j tobogan'o'n. Guarda, original'e romanik'a, est'as la plej alt'a urb'o en Portugali'o, en kiu domin'as granit'o kaj mal'fru'gotik'a katedral'o."}, {"text_idx": "#000208", "text": "La sekv'a'n tag'o'n mi vojag\u0302'is sud-okcident'e'n al Coimbra, la plej mal'nov'a kaj plej fam'a universitat'urb'o de Portugali'o. Sur'voj'e est'as grand'a'j citrus'a'j kamp'o'j kaj ankau\u0306 flor'ant'a'j migdal'arbust'o'j."}, {"text_idx": "#000209", "text": "C\u0302ic\u0302eron'o konduk'is mi'n al la lok'a universitat'o. La tie'a bibliotek'o, fond'it'a en 1725, est'as apart'e impon'a. G\u0302i reprezent'as unu el la mult'a'j avantag\u0302'o'j de Portugali'o pro la grand'eg'a kvant'o de koloni'a or'o el Brazilo. La bibliotek'o en'hav'as 30 000 rar'aj\u0302'o'j'n el en'tut'e 300 000 posed'at'a'j libr'o'j. La mur'o'j de kapel'o est'as kovr'it'a'j per bel'eg'a'j kahel'o'j kaj ali'lok'e trov'ig\u0302'as ekster'ordinar'a'j specimen'o'j de azulejos. 50 cent'on'o'j de la log\u0302'ant'ar'o de Coimbra profesi'e est'as lig'it'a kun la universitat'o. Mi'a c\u0302ic\u0302eron'o bedau\u0306r'is pri la fakt'o, ke la industri'o en tiu urb'o mal'kresk'is."}, {"text_idx": "#000210", "text": "Post'e mi vojag\u0302'is 200 km g\u0302is Santare\u0301m. Almeida Garrett, fam'a portugal'a poet'o kaj dramaturg'o de la 19a jar'cent'o, skrib'is pri tiu urb'o: \u201eLibr'o, far'it'a el s\u0302ton'o, en kiu la plej interes'a kaj plej poezi'a part'o de ni'a'j kronik'o'j est'as skrib'it'a.\u201d Santare\u0301m trov'ig\u0302'as super river'o Tejo, prefer'at'a reg\u0302'a rezid'ej'o en la 12a jar'cent'o'j. C\u0302i tie kun'ven'is la parlament'o en la 13a, 14a kaj 15a jar'cent'o'j. Mi vizit'is ankau\u0306 la tomb'o'n de Cabral, mal'kovr'int'o de Brazilo, en la Preg\u0302'ej'o de Grac'o. La preg\u0302'ej'o Nossa Sen'hor'a da Conceic\u0327a\u0303o impon'e star'as sur la plac'o Sa\u0301 da Bandeira, barok'a konstru'aj\u0302'o el la 17a jar'cent'o kun hel'kolor'a'j kahel'o'j azulejos"}, {"text_idx": "#000211", "text": "Mi al'ven'is la rav'ind'a'n O\u0301bidos, kiu konserv'as si'a'n mau\u0306r'a'n aspekt'o'n. La muze'o en'hav'as interes'a'n kolekt'o'n de map'o'j, arm'il'o'j kaj uniform'o'j, uz'it'a'j dum la du'on'insul'a milit'o. En 1808 en la urb'a periferi'o okaz'is la unu'a venk'o de Napoleono. Alt'a'j mur'o'j mez'epok'a'j en'tut'e c\u0302irkau\u0306'as O\u0301bidos. Mi vag'is sur la pavim's\u0302ton'et'o'j de voj'et'o'j kaj rigard'is la bril'a'j'n dom'o'j'n blank'a'j'n. La preg\u0302'ej'o Santa Maria dat'ig\u0302'as de la renesanc'o kaj ties mur'o'j est'as kovr'it'a'j per blu'a'j azulejos el la 17a jar'cent'o."}, {"text_idx": "#000212", "text": "La sekv'a'n tag'o'n mi vizit'is Alcobac\u0327a, Batalha kaj Nazare\u0301. La plej grav'a vid'ind'aj\u0302'o de la unu'a est'as monah\u0302'ej'o, fond'it'a en 1147, kiu hav'as bel'eg'a'n preg\u0302'ej'o'n kaj klostr'o'j'n. Sed la grandioz'e ornam'it'a ekster'aj\u0302'o ne konven'as al la sparta viv'o de cisterci'an'o'j, kiu'j log\u0302'is c\u0302i tie kaj establ'is la unu'a'n lern'ej'o'n en Portugali'o."}, {"text_idx": "#000213", "text": "En Batalha trov'ig\u0302'as unu el la plej vari'e konstru'it'a'j preg\u0302'ej'o'j en la land'o. En la kanonik'ar-dom'o de la gotik'a monah\u0302'ej'o est'as la tomb'o de la ne'kon'at'a soldat'o de Portugali'o, kiu'n oni c\u0302iam gard'as. C\u0302i tie vid'ebl'as bel'eg'a vitral'o, apart'e en la kapel'o de fond'int'o de la lern'ej'o por produkt'ant'o'j de vitral'o'j. La mar'bord'a urb'o Nazare\u0301 est'as tiel nom'at'a pro statu'o de la virg'ul'in'o Maria, kiu'n monah\u0302'o re'port'is al Nazareto en la 4a jar'cent'o. Mi promen'is tra la fascin'a kvartal'o de la fis\u0302'kapt'ist'o'j, la pitoresk'a plag\u0302'a region'o kaj inter la c\u0302arm'a'j konstru'aj\u0302'o'j kaj vid'ind'aj\u0302'o'j de Si\u0301tio."}, {"text_idx": "#000214", "text": "Antau\u0306 mi'a re'flug'o el la lisbon'a flug'haven'o mi hav'is temp'o'n por tra'rigard'i la c\u0302ef'urb'o'n Lisbon'o. La pont'o Vasco da Gam'a super la potenc'a river'o Tejo, kiu long'as 26 km, est'as unu el la plej long'a'j en la mond'o. Inter la mult'a'j monument'o'j c\u0302i tie vid'ind'as kopi'o de la Jesuo-monument'o, kiu trov'ig\u0302'as en Rio de J\u0302anejro. Tre'eg'e impon'as monument'o omag\u0302'e al Henrik'o la Navig'ist'o, Vasco da Gam'a kaj mult'a'j ali'a'j portugal'a'j mal'kovr'int'o'j, kiu star'as front'e al Atlantik'o. G\u0302i est'as donac'o de Sud-Afrik'o por dank'i tiu'j'n, kiu'j unu'e navig'is al Kab'o de Bon'a Esper'o."}, {"text_idx": "#000215", "text": "En Lisbon'o dum c\u0302iu'j sezon'o'j blov'as vent'o el la ocean'o. La c\u0302ef'urb'o kun 2 milion'o'j da log\u0302'ant'o'j, kvin'on'o de la land'a log\u0302'ant'ar'o, est'as la plej grand'a urb'o de Portugali'o. C\u0302i tie est'as vast'a mar'muze'o, en kiu est'as ekspon'at'a'j vel's\u0302ip'o'j. La plej bel'a objekt'o est'as reg\u0302'a barg\u0302'o, kiu'n vetur'ig'is 78 rem'ist'o'j kaj kiu'n komand'is reg\u0302'in'o Maria la 1a."}, {"text_idx": "#000216", "text": "Mi'a rest'ad'o en bel'eg'a Portugali'o fin'ig\u0302'is. Mi konstat'is, ke la viv'rapid'o est'as mal'strec\u0302'a kaj sen'hast'a en la pli mal'grand'a'j urb'o'j de nord'o. Tamen la vari'ec'o de pejzag\u0302'o kaj ric\u0302'aj\u0302'o je monument'o'j kaj konstru'aj\u0302'o'j sukces'e komplet'ig'as la tra'viv'aj\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#000218", "text": "La estr'ar'o'n de la kompani'o Kraft Foods Lietuva en la urb'o Kaunas, kies dolc\u0302'a'j produkt'o'j est'as kon'at'a'j en Litovio, indign'is la pentr'aj\u0302'o \u201eVerd'a c\u0302okolad'o kun dis'er'ig'it'a kanab'o\u201d publik'ig'it'a en Inter'ret'o. La kompani'o opini'as, ke la pentr'aj\u0302'o memor'ig'as pri g\u0302i'a'j produkt'o'j \u201eKron'o\u201d. C\u0302i tiu reg\u0302'a atribut'o est'as la c\u0302ef'a akcent'o sur pak'um'o'j de c\u0302okolad'o kaj suker'aj\u0302'o'j. La reklam'a'n fraz'o'n \u201eLa kron'o prezent'as\u201d oni najl'is ver's\u0302ajn'e en la kap'o'n de c\u0302iu'j log\u0302'ant'o'j de Litovio."}, {"text_idx": "#000219", "text": "La pentr'aj\u0302'o aper'is somer'e 2001 en la inter art'ist'o'j popular'a inter'ret'a pag\u0302'o art.scen'e.lt. En la pag\u0302'o mult'as ilustr'aj\u0302'o'j, kies au\u0306tor'o'j, sufic\u0302'e kon'at'a'j pentr'ist'o'j, pri'rid'as var'a'j'n sign'o'j'n de kon'at'a'j firma'o'j. En la mond'o oft'e var'a'j sign'o'j traf'as en art'aj\u0302'o'j'n. La litovoj antau\u0306 kelk'a'j jar'o'j vid'is ekspozici'o'n de la art'ist'o Andy [end'i] Warhol, kiu en si'a'j labor'o'j parodi'as Coca Col'a kaj ali'a'j'n fam'a'j'n firma'o'j'n. La art'ist'o publik'e konfes'is, ke li'a'j verk'o'j cel'as parodi'i la civiliz'o'n. Tamen pro tio neni'a kompani'o proces'is kontrau\u0306 li."}, {"text_idx": "#000220", "text": "En la menci'it'a art'a Ttt-ej'o oni pov'as lok'i pentr'aj\u0302'o'j'n liber'e. La au\u0306tor'o de la parodi'o est'as anonim'a. La administr'ant'o'j de la Ttt-ej'o dir'is nur, ke li est'as student'o de art'a lern'ej'o, kaj la pentr'aj\u0302'o'n li kre'is kiel task'labor'o'n pri la tem'o \u201ePak'um'o\u201d. La au\u0306tor'o uz'as la sam'a'j'n tip'ar'o'j'n kaj stil'o'n. La sur'skrib'o \u201eKron'o\u201d (litove Karu\u0304na) en la parodi'aj\u0302'o est'is s\u0302ang\u0302'it'a al \u201eC\u0302ap'o\u201d (Kepure\u0307). Sur'flank'a'j divers'lingv'a'j sur'skrib'o'j inform'as pri c\u0302okolad'o kun kanab'o \u2013 popular'a drog'a veget'aj\u0302'o."}, {"text_idx": "#000221", "text": "La kau\u0306na entrepren'o akuz'as la art'ist'o'j'n, ke ili delikt'is kontrau\u0306 fask'o da leg\u0302'o'j: pri au\u0306tor'a'j rajt'o'j, pri konkur'ad'o, tiu pri var'a'j simbol'o'j. Reprezent'ant'o'j ek'minac'is je proces'o, se la parodi'a pentr'aj\u0302'o dum 4 tag'o'j ne est'os for'ig'it'a. La var'a simbol'o est'as intelekt'a propr'aj\u0302'o de la kompani'o. Al g\u0302i'a kre'ad'o kaj uz'ad'o est'as invest'it'a grand'a mon'sum'o kaj la kompani'o postul'os material'a'n kompens'o'n."}, {"text_idx": "#000223", "text": "Turism'i kun la kart'o EURO<26 en la pos\u0302'o"}, {"text_idx": "#000224", "text": "La modern'a viv'o jam ne pens'ebl'as sen iu'j kart'o'j en la pos\u0302'o. Iu'j atest'as pri membr'ec'o, ali'a'j'n oni uz'as por sen'mon'a pag'ad'o au\u0306 kontrau\u0306 ili akir'as divers'a'j'n var'o'j'n je favor'a'j prez'o'j en la vend'ej'o'j."}, {"text_idx": "#000225", "text": "EURO<26 est'as hav'ind'a kart'o, kiu'n pov'as ricev'i ge'jun'ul'o'j en la ag\u0302'o 14-26 jar'o'j sen'de'pend'e de si'a status'o. Do, sen apart'a konfirm'il'o g\u0302i'n pov'as akir'i lern'ant'o'j, student'o'j, jun'a'j labor'ist'o'j, sen'labor'ul'o'j."}, {"text_idx": "#000226", "text": "La menci'it'a'n kart'o'n iniciat'is skot'a'j entuziasm'ul'o'j en la jar'o 1987. Dank'e al la unu'a'j pozitiv'a'j rezult'o'j, en la jar'o 1991 la Eu\u0306rop'a Konsili'o propon'is al si'a'j membr'o'j, ke ili sub'ten'u la dis'vast'ig'o'n de tiu kart'o en ties land'o'j. Hodiau\u0306 EURO<26 uz'ebl'as en tri'dek'o da eu\u0306rop'a'j land'o'j. Pli ol 3,5 milion'o'j da jun'ul'o'j en pli ol 220 000 lok'o'j en Eu\u0306rop'o akir'as divers'a'j'n avantag\u0302'o'j'n per tiu kart'o."}, {"text_idx": "#000227", "text": "La kart'o EURO<26 ebl'ig'as al ge'jun'ul'o'j avantag\u0302'o'j'n jam en la lok'o, kie ili mem log\u0302'as. Tio diferenc'ig'as g\u0302i'n de ali'a'j kart'o'j por ge'jun'ul'o'j. La ret'o en'ten'as divers'a'j'n rabat'o'j'n en la sfer'o de: eduk'ad'o (komput'ad'a'j kurs'o'j, au\u0306t'o'lern'ej'o'j, lingv'a'j kurs'o'j kaj ali'a'j), kultur'o (muze'o'j, teatr'o, festival'o'j, koncert'o'j, ktp), turism'o (hotel'o'j, jun'ul'ar'gast'ej'o'j, kamp'ad'ej'o'j, privat'a log\u0302'ad'o, organiz'ad'o de vojag\u0302'o'j), transport'o (divers'a'j aviad'il- kaj au\u0306tobus-kompani'o'j, plur'a'j naci'a'j fer'voj'ret'o'j, s\u0302ip'lini'o'j), komerc'o (nutr'ad'o, mod'o, libr'o'vend'ej'o'j, komput'ik'aj\u0302'o'j), sport'o kaj mem'strec\u0302'ad'o (sport'vend'ej'o'j, sport'a'j centr'o'j, en'ir'bilet'o'j por divers'a'j sport'a'j matc\u0302'o'j), gast'ej'o'j (rapid'a'j restoraci'o'j, kaf'ej'o'j) kaj ali'a'j serv'o'j (friz'ist'o'j, flor'vend'ej'o'j, or'aj\u0302'um'ej'o'j, s\u0302u'ej'o'j kaj ali'a'j)."}, {"text_idx": "#000228", "text": "En tiu land'o EURO<26 uz'ebl'as ek'de la 1a de februar'o 1999. Pri la dis'vast'ig'o de la kart'o kaj pri la vic'o de ties avantag\u0302'o'j zorg'as Kroat'a Jun'ul'ar'gast'ej'a Asoci'o (HFHS) (vid'u ). Ge'jun'ul'o'j pov'as ricev'i la kart'o'n en c\u0302iu'j region'a'j centr'o'j de HFHS kaj en dek'o da ali'a'j lok'o'j. G\u0302i hav'as sub'ten'o'n de la S\u0302tat'a Institut'o pri Protekt'o de Famili'o'j, Patr'in'ec'o kaj Jun'ul'ar'o. En Kroati'o oni pov'as uz'i EURO<26 en pli ol 1300 lok'o'j en kvin'dek'o da urb'o'j. Menci'ind'as, ke en la list'o est'as c\u0302iu'j kroat'a'j naci'a'j natur'park'o'j, mult'a'j muze'o'j, kiu'j dispon'ig'as rabat'o'n de 50-100 %, naci'a'j teatr'o'j, divers'a'j kultur'a'j manifest'aj\u0302'o'j (Opatija, S\u030cibenik, Dubrovnik, Zagreb). Rabat'o'n de 25 % oni pov'as ricev'i c\u0302e la s\u0302ip'lini'o'j de Jadrolinija, c\u0302e kelk'a'j au\u0306tobus'a'j kompani'o'j kaj c\u0302e la naci'a fer'voj'a ret'o."}, {"text_idx": "#000229", "text": "Se vi dezir'as ek'sci'i pli mult'e pri la avantag\u0302'o'j kaj dis'vast'ig\u0302'o de la kart'o en vi'a propr'a land'o kaj dis'e tra Eu\u0306rop'o vizit'u la Ttt-pag\u0302'o'n ."}, {"text_idx": "#000230", "text": "Por la posed'ant'o'j de EURO<26 en plur'a'j land'o'j aper'as period'a'j inform'il'o'j, gazet'o'j, flug'foli'o'j kaj oni organiz'as inform'kampanj'o'j'n, koncert'o'j'n kaj ali'a'j'n."}, {"text_idx": "#000231", "text": "La kroat'a'j organiz'ant'o'j arang\u0302'as c\u0302iu'jar'e foto-konkurs'o'n kun valor'a'j premi'o'j (i.a. somer'um'ad'o c\u0302e la kroat'a mar'bord'o en jun'ul'ar'gast'ej'o'j) kaj somer'a'n kamp'ad'ej'o'n mez'e de au\u0306gust'o en Zadar."}, {"text_idx": "#000232", "text": "Pro c\u0302io c\u0302i ne hezit'u, inform'ig\u0302'u pri la avantag\u0302'o'j en vi'a log\u0302'lok'o kaj land'o, kaj nepr'e pri la rabat'o'j en la land'o'j, kiu'j'n vi plan'as vizit'i. Vi rapid'e rimark'os, ke posed'ant'e EURO<26 vi pov'os s\u0302par'i mult'o'n. Komenc'u jam hodiau\u0306!"}, {"text_idx": "#000234", "text": "Jam plur'foj'e hom'o'j amas'ig\u0302'is antau\u0306 LT-ej'o por esprim'i mal'kontent'o'n kontrau\u0306 la sen'c\u0302es'a alt'ig'o de la telefon'tarif'o'j. LT, hav'ant'e la ekskluziv'a'n rajt'o'n g\u0302is la jar'o 2003 est'i la unu'sol'a liver'ant'o de fiks'it'a telefon'a kun'lig'o, ekstrem'e uz'is tiu'n rajt'o'n. La litova c\u0302ef'ministr'o Algirdas Brazauskas konstern'ig\u0302'is, kiam en la komenc'o de la 21a jar'cent'o litov'an'o'j komenc'is amas'e rifuz'i telefon'serv'o'n, c\u0302ar ili ne plu kapabl'is g\u0302i'n pag'i."}, {"text_idx": "#000235", "text": "Sever'a'j alt'ig\u0302'o'j de la tarif'o'j pus\u0302'is la entrepren'o'n en mal'favor'a'n situaci'o'n. En la unu'a du'on'o de la jar'o 2002 la en'spez'o'j mal'kresk'is je 8,2 %. Pri la mal'kontent'ig'a situaci'o sinjor'o Paarma akuz'is la konkur'ant'o'j'n \u2013 la entrepren'o'j'n de la pos\u0302'telefon'a'j kun'lig'o'j. Tiu'j entrepren'o'j jam super'as LT lau\u0306 kvant'o de klient'o'j. En la fin'o de juni'o pos\u0302'telefon'o'n uz'is 35 % de la litovoj; dum la fiks'it'a'n kun'lig'o'n 30,6 %. Dum unu jar'o LT perd'is 10,1 % de si'a klient'ar'o, t.e. c\u0302irkau\u0306 120 000 abon'ant'o'j'n. Spert'ul'o'j supoz'as, ke la klient'ar'o dau\u0306r'e mal'kresk'os, c\u0302ar est'as lanc\u0302'it'a'j nov'a'j plan'o'j por pli'alt'ig'o de la tarif'o'j."}, {"text_idx": "#000237", "text": "Mal'prosper'as ankau\u0306 la serv'o de fiks'it'a telefon'kun'lig'o de la najbar'a'j land'o'j. La en'spez'o'j de la latv'a tele'komunik'a entrepren'o dum la unu'a jar'du'on'o de 2002 mal'alt'ig\u0302'is je 0,7 %, kaj tiu de la eston'a je 9 %."}, {"text_idx": "#000238", "text": "Kred'u mi'n, tio ver'e okaz'is. Antau\u0306 kelk'a'j jar'o'j aper'is en la revu'o Esperant'o notic'o pri refer'aj\u0302'o, kiu'n mi, matematik'ist'o, prezent'is en Bratislav'o, c\u0302e scienc'a simpozi'o. La inform'o surpriz'is mi'n. Kiel mi tuj sci'ig'is la tiam'a'n redaktor'o'n, mi neniam est'is en Bratislav'o, krom dum mal'long'a rest'ad'o en la flug'haven'o sur'voj'e al Poprad; kaj, pli'e, iu ajn, kiu bon'e kon'as mi'n (ekzempl'e, mi'a'j fil'o'j), pov'as atest'i, ke mi'a sci'o pri matematik'o est'as preskau\u0306 nul'a."}, {"text_idx": "#000240", "text": "Sed, ho ve, mi de'flank'ig\u0302'is de mi'a ver'a tem'o, kiu koncern'as la mister'a'n koncept'o'n pi. Kvankam mi apenau\u0306 kompren'as g\u0302i'n, svag'a'j memor'o'j pri tiu \u201eesprim'o de la kvocient'o de la cirkonferenc'o de cirkl'o per g\u0302i'a diametr'o\u201d (Piv), ankorau\u0306 ekzist'ant'a'j en la polv'o'plen'a sub'tegment'o de mi'a cerb'o, ec\u0302 hodiau\u0306 est'ig'as en mi iu'n strang'a'n fascin'o'n."}, {"text_idx": "#000241", "text": "Mal'oft'e en la lice'o oni klar'ig'is al ni, kia'n util'o'n hav'as matematik'o kaj kial oni lern'as g\u0302i'n. Pri pi, la instru'ist'o'j nur menci'is, ke g\u0302i est'as uz'at'a kiel il'o por mezur'i la are'o'n de cirkl'o. Sam'temp'e, ili al'don'is, ke la cifer'o'j post la kom'o en pi dau\u0306r'as sen'fin'e. Tiam s\u0302ajn'is al mi, ke mezur'il'o, kiu indik'as virtual'e sen'fin'a'n nombr'o'n, ne pov'as est'i tre praktik'e aplik'at'a. Se mi iam vol'us ac\u0302et'i, dir'u, tapis\u0302'o'n por kovr'i plank'o'n de c\u0302ambr'o en lum'tur'o (en kiu mi tre s\u0302at'us log\u0302'i), au\u0306 en antikv'a vent'muel'ej'o, simil'a al tiu en kiu Alphonse Daudet [alfo\u0301ns dode\u0301] verk'is si'a'n c\u0302arm'a'n Lettres de mon moulin (Leter'o'j el mi'a muel'ej'o), kiel, diabl'e, mi pov'us preciz'ig'i la kvant'o'n de bezon'at'a tapis\u0302'a material'o?"}, {"text_idx": "#000242", "text": "Mi j\u0302us fin'leg'is rakont'o'n, en kiu la protagonist'in'o \u2013 tiam jun'a sed mens'e fru'matur'a knab'in'o \u2013 dezir'as konfirm'i, c\u0302u g\u0302ust'as tio, kio'n s\u0302i lern'is en la matematik'a klas'o pri pi. Hejm'e post la lern'ej'a tag'o, s\u0302i pren'as la rond'a'n kovr'il'o'n de majonez'a pokal'o, volv'as pec'o'n de s\u0302nur'o c\u0302irkau\u0306 g\u0302i'a cirkonferenc'o, etend'as la s\u0302nur'o'n sur tabl'o, kaj mezur'as g\u0302i'a'n long'o'n per lini'il'o. Post'e, s\u0302i mezur'as la diametr'o'n de la kovr'il'o, divid'as la pli grand'a'n cifer'o'n per la pli mal'grand'a, kaj kalkul'as, ke la rezult'o est'as proksim'um'e 3,21."}, {"text_idx": "#000243", "text": "Lern'o'libr'o'j pri matematik'o kaj vort'ar'o'j inform'as ni'n, ke pi ne egal'as 3,21 sed c\u0302irkau\u0306 3,14159. La difin'o en Piv sekv'ig'as tiu'n nombr'o'n per tri'punkt'o ..., por indik'i, ke tio ne est'as la fin'o de la afer'o. G\u0302i klar'ig'as, ke pi est'as ne'racional'a nombr'o. Tiu strang'a koncept'o trans'lok'as ni'n de la real'o en la univers'o'n de Alic'o en Mir'land'o (kies au\u0306tor'o, parentez'e, est'is matematik'ist'o, do supoz'ebl'e, mal'kiel mi, kompren'is ne'racional'a'j'n nombr'o'j'n)."}, {"text_idx": "#000244", "text": "Ie mi leg'is, ke pi est'is kon'at'a de la grek'o'j kaj romi'an'o'j, inter kiu'j est'is kelk'a'j tre kompetent'a'j matematik'ist'o'j, sed ili ne sci'is, ke la cifer'o'j en pi sekv'as si'n sen'inter'romp'e kaj sen ripet'i si'n. Nur antau\u0306 iom pli ol du jar'cent'o'j kaj du'on'o, oni mal'kovr'is tiu'n bizar'a'n fakt'o'n. La sam'a font'o inform'is mi'n, ke pi divid'it'e per kvar egal'as unu min'us unu tri'on'o'n plus unu kvin'on'o'n min'us unu sep'on'o'n, ktp sen'fin'e ... La seri'o konstant'e altern'as inter nombr'o pli grand'a ol pi/4 kaj nombr'o mal'pli grand'a ol pi/4, sed fin'fin'e oni konstat'as, ke g\u0302i iom post iom proksim'ig\u0302'as al la g\u0302ust'a rezult'o. Tamen, oni neniam pov'as ating'i ekzakt'a'n valor'o'n. Pi est'as transcend'a nombr'o. Tio re'foj'e surpriz'is mi'n. G\u0302is tiam mi supoz'is, ke transcend'ec'o iel rilat'is al religi'a'j, mistik'a'j au\u0306 okult'a'j ide'o'j, ne al matematik'o. Cert'e pi ne est'as la sol'a transcend'a nombr'o. La kvant'o de transcend'a'j nombr'o'j est'as infinit'a."}, {"text_idx": "#000245", "text": "Cert'e tiu'j strang'a'j fakt'o'j est'as nur'a banal'aj\u0302'o por la matematik'ist'o'j, sed por mi ili est'as magi'a'j. Kiam mi komenc'is mi'a'n universitat'a'n stud'ad'o'n, mi naiv'e decid'is stud'i ne matematik'o'n sed teologi'o'n. Tiu stud'ad'o tut'e ne help'is mi'n kompren'i la univers'o'n, sed almenau\u0306 g\u0302i ebl'ig'as mi'n far'i unu modest'a'n kontribu'aj\u0302'o'n al ni'a diskut'o pri c\u0302i tiu tem'o. Jen g\u0302i: Ankau\u0306 la hebre'o'j, kiu'j ne est'is scienc'em'a popol'o, kon'is la koncept'o'n pi. Ec\u0302 Bibli'o menci'as g\u0302i'n. En la Unu'a Libr'o de la Reg\u0302'o'j, c\u0302apitr'o 7, vers'o 23, ni leg'as, ke Salomono far'is por la kort'o de si'a templ'o \u201emar'o'n fand'it'a'n, hav'ant'a'n dek uln'o'j'n de rand'o g\u0302is rand'o, tut'e rond'a'n ... kaj s\u0302nur'o de tri'dek uln'o'j prezent'is g\u0302i'a'n mezur'o'n c\u0302irkaue\u201d. (Mi ne bezon'as dir'i al vi, kar'a'j leg'ant'o'j, ke 30 divid'it'e per 10 egal'as 3.) Evident'e, sam'kiel la grek'o'j kaj romi'an'o'j, la hebre'o'j supoz'is, ke pi egal'as 3. Tio, kvankam ne ekzakt'a, ne est'is mal'bon'a proksim'um'a kalkul'o."}, {"text_idx": "#000246", "text": "Iu scienc'ul'o (c\u0302u Albert'o Einstein?) dir'is, ke Di'o est'as matematik'ist'o \u2013 pi'a asert'o ..."}, {"text_idx": "#000247", "text": "La redakt'a'j konvenci'o'j de MONATO postul'as, ke post menci'o de ne'asimil'it'a'j nom'o'j la kontribu'ant'o inter'kramp'e kaj minuskl'e al'don'u proksim'um'a'n prononc'o'n uz'ant'e nur la esperant'a'n alfabet'o'n. Pri tio, mi plur'foj'e plend'is, c\u0302ar mi'a'opini'e la relativ'e lim'ig'it'a zamenhofa alfabet'o, kvankam g\u0302i bon'e tau\u0306g'as por skrib'i Esperant'o'n kaj lingv'o'j'n kun simil'a fonetik'a gam'o (ital'a, latin-amerik'a hispan'a, ktp), ne est'as sufic\u0302'e ampleks'a por reprezent'i la son'o'j'n de la pli'mult'o da lingv'o'j. Kvankam mi sci'as preskau\u0306 neni'o'n pri la polineziaj idiom'o'j, mi supoz'as ke ec\u0302 por imit'i la fonetik'a'n sistem'o'n de, ekzempl'e, la havaja, kiu bezon'as nur 13 liter'o'j'n \u2013 cert'e unu el la plej mal'grand'a'j el c\u0302iu'j alfabet'o'j \u2013 g\u0302i ne tut'e tau\u0306g'as, pro mank'o de akcent'o por indik'i long'a'j'n vokal'o'j'n."}, {"text_idx": "#000248", "text": "La esperant'a alfabet'o inklud'as la pli'mult'o'n de la son'o'j uz'at'a'j de eu\u0306rop'a'j lingv'o'j (german'a, hispan'a, ktp), sed mank'as al g\u0302i la trema-vokal'o'j de la german'a, la theta (lisp'a s) de la grek'a, kastilia hispan'a, angl'a kaj islanda, kaj est'as grav'e mank'o'hav'a kiam tem'as pri la rus'a, pol'a, franc'a kaj portugal'a. G\u0302i ne kapabl'as reprezent'i la mol'a'j'n kaj mal'mol'a'j'n konsonant'o'j'n de la slav'a'j kaj okcident-kelt'a'j idiom'o'j (ekzempl'e la irlanda), au\u0306 la nazal'a'j'n vokal'o'j'n de divers'a'j lingv'o'j. Kiam tem'as pri mult'a'j azi'a'j kaj afrik'a'j idiom'o'j la esperant'a alfabet'o est'as preskau\u0306 sen'util'a. Kiel, per g\u0302i, oni pov'us indik'i la klak-son'o'j'n de la zulu'a, bos\u0302man'a kaj hotentot'a?"}, {"text_idx": "#000249", "text": "Ver's\u0302ajn'e, mal'mult'e da leg'ant'o'j de MONATO ambici'as lern'i au\u0306 uz'i la plej ekzot'a'j'n lingv'o'j'n, sed sur la pag\u0302'o'j de ni'a magazin'o jam est'is el'don'it'a grand'a nombr'o da artikol'o'j pri plej divers'a'j lingv'o'j kaj dialekt'o'j. Pli'e, aper'as en g\u0302i nom'o'j de lok'o'j kaj person'o'j el mult'eg'a'j land'o'j kaj popol'o'j en la mond'o."}, {"text_idx": "#000251", "text": "Pri tia'j kial'o'j, mi vol'as pled'i por pli vast'a instru'ad'o en ni'a'j eduk'a'j institut'o'j de la util'eg'a Inter'naci'a Fonetik'a Alfabet'o (IFA, angl'e: Ip'a). Kiel c\u0302iu'j hom'a'j invent'aj\u0302'o'j, g\u0302i est'as ne'perfekt'a, sed g\u0302i est'as la plej bon'a il'o, kiu'n ni posed'as por indik'i la prononc'o'n sur'paper'e kaj sur'ekran'e \u2013 do tiel instru'i kaj memor'ig'i \u2013 la prononc'o'n de c\u0302iu'j lingv'o'j. Kompren'ebl'e, neni'o pov'as anstatau\u0306'i person'a'n kontakt'o'n kun de'nask'a'j parol'ant'o'j de la koncern'a lingv'o, sed ne c\u0302iu'j lern'ant'o'j hav'as okaz'o'n au\u0306 mon'a'j'n rimed'o'j'n por vojag\u0302'i ekster'land'e'n au\u0306 ali'e au\u0306d'i la dezir'at'a'n lingv'o'n."}, {"text_idx": "#000252", "text": "C\u0302ar la stud'program'o en ni'a'j lern'ej'o'j est'as plen's\u0302top'it'a, apenau\u0306 ekzist'as ebl'ec'o don'i plen'a'n instru'ad'o'n pri fonetik'o. Pli'e, ordinar'a'j student'o'j nek pov'as, nek bezon'as sci'i la fonetik'a'j'n sign'o'j'n de c\u0302iu'j lingv'o'j. Kutim'e oni lern'as nur du au\u0306 tri lingv'o'j'n en la lern'ej'o'j kaj universitat'o'j."}, {"text_idx": "#000253", "text": "Vojag\u0302'impres'o'j, somer'o 2002: Kosovo antau\u0306'e'n'ir'as"}, {"text_idx": "#000254", "text": "En Kosovo okaz'is jam mult'a'j pozitiv'a'j s\u0302ang\u0302'ig\u0302'o'j. Por mi, ir'ant'a tie'n c\u0302iu'jar'e, la pli'bon'ig\u0302'o'j tuj okul'frap'as."}, {"text_idx": "#000255", "text": "Pas'is tri jar'o'j post la fin'o de la sang'a milit'o en Kosovo, kie pere'is almenau\u0306 10 000 alban'o'j, precip'e sen'kulp'a'j civil'ul'o'j. Ankorau\u0306 la vund'o'j de la milit'o ne bon'e san'ig\u0302'is. La memor'o kaj dolor'o pro la perd'o de la kar'a'j ge'fil'o'j, ge'frat'o'j, ge'nep'o'j, ge'patr'o'j, ge'av'o'j, ge'kuz'o'j au\u0306 ge'amik'o'j ne esting'ig\u0302'is kaj ne pov'as esting'ig\u0302'i. Menci'end'as ke ankorau\u0306 cent'o'j da alban'o'j rest'as sen'just'e en'prizon'ig'it'a'j en Serbi'o. Iu'j'n la okup'int'o'j foj'foj'e el'prizon'ig'as kontrau\u0306 grand'a mon'sum'o don'it'a de ili'a'j proksim'ul'o'j. La inter'naci'a'j au\u0306toritat'ul'o'j ne far'as mult'o'n por ili'a rapid'a kaj sen'kondic\u0302'a liber'ig'o."}, {"text_idx": "#000256", "text": "Tamen Kosovo nun ne plu est'as sub la serb'a jug'o, sed sub administr'ad'o de UNMIK, la administraci'o establ'it'a de la Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j (UN). UNMIK hav'as kiel task'o'j'n kaj pli favor'a'n status'o'n por Kosovo (au\u0306tonomi'o'n), kaj la re'star'ig'o'n, lau\u0306 la rezoluci'o 1244 de la 10a de juni'o 1999 de la Konsili'o de Sekur'ec'o de UN, de la suveren'ec'o de Jugoslavio, kiu tamen hodiau\u0306 konsist'as nur el Serbi'o kaj Montenegro."}, {"text_idx": "#000257", "text": "Al la mar'plag\u0302'o'j de Albanio"}, {"text_idx": "#000258", "text": "Pas'ant'e la land'lim'o'n inter Albanio kaj Kosovo oni surpriz'ig\u0302'as pro kor'trem'ig'a bild'o: dek'o'j da privat'a'j au\u0306t'o'j registr'it'a'j en Kosovo vetur'ig'as ties alban'a'j'n famili'o'j'n, c\u0302ef'e jun'a'j'n, ge'edz'o'j'n kaj mult'a'j'n ge'fil'o'j'n, al la mar'plag\u0302'o'j de Durre\u0308s, Sarande\u0308 kaj ali'a'j. Malgrau\u0306 la inform'o'j de la gazet'ar'o pri incident'o'j kontrau\u0306 kosovaj civit'an'o'j, ni'a'j ge'frat'o'j el Kosovo prefer'as jam la mar'plag\u0302'o'j'n kaj ripoz'ej'o'j'n de Albanio al tiu'j de Montenegro kaj Bulgario au\u0306, kiel iam, de Greki'o kaj Turki'o."}, {"text_idx": "#000259", "text": "Mi nur pov'as entuziasm'ig\u0302'i pri tia bild'o. Krom la fakt'o ke grand'a pac'a el'ir'o al Albanio, ne pro sufer'o'j sed pro plezur'o, pli'fort'ig'as ni'a'n naci'a'n unu'ec'o'n, est'as ankau\u0306 kelk'cent'o'j da milion'o'j da valut'o en'ir'ant'a'j Albanion, pli'mild'ig'ant'a'j ni'a'n grand'a'n komerc'a'n deficit'o'n."}, {"text_idx": "#000260", "text": "Bon'a'n labor'o'n far'as nun ankau\u0306 ni'a ministr'ej'o pri publik'a'j kaj turism'a'j afer'o'j. G\u0302i star'ig'is centr'o'n de promoci'o de alban'a turism'o en hotel'o Grand en Pris\u030ctina. Plur'a'j vojag\u0302'agent'ej'o'j en Kosovo entrepren'as la log\u0302'ig'o'n de la ripoz'ul'o'j el Kosovo en la plag\u0302'o'j de Albanio. Mult'a'j famili'o'j kiu'j'n mi vizit'is sci'ig'is al mi ke ili jam est'is en au\u0306 plan'as ir'i al Albanio por feri'ad'i. Cert'e, Albanio ofert'as por turist'o'j tre bon'a'j'n natur'a'j'n kondic\u0302'o'j'n, kaj nun iom post iom ankau\u0306 infra'struktur'a'j'n. Mi mem feri'ad'is c\u0302i-somer'e en Velipoje\u0308 kaj for'ir'is de tie tre kontent'a pro la pur'a, virg'a plag\u0302'o, bon'a proviz'ad'o kaj publik'a ord'o. Tia'j est'as lau\u0306 mi ankau\u0306 ali'a'j mar'plag\u0302'o'j de Albanio, g\u0302is nun mal'pli frekvent'at'a'j, kiel She\u0308ngjin, Divjake\u0308 kaj Himare\u0308."}, {"text_idx": "#000261", "text": "Kiam mi ir'is unu'a'foj'e al Kosovo, en oktobr'o 1999, krom la detru'aj\u0302'o'j'n okul'frap'a'j'n en dom'o'j, voj'o'j, pos\u0302t'ofic'ej'o'j kaj tele'komunik'ej'o'j, mi rimark'is ankau\u0306 mult'a'j'n mank'o'j'n en divers'a'j serv'o'j. C\u0302i-foj'e, ne nur la voj'o'j est'as en bon'a stat'o, sed ankau\u0306 la en'urb'a trafik'o, ekzempl'e en Pris\u030ctina, not'ind'e pli'bon'ig\u0302'is. Tie est'as, krom licenc'it'a'j bus'et'o'j, regul'a'j bus'lini'o'j cert'ig'ant'a'j la mov'ig\u0302'o'n al c\u0302iu'j punkt'o'j de la urb'o kaj ties c\u0302irkau\u0306'o."}, {"text_idx": "#000262", "text": "Nun oni pov'as telefon'i ankau\u0306 en la telefon'bud'o'j sur'trotuar'e per telefon'kart'o'j de Kosovo. Est'as nov'a'j modern'a'j vend'ej'o'j bon'e ekip'it'a'j. Oni re'nov'ig'is publik'a'j'n konstru'aj\u0302'o'j'n kaj lern'ej'o'j bel'aspekt'as. Lau\u0306'long'e de la inter'urb'a'j voj'o'j oni vid'as mult'a'j'n restoraci'o'j'n kaj motel'o'j'n kun nag\u0302'ej'o'j, kie oni pov'as pas'ig'i agrabl'a'j'n hor'o'j'n dum la somer'a'j tag'o'j."}, {"text_idx": "#000263", "text": "Est'as mal'ferm'it'a'j en mult'a'j urb'o'j nov'a'j bank'o'j neces'a'j por la mal'grand'a'j kaj mez'a'j entrepren'o'j. Mi tie vid'is mult'a'j'n jun'a'j'n civit'an'o'j'n en'ir'i kaj el'ir'i, kio montr'as ke ili kred'as je est'ont'o por Kosovo. Mult'a'j produkt'ad'a'j entrepren'o'j komenc'is au\u0306 re'komenc'is si'a'n ag'ad'o'n, apart'e sur'kamp'e de konstru'ad'o, trink'aj\u0302'o'j (la bier'o de Peje\u0308 est'as ekster'ordinar'e bon'kvalit'a), konserv'aj\u0302'o'j, nutr'aj\u0302'o'j, ktp."}, {"text_idx": "#000264", "text": "La mal'trankvil'aj\u0302'o'j de Adem Demac\u030ci"}, {"text_idx": "#000265", "text": "Mi hav'is la plezur'o'n de'nov'e renkont'ig\u0302'i kaj long'e babil'i kun Adem Demac\u030ci, sag\u0302'a kaj sen'de'pend'a politik'ist'o, simbol'o de la kosov'an'a rezist'ad'o kontrau\u0306 la serb'a reg\u0302im'o dum preskau\u0306 tri'dek jar'o'j. Li log\u0302'as kaj labor'as plej'oft'e en Prizren, kie li sent'as si'n pli trankvil'a kaj pli liber'a ol en la c\u0302ef'urb'o Pris\u030ctina por si'n okup'i pri stud'ad'o, verk'ad'o kaj politik'a'j analiz'o'j."}, {"text_idx": "#000266", "text": "Dum la konversaci'o kun li mi ek'sci'is ke alban'o'j de Kosovo aktual'e star'as antau\u0306 grav'a'j politik'a'j alternativ'o'j. Lau\u0306 UN-rezoluci'o 1244 Jugoslavio plu'ten'as si'a'n suveren'ec'o'n sur Kosovo. En g\u0302i establ'ig\u0302'as inter'naci'a civil'a administraci'o, UNMIK, ia form'o de s\u0302tat'potenc'o original'a, eksperiment'a, kie influ'as kaj inter'ven'as natur'e la interes'o'j de grand'a nombr'o da divers'a'j s\u0302tat'o'j eu\u0306rop'a'j kaj ekster'eu\u0306rop'a'j. La nov'a reg'ist'ar'o elekt'it'a de la parlament'o ne hav'as au\u0306toritat'o'n sur kamp'o'j kiel defend'o, intern'a'j afer'o'j, financ'o'j, jug\u0302'ej'o'j kaj ali'a'j, kiu'j aparten'as al UNMIK mem. La aktual'a inter'naci'a administr'ant'o, Michael Steiner, deklar'as: \u201eMi'a bibli'o est'as rezoluci'o 1244\u201d, dum li'a antau\u0306'ul'o, la dan'o Hans Hakerup, aprob'is la konstituci'a'n kadr'o'n kiu al'trud'as la nun'temp'a'j'n kondic\u0302'o'j'n. UNMIK decid'is ankau\u0306 pri leg\u0302'o'j kiel la jen'a: \u201ec\u0302iu civit'an'o el Kosovo rajt'as voc\u0302'don'i ankau\u0306 por la politik'a'j parti'o'j en Serbi'o\u201d. (Kiu en Kosovo voc\u0302'don'as por tiu'j parti'o'j, krom serb'o'j?) Serb'o'j est'as prem'ant'a'j nun inter'ali'e por licenc'ig'o de la serb'a universitat'o en la nord'o de Mitr'o'vic'a."}, {"text_idx": "#000267", "text": "En la parlament'o de Kosovo la serb'o'j akir'is dek lok'o'j'n pro la balot'o'j, kiu'j okaz'is ankau\u0306 en Serbi'o, plus dek ali'a'j'n donac'it'a'j'n de UNMIK. Dau\u0306r'as la kampanj'o por amas'a re'ven'ig'o de serb'o'j en Kosovon. Pov'as ven'i ankau\u0306 serb'o'j, kiu'j neniam antau\u0306'e log\u0302'is en Kosovo."}, {"text_idx": "#000268", "text": "Ali'flank'e la alban'a'j politik'ist'o'j kaj public'ist'o'j en Kosovo plur'est'as mal'vigl'a'j, ne unu'ig\u0302'int'a'j, sen larg\u0302'a kaj profund'a vizi'o pri la est'ont'ec'o de si'a land'o. Part'o de politik'ist'o'j al'kur'is kaj al'kur'as al ric\u0302'aj\u0302'o'j kaj posten'o'j, korupt'ig\u0302'as kaj skism'as."}, {"text_idx": "#000269", "text": "Tia'j fenomen'o'j mal'trankvil'ig'as Adem Demac\u030ci. Li'a'j mal'trankvil'aj\u0302'o'j spegul'ig\u0302'as en li'a last'a poem'o, fakt'e politik'a pamflet'o, kiu'n li leg'is por mi. G\u0302i titol'ig\u0302'as Hola, mi'a vers'o. Referenc'ant'e al la el'star'a kosova poet'o, kiu'n la popol'o kon'as per la krom'nom'o Sat Noks\u030ciki, Adem al'parol'as al si'a'j sam'patr'uj'an'o'j per la bus\u0302'o de poet'o, al'vok'as ke ili star'u unu'ig\u0302'int'a'j, ke ili pli'alt'ig'u si'a'j'n sci'o'n kaj konsci'o'n, ke ili kontrau\u0306'star'u ego'ism'o'n, avid'o'n, envi'o'n, korupt'o'n, j\u0302aluz'o'n, mal'kompetent'o'n, mit'em'o'n, mal'am'o'n kaj indiferent'o'n, por sav'i la long'temp'e sufer'int'a'n Kosovon kiam ajn g\u0302i bezon'us ili'a'n help'o'n."}, {"text_idx": "#000270", "text": "La inter'naci'a'j administr'ant'o'j, opini'as Adem, pov'as facil'e trans'don'i si'a'j'n mult'a'j'n kaj vital'a'j'n por alban'o'j rajt'o'j'n rekt'e al la au\u0306toritat'ul'o'j en Beogrado, las'ant'e la alban'o'j'n si'n okup'i per kler'ig'ad'o, agrikultur'o, konstru'ad'o, ktp, kiel tio'n jam ebl'ig'is la tit'o'ist'a konstituci'o de la iam'a Jugoslavio en la jar'o 1974. Kio'n do tiam akir'is alban'o'j kiu'j vers\u0302'is si'a'n sang'o'n tiom long'e?"}, {"text_idx": "#000271", "text": "Sen'dub'e ankau\u0306 la land'o patr'in'a dev'as far'i pli mult'e por Kosovo. G\u0302i'a'j intelekt'ul'o'j, politik'ist'o'j kaj histori'ist'o'j dev'as help'i kiel ajn. Sed oni ne pov'as atend'i i'o'n de fremd'a'j histori'ist'o'j se iu'j el ni'a'j histori'ist'o'j star'ig'as kaj protekt'as serb'a'j'n tez'o'j'n. Parol'ant'e kun Fehmi Baftiu, mal'nov'a jur'ist'o, eks'konsil'ist'o de Adem Demac\u030ci, mi ek'sci'is ke en j\u0302us aper'int'a lern'o'libr'o pri inter'naci'a jur'o, verk'it'a de profesor'o Arb'e'n Put'o, oni leg'as inter'ali'e, ke \u201eKosovo est'is c\u0302iam sub la serb'a jurisdikci'o\u201d, dum, lau\u0306 insist'a argument'ad'o de Fehmi, la ver'o est'as tut'e kontrau\u0306'a: neniam Kosovo est'is sub serb'a jurisdikci'o."}, {"text_idx": "#000272", "text": "En Kosovo ekzist'as c\u0302iu'j kondic\u0302'o'j por antau\u0306'e'n'ir'i. G\u0302i posed'as fekund'a'j'n agr'o'j'n, sub'ter'a'j'n ric\u0302'aj\u0302'o'j'n, el kiu'j nur de s\u0302ton'karb'o oni hav'as ne'kalkul'ebl'a'j'n rezerv'o'j'n, bon'eg'a'n geografi'a'n pozici'o'n, jun'a'j'n labor'em'a'j'n hom'o'j'n. Fak'ul'o'j ne intenc'as for'las'i la land'o'n, kontrau\u0306'e mult'a'j el ili re'ven'is."}, {"text_idx": "#000273", "text": "Nun, kiam Kosovo hav'as si'a'n reg'ist'ar'o'n, est'as pli tau\u0306g'a'j kondic\u0302'o'j por antau\u0306'e'n'ir'i. Natur'e, tio pov'as est'ig\u0302'i, kiel dir'as Adem Demac\u030ci, se ni est'as unu'ig\u0302'int'a'j, konsci'a'j, mal'proksim'vid'ant'a'j. Lau\u0306 tiu vid'punkt'o kia ajn per'fort'a manifestaci'o kiel tiu'j en Dec\u030cane, Besjana kaj kontrau\u0306 UNMIK pov'as nur pli'nigr'ig'i ni'a'n bild'o'n en la okul'o'j de la ceter'a mond'o. Ne plu est'as la temp'o de klan'a'j, flag'port'ist'a'j mov'ad'o'j sed de civiliz'it'a'j mov'ad'o'j kiu'j honor'ig'as si'a'n naci'o'n."}, {"text_idx": "#000274", "text": "Eu\u0306rop'a help'o al Kosovo part'e ne'efik'a"}, {"text_idx": "#000276", "text": "Evident'ig\u0302'is ke ECHO kaj g\u0302i'a'j partner'o'j ne kapabl'is adapt'i si'a'n program'o'n al la subit'a, tut'e ne'atend'it'a re'ven'o al si'a'j log\u0302'lok'o'j de preskau\u0306 c\u0302iu'j fug\u0302'int'o'j en juni'o 1999, post la inter'konsent'o pri re'tir'ig\u0302'o de serb'a'j milit'ist'o'j. La help'o est'is destin'it'a komenc'e precip'e al Albanio, la plej mal'ric\u0302'a land'o de Eu\u0306rop'o, kiu akcept'is la plej grand'a'n part'o'n de la rifug\u0302'int'o'j. Ec\u0302 en normal'a'j cirkonstanc'o'j est'as mal'facil'e organiz'i transport'o'j'n en region'o kun mal'bon'a infra'struktur'o. En h\u0302aos'a situaci'o est'as preskau\u0306 ne'ebl'e organiz'i send'aj\u0302'o'j'n kaj cert'ig'i ke ili g\u0302ust'a'temp'e al'ven'as al la g\u0302ust'a lok'o. Kiam, krom'e, subit'e la cel'lok'o'j s\u0302ang\u0302'ig\u0302'as, ne evit'ebl'as, ke liver'o'j ie rest'as ne'uz'at'a'j au\u0306 perd'ig\u0302'as."}, {"text_idx": "#000277", "text": "Oni konklud'is ke la mank'o'j est'is precip'e administr'a'j. La ECHO-kun'labor'ant'o'j je al'ven'o bezon'is plej'part'o'n de si'a'j hom'fort'o'j por establ'i si'n sur'lok'e kaj ek'kon'i la situaci'o'n. Ne ebl'is tuj re'ag'i al s\u0302ang\u0302'ig\u0302'ant'a'j situaci'o'j, c\u0302ar la decid'pov'o est'is c\u0302e ECHO-funkci'ul'o'j en Bruselo. Menci'end'as ankau\u0306 ke ECHO nur administr'is la transport'o'j'n kaj liver'o'j'n de la help'material'o'j, kaj do tut'e de'pend'is de sub'kontrakt'ant'o'j."}, {"text_idx": "#000278", "text": "Sekv'e de la raport'o oni adapt'is la administr'a'j'n struktur'o'j'n de ECHO kaj pli'bon'ig'is la procedur'o'j'n por kun'labor'o kun ali'a'j grand'a'j help'ant'o'j, kiel UN kaj Rug\u0302'a Kruc'o."}, {"text_idx": "#000279", "text": "Malgrau\u0306 la streb'o'j al pli'bon'ig'o, s\u0302ajn'e rest'as problem'o'j. En au\u0306gust'o 2002 en la eu\u0306rop'a kaj uson'a gazet'ar'o'j aper'is artikol'o'j (baz'it'a'j sur raport'o de organiz'aj\u0302'o, kiu okup'ig\u0302'as pri rajt'o'j de handikap'it'o'j, ), pri terur'a situaci'o en frenez'ul'ej'o'j en Kosovo. UNMIK (la UN-administraci'o de Kosovo) ne ne'is la plend'o'j'n, sed asert'is, ke la situaci'o dum la pas'int'a'j jar'o'j konsider'ind'e pli'bon'ig\u0302'is. Ek'de 1999 est'as konstru'it'a'j almenau\u0306 tri modern'a'j ej'o'j. Ceter'e, la kontrol'o je frenez'ul'ej'o'j ne est'as task'o de UNMIK, sed de la lok'a provinc'a reg'ist'ar'o."}, {"text_idx": "#000281", "text": "C\u0302u vi iam vizit'is la Centr'a'n Ofic'ej'o'n (CO) de UEA? Se ne, c\u0302i bros\u0302ur'o tau\u0306g'as por vi. Se jes ja, g\u0302i tau\u0306g'as por vi tut'e sam'e. C\u0302ar pri'skrib'o de CO, de g\u0302i'a'j c\u0302ambr'o'j, ofic'ist'o'j, aparat'o'j, labor'o'j, ej'o'j, plan'o'j est'as sen'dub'e la kern'a part'o de la 46-pag\u0302'a bros\u0302ur'o, sed la verk'et'o ne est'as nur tio. G\u0302i est'as spegul'o de tio, kiel togoland'an'o, c\u0302i-kaz'e la UEA-estr'ar'an'o Gbeglo Koffi, vid'as, flar'as, kompar'as ej'o'j'n, labor'kutim'o'j'n, person'a'j'n rilat'o'j'n. Tem'as c\u0302ef'e pri li'a al'ir'o al tiu et'a part'o de la okcident'a civiliz'o, plej'part'e eu\u0306rop'a, kiu okul'um'as el la labor'o de CO. Ni hav'as la okaz'o'n renkont'i la fum'ant'o'j'n en la g\u0302arden'o, kolizi'i kun ali'a'j ofic'ist'o'j ven'ant'a'j invers'direkt'e lau\u0306 la sam'a mal'larg\u0302'a s\u0302tup'ar'o, frand'i la trink'aj\u0302'o'j'n kaj la kuk'o'j'n dum la kaf'o'pau\u0306z'o'j, g\u0302u'i la ne'okup'it'ec'o'n de la neces'ej'o'j. Tut'a et'a mond'o renkont'ig\u0302'as en CO, kun ej'o'j plen's\u0302top'it'a'j de libr'o'j, invad'ant'a'j ankau\u0306 la dorm'o'c\u0302ambr'o'j'n de la volont'ul'o'j; et'a mond'o, kie c\u0302iu hav'as apart'a'j'n kapabl'o'j'n, sed c\u0302iu'j hav'as komun'a'n cel'o'n: la progres'ig'o'n de la Asoci'o kaj de Esperant'o en'tut'e."}, {"text_idx": "#000282", "text": "La au\u0306tor'o start'as per kelk'pag\u0302'a konsider'o pri nask'ig\u0302'dat'o'j kaj nask'ig\u0302'dokument'o'j, kiu'j tiom brid'as la oficial'a'j'n event'o'j'n de la viv'o, kiel en'skrib'ig\u0302'o al lern'ej'o au\u0306 ating'o de pasport'o, dum plur'lok'e en Afrik'o la ul'o'j tut'e ne sci'as preciz'e la tag'o'n de si'a nask'ig\u0302'o. Kaj tio est'as en'konduk'o al li'a vojag\u0302'o kaj unu'a renkont'ig\u0302'o kun Roterdam'o kaj la afabl'a akcept'o far'e de la CO-ofic'ist'ar'o, kiu li'n hejm'ig'as (kun plur'a'j mal'facil'aj\u0302'o'j) en la konstru'aj\u0302'o. La tri'etag\u0302'a dom'o s\u0302ajn'as kvazau\u0306 labirint'o; por ating'i la divers'a'j'n ej'o'j'n oni pov'as elekt'i unu au\u0306 ali'a'n s\u0302tup'ar'o'n, unu au\u0306 ali'a'n voj'o'n. Kaj precip'e oni dev'as sport'i supr'e'n-sub'e'n: la TEJO-volont'ul'o'j plej bon'e trov'ig\u0302'as en tia situaci'o. Firm'ig\u0302'as en ni'a mens'o la nom'o'j de la tra'pasat'a'j c\u0302ambr'o'j, lau\u0306 la grand'merit'a'j donac'int'o'j: Epstein, Saft, Lech Walter kaj ali'a'j. La decid'o don'i nom'o'n al la c\u0302ambr'o'j est'is si'a'temp'e de Lapenna; kaj g\u0302i est'is bril'a ide'o, kiu hav'ig'is mon'o'n al la asoci'o kaj pli'firm'ig'is la ide'o'n, ke CO est'as ja propr'aj\u0302'o, ec\u0302 fizik'a, de la esperant'ist'o'j. Kaj firm'ig\u0302'as en ni'a mens'o ankau\u0306 la nom'o'j de la ofic'ist'o'j: Sim'o, Marvin, Roy, Pasquale, Osmo."}, {"text_idx": "#000283", "text": "Gbeglo konduk'as ni'n tra la divers'a'j ej'o'j kaj koridor'o'j, sed li mem ne est'as tre spert'a: kelk'foj'e li konduk'as ni'n al cert'a c\u0302ambr'o, kie ni renkont'ig\u0302'u kun iu specif'a ofic'ist'o kaj li'a labor'o, sed mez'e de la itiner'o li vizit'as i'o'n ali'a'n, kaj parol'as pri io ali'a. Tem'as ver'e pri vizit'o al la konstru'aj\u0302'o kvazau\u0306 far'us g\u0302i'n ne'sistem'a vizit'ant'o, al'tir'at'a jen kaj jen de unu fend'e mal'ferm'it'a pord'o, de s\u0302im'odor'o ven'ant'a el ali'a apertur'o, de rapid'a okul'um'o al sur'plank'a libr'o'stak'o. Interes'a est'as ankau\u0306 la kompar'o inter la kutim'a antau\u0306-zagreba situaci'o kaj la tut'e nov'a, post la demisi'o'j de plur'a'j ofic'ist'o'j: kelk'a'j ne plu ofic'as, tamen ankorau\u0306 help'as, ali'a'j ven'as nur por salut'i la eks'a'j'n koleg'o'j'n. Et'a'j aventur'o'j est'as c\u0302iu'tag'aj\u0302'o'j en medi'o kie plur'a'j person'o'j altern'as c\u0302e la divers'a'j labor'o'j, rest'as dum ne'long'a period'o kaj ne tuj sukces'as lern'i la uz'o'n de, ekzempl'e, alarm'o'sistem'o, kiu start'as sen'bezon'e kaj kiu'n neni'u plu kapabl'as silent'ig'i. Ankau\u0306 en la kon'o de la instal'aj\u0302'o'j est'as hierarki'o: la g\u0302eneral'a direktor'o sci'as kiel manipul'i, la j\u0302us al'ven'int'a volont'ul'o stumbl'as en kelk'a'j mis'o'j."}, {"text_idx": "#000284", "text": "Amuz'a leg'aj\u0302'o; kaj la amuz'o'n pli'ig'as la stil'o de Gbeglo Koffi: fraz'o'j kutim'e tre mal'long'a'j, kelk'foj'e tut'e esenc'a'j, sen'ornam'a'j, rekt'e al la cel'o'j; ali'foj'e pri'skrib'a'j pri lok'o'j, mebl'o'j sed oft'e sensac'o'j, ne'palp'ebl'a'j impres'o'j, retro'pens'o'j. Afrik'an'o Gbeglo rakont'as kontempl'e pri si'a'j impres'o'j, do la Centr'a'n Ofic'ej'o'n ni vid'as tra li'a lens'o. Tut'e ali'spec'a'n bild'o'n, rapid'a'n, esenc'a'n, preskau\u0306 urg\u0302'ant'a'n, prezent'as en la last'a'j kvar pag\u0302'o'j Trevor Steele, nov'a funkci'ant'a g\u0302eneral'a direktor'o: evident'ig\u0302'as, ke la labor'o est'as ja rutin'a, sed ke la rutin'ec'o konsist'as en tio, ke la labor'o dau\u0306r'e s\u0302ang\u0302'ig\u0302'as kaj c\u0302iu'moment'e est'as inter'romp'it'a."}, {"text_idx": "#000285", "text": "For'sark'o de la kelk'a'j erar'o'j est'us merit'plen'a ag'o, cel'e al sen'makul'a du'a el'don'o."}, {"text_idx": "#000287", "text": "Ec\u0302 se vi ne est'as aviad'ist'o ..."}, {"text_idx": "#000288", "text": "La 20an de decembr'o 1995 uson'a aviad'il'o kolizi'is kun mont'o en Kolombio. Unu c\u0302en'er'o de la c\u0302en'o de cirkonstanc'o'j, kiu'j kau\u0306z'is la kras\u0302'o'n, est'is la ne'kapabl'o de la sur'ter'a flug'reg'ist'o konversaci'i angl'e. Mort'is sam'klas'an'o de la fil'in'o de la uson'a ing\u0302enier'o Kent Jones, kiu skrib'is la en'konduk'o'n de tiu c\u0302i libr'o, Aviad'a Termin'ar'o."}, {"text_idx": "#000289", "text": "La verk'o konsist'as el 1) 1000 esperant'a'j termin'o'j klar'ig'it'a'j en Piv-a stil'o, 2) 23 ilustr'a'j plat'o'j, 3) aeronau\u0306t'ik'a vort'ar'o angl'a-esperant'a kun 4000 esprim'o'j en 13 lau\u0306'tem'a'j c\u0302apitr'o'j, 4) baz'a aviad'a frazeologi'o kaj 5) list'o de mal'long'ig'o'j."}, {"text_idx": "#000290", "text": "1) Tiu part'o en'hav'as mult'e da vort'o'j el Plen'a Vort'ar'o kaj Mete'ologi'a Termin'ar'o kaj ali'a'j, sed ankau\u0306 tut'e por mi nov'a'j'n kiel \u201eblink'i\u201d = intermit'e lum'i. Aper'as ankau\u0306 la angl'a vort'o."}, {"text_idx": "#000291", "text": "2) La bild'o'j tie c\u0302i est'as tre klar'a'j, oni tuj kompren'as la signif'o'j'n de la termin'o'j. Kvar plat'o'j klar'ig'as mete'ologi'a'j'n esprim'o'j'n."}, {"text_idx": "#000292", "text": "3) La vort'ar'o angl'a-esperant'a konsist'as el 13 c\u0302apitr'o'j. Tio est'as mal'avantag\u0302'o, c\u0302ar en la plej mal'favor'a kaz'o oni serc\u0302'as iu'n vort'o'n en c\u0302iu el la 13 c\u0302apitr'o'j! Kiu tuj diven'as, ke ekzempl'e la vort'o spac'e = spac'o trov'ig\u0302'as en la c\u0302apitr'o \u201eThe plan'e \u2013 La avi'o\u201d?"}, {"text_idx": "#000294", "text": "5) Kvin'pag\u0302'a list'o je la fin'o de la libr'o en'hav'as pli ol 200 sigl'o'j'n kaj mal'long'ig'o'j'n kaj la esperant'a'j'n traduk'o'j'n, ekzempl'e G = verd'a, de angl'a green."}, {"text_idx": "#000297", "text": "G\u0302is nun en Esperant'o hav'ebl'is mal'mult'o pri budh'ism'o, kaj ebl'e neni'o verk'it'a de budh'ist'o, sen'tendenc'a, kaj ne propagand'ant'a specif'a'n skol'o'n. Yamaguti entrepren'is for'ig'i tiu'n mank'o'n, kaj la rezult'o est'as tre hav'ind'a, por person'o'j, kiu'j dezir'as inform'o'j'n objektiv'a'j'n pri la kred'ar'o de tiu religi'o."}, {"text_idx": "#000298", "text": "C\u0302erp'ant'e el ar'o da histori'a'j religi'a'j dokument'o'j (sutr'o'j), li prov'as prezent'i al ni la esenc'a'j'n instru'o'j'n de budh'ism'o, kaj ankau\u0306 kon'ig'i al ni la c\u0302ef'a'j'n el'labor'aj\u0302'o'j'n, kiu'j'n ili spert'is en la man'o'j de la c\u0302ef'a'j skol'o'j. Yamaguti ne est'as naiv'a kred'ant'o. Li, prezent'int'e al ni doktrin'o'n au\u0306 legend'o'n, plej'oft'e indik'as al ni la spirit'a'n (metafor'a'n) signif'o'n de \u201efakt'o'j\u201d, kiu'j'n est'as tre mal'facil'e akcept'i kiel histori'aj\u0302'o'j'n. Tiel, li pli-mal'pli sen'mit'ig'as la budh'an'a'n tradici'o'n pri la fond'int'o, S\u0302akja-munio, kaj plur'a'j'n kred'aj\u0302'o'j'n, kiu'j s\u0302ajn'as kontrau\u0306'i la pra'instru'o'j'n de S\u0302akja-munio."}, {"text_idx": "#000299", "text": "Yamaguti atent'ig'as, ke komenc'e, c\u0302ar la nov'a'j adept'o'j de S\u0302akja-munio est'is hindu'o'j, ili oft'e ne plen'e kompren'is tio'n, kio'n li (mal'akcept'int'e la instru'o'j'n de hindu'ism'o) streb'is esprim'i al ili. Tial c\u0302e la vulgar'a nivel'o, en'budh'ism'ig\u0302'is la hindu'a kred'o pri re'en'karn'ig\u0302'o, en'konduk'o de ia spec'o de atman'o (individu'ec'o dau\u0306r'a de person'o, tio, kio'n ni nom'as \u201esen'mort'a anim'o, au\u0306 individu'a spirit'o\u201d), em'o ident'ig'i person'a'n atman'o'n kun ia transcend'a budh'o, tro'facil'a trans'form'o de la koncept'o de nirvan'o en koncept'o'n pri ia post'mort'a c\u0302iel'o, preg\u0302'ad'o al la Budh'o, kc."}, {"text_idx": "#000300", "text": "Yamaguti emfaz'as, ke la fundament'a doktrin'o de S\u0302akja-munio est'is la mal'permanent'ec'o de c\u0302io, la mal'stabil'ec'o de c\u0302io, la flu'ant'a, s\u0302ang\u0302'ig\u0302'ant'a karakter'o de c\u0302io. Pro tio, ne pov'as ia \u201eatman'o\u201d, c\u0302u person'a, c\u0302u transcend'a, hav'i spert'o'j'n, c\u0302ar la koncept'o mem de la atman'o kontrau\u0306'as la fundament'a'n ver'o'n, ke neni'o est'as sen's\u0302ang\u0302'a, al'fid'end'a."}, {"text_idx": "#000301", "text": "La cel'o de la budh'a'j instru'o'j ne est'is liber'ig'i ni'n el mal'bon'a mond'o, sed liber'ig'i ni'n el ni'a'j iluzi'o'j. Kio okaz'as post'mort'e? S\u0302akja-munio, sag\u0302'e, ne diskut'is tio'n, nek instru'is pri g\u0302i, c\u0302ar tia diskut'o for'log'us ni'a'n atent'o'n, kaj forges'ig'us al ni ni'a'n ver'a'n bezon'o'n, t.e. liber'ig\u0302'i el ni'a'j katen'o'j lig'ant'a'j ni'n al material'ism'o, teori'um'ad'o, sen'baz'a kred'o al ia esoter'a ver'o."}, {"text_idx": "#000302", "text": "Plur'lok'e Yamaguti menci'as paralel'a'j'n koncept'o'j'n en la instru'ad'o de Jesuo, en la Bibli'o. Li traf'e indik'as plur'a'j'n traf'a'j'n koncept'o'j'n komun'a'j'n al Jesuo kaj al S\u0302akja-munio; sam'temp'e li atent'ig'as, ke dum krist'an'o'j ador'as Jes'u-Krist'o'n, la fundament'a instru'o de S\u0302akja-munio est'is ador'i neniu'n, ankau\u0306 ne li'n mem."}, {"text_idx": "#000303", "text": "Est'us facil'e riproc\u0302'i c\u0302i tiu'n libr'o'n, pro tio, ke g\u0302i ne diskut'as i'o'n au\u0306 ali'o'n, au\u0306 tro rapid'e preter'ir'as divers'a'j'n dub'aj\u0302'o'j'n. Kiom oni pov'as far'i en 112 pag\u0302'o'j?"}, {"text_idx": "#000304", "text": "Nepr'e adept'o'j de la mult'a'j budh'an'a'j skol'o'j insist'os, ke Yamaguti \u201emis'prezent'as\u201d iu'j'n esenc'a'j'n budh'a'j'n instru'o'j'n au\u0306 ver'o'j'n au\u0306 spert'o'j'n. Tio signif'as nur, ke ili pretend'as sci'i la sol'a'n ver'o'n, kaj ke c\u0302iu ali'a instru'o est'as nepr'e fals'a. Sed, kvankam sen'dub'e Yamaguti hav'as propr'a'j'n prefer'o'j'n pri la centr'ec'o de iu'j instru'o'j, au\u0306 pri la valid'o de ali'a'j instru'o'j, li sukces'as plej'part'e, kler'e, klar'e, kaj sen'parti'e pri'skrib'i tem'o'n, kiu'n mis'kon'as au\u0306 mal'kon'as la plej mult'a'j okcident'an'o'j."}, {"text_idx": "#000306", "text": "Ministr'o'j pri turism'a'j afer'o'j de kvin land'o'j en okcident'a Afrik'o lanc\u0302'is en Cotonou [kotonu\u0301] (Benino) komun'a'n turism'a'n viz'o'n. Tiu unik'a viz'o ebl'ig'as al ekster'land'an'o'j rest'ad'i en la komun'a spac'o, konsist'ant'a al Benino, Burkino, Ebur-Bord'o, Nig\u0302ero kaj Togolo. Ties teritori'o ampleks'as pli ol 2 milion'o'j'n da km2, de la bord'o de Atlantik'a Ocean'o g\u0302is la dezert'o Saharo, inkluziv'e de la tropik'a arb'ar'o, bel'eg'a'j river'eg'o'j, mont'et'o'j, ktp. En la menci'it'a'j land'o'j log\u0302'as kvin popol'o'j kaj tri'cent etn'o'j kun vari'a'j mor'o'j kaj kutim'o'j."}, {"text_idx": "#000307", "text": "Cel'o de la komun'a viz'o est'as stimul'i la inter'naci'a'n turism'o'n en tiu region'o per la facil'ig'o de la al'ir'o de turist'o'j al la menci'it'a'j land'o'j, kiu'j form'as inter'konsent'a'n komun'um'o'n (soci'a kaj ekonomi'a inter's\u0302tat'a organiz'aj\u0302'o)."}, {"text_idx": "#000308", "text": "La komun'a viz'o valid'as 60 tag'o'j'n kaj est'as dispon'ig'at'a al ekster'land'a'j turist'o'j, dezir'ant'a'j vizit'i almenau\u0306 du land'o'j'n en la komun'a spac'o. G\u0302i est'as ricev'at'a en konsul'ej'o'j au\u0306 ambasad'o'j de c\u0302iu el la menci'it'a'j land'o'j je 72 hor'o'j kaj kost'as 38,11 eu\u0306r'o'j'n."}, {"text_idx": "#000309", "text": "La departement'o Aude etend'ig\u0302'as inter Mediterane'o kaj Pirene'o'j en sud-okcident'a Franci'o. Oft'e oni nom'as g\u0302i'n ankau\u0306 \u201ela mal'grand'a Franci'o\u201d, c\u0302ar g\u0302i propon'as grand'eg'a'n vari'o'n de pejzag\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000310", "text": "Ali'a krom'nom'o de tiu departement'o est'as Katara Land'o. Tio memor'ig'as pri la person'o'j, kiu'j viv'is tie dum la mez'epok'o kaj kiu'j est'is for'pel'it'a'j kaj masakr'it'a'j, nur pro tio ke ili hav'is ali'a'n religi'o'n. Nun ili est'as simbol'o de toler'em'o kaj mal'ferm'it'ec'o."}, {"text_idx": "#000312", "text": "En g\u0302i'a spektakl'a natur'medi'o oni mal'kovr'os ne nur kastel'o'j'n, sed ankau\u0306 la mez'epok'a'n urb'o'n Carcassona [karkasuno] (franc'e Carcassonne), abat'ej'o'j'n kaj klostr'o'j'n romanik'a'j'n, antau\u0306'histori'a'j'n grot'o'j'n au\u0306 roz'a'j'n flameng'o'j'n, kiu'j viv'as en la lagun'o'j de la mar'bord'o. Ebl'as ankau\u0306 promen'ad'i sub la ombr'o'j de cent'jar'a'j arb'o'j lau\u0306'long'e de Canal del Mie\u0300jorn [kana\u0301l del mjec\u0302u\u0301r] (Sud'a kanal'o) au\u0306 okup'ig\u0302'i pri sport'o en la mont'ar'o kaj c\u0302e la mar'bord'o."}, {"text_idx": "#000314", "text": "La konstru'ad'o de tiu verk'o en la 17a jar'cent'o, kiu long'as pli ol 240 km, dau\u0306r'is 14 jar'o'j'n. Canal del Mie\u0300jorn posed'as pli ol 350 kluz'o'j'n, pont'o'j'n, akvedukt'o'j'n, inter kiu'j kelk'a'j ne est'is s\u0302ang\u0302'it'a'j ek'de si'a ek'est'o. Tial oni al'don'is tiu'n ver'a'n ensembl'o'n en la Mond'a Kultur'hered'aj\u0302'o de Unesk'o en 1996."}, {"text_idx": "#000315", "text": "La kanal'o nun est'as la plej bon'a rimed'o por mal'kovr'i Aude, g\u0302i'a'n vari'o'n kaj ric\u0302'ec'o'n lau\u0306'long'e de tri'cent'jar'a'j arb'o'j. La navig'ad'o est'as mir'ind'e facil'a \u2013 de la flav'a'j eben'aj\u0302'o'j de la Laurague\u0301s-region'o g\u0302is la mediterane'a mar'bord'o. Tiel oni fug\u0302'os la strec\u0302'o'n kaj la trafik's\u0302top'ig\u0302'o'j'n! Vetur'ant'e per's\u0302ip'e oni vid'os vilag\u0302'o'j'n, monument'o'j'n, vin'kel'o'j'n kaj restoraci'o'j'n."}, {"text_idx": "#000316", "text": "En Aude c\u0302iu'sezon'e ebl'as praktik'i prefer'at'a'j'n aktiv'aj\u0302'o'j'n. Fis\u0302'kapt'ad'o en la mar'o, vel'ad'o au\u0306 nenio'farad'o sur la strand'o'j, golf'o en Carcassona, boat'ad'o en rapid'e flu'ant'a'j akv'o'j, vizit'o al ban'ej'o'j, ekskurs'o'j pied'e, rajd'e, mont'bicikl'e en la departement'o ... C\u0302io ebl'as!"}, {"text_idx": "#000317", "text": "La voj'o'j, special'e est'ig'it'a'j por la ekskurs'ant'o'j, kiel la fam'a \u201ekatara pad'o\u201d au\u0306 la transe\u0301questre (long'a rajd'o'voj'o) konduk'as al la pint'lok'o'j de la tumult'a histori'o de Aude. Oni pov'as sekv'i si'a'j'n dezir'o'j'n, super'i si'a'j'n atend'o'j'n, bon'fart'i, mal'kovr'ant'e ver'e grandioz'a'j'n pejzag\u0302'o'j'n!"}, {"text_idx": "#000319", "text": "En la mez'epok'o la land'et'o'j de Aude hav'is ne mal'pli ol du'dek'o'n da monah\u0302'ej'o'j kaj prior'ej'o'j. Hodiau\u0306 vizit'ind'as dek'o da cisterciaj kaj benediktaj abat'ej'o'j, kiu'j'n la histori'o post'las'is. Sub la monah\u0302'ej'a'j volb'o'j rimark'ebl'as la epok'o'j, de Fontfroide al St. Papoul, de Lagrasse al St. Hilaire au\u0306 Caunes-Minervois ... La vizit'o al abat'ej'o'j est'as ne'forges'ebl'a vojag\u0302'o en la spac'o kaj temp'o."}, {"text_idx": "#000320", "text": "La mar'bord'o de Aude g\u0302u'as 50 km da fajn'sabl'a'j plag\u0302'o'j kun famili'a'j kaj tradici'a'j ban'ej'o'j, natur'ism'a'j vilag\u0302'o'j, en kiu'j c\u0302i'a'j aktiv'aj\u0302'o'j est'as propon'at'a'j al turist'o'j. C\u0302io kus\u0302'as je mal'long'a distanc'o for de majest'a'j land'intern'a'j pejzag\u0302'o'j, de lagun'o'j, de natur'rezerv'ej'o kaj rifug\u0302'ej'o por mult'a'j animal'a'j speci'o'j."}, {"text_idx": "#000322", "text": "Kvazau\u0306 mozaik'o de urb'o'j kaj vilag\u0302'o'j, Aude simil'as al ric\u0302'a puzl'o, kie c\u0302iu pec'o kun'port'as apart'a'n lum'o'n. Unu'a'rang'as Carcassona kaj Narbona [narbuno] (franc'e Narbonne), sed est'as ankau\u0306 mult'eg'e da au\u0306tentik'a'j vilag\u0302'et'o'j, kiu'j c\u0302iu'j si'a'manier'e atest'as pri la vari'o de Aude: rond'form'a'j, florum'it'a'j, klas'ig'it'a'j histori'a'j vilag\u0302'o'j, ktp."}, {"text_idx": "#000323", "text": "En Carcassona est'as plej grand'a mez'epok'a fortres'o de Eu\u0306rop'o, kiu est'is proklam'it'a kiel er'o de la Mond'a Kultur'hered'aj\u0302'o de Unesk'o. G\u0302i hav'as rempar'o'j'n 3 km long'a'j'n, 52 tur'o'j'n, graf'kastel'o'n, intern'a'n fortik'aj\u0302'o'n, bazilik'o'n, arkitektur'a'n juvel'o'n en gotik'a kaj romanik'a stil'o'j."}, {"text_idx": "#000324", "text": "Narbona est'as iam'a c\u0302ef'urb'o de romia provinc'o, pord'o al la Mediterane'o, kiu propon'as al la vizit'ant'o'j el'star'a'n arkitektur'o'n de la c\u0302ef'episkop'a palac'o."}, {"text_idx": "#000327", "text": "De lok'a'j vin'o'j por inic'it'o'j g\u0302is la plej alt'kvalit'a'j vin'o'j, la tut'a vin'paletr'o prezent'ig\u0302'as en la vit'ej'o'j sub la atlantik'a'j kaj mediterane'a'j influ'o'j."}, {"text_idx": "#000328", "text": "Fam'a pro si'a'j kastel'o'j kaj pejzag\u0302'o'j, la departement'o Aude c\u0302iam pli el'star'as kiel grav'a gastronomi'a region'o. Pro g\u0302i'a geografi'a situ'o la lok'a kuir'art'o est'as miks'aj\u0302'o de tradici'o'j de sud-okcident'a Franci'o kaj de Mediterane'o. Plej kon'at'a'j est'as la mang\u0302'aj\u0302'o'j fum'aj\u0302'it'a fis\u0302'aj\u0302'o, ostr'o'j, oliv'o'j en Minervois kaj c\u0302e la mar'bord'o, gras'hepat'aj\u0302'o, anas'o'j au\u0306 anser'o'j konserv'it'a'j en gras'o en Laurague\u0301s, pekl'aj\u0302'o'j en la Nigr'a Mont'ar'o, fromag\u0302'o'j el Pirene'o'j kaj Corbie\u0300ras kaj la fam'a'j fazeol'o'j kun gras'konserv'it'a'j anas'o'j, anser'o'j au\u0306 kolbas'o'j el Caste\u0300lno\u0300u-d'Arri (Castelnaudary) kaj Carcassona."}, {"text_idx": "#000329", "text": "Ne plu kri'os la kok'o"}, {"text_idx": "#000330", "text": "Mir'ig'as mi'n, kiom oft'e en mi'a viv'o mi renkont'as hom'o'j'n, kiu'j mal'estim'as si'a'n propr'a'n lingv'o'n. Plej oft'e tem'as pri tiu'j, kiu'j log\u0302'is au\u0306 labor'is en Uson'o au\u0306 Angli'o, kaj decid'is, ke la angl'a (precip'e la uson'angl'a) pli util'as. Kelk'a'j ec\u0302 tut'e c\u0302es'is uz'i la de'nask'a'n lingv'o'n kaj lau\u0306's\u0302ajn'e ne kapabl'as kompren'i tiu'j'n, kiu'j s\u0302at'as kaj prefer'as esprim'i si'n per g\u0302i."}, {"text_idx": "#000331", "text": "Kvankam mi ek'de long'e uz'as divers'a'j'n lingv'o'j'n, inkluziv'e de Esperant'o, la lingv'o, kiu el'vok'as la plej profund'a'j'n sent'o'j'n, est'as mi'a pra'patr'a idiom'o, nom'e la antikv'eg'a kaj mal'mult'e dis'vast'ig'it'a gael'a. Ec\u0302 en for'a'j land'o'j, kiam mi au\u0306d'as, leg'as au\u0306 parol'as g\u0302i'n, mi sent'as, kvazau\u0306 mi trov'ig\u0302'us re'foj'e inter la insul'o'j, mont'o'j, arb'ar'o'j kaj lag'o'j de mi'a'j pra'patr'o'j. Mi tut'e respekt'as kaj s\u0302at'as ali'a'j'n lingv'o'j'n c\u0302ar, kiel iam dir'is al mi ital'a s\u0302ip'estr'o, tutte le lingue son'o belle (c\u0302iu'j lingv'o'j est'as bel'a'j). Tamen, por mi la gael'a est'as pli ol nur'a idiom'o. G\u0302i est'as part'o de mi'a anim'o. Sen'dub'e mult'a'j hom'o'j, parol'ant'e mal'sam'a'j'n lingv'o'j'n, simil'e sent'as: ebl'e pro tio ili pret'as batal'i por defend'i si'a'j'n lingv'a'j'n rajt'o'j'n."}, {"text_idx": "#000333", "text": "Mi log\u0302'as nun'temp'e en Irlando, kie la gael'a est'as lau\u0306'konstituci'e la unu'a oficial'a lingv'o, kvankam la angl'a est'as la plej uz'at'a. Kiam mi log\u0302'is en nord'a Skot'land'o, mi parol'is kaj uz'is en mi'a labor'o la skot'gael'a'n, mi'a'n hered'a'n lingv'o'n kaj ni'a'n c\u0302iu'tag'a'n hejm'a'n komunik'il'o'n. Nur g\u0302i'n (kaj kelk'foj'e Esperant'o'n) mi parol'as kun mi'a edz'in'o kaj fil'o'j. De preskau\u0306 50 jar'o'j mi verk'as en la gael'a, publik'ig'ant'e ese'o'j'n, novel'o'j'n, poem'o'j'n, traduk'o'j'n kaj ali'a'j'n skrib'aj\u0302'o'j'n: mi ec\u0302 sukces'is gajn'i per g\u0302i iom'et'e da mon'o. En pli influ'hav'a'j lingv'o'j mi mal'oft'e verk'is kaj neniam sent'is la neces'o'n hav'i pli vast'a'n leg'ant'ar'o'n."}, {"text_idx": "#000334", "text": "Dum tiu c\u0302i long'a period'o, mi oft'e kontribu'is al la plej grav'a gael'lingv'a literatur'a revu'o, nom'e Gairm (kok'o'kri'o, al'vok'o), el'don'it'a en Glasgovo, Skot'land'o. Aper'is en 1952 la unu'a numer'o de tiu c\u0302i revu'o, sur kies kovr'il'o est'is pres'it'a kiel simbol'o kri'ant'a kok'o. G\u0302i est'is fond'it'a de Ruaraidh MacTho\u0300mais [ruari mah\u0302c homis\u0302] (angl'ig'it'e Derick Thomson), profesor'o c\u0302e la glasgova universitat'o kaj el'star'a poet'o, kaj Fionnlagh Do\u0301mhnallach [fjaunlagh dou\u0306nalah\u0302], kon'at'a bard'o. Post la unu'a'j jar'o'j eks'ig\u0302'is el la redakci'o Fionnlagh, kaj rest'is Ruaraidh kiel unu'nur'a redaktor'o."}, {"text_idx": "#000335", "text": "Ek'de tiam, kaj de temp'o al temp'o, kontribu'is al Gairm c\u0302iu grav'a au\u0306tor'o kaj poet'o verk'ant'a en la skot'gael'a (kaj mal'pli oft'e en la irland'gael'a). Plur'foj'e aper'is sur g\u0302i'a'j pag\u0302'o'j verk'o'j original'a'j au\u0306 traduk'it'a'j de verk'ist'o'j, kies de'nask'a lingv'o ne est'as la gael'a. MacTho\u0300mais instig'is mult'a'j'n jun'a'j'n kaj nov'a'j'n skrib'ant'o'j'n verk'i en la gael'a pri tem'o'j, kiu'j g\u0302is tiam est'is komun'e pres'it'a'j nur en naci'lingv'o'j kun grand'a parol'ant'ar'o."}, {"text_idx": "#000336", "text": "En Skot'land'o kaj Irlando ne abund'as literatur'a'j revu'o'j. En Irlando est'as el'don'at'a la gael'lingv'a revu'o Comhar (kun'labor'o), kaj dum long'a temp'o la plej legat'a literatur'a period'aj\u0302'o pres'it'a en Skot'land'o est'is la angl'a'lingv'a Blackwood's Magazin'e, kies mal'nov'mod'a kovr'il'o, mal'al'log'a tip'ar'o kaj konservativ'a en'hav'o don'is la impres'o'n, ke g\u0302i'a leg'ant'ar'o konsist'is el emerit'a'j arme'oficir'o'j kaj eks'funkci'ul'o'j de la Brit'a Imperi'o. Ceter'e, kvankam el'don'it'a en Edinburg'o, g\u0302i'a etos'o ne est'is skot'a. Sen'dub'e, Gairm est'is la plej alt'kvalit'a el tiu'j revu'o'j, kvankam redakt'it'a en lingv'o de minoritat'o."}, {"text_idx": "#000337", "text": "Tem'o'j trakt'it'a'j en Gairm inkluziv'as novel'o'j'n, scienc'o'n (biologi'o'n, fizik'o'n, astronomi'o'n) kaj scienc'fikci'o'n, teknik'o'n (komput'ad'o'n), histori'o'n, etnografi'o'n, legend'o'j'n, antrop'ologi'o'n, tradici'o'n, religi'o'n, filozofi'o'n, politik'o'n, vojag\u0302'ad'o'n, muzik'o'n, poezi'o'n, lingv'o'j'n (inkluziv'e de artikol'o'j pri Esperant'o kaj traduk'o'j de esperant'a poezi'o), geografi'o'n \u2013 fin'fin'e artikol'o'j'n, kia'j'n oni kutim'as trov'i en MONATO kaj en prestig\u0302'a'j naci'lingv'a'j el'don'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000338", "text": "La el'don'ej'o Gairm pli'e el'don'is seri'o'n da libr'o'j (distr'aj\u0302'a'j kaj eduk'a'j) kaj por plen'kresk'ul'o'j kaj por infan'o'j. G\u0302i publik'ig'is vort'ar'o'j'n kaj lern'o'libr'o'j'n. Sam'temp'e ali'a'j komerc'a'j kaj universitat'a'j el'don'ej'o'j publik'ig'is libr'o'j'n (proz'a'j'n kaj poezi'a'j'n) verk'it'a'j'n de profesor'o MacTho\u0300mais kaj de ali'a'j kontribu'ant'o'j al Gairm. Sen tro'ig'o oni pov'as asert'i, ke MacTho\u0300mais, kun'e kun Gairm, est'is la plej grand'a influ'o por pli g\u0302eneral'a uz'o de la skot'gael'a kaj trans'form'is g\u0302i'n en modern'a'n lingv'o'n kapabl'a'n esprim'i i'o'n ajn \u2013 ec\u0302 la plej teknik'a'j'n kaj scienc'a'j'n tem'o'j'n."}, {"text_idx": "#000339", "text": "Antau\u0306 kelk'a'j monat'o'j mi trov'is en Dublino libr'o'n el'don'it'a'n en Briti'o en 1902. Tem'is pri histori'o de la skot'gael'a literatur'o. La au\u0306tor'o asert'is, ke la komenc'o de la 20a jar'cent'o sign'is la last'a'n c\u0302apitr'o'n de la gael'a literatur'a histori'o kaj ke est'ont'e ne plu aper'os libr'o'j en tiu lingv'o. Sed tiu c\u0302i \u201eprofet'aj\u0302'o\u201d est'is tre erar'a. Fakt'e, la 20a jar'cent'o ig\u0302'is la \u201eor'a epok'o\u201d de el'don'ad'o en la gael'a. Publik'ig\u0302'is en tiu c\u0302i period'o (1902-2000) pli da libr'o'j ol ek'de la aper'o en la 16a jar'cent'o de la unu'a pres'it'a skot'gael'a libr'o. En la jar'o'j post la du'a mond'milit'o, neni'u unu'op'ul'o pli aktiv'e rol'is en la vigl'ig'o de la gael'a literatur'a produkt'ad'o ol MacTho\u0300mais."}, {"text_idx": "#000340", "text": "La glor'o de la gael'a lingv'o c\u0302iam est'is, kaj rest'as, g\u0302i'a poezi'o. En 1999, la edinburg'a el'don'ej'o Polygon aper'ig'is 825-pag\u0302'a'n antologi'o'n de elekt'it'a'j gael'a'j poem'o'j verk'it'a'j en la tut'a 20a jar'cent'o. La en'hav'o (351 poem'o'j de 100 poet'o'j) trakt'as c\u0302i'a'j'n tem'o'j'n kaj alud'as preskau\u0306 c\u0302iu'n grav'a'n event'o'n okaz'int'a'n dum la jar'cent'o. Krom la plej el'star'a'j gael'a'j poet'o'j, kiel Somhairle MacGill-Eain (kiu mal'long'e antau\u0306 si'a mort'o est'is propon'it'a kiel kandidat'o por la Nobel-premi'o pri literatur'o) kaj MacTho\u0300mais mem, est'as inkluziv'it'a en la antologi'o la verk'ar'o de poet'o'j el nord'a kaj sud'a Skot'land'o, Kenjo, Sud-Amerik'o, Irlando kaj Nord-Irlando, Angli'o kaj ali'a'j. La vort'trezor'o uz'at'a en la poezi'o est'as vast'eg'a. Pro g\u0302i'a grand'ec'o, inter'naci'ec'o kaj cent'jar'a ampleks'o, g\u0302i tre simil'as al la jubile'a Esperant'a Antologi'o redakt'it'a de William Auld, kiu aper'is en 1984."}, {"text_idx": "#000341", "text": "Bedau\u0306r'ind'e neni'o dau\u0306r'as en ni'a mond'o kaj Gairm ne pov'as est'i escept'o. Kun la du'a c\u0302i-jar'a numer'o de Gairm ven'is slip'o kun anonc'o, ke la ven'ont'a numer'o est'os la last'a. Neni'u leg'ant'o rajt'as riproc\u0302'i iu'n, kiu okup'is redaktor'a'n seg\u0302'o'n dum pli ol du'on'jar'cent'o, kaj la tut'a gael'parol'ant'a komun'um'o s\u0302uld'as mult'o'n al MacTho\u0300mais, la c\u0302ef'a kre'ant'o, inspir'ant'o kaj patron'o de la modern'a skot'gael'a."}, {"text_idx": "#000342", "text": "Kompren'ebl'e est'is ali'a'j verk'ist'o'j, poet'o'j kaj eduk'ist'o'j, kiu'j help'is kultur'i, modern'ig'i kaj konserv'i la skrib'it'a'n gael'a'n lingv'o'n. Ekzempl'e, komenc'e de la 20a jar'cent'o est'ig\u0302'is kresk'ant'a nombr'o da nov'a'j gael'a'j el'don'ej'o'j. La unu'a \u201emodern'a\u201d skot'gael'a roman'o, Du\u0300n A\u0301luinn (Kastel'o Aluinn), est'is el'don'it'a en Glasgovo en 1912. Baldau\u0306 sekv'is ali'a'j fikci'a'j kaj ne'fikci'a'j el'don'o'j, g\u0302is fond'ig\u0302'o de la plej grav'a produkt'ant'o de gael'a'j libr'o'j nom'e el'don'ej'o Gairm, kiu ac\u0302et'is la tut'a'n rest'ant'a'n stok'o'n de Alasdair MacLabhruinn kaj Fil'o'j, la tiam'a plej fekund'a gael'a pres'ej'o/el'don'ej'o en Glasgovo."}, {"text_idx": "#000343", "text": "Hodiau\u0306 divers'a'j angl'a'lingv'a'j el'don'ej'o'j en Skot'land'o kaj Angli'o publik'ig'as libr'o'j'n en la skot'gael'a. Kelk'foj'e, la sam'a infan'libr'o aper'as sam'temp'e en divers'a'j kelt'a'j versi'o'j: irlandaj-skot'gael'a'j, kimr'a'j-gael'a'j, ktp, vend'at'a'j en la land'o'j, kie la lingv'o'j est'as parol'at'a'j. Fin'fin'e la ekzempl'o de MacTho\u0300mais montr'as, kiom unu person'o pov'as influ'i si'a'j'n lingv'o'n, kultur'o'n kaj naci'o'n."}, {"text_idx": "#000344", "text": "Al'proksim'ig\u0302'as la 22a de mart'o 2003. Tiam, antau\u0306 70 jar'o'j, nazi'o'j en Germanio mal'ferm'is la unu'a'n koncentr'ej'o'n en Dachau [dah\u0302au\u0306], model'o'n por mult'a'j ali'a'j koncentr'ej'o'j. Jen skiz'a histori'o pri koncentr'ej'o'j, ne nur en nazi'a Germanio sed ankau\u0306 pli fru'e kaj post'e."}, {"text_idx": "#000345", "text": "Koncentr'ej'o'j ekzist'as por ten'i kaj izol'i politik'a'j'n au\u0306 ali'a'j'n supoz'at'a'j'n mal'amik'o'j'n de la s\u0302tat'o. Oni pov'us komenc'i c\u0302e egiptaj regn'o'j, kiu'j sub'prem'is kaj sklav'ig'is venk'it'a'j'n popol'o'j'n. Sed koncentr'ej'o'j'n en la nun'a senc'o unu'e instal'is hispan'a'j koloni'ist'o'j en 1895 sur la insul'o Kubo: tie ili mal'liber'ig'is 40 000 kamp'ar'an'o'j'n. Post'e, dum la brit'a milit'o en Sud-Afrik'o inter 1899 kaj 1902, oni star'ig'is koncentr'ej'o'j'n por milit'kapt'it'o'j."}, {"text_idx": "#000346", "text": "Post 1918 Sovetio instal'is koncentr'ej'o'j'n por intern'ig'i kontrau\u0306'ul'o'j'n de la tiam'a reg\u0302im'o, inter'ali'e eklezi'ul'o'j'n kaj kulak'o'j'n (mez- kaj grand-kamp'ar'an'o'j'n). Feliks Dj\u0302erj\u0302inskij evolu'ig'is la koncentr'ej'o'j'n kiel instrument'o'j'n de la \u201erug\u0302'a'j\u201d kontrau\u0306 la \u201eblank'a'j\u201d, la \u201emal'amik'o'j de la revoluci'o\u201d. Tie, plen'rajt'ig'it'a'j de la s\u0302tat'o, respond'ec'ul'o'j diktator'e verdikt'is kaj ekzekut'is. Ankau\u0306 Lenin kaj Stalin uz'is koncentr'ej'o'j'n situ'ant'a'j'n en for'a'j, mal'facil'e al'ir'ebl'a'j region'o'j de mal'varm'eg'a Siberio. Ec\u0302 post la mort'o de Stalin en 1953 plu'ekzist'is kelk'a'j koncentr'ej'o'j."}, {"text_idx": "#000347", "text": "Plej kon'at'a'j est'as la koncentr'ej'o'j en Nazi-Germanio inter 1933 kaj 1945. Akir'int'e s\u0302tat'a'n potenc'o'n, Hitler komenc'is c\u0302as'i kaj mal'liber'ig'i kontrau\u0306'ul'o'j'n, c\u0302ef'e komun'ist'o'j'n, social'ist'o'j'n, social'demokrat'o'j'n, pacifist'o'j'n, ktp. La unu'a koncentr'ej'o mal'ferm'ig\u0302'is la 22an de mart'o 1933 proksim'e al la urb'et'o Dachau nord'e de Munkeno. Sekv'is Sachsenhausen [za\u0301ksenhau\u0306zen] 1936, Buchenwald [bu\u0301h\u0302envalt] 1938, Mauthausen [ma\u0301u\u0306thau\u0306zen] 1939, la por'vir'in'a Ravensbru\u0308ck [ra\u0301fenzbrik] 1940 kaj Ber'gen-Belsen [ber'gen-belzen] 1943."}, {"text_idx": "#000348", "text": "Sekv'is get'o'j en c\u0302iu'j grand'a'j urb'o'j por \u201ekolekt'i\u201d eu\u0306rop'a'j'n jud'o'j'n, komenc'e tuj post la invad'o de Pollando kaj ali'a'j orient-eu\u0306rop'a'j land'o'j, post'e ankau\u0306 en Germanio mem. Kon'at'a'j est'as la get'o'j de Varsovio, \u0141o\u0301dz\u0307 [u\u0306ug\u0302], Krakovo, Lublin kaj la koncentr'ej'o, nom'at'a get'o, en Theresienstadt [tere\u0301ziens\u0302tat], la c\u0302eh\u0302'a Terezin."}, {"text_idx": "#000349", "text": "Post au\u0306tun'o 1941 kaj la konferenc'o c\u0302e Wannsee (lag'o apud Berlino), kie en januar'o 1942 la nazi'a'j gvid'ant'o'j decid'is pri la \u201efin'a solv'o\u201d de la \u201ejud'a problem'o\u201d, oni konstru'is krom'a'j'n eksterm'ej'o'j'n por la jud'o'j: Chelmno [h\u0302elmno], Belz\u030cec [belj\u0302ec], Sobibor, Tre'blink'a, Auschwitz [au\u0306s\u0302vic] kaj Majdanek. Tiu'j last'a'j est'is kvazau\u0306 murd'o-fabrik'o'j: tie oni cel'is mort'ig'i au\u0306 rekt'e per cianid'a acid'o en t.n. gas-c\u0302ambr'o'j au\u0306 ne'rekt'e per fizik'a s\u0302vit'labor'o en apud'a'j uzin'o'j, kie la hom'o'j est'is ekspluat'at'a'j kiel modern'a'j sklav'o'j sub apenau\u0306 imag'ebl'a'j kondic\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000350", "text": "Ne fin'ig\u0302'is la histori'o post la du'a mond'o'milit'o. Kon'at'a est'as la puc\u0302'o de general'o kaj diktator'o Pinochet [pinos\u0302e\u0301] en C\u0302ilio en septembr'o 1973. Oni sci'as, ke hom'o'j est'is arest'it'a'j kaj mort'ig'it'a'j en stadion'o en Santiag'o; krom'e oni raport'is ec\u0302 pri koncentr'ej'a'j s\u0302ip'o'j, en kies hold'o'j'n oni j\u0302et'is mal'liber'ig'it'o'j'n kaj post'e rat'o'j'n, kiu'j mang\u0302'is la hom'o'j'n viv'ant'a'j."}, {"text_idx": "#000351", "text": "Trov'ig\u0302'is apud la urb'o'centr'o de la litova c\u0302ef'urb'o Vilnius hom'a'j ost'o'j. Labor'ist'o'j fos'ant'a'j komunik'il'a'n tranc\u0302e'o'n mal'kovr'is la ost'o'j'n kaj vok'is arkeolog'o'j'n. Esplor'int'e la tranc\u0302e'o'n, ili anonc'is, ke tem'as pri ost'o'j de soldat'o'j el la arme'o de la franc'a imperi'estr'o Napoleono."}, {"text_idx": "#000352", "text": "En la tranc\u0302e'o kus\u0302'is la rest'aj\u0302'o'j de preskau\u0306 2000 soldat'o'j. La ost'o'j est'is port'it'a'j al la medicin'a fak'o de la universitat'o de Vilnius, kie scienc'ist'o'j mult'o'n lern'is ne nur pri la sort'o de la arme'o sed ankau\u0306 pri hom'o'j kaj mal'san'o'j komenc'e de la 19a jar'cent'o."}, {"text_idx": "#000353", "text": "En 1812 soldat'o'j re'ven'ant'a'j el Rusio mort'o'n traf'is en Vilnius pro mal'sat'o, frost'o au\u0306 tiam reg'ant'a tif'o. Lau\u0306'dir'e la rus'a car'o ordon'is, ke oni brul'ig'u la kadavr'o'j'n, tamen pro odor'ac\u0302'o oni fin'fin'e ili'n en'ter'ig'is. La soldat'o'j ag\u0302'is g\u0302eneral'e inter 20 kaj 30 jar'o'j, tamen est'is ankau\u0306 15- kaj ec\u0302 kelk'a'j 50-jar'ul'o'j. Ne trov'ig\u0302'is person'a'j posed'aj\u0302'o'j: oni konklud'as, ke log\u0302'ant'o'j de Vilnius pri's\u0302tel'is la kadavr'o'j'n de la fremd'ul'o'j."}, {"text_idx": "#000354", "text": "Post esplor'o la ost'o'j est'os re'en'tomb'ig'it'a'j en Litovio: la franc'a reg'ist'ar'o anonc'is, ke g\u0302i ne intenc'as ir'ig'i la rest'aj\u0302'o'j'n en Franci'o'n. Efektiv'e g\u0302is 80 % de la arme'an'o'j de Napoleono est'is ne'franc'o'j, kaj la trov'aj\u0302'o'j en Vilnius reprezent'as inter'naci'a'n, ne apart'e franc'a'n, hered'aj\u0302'o'n. Tamen la franc'a reg'ist'ar'o star'ig'os en Litovio monument'o'n por omag\u0302'i ne nur al pere'int'a'j franc'o'j sed ankau\u0306 al tiu'j de ali'a'j naci'o'j de Eu\u0306rop'o. Hodiau\u0306 tio hav'us simbol'a'n senc'o'n, c\u0302ar popol'o'j iam inter'batal'ant'a'j nun kre'as unu'ec'a'n Eu\u0306rop'o'n."}, {"text_idx": "#000355", "text": "Kaj uson'a'j kaj brit'a'j televid'a'j kompani'o'j far'is film'o'j'n pri la mal'kovr'o'j. Hazard'e, dum film'ad'o oni trov'is en amas'tomb'ej'o tri franc'a'j'n or'a'j'n mon'er'o'j'n el la 18a jar'cent'o. Dau\u0306r'as la esplor'o'j."}, {"text_idx": "#000356", "text": "(redaktor'o de la rubrik'o \u201eLingv'o\u201d, Tokio, Japani'o)"}, {"text_idx": "#000357", "text": "Mi est'as 72-jar'a pensi'ul'o, log\u0302'ant'a en Tokio. Mi esperant'ist'ig\u0302'is en 1945 \u2013 en la jar'o de la kapitulac'o de Japani'o, kiu liber'ig'is tiu'n land'o'n de fas\u0302ism'o. Mi far'ig\u0302'is redaktor'o de la rubrik'o \u201eLingv'o\u201d, lau\u0306 mi'a memor'o, en 1995, hered'int'e la posten'o'n de Girvan McKay el Irlando. Krom'e mi est'as sekretari'o-kas'ist'o de TEJ\u0302A (Tut'mond'a Esperant'ist'a J\u0302urnal'ist'a Asoci'o). De post 1992 mi est'as an'o de la Akademi'o de Esperant'o."}, {"text_idx": "#000358", "text": "\u201ePor prezent'i plac\u0302'a'n flor'buked'o'n, oni kun'ig'as plej divers'a'j'n flor'o'j'n kun plej vari'a'j kolor'o'j en harmoni'a'n tut'o'n.\u201d Per tiu'j vort'o'j la c\u0302ef'organiz'ant'o Brun'o Peeters [peters] prezent'is la baz'a'n ide'o'n de la fest'o'j Europeade kiu'j okaz'is de la 24a g\u0302is la 28a de juli'o 2002 en Antverpeno la 39an foj'o'n. 6000 person'o'j el 40 divers'a'j region'o'j de Eu\u0306rop'o prezent'is al la spekt'ant'o'j tradici'a'j'n popol'art'aj\u0302'o'j'n de si'a'j land'o'j. Ili prezent'is precip'e danc'o'j'n kaj kant'o'j'n en bunt'a vari'o de popol'kostum'o'j sur strat'o'j kaj plac'o'j, en koncert'ej'o kaj en pied'pilk-stadion'o de la gast'ig'ant'a urb'o. Per tiu manifestaci'o oni cert'e al'tir'is kvar'on'milion'o'n da hom'o'j. Sam'temp'e est'is dis'kon'ig'at'a la baz'a ide'o de la mov'ad'o por unu'ig'it'a Eu\u0306rop'o: \u201eUnu'ec'o en divers'ec'o\u201d."}, {"text_idx": "#000359", "text": "Kiam post la du'a mond'milit'o en Eu\u0306rop'o politik'ist'o'j iom post iom ating'is la fond'o'n de Eu\u0306rop'a Uni'o (EU), la prioritat'a atent'o est'is direkt'it'a al la ekonomi'a'j avantag\u0302'o'j de la inter'naci'a kun'labor'o kaj unu'ig\u0302'o. Apud la ag'ad'o'j de politik'ist'o'j est'ig\u0302'is eu\u0306rop'a mov'ad'o, kiu emfaz'is la hom'a'n faktor'o'n. Oni nun konsci'as, ke la kultur'a divers'ec'o de Eu\u0306rop'o est'as ric\u0302'aj\u0302'o nepr'e konserv'end'a. Kaj popol'art'o est'as esprim'il'o de la ordinar'a civit'an'o."}, {"text_idx": "#000360", "text": "Tiel oni ven'is al la ide'o organiz'i eu\u0306rop'a'j'n fest'o'j'n de popol'art'o Europeade. La unu'a okaz'is en Antverpeno en 1964. En tiu urb'o tiam ek'funkci'is ties labor'grup'o kaj ofic'ej'o. Nun la labor'grup'o konsist'as el reprezent'ant'o'j de iu'j membr'o-s\u0302tat'o'j kaj kandidat'o-s\u0302tat'o'j de EU. Inter'temp'e Antverpeno jam gast'ig'is ok tiu'spec'a'j'n fest'o'j'n. Nun Europeade princip'e okaz'as c\u0302iu'jar'e en ali'a urb'o. Ali'a'j g\u0302i'a'j gast'ig'ant'a'j urb'o'j g\u0302is nun est'is en Au\u0306strio, Belgi'o, Dani'o, Franci'o, Germanio, Hispanio, Italio, Portugali'o, Svis'land'o."}, {"text_idx": "#000362", "text": "En la ferm'a manifestaci'o la publik'o pov'is spekt'i dum tri hor'o'j ne'forges'ebl'a'n spektakl'o'n de la 219 grup'o'j, kun surpriz'a vari'o de muzik'ensembl'o'j sur kvin podi'o'j. Fest'preleg'o okaz'is en la nederlanda, franc'a, angl'a, german'a, ital'a kaj hispan'a lingv'o'j. La anonc'o'j est'is far'it'a'j en la lingv'o de la koncern'a land'o. Ec\u0302 pup'o'j de gigant'o'j el Antverpeno kun'spekt'is. Kolekt'o da naci'a'j kaj region'a'j flag'o'j montr'is la divers'ec'o'n en la unu'ig\u0302'ant'a Eu\u0306rop'o. Eg'e impres'is la jun'ec'o kaj entuziasm'o de la part'o'pren'ant'o'j, precip'e el orient'a kaj sud-orient'a Eu\u0306rop'o. Ties verv'o signal'is, ke la pli'vast'ig'o de EU al tiu part'o de ni'a kontinent'o al'port'os nov'a'n dinamik'ec'o'n al la popol'art'o."}, {"text_idx": "#000363", "text": "La organiz'ant'o'j opini'as, ke okaz'ig'o de tiu'spec'a'j fest'o'j influ'as ne nur la publik'o'n. Ili pens'as, ke precip'e inter la part'o'pren'ant'o'j kresk'as reciprok'a admir'o kaj respekt'o sur'baz'e de egal'ec'o. Tiel, opini'as Brun'o Peeters, ili ig\u0302'os ambasador'o'j de ver'a amik'ec'o en ni'a kontinent'o. Je mi'a surpriz'o Peeters ankau\u0306 rakont'is, ke iu'j part'o'pren'ant'o'j mem pag'as si'a'j'n vojag\u0302- kaj rest'ad-kost'o'j'n \u2013 nur por montr'i si'a'j'n talent'o'j'n kaj renkont'i nov'a'j'n amik'o'j'n au\u0306 re'trov'i mal'nov'a'j'n. C\u0302u ankau\u0306 vi'n tio pens'ig'as pri Universal'a Kongres'o de Esperant'o? Oni ja nur ne uz'as komun'a'n lingv'o'n."}, {"text_idx": "#000364", "text": "Aper'is bel'eg'a bild'libr'o kun la plej traf'a'j fot'o'j pri la okaz'int'a'j fest'o'j. En g\u0302i oni trov'as interes'a'j'n inform'o'j'n, sed pli ol du'on'o de ties 160 pag\u0302'o'j est'as kolor'fot'o'j. G\u0302i est'as hav'ebl'a kontrau\u0306 25 eu\u0306r'o'j en la sekretari'ej'o de Internationaal Europeadecomite\u0301, Bar'o'n Dhanislaan 20 b 4, B-2000 Antwerpen, Belgi'o (, ret'pos\u0302t'o: europeade@Antwerpen.be)."}, {"text_idx": "#000365", "text": "La ven'ont'a Europeade okaz'os en Nuoro (Sardinio) de la 23a g\u0302is la 27a de juli'o 2003."}, {"text_idx": "#000366", "text": "Du tri'on'o'j de la pol'a eksport'o konsist'as el var'o'j kaj serv'o'j por Eu\u0306rop'a Uni'o (EU). El cifer'o'j de GUS, la c\u0302ef'a pol'a statistik'a ofic'ej'o, vid'ebl'as ke Pollando ne hav'as ali'a'n not'ind'a'n vend'o'merkat'o'n."}, {"text_idx": "#000367", "text": "De mult'a'j jar'o'j la komerc'a sald'o de Pollando kun EU est'as deficit'a. Dum la unu'a du'on'o de la jar'o 2002 Pollando import'is je tri miliard'o'j da eu\u0306r'o'j pli ol g\u0302i eksport'is. Tamen la pol'a eksport'o kresk'as pli rapid'e ol la import'o. Ec\u0302 pli grav'as ke la import'o'j el EU est'as, krom konsum'var'o'j, du'on'produkt'o'j kaj teh\u0302nologi'o'j eg'e neces'a'j por la dis'volv'o de la pol'a ekonomi'o. La period'o de inund'o de la pol'a merkat'o per var'o'j de mal'alt'a kvalit'o est'as jam pas'int'a."}, {"text_idx": "#000368", "text": "Dum la last'a jar'dek'o EU-land'o'j trans'lok'is part'o'n de si'a produkt'ad'o al Pollando kaj tio pli'bon'ig'is la pag'bilanc'o'n. Pli'a pli'bon'ig'o de'pend'as de la invest'ad'o'j flank'e de EU en Pollando. En tiu kamp'o la situaci'o dum la last'a'j monat'o'j de 2002 tre mal'pli'bon'ig\u0302'is, c\u0302ef'e pro politik'a'j decid'o'j de la reg'ist'ar'o de la c\u0302ef'ministr'o Leszek Miller, kiu'j s\u0302ajn'as brems'i la privat'ig'ad'o'n en la pol'a ekonomi'o."}, {"text_idx": "#000369", "text": "Ekspansi'o de EU al la pol'a merkat'o ne c\u0302iam lig'ig\u0302'as kun konkur'ad'o kontrau\u0306 la pol'a entrepren'ist'ar'o. Iu'j var'o'j, ekzempl'e vin'o'j kaj frukt'o'j, ne est'as produkt'at'a'j en Pollando kaj oni est'as dev'ig'at'a ili'n import'i. Kontrau\u0306'e, tim'ig'a est'as la fal'o de vend'o'j de au\u0306tomobil'o'j produkt'at'a'j en Pollando, c\u0302ar la fal'o de vend'o'j de au\u0306tomobil'o'j import'it'a'j est'as mal'pli alt'a."}, {"text_idx": "#000370", "text": "G\u0302is la fin'o de 2002 la deficit'o en la komerc'o kun EU dev'os mal'grand'ig\u0302'i, c\u0302ef'e dank'e al la kresk'o de eu\u0306r'o kompar'e kun pol'a zlot'o. Ankau\u0306 pli'vigl'ig\u0302'o de la EU-ekonomi'o apog'os la pol'a'n eksport'o'n. Ali'flank'e, en la agr'o'kultur'a merkat'o la situaci'o mal'pli'bon'ig\u0302'os, c\u0302ar Rusio, la tradici'a import'ant'o de gren'o, nun est'as mem'sufic\u0302'a."}, {"text_idx": "#000371", "text": "La nun'a'j cirkonstanc'o'j est'as sen'precedenc'a'j, c\u0302ar en Pollando en la jar'o 2002 la inflaci'o est'as mal'pli alt'a ol en EU, kaj est'as s\u0302anc'o ke la prez'o'j de pol'a'j produkt'o'j kresk'os mal'pli rapid'e ol de tiu'j el okcident-eu\u0306rop'a'j land'o'j. Kun sam'temp'a fal'o de zlot'o kontrau\u0306 eu\u0306r'o, tio signif'e pli'bon'ig'us la pol'a'n konkurenc'kapabl'o'n."}, {"text_idx": "#000373", "text": "La 42-jar'a litovo Pijus Stulginskis el la mal'grand'a urb'et'o Vaiguva en la region'o de Kelme mir'ig'is famili'an'o'j'n, najbar'o'j'n kaj c\u0302iu'j'n log\u0302'ant'o'j'n, konstru'ant'e apud si'a propr'a dom'o ver'a'n preg\u0302'ej'o'n. Malgrau\u0306 tio ke li ne konsider'as si'a'n konstru'aj\u0302'o'n preg\u0302'ej'o sed nur kapel'o, tamen g\u0302i aspekt'as kiel ver'ver'a preg\u0302'ej'o, tia, kia'n posed'as preskau\u0306 c\u0302iu urb'et'o de Litovio."}, {"text_idx": "#000374", "text": "La ide'o de propr'a sankt'ej'o nask'ig\u0302'is antau\u0306 ses jar'o'j. Pijus rakont'as, ke ek'de si'a infan'ag\u0302'o li est'as fervor'a kred'ant'o \u2013 c\u0302iu'dimanc\u0302'e li part'o'pren'ad'is sankt'a'n mes'o'n kaj long'a'n temp'o'n serv'ad'is por la pastr'o dum la mes'o. \u201eMi c\u0302iam admir'is la bel'ec'o'n de kapel'o'j kaj hazard'e ec\u0302 mem ek'pens'is konstru'i unu apud mi'a dom'o\u201d, memor'as la vir'o. Long'e li ne fin'decid'is, c\u0302ar li ne pov'is kompren'i, c\u0302u la rev'o'j pri la propr'a kapel'o est'as serioz'a'j kaj real'ig'ebl'a'j. Nur post kiam li kelk'foj'e dum song\u0302'o au\u0306d'is la voc\u0302'o'n de Sankt'a Maria, demand'ant'a, kial li ne real'ig'as tio'n, pri kio li kvazau\u0306 promes'is, Pijus konklud'is, ke c\u0302io est'as pli serioz'a ol li antau\u0306'e supoz'is. Li tuj ek'ag'is \u2013 li for'ig'is apud'dom'a'n g\u0302arden'o'n, frukt'arb'o'j'n kaj, ec\u0302 neni'o'n menci'int'e al si'a edz'in'o, komenc'is fos'i."}, {"text_idx": "#000375", "text": "Post unu jar'o c\u0302i tie jam est'is pret'a la kapel'o. Pijus instal'ig'is en g\u0302i mal'grand'a'n altar'o'n kun statu'o de Sankt'a Maria. Foj'foj'e venad'is pastr'o, kun'ven'is najbar'o'j kaj c\u0302iu'j preg\u0302'is. Dek person'o'j pov'is liber'e en'ir'i la kapel'o'n. Dum g\u0302i'a inau\u0306gur'o kun'ven'is ec\u0302 cent interes'it'o'j."}, {"text_idx": "#000376", "text": "Kiam la ide'o est'is real'ig'it'a, Pijus decid'is, ke tio ne est'as sufic\u0302'a. Li detru'is unu mur'o'n de la kapel'o kaj komenc'is al'konstru'labor'o'j'n. La nov'a konstru'aj\u0302'o jam est'is mult'e pli grand'a kaj impon'a. Lau\u0306 g\u0302eneral'a aspekt'o g\u0302i simil'as preg\u0302'ej'o'n. G\u0302i'a are'o est'as 100 kvadrat'a'j metr'o'j. Preskau\u0306 c\u0302iu'j'n labor'o'j'n Pijus far'as mem, kelk'foj'e help'as najbar'o'j. Dum preskau\u0306 tri jar'o'j li jam far'is c\u0302iu'j'n plej grav'a'j'n labor'o'j'n, rest'is nur pli'bel'ig'a'j kaj ornam'a'j task'o'j. Ek'sci'int'e pri la plan'o'j de la vir'o el for'a litova urb'et'o, plur'a'j person'o'j ek'dezir'is sub'ten'i la projekt'o'n: propon'is sen'kost'e konstru'i pord'eg'o'n, skulpt'i sonor'il'o'n, donac'is mon'o'n."}, {"text_idx": "#000377", "text": "Demand'int'e, kiel re'ag'is la edz'in'o kaj ali'a'j famili'an'o'j al tio, kio okaz'is apud'dom'e, Pijus ne klar'e respond'as: \u201eIli sci'as, ke mi est'as mi\u201d. En la urb'et'o la vir'o est'is tuj titol'it'a kiel strang'ul'o. Neni'u el la famili'an'o'j, nek la najbar'o'j lau\u0306d'is li'n pro la ide'o. Por ili ne est'as kompren'ebl'e, kial vir'o ek'konstru'is ne profit'o'don'a'n restoraci'o'n au\u0306 disk'o'tek'o'n, sed preg\u0302'ej'o'n, kiu al'port'os neniu'n mon'o'n kaj ec\u0302 el'c\u0302erp'os la tut'a'n famili'a'n bug\u0302et'o'n. Pijus konfes'is, ke li ec\u0302 tim'as kalkul'i, kiom da mon'o li jam invest'is al la konstru'labor'o'j. Li ne vol'as tio'n sci'i por ne mal'facil'ig'i la viv'o'n."}, {"text_idx": "#000378", "text": "La strang'ul'o el Litovio plan'as, ke li'a preg\u0302'ej'o est'os fin'konstru'it'a post c\u0302irkau\u0306 tri jar'o'j. Li ne plan'as, ke en la propr'a preg\u0302'ej'o est'os ankau\u0306 propr'a pastr'o. \u201eEbl'e c\u0302i tie pov'os okaz'i por'okaz'a'j mes'o'j au\u0306 religi'a'j fest'o'j\u201d, rev'as la vir'o. Li ec\u0302 ne tro'e dram'ig'us, se la reg'ist'ar'o postul'us mal'konstru'i la kontrau\u0306'leg\u0302'a'n kre'aj\u0302'o'n. \u201eAnkau\u0306 Krist'o sufer'is. Sufer'i por mi signif'us bon'fart'i antau\u0306 Di'o. Kred'o neniam est'is sen'sufer'a. Kred'ant'o'j c\u0302iam sufer'ad'is de c\u0302iu'j reg'ist'ar'o'j\u201d, asert'as la preg\u0302'ej'konstru'ant'o, ankorau\u0306 konfes'int'e, ke la konstru'o de la preg\u0302'ej'o nun por li est'as ver'a plezur'o kaj viv'senc'o."}, {"text_idx": "#000379", "text": "Se kat'o'j zorg'us pri viv'o de rat'o'j, potenc'ul'o'j zorg'us pri hom'a'j rajt'o'j. Leg\u0302'o'j simil'as al arane'a'j ret'o'j, en kiu'j kapt'ig\u0302'as nur insekt'et'o'j. Sinjor'in'a pet'o egal'as al dekret'o. Se najtingal'o si'a'n lang'o'n brid'us, si'n en la kag\u0302'o de c\u0302as'ist' ne vid'us. Pli ol kruel'a'j reg\u0302'o'j, vund'as mal'just'a'j leg\u0302'o'j. Kiu hav'as bel'a'j'n okul'o'j'n, frenez'e am'as spegul'o'j'n. Am'o est'as sup'o: ju pli varm'a, des pli c\u0302arm'a. Arb'o fal'int'a ne hav'as radik'o'j'n, hom'o fal'int'a ne hav'as amik'o'j'n. Se edz'o ne au\u0306d'us kaj edz'in'o ne vid'us, dum la tut'a kun'viv'o ili felic\u0302'e rid'us. Felic\u0302'o, sam'kiel vir'in'o bel'a, mal'oft'e dum'long'e rest'as fidel'a. Por evit'i kverel'o'j'n, edz'o ferm'u orel'o'j'n. Ne mal'g\u0302oj'u pro kresk'o de ag\u0302'o, se kun tio ankau\u0306 kresk'as sag\u0302'o. Se ne est'us pro profit'o, neni'e okaz'us milit'o. Kiam profit'o permes'as, oni human'ec'o'n forges'as. Fajr'o tuj esting'ig\u0302'as sen aer'o, hom'o velk'as sen just' kaj liber'o. Inter'batal'o de kat'o'j est'as bon'a por la rat'o'j. Ferm'it'a'j est'u bus\u0302'o'j de sag\u0302'ul'o'j, sed mal'ferm'it'a'j ili'a'j okul'o'j. Kiu serc\u0302'ad'as fi'ul'o'n, en'rigard'u spegul'o'n. Se fis\u0302'o ek'aper'us el sek'a river'o, el politik'ist'a bus\u0302'o aper'us ver'o."}, {"text_idx": "#000380", "text": "En la litova urb'o Kaunas iu'n vendred'a'n post'tag'mez'o'n sur'strat'e aper'is hom'grand'a lepor'o, kiu sur'hav'is s\u0302ild'o'n \u201eMi s\u0302uld'as\u201d. Tiu ne'atend'it'a gast'o intenc'is vizit'i kelk'a'j'n entrepren'o'j'n de la urb'o, kies total'a s\u0302uld'o ating'as c\u0302irkau\u0306 145 000 eu\u0306r'o'j'n."}, {"text_idx": "#000381", "text": "Lepor'o est'as tut'e nov'a manier'o por en'kas'ig'i s\u0302uld'o'j'n. Tio'n iniciat'is dek'jar'a kompani'o Gelvora, cert'a pri efik'o de tiu metod'o. Lepor'o simbol'as tim'o'n kaj mal'kapabl'o'n kaj inform'as la soci'o'n pri mal'tau\u0306g'a kondut'o de la s\u0302uld'ant'o kaj li'a mal'dezir'o plen'um'i akcept'it'a'j'n dev'o'j'n."}, {"text_idx": "#000382", "text": "Komenc'e la lepor'o dev'os vizit'ad'i s\u0302uld'ant'a'j'n entrepren'o'j'n, ne nur en la du'a litova urb'o Kaunas, sed ankau\u0306 tra la tut'a land'o. Post'e g\u0302i aper'os ankau\u0306 c\u0302e s\u0302uld'ant'a'j log\u0302'ant'o'j."}, {"text_idx": "#000383", "text": "Oni'dir'e nun en Litovio divers'a'j entrepren'o'j unu al ali'a s\u0302uld'as c\u0302irkau\u0306 ses miliard'o'j'n da eu\u0306r'o'j. Por la nov'a serv'o Gelvora de si'a klient'ar'o pet'as inter 4 kaj 20 % de la en'kas'ig'it'a sum'o. Pri la serv'o vigl'e ek'interes'ig\u0302'is kompani'o'j, kiu'j liver'as divers'a'j'n komun'um'a'j'n serv'o'j'n por log\u0302'ant'o'j kaj kiu'j plend'as pri kresk'ant'a'j s\u0302uld'o'j."}, {"text_idx": "#000385", "text": "Efektiv'e, lau\u0306 Gudzinskas, la c\u0302as'ad'o de la frugileg'o (ankau\u0306 nom'at'a kamp'o'korv'o) ne nur aktual'ig'as la tradici'o'n sed ankau\u0306 help'as lim'ig'i la nombr'o'n de bird'o'j, kiu'j mal'pur'ig'as kaj bru'ig'as urb'o'j'n. Antau\u0306 12 jar'o'j li kontakt'is du mal'jun'a'j'n c\u0302as'ist'o'j'n, kiu'j memor'is kiel mort'ig'i la frugileg'o'j'n kaj ili'n mang\u0302'o'cel'e prepar'i."}, {"text_idx": "#000386", "text": "C\u0302io kutim'e okaz'as fin'e de maj'o au\u0306 komenc'e de juni'o, kiam la id'o'j jam kapabl'as el'ir'i el la nest'o'j kaj ek'sid'i sur la nest'o'rand'o'j'n. Neces'as cel'i tiel, ke per unu paf'o oni traf'u kelk'a'j'n bird'o'j'n. Foj'e, kiam vent'eg'as, super'flu'as paf'i: sufic\u0302'as pren'i sitel'o'j'n kaj kolekt'i bird'et'o'j'n el'arb'e fal'int'a'j'n."}, {"text_idx": "#000387", "text": "La unu'a'n foj'o'n Andrius sukces'is kapt'i 34 bird'id'o'j'n. La rekord'o est'as 187. Inter'temp'e la frugileg'o-bal'o'j pli kaj pli popular'ig\u0302'as, tiel ke apenau\u0306 rest'as sufic\u0302'e da viand'o por mang\u0302'i, nur por gust'um'i. La viand'o simil'as tiu'n de kok'id'o; pas'int'e oni mang\u0302'is g\u0302i'n kontrau\u0306 ikter'o. Spic'o'j help'as sub'prem'i la iom ne'kutim'a'n odor'o'n de la viand'o, kaj kutim'e oni kun'trink'as bier'o'n."}, {"text_idx": "#000388", "text": "Hej, vi, Us'o'n', au\u0306skult'u! Est'u l' gvid'ant'o, ne la kancer'o!: Tio est'as la traduk'o de hispan'a kaj angl'a'lingv'a tekst'o'j sur la afis\u0302'o, kiu'n mi port'is mez'e de sur'strat'a miting'o kontrau\u0306 la uson'a krim'ad'o en Afgani'o. De g\u0302i mi send'is kopi'o'n kaj sam'e protest'o'n al la uson'a ambasador'o en Madrido kaj al Georg'e Bush [g\u0302og\u0302 bus\u0302]. Kopi'o'n de g\u0302i mi send'is ankau\u0306 al Al Gore [gor], sed al li por instig'o al pli moral'a kaj just'a ag'ad'o. Est'as tut'e sen'senc'a la argument'o de leg'ant'o (MONATO, 2002/9, p. 5), ke tiu c\u0302i revu'o est'us kontrau\u0306-uson'a. Mi sam'opini'as kun Stefan Maul, ke tro oft'e est'as mal'facil'e kompren'i Uson'o'n, kaj, des mal'pli (sen'kondic\u0302'e) am'i g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#000389", "text": "Okaz'e de tut'eu\u0306rop'a'j konferenc'o'j de ministr'o'j pri transport'o (Kreto, 1994 kaj Helsink'o, 1997), al jam ekzist'ant'a transport-ret'o por okcident'a Eu\u0306rop'o al'don'ig\u0302'is projekt'o por simil'a ret'o en orient'a Eu\u0306rop'o. Tiu last'a konsist'as el dek \u201ekoridor'o'j\u201d (lau\u0306 la eu\u0306rop'a transport'j\u0302argon'o), numer'it'a'j per roma'j cifer'o'j I g\u0302is X. Por Albanio grav'as koridor'o VIII (voj'o, fer'voj'o kaj mar'haven'o; 1300 km; Durre\u0308s-Varna) kaj, iom, koridor'o X (voj'o kaj fer'voj'o; 2360 km; Salzburg-Tesaloniko)."}, {"text_idx": "#000390", "text": "La ital'a ministr'o pri ekster'land'a komerc'o, Adolf'o Urs'o, deklar'is, ke por Italio Albanio est'as la en'ir'ej'o en Balkani'o'n. Tial, la konstru'ad'o de la Ok'a Koridor'o est'as grav'eg'a por ambau\u0306 land'o'j. Per g\u0302i Albanio ig\u0302'os transit'a punkt'o inter la okcident'a kaj orient'a merkat'o'j. Ankau\u0306 la dis'volv'ig\u0302'o de sud'a Italio mal'rekt'e est'as lig'it'a al g\u0302i."}, {"text_idx": "#000391", "text": "Italio est'as pret'ig'ant'a elektro-energi'a'n lig'o'n kun Albanio. Akv'o'dukt'o de la akv'o'font'o'j de Bistrice kaj Sarande\u0308 en sud'a Albanio proviz'os per trink'akv'o la ital'a'n region'o'n de Puglia."}, {"text_idx": "#000392", "text": "Invest'o'j en Albanio tre interes'as ital'o'j'n. Si'a'flank'e, Albanio star'ig'is agent'ej'o'n por stimul'i el'ekster'land'a'j'n invest'o'j'n. Krom la transport'lig'o'j est'as bezon'at'a'j kredit'lini'o'j, garanti'a'j sistem'o'j kaj fisk'a'j facil'ig'o'j. Italio jam est'as unu el la c\u0302ef'a'j komerc'a'j partner'o'j de Albanio. G\u0302i'a'j eksport'o'j al Italio ating'as 70 % de la tut'o, g\u0302i'a'j import'o'j el Italio 30 %. En Albanio ag'ad'as c\u0302irkau\u0306 500 ital'a'j produkt'a'j kaj komerc'a'j entrepren'o'j."}, {"text_idx": "#000394", "text": "Dum'e la grek'a reg'ist'ar'o, en'e de la Eu\u0306rop'a Komision'o kaj kun'labor'ant'e kun Serbi'o, far'as si'a'n plej'ebl'o'n por kontrau\u0306'star'ig'i al la Ok'a Koridor'o (okcident'a-orient'a) la Dek'a'n Koridor'o'n (nord'an-sud'a'n) tra'pas'ant'a'n Serbi'o'n kaj ating'ant'a'n Tesalonikon."}, {"text_idx": "#000395", "text": "C\u0302u la hom'ar'o lern'is pens'i per la lingv'o?"}, {"text_idx": "#000396", "text": "La anatomi'e modern'a'j hom'o'j ekzist'as de antau\u0306 120 000-150 000 jar'o'j. Ili ek'est'is en Afrik'o, sam'e kiel c\u0302iu'j antau\u0306'a'j hom'o'speci'o'j. De tie ili dis'vast'ig\u0302'is sur Eu\u0306rop'o'n, Azi'o'n kaj Au\u0306strali'o'n. En la \u201eProksim'a Orient'o\u201d, precip'e en Israelo kaj Libano, la plej fru'a'j trov'ej'o'j ag\u0302'as preskau\u0306 100 000 jar'o'j'n, en sud'a Eu\u0306rop'o kaj centr'a Azi'o c\u0302. 40 000 jar'o'j'n. Nord'a'j Eu\u0306rop'o, Azi'o kaj Amerik'o tiam est'is kovr'it'a'j de glaci'o. En tiu'j region'o'j tiam jam de pli ol 100 000 jar'o'j viv'is neandertal'ul'o'j. Ili est'as klar'e disting'ebl'a'j anatomi'e de si'a'j pli modern'a'j parenc'o'j, sed dum la unu'a temp'o ne est'is grand'a diferenc'o en kultur'o kaj teh\u0302nologi'o."}, {"text_idx": "#000397", "text": "Sed antau\u0306 40 000 jar'o'j, mez'e de la pas'int'a glaci'a epok'o, okaz'is kultur'a salt'o en'e de nur kelk'mil jar'o'j. Aper'is mult'e pli rafin'it'a'j teknik'o'j, il'o'j, sci'o'j pri trakt'ad'o de mult'a'j material'o'j. La port'ant'o'j de tiu kultur'o, nom'at'a'j Cro-Magnon-hom'o'j [kromanjon] lau\u0306 kon'at'a trov'ej'o en centr'a Franci'o, est'as fam'a'j ankau\u0306 pro si'a'j impres'a'j pentr'aj\u0302'o'j en kavern'o'j. Ili far'is gravur'aj\u0302'o'j'n, skulpt'aj\u0302'o'j'n, muzik'instrument'o'j'n, ornam'is si'a'j'n uz'objekt'o'j'n kaj si'n mem kaj \u2013 lau\u0306 atest'o de si'a'j funebr'a'j kutim'o'j \u2013 evident'e hav'is religi'o'n. Mal'long'e, g\u0302is iu grad'o ili hav'is kapabl'o'n pens'i abstrakt'e. Tio est'as ver'e grand'a kontrast'o ne nur al sam'temp'a'j neandertal'ul'o'j, sed ankau\u0306 al la antau\u0306'a'j kromanjon'ul'o'j. La plej mult'a'j kaj impres'a'j trov'ej'o'j est'as kavern'o'j en la sud'a du'on'o de Franci'o kaj nord'a Hispanio. Fam'a'j est'as tiu'j en Lascaux [lasko\u0301] en provinc'o Dordogne [dordonj] kaj Altamira en provinc'o Santander. La plej ag\u0302'a'j pentr'aj\u0302'o'j ek'est'is antau\u0306 preskau\u0306 40 000 jar'o'j, kvankam oni trov'is en nord'a Israelo tip'a'j'n kromanjon'a'j'n instrument'o'j'n far'it'a'j'n jam 5000 jar'o'j'n antau\u0306'e. En'e de c\u0302. 10 000 jar'o'j tiu kultur'a revoluci'o dis'vast'ig\u0302'is sur la tut'a ter'o. Tio ec\u0302 inklud'as Amerik'o'n, en kiu'n en'migr'is hom'o'j antau\u0306 30 000-35 000 jar'o'j tra Bering'a Mar'kol'o. Tiu mar'kol'o tiam est'is sek'a, c\u0302ar la mar'nivel'o est'is cent metr'o'j'n pli mal'alt'a ol nun pro la mult'a akv'o lig'it'a en form'o de glaci'o. Ali'flank'e la mar'bord'o'j est'is sen'glaci'a'j pro la tiam'a period'o iom pli varm'a ol antau\u0306'e kaj post'e. Au\u0306strali'o tiam est'is de'nov'e izol'it'a. Pli'a'j'n 10 000 jar'o'j'n post'e est'is mal'aper'int'a'j la neandertal'ul'o'j, kvankam ili ekzist'is kun'e kun modern'a'j hom'o'j en la sam'a region'o (Proksim'a Orient'o) dum 60 000 jar'o'j kaj ebl'e ec\u0302 kun'e viv'is."}, {"text_idx": "#000398", "text": "Est'as fascin'a demand'o, kiel tia revoluci'o okaz'is. I'a'n Tattersall, uson'a antrop'olog'o, propon'as nov'a'n teori'o'n por klar'ig'o1. Unu'e li atent'ig'as, ke la kromanjon'ul'o'j anatomi'e ne est'as disting'ebl'a'j de si'a'j antau\u0306'ul'a'j modern'a'j hom'o'j. Li propon'as, ke ili ec\u0302 ne est'as nov'a ras'o au\u0306 trib'o, kiu dis'vast'ig\u0302'is kaj for'mort'ig'is si'a'j'n mal'pli kapabl'a'j'n parenc'o'j'n. Tio est'us est'int'a mond'vast'a buc\u0302'ad'o, kiu'n oni est'us arkeologi'e el'trov'int'a. Lau\u0306 li, anstatau\u0306'e dis'vast'ig\u0302'is la kultur'o, la teknik'o'j kaj sci'o'j. Tiu'j pov'as dis'vast'ig\u0302'i facil'e kaj rapid'e, se la sci'o'j ating'as hom'o'j'n jam dis'vast'ig\u0302'int'a'j'n, kiu'j est'as kapabl'a'j lern'i. Sed en tiu procez'o evident'e dev'as est'i iu detal'o, en kiu la neandertal'ul'o'j ne pov'as sekv'i, tiel ke ili hav'is grav'a'n mal'avantag\u0302'o'n en konkur'ad'o pri nutr'aj\u0302'o. Kial ili ne pov'is lern'i tia'j'n kapabl'o'j'n, kvankam ili hav'is cerb'o'n sam'e grand'a'n kaj dum dek'o'j da jar'mil'o'j inter's\u0302ang\u0302'is teknik'a'j'n ating'aj\u0302'o'j'n kun la sam'temp'a'j modern'a'j hom'o'j?"}, {"text_idx": "#000399", "text": "Lau\u0306 Tattersall la decid'a diferenc'o est'as, ke la parol'ad'a aparat'o de la modern'a hom'o est'as pli evolu'int'a ol tiu de neandertal'ul'o (vid'u la bild'o'n). Special'e la pli grand'a faring'a spac'o ebl'ig'as el'ig'i son'o'j'n kun ver'e fajn'a'j diferenc'o'j. Kontrau\u0306'e, neandertal'ul'o'j ver's\u0302ajn'e hav'is nur mal'grand'a'n gam'o'n da son'o'j. Est'as evident'a la avantag\u0302'o don'at'a de la lingv'o por komunik'ad'o kaj lern'ad'o de komplik'a'j sci'o'j kaj ec\u0302 abstrakt'a'j ide'o'j. (Pri tio atent'ig'is ankau\u0306 ali'a'j, ekzempl'e Iv'o Lapenna2, sed sen sub'ten'o el arkeologi'o au\u0306 kultur'histori'o.) Help'e de inter'parol'ad'o ec\u0302 ebl'as, kun'labor'ant'e, evolu'ig'i ide'o'j'n kaj invent'aj\u0302'o'j'n. Cert'e post si'a ek'est'o, la lingv'o rapid'e dis'vast'ig\u0302'is inter ekzist'ant'a log\u0302'ant'ar'o jam kapabl'a diferenc'ig'e prononc'i kaj au\u0306skult'i kaj abstrakt'e pens'i. (Kontrau\u0306'e al Tattersall, mi ne parol'as pri \u201einvent'o\u201d de la lingv'o. Tem'as pri evolu'ad'a procez'o, kiu cert'e bezon'is mult'a'j'n generaci'o'j'n. Ankau\u0306 ver's\u0302ajn'e ne est'is nur unu pra'lingv'o. Oni ebl'e pov'as kompar'i la invent'ad'o'n de la skrib'o en histori'a temp'o: Post la unu'a aper'o est'is el'pens'at'a'j mult'a'j skrib'manier'o'j, kelk'a'j lau\u0306 unu'a model'o, ali'a'j sen'de'pend'e, kaj dau\u0306r'is 3000 jar'o'j'n g\u0302is evolu'ig'o de bon'e funkci'ant'a liter'skrib'o.)"}, {"text_idx": "#000400", "text": "Koncern'e la cerb'o'n, ne sufic\u0302'as g\u0302i'a grand'ec'o por facil'e lern'i lingv'o'n kaj abstrakt'e pens'i. Lau\u0306 biolog'o'j, la nun'a'j hom'o'j hav'as antau\u0306'form'it'a'n (hered'it'a'n) inter's\u0302alt-ret'o'n de neu\u0306ron'o'j, kiu tre facil'ig'as lern'ad'o'n de lingv'o'j. Tattersall supoz'as, ke tia neu\u0306ron'ret'o jam evolu'is sufic\u0302'e long'e \u2013 ebl'e 10 000-20 000 jar'o'j'n \u2013 antau\u0306 ol g\u0302i est'is uz'at'a por parol'i, kaj tiel kompren'ig'as, kial la kultur'a salt'o pov'is dis'vast'ig\u0302'i tiom rapid'e. Sed kial tiu kapabl'o dorm'is tiom long'e? Tattersall emfaz'as, ke tio est'as tut'e normal'a. Lau\u0306 la evolu'ad'a teori'o neni'u nov'a ec'o evolu'as por iu cel'o, sed nur hazard'e ek'est'as kaj pov'as post'rest'i, se g\u0302i ne g\u0302en'as. Nur post'e el'turn'ig\u0302'as kelk'temp'e iu tau\u0306g'o. Oft'e iu ec'o ankau\u0306 est'as util'a por iu unu'a aplik'o, kaj nur mult'e pli post'e est'as el'trov'at'a nov'a aplik'o. Fam'a ekzempl'o, cit'it'a de Tattersall, est'as la plum'vest'o de best'o'j, kiu unu'e nur est'is vari'aj\u0302'o de varm'izol'aj\u0302'o kaj nur post long'a temp'o ek'serv'is por flug'ad'o. Tiel, lau\u0306 Tattersall, la voc\u0302'aparat'o kaj la kapabl'o por abstrakt'a pens'ad'o jam long'e est'is uz'at'a por individu'a'j cel'o'j, kaj nur post iu temp'o est'is kombinat'a'j por evolu'ig'i lingv'o'n."}, {"text_idx": "#000401", "text": "Fascin'a aspekt'o de tiu teori'o est'as, ke g\u0302i don'as por la unu'a foj'o temp'o'n, kiam aper'is alt'evolu'int'a lingv'o, nom'e la epok'o'n de la kromanjon'a kultur'a revoluci'o antau\u0306 c\u0302. 40 000 jar'o'j. En tiu rilat'o est'as interes'e, ke Joseph Greenberg [g\u0302ozef grinberg], kon'at'a uson'a lingv'ist'o, el'trov'is parenc'ec'o'j'n inter la plej'mult'o de la lingv'o'j mal'nov'amerik'a'j kaj eu\u0306rop-azi'a'j lingv'o'famili'o'j (vid'u en MONATO 1/1994, pag\u0302'o 21). C\u0302ar la indi'an'a'j popol'o'j unu'e en'migr'is antau\u0306 30 000-35 000 jar'o'j, tiu parenc'ec'o ating'as re'e'n g\u0302is la plej fru'a epok'o de la lingv'o'j."}, {"text_idx": "#000403", "text": "Vend'ig\u0302'as c\u0302iu'jar'e el Litovio, Latvi'o kaj Estoni'o c\u0302irkau\u0306 tri mil vir'in'o'j, el kiu'j, lau\u0306 inform'o'j de la litova ministr'ej'o pri intern'a'j afer'o'j, preskau\u0306 la du'on'o de'ven'as de Litovio."}, {"text_idx": "#000404", "text": "La komerc'ad'o per vir'in'o'j c\u0302iu'jar'e kresk'as. En nau\u0306 monat'o'j en la jar'o 2002 okaz'is en Litovio 19 jug\u0302'afer'o'j kontrau\u0306 62 hom'o'j akuz'it'a'j pro fi'komerc'ad'o rilat'e vir'in'o'j'n: en 1998 okaz'is ec\u0302 ne unu tia proces'o. Malgrau\u0306 tio est'as kondamn'it'a'j g\u0302is nun nur ses hom'o'j."}, {"text_idx": "#000406", "text": "Krom'e la kvant'o de mal'aper'int'a'j person'o'j sen'c\u0302es'e kresk'as. En 1989 mal'aper'is c\u0302irkau\u0306 600 hom'o'j; en 2000 ec\u0302 preskau\u0306 1500. Sen'skrupul'o'j promes'as al la vir'in'o'j ric\u0302'o'n kaj luks'aj\u0302'o'j'n: en real'o, tamen, ili far'ig\u0302'as seks- kaj labor-sklav'in'o'j."}, {"text_idx": "#000407", "text": "Lau\u0306 statistik'o'j en Litovio la litovoj konsist'ig'as pli kaj pli grand'a'n part'o'n de la log\u0302'ant'ar'o; krom'e, la naci'a struktur'o est'as la plej homogen'a inter la tri balt'a'j land'o'j Litovio, Latvi'o kaj Estoni'o."}, {"text_idx": "#000408", "text": "En Litovio en'tut'e 83,5 % de la log\u0302'ant'ar'o est'as litovoj; en Estoni'o, tamen, eston'o'j est'as 67,9 % kaj en Latvi'o nur 57,7 % est'as latv'o'j. La plej grand'a minoritat'o en Estoni'o est'as la rus'o'j (25,5 %); simil'e en Latvi'o (29,5 %). En Litovio log\u0302'as nur iom pli ol 6 % da rus'o'j."}, {"text_idx": "#000409", "text": "Jam de tri jar'dek'o'j stabil'is en Litovio la log\u0302'ant'ar'o. Nun, tamen, post sen'de'pend'ig\u0302'o dis'de Sovetio, kresk'as la litova el'cent'aj\u0302'o. Kaj en 2001 la pol'o'j far'ig\u0302'is la unu'a minoritat'o en Litovio (6,3 %)."}, {"text_idx": "#000410", "text": "En Litovio log\u0302'as 3,5 milion'o'j da hom'o'j. Pro natur'a'j kial'o'j kaj pro el'migr'ad'o la log\u0302'ant'ar'o iom'et'e mal'kresk'as. Tie trov'ig\u0302'as hom'o'j el 115 naci'o'j, tamen nur 29 naci'o'j hav'as pli ol 100 reprezent'ant'o'j'n. La plej inter'naci'a urb'o de Litovio est'as la c\u0302ef'urb'o Vilnius: tie log\u0302'as 57,8 % da litovoj, 18,7 % da pol'o'j kaj 14 % da rus'o'j."}, {"text_idx": "#000411", "text": "En la latv'a c\u0302ef'urb'o Rig'a log\u0302'as 41 % da latv'o'j kaj 43,9 % da rus'o'j; en la eston'a c\u0302ef'urb'o Tallinn 53,7 % da eston'o'j kaj 36,5 % da rus'o'j."}, {"text_idx": "#000412", "text": "Mi ek'lern'is Esperant'o'n en 1978 pro pur'e lingv'ist'ik'a interes'o. La cirkonstanc'o'j ig'is mi'n ek'instru'i sam'jar'e, kaj mi por c\u0302iam \u201ekapt'ig\u0302'is\u201d: mi mult'e instru'is kaj aktiv'is en Esperant'uj'o. Mi est'is tre bon's\u0302anc'a pri la Esperant'a mikro'medi'o: mi est'is la unu'a prezid'ant'o de la mir'ind'a Tomska Esperant'o-Klub'o en Rusio, kaj \u2013 post mi'a trans'log\u0302'ig\u0302'o al Uson'o kaj g\u0302is antau\u0306 ne'long'e \u2013 prezid'ant'o de ali'a rimark'ind'a klub'o: Sfer'o en San-Francisko. C\u0302i-jar'e la membr'o'j de ELNA, la uson'a land'a Esperant'o-asoci'o, elekt'is mi'n prezid'ant'o \u2013 honor'a kaj grand-respond'ec'a posten'o!"}, {"text_idx": "#000413", "text": "Kvankam mi doktor'ig\u0302'is pri matematik'o, kaj mi'a pan-don'a labor'o rilat'as plej'part'e al komput'ad'o kaj inform'a'j teknologi'o'j, mi, bon's\u0302anc'e, profesi'e okup'ig\u0302'as pri lingv'e kaj filozofi'e ekscit'a'j afer'o'j: la problem'o'j de art'e'far'it'a intelekt'o, per'komput'il'a lingv'o'instru'ad'o, divers'a'j (matematik'a'j kaj simil'a'j) model'o'j de lingv'o kaj sci'o'j. Tio pli'profund'ig'is mi'a'n kompren'o'n de la fenomen'o lingv'o g\u0302eneral'e, kaj ankau\u0306 de Esperant'o, kiu est'as sen'dub'e la plej tau\u0306g'a reprezent'ant'o kaj la plej pur'a model'o de \u201enatur'a'j\u201d lingv'o'j."}, {"text_idx": "#000414", "text": "Jes, mi opini'as, ke la modern'a Esperant'o est'as natur'a lingv'o. Ankau\u0306 en mi'a person'a viv'o, inter ali'a'j lingv'o'j, kiu'j'n mi uz'as c\u0302iu'tag'e, Esperant'o est'as cert'e plej natur'a: mi est'as patr'o de du de'nask'ul'o'j, kiu'j nun mem instru'as Esperant'o'n en la Universitat'o de Kalifornio en Berkeley, kie ili stud'as. En mi'a viv'o Esperant'o est'as lingv'o de am'o!"}, {"text_idx": "#000415", "text": "Ne plu mal'sam'e pri sam'seks'em'o"}, {"text_idx": "#000416", "text": "En septembr'o la hungar'a Konstituci'a Kort'um'o deklar'is kontrau\u0306'konstituci'a'j la paragraf'o'j'n 199 kaj 200 de la kriminal'a kod'o, lau\u0306 kiu'j la \u201eag\u0302'o de konsent'o\u201d est'is 14 jar'o'j en mal'sam'seks'a'j rilat'o'j, sed 18 jar'o'j en rilat'o'j sam'seks'a'j."}, {"text_idx": "#000417", "text": "Abol'o'n de c\u0302i tiu'j diskriminaci'a'j dispozici'o'j iniciat'is gej'a'j organiz'aj\u0302'o'j jam en 1993 per propon'o sub'met'it'a al la Konstituci'a Kort'um'o. Kelk'a'j organiz'aj\u0302'o'j, kiel la labor'grup'o Habeas Corpus, opini'as, ke la mal'fru'ad'o de la kort'um'o en si mem kontrau\u0306'as la konstituci'o'n, se konsider'i, ke artikol'o 70/A, mal'permes'ant'a diskriminaci'o'n, jur'e valid'as jam ek'de 1989."}, {"text_idx": "#000418", "text": "Dum la jar'o'j de c\u0302i tiu prokrast'ad'o almenau\u0306 16 vir'o'j en Hungari'o est'is kondamn'it'a'j al prizon'pun'o pro \u201eper'fort'a kontrau\u0306'natur'a pervers'ad'o\u201d (tiel!), kvankam tem'is pri seks'a'j ag'o'j kun reciprok'a konsent'o, kaj plur'a'j sufer'is du jar'o'j'n da antau\u0306'arest'o pro mal'respekt'o al artikol'o 199. Lau\u0306 Habeas Corpus, ili dev'us rajt'i al reparaci'o."}, {"text_idx": "#000419", "text": "La sekretari'o de la Katolik'a Konferenc'o de Hungar'a'j Episkop'o'j nom'is bedau\u0306r'ind'a la kort'um'a'n decid'o'n, kiu'n Inter'naci'a Asoci'o de Lesb'an'in'o'j kaj Gej'o'j (ILGA) salut'is en komunik'o. ILGA tamen atent'ig'is, ke en Hungari'o, malgrau\u0306 c\u0302i tiu pozitiv'a pas\u0302'o, plu valid'as mal'permes'o al lesb'an'in'o'j, gej'o'j kaj ambau\u0306'seks'em'ul'o'j sub la ag\u0302'o de 18 jar'o'j al'ig\u0302'i al grup'o'j defend'ant'a'j ili'a'j'n interes'o'j'n."}, {"text_idx": "#000420", "text": "En okcident'o land'nom'o est'as deriv'at'a el gent'nom'o; en orient'o invers'e. En la c\u0302in'a, kore'a, vjetnam'a kaj japan'a, oni nom'as log\u0302'ant'o'n de Japani'o \u201ejapani-person'o\u201d, kaj la land'o'n \u201eJapani'o\u201d, kie \u201eJapani'o\u201d est'as unu'sol'a radik'o, ne'analiz'ebl'a en la vort'element'o'j'n \u201ejapan'o\u201d kaj \u201e-io\u201d au\u0306 \u201e-uj'o\u201d. Ke ekzist'as du sistem'o'j, est'as fakt'o de la natur'o, kaj g\u0302i est'as valor'liber'a1, t.e. g\u0302i inkluziv'as neni'a'n valor'jug\u0302'o'n, sam'e kiel ekzist'as en Esperant'o la oni-ne-sci'as-kial \u201efi'fam'a\u201d2 par'o \u201ebros'o-komb'il'o\u201d."}, {"text_idx": "#000422", "text": "Preskau\u0306 c\u0302iu kontrau\u0306'is la propon'o'n, apart'e kore'o'j: tiu'j c\u0302i kampanj'is persist'e kontrau\u0306 \u201eKore'o-kore'an'o\u201d, kaj por \u201eKorei'o-kore'o\u201d. Unu'anim'a konsent'o en la mond'o favor'is al la kore'o'j, kaj iu'j akademi'an'o'j mal'kas\u0302'e dir'is, ke la propon'o est'os nul'ig'it'a, tuj kiam Albault eks'ig\u0302'os kiel prezid'ant'o. C\u0302iu'okaz'e neni'u au\u0306skult'is li'a'n rekomend'o'n. Stefan Maul, redaktor'o de MONATO, prov'is adopt'i la Albault-an rekomend'o'n por la magazin'o, ne pro konsent'o sed pro disciplin'o, sed tuj dev'is re'pren'i la propon'o'n pro universal'a mal'aprob'o."}, {"text_idx": "#000423", "text": "Nun la iam'a rabi'o for'pas'is, kaj oni pov'as kun mal'varm'et'a kap'o medit'i pri la afer'o. Mi aparten'is al la mal'grand'eg'a minoritat'o, kiu alt'e taks'is la Albault-an teori'o'n. Por konsci'i kiel mal'mult'a'j est'is tiu'j, kiu'j sub'ten'is li'n, oni re'memor'u la nombr'o'n en li'a tend'ar'o: lau\u0306 mi'a memor'o apog'is li'n en la revu'o de UEA sol'e Emilija Lapenna. La baz'o de ankau\u0306 s\u0302i'a argument'o est'is disciplin'o. Kaj ali'a'j? Mal'e \u2013 ekzempl'e s\u0302torm'is en la japan'a esperant'a gazet'ar'o kontrau\u0306'akademi'a'j voc\u0302'o'j. C\u0302ies atak'o'j est'as sam'e banal'a'j: \u201eland'nom'o el gent'nom'o\u201d est'as zamenhofa, silent'ant'e pri tio, ke la zamenhofa regul'o hav'as du'a'n part'o'n, kiu trakt'as nov'a'j'n3 land'o'j'n. La sol'a escept'o en la mar'o de emoci'o est'is scienc'ist'a artikol'o de profesor'o Gotoo Hitosi el Japani'o, nun akademi'an'o, aper'int'a en la UEA-revu'o, kies konklud'o tamen est'is mal'favor'a al Albault.4"}, {"text_idx": "#000424", "text": "Mi c\u0302iam dir'is kaj skrib'is \u201ekore'o-Korei'o\u201d, sed tio est'is pro la sol'a kial'o, ke oni respekt'u la sent'o'n de hom'o'j, kiu'j est'as parti'o'j de la polemik'o5. Teori'e mi apud'is al la flank'o de Albault. Kiam s-ro Haupenthal mend'is c\u0302e mi recenz'o'n pri la libr'o de Albault, Vojag\u0302'o tra la land'o'j, histori'a-lingv'a stud'o pri la land-nom'o'j kun Mult-lingv'a glos'ar'o pri land-nom'o'j, Iltis-el'don'ej'o, 1991, por la period'aj\u0302'o de Iltis, mi esprim'is mi'a'n admir'o'n pri la detal'a esplor'o de Albault, sed g\u0302i ne est'is publik'ig'it'a pro mi'a rezerv'o, ke mi dev'as respekt'i la psikologi'o'n de la kore'o'j. Tia'manier'e, mi est'is ekskomunik'it'a tiel de la por- kiel de la kontrau\u0306-Albault-a skol'o. Mult'e pli post'e, kun permes'o de s-ro Haupenthal, mi send'is mi'a'n manuskript'o'n al J\u0302ak Le Puil, kiu akcept'is g\u0302i'n por La Kancer'klinik'o, en kies numer'o april'o/maj'o/juni'o 1996 g\u0302i aper'is."}, {"text_idx": "#000425", "text": "La uz'o \u201ekore'o-Korei'o\u201d est'as aktual'e firm'e establ'it'a, kaj nun ekzist'as neni'u ebl'ec'o, ke \u201eKore'o-kore'an'o\u201d est'os re'viv'ig'it'a: g\u0302ust'e tial mi trakt'as la tem'o'n c\u0302i tie. Mi favor'as \u201eKore'o-kore'an'o\u201d c\u0302ar 1) \u201eKorei'o\u201d hav'as du'obl'a'n hiat'o'n \u201ee-i-o\u201d, mal'facil'e au\u0306d'ebl'a'n kaj prononc'ebl'a'n; 2) \u201eKore'o-kore'an'o\u201d est'as inter'naci'a, lau\u0306 la 15a regul'o."}, {"text_idx": "#000426", "text": "Tiel dir'ant'e, mi jam au\u0306d'as la rikan'o'n de japan'a'j soci'lingv'ist'o'j: \u201eAu\u0306skult'u al tiu Eu\u0306rop'o-am'ant'o!\u201d Ne, mi ne est'as tia, invers'e, la sistem'o \u201elog\u0302'ant'o el land'nom'o\u201d est'as definitiv'e orient-azi'a, kiel komenc'e de tiu c\u0302i ese'et'o mi dir'is; g\u0302i hav'as neni'o'n komun'a'n kun arj'o'fili'o6. G\u0302ust'e tiu'j kontrau\u0306'imperi'ist'o'j lingv'a'j est'as eu\u0306rop'ec'a'j, pens'ant'e, ke \u201elog\u0302'ant'o el land'nom'o\u201d est'as bizar'a, ke \u201eland'nom'o el gent'nom'o\u201d est'as norm'a lau\u0306 la leg\u0302'o de natur'o. Ili krom'e pens'as, ke ne aplik'i la kutim'a'n manier'o'n per'e de la sufiks'o \u201e-uj'o/-io\u201d al azi'a land'o est'as trakt'i g\u0302i'n kiel i'o'n ekzot'a'n, nom'e barbar'a'n, sub'norm'a'n."}, {"text_idx": "#000427", "text": "Jen re'ag'o el sent'o de mal'super'ec'o; mi sci'as bon'e, sen ili'a fingr'o'montr'o, pri la ras'ism'o c\u0302e eu\u0306rop'an'o'j. La si'n'ten'o de kultur'a person'o est'as ag'i kvazau\u0306 g\u0302i ne ekzist'us. Pli'e, trov'ig\u0302'as ekzempl'o'j de \u201elog\u0302'ant'o el land'nom'o\u201d en Eu\u0306rop'o, kiel por Nederlando, Luksemburgo, Irlando. Mi ne kompren'as kial la ukrain'an'o'j obstin'as pri Ukrainio el ukraino, kio est'as fremd'a al ili'a lingv'o: Ukraino est'as substantiv'o signif'ant'a la land'lim'o'n. Mi dir'as kaj skrib'as al ukrain'an'o'j lau\u0306 ili'a plac\u0302'o, respekt'ant'e ili'a'n sent'em'o'n, sed kiam mi skrib'as pri ili kiel la tri'a'j person'o'j, mi ag'as kiel mi kred'as tio'n bon'a: ili est'as diferenc'a'j de la kore'o'j, kontrau\u0306 kiu'j la japan'o'j far'is grand'eg'a'j'n krim'o'j'n."}, {"text_idx": "#000428", "text": "Mi'a'j antagonist'o'j grimac'os: \u201eKial ci ne nom'as ci'a'n land'o'n \u201aJapan'o\u2019, fidel'e al ci'a konvink'o?\u201d Jes ja, mi mult'e pli am'as tio'n ol \u201eJapani'o\u201d; ankau\u0306 g\u0302i est'as inter'naci'a, lau\u0306 la 15a regul'o: \u201eJapan, Japon \u2013> Japanese, Japonais, Japaner\u201d. Tio tamen ne pov'as est'i real'ig'ebl'a, je mi'a grand'a bedau\u0306r'o, \u201ejapan'o-Japani'o\u201d jam tro fortik'e en'radik'ig\u0302'is. Se pens'i tiel, la kore'o'j fiask'is kapt'i la rar'a'n, en la histori'o unu'foj'a'n s\u0302anc'o'n, kiam ili'a land'nom'o ankorau\u0306 est'is en stat'o de flu'ec'o."}, {"text_idx": "#000431", "text": "2. Tiel skrib'is iu esperant'olog'o."}, {"text_idx": "#000432", "text": "3. Mi sci'as, ke tiu epitet'o est'as eu\u0306rop'o-centr'ac\u0302'a, sed mi objektiv'e cit'as el Zamenhof. Ankau\u0306 est'as ne'just'e riproc\u0302'i li'n pro la ne'sci'o pri tio, ke en Azi'o la regul'o est'as \u201egent'nom'o el land'nom'o\u201d. Tio simpl'e spegul'as la mal'larg\u0302'a'n sfer'o'n de sci'o de dek'nau\u0306'a'jar'cent'a'j eu\u0306rop'an'o'j."}, {"text_idx": "#000433", "text": "4. Sim'o Milojevic\u0301, la tiam'a redaktor'o c\u0302e UEA, dir'is al mi, ke, petit'e de s-ro Haupenthal aper'ig'i recenz'o'n pri la libr'o de Albault, li serc\u0302'is tra la list'o de ac\u0302et'int'o'j de la libr'o'serv'o de UEA, trov'is la kon'at'a'n nom'o'n de s-ro Gotoo, kaj mend'is la artikol'o'n."}, {"text_idx": "#000434", "text": "5. Izumi Yukio est'is la sol'a person'o, pri kiu mi sci'as, ke li emfaz'is fort'e tiu'n c\u0302i kial'o'n por sub'ten'i la kore'o'j'n. Mi sub'ten'as ankau\u0306 la argument'o'n de Probal Das\u0302gupto por \u201eBarato\u201d kontrau\u0306 \u201eHindio\u201d pro tiu c\u0302i motiv'o, tut'e agnosk'ant'e la prav'ec'o'n \u201eabstrakt'a'n\u201d (c\u0302iu'j ver'o'j est'as konkret'a'j, dir'is Hegelo, au\u0306 Lenin'o, se al vi plac\u0302'as) de Andre\u0301 Cherpillod favor'a al \u201eHindio\u201d: tiu c\u0302i est'as inter'naci'a, tradici'a, en'radik'ig\u0302'int'a en la kutim'o \u201eeu\u0306rop'a\u201d, sed g\u0302i'a politik'a ne'g\u0302ust'ec'o al la ne'parol'ant'o'j de la hind'a en Barato far'as g\u0302i'n mal'rekomend'ind'a. C\u0302i tie decid'o est'as mult'e pli facil'a ol c\u0302e la afer'o \u201eKore'o/Korei'o\u201d."}, {"text_idx": "#000436", "text": "End'as dir'i, ke mi tut'e ne kompren'as iu'j'n voc\u0302'o'j'n, kiu'j \u201esag\u0302'e\u201d blag'as kaj kvak'as en MONATO pri teror'ism'o. Bel'e son'as la opini'o, ke intelekt'ul'o \u201esid'ig\u0302'as kaj diskut'as ekvilibr'e g\u0302is la ating'o de la solv'o\u201d (MONATO, 11/2001, p. 4). Bedau\u0306r'ind'e mi kon'as neniu'n \u201eintelekt'ul'o'n\u201d, kiu tia'manier'e ating'is sukces'o'n. Kial neni'u el tia'j sofist'o'j \u201ediskut'is ekvilibr'e\u201d kun Hitler, ke li c\u0302es'u milit'i?"}, {"text_idx": "#000437", "text": "Neni'u vizit'is Stalin-on por sukces'a \u201ediskut'ad'o\u201d pri cent'mil'o'j da sklav'o'j en siberiaj koncentr'ej'o'j. Uson'o ne dev'is j\u0302et'i atom'bomb'o'j'n sur Japani'o'n, se iu pac'defend'ant'o sukces'plen'e antau\u0306'e \u201ediskut'us\u201d kun japan'a'j milit'ist'o'j. Tut'e marg\u0302en'e: japan'o'j mem nun dir'as, ke se la milit'o dau\u0306r'us \u201eg\u0302is la last'a vir'o\u201d, g\u0302i al'port'us pli grand'a'n tragedi'o'n por la land'o, ol la atom'bomb'o. Teror'ism'a atak'o de kapital'ism'a petrol-mult'miliard'ul'o bi'n Lad'e'n en Uson'o ne est'is li'a unu'a ag'o."}, {"text_idx": "#000438", "text": "Kial vek'ig\u0302'is neni'u el nun'a'j sag\u0302'a'j rezon'em'ul'o'j, kiu'j pov'is konvink'i teror'ist'o'j'n, ke ili jam ne murd'u mil'o'j'n da plu'a'j sen'kulp'a'j uson'an'o'j. C\u0302i cerb'um'ul'o'j evident'e sub'ten'as c\u0302iu'j'n teror'ist'o'j'n. Tio'n ebl'as vid'i ankau\u0306 en ili'a favor'o al milit'krim'ul'o Milos\u030cevic\u0301. Ili protest'is, kiam inter'naci'a'j soldat-trup'o'j evit'ig'is plu'a'j'n amas'murd'o'j'n en teritori'o'j de eks'a Jugoslavio kaj ebl'ig'is re'ven'o'n de preskau\u0306 milion'o da rifug\u0302'int'o'j, kiu'j el la tut'a Eu\u0306rop'o re'ven'is al amas'tomb'o'j de si'a'j famili'an'o'j."}, {"text_idx": "#000439", "text": "Krom teror'ist'o'j kun paf'il'o'j kaj ili'a'j favor'ant'o'j en MONATO ni hav'as ankau\u0306 mil'o'j'n da ali'a'j teror'ist'o'j, kiu'j est'as arm'it'a'j c\u0302ie sur'lok'e per baston'o'j kaj pavim'er'o'j ... Kie ajn en la mond'o okaz'as iu politik'a au\u0306 ekonomi'a forum'o, insekt'ar'o al'flug'as tie'n, ne \u201ediskut'i ekvilibr'e\u201d, sed mal'pur'ig'i strat'o'j'n kaj park'o'j'n, for'brul'ig'i au\u0306tomobil'o'j'n, dis'romp'i cent'o'j'n da montr'o-fenestr'o'j kaj dis'rab'i var'o'j'n, vund'i dek'o'j'n da polic'ist'o'j, kiu'j s\u0302irm'as la hav'aj\u0302'o'n de simpl'a'j civit'an'o'j."}, {"text_idx": "#000440", "text": "Post'e la honor'ind'a'j manifest'int'o'j ek'sid'as en aviad'il'o'j'n kaj komfort'e flug'as manifestaci'i al ali'a land'o. Neni'u kapabl'as klar'ig'i, ec\u0302 kompren'i, kiu pag'as ili'a'n luks'a'n kaj sen'pen'a'n viv'o'n. C\u0302u ili est'as kapital'ist'o'j el pas'int'a'j jar'cent'o'j, kiu'j pov'as viv'i ric\u0302'e sen labor'o kiel parazit'o'j, au\u0306 sub'ten'as ili'n iu narkot'aj\u0302-mafi'o? En nun'a h\u0302aos'a mond'o ekzist'as mult'a'j komplik'aj\u0302'o'j, kiu'j minac'as la viv'o'n kaj trankvil'o'n de la simpl'a hom'o. Fanatik'ul'o'j, kiu'j renvers'as kaj mis'uz'as religi'o'n, ruz'ul'o'j au\u0306 idiot'o'j, kiu'j cel'as al mem'vid'ebl'ig'o, al'port'os al la hom'ar'o ankorau\u0306 mult'a'n mal'felic\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#000441", "text": "Tial oni prav'as, ke sen'kompromis'a batal'o kontrau\u0306 teror'ism'o est'os long'temp'a, sed la venk'o'n ne kapabl'as akcel'i ec\u0302 procent'o da stult'ul'o'j, kiu'j aplau\u0306d'as al c\u0302iu murd'ist'o kaj sam'temp'e instru'as ni'n pri unu'sol'a solv'o per \u201eekvilibr'a diskut'o\u201d kun teror'ist'o'j, kvankam ili tiu'n manier'o'n ne praktik'as. Se iu'j konfes'as bel'son'a'j'n ide'o'j'n de la ali'a'j, do bon'e: ir'u inter'kares'i kun per'fort'ul'o'j kaj se ili post vi'a'j kis'o'j c\u0302es'os murd'i, mi'a'j opini'o'j est'is total'e mal'traf'a'j. Sed pruv'u tio'n, ne nur medit'u!"}, {"text_idx": "#000442", "text": "La intern'a milit'o kiu okaz'as en Kongo (Demokrat'a Respublik'o) al'port'as mult'a'j'n mal'felic\u0302'o'j'n. La arme'o'j de Ruando, Ugando kaj Burundo send'is si'a'j'n milit'ist'o'j'n por milit'i apud la kongaj ribel'a'j arme'o'j kontrau\u0306 la konga arme'o. Tiu'j land'o'j asert'as ke ili vol'as sekur'ig'i si'a'j'n land'lim'o'j'n. La konga arme'o est'as help'at'a de la arme'o'j de Zimbabvo, Namibi'o kaj Angolo."}, {"text_idx": "#000443", "text": "Jar'o'n post jar'o Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j (UN) konstat'as, ke la natur'a'j ric\u0302'aj\u0302'o'j de Kongo est'as dis'rabat'a'j de la milit'ant'o'j. Lau\u0306 raport'o, far'it'a post enket'o de UN-komision'o, mult'a'j ruandaj kaj ugandaj politik'ist'o'j kaj milit'ist'o'j est'as engag\u0302'it'a'j en tiu dis'rab'ad'o.1 En la raport'o est'as ankau\u0306 menci'it'a'j la milit'ist'o'j el Kongo kaj Zimbabvo kaj la kongaj ribel'ul'o'j."}, {"text_idx": "#000444", "text": "La konga, ruanda kaj uganda reg'ist'ar'o'j protest'is kontrau\u0306 tiu raport'o. Kelk'a'j kong'an'o'j si'n demand'as c\u0302u ankau\u0306 la kongaj politik'ist'o'j dev'us est'i konsider'at'a'j kiel la ruandaj kaj ugandaj. C\u0302u la okcident'a'j land'o'j kiu'j ekspluat'is la ric\u0302'aj\u0302'o'j'n kun la kun'kulp'ec'o de la politik'ist'o'j dum la reg'ad'o de la prezid'ant'o Mobutu ne pov'us est'i konsider'at'a'j sam'a'j? Kial dum tiu temp'o UN ne kre'is komision'o'n?"}, {"text_idx": "#000445", "text": "La raport'o montr'as, ke la ver'a'j organiz'ant'o'j de la ekspluat'ad'o est'as person'o'j kaj kompani'o'j kiu'j hav'as si'a'n baz'o'n en la nord'a hemisfer'o (Amerik'o, Eu\u0306rop'o kaj Azi'o). G\u0302i rekomend'as lim'ig'i ili'a'n ag'ad'o'n per vojag\u0302'mal'permes'o'j kaj financ'a'j restrikt'o'j."}, {"text_idx": "#000446", "text": "Ruando ig\u0302'is grand'a eksport'ist'o de koltano2, or'o kaj diamant'o'j, Ugando de or'o, diamant'o kaj lign'o. Est'as klar'a'j indik'o'j, ke tiu'j ric\u0302'aj\u0302'o'j real'e origin'as el Kongo. Rest'as mult'a'j demand'o'j, al kiu'j la kong'an'o'j sugest'as respond'o'j'n. Kiu fin'fin'e ac\u0302et'as la min'aj\u0302'o'j'n kaj kiu vend'as arm'il'o'j'n al la ribel'ul'o'j? La okcident'a'j land'o'j. Kiu reg'as Unu'ig\u0302'int'a'j'n Naci'o'j'n? La okcident'a'j land'o'j. Kie est'as la mon'o de tiu'j kiu'j komerc'as la min'aj\u0302'o'j'n? En okcident'a'j bank'o'j. Se UN decid'us frost'ig'i tiu'n mon'o'n, kiu profit'us? Okcident'an'o'j."}, {"text_idx": "#000447", "text": "1 La raport'o de la Konsili'o de Sekur'ec'o de UN (numer'o S/2002/1146 de la 16a de oktobr'o 2002, 215 kB) leg'ebl'as en ."}, {"text_idx": "#000449", "text": "Tem'is last'a'temp'e en televid-program'o en la irlanda (gael'a) lingv'o pri \u201eUltais\u201d. Tiu nom'o est'is por mi \u2013 ver's\u0302ajn'e por preskau\u0306 c\u0302iu parol'ant'o de la gael'a \u2013 nov'a kaj ne'kon'at'a vort'o. Tamen mi kompren'is g\u0302i'a'n signif'o'n. Ult- de'ven'as de la nom'o Ulster, dum la afiks'o -a'is au\u0306 -is signif'as \u201elingv'o'n\u201d. Do la lau\u0306'liter'a signif'o de Ultais est'as \u201eulstera lingv'o\u201d \u2013 ali'vort'e la lingv'o de Nord-Irlando. La nov'e invent'it'a nom'o de la lingv'o en la angl'a est'as Ullans."}, {"text_idx": "#000450", "text": "G\u0302is antau\u0306 ne'long'e, kaj ec\u0302 hodiau\u0306, oni pov'us kred'ebl'e asert'i, ke tia lingv'o ne ekzist'as. Efektiv'e, oni pov'as asert'i, kvankam ne tut'e g\u0302ust'e, ke g\u0302i est'as nenies de'nask'a lingv'o. La etn'a histori'a idiom'o de indig\u0302en'a'j ulster'an'o'j est'is la nord'a dialekt'o de la kelt'a irland'gael'a, de kiu de'ven'as la gael'a parol'at'a en nord'a kaj okcident'a Skot'land'o. La gael'a est'is tie'n en'konduk'it'a de la irlandaj migr'ant'o'j, kiu'j fond'is la antikv'a'n regn'o'n Dal Riad'a en la region'o de Skot'land'o, kiu nom'ig\u0302'as Earra-Gha\u0300idheal (angl'e Argyll)."}, {"text_idx": "#000451", "text": "En pas'int'a'j jar'cent'o'j, brit'a'j reg\u0302'o'j prov'is fort'ig'i si'a'n reg'ad'o'n de Ulstero, instig'ant'e sud-skot'a'j'n presbiterian'o'j'n hejm'ig\u0302'i en la provinc'o, el kiu la indig\u0302en'a'j gael'lingv'a'j katolik'o'j est'is per'fort'e el'pel'it'a'j. Tiu'j koloni'an'o'j parol'is ne la gael'a'n sed la g\u0302erman'a'n (ne kelt'a'n) idiom'o'n de sud'okcident'a Skot'land'o, kiu de'ven'as plej'part'e de la dialekt'o'j de la angl'o'j, ne de la saksoj, kiu'j est'is la c\u0302ef'a original'a baz'o de la hodiau\u0306'a norm'ig'it'a angl'a. La menci'it'a skot'a idiom'o est'as vari'e nom'at'a (Braid) Scots, Lallans kaj, sur la orient'a mar'bord'o, Doric. Ne plu akcept'ebl'a est'as la nom'o \u201eskot'angl'a\u201d. Hodiau\u0306 g\u0302i apenau\u0306 est'as parol'at'a en pur'a form'o, sed est'as miks'it'a kun la pli-mal'pli norm'ig'it'a angl'a, sed skot'e prononc'at'a."}, {"text_idx": "#000452", "text": "S\u0302ajn'as, ke neni'u en Ulstero parol'as ne'miks'it'a'n form'o'n de la skot'de'ven'a dialekt'o. Divers'a'j skot'a'j vort'o'j est'as ankorau\u0306 uz'at'a'j, sed s\u0302ajn'as, ke nur et'a nombr'o da mal'jun'a'j protest'ant'a'j ulster'an'o'j en la nord'orient'a kamp'ar'o ankorau\u0306 fragment'e parol'as rest'aj\u0302'o'n de la mal'nov'a ulster'skot'a dialekt'o. Tamen ulster'an'o'j de skot'a de'ven'o insist'as, ke g\u0302i ankorau\u0306 est'as viv'ant'a lingv'o en la provinc'o."}, {"text_idx": "#000453", "text": "Menci'o'n pri Ultais/Ullans mi trov'is en la ret'pag\u0302'o'j en la katalun'a kaj angl'a lingv'o'j de inform'centr'o Sistemes Informa\u0300tics i d' Organitzacio\u0301 (Ttt-adres'o: .) Tie oni raport'as, ke \u201eulster'skot'o'j postul'as, ke oni respekt'u ili'a'n lingv'o'n.\u201d."}, {"text_idx": "#000454", "text": "Pli'a inform'o pri tiu mister'a ulstera lingv'o trov'ig\u0302'as en angl'a'lingv'a publik'ig'aj\u0302'o de Cathal McCall [kahal mkol], nom'e Political Transformation and the Reinvention of the Ulster-Scots Identity and Culture en Identities: Glob'al Studies in Culture and Power, Vol. 9, n-ro 2 (\u201ePolitik'a trans'form'ad'o kaj la re'invent'o de la ulster'skot'a ident'ec'o kaj kultur'o\u201d en Ident'ec'o'j: G\u0302eneral'a'j stud'o'j pri kultur'o kaj potenc'o)."}, {"text_idx": "#000455", "text": "McCall skrib'as, ke, en la nau\u0306'dek'a'j jar'o'j, ulsteraj uni'ist'o'j (t.e. tiu'j, kiu'j vol'as konserv'i la uni'o'n de Nord-Irlando kun Briti'o) \u201emobiliz'is\u201d la ulster'skot'a'j'n lingv'o'n kaj kultur'o'n kiel simbol'o'j'n de si'a kultur'a ident'ec'o. Li al'don'as, ke la ulster'skot'a'j lingv'o kaj kultur'o ating'is si'a'n pint'o'n en la 18a jar'cent'o en la nord'okcident'a'j graf'land'o'j de Nord-Irlando, kiam g\u0302i disting'is la tie'a'j'n log\u0302'ant'o'j'n dis'de la praktik'ant'o'j de la angl'a lingv'o kaj de la angl'a viv'manier'o. Tamen, sam'kiel mult'a'j ali'a'j region'a'j dialekt'o'j eu\u0306rop'a'j, modern'ig'o au\u0306gur'is la mort'o'n de la ulster'skot'a."}, {"text_idx": "#000456", "text": "Tio, kio instig'is la aktual'a'n \u201ere'invent'o'n\u201d de la lingv'o, est'is la politik'a trans'form'ad'o en la nau\u0306'dek'a'j jar'o'j de la politik'a sistem'o en Nord-Irlando. Lau\u0306 McCall, c\u0302i tiu re'invent'o manifest'as si'n divers'aspekt'e. G\u0302i est'as sam'temp'e mit'o pri origin'o, lingv'o kaj kultur'o; komun'a konsci'o; re'ag'o kontrau\u0306 la kultur'a si'n'trud'o de la irlandaj naci'ist'o'j en Nord-Irlando; embri'a ulstera naci'ism'o; kaj ingredienc'o de la spirit'o de brit'a ident'ec'o. La uni'ist'o'j tiel cel'as ekvilibr'ig'i la progres'o'n far'it'a'n de la irlandaj naci'ist'o'j rilat'e al esprim'ad'o de ili'a kultur'o en Nord-Irlando. En period'o de kronik'a dub'o, suspekt'o kaj mal'mem'fid'o, ili esper'as, ke tia re'invent'o de preskau\u0306 perd'it'a lingv'o iom kontribu'os al la sekur'ec'o kaj la kontinu'ec'o de ili'a apart'a komun'um'o. McCall dub'as, c\u0302u ili sukces'os."}, {"text_idx": "#000458", "text": "Pli'a'j detal'o'j pri c\u0302i tiu tem'o en soci'politik'a kun'tekst'o trov'ebl'as (en angl'a lingv'o) c\u0302e la ret'pag\u0302'ar'o de la Nord-Irlanda Institut'o pri Reg'ad'o, Publik'a Politik'o kaj Soci'a Esplor'ad'o (). Tiu'j, kiu'j sci'pov'as la angl'a'n, pov'as inform'ig\u0302'i pri la ulster'skot'a lingv'o, leg'ant'e la libr'o'n Ulster-Scots: A grammar of the traditional written and spok'e'n language (La ulster'skot'a: gramatik'o de la tradici'a skrib'at'a kaj parol'at'a lingv'o) de Philip Robinson, el'don'it'a de Ulster-Scots Heritage Council, Belfast'o, 1997 (ret'pag\u0302'ar'o: scots.htm)."}, {"text_idx": "#000459", "text": "Stefan Maul skrib'as en la rubrik'o El mi'a vid'punkt'o (MONATO 2002/11, p. 8), ke \u201ec\u0302iu medal'o hav'as du flank'o'j'n\u201d, sed li'a klopod'ad'o aper'ig'i la situaci'o'n en Zimbabvo kaj ali'a'j afrik'a'j land'o'j en favor'a lum'o est'as tamen iom tro'a. Est'as temp'o, ke eu\u0306rop'an'o'j forges'u la mit'o'n, ke la problem'o'j de Afrik'o font'as el koloni'a ekspluat'ad'o \u2013 fakt'e la nun'a mizer'a stat'o en mult'a'j afrik'a'j land'o'j grand'part'e s\u0302uld'ig\u0302'as al mis'mastr'um'ad'o far'e de la afrik'an'o'j mem. Se ekzempl'e en Tanzanio oni for'pel'is hom'o'j'n el teren'o'j por tie kultiv'i tritik'o'n, pri tio kulp'as unu'a'vic'e la tanzania reg'ist'ar'o. Kaj est'as ceter'e absurd'e skrib'i, ke tio okaz'is por ke Kanado kultiv'u tritik'o'n, kvazau\u0306 tio est'us rekt'a afer'o de la kanada s\u0302tat'o. Sed est'as tro bel'a slogan'ec'a lingv'aj\u0302'o, se oni pov'as tiel diabl'ig'i jam tut'a'n ric\u0302'a'n land'o'n."}, {"text_idx": "#000460", "text": "Kaj se tem'as pri Zimbabvo, la c\u0302ef'a fakt'o est'as, ke pro Mugabe la tut'a ekonomi'o de la land'o ruin'ig\u0302'as, tiel ke post for'pel'o de la eu\u0306rop'an'o'j la popol'o g\u0302eneral'e pli mizer'e viv'as. Konsent'it'e, ke eu\u0306rop'a'j amas'komunik'il'o'j tro koncentr'ig\u0302'is je la terur'aj\u0302'o'j far'it'a'j kontrau\u0306 la grand'bien'ul'o'j \u2013 ili dev'int'us pli raport'i pri la problem'o'j, kiu'j'n la tut'a frenez'aj\u0302'o kau\u0306z'as al ordinar'a'j zimbabv'an'o'j. La eu\u0306rop'a'j bien'ul'o'j ne nur kultiv'is tabak'o'n, ili ankau\u0306 grav'e kontribu'is al nutr'aj\u0302'produkt'ad'o. Kaj se la land'o ne plu eksport'os tiom da tabak'o, kiom en 1999, g\u0302i ne pli bon'e fart'os pro tio."}, {"text_idx": "#000462", "text": "1. \u201eSchro\u0308der [s\u0302reder] sci'is bon'eg'e ekspluat'i\u201d la inund'eg'o'n. Ebl'e vi pov'us not'i, ke Stoiber [s\u0302tojber] en si'a'n ombr'a'n kabinet'o'n ne vok'is kompetent'ul'o'n pri medi'a'j problem'o'j (nur iom post'e dir'is, ke li mem ...)."}, {"text_idx": "#000464", "text": "3. Jes, reg'i est'as mal'facil'e, kaj ne est'as grand'a diferenc'o inter la krist'an'a au\u0306 rug\u0302-verd'a politik'o. La metod'o de Schro\u0308der est'as ali'a \u2013 far'i \u201ecerb'a'n vent'um'ad'o'n\u201d kaj fin'fin'e el'trov'i tau\u0306g'a'j'n rimed'o'j'n (kaj tamen far'i erar'o'j'n, ekzempl'e pri la impost'ad'o de grand'a'j firma'o'j \u2013 au\u0306 la san'o-politik'o). Mi esper'as, ke la opozici'o kun'labor'os konstru'e. La demokrati'o viv'as de s\u0302ang\u0302'ig\u0302'o \u2013 kaj post 16 jar'o'j da \u201enigr'a\u201d politik'o end'as kelk'a'j jar'o'j de ali'a kolor'o."}, {"text_idx": "#000465", "text": "Neni'u muze'o, neni'u statu'o, neni'u s\u0302ild'o \u2013 pro tio nur mal'mult'a'j log\u0302'ant'o'j de la kanada urb'o Halifakso (Nov'a Skotio) sci'as, ke tie en'ir'is la mond'o'n hom'o, kiu grav'e kontribu'is al la scienc'a progres'o de la 20a jar'cent'o."}, {"text_idx": "#000467", "text": "Stud'int'e medicin'o'n, Avery tamen ek'labor'is ne kiel kurac'ist'o sed kiel bakteri'olog'o, unu'e en la esplor-institut'o de Hoagland en Brooklyn (part'o de Nov'jork'o) kaj post'e en la Rockefeller-institut'o. Li interes'ig\u0302'is pri imun'ologi'o, kiam ankorau\u0306 jun'is tiu c\u0302i fak'o, kaj li akir'is sci'o'j'n pri h\u0302emi'o kaj imun'o'h\u0302emi'o. C\u0302io, kio'n li lern'is, est'as kvazau\u0306 pret'ig'o al la grand'a est'ont'a el'kovr'o \u2013 est'is Avery, kiu montr'is, ke la gen'o'j est'as el deoksi'rib'o'nukle'at'a acid'o, ali'vort'e el DNA. Jen sism'a ek'sci'o en la mond'o de biologi'o."}, {"text_idx": "#000468", "text": "C\u0302iu'j viv'ant'o'j, c\u0302u animal'o'j, plant'o'j, fung'o'j, bakteri'o'j, ec\u0302 proto'bakteri'o'j, port'as la instrukci'o'j'n de si'a viv'o en la gen'o'j. Kaj la gen'o'j est'as el DNA (krom en kelk'a'j primitiv'a'j organism'o'j, kies gen'o'j est'as el RNA, au\u0306 rib'o'nukle'at'a acid'o). Jen la fundament'o de modern'a genetik'o kaj, antau\u0306 Avery, ne'kon'at'a. Plej'part'e supoz'is scienc'ist'o'j, antau\u0306 la el'trov'o de Avery, ke genetik'a inform'o dev'as est'i protein'a. Ec\u0302 post refer'aj\u0302'o far'e de Avery kaj koleg'o'j en 1944, mult'a'j eminent'a'j scienc'ist'o'j dau\u0306r'e kred'is, ke la molekul'o'j de DNA est'as tro simpl'a'j por en'hav'i la s\u0302los'il'o'n al la viv'o kaj la instrukci'o'j'n, kiel kre'i kaj funkci'ig'i viv'ant'a'n organism'o'n."}, {"text_idx": "#000469", "text": "Kiel montr'is Avery, ke la genetik'a inform'o est'is en DNA? Bakteri'o'j, sam'e kiel ali'a'j viv'ant'o'j, hav'as gen'o'j'n por port'i la recept'o'n de la viv'o. Ne grav'as, ke est'as nur unu ring'form'a kromosom'o kaj ke arang\u0302'o'j en la bakteri'a c\u0302el'o est'as iom primitiv'a'j: la biologi'a'j fundament'o'j rest'as sam'a'j kiel en pli alt'a'j organism'o'j. Do Avery stud'is pneu\u0306mokok'o'j'n \u2013 bakteri'o'j'n, kiu'j, inter ali'a'j afer'o'j, respond'ec'as pri pneu\u0306moni'o en hom'o'j. Sed Avery stud'is la efik'o'n de pneu\u0306mokok'o'j al mus'o'j."}, {"text_idx": "#000472", "text": "Ali'a scienc'ist'o, d-ro Frederick Griffith, montr'is jam en 1928, ke, se oni miks'as viv'ant'a'j'n pneu\u0306mokok'o'j'n de tip'o 1 kaj mort'ig'it'a'j'n pneu\u0306mokok'o'j'n de tip'o 2, c\u0302iu ne'dang\u0302er'a per si mem, kaj injekt'as la kombinaj\u0302'o'n en mus'o'j'n, la mus'o'j mort'as. Post miks'ad'o, la ne'dang\u0302er'a'j viv'ant'a'j pneu\u0306mokok'o'j de tip'o 1 akir'as i'o'n de la mort'ig'it'a'j organism'o'j, kaj tio s\u0302ang\u0302'as ili'n. Ec\u0302 pli grav'e, la s\u0302ang\u0302'o dau\u0306r'as generaci'o'n post generaci'o; g\u0302i est'as hered'at'a. Dum 16 jar'o'j est'is mister'o, kio est'as la \u201etrans'form'a faktor'o\u201d, kiu kre'as mort'ig'ant'o'j'n el la antau\u0306'e ne'dang\u0302er'a'j pneu\u0306mokok'o'j."}, {"text_idx": "#000473", "text": "Avery est'is pacienc'a scienc'ist'o kaj atent'is c\u0302iu'n detal'o'n. Fin'fin'e ne plu est'is dub'o: la material'o, kiu'n la pneu\u0306mokok'o'j de tip'o 1 akir'as de mort'ig'it'a'j pneu\u0306mokok'o'j de tip'o 2, kaj kiu ig\u0302'as part'o de la gen'o, est'as pur'a DNA. Komenc'e mult'a'j eminent'a'j scienc'ist'o'j ne kred'is al Avery. Kaj tiu c\u0302i modest'a scienc'ist'o ne batal'is por sub'ten'i si'a'n el'trov'o'n: li jam publik'ig'is si'a'n verk'o'n kaj pruv'o'n kaj jen c\u0302io. Tamen, iom post iom, scienc'ist'o'j komenc'is esplor'o'j'n sur'baz'e de la labor'o de Avery kaj li'a'j koleg'o'j: ekzempl'e Watson kaj Crick detal'e klar'ig'is la struktur'o'n de DNA."}, {"text_idx": "#000474", "text": "Plur'a'j scienc'ist'o'j gajn'is Nobel-premi'o'j'n pro mal'kovr'o'j, kiu'j font'is el la s\u0302los'il'a el'trov'o de Avery kaj li'a'j koleg'o'j. Li mem ne gajn'is la Nobel-premi'o'n kaj li mort'is en 1955. En 1994 est'is c\u0302e la Rockefeller-universitat'o semajn'a simpozi'o kaj fest'o por memor'i kaj honor'i la 50an dat're'ven'o'n de la publik'ig'o de la refer'aj\u0302'o de Avery. Dum'e oni nom'is la kontribu'aj\u0302'o'n de Avery \u201ela unu'sol'a plej grav'a biologi'a el'trov'o de la du'dek'a jar'cent'o\u201d."}, {"text_idx": "#000475", "text": "Sed s\u0302ajn'as, ke en Halifakso oni tut'e forges'is au\u0306 ignor'as, ke en tiu c\u0302i urb'o nask'ig\u0302'is gigant'o inter biologi'a'j esplor'ist'o'j."}, {"text_idx": "#000476", "text": "Inter c\u0302iu'j kun'labor'ant'o'j de Flandr'a Esperant'o-Lig'o (Fel) mi, supoz'ebl'e, est'as la plej mal'nov'a. Mi ek'labor'is en la tiam'a Grafik'a Centr'o de UEA en la jar'o 1977. Ven'int'e el antverpena pres'ist'a famili'o (en kiu 4 generaci'o'j parol'as Esperant'o'n), mi lern'is unu'e pres'ad'o'n, kaj pret'ig'is plur'a'j'n Esperant'o-revu'o'j'n kaj bros\u0302ur'o'j'n. Post'e ali'a'j hom'o'j trans'pren'is tiu'n task'o'n, kaj mi special'ist'ig\u0302'is pri libr'o'ten'ad'o. Nun financ'o est'as mi'a c\u0302ef'a okup'o en'e de Fel. Pri MONATO mi okup'ig\u0302'as nur flank'e. Mi zorg'as pri la bon'a'j rilat'o'j kun la per'ant'o'j de la magazin'o kaj en'kas'ig'as c\u0302iu'j'n kotiz'o'j'n."}, {"text_idx": "#000477", "text": "Mi viv'as kun mi'a edz'o kaj kun du fil'in'o'j. C\u0302iu'j famili'an'o'j parol'as Esperant'o'n. Ni'a'j'n feri'o'j'n ni c\u0302iam pas'ig'as en Esperant'uj'o kun ali'a'j esperant'lingv'a'j famili'o'j, en IF, Ref, Psi ..."}, {"text_idx": "#000478", "text": "Fin'fin'e est'as akcept'at'e en Bruselo kaj en Vas\u0302ington'o, ke sen solv'ig\u0302'o de la alban'a afer'o ne ebl'os parol'i pri pac'o kaj stabil'ec'o en Balkani'o."}, {"text_idx": "#000479", "text": "La alban'a afer'o est'ig\u0302'is pro la Kongres'o de Berlino en 1878 kaj apart'e pro la Konferenc'o de Londono en 1912-1913. Tiam oni decid'is, ke pli ol 60 % de la alban'a'j teritori'o'j kaj 55 % de la log\u0302'ant'ar'o rest'u ekster la land'lim'o de la sen'de'pend'a alban'a s\u0302tat'o. Dum la komun'ism'a reg\u0302im'o la afer'o neniam lev'ig\u0302'is, c\u0302ar la reg'ist'ar'o en Tiran'a konsider'is si'n ideologi'a alianc'an'o de Beogrado."}, {"text_idx": "#000480", "text": "Tamen evident'ig\u0302'is problem'o, pac'o'n kaj sekur'ec'o'n minac'ant'a, post la politik'a'j s\u0302ang\u0302'o'j, kiu'j en mart'o 1992 konduk'is al venk'o de demokrat'o'j en Tiran'o. Tiam alban'o'j mem ek'vid'is si'n dis'divid'it'a'j en kvin s\u0302tat'o'j. Sam'temp'e pli'ig\u0302'is kontakt'o'j inter alban'o'j en Tiran'a, Pris\u030ctina, Tet'ov'o, Podgoric'a kaj Ateno, kio'n mal'amik'a'j najbar'o'j, kiu'j dum 90 jar'o'j pli ol du'on'o'n de la alban'a'j teritori'o'j ten'is, j\u0302aluz'e kaj tim'em'e rigard'is. Reg'ist'ar'o'j en Beogrado, Skopj'e kaj Ateno klopod'is mal'help'i c\u0302iu'j'n kontakt'o'j'n kaj lanc\u0302'is kontrau\u0306'alban'a'n ofensiv'o'n en diplomati'a'j rond'o'j en Eu\u0306rop'o kaj Uson'o."}, {"text_idx": "#000481", "text": "La balkanaj reg'ist'ar'o'j prov'is kaj prov'as trakt'i la alban'o'j'n kiel faktor'o'n de mal'stabil'ec'o, krim'ec'o kaj mal'sekur'ec'o en la region'o, kiel hom'o'j'n ne'dezir'ant'a'j'n kutim'ig\u0302'i al regul'o'j, ord'o kaj s\u0302tat'o. Ili prezent'as alban'o'j'n kiel mal'amik'o'j'n de la okcident'o, kiu'j sub'ten'as teror'ism'o'n (pro tio, ke alban'o'j aparten'as pli'mult'e al la islam'a religi'o). Fakt'e post la milit'o en Kosovo est'as ekster'dub'e, ke alban'o'j plej fidel'e sub'ten'as Nord-Atlantik'a'n Traktat-Organiz'aj\u0302'o'n (NATO) kaj Uson'o'n; krom'e la alban'o'j cel'as konstru'i demokrati'o'n kaj merkat'a'n ekonomi'o'n, kontrau\u0306'ant'e teror'ism'o'n."}, {"text_idx": "#000482", "text": "La ide'o pri alban'o'j kiel mal'amik'o'j kaj iniciat'int'o'j de ia grand'a Albanio de'ven'as de la reg'ist'ar'o'j de Makedonio, Montenegro, Greki'o kaj Serbi'o, kie log\u0302'as not'ind'a'j minoritat'o'j de alban'o'j. Sed Greki'o ne'as la hom'a'j'n rajt'o'j'n kaj fundament'a'j'n liber'o'j'n de g\u0302is tri milion'o'j da grek'a'j civit'an'o'j de alban'a de'ven'o, dum Serbi'o sub'prem'as c\u0302irkau\u0306 300 000 etn'a'j'n alban'o'j'n en Bujanovac, Pres\u030cevo kaj Medve\u0111a. Makedonio, uz'int'e per'fort'o'n kaj s\u0302tat'a'n teror'o'n por mort'ig'i kaj pere'ig'i etn'a'j'n alban'o'j'n, ankorau\u0306 ne plen'um'as la inter'konsent'o'n de Ohrid, en kiu oni prov'is pli'bon'ig'i la rilat'o'j'n inter alban'o'j kaj makedon'o'j. Ankau\u0306 en Montenegro oni atend'as tumult'o'j'n, kiu'j pov'as direkt'ig\u0302'i kiel c\u0302iam kontrau\u0306 la etn'a'n minoritat'o'n en tiu land'o."}, {"text_idx": "#000483", "text": "C\u0302iu'j tiu'j evolu'o'j kre'as mal'facil'aj\u0302'o'j'n al la alban'a respublik'o, kiu vid'as si'n c\u0302iam pli izol'at'a. Okaz'e de etn'o'pur'ig'ad'o de alban'o'j en la region'o, Albanio dev'us respond'i milit'ist'e: pelad'o de du milion'o'j da alban'o'j al Albanio (dum milit'o en la printemp'o de 1999) en'dang\u0302er'ig'is la ekzist'o'n de la alban'a s\u0302tat'o kaj ties intern'a'n sekur'ec'o'n kaj ord'o'n. La situaci'o est'as sav'it'a nur pro inter'ven'o de Uson'o kaj NATO."}, {"text_idx": "#000484", "text": "Mis'kompren'o'j kaj mal'amik'ec'a'j kondut'o'j de la najbar'o'j de Albanio pli'mult'ig\u0302'as proporci'e al la apog'o de Uson'o por la alban'a afer'o. Dau\u0306r'e en Balkani'o oni rigard'as Albanion kiel minac'o'n, spit'e al tio, ke alban'o'j neniam invad'is si'a'j'n najbar'o'j'n au\u0306 okaz'ig'is etn'a'n pur'ig'ad'o'n. Kontrast'e, en la printemp'o de 1999 en Kosovo mal'aper'is sen'spur'e 20 000 alban'o'j; krom'e, en la somer'o de 2001 okaz'is en Makedonio genocid'o kontrau\u0306 alban'o'j."}, {"text_idx": "#000485", "text": "Por trakt'i tia'j'n problem'o'j'n est'is arang\u0302'it'a last'a'temp'e du-tag'a konferenc'o en Svis'land'o. La konferenc'o'n Alban'o'j kaj ili'a'j najbar'o'j organiz'is la uson'a institut'o Projekt'o pri Etn'a'j Inter'rilat'o'j kun'labor'e kun la svis'a Departement'o pri Rilat'o'j kun Ekster'land'o. Part'o'pren'is reprezent'ant'o'j de balkana politik'ist'ar'o, kaj, lau\u0306 la prezid'ant'o de la konferenc'o, Allen Kassof, la event'o ebl'ig'is \u201eekster lum'o'j kaj bru'o'j de la publik'o\u201d debat'o'n pri s\u0302ang\u0302'ig\u0302'ant'a Balkani'o kaj pri rilat'o'j inter Albanio kaj g\u0302i'a'j najbar'o'j."}, {"text_idx": "#000486", "text": "La konferenc'o permes'is al alban'o'j i.a. klar'ig'i, ke la koncept'o pri \u201eetn'a Albanio\u201d kontrau\u0306'as la koncept'o'n pri \u201ever'a Albanio\u201d: sub tio c\u0302i oni ne kompren'u i'a'n etn'o'pur'ig'ad'o'n. Krom'e la alban'o'j indik'is, ke la unu'a pas\u0302'o al definitiv'a solv'o de la alban'a afer'o en Balkani'o est'os sen'de'pend'ec'o de Kosovo: tio sen'dub'e trankvil'ig'us c\u0302irkau\u0306 ok milion'o'j'n da alban'o'j en Balkani'o. Kiel por ali'a'j popol'o'j de Eu\u0306rop'o, ankau\u0306 por alban'o'j grav'as est'i part'o de eu\u0306rop-atlantik'a komun'um'o g\u0302u'ant'a pac'a'j'n rilat'o'j'n, kaj intern'a'j'n kaj ekster'a'j'n."}, {"text_idx": "#000487", "text": "Pro la sukces'o de la svis'a konferenc'o est'as antau\u0306'vid'at'a eventual'e en Berlino pli'a renkont'ig\u0302'o de reprezent'ant'o'j de la grand'a'j potenc'o'j kaj politik'ist'o'j el Balkani'o. Tiam est'os diskut'at'a'j tabu'a'j tem'o'j, kiel ekzempl'e referendum'o'j por difin'i, kie fin'fin'e viv'u hom'o'j en Balkani'o."}, {"text_idx": "#000488", "text": "Dum la last'a'j dek jar'o'j litovoj serc\u0302'ant'a'j pli bon'a'n viv'o'n mal'kovr'is Irlandon. Oni'dir'e tie jam viv'as kelk'dek'o'j da mil'o'j da litovoj, kiu'j far'as labor'o'n neniel akcept'ebl'a'n al irland'an'o'j. Last'a'temp'e litovaj j\u0302urnal'ist'o'j, kun'labor'e kun la brit'a televid'a kompani'o BBC, far'ig\u0302'is \u201ene'leg\u0302'a'j dung'it'o'j\u201d por spert'i tio'n, kio'n spert'as mult'a'j litovoj en Irlando."}, {"text_idx": "#000489", "text": "Unu'e nepr'is trov'i litovon, kiu pov'is propon'i ne'leg\u0302'a'n labor'o'n en Irlando. La afer'o ne simpl'is, sed fin'fin'e per'ant'o en urb'o Kaunas inform'is pri labor'o c\u0302e fung'ej'o en Irlando: oni pag'os minimum'e 8 eu\u0306r'o'j'n hor'e. La log\u0302'ad'o en grand'a, komfort'a dom'o kost'os g\u0302is 33 eu\u0306r'o'j semajn'e, kaj neces'os krom'a'j 33 eu\u0306r'o'j por mang\u0302'aj\u0302'o'j. La litovojn \u2013 kiu'j s\u0302ajn'ig'u, ke ili est'as turist'o'j \u2013 renkont'os c\u0302e la flug'haven'o en Dublino iu kun la nom'o Patrick. Tiu'j c\u0302i arang\u0302'o'j kost'is por unu dung'ot'o 580 eu\u0306r'o'j'n."}, {"text_idx": "#000490", "text": "C\u0302e la flug'haven'o aper'is ne Patrick sed Charlie; post'e, c\u0302e la frat'in'o de Patrick, est'is decid'it'e, ke la du j\u0302urnal'ist'o'j \u2013 kies ident'ec'o rest'is kas\u0302'it'a \u2013 ir'u al la bien'o de famili'an'o de Patrick, kie jam labor'as litovoj kaj latv'o'j. La dom'o est'is pur'a kaj bon'e ekip'it'a, nur tre mal'oft'e est'is varm'a akv'o. La propriet'ul'o mal'permes'is al la dung'it'o'j promen'i en la c\u0302irkau\u0306'aj\u0302'o kaj kontakt'i ne'kon'at'o'j'n. Neni'u rajt'is en'ir'i la iom for'e situ'ant'a'n dom'o'n; ebl'is tamen urg\u0302'okaz'e telefon'i."}, {"text_idx": "#000491", "text": "La dung'it'o'j labor'is en 14 grand'eg'a'j fung'ej'o'j, kie neces'is rikolt'i agarik'o'j'n. Foj'e ili labor'is tri hor'o'j'n, foj'e 10, de'pend'e kiom da fung'o'j el'kresk'is. Nur c\u0302iu'n tri'a'n au\u0306 kvar'a'n labor'hor'o'n ebl'is dum kvar'on'hor'o ripoz'i, kaj la labor'o fizik'e pez'is. La salajr'o sen'iluzi'ig'is: ebl'is gajn'i semajn'e c\u0302irkau\u0306 200 eu\u0306r'o'j'n kaj monat'e s\u0302par'i c\u0302irkau\u0306 330."}, {"text_idx": "#000492", "text": "Post tri semajn'o'j la per'ant'o en Kaunas propon'is, ke la j\u0302urnal'ist'o'j far'ig\u0302'u mem sub'per'ant'o'j kaj trov'u krom'a'j'n labor'lok'o'j'n en Irlando. Por c\u0302iu trov'it'a posten'o la per'ant'o pret'is pag'i 100 eu\u0306r'o'j'n. Ne mank'is krom'a labor'o c\u0302e la fung'ej'o. Inter'temp'e evident'ig\u0302'is, ke Patrick ricev'as el'cent'aj\u0302'o'n de la salajr'o'j de la ne'leg\u0302'a'j dung'it'o'j. Do ne nur litovoj per tiu c\u0302i sklav'o-labor'o ric\u0302'ig\u0302'as \u2013 ankau\u0306 irland'an'o'j."}, {"text_idx": "#000493", "text": "La rot'estr'o turn'is lac'a'n vizag\u0302'o'n al Wells: \u201eNi ne kapabl'os plu el'ten'i, doktor'o. La abatis'o'n ili jam tra'pas'is. Est'as tro da atak'ant'o'j, kaj help'o el la Ter'o ating'os ni'n nur post du semajn'o'j. Krom'e, la akv'o'font'o'j est'as polu'it'a'j per *yygtikh* kaj baldau\u0306 el'c\u0302erp'ig\u0302'os la kugl'o'j. La elektr'o ... mi'a'opini'e, est'us pli bon'e kapitulac'i. Sed Vi estr'as c\u0302i tie.\u201d La kurac'ist'o flustr'is: \u201eKaj Addha? Kio pri s\u0302i?\u201d La milit'ist'o kap'ne'is: \u201eS\u0302i ja est'as krim'ul'o lau\u0306 ili'a'j leg\u0302'o'j. Ne est'is bon'a ide'o en'miks'ig\u0302'i en tia'n afer'o'n. C\u0302i lacert'o'j est'as kruel'eg'a'j. Pli bon'e est'os las'i ili'n mort'ig'i unu la ali'a'n.\u201d"}, {"text_idx": "#000494", "text": "\u201eMi ne..\u201d komenc'is dir'i Wells, dum kvazau\u0306'a, gigant'a pugn'o'bat'o frap'is la mur'o'n. Kelk'a'j fenestr'o'vitr'o'j dis'salt'is. Ambau\u0306 hom'o'j kau\u0306r'is inter la fal'ant'a'j vitr'er'o'j kaj atend'is."}, {"text_idx": "#000495", "text": "La kurac'ist'o silent'e demand'is al la rot'estr'o. Tiu c\u0302i rezignaci'e kruc'is la brak'o'j'n:"}, {"text_idx": "#000496", "text": "\u201eIli uz'as katapult'o'j'n. Post'e oni j\u0302et'os brul'aj\u0302'o'j'n. Baldau\u0306 oni sci'os, c\u0302u ili ankau\u0306 hav'as pulv'o'n. Prefer'e mi ir'u kurag\u0302'ig'i la soldat'o'j'n. Plur'a'j el ili est'as rekrut'o'j. Damn'e, neniam antau\u0306'e ni al'front'is problem'o'j'n en c\u0302i koloni'o.\u201d Li star'ig\u0302'is. \u201eKio'n Vi far'os?\u201d"}, {"text_idx": "#000497", "text": "Wells si'a'vic'e star'ig\u0302'is: \u201eMi ir'os s\u0302ang\u0302'i la bandag\u0302'o'j'n al Addha. Ebl'e s\u0302i jam re'kapt'is la konsci'o'n.\u201d Li de'met'is al si la okul'vitr'o'j'n kaj masag\u0302'is al si la du rug\u0302'et'a'j'n falt'o'j'n ambau\u0306'flank'e de la naz'o. \u201eNu, mi lac'eg'as...\u201d"}, {"text_idx": "#000498", "text": "La milit'ist'o grimac'is: \u201eBaldau\u0306 ni c\u0302iu'j ripoz'os... por'etern'e. Fleg'u bon'e la profet'in'o'n. Ebl'e s\u0302i rezerv'os por ni lok'o'j'n en si'a paradiz'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000499", "text": "La kurac'ist'o sku'is la kap'o'n, kaj el'ir'is."}, {"text_idx": "#000500", "text": "Wells j\u0302et'is rigard'o'n sur Addha, kiu dorm'et'is. C\u0302io en ord'o g\u0302is nun, li pens'is. La sun'sub'ir'o en la dezert'o est'is c\u0302iam bel'a, kaj Wells spert'is pac'o'n kaj trankvil'o'n. En la c\u0302iel'o komenc'is aper'i la unu'a'j stel'o'j kaj la tri satelit'o'j de Mirza vid'ebl'ig\u0302'is. Nu, bon'e, ec\u0302 dum milit'o'j est'as bel'eg'a'j nokt'o'j. Kial ne? Ah\u0302, kiom mi dezir'as est'i en la Ter'o, c\u0302e mi'a'j old'a'j amik'o'j ... rev'is Wells."}, {"text_idx": "#000501", "text": "\u201eKial Vi ne trans'don'as mi'n al la soldat'o'j?\u201d"}, {"text_idx": "#000503", "text": "Wells flank'e'n'met'is per man'sving'o la demand'o'n."}, {"text_idx": "#000504", "text": "\u201eTiu, kiu rezist'as al la mal'bon'o, turn'ig\u0302'as en mal'bon'ul'o'n\u201d, s\u0302i flustr'is, kaj en'dorm'ig\u0302'is. S\u0302vit'o kovr'is la lacert'a'n hau\u0306t'o'n, kaj de temp'o al temp'o s\u0302i trem'et'ad'is pro la febr'o. Kvankam Wells est'is dres'int'a la vund'o'j'n, li ne opini'is prudent'e doz'i antibiotik'o'j'n; neni'u sci'as, kiu'j est'as la krom'efik'o'j de ter'a'j medikament'o'j c\u0302e mirzanoj. Ili'a ekster'aj\u0302'o ne tro diferenc'as de la hom'a, krom la lacert'a hau\u0306t'o kaj la mank'o de har'o'j. Intern'e ... tio ja est'as ali'a afer'o. Prefer'e ne risk'i."}, {"text_idx": "#000505", "text": "La kurac'ist'o pret'ig'is c\u0302io'n por la transfuz'o, dum li observ'ad'is la profet'in'o'n. La disc\u0302ipl'o'j for'las'is s\u0302i'n mez'e de tumult'o, re'memor'is Wells. Tiu'n c\u0302i vir'in'o'n oni sen'kial'e s\u0302ton'um'is. Kaj tamen, oni parol'as pri mirakl'o'j kaj re'san'ig\u0302'o'j ... kio do? Sufic\u0302'as nur ke oni komenc'u parol'i pri hom'am'o kaj ne'per'fort'o, kaj subit'e c\u0302iu'j ek'sent'as la plej el'kor'a'n mal'am'o'n al tiu naiv'ul'o, kiu ..."}, {"text_idx": "#000506", "text": "Ne est'ant'e religi'am'a hom'o, Wells ne kapt'is en la unu'a'j moment'o'j de la predik'a karier'o de Addha (kiu kon'is s\u0302i'n?) aspekt'o'j'n, kiu'j al plej bon'e trejn'it'a orel'o re'eh\u0302'us jam kon'at'a'n melodi'o'n. Sed de tiam , kiam help'e de kelk'a'j soldat'o'j li el'tir'is s\u0302i'n el la man'o'j de la hom'amas'o, li komenc'is vid'i simil'ec'o'n. C\u0302u ver'e la sam'o pov'us okaz'i de'nov'e, ali'planed'e? La afer'o ne simil'is je la detal'o'j, sed ... bon'e."}, {"text_idx": "#000507", "text": "Kaj ni est'as sam'e kiel romi'an'o'j imperi'a'j. Kiu est'as mi'a rol'o? C\u0302u ebl'e mi est'os Pilato? - konklud'is la kurac'ist'o, kaj en'pus\u0302'is nadl'o'n en la brak'o'n de la pacient'o. Tiu c\u0302i mal'ferm'is la okul'o'j'n kaj post flug'a al'rigard'o al li s\u0302i s\u0302erc'is: \u201eEc\u0302 por far'i bon'o'n, oni ja dev'as kau\u0306z'i dolor'o'n, c\u0302u ne?\u201d"}, {"text_idx": "#000509", "text": "\u201eNe tro zorg'u\u201d \u2013 trankvil'ig'is li'n Addha. \u201eTia est'as la viv'o, kiu'n ni ricev'is de la Unu'a Ov'o'de'met'int'o. Dolor'prem'it'a, patr'in'o de'met'as la ov'o'j'n, kaj, kiu kon'as plej rav'a'n g\u0302oj'o'n?\u201d"}, {"text_idx": "#000511", "text": "\u201eNi streb'as mild'ig'i sufer'o'j'n. Oni ne rajt'as rest'i sen'far'a antau\u0306 sufer'o, c\u0302u ne?\u201d"}, {"text_idx": "#000512", "text": "\u201eSufer'o lern'ig'as ni'n rigard'i la mort'o'n sen'tim'e, rekt'e en la okul'o'j'n,\u201d s\u0302i respond'is, \u201eKaj mi asert'as al Vi, ke g\u0302i la unu'a mal'lev'os la rigard'o'n.\u201d"}, {"text_idx": "#000513", "text": "\u201eSed est'as mult'a'j hom'o'j, kiu'j neniam lern'os sufer'i. Kaj kio'n far'i, kiam sufer'as infan'o?\u201d"}, {"text_idx": "#000515", "text": "\u201eKial Vi demand'as tio'n, kio'n Vi sci'as fund'e de Vi'a hepat'o?\u201d"}, {"text_idx": "#000516", "text": "Wells mal'lev'is la okul'o'j'n, embaras'it'a. Li prov'is s\u0302ang\u0302'i la tem'o'n de la konversaci'o:"}, {"text_idx": "#000517", "text": "\u201eKiel Vi fart'as nun? La febr'o?\u201d"}, {"text_idx": "#000518", "text": "\u201eVi neniam pens'is tro pri la Plej'alt'a, c\u0302u ne?\u201d est'is la surpriz'a respond'o."}, {"text_idx": "#000519", "text": "\u201eNu, bon'e, mi... ebl'e ne,\u201d li konfes'is. \u201eEst'as tro da Di'o'j. C\u0302iu'j religi'o'j hav'as mirakl'o'j'n, c\u0302iu'j asert'as tio'n au\u0306 ali'o'n. Tro da divers'a'j opini'o'j.\u201d"}, {"text_idx": "#000521", "text": "\u201eNeni'u religi'o respond'as ni'a'j'n demand'o'j'n.\u201d"}, {"text_idx": "#000522", "text": "Wells prov'is komb'i si'n per la fingr'o'j: \u201eNu, bon'e, la senc'o de c\u0302io tio. Kio ni est'as en la univers'o, kial ni ekzist'as ... Vi sci'as, tia'j afer'o'j.\u201d"}, {"text_idx": "#000523", "text": "\u201eRespond'o ne'a oft'e s\u0302uld'ig\u0302'as al tio, ke la demand'o est'as ne'a. Kio'n dir'as al Vi Vi'a hepat'o?\u201d"}, {"text_idx": "#000524", "text": "\u201eC\u0302e ni oni parol'u pri la kor'o,\u201d rid'et'is si'a'vic'e la kurac'ist'o. \u201eKaj g\u0302i ver'e neni'o'n dir'as al mi.\u201d"}, {"text_idx": "#000525", "text": "\u201eKaj do Vi streb'as konstru'i mas\u0302in'o'j'n, por ke ili help'u Vi'n kompren'i. Kie est'as tiu mas\u0302in'o, per kiu oni pov'as kompren'i la Plej'alt'a'n?\u201d"}, {"text_idx": "#000526", "text": "\u201eC\u0302u Vi hav'as la respond'o'j'n?\u201d demand'is rekt'e Wells."}, {"text_idx": "#000527", "text": "\u201eRespond'o'j'n? Vi est'is rigard'ant'a tiom da mir'ind'aj\u0302'o'j dum Vi'a'j stel'vojag\u0302'o'j ... c\u0302u oni bezon'as pli'a'j'n respond'o'j'n, kiam oni rigard'as la stel'o'j'n?\u201d"}, {"text_idx": "#000528", "text": "\u201eEst'as tro da mal'bon'o en la mond'o ... mi tut'e ne pov'as naiv'e akcept'i la ekzist'o'n de sen'lim'e bon'a Di'o, kiu dis'don'as donac'o'j'n inter si'a'j sekv'ant'o'j sam'kiel komplez'a av'c\u0302j'o. Kio pri la milit'o'j? Kio pri la mal'ric\u0302'ec'o, la mal'sat'o?\u201d"}, {"text_idx": "#000530", "text": "\u201eKio est'as ver'o?\u201d li demand'is, ne'sci'ant'e, ke tiu demand'o est'as jam old'a de jar'mil'o'j \u201eKio pri la mal'san'o'j? Ne, mi neniam kompren'os.\u201d"}, {"text_idx": "#000531", "text": "\u201eDolor'o blind'ig'as Vi'n, kaj tio montr'as, ke Vi est'as hom'a. Preg\u0302'u kaj esper'u, kaj Vi'a hepat'o iam parol'os al Vi.\u201d"}, {"text_idx": "#000532", "text": "\u201eKiu vi est'as, Addha?\u201d demand'is Wells."}, {"text_idx": "#000533", "text": "\u201eDemand'u Vi'a'n hepat'o'n\u201d est'is la ad'a respond'o."}, {"text_idx": "#000536", "text": "\u201eNe plu vers\u0302'u sang'o'n. Trans'don'u mi'n al ili kaj re'ven'u hejm'e'n. Vi jam far'is tio'n, kio dev'is est'i far'at'a lau\u0306 la Antikv'ul'a'j Libr'o'j. C\u0302io fin'ig\u0302'os baldau\u0306 kaj mi re'ven'os al la G\u0302arden'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000537", "text": "\u201eHo, jes,\u201d mok'et'is la doktor'o. \u201eLa g\u0302arden'o. G\u0302arden'o en c\u0302i dezert'a mond'o, kia ide'o.\u201d Li kontrol'is, c\u0302u c\u0302io est'as en ord'o c\u0302e li'a pacient'o kaj rekomend'is:"}, {"text_idx": "#000539", "text": "\u201eNe, san'ig'ist'o. Jen la fin'o ... sed ni re'vid'os ni'n ali'e. Vi trov'os la voj'o'n, c\u0302ar kompat'o nest'as en Vi'a hepat'o, kvankam Vi tio'n ne kompren'as.\u201d"}, {"text_idx": "#000544", "text": "Bru'o da mitral'o'j (c\u0302u ili jam est'as en'e?). La kurac'ist'o kur'is al la koridor'o, sed eksplod'o j\u0302et'is li'n kontrau\u0306 la mur'o'n. Kvazau\u0306 gigant'a ond'o, hom'amas'o en'penetr'is. Addhan oni el'tir'is el la lit'o, kaj c\u0302iu'j komenc'is bat'i s\u0302i'n per man'o'j, pied'o'j, per baston'o'j. Neni'u son'o el'ir'is el s\u0302i'a'j lip'o'j."}, {"text_idx": "#000545", "text": "Sovag\u0302'e kri'ant'e, la hom'amas'o tren'is si'a'n viktim'o'n tra la koridor'o'j."}, {"text_idx": "#000546", "text": "\u201eJ\u0302et'u s\u0302i'n en la fajr'o'n! Al la fajr'o!\u201d"}, {"text_idx": "#000547", "text": "\u201e... pardon'u ili'n, c\u0302ar ili'a'j kor'o'j ankorau\u0306 est'as tiu'j de *kranej*. Ili ankorau\u0306 ne klar'e vid'as ...\u201d"}, {"text_idx": "#000549", "text": "\u201e... geografi'o mi'a'korp'a est'us do dis'a arkipelag'o je vund'o'j en sang'a ocean'o: jen vund'o mi'a'brust'a, ver'a gigant'o ...\u201d"}, {"text_idx": "#000552", "text": "Li streb'is rigard'i c\u0302irkau\u0306 si. Nokt'o. Kadavr'o'j kaj ruin'o'j. Kiu kutim'is uz'ad'i sport'a'j'n s\u0302u'o'j'n? Ah\u0302, jes, la radi'o'teknik'ist'o. Vid'u: est'as nur unu s\u0302u'o. Kie la ali'a? Las'u la mort'int'o'j'n zorg'i pri la mort'int'o'j. Sed mi ankorau\u0306 viv'as, kaj kiu kulp'as pri tiom da mort'o'j? Mi mem. Mi mem kulp'as."}, {"text_idx": "#000553", "text": "Li sent'is la larm'o'j'n far'i roj'o'j'n sur li'a'j vang'o'j. C\u0302u mi rezist'os? Ho, Di'o, se Vi ver'e ekzist'us! Far'u, ke mi super'viv'u nur tri tag'o'j'n, por ke mi vid'u, por ke mi sci'u! Est'u la mirakl'o de'nov'e!"}, {"text_idx": "#000554", "text": "Paskal'o kaj Helen'o Ducros [dikro\u0301] el la urb'o Herbignac [erbinja\u0301k], nord-okcident'a Franci'o, komenc'is jah\u0302t-konstru'ad'o'n en 1986. Fakt'e Paskal'o kaj Helen'o, kiu'j est'as esperant'ist'o'j, sukces'is ne nur g\u0302is'fin'e konduk'i la konstru'ad'o'n, sed pli'e: ili mem el'labor'is la tut'a'n konstru'ad'o'n de la jah\u0302t'o, kvazau\u0306 ili est'us fak'ul'o'j pri tio."}, {"text_idx": "#000555", "text": "C\u0302i tie ver'e tem'as pri fin'konstru'ad'o de grand'a jah\u0302t'o. Est'as atent'ind'e, ke tem'as pri jah\u0302t'o de J\u0302onk'o-model'o. Efektiv'e! G\u0302i est'as konstru'it'a lau\u0306 plan'o'j tiel arang\u0302'it'a'j, por ke oni plej facil'e navig'u en ocean'o'j kaj relativ'e komfort'e rest'ad'u en ties kajut'o'j dum mar'vojag\u0302'o'j. La jah\u0302t'nom'o est'as \u201eTourne Lun'e\u201d [tur'n li'n], \u201elun'flor'o\u201d."}, {"text_idx": "#000556", "text": "La jah\u0302t'o est'as konstru'it'a el lign'o. G\u0302i'a s\u0302el'o, 30 mili'metr'o'j'n dik'a, konsist'as el kvar tavol'o'j de tabul'o'j. La unu'a tavol'o est'as najl'it'a kaj glu'it'a al la c\u0302ef'trab'ar'o. La pli'a'j tri tavol'o'j est'as nur glu'it'a'j unu al la ali'a. Dum la glu'ad'o, kiu cel'is regul'e glu'i c\u0302iu'j'n tavol'o'j'n, oni uz'is c\u0302irkau\u0306 700 000 agraf'o'j'n. C\u0302iu'j'n oni for'ig'is post la sek'ig\u0302'o de glu'aj\u0302'o. Minimum'e 600 kg da glu'aj\u0302'o kaj 50 kg da farb'o'j neces'is en'tut'e por la jah\u0302t'o."}, {"text_idx": "#000557", "text": "Fin'e post 16 jar'o'j da persist'em'o kaj klopod'o'j, la jah\u0302t'o en'akv'ig\u0302'is. C\u0302iu'j'n g\u0302i'a'j'n manovr'o'j'n lert'e plan'is kaj gvid'is Paskal'o kaj Helen'o. Kun kelk'a'j ge'amik'o'j ili tuj g\u0302u'is kelk'minut'a'n navig'ad'o'n c\u0302irkau\u0306 la atlantik'a jah\u0302t'haven'o Arzal, situ'ant'a proksim'e al Herbignac."}, {"text_idx": "#000559", "text": "Ankau\u0306 la leg'ant'o'j de MONATO bon'dezir'as al la konstru'int'o'j de la jah\u0302t'o \u201eTourne Lun'e\u201d agrabl'a'j'n spert'o'j'n kaj plezur'o'n en la est'ont'a navig'ad'o."}, {"text_idx": "#000560", "text": "Komenc'o de la teatr'a maraton'o"}, {"text_idx": "#000561", "text": "Kia'manier'e ebl'as hodiau\u0306 al'tir'i hom'o'j'n al la teatr'o? Gerard Mortier, la 57-jar'a intendant'o de la nov'a teatr'a festival'o Ruhrtriennale en Nord'rejn-Vestfali'o, cel'is kre'i festival'o'n por simpl'a'j log\u0302'ant'o'j, por tiu'j, kiu'j neniam antau\u0306'e est'is en teatr'o kaj oper'o. La festival'o dau\u0306r'as tri jar'o'j'n, ek'de 2002. Tiu'jar'e, inter septembr'o kaj oktobr'o, est'is montr'it'a'j ses nov'a'j sur'scen'ig'o'j kaj kvin gast'lud'o'j. La spektakl'o'j okaz'is en eks'a'j min'ej'o'j kaj uzin'o'j (la s\u0302tat'o don'is 50 milion'o'j'n da eu\u0306r'o'j por re'konstru'i tiu'j'n, kaj pli'a'j'n 40 milion'o'j'n por la festival'a program'o). Mortier esper'is, ke tiu'j ne'kutim'a'j lok'o'j pli'facil'ig'os kompren'i teatr'o'n, c\u0302ar ili est'as tip'a'j por la region'o. Krom'e, la bilet'o'j est'is mal'mult'e'kost'a'j preskau\u0306 por c\u0302iu'j teatr'aj\u0302'o'j. La arang\u0302'o'j'n de la unu'a festival'a jar'o c\u0302e'est'is sufic\u0302'e da vizit'ant'o'j el divers'a'j soci'a'j tavol'o'j."}, {"text_idx": "#000562", "text": "Sed Mortier ne nur vol'is s\u0302ang\u0302'i la teatr'a'n ej'o'n. Ankau\u0306 la teatr'aj\u0302'o'j ne plu rajt'as est'i nur antikv'a'j lud'o'j. Neces'as vid'i la inter'rilat'o'j'n de teatr'o kaj la nun'temp'o. La spektakl'o'j ne est'is pomp'a'j. Mortier prov'is miks'i la teatr'a'j'n g\u0302enr'o'j'n. \u201eSe oni vid'as teatr'aj\u0302'o'n, oni ne plu pov'u dir'i: tio est'as dram'o kaj tio est'as oper'o\u201d, opini'as Mortier. Li vid'as la est'ont'ec'o'n de teatr'o en muzik'teatr'o. Li ec\u0302 plan'as en 2004 sur'scen'ig'i j\u0302az'a'n oper'o'n. Sed intendant'o de la festival'o s\u0302ang\u0302'ig\u0302'as dum c\u0302iu el la tri jar'o'j, do Mortier risk'as ne sukces'i ating'i la alt'a'n cel'o'n \u2013 kre'i \u201epost'burg\u0302'a'n festival'o'n\u201d."}, {"text_idx": "#000563", "text": "La festival'o inter'ali'e vol'as emfaz'i, ke la german'o'j pens'ad'as pri Germanio. La muzik'teatr'aj\u0302'o Germanio, vi'a'j kant'o'j! inau\u0306gur'is la festival'o'n. Dum spektakl'o mem, sub la scen'ej'o kant'ensembl'o prezent'as divers'spec'a'j'n german'a'j'n kant'o'j'n. C\u0302i tiu spektakl'o est'as al'vok'o al la german'o'j, kiu'j ne kon'as \u2013 kontrau\u0306'e al ali'a'j naci'o'j \u2013 si'a'j'n kant'o'j'n parker'e. La Elegi'o'j de Holivud'o de Hanns Eisler montr'is la mal'facil'a'n viv'o'n de la ekzil'it'o'j inter 1933 kaj 1945. La kontrast'o inter la bel'a fasad'o de Holivud'o kaj la real'a'j kondic\u0302'o'j de la german'a'j fug\u0302'int'o'j est'is reflekt'it'a inter la scen'ej'o kaj la industri'a hal'o, kie okaz'is la spektakl'o. Ceter'e, la fin'o ne est'as felic\u0302'a: Hanns Eisler for'las'is Uson'o'n en 1948, c\u0302ar li est'is akuz'it'a est'i komun'ist'o. La uson'a reg\u0302isor'o Peter Sellars sur'scen'ig'is la dram'o'n La infan'o'j de Heraklo de Eu\u0306ripid'o, kiu aktual'ec'e montr'is la situaci'o'n de fug\u0302'int'o'j: la infan'o'j'n de Heraklo, kiu'j dev'as fug\u0302'i for de la tiran'o, lud'is kurd'a'j infan'o'j."}, {"text_idx": "#000564", "text": "Lig'it'ec'o al la region'o kaj nun'temp'a'j tem'o'j est'as tip'a por la festival'o. En 2004, post la festival'o, Mortier far'ig\u0302'os intendant'o de la pariza oper'o, kie li vol'as tradici-stil'e sur'scen'ig'i klasik'a'j'n oper'o'j'n. Tio ne est'as facil'e imag'ebl'a."}, {"text_idx": "#000565", "text": "Por fest'i en 2002 si'a'n 20-jar'ig\u0302'o'n Mim'os, la inter'naci'a festival'o de modern'a mim-art'o en Pe\u0301rigueux (urb'o en la sud-okcident'a part'o de Franci'o), apart'e atent'is al amuz'o'j. Mim'os vagabond'is tra la strat'o'j kaj plac'o'j, el'vok'ant'e rid'o'j'n kaj\nrid'et'o'j'n en la centr'o kaj urb'o'rand'o'j, sed ankau\u0306 sur'scen'ej'e, en la kutim'a'j lok'o'j."}, {"text_idx": "#000566", "text": "Lig'e al la c\u0302eh\u0302'a kultur'a sezon'o, okaz'int'a en Franci'o, est'is invit'it'a'j student'o'j de la teatr'a'j universitat'o'j de Bratislav'a kaj Brno, kiu'j reprezent'is la fam'a'j'n c\u0302eh\u0302'a'j'n kaj slovak'a'j'n humur'a'j'n tradici'o'j'n, c\u0302ar mim-art'o est'as la esprim'form'o, kiu fort'e en'radik'ig\u0302'is\nen C\u0302eh\u0302i'o kaj Slovaki'o. Krom'e, c\u0302e'est'is angl'a'j, hispan'a'j, dan'a'j, uson'a'j, pol'a'j, svis'a'j, nederlandaj gaj'a'j art'ist'o'j (en'tut'e el 13 land'o'j), kiu'j amas'e prezent'is si'a'j'n spektakl'o'j'n. Nokt'e Mim'os viv'is ebl'e ec\u0302 pli vigl'e, ol tag'e. Ekzempl'e, furor'is\nla franc'a spektakl'o, kie tem'is pri bicikl'ist'a mond'o. C\u0302eh\u0302'a'j aktor'o'j re'verk'is kaj prezent'is Odise'ad'o'n."}, {"text_idx": "#000567", "text": "Gaj'a'j kaj g\u0302oj'a'j hom'o'j petol'is kaj kirl'ad'is la atmosfer'o'n de Pe\u0301rigueux \u2013 dank'e al Mim'os. Long'a'n jun'ec'o'n al g\u0302i!"}, {"text_idx": "#000568", "text": "La Bibli'o en la gael'a lingv'o"}, {"text_idx": "#000569", "text": "La gael'a, lingv'o parol'at'a en du sam'de'ven'a'j sed nun iom mal'sam'a'j form'o'j, en Irlando kaj Skot'land'o, est'as unu el la plur'a'j en'dang\u0302er'ig'it'a'j etn'a'j idiom'o'j de Eu\u0306rop'o. G\u0302i'a status'o en Irlando est'as almenau\u0306 teori'e garanti'it'a, pro la fakt'o, ke lau\u0306 la konstituci'o\nde la s\u0302tat'o, g\u0302i est'as la unu'a oficial'a lingv'o. Ceter'e, g\u0302i est'as instru'at'a en c\u0302iu'j lern'ej'o'j. En Skot'land'o, tamen, g\u0302is la re'establ'o (kvankam kun lim'ig'it'a potenc'o) de la naci'a asemble'o (parlament'o) en 1997, la gael'a lingv'o ne est'is oficial'e agnosk'it'a,\nkaj est'is stud'fak'o en mal'mult'a'j lern'ej'o'j."}, {"text_idx": "#000570", "text": "Tamen, precip'e pro la influ'o de la eklezi'o'j kaj la preskau\u0306 universal'a kon'o de la Bibli'o en la gael'a en protest'ant'a'j region'o'j de la insul'o'j kaj Alt'ej'o (nord'a kaj okcident'a Skot'land'o), la lingv'o est'is konserv'at'a en alt'nivel'a grad'o. Ec\u0302 simpl'a'j fis\u0302'ist'o'j\nkaj kamp'ar'an'o'j kun et'a'j bien'o'j kapabl'is \u2013 kaj ankorau\u0306 kapabl'as \u2013 diskut'i teologi'o'n kaj ali'a'j'n serioz'a'j'n tem'o'j'n pro la lingv'a edif'o, kiu'n ili ricev'is, ne en lern'ej'o sed en la preg\u0302'ej'o'j kaj per leg'ad'o de la Bibli'o."}, {"text_idx": "#000571", "text": "En Irlando, kie dum long'a temp'o la Bibli'o ne est'is g\u0302eneral'e legat'a de la katolik'a laik'ar'o, nur protest'ant'o'j hav'is rekt'a'n al'ir'o'n al la gael'a versi'o, sed la pli'mult'o de ili est'is de angl'a de'ven'o kaj parol'is nur la angl'a'n. Nur en la last'a du'on'o de la\n20a jar'cent'o aper'is aprob'it'a katolik'a versi'o de la tut'a Bibli'o en la gael'a."}, {"text_idx": "#000572", "text": "Antau\u0306 ne'long'e oni anonc'is, ke est'as pret'a nov'a versi'o de la Bibli'o en hodiau\u0306'a gael'a. Oni konstat'as, ke la jun'a'j generaci'o'j mal'facil'e kompren'as la pli klasik'a'n lingv'aj\u0302'o'n de la plej uz'at'a mal'nov'a el'don'o, part'e pro tio, ke g\u0302i'a tekst'o est'is fort'e influ'it'a\nde la irland'gael'a, kaj pro la fakt'o, ke la parol'at'a lingv'o de jun'a'j gael'o'j s\u0302ang\u0302'ig\u0302'as kaj iom simpl'ig\u0302'as lau\u0306 gramatik'o."}, {"text_idx": "#000573", "text": "La unu'a pres'it'a religi'a libr'o en la gael'a aper'is en Skot'land'o en 1567, sed neni'u part'o de la Bibli'o est'is traduk'it'a gael'e'n g\u0302is du jar'cent'o'j post tiu dat'o. Dum iom da temp'o oni prov'is en'konduk'i en Skot'land'o'n la irland'an Bibli'o'n de la protest'ant'a episkop'o\nBedell, sed g\u0302i'a lingv'aj\u0302'o kaj mal'nov'a irlanda tip'ar'o baz'it'a sur la manuskript'a alfabet'o ne est'is facil'e kompren'ebl'a'j. La tekst'o de la plej uz'at'a kaj plej am'at'a versi'o konserv'as mult'a'j'n vort'ar'a'j'n, idiotism'a'j'n kaj sintagm'a'j'n influ'o'j'n de la Bibli'o\nde Bedell. Plur'a'j revizi'it'a'j versi'o'j aper'is en la jar'dek'o'j post 1861, kiam la Naci'a Bibli'a Societ'o de Skot'land'o trans'pren'is respond'ec'o'n pri traduk'ad'o kaj el'don'ad'o de la Bibli'o, sed en la plej last'a'j, la s\u0302ang\u0302'o'j est'is minimum'a'j kaj rilat'is precip'e"}, {"text_idx": "#000574", "text": "Oni esper'as, ke ec\u0302 nun, kiam la influ'o de la religi'o est'as mal'pli evident'a, la nov'a el'don'o en modern'a gael'a dau\u0306r'e help'os konserv'i la lingv'o'n kaj la kultur'o'n de la gael'o'j en Skot'land'o."}, {"text_idx": "#000575", "text": "Mir'ig'as mi'n la fid'eg'o de Ludwig Ro\u0308ll pri kapital'ism'o (MONATO 11/2002, p. 7) kaj li'a'j facil'anim'a'j asert'o'j pri la \u201egrand'eg'a kresk'o de la viv'nivel'o inter la labor'ist'ar'o en kapital'ism'a'j s\u0302tat'o'j dum la pas'int'a'j 150 jar'o'j\u201d. Evident'e li rigard'as nur tie, kie interes'as li'n: mi rimark'as neniu'n grand'eg'a'n kresk'o'n en la pli'mult'o de Afrik'o, centr'a kaj sud'a Amerik'o kaj Azi'o; konstat'ebl'as ec\u0302 regres'o'j. Krom'e, tiu part'a bon'stat'ig\u0302'o kost'is kaj plu kost'as terur'e mult'e: la reg'int'o'j en Sovetio kau\u0306z'is ebl'e c\u0302irkau\u0306 70 milion'o'j'n da mort'int'o'j, sed se ni kalkul'as la pere'int'o'j'n pro kapital'ism'o dum tiu'j 150 jar'o'j pro imperi'ism'a'j milit'o'j, mal'sat'o, kurac'ebl'a'j mal'san'o'j kaj labor'akcident'o'j, ni hav'us plur'obl'a'n kvant'o'n. Oni neniel indulg'u la soveti'an teror'o'n, sed en fremd'a tegment'o li flik'as tru'o'n kaj s\u0302ajn'e en propr'a ne vid'as la flu'o'n."}, {"text_idx": "#000576", "text": "Stefan Maul skrib'is en la en'konduk'a artikol'o Manipul'ad'o du'obl'a (MONATO 2002/9), ke Uson'o kovr'as du'on'o'n de la tut'a help'o'program'o por mal'sat'ant'a'j afrik'an'o'j. Ceter'e li skrib'is, ke, se la afrik'a'j reg'ist'ar'o'j akcept'us uson'a'j'n gen'manipul'it'a'j'n gren'o'j'n, tio signif'us en'konduk'i gen'manipul'ad'o'n en la agr'ar'a'n kaj nutr'aj\u0302'a'n sektor'o'j'n. C\u0302u tio ne jam okaz'is en Uson'o? Do, se Uson'o donac'as, kiu'n gren'ar'o'n g\u0302i pov'us send'i? C\u0302u tiu'n, kiu'n g\u0302i ne hav'as? Kial tiu donac'o est'us nepr'e per'fort'o, kiel Maul eksplic'it'e skrib'is?"}, {"text_idx": "#000578", "text": "Du'obl'a'n eu\u0306fori'o'n est'ig'is en Litovio kaj la invit'o membr'ig\u0302'i en Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aj\u0302'o (NATO) kaj la vizit'o de la uson'a prezid'ant'o Georg'e Bush [g\u0302org\u0302 bus\u0302]."}, {"text_idx": "#000579", "text": "Apart'e g\u0302oj'is konservativ'ul'o'j pro la anonc'o, ke Litovio kun ses ali'a'j s\u0302tat'o'j rajt'os al'ig\u0302'i al NATO. Est'is konservativ'ul'o'j, kiu'j en 1990 tuj post la sen'de'pend'ig\u0302'o de Litovio ek'streb'is al NATO-membr'ig\u0302'o. Hodiau\u0306 la koncern'a'j politik'ist'o'j konfes'as, ke tiam NATO-membr'ig\u0302'o aspekt'is utopi'a: nun, tamen, 60 % da litovoj apog'as membr'ig\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#000580", "text": "Kaj dank'e al la fakt'o, ke Litovio kiel eks'soveti'a s\u0302tat'o unu'e liber'ig\u0302'is de sovetia arme'o kaj nun plej'e proksim'ig\u0302'as al NATO-nivel'o'j, vizit'is la land'o'n Georg'e Bush kun'e kun la latv'a prezid'ant'in'o Vaira Vyke-Freiberga [vajr'a vike-fre\u0301jberga] kaj la eston'a prezid'ant'o Arnold Ru\u0308u\u0308tel [arnold rjutel]."}, {"text_idx": "#000581", "text": "Por litovoj plej grav'is la vort'o'j de Bush, kiu'j eh\u0302'ig\u0302'is tra la land'o: \u201eSe iu far'ig\u0302'os mal'amik'o de Litovio, tiu far'ig\u0302'os ankau\u0306 mal'amik'o de Uson'o.\u201d Tiel konfirm'ig\u0302'is la sekur'ec'o de Litovio, kiu spert'is soveti'an okupaci'o'n en 1940, perfid'o'n de okcident'a'j demokrati'o'j en 1945 kaj partizan'a'n milit'o'n, minac'o'j'n kaj tim'o'j'n g\u0302is 1991."}, {"text_idx": "#000582", "text": "NATO-membr'ig\u0302'o al'port'os ne nur milit'a'n sekur'ec'o'n sed ankau\u0306 plej ver's\u0302ajn'e ekonomi'a'n progres'o'n. En najbar'a Pollando, ekzempl'e, du'obl'ig\u0302'is invest'ad'o post invit'o al'ig\u0302'i al NATO. Kompani'o'j hezit'as invest'i en land'o minac'at'a de potenc'o en orient'o: NATO-membr'ig\u0302'o est'as kvazau\u0306 signal'o por sekur'a invest'ad'o en Baltio."}, {"text_idx": "#000583", "text": "Jam de kelk'a'j jar'o'j litovaj soldat'o'j aktiv'as en NATO-operaci'o'j, ekzempl'e en Bosnio kaj Afgani'o."}, {"text_idx": "#000584", "text": "Okul'frap'a'n venk'o'n de la konservativ'a Popol'a Parti'o (PP) ebl'ig'is la au\u0306str'a popol'o la 24an de novembr'o 2002. G\u0302is tiu c\u0302i dat'o PP koalici'is kun Liberal'a Parti'o (LP), iam estr'it'a de Jo\u0308rg Haider [jerg hajda]: LP tamen drast'e s\u0302rump'is."}, {"text_idx": "#000585", "text": "La rezult'o jen'as: Social'demokrat'a Parti'o: 69 parlament'a'j mandat'o'j (plus kvar kompar'e kun 1999); PP: 79 mandat'o'j (plus 27); LP: 19 mandat'o'j (min'us 33); Verd'ul'o'j: 16 mandat'o'j (plus du). Ali'a'j parti'o'j rest'is sub unu el'cent'o kaj ne ricev'is parlament'a'j'n mandat'o'j'n. La part'o'pren'ad'o est'is kiel last'foj'e 80,5 %."}, {"text_idx": "#000587", "text": "German'a'j sekret'a'j serv'o'j hav'as pruv'o'j'n, ke teror'ist'o Osama bi'n Lad'e'n kas\u0302'as si'n en Berlino, oni sci'as tamen nur en kiu kvartal'o sed ne en kiu dom'o. La c\u0302ef'o de l' urb'a polic'o ordon'as bombard'i la kvartal'o'n, por tiel kapt'i au\u0306 elimin'i la teror'ist'o'n. 500 log\u0302'ant'o'j, inter ili mult'a'j infan'o'j, est'as mort'ig'it'a'j, Osama bi'n Lad'e'n sukces'as fug\u0302'i. La c\u0302ef'polic'an'o deklar'as, ke spit'e al tio la bombard'o est'is grand'a sukces'o, c\u0302ar oni mort'ig'is ankau\u0306 kelk'a'j'n kun'ul'o'j'n de la c\u0302ef'teror'ist'o, for'pel'is la ali'a'j'n, tiel ke la kvartal'o nun est'as liber'ig'it'a de teror'ism'o."}, {"text_idx": "#000588", "text": "Kio okaz'us, se tiu c\u0302i raport'o ne est'us fikci'a sed real'a? Kompren'ebl'e sekv'us mond'vast'a abomen'o, la c\u0302ef'polic'an'o'n oni akuz'us pro murd'o. En ni'a real'a mond'o ne est'is kvartal'o de Berlino sed Afgani'o, kiu'n oni (t. e. okcident'a'j land'o'j sub gvid'o de Uson'o) bombard'is; mort'is 5000 civil'ul'o'j, inter ili mult'a'j infan'o'j; Osama bi'n Lad'e'n pov'is fug\u0302'i kaj g\u0302is hodiau\u0306 ne est'as trov'it'a. Tamen Uson'o deklar'is, ke est'is grand'a sukces'o, c\u0302ar oni liber'ig'is Afgani'o'n de talibano. Neni'u akuz'as Uson'o'n (kaj la kun'milit'int'a'j'n s\u0302tat'o'j'n)."}, {"text_idx": "#000589", "text": "Se ver'e tem'us pri liber'ig'o de Afgani'o, jam jar'o'j'n antau\u0306'e Uson'o dev'us milit'i kontrau\u0306 talibanoj, c\u0302ar la kruel'aj\u0302'o'j de tiu'j ekstrem-fundament'ist'a'j islam'an'o'j (mal'avar'e subvenci'it'a'j de Uson'o) de'long'e est'is kon'at'a'j. Sed, kiel deklar'is la uson'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j komenc'e de la milit'o, fal'ig'i la talibanan reg\u0302im'o'n ne est'is la cel'o sed nur rimed'o, por tiel kapt'i Osama bi'n Lad'e'n."}, {"text_idx": "#000590", "text": "En mart'o de 2002 la uson'a reg'ist'ar'o aper'ig'is la jar'a'n raport'o'n pri hom'a'j rajt'o'j. En g\u0302i ampleks'a c\u0302apitr'o c\u0302iam tem'as pri \u201earbitr'a'j kaj kontrau\u0306'leg\u0302'a'j mort'ig'o'j\u201d. Tiu'n jar'o'n Uson'o denunc'is la israel'an arme'o'n, c\u0302ar g\u0302i mort'ig'is 33 supoz'at'a'j'n palestinajn teror'ist'o'j'n en la okup'it'a teritori'o kadr'e de \u201elikvid'a politik'o\u201d, kiel eu\u0306femism'e oni nom'as tia'n murd'ad'o'n. Komenc'e de novembr'o de l' sam'a jar'o per raket'o el aviad'il'o Uson'o eksplod'ig'is au\u0306tomobil'o'n en Jemeno, en kiu mort'is ses teror'ist'o'j de Al-Kaid'a, inter ili vic'ul'o de Osama bi'n Lad'e'n \u2013 do ekzakt'e lau\u0306 metod'o aplik'it'a de la israela \u201elikvid'a politik'o\u201d. La uson'a vic'ministr'o pri defend'o lau\u0306d'is la \u201etre sukces'a'n\u201d operac'o'n. Parol'ist'o de prezid'ant'o Bush [bus\u0302] dir'is: \u201eSe tem'as pri teror'ist'o'j, kiu'j vol'as mort'ig'i ni'n, la prezid'ant'o defend'as kaj protekt'as Uson'o'n.\u201d Kiam j\u0302urnal'ist'o demand'is, c\u0302u do Uson'o ne plu kontrau\u0306'as la israelajn kontrau\u0306'leg\u0302'a'j'n mort'ig'o'j'n, parol'ist'o de la prezid'ant'o dir'is: \u201eNi'a politik'o rilat'e al la israela-palestina konflikt'o ne s\u0302ang\u0302'ig\u0302'is.\u201d Per ali'a'j vort'o'j: se du ag'as sam'e, ne est'as sam'a afer'o \u2013 israela arme'o krim'as, uson'a ne. La sved'a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j Anna Lindh kritik'is: \u201eAnkau\u0306 teror'ist'o'j'n oni dev'as trakt'i kongru'e kun inter'naci'a jur'o. Ali'kaz'e c\u0302iu land'o pov'as komenc'i ekzekut'i tiu'j'n, kiu'j'n g\u0302i taks'as teror'ist'o'j.\u201d"}, {"text_idx": "#000591", "text": "Uson'o instal'is krom'e nov'a'n jur'sistem'o'n por (pli g\u0302ust'e: kontrau\u0306) teror'ist'o'j. Kapt'it'a'j'n 600 talibanojn kaj membr'o'j'n de Al-Kaid'a g\u0302i en'kag\u0302'ig'is simil'e al best'o'j en Guantanamo (sur Kubo), ili'n oni deklar'is illegal enemy combatants, t. e. kontrau\u0306'leg\u0302'a'j mal'amik'a'j batal'ant'o'j; ili do hav'as jur'a'n status'o'n nek de milit'kapt'it'o'j nek de krim'ul'o'j, do ankau\u0306 ne g\u0302u'as koncern'a'j'n rajt'o'j'n lau\u0306 naci'a kaj inter'naci'a jur'o. Ili rest'as kapt'it'a'j sen advokat'o, sen proces'o, sen jug\u0302'ist'o, sen kontakt'o kun parenc'o'j tiom long'e, kiom plac\u0302'as al Uson'o, pli preciz'e al uson'a prezid'ant'o, c\u0302ar (lau\u0306 klar'ig'o reg'ist'ar'a) la prezid'ant'o mem decid'as, kiu est'as tia \u201emal'amik'o\u201d kaj kiom long'e."}, {"text_idx": "#000592", "text": "Konform'e Bush s\u0302ang\u0302'is ankau\u0306 la strategi'o'n: nun Uson'o rajt'as je prevent'a milit'o. Tio signif'as, ke oni pov'as atak'i iu'n ajn land'o'n, se la prezid'ant'o nom'as g\u0302i'n mal'amik'a al Uson'o, ankau\u0306 se tiu land'o ne atak'is Uson'o'n au\u0306 uson'an'o'j'n (aktual'e: Irako). Li konvink'is pri tiu c\u0302i nov'a strategi'o ankau\u0306 la membr'o'j'n de NATO, kiu nun ne plu est'as nur'a defend'a alianc'o sed atak'a; nov'a inter'ven'a trup'o pov'os ek'milit'i ie ajn en la mond'o. Konsekvenc'e c\u0302iu'j ministr'o'j, kiu'j g\u0302is nun nom'is si'n \u201edefend'a'j\u201d, est'ont'e dev'us titol'i si'n \u201emilit-ministr'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#000593", "text": "Kiel ajn, nun do est'as klar'e, kial Uson'o tiom tim'as kaj verv'e kontrau\u0306'batal'as la mond'a'n tribunal'o'n. G\u0302i est'as en tio en bel'a kompani'o de ali'a'j protagonist'o'j de inter'naci'a jur'o kaj hom'a'j rajt'o'j, ekzempl'e Rusio, kiu deklar'as c\u0302iu'n c\u0302ec\u0302en'o'n teror'ist'o, ekzempl'e C\u0302ini'o, kiu dum jar'dek'o'j sub'prem'as tibet'an'o'j'n."}, {"text_idx": "#000594", "text": "Kio'n ni lern'as per tio? Ke en la histori'o oft'e unu sol'a hom'o pov'as renvers'i kaj pervers'ig'i c\u0302io'n. Aktual'e tia hom'o est'as fanatik'a murd'ist'o Osama bi'n Lad'e'n."}, {"text_idx": "#000595", "text": "Dek du norveg'in'o'j iniciat'is Inter'naci'a'n Vir'in'a'n Mars\u0302'o'n por Hom'a'j Rajt'o'j en Israelo kaj Palestino, invit'ant'e vir'in'o'j'n el la tut'a mond'o part'o'pren'i. Al'ven'int'e en Tel-Avivo la 2an de april'o, ili mars\u0302'os tra rifug\u0302'ej'o'j, vilag\u0302'o'j kaj urb'o'j en ambau\u0306 land'o'j, kaj fin'os per grand'a frat'in'ig\u0302'a kun'ven'o en Jerusalemo la pask'a'n dimanc\u0302'o'n, la 20an de april'o."}, {"text_idx": "#000596", "text": "La mars\u0302'o est'as fond'it'a sur la Hom'a'j Rajt'o'j de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j (UN) kaj sur la princip'o'j de ne'per'fort'o. G\u0302i efektiv'ig\u0302'os lau\u0306 la spirit'o de Gandhi kaj Mart'in Lut'her King. Part'o'pren'ant'o'j memor'ig'os unu la ali'a'n pri la admon'o de Gandhi ne sub'taks'i la ebl'o'n de unu'op'ul'o s\u0302ang\u0302'i la mond'o'n."}, {"text_idx": "#000597", "text": "La vir'in'o'j klar'ig'as: \u201eC\u0302ar en tiu region'o tradici'e est'as arm'it'a'j la vir'o'j, ni pro sekur'ec'o decid'is, ke en c\u0302i tiu mars\u0302'o part'o'pren'u nur vir'in'o'j. Ni vol'as kontribu'i al re'star'ig'o de pac'o, hom'am'o kaj hom'a dign'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000598", "text": "Ili al'don'as: \u201eHom'o'j spekt'as la sufer'ad'o'n de la popol'o'j en Mez'a Orient'o. Politik'ist'o'j ne pov'as trov'i solv'o'j'n, kiu'j util'os al la popol'o'j de Palestino kaj de Israelo. Politik'a'j'n ag'o'j'n reg'as potenc'avid'o, domin'em'o, intrig'o'j kaj ego'ism'o. Hom'o'j serc\u0302'as, kio'n far'i por kontribu'i al pac'a solv'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000599", "text": "Cel'o'j de la mars\u0302'o est'as inter'ali'e star'ig'i respekt'o'n por hom'a'j rajt'o'j en la region'o kaj sub'ten'i tiu'j'n en ambau\u0306 land'o'j, dezir'ant'a'j'n respekt'o'n por inter'naci'a jur'o per c\u0302es'ig'o de la okup'ad'o kaj per star'ig'o de just'a pac'o kun sekur'ec'o por c\u0302iu'j log\u0302'ant'o'j. La vir'in'o'j kun'labor'as kun israelaj kaj palestinaj pac'a'j kaj vir'in'a'j organiz'aj\u0302'o'j kun sub'ten'o de la norveg'a pac'alianc'o kaj la norveg'a fili'o de la Vir'in'a Inter'naci'a Lig'o por Pac'o."}, {"text_idx": "#000600", "text": "En Israelo kaj en Palestino la mars\u0302'ant'in'o'j gast'os c\u0302e israelaj kaj palestinaj vir'in'o'j kaj part'o'pren'os ili'a'j'n \u201emil'o'j'n da inter'parol'o'j\u201d pri ali'spec'a kaj pli bon'a est'ont'ec'o. Krom'e ili plant'os nov'a'j'n oliv'arb'o'j'n, kie la antau\u0306'a'j est'as for'hak'it'a'j."}, {"text_idx": "#000601", "text": "Inter'temp'e la c\u0302ef'komitat'o en Norvegi'o prov'as star'ig'i komitat'o'j'n en ali'a'j land'o'j por varb'i vir'in'o'j'n por part'o'pren'i en la mars\u0302'o kaj vir'o'j'n por ali'manier'e help'i. Pozitiv'e re'ag'is hom'o'j en du'dek'o da land'o'j en Eu\u0306rop'o, Afrik'o, Azi'o kaj Amerik'o."}, {"text_idx": "#000602", "text": "Detal'o'j pri la mars\u0302'o kaj la pac'iniciat'o trov'ebl'as c\u0302e ."}, {"text_idx": "#000603", "text": "Mi fier'as pri la rus'a prezid'ant'o Putin: al j\u0302urnal'ist'o'j franc'a'j kaj dan'a'j li kurag\u0302'e kaj rekt'e esprim'is tio'n, kio'n evit'as menci'i (au\u0306 ne kompren'as) ali'a'j eu\u0306rop'a'j s\u0302tat'estr'o'j: nom'e la total'a'n tut-islam'ism'a'n milit'o'n kontrau\u0306 ni'a civilizaci'o."}, {"text_idx": "#000604", "text": "Dum Dani'o miop'e hejm'ig'is konferenc'o'n de c\u0302ec\u0302en'a'j t.n. batal'ant'o'j por liber'ec'o, ili'a'j islam'a'j ge'frat'o'j en Moskvo ten'is 800 teatr'a'j'n spekt'ant'o'j'n kaj aktor'o'j'n dum tri tag'o'j tim'ig'at'a'j kaj humil'ig'at'a'j: c\u0302u ebl'as imag'i la sufer'o'j'n de tiu'j sen'kulp'a'j hom'o'j, fest'e vest'it'a'j por teatr'o, kiu'j subit'e trov'is si'n en spec'o de koncentr'ej'o? Dum'e teror'ist'a'j ge'frat'o'j sam'e ten'is ali'a'j'n \u201ekau\u0306ci'ul'o'j'n\u201d \u2013 ekster'land'a'j'n ofic'ist'o'j'n de la Rug\u0302'a Kruc'o \u2013 en C\u0302ec\u0302eni'o mem. Jar'o'j'n pli fru'e teror'ist'o'j de'tranc\u0302'is la kap'o'j'n de ali'a'j okcident'an'o'j ven'int'a'j ili'n help'i."}, {"text_idx": "#000605", "text": "Menci'ant'e c\u0302i-tiu'j'n abomen'aj\u0302'o'j'n, mi ne turn'as \u201eblind'a'n okul'o'n\u201d al la sufer'ad'o de la c\u0302ec\u0302en'a log\u0302'ant'ar'o. La milit'o en C\u0302ec\u0302eni'o terur'as. La tie'a rus'a arme'o konsist'as el mal'sat'a'j, ne'pag'at'a'j, koler'a'j soldat'o'j, sed tia est'as la arme'o, kia'n Rusio nun hav'as: ali'a ne ekzist'as. Rusio ne pov'as invit'i ekzempl'e franc'a'n arme'o'n c\u0302as'i la bandit'o'j'n en la mont'ar'o. Kaj, mal'e al la tragedi'a period'o de amas'a ekzil'ad'o de c\u0302ec\u0302en'o'j far'e de Stalin, la popol'o rajt'as nun liber'e for'vetur'i al si'a'j fundament'ist'a'j frat'o'j en Saudi-Arabi'o kaj ali'lok'e. Tem'as ne pri tio, ke minoritat'o sufer'as mal'liber'ec'o'n flank'e de Rusio kaj tial vol'as si'n apart'ig'i. Mal'e: la liber'ec'o'j de Rusio nun s\u0302ajn'as al ili \u201eokcident'e tro'a'j\u201d: sekv'e ili dezir'as viv'o'n lau\u0306 la leg\u0302'o'j de \u201es\u0302ari'o\u201d \u2013 mez'epok'a islam'a kod'o."}, {"text_idx": "#000606", "text": "C\u0302ec\u0302eni'o (sam'kiel dek'o'j da ali'a'j region'o'j) est'as part'o de Rusio dum jar'cent'o'j. Neni'u respond'ec'a land'o permes'us si'n split'i c\u0302antag\u0302'at'a de teror'ist'o'j kaj g\u0302i ne permes'us fond'ig\u0302'o'n de nov'a mal'amik'a s\u0302tat'et'o \u2013 satelit'o de inter'naci'a milit'em'a islam'o \u2013 tuj c\u0302e si'a land'lim'o."}, {"text_idx": "#000607", "text": "Do kial simpati'o'j de eu\u0306rop'a'j amas'komunik'il'o'j rest'as je c\u0302ec\u0302en'a flank'o? Kial ili \u201epromoci'as\u201d islam'a'j'n teror'ist'o'j'n je nivel'o de \u201ebatal'ant'o'j por liber'ec'o\u201d? Kial ili \u201eglor'ig'as\u201d sabot'ul'o'j'n-murd'ist'o'j'n, kiu'j fi'e provok'as kaj ekspluat'as la civiliz'ec'o'n de ekzempl'e Rusio, Uson'o au\u0306 Israelo?"}, {"text_idx": "#000608", "text": "Respond'o jen'as: dum la last'a'j jar'dek'o'j Eu\u0306rop'o \u201emem'vol'e\u201d islam'ig\u0302'is, en'las'ant'e preskau\u0306 30 milion'o'j'n da en'migr'int'o'j el islam'a'j land'o'j. Tem'as ne pri fug\u0302'int'o'j de fi-reg\u0302im'o'j kaj de s\u0302ari'a'j leg\u0302'o'j, ne pri fug\u0302'int'o'j, kiu'j aspir'is al liber'ec'o. Mal'e: ili pen'as adapt'ig'i Eu\u0306rop'o'n al islam'ism'o, plen'profit'ant'e de liberal'ism'a soci'o (kaj mal'avar'a soci-help'o). Sub sekur'a tegment'o ili ec\u0302 sukces'as minac'i kaj surd'ig'i voc\u0302'o'j'n de liber'pens'ant'o'j."}, {"text_idx": "#000609", "text": "Okaz'is do spec'o de du'a \u201ere'konker'o\u201d de Eu\u0306rop'o (ankau\u0306 de Kanado kaj part'e Uson'o) c\u0302i-foj'e sen arm'il'o'j sed dank'e al \u201emal'dekstr'ul'a liberal'ist'a inter'naci'o\u201d aspir'ant'a al \u201esolidar'ec'o\u201d kun c\u0302iu'j sufer'ant'o'j de la mond'o. Ne'kred'ebl'e, tamen jam en 1913 rus'a verk'ist'o Vasilij Rozanov skrib'is: \u201eLa eu\u0306rop'a civilizaci'o pere'os pro kompat'em'o. La pere'o de la eu\u0306rop'a civilizaci'o montr'ig\u0302'os kiel paraliz'o kontrau\u0306 ajn'a malic'o, ajn'a fi'ec'o, ajn'a malic'o: fin'fin'e malic'ul'o'j dis's\u0302ir'os la mond'o'n.\u201d"}, {"text_idx": "#000610", "text": "Tamen kiel ebl'as, ke la plej obskur'a el nun'temp'a'j religi-soci'a'j instru'o'j montr'ig\u0302'as tiel bon'ven'a en tradici'e krist'an'a Eu\u0306rop'o \u2013 Eu\u0306rop'o, kies sud'a'j land'o'j ankorau\u0306 memor'as si'a'n batal'ad'o'n kontrau\u0306 islam'a jug'o, kaj kie ec\u0302 region'o-nom'o'j port'as arab'a'n signif'o'n (ekzempl'e Andaluzi'o \u2013 \u201ekonker'it'a Hispan'uj'o\u201d en mez'epok'a arab'a)? Kiel klar'ig'i, ke islam'a'j teror'ist'o'j, okup'int'a'j krist'an'a'n sankt'ej'o'n en la Sankt'a Land'o, post'e trov'is varm'a'n akcept'o'n en eu\u0306rop'a'j land'o'j, dum la viktim'o, Israelo, rest'is akuz'at'a pro c\u0302iu'j pek'o'j? Kaz'e de Israelo, klar'ig'o kus\u0302'as en anti-semitismo/anti-cion'ism'o/anti-israel'ism'o tradici'a'j. Tamen rilat'e Rusion tia \u201emotiv'ad'o\u201d ne valid'as: dev'as est'i io ali'a."}, {"text_idx": "#000611", "text": "Tio'n klar'ig'i help'as noci'o pri \u201esoci'a proksim'ec'o\u201d iam vast'e uz'at'a en Sovetio, kie politik'a'j arest'it'o'j (lau\u0306 fi'fam'a kod'punkt'o 58) kaj simpl'a'j krim'ul'o'j est'is kun'e ten'at'a'j. Lau\u0306 prolet'a'j soci-klas'a'j koncept'o'j, la krim'ul'o'j est'is soci'e pli proksim'a'j kaj prefer'at'a'j ol la inteligent'a'j \u201ekontrau\u0306-revoluci'ul'o'j\u201d. Do la inter'naci'a liberal'ul'ar'o sen'hezit'e alianc'ig\u0302'as kun soci'e proksim'a'j \u201eislam'a'j batal'ant'o'j\u201d kaj diktator'a'j islam'ism'a'j land'o'j viv'ant'a'j lau\u0306 s\u0302ari'a leg\u0302'ar'o. Ili do el'pas\u0302'as kontrau\u0306 la \u201esoci'e fremd'a\u201d 58a, kiu'n reprezent'as Rusio, Uson'o kaj Israelo. Ili mal'simpati'as kun la land'o'j, kiu'j unu'a'j dev'is ek'milit'i por protekt'i si'n kontrau\u0306 atak'ant'a tut-islam'ism'o."}, {"text_idx": "#000612", "text": "Simil'e al Eu\u0306rop'o en la 30aj jar'o'j, kiam oni rifuz'is re'kon'i la dang\u0302er'o'n de hitler'ism'o (c\u0302u koincid'e, ke jam tiam islam'ism'o alianc'ig\u0302'is kun Hitler), nun'temp'e oni pen'as \u201epac'ig'i\u201d islam'ism'o'n. Histori'o montr'as, kiom kost'is tiam'a'j hezit'o'j kaj prokrast'o'j: g\u0302i klar'e disting'as la rol'o'j'n de Chamberlain kaj Dalladier unu'flank'e dis'de tiu de Churchill de la ali'a flank'o."}, {"text_idx": "#000613", "text": "Nun, dum Rusio plu ten'as amik'a'j'n rilat'o'j'n kun Irako kaj Irano pro miop'a'j komerc'a'j bezon'o'j, g\u0302i'a prezid'ant'o s\u0302ajn'e ek'vid'as tre klar'e la grand'a'n bild'o'n. Malgrau\u0306 c\u0302iu'j evident'a'j mal'simil'aj\u0302'o'j, c\u0302u Putin rol'os kvazau\u0306 rus'a Churchill?"}, {"text_idx": "#000614", "text": "Last'a'temp'e influ'a irland'an'o atent'ig'is, ke por Irlando la du mond'o'milit'o'j neniam okaz'is. Tiu rimark'o ne cel'is Nord-Irlandon, kie la log\u0302'ant'ar'o \u2013 plej'part'e protest'ant'a kaj uni'ist'a \u2013 c\u0302iu'jar'e memor'as kaj honor'ig'as tiu'j'n, kiu'j soldat-serv'is en ambau\u0306 milit'o'j. Ne, tamen, en la Liber'a S\u0302tat'o Irlanda (nun la Irlanda Respublik'o)."}, {"text_idx": "#000615", "text": "Dum preskau\u0306 la tut'a ekzist'o de la modern'a sen'de'pend'a Irlando, la plej fort'a politik'a influ'o est'is (kaj rest'as) Fianna Fa\u0301il [fjana fojl], la respublik'ism'a parti'o. Kvankam batal'is kaj mort'is mil'o'j da sud'a'j kaj nord'a'j irland'an'o'j de ambau\u0306 religi'a'j tradici'o'j kaj de la du konkur'ant'a'j politik'a'j si'n'ten'o'j, kontrau\u0306- kaj por-brit'a, oficial'a'j instanc'o'j en la sud'o ignor'is c\u0302i tiu'n fakt'o'n. Ili s\u0302ajn'ig'is, ke Irlando tut'e ne est'is implik'at'a en la milit'o'j."}, {"text_idx": "#000616", "text": "Apenau\u0306 est'is fond'it'a la Liber'a S\u0302tat'o, kiam eksplod'is en'land'a milit'o en Irlando \u2013 event'o, kiu ec\u0302 pli forges'ig'is hom'o'j'n pri la unu'a mond'o'milit'o. Est'is kre'it'a kaj konserv'at'a la mit'o, ke la sol'a grav'a konflikt'o en la unu'a kvar'on'o de la jar'cent'o est'as mal'pac'o en Irlando. Sekv'e famili'o'j, kies fil'o'j serv'is en la brit'a arme'o dum la unu'a mond'o'milit'o, sent'is, ke ili silent'u kaj ec\u0302 hont'u pri ties part'o'pren'o en \u201ebrit'a\u201d milit'o."}, {"text_idx": "#000617", "text": "Simil'is la si'n'ten'o dum kaj post la du'a mond'o'milit'o. Oficial'e, Irlando est'is neu\u0306tral'a, sed mult'a'j irland'an'o'j volont'ul'is kaj milit'serv'is en arme'o'j kaj san'serv'o'j brit'a'j kaj alianc'a'j. De'nov'e, ili est'as ignor'at'a'j kaj forges'it'a'j krom de si'a'j proksim'a'j famili'an'o'j. Lau\u0306 tiu c\u0302i sam'a mem'kre'it'a amnezi'o, Irlando est'as supoz'ebl'e la sol'a land'o (almenau\u0306 la sol'a okcident'a, c\u0302ar sovet'uni'an'o'j nom'is g\u0302i'n ali'manier'e), kiu neniam uz'is la esprim'o'n \u201edu'a mond'o'milit'o\u201d kaj persist'e nom'as g\u0302i'n en la angl'a lingv'o \u201ethe emergency\u201d [eme\u0301g\u0302ansi], do \u201ela kriz'okaz'o\u201d."}, {"text_idx": "#000618", "text": "Nur en la last'a'j jar'o'j de la du'dek'a jar'cent'o aper'is en irlandaj tomb'ej'o'j tomb'o's\u0302ton'o'j sur la last'a'j kus\u0302'ej'o'j de irlandaj soldat'o'j mort'int'a'j en la unu'a kaj du'a mond'o'milit'o'j. En la sam'a pli toler'em'a period'o est'is restau\u0306r'it'a'j memor'g\u0302arden'o kaj monument'o konstru'it'a en Dublino post la unu'a mond'o'milit'o. La histori'o de tiu c\u0302i g\u0302arden'o est'as trist'eg'a. G\u0302i konsist'as el grand'a park'o apud super'a part'o de la urb'a river'o kaj en'hav'as trankvil'a'n roz'g\u0302arden'o'n c\u0302irkau\u0306'it'a'n de s\u0302ton'a mur'o. En g\u0302i est'as font'o'j, lag'et'o, pavilon'o'j kun kvar log\u0302i'o'j, en kiu'j est'is konserv'it'a'j grand'a'j pergamen'a'j memor'libr'o'j kun nom'o'j de fal'int'o'j. La tut'o est'as plan'it'a de angl'a arkitekt'o, Edwin Landseer Lutyens, kiu respond'ec'is inter'ali'e ankau\u0306 pri la barata c\u0302ef'urb'o Nov-Dilio."}, {"text_idx": "#000619", "text": "La inter'milit'a irlanda reg'ist'ar'o de E\u0301amon [ejmon] de Valer'a nur mal'volont'e agnosk'is la ekzist'o'n de la memor'g\u0302arden'o kaj decid'is ne inau\u0306gur'i g\u0302i'n. En la jar'o'j, kiu'j sekv'is, g\u0302i est'is tut'e neglekt'at'a: la pomp'a'j konstru'aj\u0302'o'j est'is viktim'o'j de vandal'o'j, kaj la memor'libr'o'j est'is detru'it'a'j. Tamen last'a'temp'e pli bon'vol'a'j au\u0306toritat'o'j ripar'is la damag\u0302'o'n kaj re'e pri'plant'is la g\u0302arden'o'n per arom'plen'a'j sang'rug\u0302'a'j roz'o'j."}, {"text_idx": "#000620", "text": "Vizit'ant'e g\u0302i'n, mi pens'is pri la jun'a'j ideal'ist'o'j kaj naiv'a'j viktim'o'j de arogant'a'j general'o'j, kiu'j est'is mort'ig'it'a'j sam'temp'e en Flandri'o kaj sur la strat'o'j kaj en la kamp'o'j de Irlando. Precip'e mi memor'is la ironi'o'n, ke kaj soldat'o'j en Belgi'o kaj batal'ant'o'j en Dublino est'is konvink'it'a'j, ke ili milit'as por Irlando kaj por g\u0302i'a liber'o. Frap'ant'a ekzempl'o est'is du amik'o'j, ambau\u0306 poet'o'j, ambau\u0306 fervor'a'j naci'ist'o'j, Thomas MacDonagh [tom'as mkdonah\u0302] kaj Franc'is Ledwidge [franses ledu\u0306ig\u0302]. La unu'a est'is mort'paf'it'a kiel ribel'int'o en milit'a mal'liber'ej'o proksim'e de la memor'park'o. Li'a plej kon'at'a vers'aj\u0302'o hav'as la titol'o'n \u201eLa flav'a botau\u0306r'o\u201d. Kiam Ledwidge, volont'ul'o en irlanda regiment'o de la brit'a arme'o, ek'sci'is pri la ekzekut'o de si'a amik'o, li verk'is kor'tus\u0302'a'n lament'o'n: \u201eNe au\u0306d'os li tra l' nub'a s\u0302torm' / Dum last'a dorm', botau\u0306r'o'n\u201d. En 1916, unu jar'o'n post verk'ad'o de la poem'o, Ledwidge mort'is en Flandri'o."}, {"text_idx": "#000621", "text": "Lau\u0306 reg'ist'ar'a decid'o nun fin'fin'e okaz'as dum somer'o en Irlando memor'tag'o por honor'ig'i ge'irland'an'o'j'n, kiu'j serv'is, vund'ig\u0302'is kaj mort'is en c\u0302iu'j milit'o'j kaj kampanj'o'j, sam'e en la pac'tac\u0302ment'o'j de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j. C\u0302ar tiu c\u0302i event'o est'as relativ'e nov'a en Irlando, g\u0302i ankorau\u0306 ne interes'as ge'jun'ul'o'j'n, kiu'j neniam spert'is horor'o'n kaj tragedi'o'n de milit'o kaj masakr'o. Esper'ebl'e c\u0302i tiu'j'n ili neniam spert'os."}, {"text_idx": "#000622", "text": "Mi ne re'ag'us, se mi vid'us la asert'o'n, ke la pol'a est'is la ge'patr'a lingv'o de Ludovik'o Zamenhof. Sed vid'i tio'n en grand'a'j liter'o'j, en emfaz'a titol'o est'as s\u0302ok'e. Antau\u0306 kvin jar'o'j en MONATO (1997/12, p. 18-19) aper'is mi'a artikol'o \u201eEnigm'o'j de Ludovik'o Zamenhof\u201d, j\u0302us re'pres'it'a en \u201eVojag\u0302'o en Esperant'o-land'o\u201d. Jen la koncern'a fragment'o:"}, {"text_idx": "#000623", "text": "\u201eKiu'j'n lingv'o'j'n sci'is Ludovik'o Zamenhof? Li'a'j ge'patr'a'j lingv'o'j est'is la rus'a kaj la jid'a [4]. Ek'de la 4a jar'o li lern'is la hebre'a'n [4], kaj li ek'posed'is g\u0302i'n en tia grad'o, ke li traduk'is (sol'a!) en Esperant'o'n la tut'a'n Mal'nov'a'n Testament'o'n rekt'e el la hebre'a original'o. Kiam li est'is 14-jar'a, li'a famili'o trans'log\u0302'ig\u0302'is el Bel'o'stok'o en Varsovion, kie Ludovik'o uz'is ankau\u0306 la pol'a'n. En infan'ag\u0302'o li ek'lern'is la german'a'n kaj franc'a'n kaj sci'is ili'n tre bon'e, precip'e la german'a'n. Post'e li ek'lern'is la angl'a'n, kies ne'mult'a'j morfologi'a'j form'o'j don'is al li la ide'o'n, ke la art'e'far'it'a lingv'o dev'as hav'i nur minimum'a'n gramatik'o'n. Li stud'is profund'e la latin'a'n kaj antikv'a'n grek'a'n. Krom'e, li lern'is iom'grad'e la ital'a'n kaj litov'an. La supr'e'menci'it'a'j lingv'o'j divers'grad'e kontribu'is al la kre'o de Esperant'o. Post la publik'ig'o de Esperant'o li kon'at'ig\u0302'is kun la hispan'a kaj ebl'e kun kelk'a'j ali'a'j lingv'o'j: almenau\u0306 kun tiu'j, en kiu'j aper'is lern'o'libr'o'j de Esperant'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000624", "text": "Unu'e mi vol'as dank'i vi'n pro aper'ig'o \u2013 ec\u0302 sur'kovr'il'e \u2013 de mi'a artikol'o Di'o, ben'u Uson'o'n!, kaj pro ric\u0302'a'j ilustr'aj\u0302'o'j al g\u0302i en la numer'o 11/2002, p. 9. Ili'a abund'o kaj grand'ec'o est'is tut'e ne'atend'it'a'j, konsider'e al la c\u0302iam'a spac'o'mank'o. Do, des pli dank'o'n. Tio est'is agrabl'a surpriz'o."}, {"text_idx": "#000625", "text": "Tamen est'is ankau\u0306 io mal'agrabl'a: tem'as pri ne'pet'it'a \u201ekontrau\u0306\u201d-ilustr'aj\u0302'o al mi'a leter'o \u201eKies akv'o...\u201d en la sam'a numer'o. La fot'o montr'ant'a plor'ant'a'j'n palestin'an'in'o'j'n \u2013 ebl'e patr'in'o'j'n de s\u0302ah\u0302idoj (\u201emartir'o'j\u201d en la arab'a, t.e. si'n'murd'ant'a'j sabot'ul'o'j), evident'e cel'as obj\u0302et'i la pozici'o'n de mi'a leter'o, ke ne Israelo est'as buc\u0302'ant'o en la trud'it'a milit'o. Esenc'e c\u0302i-fot'o aparten'as al ies ali'a artikol'o, kaj tio ne s\u0302ajn'as est'i bon'a j\u0302urnal'ism'a praktik'o."}, {"text_idx": "#000626", "text": "C\u0302u mank'as fot'o'j de plor'ant'a'j israelaj vir'in'o'j, fot'o'j (pardon'u \u2013 tro \u201egrafik'a'j\u201d) de eksplod'int'a'j korp'o'part'o'j de civil'a log\u0302'ant'ar'o, de viv'a hom'a karn'o \u201efarc\u0302'it'a\u201d per najl'o'j, de paf'it'a'j israelaj beb'o'j, lern'ej'an'o'j, preg\u0302'ant'a'j pilgrim'o'j, ktp? 15 mil (!) teror'ag'o'j kontrau\u0306 Israelo dum la last'a du-jar'a milit'o est'is far'it'a'j: tamen ne pens'u pri iu ajn bilanc'o en'tut'e se tem'as pri Israelo! Ec\u0302 simpl'a prezent'o de mal'a'j opini'o'j pri la problem'o s\u0302ajn'e ne est'as akcept'ebl'a por \u201emodern'a j\u0302urnal'ism'o\u201d \u2013 sen parol'i pri la objektiv'a analiz'o, c\u0302ar la real'aj\u0302'o kaj la ver'o (ec\u0302 se komplik'a) est'as nur unu."}, {"text_idx": "#000627", "text": "G\u0302eneral'e uson'a'j afer'o'j kritik'it'a'j de Stefan Maul kaj ali'a'j est'as ind'e sub'ten'at'a'j. Mult'a'j nun'temp'a'j program'o'j de la Bush-administr'ad'o est'as terur'e reakci'a'j, kaj korporaci'a'j skandal'o'j infekt'as c\u0302iu'n nivel'o'n de la reg'ist'ar'o. Kvankam redaktor'o Maul just'e ricev'as plen'a'n respekt'o'n, oni dev'as agnosk'i, ke sam'ide'an'o Aleksandro Gofen hav'as valid'a'n vid'punkt'o'n pri \u201einter'naci'a inspir'it'a konspir'o\u201d kontrau\u0306 Uson'o."}, {"text_idx": "#000628", "text": "Mi konsent'as, ke la uson'a reg'ist'ar'o flank'e'n'star'as en lok'o ne'akcept'ebl'a pri la kiot'a protokol'o, tribunal'a just'ec'o, putr'ant'a'j hom'rajt'o'j, s\u0302ovinism'a mal'respond'ec'o, milit'em'a'j parol'ad'o'j kontrau\u0306 Irako, ktp. Sed la inund'o de et'a'j vort'atak'o'j sen inteligent'a argument'ad'o ne merit'as spac'o'n en mond'vast'a gazet'o kiel MONATO. Ne neces'as ating'i universal'a'n inter'konsent'o'n. Tamen, kiel s-ro Gofen sugest'et'is, la uson'a civit'an'ar'o merit'as inteligent'a'n diskut'o'n inter la inter'naci'a amas'komunik'il'ar'o. La novembr'a kovr'il'o de MONATO est'as hont'ind'a: ne c\u0302iu'j uson'an'o'j est'as naci'em'a'j flag'sving'ul'o'j. Malgrau\u0306 diferenc'o'j ni pied'ir'u kun'e."}, {"text_idx": "#000629", "text": "Uson'a'j kontribu'ant'o'j, bedau\u0306r'ind'e, mank'as en la pag\u0302'o'j de MONATO, sed mal'facil'as part'o'pren'i en projekt'o, kiam la kritik'ist'o'j en la MONATO-rond'o est'as tiel sever'a'j."}, {"text_idx": "#000630", "text": "En MONATO 2002/10, p. 24, aper'is artikol'o Odor'ac\u0302'as la fis\u0302'o \u2013 almenau\u0306 en Rusio. Krom iom da inform'o pri la film'o, tie trov'ig\u0302'as tri mis'interpret'it'a'j fakt'o'j."}, {"text_idx": "#000631", "text": "La unu'a: la rus'a ministr'o Mih\u0302ail S\u0302vidkoj ne est'as etn'a ukraino, sed nur hav'as ukrain'ec'a'n famili'nom'o'n. Li nask'ig\u0302'is en Kirgizi'o, kaj ek'de infan'ag\u0302'o log\u0302'as en Moskvo."}, {"text_idx": "#000632", "text": "La du'a: en Rusio (sam'e kiel en c\u0302iu'j normal'a'j land'o'j) oni pov'as mal'permes'i nur pornografi'a'n au\u0306 per'fort-provok'a'n kin'o'film'o'n. Se do Preg\u0302'o por hetman'o Mazep'a ne est'is montr'it'a en Rusio, tio signif'as, ke la posed'ant'o'j de kin'o'ret'o'j ne taks'is la film'o'n sufic\u0302'e kvalit'a. Ankau\u0306 mal'ver'as tio, ke rus'a gazet'ar'o atak'is la film'o'n. Mi regul'e leg'as kin'o'recenz'o'j'n, kaj tre mal'oft'e vid'is nur iu'j'n menci'o'j'n pri la film'o. Kaj la c\u0302ef'a rus'a kin'o'magazin'o La kin'o'art'o ec\u0302 ne aper'ig'is grand'a'n recenz'o'n pri la film'o (mi special'e kontrol'is per ties Ttt-ej'o)."}, {"text_idx": "#000633", "text": "La tri'a, kaj la plej grav'a. Neniam A. Pus\u0302kin kaj A. Tolstoj prezent'is Petron la 1an sad'ist'o, tiran'o, sodomi'ul'o, ktp. Tio est'as rekt'a kaj intenc'a mensog'o, c\u0302ar verk'o'j de la menci'it'a'j au\u0306tor'o'j est'as bon'eg'e kon'at'a'j kaj pri'stud'at'a'j ankau\u0306 en Ukrainio, kaj ajn'a rus'lingv'a lern'ej'an'o prav'e opon'us c\u0302i el'dir'o'n. Sed ekster'land'an'o'j ja, ne tre bon'e sci'ant'e la rus'a'n literatur'o'n, pov'us kred'i, ke Pus\u0302kin efektiv'e verk'is i'o'n simil'a'n. G\u0302ust'e tio'n cel'is la artikol-skrib'int'o."}, {"text_idx": "#000634", "text": "Last'e. La artikol'o, sen'dub'e, lau\u0306 la tem'o aparten'as al la rubrik'o, redakt'at'a de mi (Art'o). Sed la au\u0306tor'o (atent'u: pseu\u0306donim'a!), kompren'ant'e, ke rus'a redaktor'o ne el'las'us tiom da mal'prav'a'j fakt'o'j pri Rusio, prefer'is publik'ig'i g\u0302i'n tra Modern'a viv'o."}, {"text_idx": "#000635", "text": "C\u0302u vi ne nur vid'is sed ankau\u0306 jam part'o'pren'as la ekspedici'o'n kun la bel'a kaj kamufl'a nom'o OTANOM 2003? Ek'de septembr'o pas'int'jar'a vi pov'as serc\u0302'i la s\u0302los'il'a'j'n vort'o'j'n por tiel trov'i la kas\u0302'lok'o'n de tiu enigm'a talisman'o. Se vi el'ten'as nau\u0306 monat'o'j'n (do MONATOJN) g\u0302is maj'o c\u0302i-jar'a, vi pov'os gajn'i premi'o'n de ne mal'pli ol 350 eu\u0306r'o'j (por ne-eu\u0306rop'an'o'j: tio egal'as al 350 uson'a'j dolar'o'j \u2013 sed ne supoz'u pro tiu c\u0302i atent'ig'o, ke la kas\u0302'lok'o trov'ig\u0302'as en Uson'o!) en la unu'a rang'o, 170 eu\u0306r'o'j'n en la du'a kaj 80 eu\u0306r'o'j'n en la tri'a rang'o. C\u0302iu el tiu'j bel'a'j sum'o'j super'as jar'a'n abon'kotiz'o'n de ni'a revu'o \u2013 do ec\u0302 se vi ne hav'us ali'a'n motiv'o'n por plu abon'i, jen ver'a kial'o: tut'cert'e valor'as el'spez'i mon'o'n por kotiz'o en 2003 por gajn'i pli mult'a'n mon'o'n, c\u0302u ne?"}, {"text_idx": "#000636", "text": "Kial ni propon'as al vi tiu'n c\u0302i konkurs'o'n? Nu, c\u0302ar ni est'as ruz'a'j. La g\u0302ust'a'j'n solv'o'j'n por not'i la koncern'a'j'n s\u0302los'il'vort'o'j'n vi pov'as trov'i nur, se vi atent'e leg'as la artikol'o'j'n kaj tekst'o'j'n en c\u0302iu kajer'o. Tiel do ni instig'as vi'n, leg'i c\u0302iu'n numer'o'n komplet'e, c\u0302ar ni ja vol'as est'i cert'a'j, ke neni'u el ni'a'j au\u0306tor'o'j van'e verk'is por vi. Sed el ni'a'j enket'o'j ni sci'as, ke ne mal'mult'a'j abon'ant'o'j ver'e leg'as preskau\u0306 c\u0302io'n en MONATO. Do ne est'os grand'a pen'o por tiu'j c\u0302io'n'vor'ant'o'j, trov'i la respond'o'j'n al la demand'o'j en la \u201eindik'il'o'j\u201d. Ne'last'e est'as ankau\u0306 amuz'e, part'o'pren'i tia'n defi'a'n por la cerb'o lud'o'n."}, {"text_idx": "#000637", "text": "Tio hav'as tradici'o'n. En ni'a magazin'o de'komenc'e, long'e antau\u0306 la invent'o de la tiel nom'at'a \u201eamuz'o'soci'o\u201d, c\u0302iam ankau\u0306 distr'a'j element'o'j trov'is lok'o'n, c\u0302ar ni vol'is kaj vol'as prezent'i al ni'a'j leg'ant'o'j ne nur pez'a'j'n kaj sek'a'j'n tem'o'j'n de politik'o, ekonomi'o kaj kultur'o, sed ankau\u0306 ig'i ili'n rid'et'i au\u0306 rid'i en mond'o oft'e ne tre gaj'ig'a. Tamen, kompren'ebl'e, ni'a unu'a kaj precip'a cel'o est'as kaj rest'as inform'ad'i vi'n pri grav'a'j tem'o'j, instig'i kaj help'i vi'n orient'ig\u0302'i en komplik'a mond'o. Ke en tio ni sukces'as, por tio jen kaj jen ni ricev'as konfirm'o'n. Ekzempl'e j\u0302us ital'a leg'ant'o, kiu skrib'is, ke de \u201emult'eg'a'j jar'o'j\u201d li abon'as, flat'is ni'n per lau\u0306d'o, ke ni'a revu'o \u201ec\u0302iam don'is/-as al mi tre vast'a'j'n instru'o'j'n, stimul'a'j'n instig'o'j'n kaj g\u0302u'o'n kaj g\u0302oj'o'n\u201d. Tio'n far'i ni klopod'as, kompren'ebl'e, ankau\u0306 en 2003."}, {"text_idx": "#000638", "text": "Nask'it'a en 1940 en la tiam'a Jugoslavio, kiel kvar'jar'ul'o kun mi'a (german'a) famili'o mi rifug\u0302'is, pro la milit'o, al Germanio. Sekv'is la kutim'a \u201ekarier'o\u201d, kun universitat'a diplom'o de katolik'a teologi'o kaj profesi'o de j\u0302urnal'ist'o. G\u0302i'n mi praktik'is en plur'a'j posten'o'j, fin'e kiel politik'a redaktor'o de j\u0302urnal'o en Augsburg, kie (kun inter'romp'et'o) mi viv'as de pli ol 30 jar'o'j. De iom pli ol unu jar'o mi est'as pensi'ul'o, dedic\u0302'ant'a lau\u0306'ebl'e plej mult'a'n temp'o'n al la famili'o kun du fil'in'o'j kaj kvin ge'nep'o'j (inter ili g\u0302emel'in'o'j)."}, {"text_idx": "#000640", "text": "En Esperant'uj'o mi aktiv'is precip'e j\u0302urnal'ist'e, fin'e \u2013 en 1980 \u2013 kun Torben Kehlet mi fond'is c\u0302i tiu'n revu'o'n, kiu est'as unik'a lau\u0306 plur'a'j, precip'e j\u0302urnal'ism'a'j, kriteri'o'j. Tio'n real'ig'i ebl'is, kompren'ebl'e, nur per fervor'a help'ad'o de mult'a'j, mult'a'j ali'a'j (kiu'j part'e prezent'is si'n en c\u0302i tiu rubrik'o). Inter la libr'o'j, kiu'j'n mi verk'is au\u0306 editor'is, la du plej grav'a'j est'as Man'libr'o pri J\u0302urnal'ism'o kaj Dek'lingv'a Man'libr'o pri Politik'o. Last'a'temp'e mi krom'e aktiv'as en la Akademi'o de Esperant'o, gvid'ant'e ties konsult'a'n komision'o'n. Mi'a fort'a esper'o est'as, ke kaj vi kaj mi kaj MONATO viv'os bon'fart'e g\u0302is 2005, kaj ni kun'e pov'os fest'i la 25-jar'a'n jubile'o'n de ni'a unik'a magazin'o!"}, {"text_idx": "#000641", "text": "Mi est'as lingv'ist'o kaj metod'olog'o, kaj dau\u0306r'e hav'as posten'o'n en hungar'a universitat'rang'a katedr'o de aplik'at'a lingv'ist'ik'o, kie inter ali'a'j ankau\u0306 inter'lingv'ist'ik'o est'as la baz'a stud'objekt'o por est'ont'a'j lingv'ist'o'j. En mi'a doktor'a disertaci'o mi analiz'is la propedeu\u0306tik'a'n valor'o'n de Esperant'o. Krom don'i teori'a'j'n lekci'o'j'n, mi ankau\u0306 trejn'as lingv'o'instru'ist'o'j'n pri metod'ologi'o, kies spert'o'j'n mi aktiv'e uz'as en la pli'bon'ig'o de Esperant'o-instru'ad'o. Mi gvid'is mult'a'j'n Esperant'o-kurs'o'j'n kaj metod'ik'a'j'n seminari'o'j'n dis'e en la mond'o (antau\u0306'e kiel Katalin Smide\u0301liusz), kaj nun'temp'e mi okup'ig\u0302'as pri la redakt'ad'o de la por'instru'ist'a ttt-ej'o , kaj est'as la vic'redaktor'o de Inter'naci'a Pedagogi'a Revu'o (IPR). Mi est'as kun'labor'ant'o de MONATO de c\u0302irkau\u0306 jar'dek'o, kaj la prov'leg'ad'o help'as mi'n regul'e perfekt'ig\u0302'i en la lingv'o'uz'o."}, {"text_idx": "#000642", "text": "Pro grand'a'j s\u0302ang\u0302'o'j en mi'a person'a viv'o, en la du'a du'on'o de 2001 mi ek'log\u0302'is en Nederlando kaj preskau\u0306 tut'a'n temp'o'n mi dedic\u0302'as al mi'a plej nov'a, por'etern'a hobi'o: eduk'o de ni'a fil'et'o Mart'in, kies am'plen'a kaj kvin'lingv'a babela viv'o s\u0302ajn'as al mi ver'a eksperiment'o (interes'a ankau\u0306 lingv'ist'ik'e)."}, {"text_idx": "#000643", "text": "Fin'e de 2002 C\u0302ini'o unu'a'foj'e publik'ig'is rezult'o'j'n de esplor'ad'o rilat'e mem'mort'ig'o'n. Raport'it'e est'as, ke c\u0302iu'jar'e mort'ig'as si'n en C\u0302ini'o 287 000 hom'o'j: mem'mort'ig'o ig\u0302'is unu el la kvin grand'a'j mort'o'kau\u0306z'o'j (kun'e kun apopleksi'o, bronk'it'o, hepat'a kancer'o kaj pulm'it'o)."}, {"text_idx": "#000644", "text": "La esplor'ad'o montr'as, ke c\u0302iu'jar'e mort'ig'as si'n en C\u0302ini'o po 23 hom'o'j el 100 000 log\u0302'ant'o'j. La relativ'e alt'a cifer'o \u2013 kompar'e kun mult'a'j ali'a'j land'o'j \u2013 prezent'as apart'a'j'n karakteriz'aj\u0302'o'j'n: mort'o en la kamp'ar'o est'as la tri'obl'o de tiu en la urb'o'j, kaj 90 % de la mort'int'o'j est'as mal'ric\u0302'a'j kamp'ar'an'o'j \u2013 efektiv'e oft'e kamp'ar'an'in'o'j. C\u0302ini'o est'as la unu'sol'a land'o en la mond'o, kie vir'in'a'j mem'mort'ig'o'j super'as vir'a'j'n (je 25 %)."}, {"text_idx": "#000645", "text": "Special'ist'o c\u0302e la Esplor'a Centr'o pri Mens'a Kriz'o en Pekino, Li Xianjun, atent'ig'is, ke krom la mem'mort'ig'int'o'j ekzist'as ankau\u0306 du milion'o'j da hom'o'j, kiu'j c\u0302iu'jar'e sen'sukces'e prov'as si'n mort'ig'i. La special'ist'o memor'ig'is al la reg'ist'ar'o, ke unu mem'mort'ig'o est'ig'as psikologi'a'n influ'o'n al krom'a'j kvin hom'o'j."}, {"text_idx": "#000646", "text": "Nur 7 % de la mem'mort'ig'int'o'j vizit'is kurac'ist'o'n au\u0306 special'ist'o'n antau\u0306 la mort'o por diskut'i si'a'n mens'a'n stat'o'n. Kau\u0306z'as part'e tio'n la fakt'o, ke en C\u0302ini'o mank'as psikolog'o'j: tiu'j, kiu'j ja ekzist'as, koncentr'ig\u0302'as en grand'a'j urb'o'j."}, {"text_idx": "#000647", "text": "Rezult'e la reg'ist'ar'o fond'is apart'a'n instanc'o'n por esplor'i kaj eventual'e solv'i la mem'mort'ig'a'n problem'o'n. Tio signif'as, ke en la plej log\u0302'at'a land'o de la mond'o unu'a'foj'e ek'est'os tut'land'a organiz'aj\u0302'o por ident'ig'i kaj lau\u0306'ebl'e help'i mem'mort'ig'ont'o'j'n."}, {"text_idx": "#000648", "text": "Lau\u0306 esplor'o en Litovio montr'ig\u0302'is, ke c\u0302. 40 % de la log\u0302'ant'ar'o sci'as almenau\u0306 unu lingv'o'n krom la ge'patr'a; c\u0302. 25 % sci'as du kaj c\u0302. 6 % tri au\u0306 pli. El preskau\u0306 tri'milion'a log\u0302'ant'ar'o sci'as c\u0302. 900 000 hom'o'j nur la ge'patr'a'n lingv'o'n, dum c\u0302. 350 000 ne'litov'o'j \u2013 precip'e pol'o'j, rus'o'j kaj belorus'o'j \u2013 sci'as la litov'an."}, {"text_idx": "#000649", "text": "La rus'a'n sci'as 60 % de la litovoj, la angl'a'n c\u0302. 17 %, la pol'a'n c\u0302. 9 %, la german'a'n c\u0302. 8 % kaj la franc'a'n c\u0302. 2 %. La jun'ul'ar'o pli bon'e reg'as angl'a'n kaj german'a'n lingv'o'j'n: c\u0302iu du'a 15-19 jar'ag\u0302'a jun'ul'o parol'as la angl'a'n kaj c\u0302iu kvin'a la german'a'n."}, {"text_idx": "#000650", "text": "Kompar'e kun ali'a'j balt'a'j land'o'j, Latvi'o kaj Estoni'o, la rus'a lingv'o est'as plej vast'e parol'ebl'a en Litovio (en Latvi'o c\u0302. 44 % kaj en Estoni'o c\u0302. 42 % de la log\u0302'ant'ar'o g\u0302i'n sci'as). Ali'flank'e la angl'a kaj la german'a est'as plej vast'e kon'at'a'j en Estoni'o."}, {"text_idx": "#000651", "text": "Ukrainaj kant'o'j kaj peterburgaj grotesk'o'j"}, {"text_idx": "#000652", "text": "Mez'e de la 20a jar'cent'o en ukrainaj lern'ej'o'j al oni est'is instru'at'a'j, ke Nikol'a'j Vasiljevic\u0302 Gogol, au\u0306tor'o de la mond'fam'a'j Mal'viv'a'j anim'o'j, Revizor'o kaj mult'a'j ali'a'j, est'as klasik'ul'o de la ukraina literatur'o. Sed jen evident'ig\u0302'is, ke nun en Ukrainio la verk'o'j'n de Gogol oni lern'as kiel verk'o'j'n de rus'a verk'ist'o, rus'a klasik'ul'o. Do, al kiu popol'o aparten'as la verk'ist'o?"}, {"text_idx": "#000653", "text": "Gogol nask'ig\u0302'is en Ukrainio la 1an de april'o 1809. Li origin'is el bunt'a famili'o: inter li'a'j pra'ul'o'j est'is kaj pastr'o'j, kaj milit'ist'o'j, kaj car'a'j ofic'ist'o'j. Ne est'as mir'ind'e, ke en li'a'j vejn'o'j flu'is ankau\u0306 pol'a sang'o (ne'mult'a'j sci'as, ke oficial'e li hav'is du'obl'a'n famili'nom'o'n, kaj en privat'a'j leter'o'j al la patr'in'o li c\u0302iam sub'skrib'is jen'e: Nikol'a'j Gogol-Janovskij). Pro tio do neniel ebl'as nom'i la karakter'o'n de Gogol, ekz., pur'e rus'a au\u0306 ukraina, c\u0302ar li pren'is po iom el c\u0302iu'j \u201esi'a'j\u201d naci'o'j. Li'a patr'o, et'bien'ul'o, amator'e okup'ig\u0302'is pri dram'verk'ad'o kaj reg\u0302isor'ad'o, sed tio ne mult'e influ'is la verk'ad'o'n de Gogol, c\u0302ar li'a patr'o mort'is, kiam la ont'a verk'ist'o hav'is nur 16 jar'o'j'n."}, {"text_idx": "#000654", "text": "En 1828, fin'int'e gimnazi'a'n lern'ad'o'n, Gogol for'vetur'is en Peterburgon, kaj de tiam li'a viv'o est'is rekt'e lig'it'a kun Rusio. Kvankam li mult'a'j'n jar'o'j'n pas'ig'is en Eu\u0306rop'o (Svis'land'o, Franci'o, Italio kaj ec\u0302 Jerusalemo), en si'a'j verk'o'j li prezent'is la ukrain'an viv'o'n. Est'as el'star'a'j verk'o'cikl'o'j La vesper'o'j en la vilag\u0302'o apud Dikanjka, Mirgorod1. Tie li pri'skrib'is la bel'a'n natur'o'n de Ukrainio, ties etos'o'n, popol'o'n, kant'o'j'n kaj kutim'o'j'n. Sed de la ali'a flank'o, li tre mult'e verk'is pri Rusio, kaj apart'e pri g\u0302i'a nord'a c\u0302ef'urb'o. G\u0302ust'e Gogol est'is la unu'a, kiu prezent'is Peterburgon la fantast'a, mal'real'a, frenez'ig'a, grotesk'a urb'o, urb'o, kie pov'as okaz'i la plej ne'kred'ebl'a'j kaj foj'e tragik'a'j event'o'j (La palt'o, La naz'o, La portret'o)."}, {"text_idx": "#000655", "text": "Dum preskau\u0306 15 jar'o'j li labor'is pri Mal'viv'a'j anim'o'j, li'a plej grav'a verk'o, en kiu est'is majstr'e unu'ig'it'a'j li'a imag'o pri la (tiam'a) nun'o de Rusio, kaj li'a'j konsider'o'j pri la ukraina kultur'o. La du'a'n volum'o'n de Mal'viv'a'j anim'o'j Gogol brul'ig'is la 11an de februar'o 1852, 21 tag'o'j'n antau\u0306 la mort'o."}, {"text_idx": "#000656", "text": "Do, sen'dub'e, Gogol reprezent'as kaj la rus'a'n, kaj la ukrain'an literatur'o'j'n. Li'a geni'o sufic\u0302'is por en ambau\u0306 okaz'o'j far'ig\u0302'i ver'e el'star'a kaj ne'imit'ebl'a. Tio pli'a'n foj'o'n pruv'as, ke la du naci'o'j hav'as tre mult'a'j'n komun'a'j'n trajt'o'j'n, inter kiu'j literatur'o est'as tre (kaj ebl'e la plej) grav'a."}, {"text_idx": "#000658", "text": "Amuz'e, ke tiu c\u0302i esprim'o pri mis'a mond'o en la pli'mult'o de la lingv'o'j don'as ide'o'n de bel'ec-reg\u0302'in'o, angl'e miss. Ver'dir'e la bel'ec-reg\u0302'in'o'j, sen'de'pend'e de ili'a'j vol'o'j, en'ir'as la ag'o'j'n de ni'a mis'a mond'o. Kiu pov'us diven'i, ke post preskau\u0306 1500 jar'o'j, la profet'o Mahometo mem, la fond'int'o de islam'o, ne rajt'us elekt'i si'a'j'n mult'a'j'n edz'in'o'j'n el bel'ec-reg\u0302'in'o'j el la tut'a mond'o, kompren'ebl'e vest'it'a'j per kvazau\u0306 uniform'o en stil'o de Evo, au\u0306 \u2013 kiu sci'as \u2013 de Kleopatr'o au\u0306 ventr'o'danc'ist'in'o?"}, {"text_idx": "#000659", "text": "La povr'a j\u0302urnal'ist'in'o Isioma Daniel naiv'e publik'ig'is la tre traf'a'n ide'o'n, ke Mahometo est'us pov'int'a organiz'i tia'n renkont'o'n, jes, por facil'e elekt'i si'a'j'n edz'in'o'j'n. C\u0302u io kondamn'ind'a en c\u0302i tiu simpl'a logik'a sugest'o? En la mis'a mond'o de islam'o jes; lau\u0306 ties s\u0302ari'o, tem'as pri profan'ad'o al profet'o, do ag'o pun'ind'a kaj pun'at'a per mort'o. Simpl'e, c\u0302u ne, kaj oni dir'as, ke Nig\u0302erio est'as civiliz'it'a land'o, ec\u0302 se cent'o'j, mil'o'j da mort'o'j pro religi'a'j motiv'o'j, konflikt'o'j inter krist'an'o'j kaj islam'an'o'j est'as normal'a okaz'aj\u0302'o tut'e kongru'a al la ideologi'o de bi'n Lad'e'n. La krist'an'o'j kaj ties bel'ul'in'o'j est'as port'ant'o'j de la for'ig'end'a demon'o."}, {"text_idx": "#000660", "text": "Est'as bedau\u0306r'ind'e konstat'ebl'e, ke la islam'a'j demon'o'j ne nur kun si'a specif'a teror'ism'o sed per si'a'j viv'sistem'o'j, tradici'o'j, mal'toler'em'o invad'as la tut'a'n mond'o'n. En l'Express n-ro 2681, enket'o montr'as la islam'a'n mal'trankvil'ig'a'n influ'o'n en Franci'o ne nur en la kutim'o'j, religi'o, sed en la tut'a ekonomi'o. Jam viv'as tie kvin milion'o'j da islam'an'o'j, kiu'j posed'as oficial'e 1600 luks'a'j'n moske'o'j'n, kaj islam'o far'ig\u0302'is la du'a influ'a religi'o en la land'o. La laik'ec'o est'as en'tut'e minac'at'a, forges'it'a kaj kondamn'it'a de obskur'ant'ism'o."}, {"text_idx": "#000661", "text": "La plej fam'a viv'ant'a maneken'o de ni'a mis'a mond'o dum'e est'as Gisele Bu\u0308ndchen (prononc'u lau\u0306 vi'a kapabl'o, ebl'e \u201ebindh\u0302en\u201d). S\u0302i est'as felic\u0302'a produkt'o de g\u0302erman'a g\u0302erm'o el Germanio, kiu el'volv'ig\u0302'is en sub'tropik'a grund'o de Brazilo. Tiu fakt'o sen'de'pend'e de di'a vol'o trans'don'is al s\u0302i la sur'real'ism'a'j'n dimensi'o'j'n, pri kiu'j ni'a'j in'o'j rev'as sed kiu'j'n bon's\u0302anc'e ili ne ating'as, c\u0302ar tio fug\u0302'as el normal'a estetik'o. La preskau\u0306 sen'karn'a skelet'o de Gisele kun apart'e bon'e lok'it'a'j tuber'o'j hav'as la sekv'a'j'n karakteriz'o'j'n: alt'ec'o 1,79 m, pez'o 51 kg, brust'o 89 cm, tali'o 57 cm, koks'o'j 89 cm. Kiel fabrik'ant'o de por'vitrin'a'j maneken'o'j mi sci'as, ke tiu'j c\u0302i mezur'o'j jam est'is don'it'a'j de la fam'a mod'firma'o Christian Dior en 1947, kiam g\u0302i kiel spec'o'n de revoluci'o prezent'is la New Look (nov'a'n aspekt'o'n) por la mod'o."}, {"text_idx": "#000663", "text": "S\u0302i est'as tiom fam'a, ke s\u0302i ne lev'ig\u0302'as el la lit'o por mal'pli ol 10 000 uson'a'j dolar'o'j ... oni ne inform'as kiom s\u0302i postul'as por kus\u0302'ig\u0302'i en tiu sam'a lit'o. Sed kiel profesi'ul'in'o pri defil'ad'o por mod'a'j produkt'o'j s\u0302i tut'e ne hav'as prefer'o'j'n, tiel, kiam firma'o pri pelt'o'j kun la mark'o Black-glama invit'is s\u0302i'n por prezent'i fel'a'j'n vest'aj\u0302'o'j'n, s\u0302i tut'e ne pens'is pri ne'konven'ec'o de c\u0302i tiu labor'o."}, {"text_idx": "#000665", "text": "Luiz Ina\u0301cio da Silva, nom'at'a Lul'a, ankau\u0306 est'as spec'o de produkt'o el la brazila ekvator'a g\u0302angal'o, sen fel'o sed barb'o'plen'a kun orel'o'j de putor'o. S\u0302aman'a pulc\u0302inel'o, puf'a, manipul'it'a marionet'o, ne posed'ant'a la ideal'a'j'n mezur'o'j'n de maneken'o, li, sen ia estetik'o, est'as en la mond'o la du'a sindikat'a agit'ist'o, kiu \u201edemokrat'e\u201d elekt'ig\u0302'is kiel prezident'o de respublik'o ..."}, {"text_idx": "#000666", "text": "Nu, bon'e, se profesor'o'j, doktor'o'j, soci'olog'o'j kaj ali'a'j eminent'ul'o'j g\u0302is nun ne kapabl'is honest'e administr'i la s\u0302tat'o'n de Brazilo, kiu sci'as, c\u0302u simpl'a torn'ist'o kun primar'a kler'ec'o tio'n ne far'os pli kompetent'e. Fakt'e kiel labor'ist'o li ne est'is tre lert'a, c\u0302ar li iam tranc\u0302'is al si fingr'o'n sub prem'o-mas\u0302in'o. Oni ne au\u0306d'is dir'i, ke li au\u0306todidakt'e akir'is mult'a'j'n kon'o'j'n krom tiu'j de profesi'a agit'ist'o en politik'o, li tamen lern'is retor'ik'o'n, sed nur en portugal'a lingv'o, kaj operaci'o c\u0302e li'a lang'o ne sukces'is plen'e for'ig'i la mal'agrabl'a'n lisp'ad'o'n de li'a el'parol'ad'o. Kiel referenc'o'n, ni tamen pov'as al'don'i, ke li hav'as s\u0302tat'estr'a'j'n amik'o'j'n, t.e. la du kon'at'a'j'n latin-amerik'a'j'n diktator'o'j'n, nom'e Fidel Castro [kastr'o] el Kubo kaj Hug'o Cha\u0301vez [c\u0302aves] el Venezuelo."}, {"text_idx": "#000667", "text": "Li'a intenc'o prem'i la popol'o'n sub la jug'o de fort'a s\u0302tat'o jam est'is klar'e anonc'it'a per pli da impost'o'j kaj strikt'a kontrol'o super la civit'an'o'j. Dum'e li ankorau\u0306 kis'as kaj flat'as si'a'j'n voc\u0302'don'int'o'j'n. Li'a unu'a far'ot'aj\u0302'o ek'de januar'o 2003, lau\u0306 li'a propr'a program'o, est'os elimin'i mal'sat'o'n en Brazilo ... lau\u0306 metod'o de s\u0302tat'a almoz'o, c\u0302ar la ver'a'n solidar'o'n de soci'a administr'ad'o li evident'e ne kon'as, des pli ke li jam deklar'is si'a'n pret'ec'o'n obe'i la ordon'o'j'n de Inter'naci'a Mon'a Fondus'o kaj ali'a'j."}, {"text_idx": "#000668", "text": "Unu foj'o'n pli'a'n oni konstat'as, ke en ni'a mis'a mond'o la popol'o hav'as la reg'ant'o'n kiu'n g\u0302i merit'as."}, {"text_idx": "#000669", "text": "Rakont'o pri aktual'a problem'o lau\u0306 iom ali'a vid'punkt'o de Thierry Sal'om'o'n"}, {"text_idx": "#000670", "text": "\u201eSen'senc'aj\u0302'o'j! Est'u serioz'a! Kial vi sub'ten'as tiu'n ide'o'n de neu\u0306tral'a inter'etn'a lingv'o? La lingv'o'bar'o'j jam de'long'e fal'is. C\u0302iu'j jam parol'as la nov'a'n inter'naci'a'n lingv'o'n de komerc'o kaj kultur'o!\u201d"}, {"text_idx": "#000671", "text": "Kiam Teodor'o el'ir'is el la konstru'aj\u0302'o en la centr'o de Budapes\u0302to, kie li j\u0302us hav'is pri'dung'a'n inter'parol'o'n, tiu'j vort'o'j de la intervju'ant'o ankorau\u0306 son'is en li'a kap'o. Ebl'e li ne dev'int'us menci'i si'a'n interes'o'n pri tiu konvenci'a neu\u0306tral'a inter'etn'a lingv'o. \u201eFi'art'e'far'it'ac\u0302'aj\u0302'o, kiu sen'kultur'ig'us la hom'ar'o'n!\u201d lau\u0306 la vort'o'j de la vic'direktor'o de la firma'o. Teodor'o sci'is, ke pro tio li perd'is c\u0302iu'j'n s\u0302anc'o'j'n akir'i la posten'o'n."}, {"text_idx": "#000672", "text": "Li ac\u0302et'is la gazet'o'n Di'e Finanzielle Zeit kaj ir'is tag'mang\u0302'i en iu'n Bratwurst-ej'o'n. C\u0302iu'j grand'a'j urb'o'j nun simil'as. Dum si'a'j vojag\u0302'o'j Teodor'o rimark'is, ke c\u0302ie lum'as la sam'a'j emblem'o'j de la sam'a'j tut'mond'a'j kompani'o'j. En Angl'o'land'o, Franc'land'o au\u0306 Hungar'land'o ne plu est'as pubs, bistrots au\u0306 kocsma nur tut'mond'e Kneipe. Li prov'is imag'i kiel pov'is aspekt'i London, Lyon au\u0306 Budapest antau\u0306 la milit'o. Mal'facil'e."}, {"text_idx": "#000673", "text": "Jes, fakt'e s\u0302ajn'as, ke c\u0302io c\u0302i komenc'ig\u0302'is post la du'a mond'milit'o. La Himmler-plan'o financ'is la re'konstru'o'n de la detru'it'a'j land'o'j. En g\u0302i est'is mult'e da propagand'o. Por unu kilo'gram'o da farun'o, tri kilo'gram'o'j da propagand'o. Por unu skatol'o da sap'o, iom da cerb'o'lav'il'o. Jam la pac'o'kontrakt'o est'is verk'it'a en tiu nov'a mond'o'lingv'o. La german'a far'ig\u0302'is lingv'o de diplomati'o kaj komerc'o."}, {"text_idx": "#000674", "text": "Teodor'o ne plu pov'is leg'i, la muzik'o iom lau\u0306t'is en la ej'o. Ver'dir'e la tekst'o de la kant'et'o ne for's\u0302tel'is tro da cerb'a labor'o. Est'is io kiel \u201eIch liebe dich, mein Schatz\u201d. Teodor'o ek'sopir'is pri kant'o'j kun ver'a tekst'o kaj kun mesag\u0302'o. En radi'o'el'send'o'j au\u0306d'ebl'as mal'mult'a'j ne-german'lingv'a'j kant'o'j. Ec\u0302 pli kaj pli da ne'german'a'j grup'o'j kant'as en la mod'a lingv'o. Unu'e dum kant'o'konkurs'o \u201eEurovision\u201d skandinav'o'j far'is tio'n. C\u0302ar ili'a lingv'o aparten'as al la sam'a lingv'o'famili'o, por ili est'is facil'e. Nun'temp'e en tiu konkurs'o, land'o'j kies reprezent'ant'o'j ne kant'as german'lingv'e hav'as grand'eg'a'n mal'avantag\u0302'o'n. La angl'o'j, kiu'j hav'is mal'bon'a'j'n rezult'o'j'n dum la last'a'j part'o'pren'o'j, kaj kiu'j nun konsider'as si'a'n lingv'o'n mal'tau\u0306g'a por modern'a kant'ad'o, decid'is ke est'ont'e ili'a grup'o kant'os german'e."}, {"text_idx": "#000675", "text": "En disk'o'vend'ad'o, dum ali'land'a'j pov'as vend'i nur en lok'a merkat'o, german'a'j muzik'grup'o'j pov'as vend'i al la tut'a mond'o. Ceter'e, c\u0302ar ne c\u0302iu'j kompren'as la tekst'o'j'n, ili ne bezon'as mult'e atent'i pri la vort'o'j. Sed si'a'n pli grand'a'n en'spez'o'n ili pov'as invest'i en pli bon'kvalit'a'n son'o'n."}, {"text_idx": "#000676", "text": "Tiu etn'a lingv'o uz'at'a kiel inter'etn'a lingv'o jam tiom invad'is la ali'a'j'n lingv'o'j'n, ke kelk'a'j (mal'mult'a'j) parol'as pri \u201eengleusch\u201d. Miks'o'lingv'o, kiu'n oni parol'as en Angl'uj'o, angl'a lingv'o miks'it'a kun mult'a'j german'a'j vort'o'j kaj esprim'o'j. Sam'e en Franc'uj'o ek'est'is \u201efrallemand\u201d. Tie, du'dek jar'o'j'n post la milit'o, iu sinjor'o Etiemble skrib'is libr'o'n \u201eC\u0302u vi parol'as frermane?\u201d. Kiu dum iom da temp'o hav'is efik'et'o'n kaj for'pus\u0302'is kelk'a'j'n german'ism'o'j'n, sed post'e por unu for'pus\u0302'it'a dek nov'a'j ven'is. Ne est'as mod'e rezist'i al tiu fenomen'o. Prov'u dir'i franc'lingv'e \u201ebonn'e fi'n de semaine!\u201d, oni tuj korekt'os vi'n: \u201ebonn'e Wochenende!\u201d. Kvazau\u0306 ambau\u0306 ne signif'us \u201esemajn'fin'o\u201d!"}, {"text_idx": "#000677", "text": "Dum li promen'is, Teodor'o preter'ir'is kin'ej'o'n. Lau\u0306 la afis\u0302'o'j klar'e vid'ebl'is, ke sep film'o'j el dek est'as german'a'j. En kelk'a'j land'o'j oni ec\u0302 ne plu dubl'as ili'n, sed simpl'e uz'as sub'titol'o'j'n. C\u0302u por s\u0302par'i mon'o'n au\u0306 por ke la orel'o'j de la indig\u0302en'o'j kutim'ig\u0302'u al la lingv'o de la koloni'ig'ant'o?"}, {"text_idx": "#000678", "text": "Ven'int'e hejm'e'n, Teodor'o en's\u0302alt'is la televid'il'o'n. La plej grand'a'j kanal'o'j kun tut'mond'a vid'ebl'ec'o est'as la german'a'j. Grand'a'n influ'o'n hav'as la universal'a german'a nov'aj\u0302'kanal'o, kies fond'int'o'j est'as la sekv'ul'o'j de Goebbels. La ali'land'a'j kanal'o'j montr'as mult'a'j'n german'a'j'n produkt'aj\u0302'o'j'n kaj uz'as mult'a'j'n german'a'j'n esprim'o'j'n. C\u0302ef'e la angl'a'j televid'kanal'o'j. Ekzempl'e la nov'aj\u0302'o'j ne plu nom'ig\u0302'as news sed BBC Nachrichten. Angl'o'land'o ec\u0302 kre'is german'lingv'a'n kanal'o'n La angl'a ond'o. Teodor'o kanal'um'is. Sed c\u0302ie nur propagand'o por stult'ig'i la koloni'ig'it'o'j'n."}, {"text_idx": "#000679", "text": "Li el's\u0302alt'is la televid'il'o'n kaj sid'ig\u0302'is antau\u0306 la komput'il'o. Ankau\u0306 tiu'kamp'e la german'a reg'as. G\u0302i est'as la lingv'o de komput'ik'o, kiel si'a'temp'e la latin'a est'is la lingv'o de la katolik'a eklezi'o. En German'land'o nask'ig\u0302'is kaj ek'flor'is komput'ad'o kaj la unu'a'j kalkul'il'eg'o'j. Pro tio ili en'hav'as la kod'o'n por skrib'i c\u0302iu'j'n liter'o'j'n de la german'a alfabet'o, sed ne liter'o'j'n kun super'sign'o'j de ali'a'j lingv'o'j. En la fak'o de Teodor'o svarm'as german'a'j vort'o'j. En c\u0302iu'j land'o'j oni uz'as la qwertz-klav'ar'o'n. Furor'as program'o'j kiel Fenster kaj Kraftpunkt."}, {"text_idx": "#000680", "text": "Sed c\u0302ef'e en komerc'o vid'ebl'as super'reg'o de la mond'o'lingv'o. Pro mod'a kaj prestig\u0302'a fenomen'o reklam'o'j, nom'o'j de vend'ej'o'j au\u0306 de firma'o'j, kiu'j en'hav'as german'a'j'n vort'o'j'n, ebl'ig'as pli bon'a'j'n vend'o'j'n. En tiu epok'o de tut'mond'ig\u0302'o (au\u0306 tut'german'ig\u0302'o), la german'a lingv'o far'ig\u0302'as pli kaj pli la labor'lingv'o de kompani'o'j sen'de'pend'e de geografi'a situ'o. Firma'o'j en Uson'o, Angl'o'land'o au\u0306 Franc'land'o uz'as la german'a'n lingv'o'n dum kun'sid'o'j, ec\u0302 kiam c\u0302iu'j part'o'pren'ant'o'j est'as uson'an'o'j, angl'o'j au\u0306 franc'o'j. Intern'a'j dokument'o'j kaj regul'ar'o'j ekzist'as nur en tiu lingv'o."}, {"text_idx": "#000681", "text": "Tio kau\u0306z'as intern'a'n dilem'o'n al Teodor'o, c\u0302ar kvankam li tre s\u0302at'as la german'a'n lingv'o'n, li ne sub'ten'as, ke naci'a lingv'o far'ig\u0302'u mond'o'lingv'o, detru'ant'a la ali'a'j'n lingv'o'j'n kaj kultur'o'j'n."}, {"text_idx": "#000682", "text": "La komerc'a reg'o de german'a'j s\u0302tat'o kaj lingv'o dau\u0306r'e fort'ig\u0302'as pro \u201ediabl'a cirkl'o\u201d. German'land'o est'as fort'a, c\u0302ar g\u0302i venk'is en la milit'o. Tiu ekonomi'a fort'ec'o alt'ig'is la uz'o'n de la german'a kiel inter'naci'a lingv'o. Kaj tiu grand'skal'a uz'o de la lingv'o don'as ekonomi'a'n avantag\u0302'o'n al la german'a s\u0302tat'o. Ne'german'lingv'a'j student'o'j dev'as dedic\u0302'i c\u0302iu'semajn'e mult'e da temp'o por lern'i tiu'n \u201euniversal'a'n\u201d lingv'o'n (dum minimum'e kvin jar'o'j). Temp'o, dum kiu german'o'j pov'as pli bon'e stud'i si'a'n fak'o'n. Tiel c\u0302ef'e en scienc'o'j c\u0302iu'semajn'e tiu'j last'a'j kresk'ig'as si'a'n antau\u0306'ec'o'n kompar'e al la unu'a'j."}, {"text_idx": "#000683", "text": "Krom'e la german'o'j g\u0302u'as la avantag\u0302'eg'o'n pov'i publik'ig'i kaj dum konferenc'o'j preleg'i en la propr'a lingv'o. Ili'a'j publik'aj\u0302'o'j pro tio est'as pli bon'a'j kaj bezon'as mal'pli da fort'o'strec\u0302'o. Ili'a'j preleg'o'j est'as pli konvink'a'j. Ne'german'o'j, ec\u0302 tiu'j kiu'j tre bon'e reg'as la lingv'o'n, ne pov'os publik'ig'i i'o'n ajn sen re'leg'ig'i g\u0302i'n al ge'patr'a'lingv'a german'o. Stud'o'j montr'is, ke dum inter'naci'a'j kun'sid'o'j la de'nask'a'j german'parol'ant'o'j okup'as 80 % el la parol'temp'o. Ec\u0302 post long'a lingv'o'lern'ad'o ne'german'o'j mal'pli bon'e parol'as ol simpl'a german'a sen'hejm'ul'o. Dum debat'o'j la german'o'j pov'as dir'i c\u0302io'n kio'n ili vol'as, sed la ali'a'j pov'as dir'i nur tio'n, kio'n ili kapabl'as dir'i german'e."}, {"text_idx": "#000684", "text": "Nun, pens'is Teodor'o, mez'bon'a fak'ul'o, kiu bon'e reg'as la german'a'n lingv'o'n, pli valor'as ol bon'eg'a fak'ul'o, kiu nur mez'bon'e kapabl'as esprim'i si'n en tiu lingv'o. German'o pov'as ir'i ekster'land'e'n kaj gajn'i mon'o'n per lingv'o'instru'ad'o. Ec\u0302 sen majstr'i iu'n ajn fak'o'n li pov'as facil'e dung'ig\u0302'i. Li tre util'os por korekt'i tekst'o'j'n. Teodor'o'n tim'ig'is tiu pens'o, ke la hom'ar'o divid'ig\u0302'as en du tavol'o'j'n. La ge'patr'a'lingv'e parol'ant'o'j de la nov'a \u201elingua franc'a\u201d aparten'as al la supr'a tavol'o. En tiu nov'a modern'a feu\u0306d'ism'o ili est'as la nobel'o'j. La uz'o kaj instru'ad'o de ili'a lingv'o est'as grand'eg'a mon'font'o por German'land'o kaj mon'a kaj temp'a el'spez'o por la ali'a'j. Fakt'e ia'spec'a lingv'a impost'o."}, {"text_idx": "#000685", "text": "La alt'a tavol'o de la divers'a'j land'o'j serv'as German'land'o'n kaj ties firma'o'j'n. Ili hav'as la rimed'o'j'n por bon'e lern'i la lingv'o'n. Kaj send'as si'a'j'n infan'o'j'n en du'lingv'a'j'n lern'ej'o'j'n au\u0306 ec\u0302 al German'land'o. Kelk'a'j ec\u0302 hejm'e parol'as german'e kun la id'o'j, por ke tiu'j hav'u pli bon'a'j'n ebl'o'j'n post'e en la viv'o. El ili'a kapabl'o pri'trakt'i kun la an'o'j de german'a imperi'o, ili rikolt'as grand'eg'a'n avantag\u0302'o'n. Por ili tiu situaci'o est'as bon'eg'a kaj pro tio ili silent'ig'as c\u0302iu'j'n klopod'o'j'n por pli egal'rajt'a inter'naci'a lingv'a politik'o. Ili fakt'e kun'labor'as kun la koloni'ig'ant'o kaj perfid'as la propr'a'n popol'o'n pro mon'o. Teodor'o pens'is, ke la plej tau\u0306g'a esprim'o por nom'i ili'n est'as perfid'ul'o'j de la patr'o'land'o kaj de la \u201epatr'in'a\u201d lingv'o."}, {"text_idx": "#000686", "text": "En la mal'pli alt'a'j tavol'o'j svarm'as la snob'o'j, kiu'j klopod'as imit'i la supr'a'n tavol'o'n. Oft'e tiu'j, kiu'j mal'pli bon'e parol'as la german'a'n lingv'o'n, uz'as plej mult'e da german'a'j vort'o'j kaj esprim'o'j. Tiel ili aspekt'as kultur'it'a'j kaj lau\u0306'mod'a'j. Tiu'j snob'o'j c\u0302iam nervoz'ig'as Teodor'o'n. Kiam li demand'as ili'n, kial ili ne uz'as ge'patr'a'lingv'a'n vort'o'n anstatau\u0306 mod'a german'a esprim'o, ili klar'ig'as, ke ne ili signif'as la sam'o'n, ke est'as nuanc'o, ke ne ekzist'as bon'a ge'patr'a'lingv'a vort'o por tio kaj simil'e ..."}, {"text_idx": "#000687", "text": "Se en la pas'int'a'j jar'cent'o'j ili'a'j antau\u0306'ul'o'j rezon'int'us sam'e, en plej mult'a'j lingv'o'j ne ekzist'us vort'o'j por la plej baz'a'j objekt'o'j kaj afer'o'j. Teodor'o uz'as s\u0302erc'a'n strategi'o'n kun la snob'o'j, kies el'cent'aj\u0302'o da german'a'j vort'o'j en unu fraz'o tro alt'as. Li simpl'e dau\u0306r'ig'as la konversaci'o'n german'lingv'e. Est'as c\u0302iam tre amuz'e, kiam la snob'o'j dev'as pardon'pet'i kaj konfes'i, ke ili ne bon'e reg'as la german'a'n lingv'o'n."}, {"text_idx": "#000688", "text": "C\u0302io kio rilat'as al la german'a kultur'o est'as konsider'at'a mod'a kaj prestig\u0302'a, kio rilat'as al ali'a'j kultur'o'j est'as konsider'at'a post'rest'int'a, mal'nobl'a. En la venk'int'a land'o reg'as propagand'o kaj mit'o'j. Mult'a'j vol'as en'migr'i al la centr'o de la mond'o. Unu post la ali'a'j, la plej bon'a'j scienc'ist'o'j for'las'as la propr'a'n land'o'n por labor'i en (kaj por) German'land'o."}, {"text_idx": "#000689", "text": "En fond'a dokument'o de Eu\u0306rop'a Imperi'o lingv'o'egal'ec'o est'is sub'strek'it'a kiel grav'a punkt'o. Tamen mal'pli kaj mal'pli uz'at'as la ali'a'j lingv'o'j. Por s\u0302par'i kost'o'n kaj temp'o'n. Eu\u0306rop'a'j instanc'o'j pli kaj pli oft'e dung'as ekskluziv'e ge'patr'a'lingv'a'j'n german'o'j'n. Tiel au\u0306str'o'j kaj german'land'an'o'j hav'as grand'a'n avantag\u0302'o'n. Neni'u rimark'as, ke tio kau\u0306z'os du'a'rang'ig\u0302'o'n de la ali'a'j lingv'o'j, mal'fort'ig'os ili'n kun'e kun ties kultur'o'j. Jam de kelk'a'j jar'o'j, ankau\u0306 en la gimnazi'o de Teodor'o pli kaj pli mult'a'j elekt'as la german'a'n kiel unu'a'n fremd'a'n lingv'o'n. Eg'e mal'mult'a'j lern'as ali'a'j'n lingv'o'j'n."}, {"text_idx": "#000690", "text": "Ju pli li pens'is pri tiu tem'o, des pli Teodor'o ven'is al konklud'o, ke Eu\u0306rop'a Imperi'o star'as antau\u0306 histori'a voj'kruc'ig\u0302'o. Unu'a'vid'e est'as du voj'o'j. La unu'a \u2013 uz'i plur'a'j'n labor'lingv'o'j'n \u2013 konduk'as al respekt'o de lingv'a divers'ec'o kaj egal'ec'o inter la lingv'o'j. Sed g\u0302i est'as kost'a kaj ne praktik'a voj'o. Traduk'i kaj interpret'i inter la divers'a'j lingv'o'j bezon'as mon'o'n, temp'o'n kaj energi'o'n. La ali'a voj'o ir'as al direkt'o de uz'o de la german'a lingv'o por inter'naci'a komunik'ad'o. La plej'mult'o de la s\u0302af'o'j blind'e sekv'as tiu'n \u201emod'a'n\u201d direkt'o'n ne konsci'ant'e, ke g\u0302i konduk'as al mal'fort'ig'o de la ceter'a'j lingv'o'j kaj kultur'o'j. Al tut'german'ig\u0302'o. Al mem'vol'a koloni'ig\u0302'o. Ili ne vid'as, ke sekv'ant'e tiu'n voj'o'n ili ver's\u0302ajn'e dev'os parol'i german'e kun si'a'j propr'a'j nep'o'j. Se oni rigard'us (au\u0306 vol'us rigard'i, au\u0306 pov'us rigard'i) pli bon'e, vid'ebl'us, ke kas\u0302'it'a mal'antau\u0306 arbust'o'j de antau\u0306'jug\u0302'o'j kaj mis'opini'o'j kaj nebul'o de fals'a'j argument'o'j ekzist'as tri'a voj'o."}, {"text_idx": "#000691", "text": "Mal'mult'a'j kon'as tiu'n tri'a'n voj'o'n. Por konserv'i si'a'j'n privilegi'o'j'n, kelk'a'j ec\u0302 kas\u0302'as g\u0302i'n, ne'as g\u0302i'a'n ekzist'o'n au\u0306 dir'as, ke tem'as pri h\u0302imer'a voj'o kiu'n ne ebl'as uz'i. Oni pri'rid'as g\u0302i'n. Kiel la vic'direktor'o de la hodiau\u0306 vizit'it'a firma'o. Mal'mult'a'j ribel'as kontrau\u0306 la kultur'a kaj lingv'a imperi'ism'o de la \u201ePax German'ic'a\u201d. Ebl'e c\u0302ar mal'mult'a'j konsci'as pri g\u0302i? Teodor'o'n impres'as la efik'o de la dau\u0306r'a propagand'o. Ec\u0302 hom'o'j, kiu'j tut'e ne parol'as la german'a'n, tut'e serioz'e asert'as, ke \u201ec\u0302iu'j parol'as la german'a'n lingv'o'n\u201d. Neni'u inform'as pri tio, ke pli ol 90 % de la hom'ar'o ne parol'as g\u0302i'n. Kaj tiel mem'kompren'ebl'e la german'a lingv'o est'as La lingv'o de komerc'o, komput'ad'o, aer'trafik'o, s\u0302ip'um'ad'o ktp."}, {"text_idx": "#000692", "text": "Jes, fakt'e la Internaci'a lingv'o Esperant'o ver'e s\u0302ajn'as est'i ne bezon'at'a."}, {"text_idx": "#000694", "text": "Pri lingv'o kiu ebl'ig'as sam'rang'a'n kaj pli efik'a'n inter'popol'a'n komunik'ad'o'n?"}, {"text_idx": "#000696", "text": "Pri lingv'o kies uz'o pov'us sav'i la divers'ec'o'n de la etn'a'j lingv'o'j kaj kultur'o'j?"}, {"text_idx": "#000697", "text": "Teodor'o ir'is dorm'i kaj decid'is, ke en inter'parol'o kun la sekv'a firma'o li ebl'e ne menci'os tiu'n strang'a'n \u201es\u0302at'okup'o'n\u201d. C\u0302ar \u201ec\u0302iu'j jam parol'as la german'a'n\u201d kaj \u201eg\u0302i est'as facil'a lingv'o\u201d kaj \u201ela plej bon'a por inter'naci'a komunik'ad'o\u201d."}, {"text_idx": "#000698", "text": "Vieno hav'as nov'a'n du'trak'a'n fer'voj'o'n al si'a flug'haven'o Schwechat [s\u0302veh\u0302at]. La tut'e nov'a lini'o kost'is 342 milion'o'j'n da eu\u0306r'o'j kaj la tunel'o'j long'as tri kilo'metr'o'j'n. La vetur'o dau\u0306r'as 27 minut'o'j'n, nau\u0306 minut'o'j'n mal'pli ol per iam'a unu'trak'a lini'o. La vetur'prez'o est'as tri eu\u0306r'o'j."}, {"text_idx": "#000699", "text": "Tamen ne'kred'ebl'e est'as, ke la trajn'o'j vetur'as nur lau\u0306 30-minut'a'j interval'o'j. Plan'at'a'j est'as pli rapid'a'j trajn'o'j, kiu'j vetur'os sen'halt'e kaj bezon'os nur 16 minut'o'j'n, sed la vetur'kost'o est'os ok eu\u0306r'o'j."}, {"text_idx": "#000700", "text": "La fin'halt'ej'o de la lini'o est'as ne en Schwechat sed en Wolfsthal [volfstal], apenau\u0306 kon'at'a vilag\u0302'o ses kilo'metr'o'j'n for de Bratislav'o, la c\u0302ef'urb'o de Slovaki'o. G\u0302is la du'a mond'o'milit'o ekzist'is fer'voj'o inter Vieno kaj Bratislav'o, nun'temp'e la plej proksim'a'j c\u0302ef'urb'o'j de sen'de'pend'a'j s\u0302tat'o'j en la mond'o je distanc'o de 50 km."}, {"text_idx": "#000701", "text": "Ek'de maj'o 2004 Slovaki'o \u2013 kiel nun Au\u0306strio \u2013 est'os membr'o de Eu\u0306rop'a Uni'o, sed sen bon'a fer'voj'o al Vieno."}, {"text_idx": "#000702", "text": "Sur la dors'a kovr'il'o de ali'a kolekt'o de kuir-recept'o'j Inter'naci'e kuir'i1, Stefan Maul koment'is: \u201e... ni'a c\u0302ef'kuir'ist'in'o Maria Becker-Meisberger ne evit'is la pen'o'j'n, c\u0302iam antau\u0306 aper'ig'o, mem test'i la divers'a'j'n recept'o'j'n.\u201d. Tem'is pri la recept'o'j send'it'a'j de MONATO-leg'ant'o'j dum la jar'o'j, en kiu'j aktiv'is ni'a bedau\u0306r'ind'e for'pas'int'a rubrik-redaktor'in'o pri kuir'ad'o. Mi sam'opini'as, ke ideal'e, iu ajn, kiu kompil'as au\u0306 recenz'as libr'o'n pri la kuir'art'o, dev'us sekv'i la lau\u0306d'ind'a'n princip'o'n de Maria Becker-Meisberger."}, {"text_idx": "#000703", "text": "Mi konfes'as, tamen, ke recenz'ant'e la esperant'a'n versi'o'n de la libr'o \u201eJela od ljekovitog bilja\u201d (c\u0302ar la kroat'a'n mi ne kompren'as!), mi ne imit'is tiu'n admir'ind'a'n ekzempl'o'n. G\u0302i'n mi ne far'is pro du kial'o'j: unu'e, c\u0302ar en ni'a hejm'o mi tre mal'oft'e \u2013 kaj mal'spert'e \u2013 kuir'as; du'e, c\u0302ar tia test'ad'o postul'as tiom da temp'o, ke mi dev'us rezign'i pri ali'a'j labor'o'j."}, {"text_idx": "#000704", "text": "Sed tio ne signif'as, ke mi ne prov'is la san'ig'a'n mang\u0302'aj\u0302'o'n de Zlata Nanic\u0301, la au\u0306tor'in'o de la recenz'at'a verk'o. En la jar'o 2001, tri vegetar'an'o'j el ni'a mal'grand'a grup'o da kongres'an'o'j el Irlando hav'is okaz'o'n en Zagrebo gust'um'i c\u0302e stand'o en la kongres'ej'o divers'a'j'n plad'o'j'n prepar'it'a'j'n de s-in'o Nanic\u0301 kaj menci'it'a'j'n en s\u0302i'a libr'o."}, {"text_idx": "#000705", "text": "C\u0302ar mi hav'as neniu'n fak'a'n sci'o'n pri nutr'aj\u0302'o au\u0306 san'scienc'o, mi ne kompetent'as jug\u0302'i el tiu'j vid'punkt'o'j la valor'o'n de la verk'o. Tamen, mi hav'is neniu'n motiv'o'n por dub'i tio'n, kio'n la au\u0306tor'in'o asert'as pri la en'hav'o kaj san'ig'a efik'o de la ingredienc'o'j, kiu'j'n s\u0302i uz'as. Pli'e, mi pov'as atest'i pri la pozitiv'a'j rezult'o'j de vegetar'an'a diet'o. Antau\u0306 jar'dek'o'j oni diagnoz'is, ke mi sufer'is de pernicioz'a anemi'o. Post relativ'e mal'long'a temp'o, mi'a san'o est'is sen'problem'e stabil'ig'it'a per c\u0302iu'monat'a'j injekcioj de vitamin'o B12. Jam de'long'e ni c\u0302es'is mang\u0302'i viand'o'n kaj adopt'is precip'e vegetar'a'n nutr'o'manier'o'n, kvankam ni moder'e mang\u0302'as fis\u0302'o'j'n, ov'o'j'n kaj lakt'aj\u0302'o'j'n. (Parentez'e, mi'a kurac'ist'o cert'ig'as, ke anemi-sufer'ant'o'j ja pov'as est'i vegetar'an'o'j.) Mi'a g\u0302eneral'a san'stat'o est'as bon'a, kaj sen tro'ig'o mi hodiau\u0306 iu'senc'e sent'as mi'n pli jun'ec'a ol antau\u0306 du'dek jar'o'j."}, {"text_idx": "#000706", "text": "S\u0302ajn'as al mi, kiel ne'fak'ul'o, ke la recept'o'j en c\u0302i tiu verk'et'o est'as bon'a baz'o por san'a nutr'ad'o. Kelk'a'j el la ingredienc'o'j (precip'e la japan'a'j) est'as al mi ne'kon'at'a'j. Ali'a'j'n mi gust'um'is kaj aprec'is (ekzempl'e, la bon'gust'a'n miso'o-sup'o'n kaj la japan'a'j'n alg'o'j'n) en japan'a'j kaj vegetar'a'j restoraci'o'j. Pli'e, en kresk'ant'a nombr'o da eu\u0306rop'a'j urb'eg'o'j trov'ig\u0302'as magazen'o'j, kie oni pov'as ac\u0302et'i japan'a'j'n, c\u0302in'a'j'n kaj ali'a'j'n azi'a'j'n ingredienc'o'j'n."}, {"text_idx": "#000708", "text": "Malgrau\u0306 mi'a mank'o de spert'o pri kuir'ad'o, est'as mal'mult'o en la libr'o, kiu'n mi ne kompren'is (ekz. \u201ebancha\u201d, \u201egren'vent'aj\u0302'o\u201d). Mal'mult'as kompost'erar'o'j, el kiu'j neniu'j grav'as. Mi gratul'as la traduk'int'o'n, ni'a'n amik'o'n Vladimir Dujnic\u0301, kiu est'is ni'a afabl'eg'a c\u0302ic\u0302eron'o kaj interpret'ist'o en Dalmati'o."}, {"text_idx": "#000711", "text": "Se recenz'o hav'u al'log'a'n titol'o'n, c\u0302i-foj'e ne ebl'as trov'i pli tau\u0306g'a'n ol tiu de la libr'et'o mem. Jam la plac\u0302'a kovr'il'o de Hug'o Fontyn prezent'as sun'o'plen'a'j'n nub'o'j'n kaj ombr'o'plen'a'j'n rok'o'j'n. Kaj en la en'hav'o altern'as felic\u0302'a'j kaj mal'felic\u0302'a'j moment'o'j. Rejn'a de Jong, nederlanda eks-instru'ist'in'o nun pli ol ok'dek'jar'a, akompan'as ni'n en la esperant'a poezi'o jam pli ol kvar'on'jar'cent'o'n. Al Esperant'o s\u0302i al'ven'is mal'fru'e, jam pli ol kvin'dek'jar'a, sed s\u0302i'a lirik'o tuj fam'ig\u0302'is tra premi'o'j en la Bel'art'a'j Konkurs'o'j, kies lau\u0306reat'o s\u0302i est'is plur'foj'e ek'de 1975. S\u0302i'a nom'o vid'ebl'is oft'e en revu'o'j divers'a'j, ekzempl'e en Font'o, per original'o'j kaj traduk'o'j. Volum'a'j kolekt'o'j: ne'mult'a'j, kaj c\u0302iu'j mal'dik'a'j: En sen'voj'a sovag\u0302'ej'o est'as traduk'o, Divers'humor'e en'ten'as original'a'j'n poem'o'j'n, sam'e Fac'et'o'j."}, {"text_idx": "#000714", "text": "Kvankam ne c\u0302iu'j poezi'aj\u0302'o'j tren'ig\u0302'as tiel, tiu'j'n sam'a'j'n son-ond'o'j'n la leg'ant'o jam renkont'is en la ses poem'o'j aper'int'a'j en Esperant'a Antologi'o, kaj, sen'kas\u0302'e dir'it'e, la stil'o kaj la vers'teknik'o evolu'is neniom. La vers'o'j est'as kelk'foj'e strikt'e ritm'a'j, kelk'foj'e, mal'e, tut'e sen antau\u0306'fiks'it'a ritm'o; ankau\u0306 la vers'o'skem'o'j est'as jen tre regul'a'j kaj klasik'a'j, jen sur'moment'e konstru'it'a'j. Rejn'a de Jong majstr'as kaj la mal'long'a'j'n kaj la long'a'j'n vers'o'j'n, kaj divers'a'j'n poezi'form'o'j'n: de la si'n'sekv'a'j kvar'vers'o'j g\u0302is la pli dens'e impet'a'j vers'o'par'o'j, g\u0302is la rondel'o."}, {"text_idx": "#000715", "text": "Strof'o'j kaj vers'o'j natur'e s\u0302ang\u0302'ig\u0302'as lau\u0306 la tem'o'j. Kovr'il'dors'a kelk'lini'a koment'o de Ch. Declerck klas'as s\u0302i'n \u201evoc\u0302'et'o modest'a, minor'a\u201d, kun simpati'o. Tamen de Jong est'as pli ol nur tio. Kompren'ebl'e, mank'as long'spir'a'j epos'o'j au\u0306 plur'pag\u0302'a'j poem'o'j, sed, ekzempl'e, la lirik'o'j pri la mort'o de la edz'o post long'a kun'a viv'o, pri tiu sent'o de sol'ec'o, de romp'ig\u0302'o, de dis'ig\u0302'o, kaj tamen ankorau\u0306 de ne'for'vis\u0302'ebl'a kun'est'o kun la am'at'o lev'ig\u0302'as al ne oft'e ating'it'a'j alt'o'j. Al person'o'j, kiu'j spert'is mem vidv'ec'o'n (kiel la nun'a recenz'ant'o) s\u0302i'a'j vers'o'j ankorau\u0306 mal'sek'ig'as la okul'o'j'n:"}, {"text_idx": "#000716", "text": "Fin'ig\u0302'is la libr'o kiu'n ni verk'is kun'e,el vi'a sen'fort'a man'o fal'is la plum'o.Al mi rest'as nur post'parol'o."}, {"text_idx": "#000717", "text": "Sed ni ne pov'is kun'e rest'ipor c\u0302iam, kvankam ni obj\u0302et'is.Neniel help'is ni'n protest'i,la mort'o fin'a'n punkt'o'n met'is.***Tamen part'o'n de mi vi kun'pren'ispart'o'n de vi mi re'ten'is."}, {"text_idx": "#000718", "text": "Kiu'j est'as la poezi'a'j antau\u0306'ul'o'j de Rejn'a de Jong? S\u0302i mem mal'kas\u0302'as ili'n, menci'ant'e au\u0306 alud'ant'e ili'a'j'n verk'o'j'n. S\u0302i viv'as plen'e en la Esperant'o-kultur'o, s\u0302i influ'ig\u0302'as de Auld, Goodheir, Conterno, Mau\u0306r'a, Szerdahely. S\u0302i naiv'e rest'as kapt'it'a de la natur'o, de la mar'o, de iu'j pentr'aj\u0302'o'j de F. Hals; iel mem'kontent'e s\u0302i re'leg'as iu'j'n si'a'j'n antau\u0306'a'j'n poem'o'j'n, kaj nostalgi'e rev'as pri la pase'o. Kiel jam en s\u0302i'a'j unu'a'j vers'o'j, abund'as nom'o'j de ne'oft'a'j veget'aj\u0302'o'j. Kaj tia'n am'ant'o'n de la natur'o mal'trankvil'ig'as la nun'a poluci'o, la nun'a \u201einfan'a ras'o\u201d, kiu ne kapabl'as lern'i el si'a'j pas'int'a'j erar'o'j. La last'a'j dek poem'o'j est'as kolekt'it'a'j kvazau\u0306 en apart'a c\u0302apitr'o \u201eLa Hom'o kaj la Natur'o\u201d kun tut'e pesimism'a konklud'o: mal'pac'o ne mal'aper'os, mis'uz'ad'o de atom'energi'o plu'dau\u0306r'os, la konsum'ad'o rest'os kiel cel'o per si mem. La last'a'j pag\u0302'o'j de la libr'o percept'ebl'e kontrast'as kun la romantik'ec'o de la unu'a'j."}, {"text_idx": "#000719", "text": "Do ne ampleks'a kiel Boulton, sed man-en-man'a kun Clelia Conterno (kiu sam'e spert'is vidv'ec'o'n) kaj Daphne Lister, sam'e premi'it'a'j en la Bel'art'a'j Konkurs'o'j; ne impet'a kiel Urbanova\u0301, sed trankvil'a kiel Seemannova-Suchardova. C\u0302iu'j c\u0302i poet'in'o'j nask'ig\u0302'is inter 1914 kaj 1924, sed ili'a'j voj'o'j al Esperant'o ne hav'is sam'temp'a'n komenc'o'n: Conterno, la plej ag\u0302'a, aktiv'is sur la ferdek'o de \u201eLa Pirat'o\u201d de Schwartz jam en la tri'dek'a'j jar'o'j; la ali'a'j ek'poet'is nur post la du'a mond'milit'o. Tamen, lau\u0306 unu'jar'cent'a parametr'o, ili pov'as est'i konsider'at'a'j literatur'e sam'epok'a'j. Se rigard'i atent'e, la vir'in'a rikolt'o en ni'a literatur'o ne est'as tut'e magr'a, kaj c\u0302i poem'ar'o de Rejn'a de Jong al'don'as plu'a'n valor'a'n er'o'n."}, {"text_idx": "#000720", "text": "Jen du'dek-kvin'o da ese'o'j kaj preleg'o'j, verk'it'a'j inter 1969 kaj 1999 de la mult'jar'a katalun'a mov'ad'an'o Giordano Moya Escayola. Ili trakt'as la problem'o'j'n de esperant'ism'o: la problem'o'j est'as c\u0302iam la sam'a'j, kaj tra la jar'dek'o'j ili ripet'ig\u0302'as kun mal'grand'a progres'o. Tra la divers'a'j er'o'j, de inau\u0306gur'a parol'ad'o en hispan'a kongres'o al inter'ven'o en turism'a semajn'o g\u0302is artikol'o'j publik'ig'it'a'j kaj ne'publik'ig'it'a'j, la au\u0306tor'o registr'as sukces'et'o'j'n, sed precip'e long'dau\u0306r'a'n stagn'ad'o'n. \u201eKial ni ne konvink'is la reg'ist'ar'o'j'n pri la bezon'o de lingv'o inter'naci'a neu\u0306tral'a? Ebl'e en tiu neu\u0306tral'ec'o konsist'as la mal'sukces'o de Esperant'o. La inter'naci'a politik'o ne est'as neu\u0306tral'a. G\u0302i est'as lukt'o de pov'o'j, lukt'o de interes'o'j, lukt'o por la tut'mond'a hegemoni'o.\u201d Vort'o'j amar'a'j, kiu'j en la Lapenna-epok'o est'us stamp'it'a'j \u201edefet'ism'a'j\u201d; vort'o'j el'dir'it'a'j de la au\u0306tor'o en 1990, kiam la situaci'o pri la mond'a reg'ad'o est'is mal'pli difin'it'a ol nun, kiam la rol'o de la angl'a kiel preskau\u0306 sol'a inter'naci'a komunik'lingv'o est'is ankorau\u0306 ne tiom cert'a, kiam ankorau\u0306 reg'is prognoz'o pri la re'a dis'vast'ig\u0302'o en Eu\u0306rop'o de la german'a kaj en Azi'o de la japan'a; kiam do est'is supoz'o pri plur'lingv'ism'o inter etn'a'j lingv'o'j, kio pov'is kre'i spac'o'n kaj s\u0302anc'o'j'n al la en'penetr'o de Esperant'o. Hodiau\u0306 la situaci'o est'as mult'e pli favor'a al la g\u0302eneral'ig'o de la angl'a ol tiam."}, {"text_idx": "#000721", "text": "Ali'a amar'a konstat'o est'as trud'at'a de kelk'a'j histori'a'j element'o'j. En preleg'o far'it'a en 1995 Moya raport'as, ke en 1914 UEA hav'is 7233 an'o'j'n, en 1918 nur 2650, kaj ke, post re'fort'ig\u0302'o kaj unu'ig\u0302'o kun Iel, en 1995 UEA hav'as sam'a'n membr'o'nombr'o'n kiel en 1914 (kaj hodiau\u0306 kvar'on'o'n mal'pli ...). Se ekzamen'i ne nur la nombr'o'n, sed la ideologi'a'n konsist'o'n de la membr'ar'o, Moya rimark'as, ke oft'e la gvid'ant'o'j tim'is la zamenhof'an intern'a'n ide'o'n. En Boulogne la organiz'ant'o'j pet'is, ke Zamenhof rezign'u pri la last'a strof'o de La preg\u0302'o sub la verd'a standard'o, c\u0302ar g\u0302i en'hav'is la koncept'o'n pri egal'ec'o de \u201ekrist'an'o'j, hebre'o'j au\u0306 mahomet'an'o'j\u201d; en la UK de 1906 oni cenzur'is ali'a'n part'o'n de li'a inau\u0306gur'a parol'ad'o; en ali'a'j okaz'o'j ideologi'a'j vort'o'j ne est'is el'dir'it'a'j pro la tim'o mal'plac\u0302'i al iu. Tiu'n neu\u0306tral'ec'o'n, tiu'n \u201eforges'o'n de la intern'a ide'o\u201d Moya akuz'as pri la stagn'o de la mov'ad'o."}, {"text_idx": "#000722", "text": "Ne est'us korekt'e, se ni klas'us la ide'o'j'n kaj tez'o'j'n de Moya kiel tiu'j'n de mal'jun'ul'o, kiu vid'as si'a'j'n aspir'o'j'n ne'sukces'int'a'j, kaj pri tio kulp'ig'as la sam'temp'ul'o'j'n, sam'mov'ad'an'o'j'n, la ekster'a'j'n event'o'j'n. Cert'e oni sent'as sen'iluzi'ig\u0302'o'n; sed est'as sincer'a klopod'o kompren'i, c\u0302u la kau\u0306z'o'j est'is ne'kontrast'ebl'a'j, au\u0306 mank'is io en la mov'ad'o. Al c\u0302i last'a la au\u0306tor'o iel riproc\u0302'as, ke g\u0302i ne far'is sufic\u0302'e, g\u0302i ne traf'is la g\u0302ust'a'j'n moment'o'j'n, g\u0302i ne kapabl'is ekspluat'i iu'j'n au\u0306 ali'a'j'n situaci'o'j'n; li iel riproc\u0302'as, ke mov'ad'o destin'it'a al avan'gard'ec'o ne est'is c\u0302iam sufic\u0302'e avan'gard'a, tim'ant'e en'dang\u0302er'ig'i, per tro'a impet'o antau\u0306'e'n, la et'a'j'n sukces'o'j'n ating'it'a'j'n."}, {"text_idx": "#000723", "text": "Sed la last'a ese'o, Prognoz'o pri la esperant'ism'o, klar'e divid'it'a lau\u0306 paragraf'o'j kaj verk'it'a sojl'e de la nov'a jar'mil'o, difin'as por la esperant'ism'o kaj por la lingv'o de g\u0302i sub'ten'at'a tre preciz'a'n voj'o'n ankorau\u0306 ir'ot'a'n, do la mov'ad'an'o'j hav'as ankorau\u0306 cel'o'n por kiu lukt'i. La hom'ar'unu'ig\u0302'o est'as ankorau\u0306 bezon'at'a, kaj neni'u mov'ad'o g\u0302is nun entrepren'is g\u0302i'n, ja nur la esperant'ism'o g\u0302i'n en'hav'as. Tiu'n tez'o'n la au\u0306tor'o prezent'as kiel sekv'o'n de la tez'o'j de Zamenhof pas'ant'e tra la orator'aj\u0302'o'j de Lapenna kaj li'a koncept'o de Human'ism'a Inter'naci'ism'o. Est'as apud'met'it'a'j pec'o'j sam'ide'a'j de Zamenhof kaj de Lapenna kun preskau\u0306 du'on'jar'cent'a inter'temp'o: ili dir'as la sam'o'n kaj incit'as al la sam'a si'n'ten'o de la esperant'ist'ar'o, sed c\u0302i last'a, lau\u0306 Moya, bedau\u0306r'ind'e ne far'as sufic\u0302'e por aktiv'e progres'ig'i tiu'j'n nobl'a'j'n sent'o'j'n."}, {"text_idx": "#000724", "text": "Preskau\u0306 en'nic\u0302'e nest'as pec'o'j de histori'o de la hispan'a mov'ad'o, kelk'foj'e dis'ig'it'a, kelk'foj'e kun'ig'it'a, kelk'foj'e kontrast'a al la katalun'a. La mal'facil'aj\u0302'o'j komenc'ig\u0302'is jam dum la civil'a milit'o, kiu dau\u0306r'is de 1936 g\u0302is 1939; la unu'a'j'n fajr'er'o'j'n de re'nask'ig\u0302'o oni vid'is en 1946 per la ag'ad'o de la grup'o \u201eFrat'ec'o\u201d; avan'gard'is la katolik'a'j esperant'ist'o'j en Valencio, kaj tie est'is oficial'ig'it'a la Hispan'a Esperant'o-Federaci'o en 1947. La revu'o Boleti\u0301n ek'aper'is en 1949, sed la unu'a post'milit'a kongres'o dev'is atend'i g\u0302is 1951. G\u0302i okaz'is en Terrassa (Barcelono), kaj preskau\u0306 kor'tus\u0302'e oni rimark'as, ke al'ig\u0302'is al g\u0302i ankau\u0306 Pujola\u0301 i Valle\u0301s, pionir'o, kiu jam verk'ad'is en la unu'a numer'o de La Revu'o en 1906, kaj kun'organiz'int'o de la UK en Barcelono pli ol 40 jar'o'j'n antau\u0306'e."}, {"text_idx": "#000725", "text": "En tiom da preleg'o'j kaj ese'o'j, prezent'it'a'j al oft'e, sed ne c\u0302iam, sam'tip'a publik'o, kompren'ebl'e ne mank'as ripet'o'j, kvankam redukt'it'a'j al minimum'o, kaj cert'e plur'a'j koncept'o'j pri la evolu'o de la hom'ar'o kaj de la politik'a'j situaci'o'j de la last'a jar'cent'o neni'o'n special'e nov'a'n dir'as al atent'a observ'ant'o de la hodiau\u0306'o. Ke g\u0302is nun \u201ela hom'a viv'o est'is pli konkur'a ol solidar'a\u201d kaj ke \u201ela vast'a'j regn'o'j far'ig\u0302'is per per'fort'o kaj milit'o\u201d est'as koncept'o'j tiel universal'e akcept'it'a'j, ke ili'n ripet'i ne don'as krom'a'n informaci'o'n. Ebl'e ili rest'us en la mens'o nur se oni imag'as preleg'o'n kun al'don'a orator'a etos'o, kiu'n la skrib'it'a pag\u0302'o ne re'don'as. Tial ne dir'ebl'as, ke leg'ant'o lern'as i'o'n sen'escept'e c\u0302e c\u0302iu pag\u0302'o; sed la histori'o est'as oft'e ne'kon'at'a de la nov'a'j generaci'o'j. Precip'e la konsider'o de la lingv'o kiel praktik'a il'o, util'ig'at'a de diaspor'a komun'um'o, iel vual'is dum la last'a'j du jar'dek'o'j la ideologi'a'n flank'o'n, kiu tamen rest'as la al'log'a fort'o al'tir'ant'a c\u0302iam nov'a'j'n mov'ad'an'o'j'n, kiu'j s\u0302top'as la brec\u0302'o'j'n de la mort'int'o'j au\u0306 sen'iluzi'ig\u0302'int'o'j. Tial la verk'o est'as interes'a kaj kiel kompendi'o de histori'a'j dokument'o'j kaj kiel instig'il'o leg'i ili'n kun la g\u0302ust'a anim'a al'ir'o. G\u0302i est'as ankau\u0306 interes'a pro si'a diakron'ec'o: se la leg'ant'o atent'as la dat'o'j'n de la divers'a'j preleg'o'j, li pov'as re'konstru'i en la memor'o la mond'a'n histori'o'n de la last'a'j tri'dek jar'o'j. Kio est'is tut'e aktual'a en 1980 jam est'is long'e super'it'a nur dek jar'o'j'n post'e; kaj ankau\u0306 la cel'o'j, kiu'j'n la esperant'ist'ar'o difin'is al si, evolu'is, kvankam, ebl'e, per tro'a mal'rapid'o."}, {"text_idx": "#000728", "text": "\u201eVort'o don'it'a est'as kiel leg\u0302'o\u201d, sentenc'as la Proverb'ar'o; el'don'ej'o Font'o est'is promes'int'a antau\u0306 unu jar'o la aper'ig'o'n de la du'a volum'o de la Du'a'kanon'a'j libr'o'j post la aper'ig'o en 2001 de la unu'a volum'o. Kaj jen akurat'e g\u0302i aper'as, en la plu'a traduk'o de akademi'an'o pastor'o G. Berveling. Recenz'o pri la unu'a part'o aper'is en MONATO (dec. 2001), tiel ke g\u0302eneral'a'n kritik'o'n kaj komentari'o'n al la traduk'o kaj al g\u0302i'a prezent'o la leg'ant'o pov'as trov'i tie. La du'a volum'o sekv'as strikt'e la model'o'n de la unu'a: preciz'e sam'a nombr'o da pag\u0302'o'j, preskau\u0306 sam'a nombr'o da ilustr'aj\u0302'o'j de G. Dore\u0301, sam'a format'o (tiu de Font'o), sam'e bel'a, lazur'a kaj ilustr'it'a, plast'a kovr'il'o, sam'e bon'e organiz'it'a la prezent'o de c\u0302iu unu'op'a verk'et'o trov'ig\u0302'ant'a en c\u0302i tiu antologi'o, sam'e sen'makul'a la traduk'o. Tiu c\u0302i du'a volum'o est'us ne'kompren'ebl'a sen la unu'a, kie est'as klar'ig'it'e, kiu'j est'as la libr'o'j kiu'j'n iu au\u0306 ali'a tradici'o, jen la kalvin'ist'a, jen la Kontrau\u0306'reformaci'a katolik'a, re'kon'as kiel Sankt'a'n Skrib'o'n, kaj do kial oportun'is ke krom'a'j traduk'o'j suplement'u al la Mal'nov'a Testament'o traduk'it'a de Zamenhof. La Du'a'kanon'a'j libr'o'j est'as verk'o'j, kiu'j'n la hebre'a Bibli'o ne agnosk'as, sed kiu'j'n la rom'katolik'o'j atribu'as tamen al la Sankt'a Skrib'o."}, {"text_idx": "#000729", "text": "La traduk'o est'as el la helen'a, el la versi'o de la Septuagint'o; kelk'a'j versikl'o'j inter rekt'a'j kramp'o'j indik'as al'don'o'j'n ne trov'ig\u0302'ant'a'j'n en c\u0302iu'j versi'o'j. La unu'a libr'o de la du'a volum'o est'as la Sag\u0302'ec'o de Salomono, traduk'it'a de D. B. Gregor kaj preskau\u0306 sen's\u0302ang\u0302'e trans'pren'it'a c\u0302i tie'n. La au\u0306tor'o est'as ne'kon'at'a, kaj la atribu'o al Salomono est'as nur konvenci'a, kvazau\u0306 por gajn'i au\u0306toritat'ec'o'n: la verk'int'o, cert'e viv'int'a en la unu'a jar'cent'o a. Kr., est'is tremp'it'a kaj en la hebre'a'n kultur'o'n kaj en la grek'a'n, sed plej ver's\u0302ajn'e verk'is rekt'e en la grek'a: tio'n atest'as, krom asert'o de Sankt'a Hieronim'o, li'a literatur'a stil'o. Se la unu'a volum'o prezent'is histori'a'j'n kaj cert'a'grad'e kruel'a'j'n scen'o'j'n, c\u0302i tiu du'a volum'o aspekt'as pli trankvil'a, pli medit'ig'a. La Sag\u0302'ec'o de Salomono est'as libr'o pri la sag\u0302'o en si mem, \u201ekvazau\u0306 komentari'o pri la sag\u0302'ec'a'j verk'o'j en la Bibli'o\u201d."}, {"text_idx": "#000730", "text": "La centr'a'n kaj plej grand'a'n korp'o'n de la libr'o okup'as la Sag\u0302'ec'o de Jesuo Sirah\u0302, kies grek'a versi'o est'as traduk'o el la hebre'a far'e de la nep'o de Jesuo Sirah\u0302 mem. La au\u0306tor'o s\u0302ajn'e est'is instru'ist'o de la Tora'o en la templ'o, kaj plen'e instru'a'n tendenc'o'n oni rimark'as en la tekst'o, preskau\u0306 komplet'e konsist'ant'a el regul'o'j de viv'ad'o en la famili'o kaj en la soci'o, iom kiel la pli kon'at'a'j Sentenc'o'j, regul'o'j ar'ig'at'a'j c\u0302irkau\u0306 difin'it'a'j tem'o'j. Preskau\u0306 neni'u situaci'o est'as neglekt'it'a: est'as konsil'o'j pri parol'ad'o kaj silent'ad'o, pri la eduk'ad'o de la infan'o'j, pri la rilat'o'j kun mal'sag\u0302'ul'o, pri la rilat'o'j inter edz'o kaj edz'in'o, pri la kondut'o c\u0302e la mang\u0302'o'tabl'o. Est'as lau\u0306d'at'a la pardon'em'o, mal'lau\u0306d'at'a la koler'o; kaj la uz'ad'o de la lang'o dev'as est'i tre si'n'gard'a (\u201ebat'o de la vip'o far'as stri'o'j'n, sed bat'o de la lang'o romp'as ost'o'j'n. / Mult'a'j fal'is pro la tranc\u0302'a rand'o de la glav'o, sed ne tiom, kiom fal'is pro la lang'o\u201d). Fakt'e, long'a list'o de konsil'o'j, s\u0302veb'ant'a'j inter alt'a moral'o kaj simpl'a ordinar'a bon'ton'o: plej'mult'o'n oni pov'us konsil'i ankorau\u0306 nun."}, {"text_idx": "#000731", "text": "Kruel'ec'o kaj sever'ec'o de la Sinjor'o evident'ig\u0302'as en la Pent'o'preg\u0302'o de Baruh\u0302, kaj apologi'a satir'o kontrau\u0306 la idol'o'j est'as la Leter'o de Jeremia kiu fakt'e ne est'as ver'a leter'o. La tut'a'n volum'o'n konklud'as kelk'a'j al'don'aj\u0302'o'j al la libr'o de Daniel, rakont'ant'a'j pri epizod'o'j, kiu'j est'os post'e inspir'font'o'j por pentr'ist'o'j dum la jar'cent'o'j: la vizi'o'j de Daniel, la atenc'o al la pur'ec'o de Suzana far'e de du mal'jun'ul'o'j, kaj la en'karcer'ig'o de Daniel en kag\u0302'o kun leon'o'j. La vizit'ant'o'j de la kurs'o'j de A'is San Marin'o lern'is, ke la legend'o pri Suzana trov'ig\u0302'as ankau\u0306 en la arab'a tradici'o, kiel atest'as original'a'j stud'o'j de semid'olog'o F. Penacchietti, iam'a membr'o de la Akademi'o de Esperant'o, profesor'o c\u0302e A'is kaj c\u0302e la universitat'o de Torin'o (Italio)."}, {"text_idx": "#000732", "text": "Grav'a'n serv'o'n far'is Gerrit Berveling per la traduk'o de tia kaj tiom'a verk'o; sed ankorau\u0306 est'as kelk'a'j libr'o'j, kiu'j ja aparten'as al la Bibli'o lau\u0306 kelk'a'j eklezi'o'j kaj kies traduk'o ankorau\u0306 ne ekzist'as. Berveling ne plan'as ripoz'i, kaj li esper'as regal'i ni'n per komplet'ig'o de la traduk'ad'o de c\u0302iu'j libr'o'j, kiu'j'n iu'manier'e la eklezi'o'j font'int'a'j el la Mal'nov'a Testament'o konsider'as Sankt'a'j Skrib'o'j."}, {"text_idx": "#000734", "text": "Vir'in'a kontrau\u0306'milit'a organiz'aj\u0302'o intenc'as kre'i konstant'a'n protest-tend'ar'o'n apud la inter'naci'a flug'haven'o Shannon [s\u0302anon] en okcident'a Irlando. Lau\u0306'raport'e, la organiz'ant'in'o'j ricev'is inspir'o'n de brit'a'j vir'in'o'j, kiu'j dum jar'o'j tend'um'is c\u0302e lok'o nom'at'a Greenham Common [grinam kom'a'n] en Angli'o por protest'i kontrau\u0306 tie'a uson'a milit'a baz'o."}, {"text_idx": "#000735", "text": "Lanc\u0302'is la protest'o'n la fakt'o, ke, ek'de la invad'o en Kuvajt'o'n kaj la golf-milit'o, la irlanda reg'ist'ar'o permes'as, ke uson'a'j milit'a'j aviad'il'o'j sur'ter'ig\u0302'u kaj re'proviz'u si'n en Shannon per karbur'aj\u0302'o. Tamen last'a'temp'e la sur'ter'ig\u0302'o'j c\u0302iu'tag'e okaz'as, supoz'ebl'e pro prepar'o'j rilat'e eventual'a'n milit'o'n kontrau\u0306 Irako."}, {"text_idx": "#000736", "text": "Divers'a'j grup'o'j jam organiz'is unu'tag'a'j'n manifestaci'o'j'n c\u0302e la flug'haven'o, sed la vir'in'a iniciat'o est'as g\u0302is nun la unu'a konstant'a. La manifestaci'ant'o'j atent'ig'as, ke la Irlanda Respublik'o est'as lau\u0306'konstituci'e neu\u0306tral'a land'o."}, {"text_idx": "#000737", "text": "Krom'e Eu\u0306rop'a Uni'o, por kontent'ig'i la irland'an publik'o'n, kiu unu'e voc\u0302'don'is kontrau\u0306 la Nic'a Traktat'o pro tim'o, ke g\u0302i al'port'os perd'o'n de neu\u0306tral'a status'o, al'don'is al la traktat'o lau\u0306 insist'o de la irlanda reg'ist'ar'o deklar'o'n pri irlanda neu\u0306tral'ec'o. Nun mult'a'j irland'an'o'j akuz'as la reg'ist'ar'o'n pri hipokrit'ec'o kaj sklav'ec'a ced'em'o al la Bush-a administraci'o."}, {"text_idx": "#000738", "text": "La nov'a prezid'ant'o de Litovio est'as la 46-jar'ag\u0302'a aviad'ist'o, entrepren'ist'o kaj politik'ist'o Rolandas Paksas. Paksas, la estr'o de la nov'a Liberal'a Demokrat'a Parti'o, venk'is per deviz'o \u201eVoc\u0302'don'u por s\u0302ang\u0302'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#000739", "text": "Komenc'ig\u0302'is la prezid'ant'a elekt'o per municip'a'j elekt'o'j en decembr'o, kiam prezent'is si'n rekord'a nombr'o da kandidat'o'j. Dum tiu c\u0302i unu'a etap'o neni'u prezid'ant'a kandidat'o gajn'is pli ol du'on'o'n de la voc\u0302'o'j, kaj do en du'a etap'o dev'is batal'i la 76-jar'ag\u0302'a s\u0302tat'prezid'ant'o Valdas Adamkus, por kiu en la unu'a'j elekt'o'j voc\u0302'don'is 35,06 % de la elekt'ant'ar'o, kaj Paksas, kiu ricev'is 19,4 % de la voc\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000740", "text": "Preskau\u0306 unu'voc\u0302'e prognoz'is politik'ist'o'j venk'o'n por Adamkus, kiu'n sub'ten'is mult'a'j parlament'an'o'j. Tamen Adamkus, pas'ig'int'e si'a'n viv'o'n plej'part'e en Uson'o, re'ven'is al Litovio nur unu jar'o'n antau\u0306 si'a elekt'ig\u0302'o (kaj tiel en'ir'is la Guiness-rekord'o'libr'o'n kiel la s\u0302tat'estr'o, kiu en si'a land'o pas'ig'is plej mal'long'a'n temp'o'n). Koincid'e, ankau\u0306 la aviad'ist'o Paksas en'ir'is la sam'a'n libr'o'n pro kurag\u0302'a sub'pont'a flug'o en 2002: pro tiu li fam'ig\u0302'is en Litovio."}, {"text_idx": "#000741", "text": "Okaz'is la du'a balot'ad'o komenc'e de januar'o. C\u0302i-foj'e litovoj favor'is per 54,91 % de la voc\u0302'o'j la pli jun'a'n aviad'ist'o'n Paksas. Rimark'ebl'is, tamen, interes'o'mank'o inter la popol'o, c\u0302ar \u2013 kontrast'e al la antau\u0306'a'j elekt'o'j, kiam part'o'pren'is pli ol 70 % da litovoj \u2013 balot'is nur 52,56 % da rajt'ig'it'o'j."}, {"text_idx": "#000742", "text": "Promes'int'e s\u0302ang\u0302'o'j'n, Paksas \u2013 kiu jam du'foj'e spert'is urb'estr'a'j'n kaj c\u0302ef'ministr'a'j'n posten'o'j'n \u2013 dev'os rezign'i pri si'a'j virtuoz'a'j flug'o'j por koncentr'ig\u0302'i pri real'ig'o de si'a'j plan'o'j."}, {"text_idx": "#000743", "text": "\u201eOrdinar'a fas\u0302ism'o\u201d est'as la nom'o de dokument'a film'o de la rus'a reg\u0302isor'o Mih\u0302ail Romm (1901-1971). Romm montr'as la terur'aj\u0302'o'j'n de la fas\u0302ism'a-nazi'a ideologi'o, uz'ant'e precip'e fragment'o'j'n de dokument'a'j film'o'j de nazi'o'j mem. Pli elokvent'a film'o pri la kontrau\u0306'hom'a esenc'o de fas\u0302ism'o apenau\u0306 pov'as ekzist'i."}, {"text_idx": "#000744", "text": "Simil'a'n impres'o'n las'as la artikol'o de Aleksandro Gofen \u201eDi'o, ben'u Uson'o'n!\u201d. G\u0302i ripet'as en konciz'a form'o propagand'a'j'n mit'o'j'n de uson'a'j reg'ant'o'j, kiu'j dev'as prav'ig'i si'a'n super'ec'o'n super la tut'a mond'o kaj si'a'n rajt'o'n \u201een'konduk'i demokrati'o'n\u201d, sam'temp'e mort'ig'ant'e pac'a'j'n civit'an'o'j'n \u201enom'e de hom'a'j rajt'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#000745", "text": "Est'as bedau\u0306r'ind'e, kaj des pli dang\u0302er'e, ke la nun'a'n uson'a'n ideologi'o'n sub'ten'as plur'a'j eu\u0306rop'a'j reg'ist'ar'o'j. Kiom oft'e mi au\u0306d'as de mi'a'j sam'land'an'o'j, ke neces'as pli radikal'e trakt'i \u201eteror'ist'o'j'n\u201d (inkluziv'e c\u0302iu'j'n c\u0302ec\u0302en'o'j'n, palestin'an'o'j'n, irak'an'o'j'n, k.s.) kaj sub'ten'i la politik'o'n de Bush. Ili tamen ne vid'as, ke \u201esukces'a'j\u201d uson'a'j en'miks'ig\u0302'o'j neni'o'n solv'as."}, {"text_idx": "#000746", "text": "Ekzempl'e, rajt'o'j de ordinar'a'j hom'o'j en Afgani'o est'as nun sam'e neglekt'at'a'j kiel sub la taliboj: la vir'in'o'j plu port'as parang\u0302ojn kaj, ec\u0302 pli, la papav'a'j agr'o'j en tiu land'o kresk'as kaj do sam'e la kvant'o de heroin'o en'ven'ant'a Eu\u0306rop'o'n. Au\u0306 c\u0302u g\u0302ust'e tia est'as la real'a cel'o de la \u201enov'a milit'a doktrin'o\u201d de Bush?"}, {"text_idx": "#000747", "text": "Ni dank'u la fervor'a'n uson'an'o'n Gofen (li'a fervor'o de'ven'as ebl'e de la fakt'o, ke li est'as eks'a rus'o, kiu streb'as kiel ebl'e plej bon'e adapt'ig\u0302'i al si'a nov'a \u201epatr'uj'o\u201d), ke li tiom elokvent'e skiz'is la dang\u0302er'o'j'n, kiu'j'n prezent'as al mond'a pac'o kaj human'ism'a est'ont'o la nun'a imperi'ism'a ideologi'o kaj politik'o de Uson'o. Preskau\u0306 sam'e elokvent'e (nur preskau\u0306, c\u0302ar ne egal'talent'e kaj dezir'ant'e g\u0302ust'e mal'o'n), kiel si'a'temp'e prezent'is la dang\u0302er'o'j'n de fas\u0302ism'o Mih\u0302ail Romm."}, {"text_idx": "#000748", "text": "En ne'grand'a, sed fam'a ban'lok'o Jalt'a (Krimeo, Ukrainio), tabl'o'tenis'o est'as tre popular'a. Jam 40 jar'o'j'n en la urb'o ekzist'as jun'ul'ar'a sport'a centr'o, kaj ties tabl'o'tenis'a sekci'o funkci'as ek'de la unu'a'j tag'o'j de ties ekzist'o. Inter'temp'e oni kresk'ig'is c\u0302ampion'o'j'n kaj premi'it'o'j'n de la krimeaj, ukrainaj kaj (tiu'temp'e) tut'soveti'a'j tabl'o'tenis'a'j konkurs'o'j. En 1993 la tabl'o'tenis'a team'o de la centr'o est'is la unu'a inter c\u0302iu'j ukrainaj jun'ul'ar'a'j sport'a'j lern'ej'o'j."}, {"text_idx": "#000749", "text": "Oni atent'as c\u0302ef'e al 7-17-jar'a'j ge'knab'o'j. C\u0302ar antau\u0306'e en Jalt'a ne ekzist'is alt'lern'ej'o'j, la jun'a'j sport'ist'o'j dev'is dau\u0306r'ig'i la stud'ad'o'n en ali'a'j urb'o'j, kaj, sekv'e, for'vetur'i el Jalt'a. Nun Jalt'a ig\u0302'is ver'a student'a urb'o, kaj tial aper'is la ebl'o trejn'i ankau\u0306 student'o'j'n. En 1999 aper'is student'a tabl'o'tenis'a klub'o \u201eDelfen'o\u201d, kaj c\u0302iu'j fin'int'o'j de la sport'a centr'o ig\u0302'is delfen'o'j. Mult'foj'e la klub'a team'o c\u0302ampion'ig\u0302'is en divers'a'j konkurs'o'j. La centr'o'n (ankau\u0306 la \u201eDelfen'o'n\u201d) gvid'as Tatjana S\u0302arunenko. C\u0302i-jar'e s\u0302i'a lern'ant'in'o, la 12-jar'a Mas\u0302'a Negulajeva est'is ver'a sensaci'o de la tut'land'a jun'ul'ar'a konkurs'o. S\u0302i gajn'is tri or'a'j'n medal'o'j'n: en la unu'op'a, en la par'a kaj en la miks'it'a konkurs'o'j, kaj krom'e s\u0302i jam est'as 4-foj'a c\u0302ampion'o de Krimeo. S\u0302i gajn'is ankau\u0306 en la konkurs'o por 15-16-jar'ul'o'j."}, {"text_idx": "#000750", "text": "En la tabl'o'tenis'a sekci'o nun trejn'as si'n hom'o'j de c\u0302iu'j ag\u0302'o'j. Ankau\u0306 mi. Kaj tie mi au\u0306d'is jen'a'n kurioz'aj\u0302'o'n. Antau\u0306 mult'a'j jar'o'j, kiam oni ankorau\u0306 ne uz'is en la konkurs'o'j por jug\u0302'ad'o la numer'o'j'n sur kart'o'j, iu'n inter'naci'a'n konkurs'o'n, kiu okaz'is en Ukrainio, part'o'pren'is tenis'ist'o'j el Pollando kaj Hungari'o, kaj kun la c\u0302i-last'a'j est'is tre mal'facil'e inter'komunik'ig\u0302'i. Do, kiam neces'is anonc'i la poent'o'j'n, la kun'lud'ant'o'j desegn'is la cifer'o'j'n sur'tabl'e per saliv'it'a fingr'o. Kon'at'a problem'o ... Lau\u0306 la pet'o de la c\u0302ef'trejn'ist'in'o, en la Centr'o komenc'ig\u0302'is Esperant'o-kurs'o. Inter la kurs'an'o'j est'as lern'ej'an'o'j, student'o'j, plen'ag\u0302'ul'o'j, novic'o'j kaj spert'ul'o'j, kaj ... la c\u0302ampion'in'o Mas\u0302'a Negulajeva. Ili vol'as korespond'i kun ali'land'a'j tenis'ist'o'j. Por kontakt'i ili'n, uz'u la ret'adres'o'n esper'o@yalta.crimea.ua."}, {"text_idx": "#000752", "text": "Riz'o-special'ist'o Yuan Longping, honor'at'a de la c\u0302in'o'j per la epitet'o \u201ela patr'o de riz'o\u201d, est'as an'o de la Akademi'o de Agrikultur'a'j Scienc'o'j. Antau\u0306 ne'long'e li dis'kon'ig'is en la Centr'a Televid'a Staci'o de C\u0302ini'o grav'a'n nov'aj\u0302'o'n rilat'a'n al la plan'o pri super'a hibrid'a riz'o. Tio mult'e kurag\u0302'ig'is la c\u0302in'a'j'n reg'ist'ar'o'n kaj popol'o'n, kiu'j long'temp'e est'is embaras'it'a'j pro mank'o de gren'o. Sub'e est'as la c\u0302ef'a en'hav'o de la parol'ad'o de s-ro Yuan."}, {"text_idx": "#000760", "text": "Imag'u ni tia'n situaci'o'n: \u201e... Sinjor'o'j kaj sinjor'in'o'j, mi bon'ven'ig'as vi'n al c\u0302i tiu unu'a preleg'o en la Kongres'a Universitat'o. Ni'a hodiau\u0306'a preleg'ant'o est'as d-ro Brown el Filadelfio, Uson'o. Li'a tem'o est'as \u201aSan'a nutr'aj\u0302'o\u2019. Kiel interpret'ist'o, s-ro Smith el Oksford'o, Angli'o, eu\u0306rop-esperant'ig'os la uson-esperant'a'n tekst'o'n de li'a preleg'o. Do, ni esper'as, ke c\u0302iu'j kongres'an'o'j kompren'os, kaj post'e part'o'pren'os en la post'preleg'a diskut'o, kiam vi rajt'os far'i demand'o'j'n en iu ajn el la dialekt'o'j, kondic\u0302'e ke s-ro Smith ne dev'os tro fru'e for'ir'i por traduk'i c\u0302e la au\u0306strali-esperant'a preleg'o, kiu sekv'os ...\u201d"}, {"text_idx": "#000762", "text": "Mi kaj mi'a'j famili'an'o'j est'as vegetar'an'o'j, sed ni log\u0302'as en land'o kie vegetar'ism'o est'as relativ'e nov'e al'ven'int'a fenomen'o. En lok'a libr'o'vend'ej'o mi'a edz'in'o serc\u0302'is bon'a'n vegetar'a'n recept'libr'o'n por iom vari'ig'i ni'a'n hejm'a'n mang\u0302'aj\u0302'o'n. La plej bon'a, kiu'n s\u0302i pov'is ac\u0302et'i, est'as libr'o, kies au\u0306tor'in'o lau\u0306's\u0302ajn'e cel'as kaj la brit'a'n kaj la uson'a'n leg'ant'ar'o'j'n, c\u0302ar efektiv'e la tekst'o est'as du'lingv'a, almenau\u0306 en tio, kio rilat'as al la kuir'ej'a kaj kuir'art'a termin'ar'o. Jen, por kompar'o, mal'long'a list'o, kiu montr'as la grand'a'n diferenc'o'n inter la du form'o'j de la \u201eangl'a\u201d lingv'o. (Kompren'ebl'e, oni pov'us far'i simil'a'j'n \u201edu'lingv'a'j'n\u201d au\u0306 \u201edu'dialekt'a'j'n\u201d list'o'j'n por ali'a'j fak'o'j \u2013 transport'o, eduk'ad'o, muzik'o, sport'o, ktp \u2013 en kiu'j uson'an'o'j kaj ali'a'j parol'ant'o'j de la angl'a uz'as mal'sam'a'j'n termin'ar'o'j'n kaj apenau\u0306 inter'kompren'ig\u0302'as.)"}, {"text_idx": "#000763", "text": "Simil'a'j, sed mal'sam'a'j list'o'j pov'us est'i kompil'it'a'j por la skot'angl'a kaj hiberni-angl'a (irland-angl'a), kaj ver's\u0302ajn'e por mult'a'j ali'a'j land'o'j, kie divers'a'j form'o'j de la angl'a est'as parol'at'a'j. Adept'o'j de la angl'a kiel inter'naci'a lingv'o est'as sen'dub'e kurag\u0302'a'j hom'o'j, se ili pretend'as, ke ili kapabl'as majstr'i \u2013 au\u0306 ec\u0302 kompren'i \u2013 tiom da naci'a'j kaj lok'a'j dialekt'o'j de la lingv'o de S\u0302ekspiro."}, {"text_idx": "#000764", "text": "Dum jar'o'j mi log\u0302'is kaj en Hispanio kaj en Argentino. Ankau\u0306 en tiu'j land'o'j, mi konstat'is ke est'as grand'a diferenc'o inter la respektiv'a'j kuir'ej'a'j termin'ar'o'j (kaj kelk'foj'e en la termin'ar'o'j de ali'a'j fak'o'j, kvankam mal'pli ol en la angl'a/uson'angl'a). Ni re'memor'u, ke ankau\u0306 la hispan'a est'as mond'a lingv'o, parol'at'a en pli ol du'dek land'o'j. Oft'e oni au\u0306d'as la argument'o'n de mal'apog'ant'o'j de Esperant'o, ke g\u0302i ne tau\u0306g'as kiel inter'naci'a lingv'o, c\u0302ar g\u0302i cert'e dis'split'ig\u0302'os en mult'e da dialekt'o'j. Strang'e, la sam'a argument'o ne est'as uz'at'a kontrau\u0306 la angl'a."}, {"text_idx": "#000765", "text": "Grav'a art'a okaz'aj\u0302'o en Angli'o est'as la c\u0302iu'jar'a festival'o de literatur'o en Cheltenham (sud-okcident'a Angli'o). Pas'int'jar'e dum la festival'o (26a de oktobr'o \u2013 3a de novembr'o 2002) kelk'a'j el la plej el'star'a'j literatur'ist'o'j (verk'ist'o'j, kritik'ist'o'j kaj mult'a'j ali'a'j) pri'debat'is la tem'o'n: \u201eEst'i hom'a \u2013 kio'n oni vol'as dir'i per tio?\u201d C\u0302e'est'ant'o'j de grand'a'j kongres'o'j oft'e vol'as sam'temp'e part'o'pren'i en du au\u0306 pli da mal'sam'a'j kun'ven'o'j. Ankau\u0306 mi spert'is la problem'o'n, kaj dev'is elekt'i inter du'cent prezent'o'j. Jen est'as ekstrakt'o'j el mi'a tag'libr'o."}, {"text_idx": "#000766", "text": "La 1a tag'o. A. S. Byatt [bajat], unu el la plej super'a'j brit'a'j roman'ist'o'j, esplor'is la problem'o'n \u201ehistori'o en fikci'o\u201d. S\u0302i oft'e uz'as fikci'o'n por lum'ig'i la pas'int'ec'o'n, kaj antau\u0306 ne'long'e gajn'is la prestig\u0302'a'n premi'o'n Booker pro la roman'o Posed'o."}, {"text_idx": "#000767", "text": "La 2a tag'o. Antonia Fraser, la renom'a biograf'o, parol'is pri si'a biografi'o de Marie Antoinette [mari\u0301 antu\u0306ane\u0301t]. S\u0302i demand'is, c\u0302u la last'a reg\u0302'in'o de Franci'o merit'is la ekzekut'o'n; sed iu franc'in'o en la publik'o opini'is, ke la biografi'o est'as tro favor'a, kaj la preleg'ist'in'o konsci'is, ke ec\u0302 hodiau\u0306 mult'a'j franc'o'j mal'amik'e rilat'as al la reg\u0302'in'o. Parentez'e, est'as interes'e konsider'i histori'o'n el la vid'punkt'o de ali'a land'o. Ekzempl'e, mult'a'j angl'a'j verk'ist'o'j kred'as, ke Napoleono debut'is kiel sen'princip'a oportun'ist'o, kaj post c\u0302io est'is paranoj'a megalo'mani'ul'o. Sed la popular'a franc'a histori'ist'o, Max Gall'o, en la biografi'o de Napoleono, pri'skrib'is li'n kiel hero'o'n kaj profet'o'n."}, {"text_idx": "#000768", "text": "La 3a tag'o. La 87-jar'a jud'a histori'ist'o, Eric Hobsbawm, retro'rigard'is si'a'n viv'o'n en Berlino dum la 1930aj jar'o'j. Lau\u0306 li, la 20a jar'cent'o est'is la plej terur'a en la histori'o. Imperi'ism'o, fas\u0302ism'o kaj komun'ism'o est'as ne nur la objekt'o'j de li'a'j libr'o'j, sed ankau\u0306 element'o'j de la viv'o. Hobsbawm opini'as, ke jud'o'j hodiau\u0306 ne nepr'e ident'ig\u0302'u kun Israelo, c\u0302ar la ag'o'j de la tie'a reg'ist'ar'o ne konform'as al la original'a'j ide'o'j de Cion'ism'o."}, {"text_idx": "#000769", "text": "Krom'e, hodiau\u0306 tem'is pri la eminent'a verk'ist'o de la 20a jar'cent'o, Ir'is Murdoch [ajris medok]. Est'is tri preleg'int'o'j: R. Eyre [er], reg\u0302isor'o de la kin'o'film'o \u201eIr'is\u201d, J. Bayley [bejli], la vidv'o de Ir'is (kies memor'aj\u0302'o'j est'is adopt'it'a'j por la film'o), kaj P. Conradi, la biograf'o de Ir'is. Ili diskut'is la mal'sam'a'j'n problem'o'j'n de biografi'o en libr'o'j kaj en film'o'j. C\u0302u oni labor'u kronologi'e au\u0306, kiel far'is Bayley, star'ig'u si'n'sekv'o'n de pord'o'j, kiu'j subit'e mal'ferm'ig\u0302'as kaj kondut'as oni'n mal'antau\u0306'e'n kaj antau\u0306'e'n, au\u0306, kiel far'is Eyre en la film'o, dung'i du ar'o'j'n da ge'aktor'o'j por kre'i pas'int'ec'o'n kaj nun'temp'o'n?"}, {"text_idx": "#000770", "text": "Sam'tag'e John Bayley, kiel kritik'ist'o, de'nov'e est'is sur la podi'o kun'e kun la bon'eg'a brit'a poet'o Ruth Padel, kiu elekt'is por diskut'ad'o tri kon'at'a'j'n poem'o'j'n el la 19a, la 20a, kaj la 21a jar'cent'o'j."}, {"text_idx": "#000771", "text": "La 4a tag'o. Sarah Hopper preleg'is pri la mez'epok'a'j krist'an'a'j pilgrim'o'j al Canterbury [ka\u0301nteberi], Romo, Jerusalemo, ilustr'ant'e per sam'epok'a'j rakont'o'j la dang\u0302er'o'j'n de la divers'a'j voj'o'j. Mi vizit'is la bon'eg'a'n urb'a'n muze'o'n. Tie est'as c\u0302ambr'o omag\u0302'e al la Cheltenham-an'o Edward Wilson [edu\u0306ad u\u0306ilson] \u2013 unu el la kvin brit'a'j esplor'ist'o'j, kiu'j ating'is en 1912 la sud'a'n polus'o'n, sed re'ven'e, kun'e kun si'a'j kun'ul'o'j, pere'is."}, {"text_idx": "#000772", "text": "Okaz'is debat'o pri klasik'a literatur'o, kie oni taks'is la hodiau\u0306'a'n influ'o'n de antau\u0306'a'j verk'ist'o'j. Robert Edric, au\u0306tor'o de la roman'o Pac'temp'o, parol'is pri John Steinbeck [stejnbek] (100-jar'ig\u0302'int'a en 2002), uson'a roman'ist'o, au\u0306tor'o de la majstr'o'verk'o La vin'ber'o'j de Koler'o."}, {"text_idx": "#000773", "text": "La 5a tag'o. Magnus Magnusson, traduk'int'o de la islandaj saga'o'j, preleg'is pri la literatur'o de Islando. De mult'a'j jar'o'j li log\u0302'as en Briti'o kaj est'as ekzempl'o de la mult'a'j en'migr'int'o'j, kiu'j ric\u0302'ig'as la kultur'a'n viv'o'n de Briti'o."}, {"text_idx": "#000774", "text": "La 6a tag'o. La du'a objekt'o de la pri'klasik'ul'a seri'o est'is Aldous Huxley [haksli]. En 1932 li anticip'is prov'tub'a'j'n beb'o'j'n, distr'aj\u0302-drog'o'j'n, virtual'a'n real'ec'o'n kaj genetik'a'n ing\u0302enier'art'o'n. La legend'a anti'utopi'o Kurag\u0302'a Nov'a Mond'o montr'is, ke li est'is profet'o. Li'a'j verk'o'j s\u0302ajn'as est'i pli klar'vid'a'j ol 1984, admir'it'a de Huxley."}, {"text_idx": "#000775", "text": "La 7a tag'o. La roman'ist'o D. J. Taylor [tejlor], verk'int'a la definitiv'a'n biografi'o'n de W. M. Thackeray [ta\u0301kerej], dau\u0306r'ig'is la stud'ad'o'n de klasik'a'j roman'ist'o'j. Taylor prezent'is la c\u0302ef'verk'o'n de Thackeray La Foir'o de Vant'ec'o kiel la plej el'star'a'n angl'a'n roman'o'n de la 19a jar'cent'o. La c\u0302ef'a merit'o de grand'a roman'ist'o est'as la potenc'o kre'i person'ec'o'j'n, kaj Becky Sharp, la protagonist'in'o de la roman'o, est'as inter la plej super'a'j kre'aj\u0302'o'j de la angl'a literatur'o."}, {"text_idx": "#000776", "text": "La 8a tag'o. La kon'at'a histori'ist'o Tristram Hunt [hant], diskut'is La angl'a'n en'land'a'n milit'o'n \u2013 la milit'o'n, kiu divid'is la naci'o'n en la 17a jar'cent'o. Oft'e oni prezent'as tiu'n milit'o'n kiel konflikt'o'n inter la et'nobel'ar'o, kiu sub'ten'is la parlament'o'n, kaj la aristokrati'o, kiu batal'is favor'e al la Kron'o. Sed Hunt montr'is, ke la konflikt'o est'is religi'a."}, {"text_idx": "#000777", "text": "La objekt'o de la hodiau\u0306'a fin'a kun'ven'o est'is Joseph Conrad [g\u0302ozif konrad]. Li'a Kor'o de Mal'lum'o est'is unu'a'foj'e el'don'it'a preciz'e antau\u0306 cent jar'o'j. Oni rimark'is, ke Conrad, kies lingv'o dum fru'a'j jar'o'j est'is la pol'a, tamen verk'is c\u0302iu'j'n roman'o'j'n per elegant'a angl'a1. Kritik'ist'o'j nom'is Conrad-on impresionist'o, kaj li cert'e portret'is la mov'ad'o'n de la roman'o'j per la privat'a vizi'o de real'ec'o de c\u0302iu person'o. Fin'e de la viv'o, Conrad est'is inter la c\u0302ef'a'j modern'ist'o'j kun Eliot, Joyce [g\u0302ojs], Woolf [u\u0306ulf] kaj Yeats [jejc]. Ili c\u0302iu'j mal'akcept'is la tradici'a'n kadr'o'n de la rakont'a pri'skrib'o, favor'e al \u201eflu'o de konsci'o\u201d. En la Kor'o de Mal'lum'o Conrad verk'is pri Afrik'o, sed ne simpl'e pri Afrik'o. Li sci'is la lim'o'j'n de la sovag\u0302'ec'o de \u201eciviliz'it'a\u201d hom'ar'o: milion'o'j mort'is en batal-buc\u0302'o'j, en gulag'o'j kaj en fas\u0302ism'a'j mort'barak'o'j; ne mir'ind'e, ke Conrad est'as ne nur bril'a rakont'ist'o kaj stil'ist'o, sed ankau\u0306 grand'a profet'o."}, {"text_idx": "#000778", "text": "La 9a tag'o. Fin'e de la Festival'o, Al'a'n Aykbourn [ejkbon], la plej grav'a viv'ant'a brit'a dram'verk'ist'o, diskut'is kun si'a biograf'o kvar'dek jar'o'j'n en la teatr'a mond'o."}, {"text_idx": "#000779", "text": "C\u0302u la Festival'o g\u0302ust'e respond'is al la demand'o, kiu star'is en la komenc'o de g\u0302i'a bros\u0302ur'o: \u201eEst'i hom'a \u2013 kio'n oni vol'as dir'i pri tio?\u201d La divers'a'j el'star'a'j verk'ist'o'j ja esplor'is la hom'a'n stat'o'n. Sed oni mult'e parol'is ankau\u0306 pri la cel'o'j de roman'o'j. La au\u0306tor'o'j de Kurag\u0302'a nov'a mond'o kaj 1984 asert'is, ke roman'o dev'us hav'i opini'o'j'n kaj instig'a'j'n ide'o'j'n, kaj ke la en'hav'o de roman'o dev'us est'i pli grav'a ol stil'o kaj teknik'o. Ali'a'j verk'ist'o'j tut'e mal'konsent'is. C\u0302u literatur'o est'u didaktik'a au\u0306 distr'a? Au\u0306tor'o'j iam deklar'as, ke ili'a'j verk'o'j est'as art'aj\u0302'o'j, kaj ne grav'as, se esoter'a'j. Ali'flank'e, iu'j grand'a'j roman'ist'o'j prov'as don'i plezur'o'n estetik'a'n. Do evident'e, la ver'o, kiel oft'e okaz'as, trov'ig\u0302'as ie mez'e."}, {"text_idx": "#000780", "text": "De temp'o al temp'o iu deklar'as \u201ela mort'o'n de roman'o\u201d au\u0306 ec\u0302, en la epok'o de inform-teknologi'o'j, \u201ela mort'o'n de libr'o\u201d! Sed dum nau\u0306 tag'o'j en Cheltenham mil'o'j da leg'ant'o'j amas'ig'is la Festival'o'n, kaj per tio pruv'is: libr'o'j ja viv'as!"}, {"text_idx": "#000781", "text": "1. Per tio Conrad simil'as al Nabokov, kiu, tamen, du'on'o'n de si'a'j roman'o'j verk'is en la rus'a; krom'e, Nabokov dum la tut'a viv'o admir'is Conrad-on."}, {"text_idx": "#000782", "text": "(Redaktor'o de la rubrik'o'j \u201eTurism'o\u201d kaj \u201eHobi'o\u201d, Vieno, Au\u0306strio)"}, {"text_idx": "#000783", "text": "Mi est'as 48-jar'a bulgar'o, kies viv'o g\u0302is nun pas'is en du land'o'j \u2013 Bulgario kaj Au\u0306strio. Antau\u0306 11 jar'o'j mi ek'log\u0302'is kaj ek'labor'is en la au\u0306str'a c\u0302ef'urb'o Vieno. Tie mi far'ig\u0302'is doktor'o pri filozofi'o (disertaci'o pri Hug'o von Hofmannsthal). Profesi'e mi est'as j\u0302urnal'ist'o kaj special'ist'o pri merkat'ik'o."}, {"text_idx": "#000784", "text": "Esperant'o'n mi ek'lern'is kiel 14-jar'a knab'o en mi'a nask'ig\u0302'urb'o Sofio, Bulgario. Mi aktiv'is en la land'a kaj inter'naci'a Esperant'o-mov'ad'o \u2013 Bulgar'a Esperant'o-Asoci'o (1978-1990), TEJO (1978-1982) kaj TEJ\u0302A (1983-1995). Mi labor'is mult'a'j'n jar'o'j'n kiel redaktor'o de la revu'o Bulgar'a Esperant'ist'o (1982-1984, 1987-1992) kaj kiel redaktor'o c\u0302e la El'don'ej'o de Bulgar'a Esperant'o-Asoci'o (1984-1987). Krom'e mi est'as kun'kompil'int'o de la bulgar'a-esperant'a pos\u0302'vort'ar'o (1992). Kun'labor'ant'o de MONATO mi far'ig\u0302'is en 1991, kaj redaktor'o de la rubrik'o'j \u201eHobi'o\u201d kaj \u201eTurism'o\u201d respektiv'e en 1992 kaj 1996."}, {"text_idx": "#000785", "text": "Mi'a'j s\u0302at'okup'o'j est'as leg'ad'o de beletr'aj\u0302'o'j, kin'o'art'o, muzik'o, sport'o, vojag\u0302'ad'o."}, {"text_idx": "#000786", "text": "Leg'int'e la en'konduk'o'n Lingv'o'politik'o de Stefan Maul en MONATO 2002/12, p. 5, mi profund'e simpati'as kun li pro li'a'j komput'il'a'j problem'o'j. Ankau\u0306 mi est'is plur'foj'e viktim'o de inter'ret'a'j virus'o'j sed fid'is, ke kontrau\u0306'virus'a program'ar'o solv'os la afer'o'n. La program'o, kiu'n mi instal'is por protekt'i mi'n, est'as verk'it'a en la angl'a lingv'o, kiu'n mi bon'e kompren'as \u2013 la uson'angl'a'n komput'il'a'n j\u0302argon'o'n tamen nur part'e."}, {"text_idx": "#000787", "text": "Brokant'a'n komput'il'o'n mi ac\u0302et'is unu'e nur post mult'e da cerb'um'ad'o. G\u0302i aparten'is al lern'ej'estr'o, kiu instal'is valor'a'j'n program'o'j'n, inkluziv'e de plur'lingv'a tekst'o'pri'labor'il'o. Kvankam pas'is mult'e da temp'o, g\u0302is mi lern'is efik'e uz'i la komput'il'o'n, mi est'is tamen rav'it'a kaj tut'e c\u0302es'is uz'i skrib'o'mas\u0302in'o'n. Mi komenc'is korespond'i per Inter'ret'o, kio dum la unu'a'j jar'o'j kau\u0306z'is al mi neni'a'j'n problem'o'j'n."}, {"text_idx": "#000788", "text": "Post'e mi akir'is pli rapid'a'n komput'il'o'n kun Vindoz'o 95. Pri la program'ar'o mi est'is kontent'a, sed mi komenc'is spert'i grav'a'j'n problem'o'j'n pri Inter'ret'o. Dum la last'a jar'o mi'a'j zorg'o'j kresk'is kaj mi tim'is, ke la strec\u0302'o (kiu'n mi ne pov'as toler'i) mal'san'ig'os mi'n. La unu'a g\u0302en'o de'ven'is de t.n. \u201espam'o\u201d \u2013 t.e. ne'dezir'at'a'j ret'pos\u0302t'aj\u0302'o'j. C\u0302iu'semajn'e mi ricev'is cent'o'j'n da \u201espam'aj\u0302'o'j\u201d c\u0302i'a'j: pri uson'a'j produkt'o'j, kurac'ist'o'j kaj dent'ist'o'j en Kalifornio, feri'o'j en Disneyland, adolt'a kaj infan'a pornografi'o, asekur'o, ktp. Mi instal'is kontrau\u0306'spam'a'n program'ar'o'n Spamkiller, kiu kost'is 40 dolar'o'j'n, tamen g\u0302i protekt'is nur kontrau\u0306 mal'grand'a nombr'o da relativ'e sen'ofend'a'j mesag\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000789", "text": "Spam'o ne est'is mi'a sol'a g\u0302en'aj\u0302'o. Tiam komenc'ig\u0302'is virus'a'j atak'o'j. La kontrau\u0306'virus'il'o de Norton detru'is kelk'a'j'n mal'pli grav'a'j'n virus'o'j'n kaj ripar'is du-tri difekt'it'a'j'n dosier'o'j'n: sur la plej grav'a'j'n g\u0302i ne efik'is. Kon'at'o komput'il'ist'a dir'is, ke la virus'o'j de'ven'as de mi'a'j amik'o'j, kiu'j cert'e sen'sci'e ricev'is virus'o'j'n, kiu'j uz'is ili'a'j'n komput'il'a'j'n adres'ar'o'j'n. Mi est'as konvink'it'a, ke li prav'as: unu el la plej venen'a'j virus'o'j, kiu'j'n mi ricev'is, ven'is en'e de list'o de membr'o'j de UEA. Ali'a konsist'is el ne'dezir'at'a pornografi'a material'o el Pollando."}, {"text_idx": "#000790", "text": "Mi dev'is du'foj'e port'i la komput'il'o'n al ripar'ej'o: la kost'o de la ripar'ad'o est'is grand'a por hom'o, kiel mi, kiu ne plu ricev'as monat'a'n salajr'o'n. La unu'a'n foj'o'n mi sukces'is re'hav'ig'i al mi la pli'mult'o'n de mi'a'j program'o'j kaj dosier'o'j, sed kelk'a'j'n mi ne plu re'trov'is. La du'a foj'o est'is preskau\u0306 katastrof'a: mult'o'n mi perd'is por c\u0302iam. Pri Inter'ret'o mi est'as komplet'e sen'iluzi'ig\u0302'int'a."}, {"text_idx": "#000791", "text": "Por protekt'i mi'a'n komput'il'o'n mi prov'is el'filtr'i c\u0302io'n, kio est'is en la angl'a lingv'o au\u0306 uson'de'ven'a. Ne ebl'as tio'n far'i. Mi plur'foj'e s\u0302ang\u0302'is inter'ret'a'j'n servil'o'n kaj ret'adres'o'n, sed van'e. Fin'e mi decid'is ne plu ricev'i ret'mesag\u0302'o'j'n. Nun'temp'e mi uz'as Inter'ret'o'n nur por send'i mesag\u0302'o'j'n, serc\u0302'i inform'o'j'n kaj rezerv'i aviad'il'a'j'n flug'lok'o'j'n. Kompren'ebl'e tio ne est'as ver'a solv'o. Se c\u0302iu'j, kies ret'adres'o'j trov'ig\u0302'as en mi'a komput'il'a adres'ar'o, sam'o'n far'us, oni send'us mesag\u0302'o'j'n, kiu'j'n neni'u leg'as. Tiel la tut'a sistem'o ne plu funkci'us \u2013 kio apenau\u0306 est'as mi'a problem'o."}, {"text_idx": "#000792", "text": "Kie mi log\u0302'as, est'as kontrau\u0306'leg\u0302'e rigard'i per tut'ter'a teks'aj\u0302'o infan'pornografi'o'n kaj material'o'n, kiu pov'us est'i uz'at'a por teror'ism'o. Kelk'foj'e material'o tia aper'as kontrau\u0306'vol'e kaj en'ir'as la komput'il'a'n memor'o'n. Last'a'temp'e angl'o est'as arest'it'a pro tio, ke la disk'o de li'a komput'il'o en'hav'is pornografi'aj\u0302'o'n pri infan'o'j; sam'e okaz'is al instru'ist'o en mi'a urb'o. C\u0302u tiu'j hom'o'j kulp'as, intenc'e el's\u0302ut'int'e pornografi'aj\u0302'o'j'n, mi ne sci'as. Tamen tiel la propr'a komput'il'o kapabl'as atest'i kontrau\u0306 la posed'ant'o pro krim'o, pri kiu iu ali'a respond'ec'as."}, {"text_idx": "#000793", "text": "Por mi, la risk'o uz'i komput'il'o'n nun tro grand'as. Inter'ret'o kaj tut'ter'a teks'aj\u0302'o far'ig\u0302'is drog'ac\u0302'o'j: en la mal'nov'a grek'a la vort'o farmakon signif'is kaj kurac'il'o'n kaj venen'o'n \u2013 sam'temp'e util'a'n kaj dang\u0302er'a'n. Do se oni i'o'n pri'dub'as, prefer'e evit'u. Tiu c\u0302i mir'ind'a il'o, kiu pov'us est'i uz'at'a por kultur'e ric\u0302'ig'i la hom'ar'o'n, est'as akapar'it'a de fi'ul'o'j. Sed hom'o'j c\u0302iam em'as uz'i si'a'j'n invent'aj\u0302'o'j'n ne por sed kontrau\u0306 si'a'j kun'hom'o'j. Damn'u! Damn'u! Damn'u!"}, {"text_idx": "#000795", "text": "En MONATO 2002/12, p. 16-19, Hektor Al'os i Font don'is tre interes'a'n super'rigard'o'n pri la situaci'o de la katalun'a lingv'o. Sed ec\u0302 pli nov'a kaj interes'a por mi est'is li'a uz'o de la vort'o light, kiu lau\u0306 la fin'aj\u0302'o ne pov'as est'i Esperant'o-nov'ism'o propon'at'a de li. C\u0302ar mank'as c\u0302ia klar'ig'o, evident'e la au\u0306tor'o kaj la redakci'o konsider'as, ke c\u0302iu leg'ant'o de MONATO kompren'as tiu'n vort'o'n. (Mi supoz'as, ke g\u0302i est'as angl'a kaj signif'as \u201eleg\u0302er'a\u201d. Eventual'a'j nuanc'a'j mank'o'j de tiu traduk'o bedau\u0306r'ind'e eskap'as de mi.)"}, {"text_idx": "#000796", "text": "Mi pov'as imag'i mult'a'j'n kial'o'j'n, kial iu au\u0306tor'o au\u0306 redakci'o prefer'as la angl'a'n al Esperant'o. Sed kial ne aplik'i tiu'j'n kial'o'j'n al la tut'a artikol'o?"}, {"text_idx": "#000797", "text": "Not'o de la redaktor'o: \u201eKatalun'a light\u201d est'is mok'nom'o uz'at'a de la kontrau\u0306'ul'o'j de la skrib'a uz'ad'o de variant'o de la katalun'a pli proksim'a al la parol'a uz'o de la lingv'o en la are'o de Barcelono. La nom'o de'ven'as de la tiu'temp'e mod'a angl'ism'o light (mal'pez'a) por diet-produkt'o'j. La leg'ant'o cert'e rimark'is la uz'ad'o'n de kursiv'o, lau\u0306 la konvenci'o'j de MONATO por fremd'a'j lingv'o'j, sed prav'as, ke oni mal'atent'is al'don'i traduk'o'n, lau\u0306 tiu'j sam'a'j konvenci'o'j."}, {"text_idx": "#000798", "text": "En MONATO 2003/11, p. 11, lini'o 3, leg'ebl'as \u201een long'a c\u0302en'o de sabot'ad'o'j (eksplod'ig'o'j) kontrau\u0306 Israelo\u201d. La teror'ism'o'n la arab'a'j palestin'an'o'j ek'lern'is de la jud'a'j palestin'an'o'j, kiu'j de 1945 g\u0302is 1948 efektiv'ig'is \u201elong'a'n c\u0302en'o'n de sabot'ad'o'j\u201d kontrau\u0306 la brit'o'j, kiu'j de'post 1918 ricev'is de la tiam'a Lig'o de Naci'o'j mandat'o'n por administr'i tiu'n eks'a'n turk'a'n posed'aj\u0302'o'n. La atak'o'j kulmin'is la 22an de juli'o 1946 per la eksplod'ig'o de hotel'o King David (Reg\u0302'o Davido) en Jerusalemo, kiu est'is la c\u0302ef'stab'ej'o de la brit'o'j."}, {"text_idx": "#000799", "text": "La estr'o de la sekret'a jud'a arme'o Irgun, Menah\u0302em Begin, deklar'is la post'a'n tag'o'n, \u201eke la fort'o de la eksplod'o super'is c\u0302iu'j'n ni'a'j'n esper'o'j'n\u201d (76 mort'int'o'j, 46 vund'it'o'j kaj 29 mal'aper'int'o'j). Tio ne mal'ebl'ig'is, ke li ig\u0302'is c\u0302ef'ministr'o de Israelo en 1977 kaj ricev'is en 1978 la nobel'premi'o'n pri pac'o, kun'e kun la egipto Anu\u0306ar Sadat. Nostalgi'e, la sub'skrib'int'o pens'as pri Teodor Herzl, la fond'int'o de cion'ism'o, kiu rev'is, ke Palestino ig\u0302'u mult'kultur'a pac'a land'o. C\u0302u la sabraoj (de'nask'a'j israel'an'o'j) jam leg'is li'a'n libr'o'n Altneuland (Mal'nov'a nov'land'o)?"}, {"text_idx": "#000800", "text": "La ge'patr'a de Zamenhof (2)"}, {"text_idx": "#000801", "text": "En MONATO de novembr'o 2002 mi leg'is, je mi'a s\u0302ok'ig\u0302'o, artikol'o'n kie oni nom'as la pol'a'n lingv'o'n \u201elingv'o de Zamenhof\u201d. Ke pro mank'o de inform'it'ec'o tia'j'n stult'a'j'n erar'o'j'n naci'lingv'e foj'foj'e oni aper'ig'as, jam est'as bedau\u0306r'ind'e, sed en Esperant'o-magazin'o tio ver'e ne est'as akcept'ebl'a. Aper'is ja ni'a'kultur'ej'e la last'a'j'n jar'dek'o'j'n sufic\u0302'e bon'a'j stud'o'j kaj inform'o'j pri Zamenhof. Se nur menci'i kelk'a'j'n au\u0306tor'o'j'n, oni pens'u minimum'e pri N.Z. Maimon, G. Waringhien, A. Holzhaus kaj Ludovik'it'o, la el'don'int'o de la mult'volum'a Plen'a Verk'ar'o de LLZ."}, {"text_idx": "#000802", "text": "Kiel sci'at'e, la ge'patr'a lingv'o de Lejzer Ludwig Zamenhof est'is la jid'a, kvankam ebl'e oni pov'us iel parol'i pri du sam'temp'a'j ge'patr'a'j lingv'o'j: \u201eFlank'e de la jid'a, kiu est'is la komun'a lingv'o de tie'a'j jud'o'j, li'a patr'o uz'ad'is ankau\u0306 la rus'a'n en si'a hejm'o. La kvin'jar'a Ludovik'o jam sci'pov'is leg'i kaj skrib'i rus'e. Li am'is tiu'n c\u0302i lingv'o'n el'kor'e, kaj rev'ad'is far'ig\u0302'i iam rus'a poet'o.\u201d (Ludovik'it'o: Sen'legend'a biografi'o de L.L. Zamenhof, p. 11). La pol'a'n lingv'o'n li nur ek'lern'is 13-jar'a, post trans'log\u0302'ig\u0302'o de la famili'o al Varsovio (Sam'libr'e p. 12). Mi esper'as, ke tia'j'n mis'prezent'o'j'n oni ne plu aper'ig'os."}, {"text_idx": "#000803", "text": "En la last'jar'a 2a Forum'o Social'a Tut'mond'a de Port'o Alegr'e, redaktor'o'j de Le Mond'e Diplomatique (la diplomat'a mond'o), kiel Ignacio Ramonet [ina\u0301sio ramone\u0301] sugest'is iu'n \u201einter'naci'a'n observ'ej'o'n de la amas'komunik'il'o'j\u201d. Nun por la 3a Forum'o, publik'a lanc\u0302'o de Medi'a Watch Glob'al (angl'e por \u201etut'mond'a observ'ad'o de amas'komunik'il'o'j\u201d) est'as antau\u0306'vid'it'a."}, {"text_idx": "#000804", "text": "Tradici'e en ni'a'j demokrati'a'j \u201eord'ig'a'j\u201d sistem'o'j oni disting'as la leg\u0302'don'a'n pov'o'n, la plen'um'a'n (ekzekutiv'a'n) pov'o'n (la reg'ist'ar'o'n) kaj la justic'a'n (jur'a'n) pov'o'n. La kvar'a pov'o est'as de plur'a'j jar'dek'o'j la potenc'a inform'ad'o de gazet'ar'o kaj televid'o, g\u0302is antau\u0306 ne'long'e sub reg'o (kun cenzur'o au\u0306 ne) de la s\u0302tat'o'j, kiu'j propagand'is si'a'j'n interes'o'j'n kaj ideologi'o'j'n. Nun sub la s\u0302ild'o de liber'a iniciat'ad'o (la liberal'ism'o) per la tiel nom'at'a inform'ad'ik'o kun inter'ret'a'j amas'komunik'il'o'j kaj politik'a'j artifik'o'j, gigant'a'j entrepren'o'j akapar'as la \u201einform'ad'o'n\u201d, la amas'inform'ad'o'n (la \u201emedi'o'j'n\u201d kiel dir'as erar'e ec\u0302 kler'a'j esperant'ist'o'j). Ja, jen polu'ad'o de la intelekt'ul'a medi'o, kie c\u0302i'a'j sekt'o'j kaj c\u0302arlatan'o'j prov'as \u201evend'i\u201d si'a'n var'o'n."}, {"text_idx": "#000805", "text": "La franc'a j\u0302urnal'o Le Mond'e (La mond'o) ne hezit'as dir'i, ke \u201ela tro'o da inform'o'j prezent'ig\u0302'as kiel eksponencial'a pli'grand'ig\u0302'o de manipul'ad'o'j, de mens'manipul'ad'o'j, de tromp'o'j, de mensog'o'j kaj de venen'ad'a'j kampanj'o'j\u201d. Kio prav'ig'as tut'mond'a'n observ'ad'o'n kaj evident'e la re'ag'o'n, apart'e de j\u0302urnal'ist'o'j, kies cel'o g\u0302ust'e est'as sen'mask'ig'i tromp'o'j'n, mensog'o'j'n, manipul'ad'o'j'n kaj ven'ig'i fakt'o'j'n, real'aj\u0302'o'j'n por analiz'ad'o, raci'a kler'ig'ad'o de la hom'o'j anstatau\u0306 la obskur'ant'ism'o de ideologi'o'j kaj sekt'o'j el c\u0302iu'j kolor'o'j kaj diabl'aj\u0302'o'j. G\u0302is nun, sen kontrau\u0306're'ag'o tiu c\u0302i kvin'a pov'o reg'as la ekonomi'a'n pov'o'n kaj la ideologi'a'n hegemoni'o'n per bombard'ad'o de sen'util'a'j inform'o'j, kio nur pov'as brut'ig'i la popol'o'n kaj manipul'i ties mens'o'n por apart'a'j interes'o'j de la potenc'ul'o'j."}, {"text_idx": "#000806", "text": "Tiu c\u0302i kvin'a pov'o est'is apart'e efik'a sed tromp'a, mensog'a en Brazilo okaz'e de la politik'a'j kampanj'o'j por elekt'o de nov'a prezident'o. La g\u0302is'tiam'a reg'ant'o Fernand'o Cardoso [kardozo], kiu dum ok jar'o'j lau\u0306 Le Mond'e en'tut'e \u201elaminat'is\u201d Brazilon, sukces'is help'e de la s\u0302tat'o akapar'i la amas'komunik'il'o'j'n por pav'e kaj parad'e si'n prezent'i kiel iu'n sav'ant'o'n de la patri'o, kiu sukces'is reg'i la inflaci'o'n kaj social'e bon'ig'i eduk'ad'o'n kaj san'o'n de si'a popol'o. Lau\u0306 la kvin'a pov'o, la ekonomi'o est'as en perfekt'a ord'o, c\u0302io prosper'e kresk'is, fin'fin'e oni prezent'as paradiz'o'n en'e de demokrati'o. La brazilaj amas'inform'il'o'j plen'e mask'is la real'o'n, kun inflaci'o re'ven'ant'a (22 % en 2002), du'obl'ig\u0302'o de sen'labor'ec'o en kvar jar'o'j, perd'o de ac\u0302et'pov'o en depresi'o, kun mal'pli'grand'ig\u0302'o de la minimum'a salajr'o de 140 uson'a'j dolar'o'j al nun 60 monat'e. Sub nivel'o de plen'a mal'ric\u0302'ec'o viv'as 54 % el la 175 milion'o'j da brazil'an'o'j. F. H. Cardoso est'is tiom mal'bon'a administr'ant'o, ke 53 % el la bug\u0302et'o de la jar'o 2002 est'as por pag'i s\u0302uld'o'j'n ... kaj 1995 g\u0302is 1999 ... sed tio'n ne dir'as la kvin'a pov'o. Por inform'ig\u0302'i ni dev'as traf'i kas\u0302'it'a'j'n font'o'j'n au\u0306 leg'i la analiz'o'j'n de ekster'land'a'j gazet'o'j kiel Le Mond'e Diplomatique de oktobr'o 2002 ekzempl'e, sub la plum'o de Emir Sader, ne sub'met'it'a al c\u0302i tiu kvin'a pov'o."}, {"text_idx": "#000807", "text": "Por popol'amas'o'j la kvin'a pov'o est'as apart'e tau\u0306g'a en'e de religi'a'j sekt'o'j, kiu'j re'e invad'as ni'a'n kompat'ind'a'n mond'o'n kun si'a'j kutim'a'j c\u0302arlatan'aj\u0302'o'j, mistik'a'j interpret'ad'o'j au\u0306 pli'a'j fantazi'aj\u0302'o'j. Kiom for'a'j ig\u0302'is la laik'ec'o de inform'ad'o, la scienc'a rigard'o kaj analiz'ad'o de ni'a mond'o. Nun'temp'e c\u0302iu'j religi'o'j oficial'e akir'as televid'a'j'n kanal'o'j'n, unu'e dank'e al la dism'o de si'a'j s\u0302af'o'j kaj du'e dank'e al politik'a'j manipul'ad'o'j (almenau\u0306 en Brazilo). Tip'a ekzempl'o est'as la \u201euniversal'a eklezi'o de l' regn'o de di'o\u201d, kiu ek'de 1975 konker'is Brazilon kaj invad'as mult'a'j'n pli'a'j'n land'o'j'n en la tut'a mond'o."}, {"text_idx": "#000808", "text": "Sen'dub'e, katastrof'e amuz'a komenc'e de la jar'o 2003 est'is la subit'a anonc'o, en c\u0302iu'j amas'inform'il'o'j, de hom'a klon'ad'o far'e de iu sekt'o nom'it'a \u201eraelana\u201d. La nov'a mesi'o, apostol'o, au\u0306 oni ne sci'as kio, Claude Vorilhon [klod vorijo\u0301n], mem'nom'it'a Rael, de temp'o al temp'o vizit'as Mahometon, kaj kun'ven'as kun Jesuo, Budh'o kaj ali'a'j en ali'a mond'o ... Felic\u0302'e oni dir'as ke dum'e la raelanoj ne nombr'as pli ol 50 000 frenez'ul'o'j'n (hom'o'j'n, se vi vol'as!). Tamen pro la kvin'a pov'o, pro la interes'eg'a'j tem'o'j prezent'it'a'j, t.e. klon'ad'o kaj vizit'ad'o al Jesuo (antau\u0306 ol li re'ven'os sur'ter'e'n!) per nif'o (ne'ident'ig'it'a flug'ant'a objekt'o), ne est'as dub'o, ke por debil'a'j mens'o'j la afer'o est'as al'log'a kaj rapid'e la raela sekt'o kresk'os."}, {"text_idx": "#000809", "text": "Rael hav'as medicin'a'n help'ant'in'o'n, bel'ul'in'o'n Brigitte Boisselier [brij\u0302i\u0301t bu\u0306aselje\u0301], kiu zorg'as pri la klon'ad'o en \u201eserioz'a\u201d entrepren'o Clonaid [klonajd]. Ili anonc'as grand'a'j'n projekt'o'j'n por pli'bon'ig'o de la hom'ar'o kaj sur'ter'a viv'o ... sed g\u0302is nun ili scienc'e ne pruv'is la unu'a'n klon'ad'o'n, kio ceter'e ne tre grav'as \u2013 c\u0302u di'o mem, antau\u0306 mult'a'j jar'mil'o'j, ne klon'is Evan el rip'o de Adamo kaj neniam ven'ig'is scienc'a'n pruv'o'n pri la far'o? ... Rest'as la supoz'it'a fakt'o kaj la di'a kvin'a pov'o kiu est'is la unu'a pov'o. Ni ceter'e pov'as facil'e antau\u0306'vid'i klon'ad'o'n de batalion'o'j da Bush [bus\u0302] kaj da Sadam Husajn por facil'ig'i kaj la milit'o'n kaj la lukt'o'n de ni'a'j kar'a'j pac'am'ant'o'j, kiu'j neniel sukces'os ating'i la kvin'a'n pov'o'n."}, {"text_idx": "#000810", "text": "La aristark'a raport'o de Albisturo Kvinke"}, {"text_idx": "#000811", "text": "Gaius Publius grimac'is al la sub'ir'ant'a sun'o. \u201eToler'ebl'a est'as nur la vin'o en c\u0302i tiu damn'it'a land'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000812", "text": "Ni sid'is kun'e sur la teras'o de mi'a vila'o, rigard'ant'e la mur'o'j'n de la antikv'a urb'o."}, {"text_idx": "#000813", "text": "\u201eMi volont'e inter's\u0302ang\u0302'us mi'a'n posten'o'n kontrau\u0306 unu pokal'o de falern'o el la Galen'a tavern'o en Romo.\u201d"}, {"text_idx": "#000814", "text": "Mi'a amik'o rid'et'is. \u201eKial ci akcept'is la sub'prokurator'ec'o'n, do?\u201d"}, {"text_idx": "#000815", "text": "Mi s\u0302ultr'o'tir'is. \u201eKiu pov'us rifuz'i ordon'o'n de ni'a imperi'estr'a mos\u0302t'o? Pli prudent'e tranc\u0302'i mi'a'j'n vejn'o'j'n kaj mort'i en la ban'uj'o. Tiom au\u0306dac'a vir'o mi ne est'as ... Pli'e, vi jam sci'as, ke mi'a edz'in'o est'as jud-de'ven'a, kvankam roman'a civit'an'in'o. S\u0302i vol'is re'vid'i si'a'n nask'ig\u0302'land'o'n antau\u0306 ni'a trans'lok'ig\u0302'o al la sud'a Italio. Post mi'a eks'ig\u0302'o, ni intenc'as pas'ig'i c\u0302e ni'a fil'o en la kamp'ar'o apud Herkulaneo, tiom kiom rest'as de ni'a viv'o. Mi ne plu est'as jun'a kaj last'a'temp'e mi'a san'o mal'pli'bon'ig\u0302'is.\u201d"}, {"text_idx": "#000816", "text": "\u201eDo, almenau\u0306 ci'a estim'at'a edz'in'o est'as kontent'a c\u0302i tie?\u201d"}, {"text_idx": "#000817", "text": "\u201eNe tut'e. S\u0302i domag\u0302'as la amik'in'a'n rond'o'n en Romo, kaj pli'e s\u0302i'a'j famili'an'o'j ne plu akcept'as s\u0302i'n.\u201d"}, {"text_idx": "#000818", "text": "\u201eJupiter'o! Kial ne? Ili dev'us fier'i pri la fakt'o, ke s\u0302i est'as edz'in'o de roman'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000820", "text": "\u201eC\u0302u tio ne kau\u0306z'is g\u0302en'aj\u0302'o'n kiam vi est'is en Romo?\u201d demand'is Gaius."}, {"text_idx": "#000821", "text": "Mi rid'is. \u201eKial g\u0302en'aj\u0302'o'n? Neni'u en Romo si'n pri'okup'as pri la kult'o'j praktik'at'a'j de la matron'o'j. Jen furor'as inter ili la mister'o'j, jen iu religi'a nov'aj\u0302'o el Azi'o au\u0306 Pers'uj'o. Tio est'as nur'a afer'o de vir'in'o'j.\u201d"}, {"text_idx": "#000822", "text": "Gaius sku'is la kap'o'n. \u201eOni au\u0306d'as konflikt'a'j'n oni'dir'o'j'n pri la Nazaret'an'a sekt'o. Lau\u0306 kelk'a'j, g\u0302i provok'as ribel'o'n kontrau\u0306 Romo; lau\u0306 ali'a'j, la Nazaret'an'o'j est'as pac'em'ul'o'j kun alt'a'j moral'a'j princip'o'j kaj ne'riproc\u0302'ebl'a viv'o. Sen'dub'e, tia est'as ci'a estim'at'a edz'in'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000828", "text": "La al'ven'o de la dom'sklav'o port'ant'a nov'a'n urceus da vin'o moment'e inter'romp'is ni'a'n konversaci'o'n. Gust'um'int'e kaj aprob'int'e la kvalit'o'n, mi dau\u0306r'ig'is: \u201eLast'a'temp'e mi far'is rond'vojag\u0302'o'n tra la sub'provinc'o por kontrol'i la situaci'o'n pri impost'o'j kaj akciz'o'j. Akompan'is mi'n mi'a plej fid'ind'a sekretari'o, grek'a sklav'o nom'at'a Aristark'os.\u201d"}, {"text_idx": "#000830", "text": "\u201eNe, ne, li est'as pli ol komun'a sklav'o. Aristark'os est'as sag\u0302'a kaj inteligent'a vir'o. Krom la grek'a kaj latin'a lingv'o'j, li bon'e parol'as la arame'a'n kaj sci'pov'as leg'i la hebre'a'n. Ven'ont'jar'e mi intenc'as liber'ig'i li'n. Li pet'is permes'o'n ac\u0302et'i si'a'n liber'o'n, sed mi donac'os g\u0302i'n al li pro li'a'j mult'a'j jar'o'j de fidel'a serv'o. Sam'temp'e mi'a edz'in'o don'os liber'o'n al si'a person'a sklav'in'o por ke ili pov'u kun'e ge'edz'ig\u0302'i. Sara est'as sentimental'a vir'in'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000831", "text": "\u201ePrefer'e bon'kor'a ... \u201d Mi dau\u0306r'ig'is. \u201eRe'ven'ant'e, tamen, al mi'a tem'o, mi decid'is las'i mi'a'n sekretari'o'n en Galile'o por prov'i serc\u0302'i pli da inform'o'j pri tiu Nazareo. Fin'fin'e, oni dev'as est'i plen'e inform'it'a pri c\u0302io kaj c\u0302iu'j en si'a teritori'o. Li jam far'is kelk'a'j'n enket'o'j'n c\u0302i-rilat'e, en Samario kaj Judeo. Nun mi atend'as li'a'n re'ven'o'n kaj raport'o'n. Kompren'ebl'e, ho Gaius, c\u0302i tio est'as konfidenc'a. Mi pov'as menci'i g\u0302i'n nur c\u0302ar ci est'as mi'a plej mal'nov'a amik'o. Aj, tiu'j g\u0302oj'a'j tag'o'j de ni'a jun'ec'o! La cirk'o, la palestr'o, la ban'ej'o'j ...! Ni'a konversaci'o rest'u inter ni.\u201d"}, {"text_idx": "#000832", "text": "\u201eVi bon'e kon'as mi'n, ho Rubrius ... \u201d"}, {"text_idx": "#000833", "text": "Du semajn'o'j'n post ni'a konversaci'o sur la teras'o, mi trov'ig\u0302'is en la buduar'o de Sara, kun kiu mi pri'parol'is mastr'um'a'j'n afer'o'j'n. Subit'e en'kur'is, tre ekscit'it'a, s\u0302i'a person'a sklav'in'o, Cerusina. S\u0302i inform'is ni'n, ke j\u0302us re'ven'is Aristark'os. Mi ordon'is, ke li en'ven'u."}, {"text_idx": "#000834", "text": "La raport'o de Aristark'os est'is detal'a, sed iom ne'kontent'ig'a. Malgrau\u0306 intens'a pri'demand'ad'o de la lok'an'o'j, fid'ind'a inform'o pri tiu Nazareo est'is ne'trov'ebl'a.Ec\u0302 inter la plej mal'jun'a'j lok'an'o'j kun plej long'a'j memor'o'j, neni'u pov'is konfirm'i, ke iam ekzist'is la person'o pri'skrib'it'a kaj ador'at'a de la kun'sekt'an'o'j de mi'a edz'in'o."}, {"text_idx": "#000835", "text": "Lau\u0306 la kred'o de la Nazaret'an'o'j, la fond'int'o de la sekt'o mirakl'e nask'ig\u0302'is en Bet-Leh\u0302em, urb'et'o en Judeo. Li'a supoz'at'a patr'in'o, Maria, kaj s\u0302i'a edz'o, Jakobo, log\u0302'is en Nazareto, mizer'a vilag\u0302'o en Galile'o, kie Jakobo est'is c\u0302arpent'ist'o. Pri la infan'ec'o de Nazareo est'as kelk'a'j naiv'a'j legend'o'j. Kiam li ating'is la vir'a'n ag\u0302'o'n, li komenc'is predik'i, kurac'i mal'san'ul'o'j'n, kaj far'i mirakl'o'j'n. Li elekt'is grup'et'o'n da disc\u0302ipl'o'j, kun kiu'j li vag'is tra la land'o, sekv'at'a de la vulgar'a popol'o. La au\u0306toritat'o'j akuz'is li'n pri ribel'o kontrau\u0306 Romo, kaj li est'is kruc'um'it'a apud Jerusalemo."}, {"text_idx": "#000836", "text": "Mi iom mal'pacienc'ig\u0302'is. \u201eTiom mi jam sci'as, Aristark'os. Kio'n nov'a'n ci mal'kovr'is? \u201d"}, {"text_idx": "#000837", "text": "\u201eUnu'e mi renkont'is tre mal'jun'a'n vir'o'n en Nazareto, kiu dir'is al mi, ke Jakobo kaj Jehos\u0302ua est'as tro komun'a'j nom'o'j por est'i signif'a'j. Li kon'is iu'n Jakobon, kiu est'is mason'ist'o \u2013 ne c\u0302arpent'ist'o. Li'a patr'o ankau\u0306 nom'ig\u0302'is Jakobo kaj praktik'is la sam'a'n meti'o'n. Sed al la du'a Jakobo nask'ig\u0302'is nur fil'in'o'j. En ali'a vilag\u0302'o, Kapernaumo, oni rakont'is al mi pri iu jun'a raben'o, nom'e Natano au\u0306 io simil'a, kiu anonc'is en la sinagog'o pri ven'ont'a Liber'ig'ont'o, kiu el'pel'os la roman'o'j'n. Ankau\u0306 pri ali'a, iu Emanuelo, kiu predik'is pri pac'o, am'o al onies proksim'ul'o kaj pardon'o al mal'amik'o'j. Sed lau\u0306's\u0302ajn'e ne est'is la sam'a vir'o en c\u0302iu'j okaz'o'j. Pli'e, iu mal'jun'ul'in'o en Samario re'memor'is oni'dir'o'j'n pri galile'an'o, kiu profet'is kaj instru'is.\u201d"}, {"text_idx": "#000838", "text": "\u201eMu au\u0306d'is mult'a'j'n tia'j'n rakont'o'j'n, sed mi hav'as la impres'o'n, ke tem'as pri divers'a'j hom'o'j, kies dir'aj\u0302'o'j kaj ag'o'j est'is erar'e atribu'it'a'j al unu'nur'a person'o, nom'e Nazareo. Pli'e la tut'aj\u0302'o est'is miks'it'a kaj konfuz'it'a kun popol'a'j legend'o'j, kaj kun rakont'o'j pri ali'a jud'a sekt'o, tiu de la Esen'o'j, kiu praktik'is asket'a'n viv'manier'o'n apud la Mort'a Mar'o, kaj ili'a gvid'ant'o, tiel nom'at'a Instru'ist'o pri Just'ec'o \u2013 ankau\u0306 kun iu predik'ant'o nom'at'a Johano. Lau\u0306's\u0302ajn'e, la doktrin'o'j de la Nazaret'an'o'j deriv'ig\u0302'as de la instru'o de iu fam'a raben'o, nom'e Hillel, kaj de almenau\u0306 du pli aktual'a'j font'o'j. Unu est'as kolekt'o da maksim'o'j; la ali'a, ar'o da moral'a'j rakont'et'o'j, kiu'j'n la sekt'an'o'j nom'as parabol'o'j.\u201d"}, {"text_idx": "#000839", "text": "\u201ePri la kruc'um'o de Nazareo, la rakont'o'j est'as ec\u0302 pli konfuz'a'j. Kelk'a'j dir'as, ke li mort'is; ali'a'j, ke nur s\u0302ajn'is, ke li est'is mort'int'a pro sven'o au\u0306 komat'o, au\u0306 ke li'a'j disc\u0302ipl'o'j for'pren'is kaj kas\u0302'is li'n, viv'ant'a'n, vund'it'a'n au\u0306 mort'int'a'n. La sekt'an'o'j, tamen, kred'as, ke li mort'is kaj re'lev'ig\u0302'is el la tomb'o. En la oficial'a'j protokol'o'j en Jerusalemo, mi ne sukces'is trov'i iu'n ajn menci'o'n pri kruc'um'o de ia ajn Nazareo, Jehos\u0302ua au\u0306 Jes\u0302ua.\u201d"}, {"text_idx": "#000840", "text": "\u201eFin'fin'e, neni'o est'as konstat'ebl'a pri la kaz'o au\u0306 la vir'o. Ebl'e Nazareo fakt'e ekzist'is, ebl'e ne. Pov'as est'i, ke tem'as pri divers'a'j mal'sam'a'j hom'o'j, au\u0306 pri nur'a'j legend'o'j.\u201d"}, {"text_idx": "#000841", "text": "Mi lau\u0306d'is Aristark'o'n pri li'a raport'o. Sam'temp'e, mi al'don'is, ke mi tim'as, ke la inform'o'j mal'g\u0302oj'ig'os kaj ebl'e sen'iluzi'ig'os mastr'in'o'n Sara."}, {"text_idx": "#000842", "text": "Aristark'os rest'is silent'a dum iom da temp'o. Post'e, li dir'is: \u201eHo mastr'o, neniam est'is mi'a dezir'o mal'g\u0302oj'ig'i la mos\u0302t'a'n mastr'in'o'n. Mi'a humil'a opini'o \u2013 se g\u0302i iom ajn valor'as \u2013 est'as tio: Bon'a instru'o kaj nobl'a ekzempl'o rest'as bon'a'j, c\u0302u ili de'ven'as de unu hom'o au\u0306 de plur'a'j - au\u0306 ec\u0302 de mit'o'j.\u201d"}, {"text_idx": "#000843", "text": "Re'foj'e ni sid'is en mi'a g\u0302arden'o, mi'a amik'o Gaius Publius kaj mi. Mi rakont'is pri la el'trov'aj\u0302'o'j de Aristark'os."}, {"text_idx": "#000846", "text": "Al Sara mi neni'o'n dir'is pri la raport'o de Aristark'os."}, {"text_idx": "#000847", "text": "En Dublino, la c\u0302ef'urb'o de la Irlanda Respublik'o, ekzist'as la plej alt'a monument'o en la mond'o \u2013 almenau\u0306 tiel oni pretend'as. Kolos'a svelt'a pik'il'o, el bril'a korod-imun'a s\u0302tal'o kaj nom'it'a \u201eThe Spik'e\u201d [spajk] (la pik'il'o), alt'as 120 metr'o'j'n: kiam per la plej alt'a gru'o en Irlando est'is al'fiks'it'a la last'a sekci'o, aplau\u0306d'is spekt'ant'a hom'amas'o."}, {"text_idx": "#000848", "text": "La \u201eSpik'e\u201d est'as desegn'it'a de arkitekt'o I'a'n Ritchie [ric\u0302'e], kiu esprim'is si'n tre kontent'a pri si'a labor'o. Nun humur'a'j dublin'an'o'j konkur'as inter si por invent'i la plej amuz'a'n (foj'e plej mal'dec'a'n) krom'nom'o'n por si'a nov'a monument'o."}, {"text_idx": "#000849", "text": "Seks'a sklav'ec'o: c\u0302u defi'o al la 21a jar'cent'o?"}, {"text_idx": "#000850", "text": "C\u0302iu'jar'e, lau\u0306 la Inter'naci'a Organiz'aj\u0302'o pri Migr'ad'o (Iom) en G\u0302enevo, inter 500 000 kaj 700 000 vir'in'o'j kaj infan'o'j far'ig\u0302'as seks'sklav'o'j. Tem'as grand'part'e pri jun'ul'in'o'j, tromp'it'a'j de mensog'o'j pri labor'o kaj promes'o'j pri pli bon'a viv'o, kiu'j fal'as en la man'o'j'n de hom'komerc'ist'o'j. Foj'e, lau\u0306 viktim'o'j, kiu'j sukces'is fug\u0302'i, tromp'is ili'n ec\u0302 famili'an'o'j kaj proksim'ul'o'j."}, {"text_idx": "#000851", "text": "Influ'as la kresk'o'n de seks'a sklav'ec'o en Eu\u0306rop'o ekzempl'e la kolaps'o de komun'ism'o en Orient-Eu\u0306rop'o, milit'konflikt'o'j en Balkani'o, sen'labor'ec'o, tut'mond'ig\u0302'o de la ekonomi'o, hom'a mov'ig\u0302'em'o, pli'mult'ig\u0302'o de \u201eserv'o'j de privat'a karakter'o\u201d en evolu'int'a'j industri'land'o'j kaj ankau\u0306 Inter'ret'o."}, {"text_idx": "#000852", "text": "Kial oni viktim'ig\u0302'as? En vilag\u0302'et'o en Moldavio mank'as akv'o kaj elektr'o kaj hom'o'j mal'ric\u0302'eg'e viv'as. Vilag\u0302'an'in'o est'is Katja, jun'ul'in'o, kiu en'mas\u0302'ig\u0302'is en la hom'komerc'ist'a ret'o. Ven'ig'it'e al Sankt-Peterburgo, Rusio, s\u0302i kompren'is, ke s\u0302i'a labor'o est'os tiu de prostitu'it'in'o. \u201eJen kio'n mi vol'as dir'i al jun'ul'in'o'j\u201d, dir'as 19-jar'ag\u0302'a Katja. \u201eNe ir'u ekster'land'e'n \u2013 neni'u tie help'os vi'n. Pli bon'e est'us, se vi viv'us simpl'e, labor'us ie ajn kaj g\u0302u'us tio'n, kio'n vi posed'as. Mi'a sol'a dezir'o est'as trov'i labor'o'n kaj fond'i famili'o'n en etos'o de am'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000853", "text": "An'a el Moldavio opini'is, ke s\u0302i labor'os kiel kelner'in'o en Bruselo. Evident'ig\u0302'is, tamen, ke s\u0302i praktik'os ali'a'n profesi'o'n. \u201eMi ne vol'is okup'ig\u0302'i pri tio. Tial mi fart'is mal'bon'e. En Moldavio, kie ni viv'as mal'ric\u0302'e, tamen ne end'as far'i tia'n labor'o'n\u201d, An'a dir'as. Kaj Natas\u0302a el Ukrainio est'as 28-jar'a kaj jam vidv'in'o. Oni promes'is, ke s\u0302i labor'os en kaf'ej'o, sed fakt'e tem'is pri prostitu'ad'o."}, {"text_idx": "#000854", "text": "Tia est'as la sort'o c\u0302iu'jar'e de pli ol 200 000 jun'ul'in'o'j, iu'j ec\u0302 14-jar'a'j, el la eks'a'j respublik'o'j de Sovetio kaj el sud-orient'a Eu\u0306rop'o. Ili prov'as for'kur'i el mizer'o kaj mal'sat'o kaj facil'anim'e ek'kred'as la mensog'o'j'n de fripon'o'j. Post'e ili front'as al krud'a'j real'aj\u0302'o'j. La jun'ul'in'o'j est'as varb'at'a'j per gazet- au\u0306 Inter'ret-anonc'et'o'j au\u0306 per bus\u0302'a'j inform'o'j far'e de hom'komerc'ist'o'j."}, {"text_idx": "#000855", "text": "Kelk'a'j vir'in'o'j est'as vend'it'a'j jam en Balkani'o, antau\u0306 ol ating'i Okcident-Eu\u0306rop'o'n. Tio'n, kio okaz'as en klub'ej'o Mozart [mocart] en sud'a Serbi'o, oni ne pov'as nom'i muzik'o. Polic'ist'o'j trov'is tie jun'ul'in'o'j'n el Rumani'o kaj Ukrainio, kiu'j prostitu'ant'e si'n dev'as tag'nokt'e pri'serv'i klient'o'j'n. Tag'e ili ricev'is nur du eu\u0306r'o'j'n kaj skatol'o'n da cigared'o'j."}, {"text_idx": "#000856", "text": "Plej'part'e prostitu'it'in'o'j en Balkani'o est'as vend'at'a'j kiel \u201evar'o\u201d al prostitu'ist'o'j kaj bordel'ist'o'j. La ac\u0302et'prez'o kus\u0302'as ekzempl'e en Rumani'o inter 50 kaj 200 eu\u0306r'o'j. En Kosovo oni pag'as de 700 g\u0302is 2500 eu\u0306r'o'j por vir'in'o. La gajn'o'j de hom'komerc'ist'o'j kaj bordel'ist'o'j eg'e alt'as. Pli kaj pli oft'e traf'as adolesk'ant'o'j kaj ec\u0302 infan'o'j en la man'o'j'n de prostitu'ist'o'j. Tial proksim'um'e 80 % de la jun'ul'in'o'j el'ig'it'a'j el Albanio ne ating'as si'a'n 18an jar'o'n."}, {"text_idx": "#000857", "text": "Nur tre mal'mult'e da viktim'o'j ricev'as help'o'n kaj sub'ten'o'n. Se polic'o ekster'land'e kapt'as ili'n, ili risk'as est'i arest'it'a'j kaj for'pel'it'a'j. Polic'o kaj ali'a'j au\u0306toritat'o'j trakt'as la problem'o'n sen'help'e kaj indiferent'e: foj'e ankau\u0306 ili est'as implik'at'a'j en la komerc'o."}, {"text_idx": "#000858", "text": "Lau\u0306 ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aj\u0302'o'j tra Balkani'o oni kontraband'e liver'as c\u0302iu'jar'e la plej grand'a'n part'o'n de 120 000 vir'in'o'j kaj infan'o'j el Orient- kaj Sud'orient-Eu\u0306rop'o al EU-s\u0302tat'o'j, kie ili est'as vend'at'a'j cel'e al seks'a ekspluat'ad'o kaj prostitu'ad'o."}, {"text_idx": "#000859", "text": "En la last'a'j jar'o'j ankau\u0306 komerc'o pri pli jun'a'j infan'o'j kresk'is. La infan'o'j est'as dev'ig'at'a'j almoz'i kaj labor'i en okcident'a'j land'o'j. Oft'e najbar'o'j au\u0306 hom'komerc'ist'o'j el la propr'a log\u0302'lok'o konvink'as per mon'o kaj fals'a'j labor'propon'o'j ge'patr'o'j'n en land'o'j kiel Moldavio, Ukrainio kaj ali'a'j respublik'o'j de la eks'a Sovet-Uni'o, ke ekster'land'e ili'a'j id'o'j g\u0302u'os pli bon'a'n viv'o'n. Ankau\u0306 ge'patr'o'j viktim'ig\u0302'as sam'e kiel la infan'o'j."}, {"text_idx": "#000860", "text": "Tiel hom'komerc'ist'o'j en Orient-Eu\u0306rop'o kaj en Balkani'o ricev'as rezult'e de si'a'j krim'o'j miliard'o'j'n da eu\u0306r'o'j, sam'temp'e ekspluat'ant'e leg\u0302'don'a'n sistem'o'n, kiu apenau\u0306 pun'as fi'ag'o'j'n tia'j'n."}, {"text_idx": "#000861", "text": "La Inter'naci'a Organiz'aj\u0302'o pri Migr'ad'o help'as al viktim'o'j eskap'i la krim'ul'o'j'n kaj re'trov'i senc'o'n en si'a viv'o. Katja el Moldavio nun labor'as tag'e, re'konstru'ant'e jun'ul'ar'a'n dom'o'n en si'a vilag\u0302'o; s\u0302i ankau\u0306 frekvent'as kurs'o'n por ter'kultur'ist'o'j. Katja kred'as, ke s\u0302i pov'os trov'i labor'o'n por si kaj si'a'j infan'o'j \u2013 kaj neniam plu re'ven'os al la terur'o, kiu'n s\u0302i tra'viv'is kiel prostitu'it'in'o. Per si'a ag'ad'o en Bulgario dum la last'a'j du jar'o'j la Iom help'is al 40 vir'in'o'j re'ven'i al si'a'j de'ven'land'o'j."}, {"text_idx": "#000862", "text": "Inter'naci'a'j bank'o'j stabil'ig'as si'a'j'n pozici'o'j'n"}, {"text_idx": "#000863", "text": "Inter'naci'e ag'ant'a'j bank'o'j plu vast'ig'as si'a'j'n pozici'o'j'n en land'o'j de mez'a kaj orient'a Eu\u0306rop'o. La privat'ig'a procez'o en tiu'j land'o'j grand'part'e fin'ig\u0302'is. Nun'temp'e la bank'a sektor'o tie spert'as la du'a'n faz'o'n de solid'ig\u0302'o: dum iu'j inter'naci'a'j bank'o'j plu ekspansi'as, ali'a'j komenc'is re'tir'ig\u0302'i el la region'o."}, {"text_idx": "#000864", "text": "En la jar'o 2000 fremd'land'a'j bank'o'j konsist'ig'is 53 % de la aktiv'o'j de c\u0302iu'j bank'o'j en la region'o. Fin'e de 2001 tiu indic'o ating'is 57 % (1999 \u2013 43 %, 1998 \u2013 32 %). Dum la aktiv'o'j de la lok'a'j bank'o'j kresk'is de 290 miliard'o'j al 349 miliard'o'j da eu\u0306r'o'j (pli ol 20 %), la aktiv'o'j de la inter'naci'a'j bank'o'j pli'alt'ig\u0302'is de 155 miliard'o'j al 207 miliard'o'j da eu\u0306r'o'j (pli ol 34 %). La bank'a merkat'o en mez'a kaj orient'a Eu\u0306rop'o est'as jam grand'part'e dis'divid'it'a. Tial est'as mal'facil'e trov'i lok'o'n por nov'a'j merkat-part'o'pren'ant'o'j en la tie'a sektor'o."}, {"text_idx": "#000865", "text": "En Kroati'o inter'naci'a'j bank'o'j konsist'ig'as 82 % de la bank'aktiv'o'j en la land'o \u2013 plej alt'a indic'o en la region'o. En la C\u0302eh\u0302'a Respublik'o la \u201efremd'land'a part'o\u201d est'as 78 % de la total'o, en Slovaki'o 75 % kaj en Pollando 51 %."}, {"text_idx": "#000866", "text": "La fak'ul'o'j atend'as nun la du'a'n faz'o'n de bank'a solid'ig\u0302'o. En la sekv'a'j du au\u0306 tri jar'o'j plur'a'j bank'a'j konkurenc'ul'o'j for'las'os la merkat'o'n. Al bank'o'j sen klar'a strategi'o en mez'a kaj orient'a Eu\u0306rop'o est'os c\u0302iam pli mal'facil'e defend'i si'a'j'n pozici'o'j'n. Post kiam la land'o'j el tiu region'o en'ir'os Eu\u0306rop'a'n Uni'o'n, la nov'a situaci'o intens'ig'os la konkurenc'o'n."}, {"text_idx": "#000867", "text": "La du'a ond'o de solid'ig\u0302'o jam komenc'ig\u0302'is en iu'j land'o'j de la region'o. Ekzempl'e en la printemp'o de 2002 Bayerische Landesbank re'tir'ig\u0302'is el Kroati'o kaj Berliner Bankgesellschaft en'ir'is procez'o'n de vend'o de si'a part'o en bank'o de C\u0302eh\u0302i'o. En Hungari'o, kie la unu'a faz'o de solid'ig\u0302'o start'is tre fru'e, tri grand'a'j inter'naci'a'j bank'o'j (Ing, ABN Amro, Socie\u0301te\u0301 Ge\u0301ne\u0301rale) pas'int'jar'e for'las'is la merkat'o'n."}, {"text_idx": "#000868", "text": "Kun la merkat-en'ir'o de nov'a'j bank'o'j fin'e de la 90aj jar'o'j, la pozici'o'j de inter'naci'a'j bank'o'j unu'j rilat'e al la ali'a'j konsider'ind'e s\u0302ang\u0302'ig\u0302'is. El la pionir'a'j bank'o'j, kiu'j ven'is tiu'n merkat'o'n, nur la au\u0306str'a Bank Austria Creditanstalt (BA-CA) est'as c\u0302iam ankorau\u0306 inter la unu'a'j kvin. Kvankam la plu ag'ant'a'j pionir'a'j bank'o'j en mez'a kaj orient'a Eu\u0306rop'o jam spert'is la mal'pli'ig\u0302'o'n de si'a'j merkat'part'o'j, tamen ili sukces'is re'ten'i grav'a'n avantag\u0302'o'n, la vast'a'n ret'o'n de fili'o'j, dum la nov'en'ven'int'o'j ricev'is nur unu'op'a'n c\u0302e'est'o'n. Do, ekzempl'e, BA-CA jam ag'as per si'a'j fili'o'j en c\u0302iu'j c\u0302ef'a'j merkat'o'j de la region'o ek'de la fru'a'j 90aj jar'o'j."}, {"text_idx": "#000869", "text": "Inter la bank'o'j kun vast'a ret'o de fili'o'j en mez'a kaj orient'a Eu\u0306rop'o la unu'a'n lok'o'n okup'as la au\u0306str'a BA-CA. Kun aktiv'o'j de 21,6 miliard'o'j da eu\u0306r'o'j en la region'o g\u0302i aktiv'as en 15 land'o'j de la region'o. La du'a grand'a bank'o est'as UniCredito el Italio kun aktiv'o'j de 18,1 miliard'o'j da eu\u0306r'o'j kaj ag'ad'o en 8 land'o'j. En la unu'a dek'o de inter'naci'a'j bank'o'j la sekv'a'j'n lok'o'j'n okup'as franc'a Socie\u0301te\u0301 Ge\u0301ne\u0301rale (14,7 miliard'o'j en 9 land'o'j), nederlanda Ing (12,4 miliard'o'j en 8 land'o'j), au\u0306str'a Raiffeisen (11,1 miliard'o'j en 13 land'o'j), franc'a Cre\u0301dit Lyonnais (2,1 miliard'o'j en 7 land'o'j) kaj au\u0306str'a Volksbank (1,3 miliard'o'j en 8 land'o'j."}, {"text_idx": "#000870", "text": "En la region'o est'as grand'a'j ebl'o'j pri kresk'o, part'e kiel rezult'o de la mal'alt'a nivel'o de financ'a per'ad'o: en la jar'o 2001 la proporci'o de la total'a'j aktiv'o'j de c\u0302iu'j bank'o'j en proporci'o kun la mal'net'a en'land'a produkt'o en mez'a kaj orient'a Eu\u0306rop'o est'is proksim'um'e 76 % kaj do kresk'is konsider'ind'e (en 2000 g\u0302i est'is 68 %). Por kompar'o: tiu proporci'o en la eu\u0306r'o-zon'o est'as 200 %."}, {"text_idx": "#000871", "text": "La special'ist'o'j en la branc\u0302'o prognoz'as pli'ig\u0302'o'n de la total'a'j aktiv'o'j de la bank'o'j en tiu region'o je 37 %, de nun'temp'e 363 miliard'o'j al 500 miliard'o'j da eu\u0306r'o'j en la jar'o 2005. Grand'a'n pli'alt'ig\u0302'o'n oni atend'as en la kredit'don'a sektor'o."}, {"text_idx": "#000872", "text": "La eks'komun'ism'a'j land'o'j en sud-orient'a Eu\u0306rop'o last'a'temp'e stabil'e evolu'as kaj montr'as la plej alt'a'n ekonomi'a'n dinamik'o'n en Eu\u0306rop'o. Malgrau\u0306 la mal'fort'a inter'naci'a konjunktur'o c\u0302i-moment'e tiu'j land'o'j ating'as por 2002 kaj 2003 ekonomi'a'n kresk'o'n de averag\u0302'e 4 %. Tiel ili ek'de nun komenc'as rikolt'i la unu'a'j'n frukt'o'j'n de la mal'facil'a'j re'form'o'j struktur'a'j sur'voj'e al merkat'a ekonomi'o, kia'j est'is akcel'o de la privat'ig'o'j kaj radikal'a'j makro'ekonomi'a'j pas\u0302'o'j stabil'ig'a'j."}, {"text_idx": "#000873", "text": "Tiu'j s\u0302tat'o'j post jar'o'j de mal'rapid'a evolu'o fin'e ek'ir'is la voj'o'n de dinamik'a kresk'o. Pro politik'a'j konflikt'o'j en la 90aj jar'o'j est'is c\u0302es'ig'it'a por long'a temp'o la normal'a ekonomi'a antau\u0306'e'n'ir'o de Albanio, Bosnio-Hercegovin'o, Makedonio, Serbi'o-Montenegro kaj Kroati'o. Por la jar'o 2002 ekspert'o'j atend'as pli'alt'ig\u0302'o'n de la ekonomi'a rezult'o per 3,5 %, kaj en la jar'o 2003 g\u0302i ating'os 4 %. Ankau\u0306 Bulgario kaj Rumani'o, kiu'j g\u0302u'as la status'o'n de land'o'j kandidat'o'j de la Eu\u0306rop'a Uni'o (EU), hav'os por 2003 ekonomi'a'n kresk'o'n de pli ol 4 %."}, {"text_idx": "#000874", "text": "Sekv'e de tio la \u201eproblem'land'o'j\u201d en Balkani'o montr'os en mez'long'a period'o pli alt'a'n ekonomi'a'n kresk'o'n ol la 15 s\u0302tat'o'j membr'o'j de EU kaj ec\u0302 pli alt'a'n ol la pli progres'int'a'j re'form'land'o'j de mez'a kaj orient'a Eu\u0306rop'o (kiel C\u0302eh\u0302'a Respublik'o, Pollando kaj Sloveni'o)."}, {"text_idx": "#000875", "text": "\u201eSud'orient'a Eu\u0306rop'o avanc'as kaj komenc'as likvid'i la mal'fru'ig\u0302'o'n dum la 90aj jar'o'j\u201d, dir'is Marianne Kager, c\u0302ef'ekonomik'ist'in'o de la au\u0306str'a bank'o Bank Austria Creditanstalt (BA-CA). \u201eNur konsekvenc'a dau\u0306r'ig'o de la ekonomi'a'j re'form'o'j pov'as prevent'i recidiv'o'j'n en la region'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000876", "text": "La okcident'a'j land'o'j, kiu'j fru'e rimark'is la evolu-ebl'ec'o'n de Sud'orient-Eu\u0306rop'o kaj intens'e klopod'is profund'ig'i la ekonomi'a'j'n rilat'o'j'n, nun profit'as la alt'a'n dinamik'o'n ekonomi'a'n de la region'o."}, {"text_idx": "#000877", "text": "Ek'de la sen'de'pend'ig\u0302'o de Irlando, la pos\u0302t'a serv'o P ag'us T \u2013 \u201ePos\u0302t'o kaj Telegraf'o\u201d \u2013 est'is s\u0302tat'a instanc'o, kies cel'o est'is serv'i la publik'o'n kaj ne far'i profit'o'n. En c\u0302iu kvartal'o de grand'a'j urb'o'j, en urb'et'o'j kaj vilag\u0302'o'j trov'ig\u0302'is pos\u0302t'ofic'ej'o. C\u0302iu'tag'e, krom dimanc\u0302'e, leter'ist'o port'is pos\u0302t'aj\u0302'o'n al c\u0302iu dom'o; krom'e, en la kamp'ar'o, tiu oft'e far'is ali'a'j'n serv'o'j'n por mal'jun'ul'o'j, mal'san'ul'o'j, ktp."}, {"text_idx": "#000878", "text": "Malgrau\u0306 tio, ke la organiz'aj\u0302'o est'is mal'modern'a, g\u0302eneral'e c\u0302io kontent'ig'e funkci'is. Oft'e oni liver'is pos\u0302t'aj\u0302'o'j'n du'foj'e tag'e, au\u0306 ec\u0302 tri'foj'e, se ven'is pez'a'j pak'aj\u0302'o'j. En la last'a'j jar'dek'o'j, tamen, la reg'ist'ar'o decid'is du'on'privat'ig'i la serv'o'n, kre'ant'e du apart'a'j'n profit'don'a'j'n entrepren'o'j'n, nom'e Telecom Eireann [telekom ejr'a'n] (nun Eircom) por administr'i tele'komunik'ad'o'n, kaj An Post por la pos\u0302t'a serv'o."}, {"text_idx": "#000879", "text": "Rezult'e, pos\u0302t'ej'o'j ne sufic\u0302'e profit'don'a'j est'as ferm'it'a'j, kaj leter'o'j'n kaj pak'aj\u0302'o'j'n la pos\u0302t'o ne plu liver'as sabat'e au\u0306 fest- kaj feri'o-tag'e. Krom'e, An Post ne plu liver'as pos\u0302t'aj\u0302'o'j'n al kamp'ar'a'j dom'o'j. En'tut'e, malgrau\u0306 modern'ig'o, en'konduk'o de komput'il'o'j kaj trans'form'o de pos\u0302t'ofic'ej'o'j en magazen'o'j'n trakt'ant'a'j'n fot'o'j'n, loteri'o'n, asekur'o'n kaj ali'a'j'n var'o'j'n, la serv'o mult'e mal'bon'ig\u0302'is."}, {"text_idx": "#000880", "text": "Klient'o'j nun star'u en long'a'j vic'o'j nur por ac\u0302et'i pos\u0302t'mark'o'j'n pro grand'a nombr'o de hom'o'j dezir'ant'a'j ali'a'j'n afer'o'j'n. Aper'is nov'a'j pos\u0302t'mark-au\u0306tomat'o'j, sed tiu'j plej oft'e ne funkci'as. La dekstr'em'a irlanda reg'ist'ar'o intenc'as imit'i la politik'o'n de la eks'a brit'a c\u0302ef'ministr'in'o Margaret Thatcher [ma\u0301gret fac\u0302e] kaj privat'ig'i krom'e la transport'sistem'o'n. Lau\u0306 raport'o'j el Briti'o, la tie'a privat'ig'o kre'as kolos'a'j'n fus\u0302'aj\u0302'o'j'n kaj h\u0302aos'o'n. Kiom sukces'a est'as la liber'merkat'a ekonomi'o!"}, {"text_idx": "#000881", "text": "Kiam vi leg'as tiu'j'n c\u0302i lini'o'j'n, ebl'e oni jam milit'as en Irako, ebl'e Uson'o jam venk'is, ebl'e oni jam kalkul'as viktim'o'j'n. Ebl'e \u2013 c\u0302ar mi skrib'as tiu'j'n c\u0302i lini'o'j'n kelk'a'j'n tag'o'j'n post deklar'o de prezid'ant'o Georg W. Bush [g\u0302og\u0302 dablju bus\u0302], ke dau\u0306r'os nur ankorau\u0306 kelk'a'j'n semajn'o'j'n, g\u0302is li ordon'os atak'o'n; tiel li ripet'us, por perfekt'ig'i tiam'a'n misi'o'n, la milit'o'n de li'a patr'o en 1991. Est'as interes'e foli'um'i en tiu'jar'a volum'o de ni'a revu'o, por vid'i kio'n ni skrib'is pri la \u201egolf-milit'o\u201d, kiel oni nom'is g\u0302i'n. C\u0302iu'j tekst'o'j kontrau\u0306'is kaj kritik'is, foj'foj'e drast'e kaj dras\u0302'e, tiu'n milit'o'n, per sam'a'j argument'o'j, kiu'j'n nun oni re'gurd'is dum la pas'int'a'j monat'o'j. Tamen nun la kritik'o est'as ec\u0302 pli fort'a, c\u0302ar kontrast'e al 1991, kiam patr'o Bush re'ag'is al invad'o de Kuvajt'o far'e de Irako, en 2003 la iraka despot'o atak'is neniu'n. La tiam'a alianc'o sub gvid'o de Uson'o ne nur el'pel'is la invad'int'o'j'n el Kuvajt'o \u2013 kio est'is prav'a \u2013 sed ankau\u0306 bombard'is Irakon en la nom'o de \u201enov'a mond'ord'o\u201d, kiu'n vol'is establ'i patr'o Bush. (Pri tia \u201enov'a mond'ord'o\u201d, ceter'e, post la milit'o oni tut'e ne plu parol'is.) Mort'is tiam minimum'e 50 000 irakaj soldat'o'j kaj 200 000 civil'ul'o'j, pli'a'j cent'mil'o'j \u2013 precip'e infan'o'j \u2013 dum la post'a jar'dek'o sekv'e de embarg'o'j kontrau\u0306 Irako (kompar'e al mal'pli ol 200 mort'ig'it'a'j alianc-soldat'o'j). Uson'o ricev'is por la milit'o de alianc'an'o'j 54,5 miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j, por Uson'o mem g\u0302i kost'is 37 miliard'o'j'n, tiel ke patr'o Bush gajn'is 17,5 miliard'o'j'n. Ret'o Rossetti skrib'is en 1991: \u201eSed la plej bel'a konsekvenc'o de tiu tut'a strategi'o est'as tio, ke de nun c\u0302iu naci'o est'as liber'a vend'i kiom ajn da milit'a ekip'o al diktator'o'j eventual'e agres'em'a'j. Post'e, kiam c\u0302i tiran'o'j kresk'os al minac'a rol'o, la sam'a'j naci'o'j pov'os dis'bomb'i ili'n kaj detru'i c\u0302io'n, kio'n ili mem proviz'is antau\u0306'e, kaj la tut'a cikl'o pov'as re'nov'ig\u0302'i ...\u201d. Georg'o Kamac\u0302o akuz'is: \u201eLa diktator'o ebl'e rest'os, sed la popol'o'n oni ne kompat'is, oni simpl'e g\u0302i'n masakr'is.\u201d"}, {"text_idx": "#000882", "text": "Efektiv'e, c\u0302u ni ne nun tra'viv'as g\u0302ust'e tiu'n c\u0302i ripet'o'n, kiu'n prognoz'is Rossetti? C\u0302u ebl'e ni simpl'e re'pres'u tiam'a'j'n artikol'o'j'n, se ja c\u0302io ripet'ig\u0302'as, iel tiel? Nu, ebl'e ripet'o en ali'a dimensi'o. Mi karakteriz'is la tiam'a'n milit'o'n \u201esuper'flu'a\u201d; pap'o Pau\u0306lo 2a hodiau\u0306 dir'as: \u201eMilit'o c\u0302iam est'as mal'venk'o de la hom'ar'o.\u201d Sed kial tio g\u0302en'u la uson'a'n prezid'ant'o'n? Bush ne est'as katolik'o."}, {"text_idx": "#000883", "text": "Rilat'e Irakon la hom'ar'o star'as angor'e antau\u0306 dilem'o, c\u0302u elekt'i pac'o'n au\u0306 milit'o'n. Se la dilem'o est'us ver'e tia, nek hezit'o nek angor'o prav'ig\u0302'us, c\u0302ar pac'o'n c\u0302iu dezir'as."}, {"text_idx": "#000884", "text": "Tiu c\u0302i dilem'o est'as tamen nur s\u0302ajn'a: antau\u0306 g\u0302i la hom'o'j mal'esper'as, c\u0302ar c\u0302iu sent'as, ke elekt'i inter milit'o unu'flank'e (kun tragik'a'j sekv'o'j) kaj dau\u0306r'a sub'prem'ad'o de irak'an'o'j ali'flank'e prezent'as ne voj'fork'o'n sed sak'strat'o'n."}, {"text_idx": "#000885", "text": "Tamen el'ir'ej'o ebl'as: pac'a, liber'ig'a, demokrati'a; el'ir'ej'o ir'ebl'a kaj ir'end'a. Solv'o baz'ig\u0302'as sur jen'a'j konsider'o'j:"}, {"text_idx": "#000886", "text": "1. Antau\u0306 kelk'a temp'o Uson'o deklar'is, ke, se Sadam ekzil'ig\u0302'us, g\u0302i konsider'us ne plu neces'a milit'o'n."}, {"text_idx": "#000887", "text": "2. Tut'mond'e politik'ist'o'j ne sufic\u0302'e atent'is tiu'n asert'o'n."}, {"text_idx": "#000889", "text": "4. Por pli demokrati'a mond'o tre grav'as, ke, post Sadam, Irako est'u reg'at'a ne de ali'a diktator'o."}, {"text_idx": "#000890", "text": "Tial aper'as al'vok'o postul'ant'a, ke Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j (UN) hav'u decid'a'n rol'o'n en Irako post Sadam, garanti'ant'e du'jar'a'n demokrati'a'n reg'ad'o'n. Tiel oni klopod'as evit'i milit'o'n, liber'ig'i irak'an'o'j'n, sub'ten'i la rol'o'n de UN, serioz'e trakt'i grav'a'n, si'n'dev'ig'a'n asert'o'n de Uson'o kaj, fin'fin'e, liber'ig'i Uson'o'n de la suspekt'o, ke g\u0302i naft'o'cel'e ek'milit'as."}, {"text_idx": "#000891", "text": "C\u0302u fantazi'o? Neniel. Kred'ind'a'j mez-orient'a'j s\u0302tat'o'j kaj fid'ind'a'j organiz'aj\u0302'o'j diskret'e klopod'ad'as rezign'ig'i Sadam-on. Tamen nepr'as mobiliz'i tut'mond'a'n publik'a'n opini'o'n. Pro tio sub'ten'ind'as al'vok'o trov'ebl'a (en Esperant'o) c\u0302e . Ni esper'u pri pac'o."}, {"text_idx": "#000894", "text": "Por la tag'ord'o de la pas'int'decembr'a pint'o'renkont'ig\u0302'o de s\u0302tat'estr'o'j kaj c\u0302ef'ministr'o'j de Eu\u0306rop'a Uni'o (EU) en Kopenhago est'is prezent'at'a raport'o pri la uz'o de lingv'o'j en la pli'larg\u0302'ig\u0302'ont'a uni'o post 2004. La raport'o propon'is, ke g\u0302is juni'o 2003 EU-s\u0302tat'o'j trov'u akord'o'n pri la manier'o kaj bug\u0302et'ad'o de interpret'ad'o dum kun'sid'o'j de la Eu\u0306rop'a Konsili'o. Do la diskut'o'j dau\u0306r'as. Sed ne nur la Konsili'o est'as koncern'at'a. Ankau\u0306 en la Eu\u0306rop'a Parlament'o kaj en la Eu\u0306rop'a Komision'o la tem'o \u201elingv'o\u201d far'ig\u0302'as pli kaj pli akr'a batal'kamp'o."}, {"text_idx": "#000895", "text": "Kelk'a'j eu\u0306rop'a'j politik'ist'o'j kaj s\u0302tat'o'j vol'as dau\u0306r'ig'i la nun'a'n sistem'o'n, lau\u0306 kiu teori'e c\u0302iu oficial'a EU-lingv'o est'u uz'ebl'a kaj la kost'o'j de interpret'ad'o est'u kovr'at'a'j el la EU-bug\u0302et'o. Re'form'klopod'o'j koncern'as ne la \u201epolitik'a'j'n\u201d kun'sid'o'j'n de ministr'o'j kaj alt'rang'a'j diplomat'o'j sed interpret'ad'o'n de la pli fak'a'j kaj teknik'a'j kun'sid'o'j, dum kiu'j oni praktik'e uz'as oft'e nur la angl'a'n."}, {"text_idx": "#000896", "text": "Re'form'klopod'o tia est'as la model'o nom'at'a \u201epag'u-lau\u0306-postul'o\u201d, kiu antau\u0306'vid'as la ebl'o'n parol'i kaj au\u0306d'i interpret'ad'o'n en c\u0302iu'j \u201eoficial'a'j\u201d lingv'o'j. La diferenc'o manifest'ig\u0302'as en la financ'ad'o, c\u0302ar tiu c\u0302i model'o dir'as, ke c\u0302iu s\u0302tat'o pag'u si'a'n propr'a'n lingv'o'n (pag'u-lau\u0306-postul'o). Lau\u0306 la ambasador'o de la german'a reprezent'ej'o c\u0302e Eu\u0306rop'a Uni'o Wilhelm Scho\u0308nfelder [vilhelm s\u0302e\u0301nfelder], \u201eGermanio fakt'e sub'ten'as tiu'n \u201asved'a'n\u2019 model'o'n, sed plur'a'j s\u0302tat'o'j ne konsent'as kun tiu model'o\u201d."}, {"text_idx": "#000897", "text": "S\u0302tat'o'j kiel Franci'o au\u0306 Germanio hav'as sufic\u0302'e da financ'a fort'o por pag'i la kost'o'j'n de interpret'ad'o dum konsili'a'j kun'sid'o'j. Sekv'e Michael Cwik de la Eu\u0306rop'a Komision'o argument'as, ke \u201ekompren'ebl'e la financ'a s\u0302par'o c\u0302e la \u201asved'a model'o\u2019 kus\u0302'as c\u0302e german'o'j kaj sved'o'j, c\u0302ar ekzempl'e tiu'j du s\u0302tat'o'j pag'as mult'o'n en la komun'a'n EU-bug\u0302et'o'n\u201d."}, {"text_idx": "#000898", "text": "Jose\u0301 Pint'o de Sousa, portugal'a traduk'ist'o c\u0302e la Konsili'o, menci'as la plej fort'a'j'n opon'ant'o'j'n de la kompromis'model'o: \u201eEst'as fakt'e grek'o'j kaj belg'o'j, kiu'j pled'as por la g\u0302is'nun'a sistem'o \u2013 c\u0302u pro prestig\u0302'a'j kial'o'j, c\u0302u pro lingv'a egal'ec'o.\u201d Li supoz'as, ke la \u201esved'a\u201d model'o est'is balon'o por test'i la re'ag'o'j'n de la ali'a'j. La traduk'ist'o cerb'um'as pri ebl'a'j solv'o'j: \u201eOni dev'as akcept'i, ke est'as kost'o'j pro plur'lingv'ec'o en EU, tamen supoz'ebl'e oni dev'as est'ont'e redukt'i serv'o'j'n kaj traduk'i mal'pli da dokument'o'j.\u201d"}, {"text_idx": "#000899", "text": "Preciz'ig'as Angel'os Tsirimokos, grek'a koleg'o de Pint'o de Sousa: \u201eJam nun oni ne plu interpret'as kaj traduk'as pur'e \u201ateknik'a'j'n\u2019 inform'o'j'n c\u0302e la Konsili'o en c\u0302iu'j'n lingv'o'j'n.\u201d Lau\u0306 li, oni simpl'e dau\u0306r'ig'os la g\u0302is'nun'a'n sistem'o'n g\u0302is kolaps'o: nur tiam oni al'ir'os la problem'o'n (manier'o efektiv'e oft'e uz'at'a en la Eu\u0306rop'a Uni'o)."}, {"text_idx": "#000900", "text": "Tsirimokos observ'as ali'a'n tendenc'o'n: \u201eG\u0302is antau\u0306 dek jar'o'j c\u0302irkau\u0306 du tri'on'o'j de la tekst'o'j c\u0302i tie est'is original'e redakt'it'a'j en la franc'a. Hodiau\u0306 la grand'a pli'mult'o de la tekst'o'j est'as en la angl'a.\u201d Li pov'as ankau\u0306 preciz'e dir'i, kiam tio okaz'is: \u201eAbrupt'a s\u0302ang\u0302'o okaz'is en 1995 c\u0302irkau\u0306 la tiam'a pli'vast'ig\u0302'o.\u201d Kun ironi'o Tsirimokos al'don'as, ke \u201eebl'e oni ne vol'is dev'ig'i la finn'o'j'n kaj sved'o'j'n sci'pov'i la franc'a'n\u201d. La kvalit'o de la angl'a en la original'a'j tekst'o'j g\u0302eneral'e ne est'as mal'bon'a, trankvil'ig'as la grek'o, sed lev'ig\u0302'as problem'o pro tio, ke la jur'a sistem'o de Briti'o est'as komplet'e ali'a ol la kontinent'a sistem'o reg'ant'a en ali'a'j EU-s\u0302tat'o'j. \u201eC\u0302ar mult'a'j tekst'o'j hav'as jur'rilat'a'n en'hav'o'n, la angl'a est'as ebl'e la mal'plej tau\u0306g'a kiel pont'o'lingv'o el tiu vid'punkt'o\u201d, asert'as Tsirimokos."}, {"text_idx": "#000901", "text": "La german'a ofic'ist'o Cwik propagand'as la projekt'o'n RELAIS kiel solv'o'n. Tiu c\u0302i projekt'o antau\u0306'vid'as, ke oni uz'u Esperant'o'n kiel pont'o'lingv'o'n, kiam ne ebl'as rekt'a traduk'ad'o au\u0306 interpret'ad'o. Lau\u0306 Cwik, \u201ekod'ig'i pens'manier'o'j'n en Esperant'o est'as mult'e pli facil'e ol en etn'a'j lingv'o'j. La fonetik'a klar'ec'o de Esperant'o est'as grand'a avantag\u0302'o.\u201d Ankau\u0306 lim'ig'it'a fizik'a spac'o en kun'sid'ej'o'j dev'ig'as al relajs'a'j solv'o'j. Pri tio fakt'e ne ekzist'as grand'a dub'o, nur pri tio ke la projekt'o RELAIS propon'as Esperant'o'n anstatau\u0306 ekzempl'e la angl'a'n au\u0306 franc'a'n."}, {"text_idx": "#000902", "text": "La relativ'a fort'ec'o de la franc'a lingv'o en EU est'is long'e cert'ig'it'a. La tri c\u0302ef'a'j EU-urb'o'j \u2013 Bruselo, Luksemburgo kaj Strasburgo \u2013 situ'as c\u0302iu'j rand'e de la franc'a kultur-are'o. Walter Hallstein, la unu'a prezid'ant'o de la Eu\u0306rop'a Komision'o en la 50aj jar'o'j, propon'is ec\u0302 la franc'a'n kiel unu'nur'a'n oficial'a'n EU-lingv'o'n. Li'a propon'o est'is mal'akcept'it'a. Tamen la Komision'o rest'is dum la sekv'int'a'j jar'dek'o'j tre franc'lingv'em'a instituci'o."}, {"text_idx": "#000903", "text": "Hodiau\u0306 oni pov'as konstat'i, ke la afer'o'j ne est'as statik'a'j. Lau\u0306 Dafydd ap Fergus, j\u0302urnal'ist'o en Bruselo, \u201edum jar'dek'o'j oni pov'is dum gazet'ar'a'j konferenc'o'j de la komision'o star'ig'i demand'o'j'n nur en la franc'a kaj ricev'i respond'o'j'n en la franc'a. Sed iam oni en'konduk'is la angl'a'n kiel du'a'n uz'ebl'a'n lingv'o'n. Inter'temp'e la angl'a far'ig\u0302'is mult'e pli uz'at'a ol la franc'a.\u201d Rand'e, german'a j\u0302urnal'ist'in'o mal'kas\u0302'is, ke s\u0302i bon'ven'ig'is la en'konduk'o'n de du'a lingv'o en gazet'ar'a'j konferenc'o'j, sed s\u0302i rimark'ig'is, ke du'on'o de c\u0302iu'j akredit'it'a'j j\u0302urnal'ist'o'j c\u0302e EU est'as german'lingv'an'o'j."}, {"text_idx": "#000904", "text": "Sed kiel aspekt'as la lingv'a demand'o en la amas'o da ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aj\u0302'o'j, kiu'j setl'is c\u0302irkau\u0306 EU en Bruselo? Istva\u0301n Ertl, inform'a ofic'ist'o de Eu\u0306rop'a Ret'o kontrau\u0306 Ras'ism'o (ENAR), don'as ekzempl'o'n kaj raport'as pri si'a propr'a organiz'aj\u0302'o: \u201eENAR klopod'as funkci'i tri'lingv'e: angl'e, franc'e, german'e. Tamen, la efektiv'a uz'ad'o de c\u0302i tiu'j lingv'o'j est'as mal'kresk'a lau\u0306 tiu ord'o. Intern'a'j dokument'o'j est'as preskau\u0306 c\u0302iam traduk'at'a'j angl'e'n-franc'e'n reciprok'e, sed mal'pli oft'e en la german'a'n. Sam'o valid'as pri kun'sid'o'j de la ENAR-gvid'organ'o'j. Pozitiv'a, sed preskau\u0306 nur ornam'funkci'a, est'as la ekzist'o de ret'a'j prezent'o'pag\u0302'o'j de ENAR en c\u0302iu'j 11 oficial'a'j EU-lingv'o'j.\u201d"}, {"text_idx": "#000906", "text": "Rilat'e la Eu\u0306rop'a'n Parlament'o'n, tie'a asist'ant'o el Germanio atent'ig'as: \u201eMi ne plu memor'as la kvant'o'n de tun'o'j de paper'o c\u0302iu'monat'e transport'at'a'j de Luksemburgo far'e de la Eu\u0306rop'a Parlament'o per s\u0302arg\u0302'vetur'il'o'j por kun'sid'o'j en Strasburgo kaj Bruselo. Sed mi memor'as, ke la cifer'o s\u0302ajn'is al mi ne'kred'ebl'a.\u201d"}, {"text_idx": "#000907", "text": "La prov'o, ebl'e foj'e ec\u0302 je kost'o de efik'ec'o, je konserv'o de la plur'lingv'a reg\u0302im'o reg'ant'a en la Eu\u0306rop'a Parlament'o est'as ebl'e ec\u0302 admir'ind'a ag'ad'o por lingv'a egal'ec'o. Sed s\u0302ajn'e tiu lingv'a egal'ec'o nun est'as minac'at'a. Se oni vizit'as la ret'ej'o'n de la parlament'o (), g\u0302i s\u0302ajn'e est'as bel'e plur'lingv'a \u2013 ec\u0302 la lingv'o'j de la baldau\u0306'a'j nov'a'j membr'o's\u0302tat'o'j aper'as, sed nur tre supr'aj\u0302'e. Ju pli profund'e oni en'ir'as la ret'ej'o'n en si'a naci'a lingv'o, des pli da s\u0302anc'o, ke oni est'os au\u0306tomat'e direkt'at'a al angl'a'lingv'a versi'o. Ec\u0302 tiam, kiam teori'e la dokument'o hav'ebl'as en plur'a'j lingv'a'j versi'o'j."}, {"text_idx": "#000908", "text": "Ankau\u0306 c\u0302e interpret'ad'o en la Eu\u0306rop'a Parlament'o la situaci'o s\u0302ang\u0302'ig\u0302'as. Eliza Kehlet, dan'a iam'a interpret'ist'o klar'ig'as: \u201eG\u0302is nun kun 11 oficial'a'j lingv'o'j ebl'is ankorau\u0306 interpret'ad'o por c\u0302iu'j lingv'a'j kombin'o'j. Tamen jam foj'foj'e oni dev'is relajs'i inter la finn'a kaj la grek'a kaj sekv'e la kvalit'o kaj de la en'hav'o kaj de la parlament'a diskut'kultur'o sufer'is.\u201d S\u0302i fort'e pled'as por rekt'a interpret'ad'o kaj traduk'ad'o, atent'ig'ant'e, tamen, ke \u201ekun baldau\u0306 21 lingv'o'j tio far'ig\u0302'os fizik'e mal'ebl'a pro la mal'grand'ec'o de la c\u0302el'o'j kaj pro la grand'ec'o de la tut'a asemble'o\u201d."}, {"text_idx": "#000909", "text": "S\u0302i dau\u0306r'ig'as: \u201eInterpret'ist'o dev'as pov'i vid'i la parol'ant'a'n parlament'an'o'n. Cert'e ekzist'as teknik'a'j solv'o'j, sed oni ankorau\u0306 ne zorg'is pri tio.\u201d Interpret'a sistem'o kun 21 lingv'o'j jam pro efik'ec'a'j kial'o'j postul'os pli da relajs'ad'o: en Bruselo, tamen, Esperant'o ankorau\u0306 ne est'as serioz'e konsider'at'a kiel tau\u0306g'a pont'o'lingv'o."}, {"text_idx": "#000910", "text": "Ekzist'as tendenc'o'j al pont'o'lingv'o, sed tiu est'as la angl'a. La j\u0302urnal'ist'o Fergus atent'ig'as pri decid'o, ke sur'bend'ig'o'j de parlament'a'j sesi'o'j est'u traduk'it'a'j unu'e nur en la angl'a'n. Tiu angl'a versi'o serv'u post'e kiel font'o por traduk'o'j en la ali'a'j'n lingv'o'j'n. La sekv'o est'as sufic\u0302'e klar'a: ekzempl'e kontribu'o de portugal'a deput'it'o est'as unu'e traduk'it'a en la angl'a'n kaj el g\u0302i en la hispan'a'n."}, {"text_idx": "#000911", "text": "Pint'o de Sousa opini'as: \u201eStult'aj\u0302'o! Kie est'as la avantag\u0302'o? Kial nur irlandaj kaj brit'a'j civit'an'o'j ricev'u est'ont'e profesi'a'j'n rekt'e traduk'it'a'j'n dokument'o'j'n kaj c\u0302iu'j ali'a'j EU-civit'an'o'j nur mal'pli'kvalit'a'n, ne'rekt'a'n versi'o'n?\u201d Lau\u0306 Tsirimokos, \u201ene nur diskriminaci'a, sed ankau\u0306 praktik'e tut'e absurd'a est'as tiu labor'manier'o, almenau\u0306 kiam tem'as pri lingv'o'j \u2013 ekzempl'e la hispan'a kaj portugal'a \u2013 pli intim'e parenc'a'j inter si ol al la angl'a\u201d. Fergus alud'as ankau\u0306 jur'a'n aspekt'o'n: \u201eKiel c\u0302io c\u0302i pov'as kongru'i kun la unu'a aline'o de artikol'o 21 de la c\u0302art'o pri fundament'a'j rajt'o'j, kiu klar'e mal'permes'as ajn'a'n diskriminaci'o'n pro kial'o'j koncern'ant'a'j lingv'o'n?\u201d"}, {"text_idx": "#000912", "text": "Evident'e est'as tendenc'o'j observ'ebl'a'j. Ankorau\u0306 tro fru'as por dir'i, c\u0302u la direkt'o al unu au\u0306 du privilegi'a'j lingv'o'j plu'dau\u0306r'as au\u0306 c\u0302u la kontrau\u0306'fort'o'j nun kolekt'ig\u0302'as. Ambasador'o Scho\u0308nfelder not'as: \u201eNi efektiv'e je la fin'o tut'e ne diskut'is tiu'n raport'o'n prezent'it'a'n de la dan'a prezid'ant'ec'o dum la pint'o'konferenc'o. La lingv'a demand'o est'as dau\u0306r'e tiom tikl'a afer'o, ke oni apenau\u0306 pov'as tus\u0302'i g\u0302i'n. Ni supoz'ebl'e dau\u0306r'ig'os la plur'lingv'a'n sistem'o'n en EU.\u201d"}, {"text_idx": "#000913", "text": "La au\u0306tor'o labor'as en la brusela komunik'ad'centr'o de EEU."}, {"text_idx": "#000914", "text": "Tag'libr'o de l' (antau\u0306)milit'o ... el la land'o de S\u0302ekspiro"}, {"text_idx": "#000915", "text": "J'a'n. la 28a Grand'a kontrau\u0306'milit'a manifestaci'o plan'at'a en park'o en Londono. Ministr'in'o mal'permes'is la manifestaci'o'n, pretekst'ant'e, ke mil'o'j da bot'o'j detru'os la herb'o'n en t.n. \u201ereg\u0302'a\u201d park'o. Tiel reg'ist'ar'o'j sufok'as demokrati'o'n \u2013 c\u0302u ne almenau\u0306 part'e pro sufok'ad'o de demokrati'o, sub'prem'ad'o de hom'a'j rajt'o'j en Irako, ktp ni est'as ek'milit'ont'a'j kontrau\u0306 Sadam? Unu'e ek'milit'u kontrau\u0306 la propr'a reg'ist'ar'o ..."}, {"text_idx": "#000916", "text": "J'a'n. la 30a Neg\u0302'o \u2013 prognoz'it'a \u2013 en sud-orient'a Angli'o. Transport'o (au\u0306t'o- kaj fer-voj'o'j) paraliz'it'a: cent'o'j da hom'o'j tra'nokt'as en si'a'j vetur'il'o'j. H\u0302aos'o. C\u0302io c\u0302i en land'o kred'ant'a si'n kapabl'a mobiliz'i dek'mil'o'j'n da soldat'o'j kaj ili'n organiz'i en for'a, fremd'a land'o. Krom'e: c\u0302u ni'a parlament'o iam debat'is la milit'o'n? Ne. Blair [blea] tim'as la verdikt'o'n de si'a'j parlament'a'j \u201etrup'o'j\u201d: tiu'j diskut'u c\u0302as'ad'o'n de brit'a'j vulp'o'j, jes; c\u0302as'ad'o'n de irakaj hom'o'j, ne."}, {"text_idx": "#000917", "text": "Feb. la 3a Oni ja manifestaci'os en Londono. Ced'is la ministr'in'o: s\u0302i'a prov'o tiel krud'e cenzur'i debat'o'n tiom agac'is, ke dank'e al vast'a kondamn'o en almenau\u0306 liberal'a'j amas'komunik'il'o'j c\u0302iu fin'fin'e au\u0306d'is pri la manifestaci'o. Bel'a sen'pag'a reklam'ad'o. Londonon mi ne ir'os (invest'ad'o en tank'o'j kaj ne en trajn'o'j signif'as, ke plej ver's\u0302ajn'e mi ne ating'us g\u0302ust'a'temp'e la c\u0302ef'urb'o'n). Okaz'os tamen sam'tag'e en mi'a urb'et'o (sam'kiel en mult'a'j ali'a'j) simil'a event(et)o."}, {"text_idx": "#000918", "text": "Feb. la 7a Ha! Nepr'as rid'i. Reg'ist'ar'a dokument'o list'ig'ant'a la \u201ekrim'o'j'n\u201d de Sadam rivel'ig\u0302'as kiel plagiat'o: la klau\u0306n'o'j kun'skrap'is \u201emilit'o-prav'ig'il'o'n\u201d el doktor'ig\u0302'a disertaci'o kaj divers'a'j Inter'ret-font'o'j. Embaras'o flank'e de Blair kaj koleg'o'j. Bon'e!"}, {"text_idx": "#000919", "text": "Feb. la 8a Blair, katolik'o; Bush, krist'an'o \u2013 kiel ebl'as? Al kia di'o ili preg\u0302'as? Se ne ekzist'us religi'o'j, se ni ador'us ne di'o'j'n, ne profet'o'j'n sed nur la hom'ar'o'n, ebl'e okaz'us mal'pli da milit'o'j."}, {"text_idx": "#000920", "text": "Feb. la 11a Briti'o izol'it'a: franc'o'j, german'o'j, rus'o'j postul'as pli da t.n. arm'il'o-inspektor'o'j, pli da temp'o. Iam Briti'o decid'u, c\u0302u lud'i plen'a'n rol'o'n en Eu\u0306rop'o au\u0306 far'ig\u0302'i la 51a uson'a s\u0302tat'o. S\u0302ajn'e Blair (jam mok'at'a en Briti'o kiel Bush-a ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j; ali'a'j dir'as \u201eBush-a pudel'o\u201d) jam decid'is."}, {"text_idx": "#000921", "text": "Feb. la 12a Lau\u0306 reg'ist'ar'a ordon'o la c\u0302ef'a londona flug'haven'o est'as okup'at'a de pli ol mil soldat'o'j kaj polic'an'o'j por protekt'i g\u0302i'n (lau\u0306'dir'e) kontrau\u0306 suspekt'at'a atak'o far'e de al-Kajda. C\u0302u kred'i reg'ist'ar'o'n, kiu ajn'kost'e vol'as konvink'i skeptik'a'n, kontrau\u0306'milit'a'n popol'o'n pri neces'o ek'milit'i en Irako? C\u0302u ver'e ekzist'as teror'ism'a dang\u0302er'o tia? Mi ne sci'as. Mi ver'e ne sci'as."}, {"text_idx": "#000922", "text": "Feb. la 15a Kontrau\u0306'milit'a manifestaci'o en la urb'et'o: sur'strat'ig\u0302'is 65 hom'o'j \u2013 sufic\u0302'e kontent'ig'e. Por la unu'a foj'o ek'de 20 jar'o'j mi pren'is mikrofon'o'n kaj al'parol'is preter'pas'ant'o'j'n: unu'e strang'a sent'o sed mi rapid'e re'kutim'ig\u0302'is. Kolekt'ig\u0302'is cent'o'j da sub'skrib'o'j; ven'is televid'a skip'o \u2013 kaj jen mi en la vesper'a region'a nov'aj\u0302'el'send'o. En Londono part'o'pren'is lau\u0306'raport'e pli ol milion'o da hom'o'j la plej grand'a'n manifestaci'o'n iam ajn okaz'int'a'n en la c\u0302ef'urb'o. La popol'o parol'eg'is: c\u0302u Blair au\u0306skult'is?"}, {"text_idx": "#000923", "text": "Feb. la 19a Rilat'e la milit'o'n, la mond'o divid'ig\u0302'as \u2013 pli mal'pli \u2013 en au\u0306d'il'kap'ul'o'j kaj sen'au\u0306d'il'kap'ul'o'j. G\u0302eneral'e la au\u0306d'il'kap'ul'o'j (franc'a'j, german'a'j kaj ali'a'j sag\u0302'ul'o'j c\u0302e la Sekur'ec'a Konsili'o \u2013 reprezent'ant'o'j ekzempl'e de la Rumsfeld-a t.n. \u201emal'nov'a Eu\u0306rop'o\u201d) kontrau\u0306'as la milit'o'n; la sen'au\u0306d'il'kap'ul'o'j (Bush, Blair kaj la au\u0306strali'a c\u0302ef'ministr'o Howard) g\u0302i'n favor'as. Escept'ul'o'j (kial diabl'e escept'ul'o'j c\u0302iam torped'as \u2013 ve! milit'a metafor'o evit'end'a \u2013 bel'a'j'n teori'o'j'n?) est'as la ital'o, Berlusconi kaj la hispan'o, Aznar. Malgrau\u0306 escept'o'j, mi tamen sent'as, ke la milit'o est'os princip'e sen'au\u0306d'il'kap'ul'a, uson'angl'a afer'o. C\u0302u tamen la situaci'o est'us ali'a, se Bush parol'us ekzempl'e la franc'a'n? C\u0302u tiam Chirac est'us la vas\u0302ington'a pudel'o, kaj au\u0306d'il'kap'ul'a Blair membr'o de \u201emal'nov'a Eu\u0306rop'a\u201d?"}, {"text_idx": "#000924", "text": "Feb. la 22a Moral'ec'o. Nepr'as milit'i kontrau\u0306 Sadam (tiel nun predik'as Blair), c\u0302ar la iraka diktator'o est'as hom'o sen'moral'a, sen'skrupul'a. Tamen kio okaz'as en la Sekur'ec'a Konsili'o? C\u0302u ne Uson'o prov'as \u201eac\u0302et'i\u201d sub'ten'o'n de ekzempl'e afrik'a'j membr'o'j? Ali'vort'e: voc\u0302'don'u por pli'a UN-rezoluci'o \u201eprav'ig'ant'a\u201d atak'o'n kontrau\u0306 Irako kaj ricev'u krom'a'n uson'a'n financ'ad'o'n. Kaz'e de Bulgario, Uson'o help'os rilat'e EU-en'ir'o'n kaj NATO-kun'labor'o'n. Kie la moral'ec'o? Kaj kia? Evident'e tia, kiu permes'is al Bush \u2013 prezid'ant'o pro suspekt'eg'a elekt'o-procedur'o \u2013 okup'i c\u0302iam pli nigr'a'n Blank'a'n Dom'o'n."}, {"text_idx": "#000926", "text": "Est'as tiel domag\u0302'e, ke vi'a'j religi'em'o kaj naci'ism'em'o tiel blind'ig'as vi'n, sinjor'o Gofen! Vi ec\u0302 ver'ig'as dub'ind'aj\u0302'o'j'n kaj ne'as ver'aj\u0302'o'j'n plur'a'j'n. Subjektiv'a est'as vi'a artikol'o, kaj malgrau\u0306 kelk'a'j vort'o'j kiel Sirio au\u0306 Afrik'o, vi'a pens'o ne s\u0302ajn'as el'volv'ig\u0302'i pli for ol vi'a'j naci'a'j land'lim'o'j. Pardon'u mi'a'n brutal'ec'o'n, sed en vi'a artikol'o pli vid'ebl'as la tip'a CNN-a kaj BBC-a (uson'a kaj brit'a televid'kompani'o'j) tem'ar'o (reg'ist'ar'e inspir'it'a, ne ne'u tiu'foj'e!), kiu'n mi oft'e vid'as televid'e, ol ver'e objektiv'ec'serc\u0302'a labor'o: la artikol'o s\u0302ajn'as \u201ekri'o de la kor'o\u201d de uson'an'o. Ankorau\u0306 pardon'u, sed artikol'o, kiu komenc'ig\u0302'as kaj fin'ig\u0302'as per \u201eDi'o, ben'u Uson'o'n!\u201d, neniam est'os al mi objektiv'ec'a ekzempl'o. C\u0302u c\u0302ar vi trov'is pli ac\u0302'a'n ol vi'a land'o, vi rajt'as kvalifik'i g\u0302i'n \u201ebon'a\u201d? Cel'u al objektiv'ec'o kaj for'las'u pasi'o'n. Tio est'as mi'a konsil'o por vi."}, {"text_idx": "#000927", "text": "Komenc'e de 2003 ar'o da kon'at'a'j geolog'o'j de la Akademi'o de Natur'a'j Scienc'o'j publik'ig'is si'a'n esplor'a'n raport'o'n pri mineral'o'j. G\u0302i montr'as, ke nun en C\u0302ini'o mult'a'j spec'o'j de mineral'a'j ric\u0302'aj\u0302'o'j hav'as ne'sufic\u0302'a'j'n rezerv'o'j'n kaj ke en la ven'ont'a'j 20 g\u0302is 30 jar'o'j C\u0302ini'o al'front'os serioz'a'n mank'o'n de inter'ali'e petrol'o kaj natur'a gas'o."}, {"text_idx": "#000929", "text": "La esplor'a raport'o per kelk'a'j pag\u0302'o'j klar'ig'as la grav'ec'o'n de mineral'a'j ric\u0302'aj\u0302'o'j. Ili ne nur rilat'as al la c\u0302iu'tag'a viv'o de la hom'ar'o, sed ankau\u0306 serv'as kiel \u201egren'o kaj sang'o\u201d de la modern'a industri'o. Oni pov'as opini'i, ke la mineral'o'j est'as baz'o por la dis'volv'o de la naci'a ekonomi'o kaj ke, en ia senc'o, ili'a kvant'o kaj kvalit'o rekt'e influ'as la s\u0302tat'a'n sekur'ec'o'n. Sam'e, ili montr'as si'n politik'e grav'a'j. Por ambau\u0306 grand'a'j mond'milit'o'j kaj por la milit'o'j, okaz'int'a'j en la golf'a region'o en la mez'a Orient'o, krom akir'o de teritori'o, ankau\u0306 ric\u0302'font'o-posed'o ja est'is kial'o de milit'a eksplod'o."}, {"text_idx": "#000930", "text": "Por garanti'i la s\u0302tat'a'n sekur'ec'o'n dum ne'normal'a period'o, mult'a'j land'o'j en la mond'o de'long'e jam okup'ig\u0302'is pri strategi'a rezerv'o de mineral'a'j ric\u0302'font'o'j. De 1939 g\u0302is nun land'o'j kiel Uson'o, Franci'o, Germanio, Japani'o kaj ali'a'j, efik'e far'is kaj far'as tia'n rezerv'ad'o'n. El ili Uson'o por rezerv'i nau\u0306 spec'o'j'n de mineral'o'j el'spez'is ec\u0302 kelk'a'j'n miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j."}, {"text_idx": "#000931", "text": "Nun en C\u0302ini'o trov'ig\u0302'as 171 spec'o'j de mineral'o'j. La rezerv'o'j de i.a. stan'o kaj volfram'o el la metal'hav'a'j erc'o'j kaj tiu'j de mult'a'j metaloid'a'j mineral'o'j en'vic'ig\u0302'is inter la unu'a'j lok'o'j de la mond'o. Sed, ek'de la 90aj jar'o'j de la 20a jar'cent'o, rapid'a kresk'o de industri'a ekonomi'o kau\u0306z'is, ke la konsum'a rapid'ec'o de plur'a'j mineral'a'j ric\u0302'aj\u0302'o'j al'proksim'ig\u0302'is al au\u0306 kresk'is super la ekspluat'ad'a dis'volv'ig\u0302'o de la rezerv'o'j. Tial la konflikt'o inter liver'o kaj bezon'o pli kaj pli akr'ig\u0302'as."}, {"text_idx": "#000932", "text": "La raport'o ankau\u0306 prognoz'as, ke, kompar'e kun grand'a bezon'o post 20 g\u0302is 30 jar'o'j, la rezerv'o'kvant'o de la c\u0302ef'a'j mineral'o'j, nun jam trov'it'a'j, montr'os si'n serioz'e ne'sufic\u0302'a. Pli grav'e est'as, ke la garanti'a nivel'o de mineral'a'j ric\u0302'aj\u0302'o'j al la c\u0302in'a ekonomi'o kaj soci'o ek'hav'os fal'ant'a'n tendenc'o'n."}, {"text_idx": "#000933", "text": "La special'ist'o'j propon'is, ke nun por C\u0302ini'o aktiv'e pli'fort'ig'i mineral-serc\u0302'ad'o'n est'as apart'e grav'e. C\u0302ini'o dev'as stimul'i s\u0302par'em'o'n en konsum'ad'o de ric\u0302'aj\u0302'o'j kaj vast'e uz'i valor'a'n spert'o'n el pli evolu'int'a'j land'o'j, kiu'j g\u0302eneral'e kapabl'as grand'kvant'e re'hav'i kaj re'util'ig'i s\u0302tal'o'n, kupr'o'n, alumini'o'n kaj ali'a'j'n metal'o'j'n, kaj en kiu'j la re'hav'a kvant'o oft'e pov'as ating'i 30 g\u0302is 50 % de la konsum'a kvant'o. Do est'as klar'e, ke krom hav'ig'i al si'a popol'o konsci'o'n pri kriz'o de ric\u0302'font'o'j, la c\u0302in'a reg'ist'ar'o konsider'u s\u0302par'o'n, dec'a'n util'ig'o'n kaj re'cikl'ig'o'n de ric\u0302'aj\u0302'o'j kiel unu el la fundament'a'j politik'o'j de la s\u0302tat'o."}, {"text_idx": "#000934", "text": "S\u0302ajn'e la hungar'a forint'o est'is facil'a pred'o por la inter'naci'a fi'kapital'o. La formul'o est'is simpl'a: per ali'a valut'o oni ac\u0302et'as forint'o'j'n kaj depon'as ili'n en bank'o'j'n kontrau\u0306 alt'a interez'o. Baldau\u0306 post'e oni vend'as la forint'o'j'n ricev'ant'e kaj alt'a'n interez'o'n kaj favor'a'n kurz'o'n"}, {"text_idx": "#000935", "text": "Pro konstant'a al'ven'o de ekster'land'a kapital'o, la kurz'o de la forint'o pli kaj pli kresk'is, g\u0302is g\u0302i ating'is la maksimum'a'n kurz'lim'o'n, inter'konsent'it'a'n kun inter'naci'a'j instanc'o'j. Oni supoz'is, ke Sigmund Ja\u0301rai, estr'o de la hungar'a Naci'a Bank'o (NB), pli'valor'ig'os la forint'o'n, c\u0302ar pretend'o de Eu\u0306rop'a Uni'o est'as hav'i fort'a'n forint'o'n. Jarai oft'e deklar'is, ke ne okaz'os pli'valor'ig'o, sed oni ne kred'is li'n. NB sen'lim'e pov'is proviz'i la fi'kapital'o'n per forint'o'j."}, {"text_idx": "#000936", "text": "Pro la fort'a forint'o fal'is la inflaci'o de 10 % al 5 %, sed ali'flank'e la eksport'o mal'pli'ig\u0302'is kaj la sen'labor'ec'o kresk'is. Tio ne plac\u0302'is al la kabinet'o kaj mult'a'j fort'e kritik'is la bank'estr'o'n pro li'a mal'g\u0302ust'a valut'a politik'o. Ja ne est'as bon'a kontakt'o inter la kabinet'o kaj NB: nun mal'dekstr'a ministr'ar'o estr'as, dum la bank'estr'o est'as iam'a dekstr'a ministr'o pri financ'o'j."}, {"text_idx": "#000937", "text": "Komenc'e de 2003 Ja\u0301rai ag'is surpriz'e abrupt'e: li drast'e redukt'is la interez'o'n je la forint'o. La kurz'o de la hungar'a mon'o tuj mal'pli'ig\u0302'is. La spekulaci'ant'o'j perd'is mult'e, c\u0302ar ili supoz'is, ke la forint'o sen'halt'e kresk'os. La arang\u0302'o help'as la eksport'o'n, sed lev'as la inflaci'o'n. La kabinet'o venk'is en la batal'o, sed kompromis'e c\u0302iu kritik'o kontrau\u0306 la bank'estr'o c\u0302es'is."}, {"text_idx": "#000938", "text": "Antau\u0306 kelk'a'j jar'o'j \u2013 kiel en mult'a'j land'o'j \u2013 ankau\u0306 en Germanio la pos\u0302t'o far'ig\u0302'is privat'a, pro tiel nom'at'a komerc'a liber'ig\u0302'o, por tiel ebl'ig'i ankau\u0306 al ali'a'j pos\u0302t'em'ul'o'j ofert'i tia'n serv'o'n. Antau\u0306'e en Germanio la pos\u0302t'o est'is monopol'a, s\u0302tat'a. Kiel kutim'e en tia'j okaz'o'j, la s\u0302ang\u0302'o al'port'is avantag\u0302'o'j'n kaj mal'avantag\u0302'o'j'n. Unu el la plej unu'a'j s\u0302ang\u0302'o'j koncern'is pres'aj\u0302'o'j'n: la monopol'a pos\u0302t'o, pro s\u0302tat'a interes'o sub'ten'i gazet'ar'o'n, propon'is tre favor'a'j'n prez'o'j'n por eksped'i period'aj\u0302'o'j'n al abon'ant'o'j. La nun privat'a pos\u0302t'o tuj nul'ig'is tiu'n kas\u0302'it'a'n subvenci'o'n kaj postul'as nun \u201ereal'a'j'n\u201d prez'o'j'n, kiu'j kovr'as la kost'o'n. Simil'e okaz'is en mult'a'j land'o'j, ankau\u0306 en Belgi'o, kie sid'as la el'don'ej'o de ni'a revu'o. Kio'n far'as el'don'ist'o'j en tia okaz'o? Au\u0306 dev'as drast'e alt'ig'i abon'kotiz'o'j'n au\u0306 serc\u0302'i alternativ'o'n c\u0302e mal'pli kost'a konkur'ant'o. Tia pli favor'a serv'o foj'e sid'as en ali'a land'o. Tial nun vi'a revu'o ven'as al vi ne el Belgi'o sed ekzempl'e el Dani'o. Pri tio mir'is franc'a abon'ant'o, supoz'ant'e ke tial li ricev'is la januar'a'n numer'o'n nur la 10an de februar'o. Nu, cert'e la krom'voj'o tra Dani'o kau\u0306z'as iom da prokrast'o, sed se oni send'us la magazin'o'n tra Belgi'o, la abon'kotiz'o dev'us est'i 6 eu\u0306r'o'j'n jar'e pli alt'a!"}, {"text_idx": "#000939", "text": "Tamen, en la aktual'a kaz'o ne kulp'is pos\u0302t'o sed mank'o de hom'fort'o'j en la el'don'ej'o; tio kau\u0306z'is, ke g\u0302i pov'is eksped'i la revu'o'n nur la 31an kaj ne (kiel vi pov'as leg'i en la apud'a kolofon'o) la 1an de januar'o. Sed kiel, en tia situaci'o (mank'o de hom'fort'o'j) re'kapt'i la aper-ritm'o'n? Por tio ni'a franc'a abon'ant'o propon'as el'don'i juli-au\u0306gust'a'n numer'o'n. Efektiv'e tio ebl'as, c\u0302ar \u201eaper'as princip'e la 1an de c\u0302iu monat'o\u201d, indik'as la kolofon'o. Princip'o'j permes'as escept'o'j'n, do ne nur mal'fru'o'n sed ankau\u0306 du'obl'a'n numer'o'n en (eu\u0306rop'a) somer'o; g\u0302ust'e tio'n ni far'os c\u0302i-jar'e, kiel ni jam anonc'is. Sed ebl'us el'turn'ig\u0302'i ankau\u0306 ali'manier'e. Ni'a franc'a leg'ant'o skrib'is, ke li pag'as du'a'n abon'o'n por turk'a amik'o; Esperant'o-klub'o de Munkeno c\u0302iu'jar'e donac'as konsider'ind'a'n sum'o'n (c\u0302i-jar'e 400 eu\u0306r'o'j'n) al ni'a Abon'help'a Fondus'o. Se c\u0302iu abon'ant'o ag'us sam'e kiel tiu c\u0302i franc'a, se c\u0302iu grand'a Esperant'o-klub'o ag'us sam'e kiel tiu de Munkeno, ni hav'us la du'obl'a'n abon'ant'ar'o'n kaj ni ebl'e pov'us dung'i pli'a'n ofic'ist'o'n, kiu pov'us help'i al ni aper'ig'i la revu'o'n c\u0302iam akurat'e. Se ..."}, {"text_idx": "#000940", "text": "Leg'int'e la artikol'o'n de s-ro Gofen, MONATO 2002/11, p. 9, oni ricev'is impres'o'n ke la verk'int'o est'as patriot'a uson'an'o. Kvankam Uson'o mult'flank'e est'as demokrati'a s\u0302tat'o g\u0302i tamen est'as ankau\u0306 imperi'ist'a grand'potenc'o. Lau\u0306 la renom'a sved'a tag'gazet'o Svenska Dagbladet, la jar'o'n 2000, la uson'a sekret'a organiz'aj\u0302'o Ci'a en'miks'ig\u0302'is 156 foj'o'j'n en intern'a'j'n afer'o'j'n de fremd'a'j s\u0302tat'o'j. Se s-ro Gofen ver'e vol'as ricev'i mult'flank'a'j'n sci'o'j'n pri la uson'a ekster'a politik'o, mi rekomend'as al li leg'ad'o'n de renom'a'j uson'a'j kritik'ul'o'j, ekzempl'e la libr'o'n Perpetual War for Perpetual Peace (Konstant'a milit'o por konstant'a pac'o) de Gore Vidal [gor videl]. Li leg'u ankau\u0306 verk'o'j'n de Noam Chomsky [noem c\u0302omski], kiu opini'as, ke Uson'o nun'temp'e rikolt'as tiu'n mal'am'o'n, kiu'n g\u0302i sem'is g\u0302is nun precip'e en la tiel nom'at'a tri'a mond'o."}, {"text_idx": "#000941", "text": "C\u0302iam kiam Uson'o decid'is en'konduk'i embarg'o'n kontrau\u0306 iu \u201emal'obe'em'a\u201d land'o, g\u0302i dev'ig'is plur'a'j'n ali'a'j'n land'o'j'n far'i la sam'o'n pro solidar'ec'o. En la kaz'o Kubo fiask'is ne nur la embarg'o sed ankau\u0306 mult'a'j prov'o'j murd'i Fidel Castro. Pro la embarg'o kontrau\u0306 Irako mort'is pro mal'sat'o amas'o da sen'kulp'a'j infan'o'j. Uson'o fiask'is tut'e en la medi'o'detru'a milit'o en Vjetnami'o. Ci'a organiz'is puc\u0302'o'n en C\u0302ilio kontrau\u0306 Salvador Allende [salbado\u0301r ajende], kiu ne est'is naci'a revoluci'ul'o nek instrument'o por sovetiaj potenc'ul'o'j."}, {"text_idx": "#000942", "text": "Du ekzempl'o'j, kiu'j ilustr'as la h\u0302ameleon'a'n ekster'a'n politik'o'n de Uson'o. Dum la sovetia okup'ad'o de Afgani'o Uson'o sub'ten'is ekstrem'fanatik'a'j'n talibojn, sed post'e g\u0302i sub'ig'is la mal'hom'ec'a'n reg\u0302im'o'n de la talib-mov'ad'o. Dum la milit'o de Irako kontrau\u0306 Irano, 1980-88, Uson'o liver'is arm'il'o'j'n al Sadam Husajn [sada\u0301m husa\u0301jn]. Teror'ism'o'n oni bedau\u0306r'ind'e ne pov'as for'ig'i per bombard'ad'o. Uson'o rifuz'as egal'ec'o'n antau\u0306 inter'naci'a tribunal'o pro eventual'a'j milit'krim'o'j, g\u0302i rifuz'as ankau\u0306 sub'skrib'i kontrakt'o'n kontrau\u0306 medi'poluci'o, la inter'konsent'o'n de Kiot'o."}, {"text_idx": "#000943", "text": "Last'a'temp'e plej'mult'a'j televid-el'send'o'j kaj grav'a'j gazet'o'j silent'ig'as akr'a'j'n kritik'ul'o'j'n, kiu'j vol'us manifest'i si'a'j'n opini'o'j'n precip'e pri la ekster'a politik'o de Uson'o. Post last'temp'a vizit'o en Eu\u0306rop'o la tre fam'a aktor'o Robert [rou\u0306bert] Redford akr'e kritik'is la uson'ig'o'n de Eu\u0306rop'o per la jen'a el'dir'o: \u201eEst'as mal'san'e, ke divers'ec'o de kultur'o'j kaj viv'stil'o'j en Eu\u0306rop'o est'as konform'ig'at'a per amerik'a unu'ec'gust'o\u201d. Sen'dub'e Uson'o ag'is post la du'a mond'milit'o kiel neces'a bastion'o kontrau\u0306 la sovetia hegemoni'o. En la tiel nom'at'a tri'a mond'o g\u0302i, mal'e, sub'ten'is kaj help'is plur'a'j'n despot'o'j'n. Uson'o dev'as fin'fin'e montr'i pli da respekt'o por mult'fac'et'a'j tradici'o'j de divers'a'j land'o'j."}, {"text_idx": "#000944", "text": "Bankrot'is fin'e de februar'o unu el la plej grand'a'j feri'ej'o'j en Japani'o. Tem'as pri t.n. tem-park'o, nom'e Huis Te'n Bosch [hejs te'n bos] (nederlande: Dom'o en la Arb'ar'o), fond'it'a en 1992 de s-ro Kamic\u0302ika Jos\u0302ikuni, kiu inspir'ig\u0302'is de nederlandaj princip'o'j."}, {"text_idx": "#000945", "text": "La fond'int'o vizit'is Eu\u0306rop'o'n en 1979 kaj trov'is en Nederlando turism'o'n lig'it'a'n al respekt'o al ekologi'o. Li do decid'is konstru'i nederland'an vilag\u0302'o'n apud la golf'o Oomura, guberni'o Nagasak'i, kie situ'is nederlanda konsul'ej'o dum Ed'o-era'o (1600-1868) malgrau\u0306 la tiam'a japan'a izol'ism'a politik'o."}, {"text_idx": "#000946", "text": "Sur 152-hektar'a teren'o est'is plant'it'a'j kelk'cent mil arb'o'j. Sekv'e est'is fos'it'a kanal'o ses kilo'metr'o'j'n long'a kaj konstru'it'a'j instal'aj\u0302'o'j por sen'sal'ig'i mar'akv'o'n kaj re'cikl'ig'i rub'aj\u0302'o'n. Cel'at'a'j est'is c\u0302e Huis Te'n Bosch c\u0302arm'o kaj bel'o de nederlanda vilag\u0302'o el la 17a jar'cent'o."}, {"text_idx": "#000947", "text": "Huis Te'n Bosch al'log'is mult'a'j'n turist'o'j'n. En 1997 g\u0302i'n vizit'is plej mult'e da turist'o'j, 4,3 milion'o'j; en 2002 tamen plej mal'mult'e, nur 3,5 milion'o'j. Lau\u0306 cifer'o'j tia'j ne s\u0302ajn'as, ke Huis Te'n Bosch front'is grav'a'j'n problem'o'j'n, sed ek'de la last'a au\u0306tun'o mult'ig\u0302'is la deficit'o."}, {"text_idx": "#000948", "text": "La problem'o'n kau\u0306z'is la fakt'o, ke tem-park'o'j perd'as si'a'n al'log'o'n. Lau\u0306 turism'o-fak'ul'o: \u201eHom'o'j tuj perd'as interes'o'n pri nov'a'j al'log'aj\u0302'o'j. Antau\u0306'e nov'a instal'aj\u0302'o al'log'is turist'o'j'n por kvin jar'o'j, sed nun nur por tri jar'o'j.\u201d Do en 2001 ferm'ig\u0302'is Universal Studi'o Japan, kiu iam al'tir'is 11 milion'o'j'n da vizit'ant'o'j; en 2001 tamen nur 7,5 milion'o'j'n."}, {"text_idx": "#000949", "text": "Traf'it'a est'as Huis Te'n Bosch de ali'a'j mal'facil'aj\u0302'o'j. G\u0302i situ'is sur insul'o Kjuus\u0302uu, tre mal'proksim'a de Tokio kaj Oosaka. Kiam japan'o'j for'e'n vojag\u0302'as, ili prefer'as vizit'i ali'a'j'n azi'a'j'n land'o'j'n, c\u0302ar la kost'o'j ne mult'e diferenc'as. Krom'e ili vol'as vid'i au\u0306tentik'aj\u0302'o'j'n, ne imit'aj\u0302'o'j'n. Ec\u0302 se Huis Te'n Bosch est'as faksimil'o de nederlanda vilag\u0302'o, pli bon'a est'as tamen au\u0306tent'a vilag\u0302'o en Nederlando."}, {"text_idx": "#000950", "text": "La nun'a epok'o ne simil'as al 1970, kiam sukces'is Universal'a Ekspozici'o en Oosaka kaj la mond'o ven'is al Japani'o. Nun al la mond'o ir'as japan'o'j."}, {"text_idx": "#000952", "text": "Iam kred'is japan'o'j, ke ter'trem'o'j'n kau\u0306z'is grand'eg'a silur'o, c\u0302ar evident'is, ke antau\u0306 ter'trem'o mult'e kaj mal'trankvil'e nag\u0302'is silur'o'j. Okaz'e de la ter'trem'o en Tokio en 1855 est'as raport'it'e, ke mult'e tumult'is silur'o'j, kaj antau\u0306 la Hanshin-a ter'trem'o en 1995 strang'e ag'is best'o'j."}, {"text_idx": "#000953", "text": "Antau\u0306tertrema best'o-kondut'o tre interes'as profesor'o'n Ikeya Motoji c\u0302e la universitat'o Oosaka. En 1997 li komenc'is observ'i silur'o'j'n en si'a laboratori'o. Li met'is tri silur'o'j'n en tri akv'uj'o'j'n kaj tag'nokt'e ili'n fot'ad'is, registr'ant'e ili'a'j'n mov'o'j'n. La rezult'o'j rimark'ind'as."}, {"text_idx": "#000954", "text": "Ekzempl'e, ok tag'o'j'n antau\u0306 la ter'trem'o de Tottori (7,3 lau\u0306 la skal'o de Richter) en oktobr'o 2000 ek'aktiv'is la silur'o'j. Pli aktiv'is la silur'o'j unu tag'o'n antau\u0306 la ter'trem'o Geiyo (6,7). Ec\u0302 okaz'e de mal'pli fort'a'j ter'trem'o'j, kies centr'o trov'ig\u0302'as g\u0302is 20 kilo'metr'o'j for de la laboratori'o, la silur'o'j ek'aktiv'is."}, {"text_idx": "#000957", "text": "Uson'o inter Irano kaj Irako"}, {"text_idx": "#000958", "text": "Mez'e de februar'o 2003, dum c\u0302ie oni parol'is pri la kresk'ant'a prem'o sur Irakon, la kresk'ant'a risk'o de nov'a milit'ad'o en Mez-Orient'o, la kresk'ant'a rezist'o kontrau\u0306 la uson'a'j milit'prepar'o'j (\u201epli ol ses milion'o'j da protest'ant'o'j tra la tut'a mond'o en unu sam'a sabat'o \u2013 est'as ironi'e, ke Hitler neni'ig'is g\u0302ust'e tiom da jud'o'j\u201d, televid'e koment'is uson'a ministr'o, kiu verdikt'is, ke \u201ekompren'ebl'e tiel grav'a'j'n afer'o'j'n kiel milit'ad'o au\u0306 ne oni ne pov'as de'pend'ig'i de kelk'a'j sur'strat'a'j manifestaci'o'j\u201d), komenc'ig\u0302'is en Hag'o c\u0302e la Inter'naci'a Kort'um'o proces'o de Irano kontrau\u0306 Uson'o."}, {"text_idx": "#000959", "text": "Irano postul'as, ke Uson'o pag'u la neni'ig'o'n de tri petrol'produkt'a'j platform'o'j en la Persa Golf'o en 1987 kaj 1988. Uson'o si'n defend'as, asert'ant'e, ke tiu'j atak'o'j okaz'is nur si'n'defend'e kontrau\u0306 iranaj atak'o'j al uson'a'j s\u0302ip'o'j."}, {"text_idx": "#000960", "text": "La ironi'o de la histori'o est'as, ke g\u0302ust'e mez'e de la nun'a ampleks'a uson'a milit'ad'o tiu'region'e \u2013 nun kontrau\u0306 Irako de Sadam Husajn \u2013 c\u0302i tiu proces'o en Hag'o re'ir'ig'as ni'a'n atent'o'n al milit'ad'o sam'region'a antau\u0306 nur kelk'a'j jar'o'j, kiam Uson'o fort'e sub'ten'is la sam'a'n Sadamon de la sam'a Irako c\u0302e li'a atak'o kontrau\u0306 Irano. Lau\u0306 Irano, Uson'o ec\u0302 liver'is la h\u0302emi'a'j'n kaj biologi'a'j'n arm'il'o'j'n, per kiu'j Irako tiu'temp'e pov'is batal'i."}, {"text_idx": "#000961", "text": "La tiam'a'n situaci'o'n inter'ali'e kau\u0306z'is la fakt'o, ke en 1979 Uson'o perd'is si'a'n c\u0302ef'a'n alianc'an'o'n, la s\u0302ah'o'n de Irano. Ajatol'o Komejni trans'pren'is la estr'ec'o'n kaj jam en 1982 iranaj trup'o'j sur'voj'is al Bagdado en Irako. La tiam'a uson'a prezid'ant'o Re'ag'a'n per'e de si'a send'it'o Rumsfeld (jes ja, la sam'a!) re'establ'is diplomati'a'j'n lig'o'j'n kun Irako por kontrau\u0306'pez'i la kresk'ant'a'n fort'o'n de Irano. La histori'o'n ni kon'as. Sed kiu lern'as el la histori'o?"}, {"text_idx": "#000962", "text": "En mult'a'j land'o'j televid'o est'as negoc'o kaj el'send'o'j nur reklam'uj'o'j. Tio est'as la ekonomi'a logik'o si'n kas\u0302'ant'a mal'antau\u0306 tiu aparat'o, kiu c\u0302en'ig'as miliard'o'j'n da hom'o'j dum plur'a'j hor'o'j tag'e. Por la merkat'ad'a'j profesi'ul'o'j ne sufic\u0302'as sci'i, ke ili'a'j'n mesag\u0302'o'j'n ricev'os miriad'o'j da spekt'ant'o'j, sed esenc'as sci'i pli ekzakt'e kiom da kaj kia'j hom'o'j tio'n far'os kaj kiom da foj'o'j tio okaz'os. Sam'e por la televid-kompani'o'j kaj por la el'send-kre'ant'o'j (c\u0302iam pli oft'e sen'de'pend'a'j entrepren'o'j vend'ant'a'j si'a'j'n produkt'o'j'n al la staci'o'j) nepr'as tio'n sci'i por ofert'i pli al'tir'a'j'n uj'o'j'n al si'a'j klient'o'j, la reklam'ist'o'j. La tut'a sektor'o mov'as cent'o'j'n da miliard'o'j da eu\u0306r'o'j jar'e en la tut'a mond'o. Nu, kiel oni sukces'as akir'i tiu'j'n inform'o'j'n, kaj kiom fid'ind'a'j ili est'as? Ni klopod'os c\u0302io'n klar'ig'i."}, {"text_idx": "#000965", "text": "Difin'int'e la cel'o'n de la enket'o, sufic\u0302'as nur okup'ig\u0302'i pri la konstant'a'j log\u0302'lok'o'j. Kiam famili'o akcept'as al'ig\u0302'i al tia esplor'o, oni instal'as aparat'o'n, nom'at'a'n \u201espekt'o'metr'o\u201d, al c\u0302iu televid'il'o kaj vid'bend'aparat'o de la dom'o. G\u0302i sond'as, c\u0302u ili est'as funkci'ant'a'j kaj, se tiel, al kiu staci'o ili est'as agord'it'a'j (au\u0306 c\u0302u oni spekt'as vid'bend'o'n, au\u0306 vide'o'lud'as, au\u0306 konsult'as tele'tekst'o'n, ktp). Por tio'n far'i ekzist'as plur'a'j sistem'o'j, sed la plej oft'a est'as en'met'i en la televid'il'o'n au\u0306 vid'bend'aparat'o'n special'a'n sond'il'o'n, per kiu oni mezur'as intern'a'j'n frekvenc'o'j'n, kaj per tabel'o traduk'as ili'n al staci'o'j."}, {"text_idx": "#000967", "text": "Por kompren'ig'i la kompleks'ec'o'n de tiu sistem'o, ind'as prezent'i la ekzempl'o'n de Hispanio. Nun'temp'e oni tie analiz'as bild'o'kongru'e c\u0302irkau\u0306 90 divers'a'j'n staci'o'j'n. Por cert'ig\u0302'i pri la kvalit'o de la s\u0302ablon'o'j oni kapt'as ili'n en mal'sam'a'j urb'o'j per redund'a aparat'ar'o, send'as ili'n ret'e, kompar'as kaj elekt'as la plej kvalit'a'j'n. Sed tio montr'ig\u0302'as ne'sufic\u0302'a, c\u0302ar ekzist'as kelk'obl'e pli da cifer'ec'a'j staci'o'j, kaj tial la sistem'o ne sukces'as determin'i, kiu'n oni rigard'is en c\u0302irkau\u0306 15-20 % de la okaz'o'j. Tial la kvant'o de s\u0302ablon'a'j staci'o'j rapid'e kresk'as."}, {"text_idx": "#000968", "text": "Parentez'e, simil'a sistem'o est'as uz'at'a en Svis'land'o por mezur'i la radi'o'au\u0306skult'ant'ar'o'n: 800 hom'o'j sur'port'as special'a'n brak'horlog\u0302'o'n registr'ant'a'n c\u0302iu'j'n son'o'j'n, kiu'j'n ili au\u0306skult'as dum unu semajn'o (pli ekzakt'e: esenc'a'j'n element'o'j'n de la kvar unu'a'j sekund'o'j de c\u0302iu minut'o). Post'e la datum'o'j est'as kompar'at'a'j kun 120-radi'o'staci'a s\u0302ablon'o."}, {"text_idx": "#000971", "text": "Tiom da teknologi'o foj'e est'as ekonomi'e mal'ebl'a. Ekzempl'e, kie la telefon-ret'o ne est'as sufic\u0302'e dis'volv'it'a. En C\u0302ini'o, kie ekzist'as la plej grand'a televid-panel'o de la mond'o, 5000 hejm'o'j est'as ekip'it'a'j per tia'j aparat'o'j, sed ili c\u0302ef'e kovr'as la urb'a'n log\u0302'ant'ar'o'n. Al'don'e 18 000 vilag\u0302'a'j famili'o'j man'e plen'ig'as kajer'o'j'n, kiu'j'n oni kolekt'as nur unu'foj'e semajn'e."}, {"text_idx": "#000972", "text": "Tamen, en la unu'a'mond'a'j land'o'j, c\u0302ar plej oft'e neces'as instal'i plur'a'j'n spekt'o'metr'o'j'n en la dom'o'j, unu far'ig\u0302'as la c\u0302ef'a kaj memor'as c\u0302iu'j'n datum'o'j'n de la ceter'a'j (de'nov'e la form'o'j inter'komunik'ig\u0302'i est'as divers'a'j). Nokt'e c\u0302io est'as send'at'a al centr'a komput'il'o kun'ig'ant'a la inform'o'j'n de la tut'a panel'o: tem'as pri s\u0302los'il'a procez'o, c\u0302ar en mal'long'a temp'o neces'as telefon'e kontakt'i mil'o'j'n da hejm'o'j (cent'o'j'n por mal'grand'a'j land'o'j). Se star'as problem'o'j en la telefon-line'o'j kaj oni ne sukces'as el's\u0302ut'i la datum'o'j'n de sufic\u0302'a kvant'o da dom'o'j, la tut'a sekv'a pri'trakt'ad'o fiask'as. Ind'as rimark'i, ke nokt'o plej konven'as al la telefon-kompani'o'j por test'ad'i au\u0306 s\u0302ang\u0302'i si'a'n program'ar'o'n, kaj pro la hast'a kresk'ad'o de pos\u0302'telefoni'o tia'j incident'o'j ne mal'oft'as."}, {"text_idx": "#000973", "text": "Ricev'int'e la datum'o'j'n, la centr'a komput'il'o analiz'as ties kvalit'o'n: pov'as montr'ig\u0302'i, ke ekzist'as erar'o'j en spekt'o'metr'o, au\u0306 ke ie hom'o'j forges'is deklar'i si'n, au\u0306 ke famili'o ac\u0302et'is, ekzempl'e, nov'a'n DVD-leg'il'o'n kaj forges'is avert'i pri g\u0302i. La kvalit-procez'o c\u0302iam mal'akcept'as hejm'o'j'n kaj star'ig'as labor'o'n por la teknik'a fak'o de la entrepren'o, kiu la sekv'a'n tag'o'n dev'os telefon'i ili'n kaj oft'e arang\u0302'i rendevu'o'n por ripar'i aparat'o'j'n au\u0306 instal'i spekt'o'metr'o'j'n en nov'a'j'n."}, {"text_idx": "#000974", "text": "Post la kvalit-procez'o neces'as kontrol'i, c\u0302u rest'is signif'a kvant'o da panel-dom'o'j por liver'i fid'ind'a'j'n inform'o'j'n. Ekzempl'e, en Hispanio oni postul'as, ke est'u almenau\u0306 80-el'cent'a sukces'o en c\u0302iu'j nau\u0306 region'o'j, en kiu'j'n oni divid'is la land'o'n. Post'e ven'as la bild'o'kongru'a procez'o, kaj fin'e la pond'a: al c\u0302iu'j kontakt'it'a'j panel'an'o'j, kiu'j iom s\u0302ang\u0302'as de tag'o al tag'o, oni atribu'as apart'a'n grav'o'n de'pend'e de ties reprezent'iv'ec'o (se en tiu tag'o oni el's\u0302ut'is mal'pli da hom'o'j el iu region'o, la tie'a'j kontakt'it'o'j valor'os pli ol tiu'j el ali'a'j pli bon'e reprezent'it'a'j region'o'j), kaj fin'e kalkul'as pond'it'a'n mez'nombr'o'n por ricev'i la spekt'ant'ar'o'n. Pondadon oni far'as sur'baz'e de plur'a'j demografi'a'j variabl'o'j: log\u0302'lok'o, seks'o, soci'a klas'o, kaj simil'e. Post tio neces'as nur lanc\u0302'i la last'a'j'n program'o'j'n, kiu'j produkt'as c\u0302i'a'j'n ebl'a'j'n tabel'o'j'n kaj diagram'o'j'n, prezent'as ili'n en ret'ej'o au\u0306 ret'e distribu'as ili'n al la klient'ar'o."}, {"text_idx": "#000975", "text": "Neces'as rimark'i, ke tio est'as la tip'a procez'o preskau\u0306 en la tut'a mond'o, tamen en kelk'a'j land'o'j, kiel en Brazilo, oni ne ek'sci'as la spekt'ant'ar'o'n en la sekv'a tag'o, sed sen'c\u0302es'e, jam post kelk'a'j minut'o'j: tiam la spekt'o'metr'o'j sen'halt'e liver'as datum'o'j'n al la centr'a komput'il'o, kiu konstant'e kalkul'ad'as kaj aktual'ig'as inform'o'j'n."}, {"text_idx": "#000976", "text": "C\u0302io rakont'it'a g\u0302is c\u0302i tie ne ebl'ig'as ek'sci'i, kiom da hom'o'j spekt'is la reklam'o'n de ni'a var'o. Por tio neces'as kun'ig'i la datum'o'j'n pri spekt'ant'ar'o kaj hor'tabel'o'n, kie list'ig\u0302'as, por c\u0302iu staci'o, je kiu preciz'a hor'o, minut'o kaj sekund'o komenc'ig\u0302'as c\u0302iu unu'op'a el'send'o kaj reklam'o. Kaj ne nur por c\u0302iu staci'o: en land'o'j, kiel Briti'o au\u0306 Hispanio, oft'e la sam'a staci'o el'send'as divers'a'j'n afer'o'j'n en mal'sam'a'j region'o'j; en Hispanio ec\u0302, el'send'o pov'as est'i tut'land'a, sed en'e de la sam'a reklam-pau\u0306z'o part'o de reklam'o'j pov'as est'i tut'land'a kaj ali'a region'a (t.e. pov'as sam'temp'e okaz'i ec\u0302 16 divers'a'j el'send'o'j far'e de la sam'a staci'o!)."}, {"text_idx": "#000977", "text": "En Hispanio, si'a'temp'e neces'is dek'o'j da hom'o'j por kre'i tiu'n hor'tabel'o'n: tem'as pri po c\u0302irkau\u0306 1000 er'o'j por c\u0302iu staci'o kaj region'o. Nun, dank'e al bild'o'kongru'a'j teknik'o'j, mult'o'n ebl'is au\u0306tomat'ig'i. Inter'temp'e, la staci'o'j mult'obl'ig\u0302'is, kaj ebl'e ec\u0302 pli da hom'o'j est'as bezon'at'a'j: nun'temp'e jam 60 staci'o'j est'as tiel c\u0302iu'tag'e analiz'at'a'j."}, {"text_idx": "#000978", "text": "Montr'ig\u0302'as tamen, ke reg\u0302isor'o vol'as sci'i, kial en difin'it'a moment'o de li'a el'send'o, sen reklam-pau\u0306z'o, part'o de li'a spekt'ant'ar'o for'migr'is. Ekzist'as entrepren'o'j ebl'ig'ant'a'j vid'i sam'temp'e sur komput'il-ekran'o plur'a'j'n el'send'o'j'n kun ties spekt'ant'ar'o: tio ebl'ig'as analiz'i, c\u0302u hom'o'j for'ir'as, c\u0302ar aper'as difin'it'a mal'simpati'a ul'o en la propr'a el'send'o, au\u0306 c\u0302ar ali'lok'e komenc'ig\u0302'is pli al'tir'a konkurenc'ant'o. Ekzist'as au\u0306 sur'voj'as ekzist'o'n grand'eg'a'j cifer'ec'a'j depon'ej'o'j de el'send'o'j de dek'o'j da staci'o'j lau\u0306'long'e de monat'o'j kaj ec\u0302 jar'o'j kun grand'ec'o'j de tera'bajt'o'j (mil'o'j da giga'bajt'o'j)."}, {"text_idx": "#000979", "text": "La ebl'a'j serv'o'j ne est'as nur tia'j. En Franci'o, ekzempl'e, entrepren'o ne nur kre'as hor'tabel'o'j'n, sed al'don'as dek'o'j'n da krom'inform'o'j al la reklam'o'j. Tia'manier'e ebl'as ek'sci'i, c\u0302u iu ali'a el'pens'is reklam'o'n kun vir'in'o port'ant'a sun'okul'vitr'o'j'n rug\u0302'e vest'it'a kaj kun hund'o \u2013 kaj spekt'i g\u0302i'n. Ili'a datum'baz'o en'ten'as jar'o'j'n da reklam'o'j, ne nur televid'a'j, sed ankau\u0306 gazet'a'j kaj radi'a'j. Tio ebl'e est'as luks'o (kiu tamen viv'ig'as grand'et'a'n firma'o'n), sed plej oft'e entrepren'ist'o'j interes'ig\u0302'as pri tio, c\u0302u ili'a konkurenc'ant'o lanc\u0302'is nov'a'n reklam'o'n, kiom g\u0302i invest'as tiu'fak'e kaj kia est'as g\u0302i'a merkat'ad'a strategi'o (kio'n g\u0302i far'as gazet'ar'e, televid'e, radi'e au\u0306 en la strat-panel'o'j)."}, {"text_idx": "#000980", "text": "Tio instig'as grand'a'n koncentr'ig\u0302'o'n en la esplor-sektor'o, tiel ke entrepren'o'j ne plu okup'ig\u0302'as nur pri televid'o au\u0306 j\u0302urnal'o'j, sed c\u0302io'n far'as kaj komun'e propon'as. Ec\u0302 pli'e: ebl'as ne nur sci'i, kia'j hom'o'j vid'is reklam'o'n; se oni kun'ig'as la datum'o'j'n kun tiu'j de ali'a simil'e funkci'ant'a panel'o, kiu okup'ig\u0302'as pri tio, kio'n la hom'o'j ac\u0302et'as (mang\u0302'aj\u0302'o'j'n, vest'o'j'n au\u0306 kia'j'n ajn var'o'j'n), ebl'as ec\u0302 sekv'i la tut'a'n evolu'cikl'o'n de kampanj'o \u2013 ne grav'e, c\u0302u propr'a au\u0306 de konkurenc'ant'o."}, {"text_idx": "#000981", "text": "Al c\u0302i tiu antologi'et'o de poezi'aj\u0302'o'j oni dev'as al'ir'i kvazau\u0306 al relikv'o. Ne ja pro la optimum'o de la vers'teknik'o: mult'a'j strof'o'j est'as tre primitiv'a'j, la fraz'o'j est'as tord'it'a'j, la ritm'o kelk'foj'e est'as pen'e diven'ebl'a: sed la pli'mult'o el la poezi'aj\u0302'o'j est'is verk'it'a'j antau\u0306 la unu'a mond'milit'o."}, {"text_idx": "#000982", "text": "Tem'as pri antologi'o el sep'dek tri poem'o'j: 45 verk'is Stanis\u0142aw Zygmunt Braun kaj 28 verk'is Stanis\u0142aw Karolczyk, du grand'a'j person'ec'o'j de la pol'a Esperant'o-kultur'o, kiu'j long'e ag'ad'is en Lodzo (PL); kaj la lodza fili'o de Pol'a Esperant'o-Asoci'o vol'is omag\u0302'i si'a'j'n du el'star'a'j'n civit'an'o'j'n okaz'e de la 90-jar'a jubile'o de la fond'ig\u0302'o. (C\u0302i tiu antologi'et'o, kvankam recenz'at'a nun, aper'is en 1997.) Ili est'is du amik'o'j, kiu'j jun'ul'ag\u0302'e kun'fond'is Pol'a'n Esperant'o-Asoci'o'n g\u0302ust'e en Lodzo, sed ne pov'is al'ig\u0302'i al g\u0302i, c\u0302ar tiu'temp'e en Rusio la plen'rajt'a jur'a ag\u0302'o est'is 24 jar'o'j. Ili do fond'is si'a'flank'e sam'temp'e jun'ul'ar'a'n rond'o'n, kaj el'don'is bulten'o'n Jun'a pens'o."}, {"text_idx": "#000983", "text": "Karolczyk nask'ig\u0302'is apud Lodzo en 1890, Braun nask'ig\u0302'is en Cze\u0328stohova en 1893, kaj ven'is baldau\u0306 al Lodzo. Al Esperant'o ili est'is al'log'it'a'j ankorau\u0306 en knab'a ag\u0302'o, kaj jam en 1910 aper'is ili'a unu'a kun'a poem'ar'o Unu'a'j agord'o'j, sub la pseu\u0306donim'o'j Wiktor Elski (Braun) kaj Esk'a (Karolczyk). La poem'ar'o impres'is, ja la au\u0306tor'o'j est'is 17-jar'ul'o kaj 20-jar'ul'o; tuj aper'is recenz'o'j kaj ese'o'j pri g\u0302i en Pol'a Esperant'ist'o, German'a Esperant'ist'o, Univers'o. Sed la viv'o baldau\u0306 al'port'is divers'a'j'n mis'aventur'o'j'n al la du poet'o'j pro ili'a'j social'ist'a'j ide'o'j, kaj ili dev'is for'fug\u0302'i; Braun est'is ec\u0302 arest'it'a plur'foj'e kaj kondamn'it'a al ekzil'o (li re'ven'is nur post amnesti'o)."}, {"text_idx": "#000984", "text": "La Unu'a'j agord'o'j aspekt'is tamen kiel ekzerc'o'j de poet'o'j-komenc'ant'o'j, se kompar'it'e al la sam'temp'a'j verk'o'j de Des\u0302kin, Frenkel, Devjatnin, Schulhof, c\u0302iu'j orient'e de Rejn'o (la poezi'o de Privat, okcident'e de Rejn'o, hav'as tut'e ali'a'n inspir'o'n). Kaj bedau\u0306r'ind'e la poet'ad'o de Karolczyk halt'as en 1913, do li ne lau\u0306'ir'as evolu'o'n, progres'o'n. Li'a'j lirik'o'j rest'as gips'um'it'a'j: kelk'a'j ver'e bon'a'j, pli mult'a'j s\u0302ablon'a'j. La poem'o Al la Majstr'o komenc'ig\u0302'as tiel:"}, {"text_idx": "#000985", "text": "De long'e sub verd'a standard'o rev'ul'o'j Por nobl'a batal'as afer'o, Al ili al'ig\u0302'as geni'a'j pens'ul'o'j, Neniu'j si'n sent'as c\u0302e ili fremd'ul'o'j, C\u0302ar c\u0302iu'j'n kun'ig'as esper'o."}, {"text_idx": "#000986", "text": "Kaj tamen Karolczyk plu rest'as mov'ad'an'o, redaktor'o de Pol'a Esperant'ist'o, fort'e engag\u0302'it'a ankau\u0306 post la du'a mond'milit'o; li traduk'as abund'e el la pol'a, sed du jam pret'a'j antologi'a'j volum'o'j for'brul'as dum la milit'o; la evolu'o de li'a vers'teknik'o okaz'as tra traduk'o'j, kaj original'a'j'n inspir'o'j'n li ne plu traf'as. Li traduk'as, li redakt'as; li'a literatur'a ag'ad'o favor'as li'a'n elekt'ig\u0302'o'n en la Lingv'a'n Komitat'o'n kaj post la du'a mond'milit'o en la Akademi'o'n (la recenz'at'a verk'o registr'as sid'o'n de Karolczyk en la Lingv'a Komitat'o ek'de 1936, evident'e pres'erar'o anstatau\u0306 1926, kiel atest'as la tiam'a'j jar'libr'o'j de la Lingv'a Komitat'o; li c\u0302es'is en 1954). En si'a redakt'a kaj editor'a entuziasm'o li ne forges'as la amik'o'j'n de la jun'ag\u0302'o: fakt'e g\u0302ust'e al Karolczyk kaj al la komun'a amik'o Pfeifer ni s\u0302uld'as la antologi'cel'a'n kun'ig'o'n de c\u0302. 150 poezi'aj\u0302'o'j de Braun (origin'e est'is du'cent'o), kelk'a'j dis'e aper'int'a'j, kelk'a'j rest'int'a'j nur manuskript'e."}, {"text_idx": "#000987", "text": "Braun est'is tre modest'a kaj ne el'montr'ig\u0302'em'a, kaj ne tro interes'ig\u0302'is pri si'a'j poezi'aj\u0302'o'j. La nun'a verk'o c\u0302erp'as el tiu'j kolekt'it'a'j de Karolczyk, precip'e el la jam aper'int'a'j en revu'o'j. Du stud'o'j pri Braun, de Kalocsay kaj Auld respektiv'e, aper'is en Nord'a Prism'o en 1959; Kalocsay nom'as Braun \u201ela dron'int'a poet'o\u201d, kaj surpriz'ig\u0302'as, ke ekzist'as nur poem'o'j el li'a jun'ag\u0302'o. Braun ebl'e ne hav'as pli fort'a'n inspir'o'n ol Karolczyk, sed viv'as pli long'e kiel poet'o, g\u0302is 1921, tiel ke li mem retro'rigard'e kritik'as si'a'j'n \u201eunu'a'j'n agord'o'j'n\u201d pro la tro'a ne'matur'ec'o kaj s\u0302ablon'ec'o de la rim'o'j. En kelk'a'j vers'o'j ni trov'as la sam'a'j'n dub'o'j'n, kiu'j'n hav'is Schulhof en Desper'ant'o au\u0306 kiu'j'n hav'os Kalocsay en En amar'a hor'o:"}, {"text_idx": "#000988", "text": "C\u0302u sol'e i'a'j histori-fos'ist'o'j prezent'os al la tag'a lum' rakont'o'n pri ni, pas'int'a'j jam, esperant'ist'o'j, kiu'j pupil'o'n fiks'is en Est'ont'o'n, kiu'j kred'is, ke per labor'ad' ili'a form'ig\u0302'os unu rond'o famili'a? ....... C\u0302u interes'o'n fug\u0302'a'n au\u0306 kor'tus\u0302'a'n profund'a'n vek'os la fiask'a sort'o, se ni'a'n ard'a'n rev'o'n en la kus\u0302'o'n sub'ter'a'n met'os kun ni ni'a mort'o, au\u0306 ec\u0302 el tomb'o ni'a sen's\u0302ancel'o al post'e'ul'o'j bril'os kiel cel'o?"}, {"text_idx": "#000990", "text": "C\u0302ar c\u0302iam kor'o, en eg'a turment'o, Je foj' unu'a katen'o'j'n ek'sent'is - Orel'o'n traf'is vi'a \u201enov'a sent'o\u201d Kaj mal'esper'o'n por c\u0302iam for'vent'is, Don'ant'e kred'o'n, lingv'o de l' Esper'o, Ke ne pere'is just'ec' sur la ter'o!. Pri la poem'o Plend'o dir'as Kalocsay en si'a ese'o: \u201eLau\u0306 mi'a opini'o g\u0302i est'as, el art'a vid'punkt'o, la plej grand'a poem'o de la unu'a period'o de ni'a poezi'o.\u201d Jen g\u0302i'a'j unu'a'j vers'o'j, kiel aper'ant'a'j en la nun recenz'at'a volum'et'o:"}, {"text_idx": "#000991", "text": "Sol'a mi est'as ..., ho mi est'as sol'a, kiel c\u0302i-kruc'o c\u0302e la voj'o pol'a. kiel c\u0302i-kruc'o kun Di'a turment'o nigr'e pentr'it'a sur la firmament'o ... Pas'is la rev'o'j, pas'is song\u0302'o'j bel'a'j, Ikaraj flug'o'j, migr'o'j al'c\u0302iel'a'j - Sur c\u0302i-voj'ir'o kiel pez'a s\u0302ton'o Sol'a mi rest'is sur de l' voj' du'on'o"}, {"text_idx": "#000992", "text": "Kalocsay, kiel oft'e ali'kaz'e, iel \u201ekorekt'as\u201d, cel'e al si'a'gust'a pli'bon'ig'o, la vers'aj\u0302'o'j'n de ali'a'j; tial est'as apart'e interes'e kompar'i la supr'a'n tekst'o'n de Braun kun tiu aper'int'a en Nord'a Prism'o modif'it'a de la hungar'o."}, {"text_idx": "#000993", "text": "C\u0302e Karolczyk ni trov'as kelk'a'j'n am'poem'o'j'n, sed ne retro'rigard'a'j'n: li c\u0302es'is tro fru'e en si'a poet'ad'o por montr'i pri'plor'o'n; mal'e, Braun vers'as dum ankorau\u0306 preskau\u0306 plen'a jar'dek'o, sed mal'pli intens'e. Sed ankau\u0306 li halt'as en si'a poet'ad'o mal'pli ol 30-jar'a, kaj tamen tra'viv'os la milit'o'n, kaj mort'os en 1956. La ese'o pri Braun de Auld en Nord'a Prism'o en'ten'as intervju'o'n g\u0302ust'e kun Karolczyk, kiu est'is tiam kolekt'ant'a la vers'aj\u0302'o'j'n de Braun cel'e al antologi'o. Do pri ambau\u0306 poet'o'j est'is re'a interes'ig\u0302'o post ili'a mort'o: ne nur aper'as kelk'a'j ili'a'j poem'o'j en la Esperant'a Antologi'o, sed ankau\u0306 la Krestomati'o de Szerdahelyi dedic\u0302'as al ili plen'a'j'n pag\u0302'o'j'n. La nun'a antologi'o fort'e kontribu'as al la kon'o de du poet'o'j kon'at'a'j preskau\u0306 nur pro Unu'a'j agord'o'j; nu, agord'o'j est'is plu'a'j, kaj pli bel'son'a'j."}, {"text_idx": "#000995", "text": "Mi jam plur'a'j'n libr'o'j'n recenz'is por MONATO, ekvilibr'e, mi opini'as. Sed la leg'ant'o permes'u al mi, c\u0302i-foj'e, person'a'n, emoci'a'n al'ir'o'n. Mi ne recenz'as por'infan'a'n libr'o'n, ating'int'a'n la pint'o'n de vend'o'klasifik'o'j. Mi ne komentari'as nov'a'n traduk'o'n de fam'a ital'a c\u0302ef'verk'o. Mi ne rilat'ig'as g\u0302i'n al last'a'temp'a furor'a film'o, kiu kon'ig'is la aventur'o'j'n de lign'a marionet'o tra la interpret'ad'o de Oscar-premi'it'o Roberto Benign'i. Mi parol'as pri unu el la plej kar'a'j leg'aj\u0302'o'j de mi'a'j infan'a'j jar'o'j: mi'a pa'nj'o kar'memor'a leg'is g\u0302i'n al mi kaj mi'a frat'o, kaj mi'a de'nask'a esperant'ist'ec'o si'n nutr'is ankau\u0306 tra tiu'j pag\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000996", "text": "Ankau\u0306 ali'a'j libr'et'o'j de tiu temp'o akompan'is mi'n en mi'a'j unu'a'j esperant'lingv'a'j leg'o'j. Esperant'o por infan'o'j de G. Gladstone Solomon, kiu'n ni en la famili'o nom'is \u201ela libr'o de la mus'et'o'j\u201d, rakont'is pri mus'a famili'o, kun la c\u0302iu'tag'a'j famili'a'j okaz'aj\u0302'o'j, kaj mi plor'is kiam mus'id'o Johano mal'san'ig\u0302'as c\u0302ar li mang\u0302'is verd'a'n pom'o'n, kaj li'a frat'o Rog\u0302er'o kur'as al la kurac'ist'o, kiu pret'ig'as medikament'o'n. Ali'a amuz'a verk'et'o est'is Gaj'a lern'o'libr'o, de C. Walter, sur kies kovr'il'pag\u0302'o krete skiz'it'a infan'o hav'as funel'o'n sur la kap'o kaj tra g\u0302i en'ir'as verd'a stel'o. Kiel domag\u0302'e, ke ambau\u0306 libr'o'j ne plu trov'ig\u0302'as en la katalog'o de UEA ..."}, {"text_idx": "#000997", "text": "Sed La aventur'o'j de Pinokjo est'is la c\u0302ef'a leg'aj\u0302'o por ni, knab'et'o'j. Ni'n log'is la histori'o, cert'e kon'at'a tra la mond'o: mal'jun'a lign'aj\u0302'ist'o G\u0302epeto skulpt'as el lign'o'pec'o marionet'o'n, al kiu li don'as nom'o'n Pinokjo. C\u0302i marionet'o parol'as, rid'as, mov'ig\u0302'as, kresk'as, petol'as, ag'as tut'e kiel infan'o. Kaj kiel infan'o li tra'ir'as la unu'a'j'n infan'a'j'n tent'o'j'n: kas\u0302'a neiro al la lern'ej'o por spekt'i pup'teatr'o'n, amik'ig\u0302'o kun ali'a fripon'et'o kiu li'n de'voj'ig'as, renkont'ig\u0302'o kun tromp'ist'o'j, iluzi'o pri fabel'a land'o, s\u0302tel'ad'o, kapt'ig\u0302'o far'e de la g\u0302endarm'o'j, risk'o est'i frit'it'a kiel fis\u0302'o, efektiv'a trans'form'ig\u0302'o al azen'o kun long'a'j orel'o'j, c\u0302ar li est'as mal'diligent'a en la lern'ej'o, ktp. Plej natur'e est'as prezent'at'a'j ankau\u0306 absurd'aj\u0302'o'j, kiel en'karcer'ig'o verdikt'it'a al pri's\u0302tel'it'o, ne ja al la s\u0302tel'int'o'j. Kaj c\u0302iu pag\u0302'o est'as tremp'it'a en la kutim'a plen'kresk'ul'a sag\u0302'o: se vi ag'as mis'e, vi spert'os mal'bon'a'j'n sekv'o'j'n; se vi mal'obe'as, vi trov'ig\u0302'os mal'bon'e; se vi ag'as bon'e, vi g\u0302u'os rekompenc'o'n. Akompan'as Pinokjon kiel gard'ang\u0302el'o la Blu'har'a Fe'in'o, kiu klopod'as re'en'voj'ig'i li'n sur la rel'o'j'n de honest'ec'o; sag\u0302'a'j'n maksim'o'j'n distribu'as la Parol'ant'a Gril'o; sed ili'n Pinokjo neglekt'as, pri kio li dev'os post'e fort'e pent'i. Se iu ankorau\u0306 ne kon'as la verk'o'n, mi ne mal'kas\u0302'os la fin'o'n, kiu kompren'ebl'e est'as cel'o atend'at'a kaj fin'e ating'it'a, kiel dec'as en por'knab'a'j libr'o'j."}, {"text_idx": "#000999", "text": "C\u0302u do verk'o intenc'it'a por trans'don'i al la infan'o'j la valor'o'j'n de au\u0306toritat'ec'o kaj obe'em'o? Ver's\u0302ajn'e, la au\u0306tor'o, Carlo Collodi (pseu\u0306donim'o de Carlo Lorenzini, viv'int'a en la toskani'a vilag\u0302'o Collodi, origin'a lok'o de la patr'in'o), tut'e ne cel'is tiom profund'a'j'n implic'o'j'n; li mem infan'o'j'n ne hav'is, ec\u0302 ne edz'in'o'n. Li posed'is bon'a'n literatur'a'n kultur'o'n, kvankam fin'diplom'o'j'n li ne akir'is; li tamen ating'is bon'a'n pozici'o'n kiel gazet'ist'o, el'don'ant'o de gazet'o'j, fin'e unu'a sekretari'o c\u0302e la prefekt'ej'o de Florenco, kun'labor'ant'o c\u0302e la redakt'ad'o de la plej grav'a akademi'a vort'ar'o de la ital'a lingv'o. Li ec\u0302 est'is nom'it'a \u201ekavalir'o de la Ital'a Kron'o\u201d, sed li tut'e neglekt'is tiu'n titol'o'n, est'ant'e esenc'e respublik'an'o."}, {"text_idx": "#001000", "text": "Li'a viv'o est'is dum cert'a temp'o sen'ord'a, kun drink'ad'o kaj mis'fortun'a vet'lud'ad'o, tiel ke ankau\u0306 la san'o komenc'is s\u0302ancel'ig\u0302'i. Sed fiks'a posten'o kaj pli bon'a financ'a situaci'o solv'is tiu'j'n problem'o'j'n. Pri la por'infan'a literatur'o li c\u0302iam est'is interes'it'a, kaj traduk'is al la ital'a la Rakont'o'j'n de la Fe'in'o'j de Perrault. Kurag\u0302'ig'it'e al verk'ad'o por infan'o'j kaj knab'o'j, li aper'ig'is plur'a'j'n long'a'j'n novel'o'j'n au\u0306 roman'et'o'j'n kun element'lern'ej'a'j knab'et'o'j kiel rol'ant'o'j. Li'a'j verk'o'j ating'is rapid'e sukces'o'n: la ital'a regn'o est'is fres\u0302'e form'it'a post la sen'de'pend'ig\u0302'a'j milit'o'j kontrau\u0306 Au\u0306strio, en kiu'j ankau\u0306 Collodi est'is part'o'pren'int'a, kaj la verk'ad'o por infan'o'j help'is al la fort'ig'o de la koncept'o pri s\u0302tat'a unu'ec'o. En 1881 Collodi ek'labor'as pri Histori'o de marionet'o por lau\u0306'part'a publik'ig'o en la semajn'a Gazet'o por la infan'o'j, sed la aper'ig'o est'as ne'regul'a, kun inter'a'j long'a'j silent'o'j; li ec\u0302 ted'ig\u0302'as kaj abrupt'e fin'as la rakont'o'n, sed la infan'a leg'ant'ar'o protest'as, kaj Collodi dev'as dau\u0306r'ig'i dum tri'dek ses c\u0302apitr'o'j. En 1883 la pec'o'j si'n'sekv'e aper'int'a'j est'as fin'e kolekt'it'a'j en libr'o'n sub la titol'o La aventur'o'j de Pinokjo, kun ilustr'aj\u0302'o'j de E. Mazzanti, kiu'j'n la nun'a Esperant'o-traduk'o trans'pren'is integr'e."}, {"text_idx": "#001001", "text": "La fam'o de la roman'et'o est'is tuj'a kaj eg'e long'dau\u0306r'a. Ec\u0302 la nun'a'j knab'et'o'j, kiu'j spert'as tut'e ali'a'n al'ir'o'n al la princip'o'j de au\u0306toritat'ec'o kaj ali'tip'a'n famili'a'n eduk'o'n ol est'is antau\u0306 jar'cent'o, trov'as en Pinokjo spegul'o'n de si mem, de si'a'j ne'cert'o'j, de si'a'j dezir'o'j pri eskap'o el la kutim'o'j konsider'at'a'j sen'kau\u0306z'e trud'it'a'j de la pli'ag\u0302'ul'o'j. Sen'nombr'a vic'o da el'don'o'j en mult'a'j lingv'o'j (inkluziv'e la latin'a'n Pinoculus!) kon'ig'is al la tut'a mond'o la aventur'o'j'n de la bub'a, fripon'a kaj ribel'em'a, sed simpati'a kaj just'ec'aspir'a, lign'a marionet'o, kun infan'a logik'o kaj naiv'ec'o; Pinokjo est'as sen'dub'e la ital'a subjekt'o de la 19a jar'cent'o plej kon'at'a ekster'land'e. Ankorau\u0306 nun en Italio la verk'o aparten'as al c\u0302ies kultur'a sub'fon'o, tiel ke uz'ig\u0302'as en la normal'a ital'a lingv'o esprim'o'j kiel \u201ehav'i la naz'o'n de Pinokjo\u201d, kiam g\u0302i long'ig\u0302'as pro li'a'j mesogoj, au\u0306 \u201eest'i kiel la Parol'ant'a Gril'o\u201d, kiam iu sag\u0302'um'as kaj aplomb'e sentenc'as."}, {"text_idx": "#001002", "text": "En 1930 aper'as en Esperant'o La aventur'o'j de Pinokjo en traduk'o de Mirza Marchesi, c\u0302e The Esperant'o Publishing Co. La traduk'int'in'o est'is element'lern'ej'a instru'ist'in'o, entuziasm'e ag'ant'a en la instru'ist'a medi'o, ec\u0302 menci'it'a per apart'a kap'vort'o en la Enciklopedi'o de Esperant'o. S\u0302i edz'in'ig\u0302'os al meksikia esperant'ist'o kaj ir'os al Meksikio; post vidv'in'ig\u0302'o, s\u0302i re'ven'os al si'a origin'a lok'o, apud Padova, kie s\u0302i mort'os en 1953. S\u0302i'a traduk'o est'is bon'a, kaj en la komenc'a'j kvin'dek'a'j jar'o'j g\u0302i est'is dis'au\u0306d'ig'at'a dum la regul'a'j Esperant'a'j el'send'o'j de Radi'o Roma. C\u0302u mi rajt'as ankorau\u0306'foj'e miks'i person'a'j'n re'memor'o'j'n? La rol'o'n de Pinokjo lud'is mi, tiam 11-jar'a, kiel rakont'ist'o rol'is mi'a frat'o Nicola, 13-jar'a, la Blu'har'a Fe'in'et'o (kaj ali'a'j in'a'j voc\u0302'o'j) est'is mi'a patr'in'o Carolina, la Parol'ant'a Gril'o est'is mi'a patr'o Lu'ig'i, kiu altern'is c\u0302e ali'a'j vir'voc\u0302'a'j dialog'o'j kun la tiam'a c\u0302ef'redaktor'o de la Esperant'o-fak'o de Radi'o Roma, Ascenzio Blasimme. La dis'send'o vek'is grand'a'n entuziasm'o'n c\u0302e la au\u0306skult'ant'ar'o, ec\u0302 ven'is leter'o'j adres'it'a'j simpl'e \u201eAl Pinokjo, c\u0302e Radi'o Roma\u201d."}, {"text_idx": "#001004", "text": "C\u0302u ind'is re'publik'ig'i la verk'o'n? Cert'e, jes, g\u0302i est'as dau\u0306r'e aktual'a kaj de'long'e ne est'is ac\u0302et'ebl'a. C\u0302u ind'is nov'a traduk'o? Sen'dub'e, jes. La nun'a traduk'o de J. Horvath est'as, kompren'ebl'e, vort'o'stok'e kaj stil'e pli modern'a ol la traduk'o de M. Marchesi, aper'int'a, kiam ec\u0302 ne ekzist'is la Plen'a Vort'ar'o; krom'e, la antau\u0306'a el'don'o ne hav'is ilustr'aj\u0302'o'j'n, dum la nun'a tre oportun'e re'pren'as la original'a'j'n ilustr'aj\u0302'o'j'n de la unu'a ital'a el'don'o, kiu'j re'port'as ni'n krokiz'e al c\u0302arm'a fabel'a mond'o. La lingv'o est'as flu'a kaj facil'a, kaj la libr'o est'as eg'e rekomend'ind'a por c\u0302iu ag\u0302'o: knab'o'j, leg'u g\u0302i'n! ge'patr'o'j, leg\u0302'u g\u0302i'n al vi'a'j id'o'j! Sed special'e mi dezir'as al c\u0302iu'j knab'et'o'j la sam'a'n g\u0302oj'o'n, kiu'n mi hav'is je ili'a ag\u0302'o c\u0302e la renkont'ig\u0302'o kun Pinokjo."}, {"text_idx": "#001005", "text": "Kia'j dang\u0302er'o'j embusk'as au\u0306tor'o'n, kiu decid'is verk'i libr'o'n pri kalendar'o? La libr'o pov'as ig\u0302'i tro fizik'a, kaj la au\u0306tor'o dron'os en long'a'j klar'ig'o'j pri la ekliptik'a eben'o, pri la precesi'o de la ekvinoks'o'j, pri aks'o'j, klin'o'j kaj angul'o'j. La libr'o pov'as ig\u0302'i tro matematik'a, kaj la au\u0306tor'o lac'ig'os la leg'ant'o'j'n per formul'o'j kaj kalkul'o'j. La material'o pov'as est'i tro unu'form'a, kaj la leg'ant'o'j enu'os. Do, verk'ant'o dev'as trov'i or'a'n mez'o'n inter popular'ec'o kaj scienc'a rigor'ec'o en pri'skrib'o'j de astronomi'a'j fenomen'o'j kaj matematik'a'j kalkul'o'j. Sen'dub'e, tio'n sukces'is far'i en la libr'o La kalendar'o tra la temp'o, tra la spac'o A. Cherpillod."}, {"text_idx": "#001006", "text": "La kalendar'o tra la temp'o, tra la spac'o iu'senc'e simil'as bulk'et'o'n kun sekv'in'ber'o'j. La c\u0302ef'a en'hav'o est'as, mem'kompren'ebl'e, rakont'o pri kalendar'o'j. Komenc'e la au\u0306tor'o don'as preciz'a'n kaj konciz'a'n inform'o'n pri natur'a'j temp'o-unu'o'j (tag'o, monat'o, jar'o) kaj pri kvar tip'o'j de kalendar'o'j, per kiu'j hom'o'j pen'as akord'ig'i tiu'j'n unu'o'j'n."}, {"text_idx": "#001007", "text": "Apart'a'j c\u0302apitr'o'j est'as dedic\u0302'it'a'j al jen'a'j kalendar'o'j kaj ili'a'j vari'aj\u0302'o'j: la roma, egipta, asira-babilona, atena, gall'a, arab'a, jud'a. Konsider'it'a'j est'as ankau\u0306 kalendar'o'j de Persi'o, Hindio, C\u0302ini'o kaj proksim'a'j al ili kaj tiu'j de maja'o'j kaj aztek'o'j. Por c\u0302iu kalendar'o est'as pri'skrib'it'a'j g\u0302i'a'j histori'o (la origin'o kaj trans'form'ig\u0302'o'j), struktur'o (la manier'o, per kiu oni adapt'is tag'nombr'ad'o'n al sun'o kaj lun'o), temp-divid'aj\u0302'o'j, precip'e monat'o'j, kaj fest'o'j."}, {"text_idx": "#001008", "text": "Ec\u0302 pli interes'a est'as inform'o pri el'pens'it'a'j kalendar'o'j. Krom la kon'at'a al c\u0302iu'j franc'a respublik'a kalendar'o, la au\u0306tor'o prezent'as amuz'a'n pozitiv'ism'a'n kaj tre fantazi'a'n 'patafizikan (g\u0302ust'e tiel, kun apostrof'o) kalendar'o'n de Alfred Jarry. La plej last'a c\u0302apitr'o rakont'as pri mank'o'j de la gregori'a kalendar'o kaj pri projekt'o'j de g\u0302i'a re'form'ad'o."}, {"text_idx": "#001009", "text": "Est'as konsider'it'a'j divers'a'j era'o'j, inter tiu'j la krist'an'a era'o, t.e. la manier'o nombr'i jar'o'j'n ek'de la temp'o, kiam Jesuo Krist'o nask'ig\u0302'is, kaj la era'o de Scaliger."}, {"text_idx": "#001010", "text": "Apart'aj\u0302'o de tiu c\u0302i verk'o est'as g\u0302i'a \u201elingv'ist'ik'ec'o\u201d. Jes, en mult'a'j tiu'tem'a'j libr'o'j est'as list'ig'it'a'j nom'o'j de semajn'tag'o'j kaj monat'o'j en divers'a'j lingv'o'j. Sed en tiu c\u0302i verk'o du c\u0302apitr'o'j est'as dedic\u0302'it'a'j nur al tio (\u201ever'a'j bombon'o'j por la mens'o\u201d de lingv'o-am'ant'o'j) kaj kvant'o de menci'it'a'j lingv'o'j sen'dub'e super'as tiu'n en c\u0302iu'j ali'a'j tia'j libr'o'j. Por tag'nom'o'j kaj monat'nom'o'j, por vort'o'j, signif'ant'a'j \u201etag'o\u201d, \u201emonat'o\u201d, \u201ejar'o\u201d, por nom'o'j de divers'a'j fest'o'j kaj fast'o'j (ekzempl'e, Krist'nask'o kaj Karesm'o) oni trov'as lau\u0306'liter'a'n traduk'o'n kaj etim'ologi'o'n. Ne rest'as sen atent'o mult'a'j vort'o'j, iel rilat'a'j al kalendar'o (ekzempl'e, almanak'o, tagnau\u0306o, horoskop'o). End'as menci'i, ke preskau\u0306 c\u0302iu'j fremd'a'j vort'o'j est'as prezent'it'a'j en si'a'j propr'a'j alfabet'o'j."}, {"text_idx": "#001011", "text": "C\u0302ar kalendar'o est'as intim'e lig'it'a kun religi'o, la au\u0306tor'o konsider'as event'o'j'n el viv'o de bibli'a'j person'o'j. Ver'e, est'as interes'e ek'sci'i, kiam \u201epreciz'e\u201d Di'o kre'is Adamon. A. Cherpillod atent'e ekzamen'as mult'a'j'n fragment'o'j'n de kanon'a'j kaj apokrif'a'j font'o'j, kiu'j en'ten'as dat-indik'o'j'n, por determin'i la temp'o'n de nask'ig\u0302'o kaj mort'o de Jesuo Krist'o."}, {"text_idx": "#001012", "text": "En apart'a c\u0302apitr'o la jar'o est'as pri'skrib'it'a lau\u0306 du grand'a'j religi'a'j cikl'o'j de la rom'katolik'a eklezi'o: la cikl'o de Krist'nask'o kaj la cikl'o de Pask'o. La jar'a'j cikl'o'j de islam'o kaj jud'ism'o est'as konsider'it'a'j en la c\u0302apitr'o'j pri la arab'a kaj jud'a kalendar'o'j."}, {"text_idx": "#001013", "text": "Por kalkul'em'a'j hom'o'j la libr'o en'ten'as metod'o'j'n por kalkul'ad'o de la dat'o de Pask'o, de la tag'o en la cikl'o de Scaliger kaj por trov'ad'o de la semajn'tag'o, respond'a al iu dat'o."}, {"text_idx": "#001014", "text": "C\u0302u vi ankorau\u0306 memor'as pri la bulk'et'o? Nun ni fin'e g\u0302is'ir'is la sekv'in'ber'o'j'n! En la libr'o est'as uz'at'a'j mult'a'j tip'ar'o'j: grand'a, et'a, kursiv'a, gras'a. Komenc'e tiu vari'ec'o incit'as, sed post'e g\u0302ust'e g\u0302i help'as trov'i la plej bon'gust'a'j'n pec'o'j'n \u2013 al'don'a'j'n divers'tem'a'j'n inform'o'j'n. Ni klasifik'us ili'n lau\u0306 jen'a'j tip'o'j: enciklopedi'a'j (pri popol'o'j, religi'a'j sekt'o'j, person'o'j, ekzempl'e kopt'o'j, advent'ist'o'j, Hilel'o), geografi'a'j (pri lok'o'j, nom'at'a'j lau\u0306 semajn'tag'o'j, monat'o'j, sezon'o'j, fest'o'j, ekzempl'e Dus\u0302anb'o, Rio-de-J\u0302anejro, Tel-Avivo, Asuncion'o), religi'a'j (pri divers'a'j preter'pas'it'a'j dum leg'ad'o de la bibli'o fakt'o'j, ekzempl'e pri sen'pek'a koncip'it'ec'o de Maria kaj pri tio, ke Jesuo Krist'o hav'is ge'frat'o'j'n kaj ec\u0302 g\u0302emel'a'n frat'o'n) kaj ... ceter'a'j, plej ne'atend'it'a'j. Por ne sen'ig'i la leg'ant'o'j'n je plezur'o, ni menci'as nur kelk'a'j'n \u201es\u0302los'il'vort'o'j'n\u201d: krescent'a bulk'o, harem'o, tohuvabohu'o, Quasimodo. Pov'as est'i, ke koncern'a'j fakt'o'j est'as kon'at'a'j al vi, sed vi nepr'e kapt'os ali'a'j'n mir'ind'aj\u0302'o'j'n."}, {"text_idx": "#001015", "text": "Kun apart'a interes'o kaj atent'o ni leg'is detal'o'j'n, rilat'a'j'n al Rusio. Kvankam ne c\u0302iu'j etim'ologi'o'j de rus'a'j vort'o'j kongru'as al tiu'j, trov'ig\u0302'ant'a'j en ni'a'j vort'ar'o'j, kaj la au\u0306tor'o dir'is neni'o'n pri tre specif'a rus'a vort'o sutki (diurn'o), tamen en la libr'o est'as spegul'it'a'j mult'a'j apart'aj\u0302'o'j de rus'a religi'a kalendar'o. Tem'as pri tio, ke la rus'a ortodoks'a eklezi'o g\u0302is nun uz'as juli'a'n kalendar'o'n kaj g\u0302ust'e tio kau\u0306z'as diferenc'o'n kun katolik'a kaj protest'ant'a mond'o en tag'o'j de Krist'nask'o kaj Pask'o (inter'ali'e, la rus'a titol'o de fam'a pask'a uvertur'o de N. A. Rimskij-Korsakov est'as ne Velikaja russkaja pash\u0302a, lau\u0306 A. Cherpillod, sed Svetlij prazdnik)."}, {"text_idx": "#001016", "text": "Nun ni dev'as rimark'i kelk'a'j'n c\u0302agren'a'j'n fakt'o'j'n. Bedau\u0306r'ind'e, c\u0302e'est'as tajp'erar'o'j. Ni trov'is c\u0302irkau\u0306 du'dek'o'n, sed tio, cert'e, est'as sufic\u0302'e mal'mult'e kompar'e al dens'a en'hav'o. La libr'o konserv'as rest'aj\u0302'o'j'n de si'a franc'a origin'o, ekzempl'e, foj'e oni stumbl'as je franc'a'j et kaj jour, unu c\u0302apitr'o hav'as la titol'o'n Ni'a'j pra'patr'o'j la Gall'o'j, kvankam s\u0302ajn'as, ke en'tut'e la libr'o ne est'as simpl'a traduk'o de franc'a versi'o, sed est'is re'far'it'a special'e por esperant'lingv'a'j leg'ant'o'j."}, {"text_idx": "#001017", "text": "Ni kun grand'a interes'o tra'leg'is tiu'n c\u0302i libr'o'n, sekv'ant'e au\u0306tor'o'n lau\u0306 la voj'o de evolu'o de kalendar'o en divers'a'j temp'o'j kaj lok'o'j kaj au\u0306skult'ant'e li'a'j'n sur'voj'a'j'n klar'ig'o'j'n kaj distr'aj\u0302'o'j'n. Leg'u ankau\u0306 vi!"}, {"text_idx": "#001019", "text": "Gvid'libr'o tra Esperant'uj'o: c\u0302io unu'libr'e!"}, {"text_idx": "#001020", "text": "C\u0302u ni, esperant'ist'o'j, bon'e kon'as la propr'a'j'n kultur'o'n kaj histori'o'n? C\u0302u mult'a'j el ni pov'as fanfaron'i pri kon'o de ne nur ni'a'j plej grand'a'j verk'ist'o'j kaj mov'ad'an'o'j, sed ankau\u0306 de la plej grav'a'j gazet'o'j en Esperant'o, ec\u0302 se ili est'is el'don'at'a'j antau\u0306 jam 100 jar'o'j? C\u0302u c\u0302iu el la leg'ant'o'j de c\u0302i tiu'j lini'o'j sci'as, kiu verk'is la poem'ar'o'n \u201eLa tajd'o\u201d au\u0306 al kiu skol'o aparten'as Georg'o Kamac\u0302o?"}, {"text_idx": "#001021", "text": "La libr'o Epitom'o de esperant'ologi'o don'as respond'o'j'n al mult'eg'a'j simil'a'j demand'o'j, est'ant'e gvid'libr'o tra la tut'a esperant'a kultur'o, histori'o, struktur'o kaj ide'ar'o. La au\u0306tor'o sukces'is kompil'i fakt'e mal'grand'a'n, sed sufic\u0302'e detal'a'n enciklopedi'o'n. Kaj malgrau\u0306 tio, ke la libr'o cel'as est'i help'il'o al prepar'ig\u0302'o por la ekzamen'o'j de Rusia Atest'a Komision'o, g\u0302i nepr'eg'e est'os interes'a kaj util'a ne nur al ekster'rusi'an'o'j, sed ankau\u0306 al la person'o'j, kiu'j tut'e ne em'as ekzamen'ig\u0302'i au\u0306 ekzamen'ig\u0302'is jam antau\u0306 tre long'e. Krom tio por ne tre spert'a'j esperant'ist'o'j la libr'o est'os bon'eg'a ebl'ec'o tre komplet'e (tamen, kompren'ebl'e, nur supr'aj\u0302'e) pri'rigard'i la tut'a'n esperant'a'n kultur'o'n kaj elekt'i, kiu'n verk'o'n ek'leg'i, pri kiu au\u0306tor'o ek'interes'ig\u0302'i. Por la jam spert'a'j esperant'ist'o'j g\u0302i serv'os kiel tre util'a help-libr'et'o, en'hav'ant'a inform'o'j'n, s\u0302ajn'e pri c\u0302io, kio en'tut'e pov'as tus\u0302'i la lingv'o'n Esperant'o. Kaj por c\u0302iu'j la libr'o help'os pli facil'e kompren'i, kio'n Esperant'o signif'as g\u0302ust'e por ni, ek'konsci'i pri la ating'o'j de la lingv'o kaj mov'ad'o, kaj ankau\u0306 pri ili'a'j problem'o'j."}, {"text_idx": "#001022", "text": "Ni detal'ig'u; la libr'o tem'as pri: inter'lingv'ist'ik'o, histori'o de Esperant'o, ideologi'o de Esperant'o-komun'um'o, literatur'o kaj kultur'o en Esperant'o (kie la au\u0306tor'o tus\u0302'as ankau\u0306 la kre'ad'o'n de kant'o'j, teatr'o kaj film'o'j en Esperant'o), gazet'ar'o kaj libr'o-el'don'ad'o (kun indik'o de la plej grand'a'j Esperant'o-el'don'ej'o'j), Esperant'o-organiz'aj\u0302'o'j kaj Esperant'o-centr'o'j, arang\u0302'o'j kaj renkont'ig\u0302'o'j. Apart'a c\u0302apitr'o est'as dedic\u0302'it'a al instru'ad'o de Esperant'o. Krom'e la libr'o en'hav'as person'a'n indeks'o'n (kie est'as list'ig'it'a'j c\u0302iu'j person'o'j, menci'it'a'j en la libr'o, kun mal'long'a'j inform'o'j pri ili kaj referenc'o'j al la respektiv'a'j pag\u0302'o'j) kaj du al'don'o'j'n. En la unu'a trov'ig\u0302'as mal'long'a'j inform'o'j pri UK-oj, IJK-oj kaj kelk'a'j rus'a'j Esperant'o-arang\u0302'o'j; kaj en la du'a est'as kolekt'it'a'j la plej grav'a'j dokument'o'j pri esperant'ism'o (inter kiu'j la bulonj'a deklaraci'o, deklaraci'o'j de hom'ar'an'ism'o, sen'naci'ism'o, rau\u0306m'ism'o, manifest'o de Prago kaj kelk'a'j ali'a'j)."}, {"text_idx": "#001023", "text": "Neces'as do tuj atent'ig'i, ke la libr'o tut'e ne est'as scienc'a stud'o pri Esperant'o kiel nur lingv'a fenomen'o. G\u0302i est'as g\u0302eneral'a super'rigard'o de la plej divers'a'j pri'esperant'a'j tem'o'j, kaj c\u0302i-rilat'e g\u0302i est'os interes'a kaj util'a ne nur al gramatik'em'ul'o'j kaj lingv'ist'o'j, sed al c\u0302iu, kiu tiel au\u0306 ali'manier'e okup'ig\u0302'as pri Esperant'o."}, {"text_idx": "#001024", "text": "La libr'o est'as plac\u0302'e el'don'it'a kaj hav'as tre oportun'a'n format'o'n. Tre bon'a est'as ankau\u0306 la manier'o, en kiu la au\u0306tor'o prezent'as la material'o'n \u2013 g\u0302i ne est'as enciklopedi'e sek'a, sed la tekst'o est'as konsekvenc'a kaj leg'ebl'as tut'e facil'e kvazau\u0306 iu histori'o. Tamen, kiel ajn dolc\u0302'a est'u miel'o, c\u0302iam trov'ebl'os iom da vinagr'o. Pro tio, ke la libr'o est'is komenc'e orient'it'a por rusi'an'o'j, g\u0302i en'hav'as sufic\u0302'e mult'e da detal'a'j inform'o'j g\u0302ust'e pri rus'a kaj sovetia Esperant'o-mov'ad'o'j, kiu'j, ebl'e, est'os ne tiel profund'e interes'a'j por la inter'naci'a leg'ant'o. Krom'e la au\u0306tor'o ne c\u0302iam sukces'is prezent'i la fakt'o'j'n tut'e sen'parti'e (pri kio li tamen avert'as jam en la en'konduk'o). Tio neniel signif'as, ke io en la libr'o g\u0302u'is apart'a'n atent'o'n mal'profit'e al c\u0302io ali'a \u2013 en'tut'e la libr'o est'as sufic\u0302'e unu'stil'a kaj moder'a pri c\u0302io."}, {"text_idx": "#001025", "text": "De lingv'aj\u0302'a vid'punkt'o la libr'o est'as tre alt'kvalit'a, sed ne perfekt'a. Ni, ekzempl'e, trov'is ne'unu'ec'a'n uz'ad'o'n de la akuzativ'o post po, kaj apart'e frap'is ni'n la tre oft'e el'salt'ant'a vort'o gvidoro, kiu'n ni ja kompren'as, sed ne vid'as kau\u0306z'o'n prefer'i g\u0302i'n mal'profit'e al la tut'e komun'lingv'a gvid'ant'o."}, {"text_idx": "#001026", "text": "Tre konfuz'is ni'n ankau\u0306 la titol'o de la libr'o. Kiel ni jam indik'is, la libr'o tut'e ne tem'as nur pri esperant'ologi'o en propr'a senc'o de tiu vort'o. Lau\u0306 ni, la libr'o nur gajn'us nom'it'e iel mal'pli scienc'e, sed pli konform'e al si'a en'hav'o. Ankorau\u0306 unu kurioz'aj\u0302'o \u2013 inter dokument'o'j pri esperant'ism'o apud La Esper'o kaj la bulonj'a deklaraci'o najbar'as ... volapuk'ist'a himn'o! Volapuk'a'n tekst'o'n akompan'as esperant'a traduk'o. Interes'e, kial nur Volapuk'o g\u0302u'is tiu'n privilegi'o'n, sed ne ali'a'j plan'lingv'o'j?"}, {"text_idx": "#001027", "text": "Kaj la last'a bedau\u0306r'ind'aj\u0302'o \u2013 est'is, lau\u0306 ni, tut'e facil'e indik'ad'i la viv'o'jar'o'j'n de c\u0302iu menci'it'a person'o en'e de la tekst'o, por ke la leg'ant'o'j pli facil'e orient'ig\u0302'u, pri kiu'j temp'o'j tem'as. Tiu'j viv'o'jar'o'j est'as tamen indik'it'a'j nur fin'e de la libr'o en la person'a indeks'o, sed ec\u0302 tie \u2013 ne c\u0302e c\u0302iu'j person'o'j."}, {"text_idx": "#001028", "text": "Ni tamen cert'as, ke tiu kuler'et'o da vinagr'o ne mal'bon'ig'os la miel-barel'o'n. La libr'o ver'e est'as tre leg'ind'a por c\u0302iu'j, kiu'j sent'as si'n ver'a'j esperant'ist'o'j kaj kompren'as la neces'o'n orient'ig\u0302'i pri la esperant'a kultur'o, ec\u0302 se ne dank'e al person'a kon'at'ig\u0302'o, do almenau\u0306 per help'o de spert'o de ali'a'j. Kaj kiu sci'as? \u2013 tut'e ebl'as, ke pro tiu c\u0302i libr'o la leg'int'o ek'sent'os la dezir'eg'o'n kon'at'ig\u0302'i kun la esperant'a kultur'o pli proksim'e ..."}, {"text_idx": "#001029", "text": "En si'a en'konduk'o al la februar'a numer'o de MONATO Stefan Maul asert'as, ke c\u0302iu'j tekst'o'j de ni'a revu'o en 1991 \u201ekontrau\u0306'is kaj kritik'is, foj'foj'e drast'e kaj dras\u0302'e\u201d, la tiam'a'n golf-milit'o'n. C\u0302u ver'e? S\u0302ajn'as, ke ni'a c\u0302ef'redaktor'o preter'atent'is mi'a'n ese'o'n Medit'ad'o pri mal'long'a milit'o en MONATO 1991/5. En tiu ese'o mi far'is \u2013 sen'histeri'e \u2013 kritik'a'n analiz'o'n de la moral'a'j, diplomati'a'j kaj jur'a'j faktor'o'j kiu'j fin'fin'e neces'ig'is milit'a'n re'ag'o'n kontrau\u0306 la invad'o de Kuvajt'o far'e de la iraka arme'o. Ambasador'o Ralph Harry trov'is mi'a'n analiz'o'n tiel pri'pens'ig'a, ke li traduk'is g\u0302i'n en la angl'a'n kaj aper'ig'is g\u0302i'n en la revu'o de la Asoci'o por Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j en Au\u0306strali'o (juli'o 1991). Ali'flank'e mi profund'e pri'plor'as la nun'a'n kriz'o'n kre'it'a'n de la aktual'a fanatik'ul'o en la Blank'a Dom'o."}, {"text_idx": "#001030", "text": "Kvankam mi ne s\u0302at'as polemik'o'n, mi ne pov'as ne re'ag'i kontrau\u0306 la artikol'o de s-ro Gofen en MONATO 2002/11, p. 9. Di'o ben'u Uson'o'n, al tiu dezir'o de s-ro Aleksandro Gofen mi respond'as, ke se Di'o ekzist'as, li unu'e ben'u la viktim'o'j'n de la uson'a'j bomb'o'j, c\u0302ar, ni honest'e konfes'u, ke Uson'o dezir'as far'ig\u0302'i la g\u0302endarm'o de la tut'a mond'o. De la fin'o de la du'a mond'milit'o uson'an'o'j mort'ig'as hom'o'j'n, plej'oft'e vir'in'o'j'n kaj infan'o'j'n, sur la tut'a ter'glob'o."}, {"text_idx": "#001031", "text": "Se est'as por liber'ig'i la popol'o'j'n, kompren'ebl'e ili prav'as, c\u0302ar la mort'int'o'j'n nun ne plu sufer'as, sed ni ja sci'as, ke ankau\u0306 en Uson'o reg'as mult'eg'e da mizer'o kaj mal'just'ec'o. S-ro Gofen g\u0302oj'as pri la fal'o de komun'ism'o, ankau\u0306 mi, sed mi sci'as de fid'ind'a'j ge'amik'o'j, ke en Rusio tiu'j hom'o'j, al kiu'j mank'is tiam liber'ec'o, ne hav'as nun mon'o'n nek labor'o'n por dec'e si'n nutr'i kaj vest'i. Tiu'j, kiu'j ili'n ekspluat'is, viv'as nun luks'e, ec\u0302 ac\u0302et'as vila'o'j'n sur la franc'a mar'bord'o, do, kial fanfaron'i?"}, {"text_idx": "#001033", "text": "Al la tre interes'a artikol'o de Garbhan MacAoidh Lingv'o, mit'o kaj legend'o en MONATO 2002/9, p. 17, pri fikci'a'j lingv'o'j, mi vol'as al'don'i, ke la c\u0302eh\u0302'a dram'verk'ist'o Va\u0301clav Havel (eks'a s\u0302tat'prezid'ant'o de C\u0302eh\u0302i'o) est'as au\u0306tor'o de la teatr'aj\u0302'o Memorand'o (c\u0302eh\u0302'e Vyrozume\u030cni\u0301), en kiu la c\u0302ef'a'n rol'o'n lud'as fikci'a lingv'o ptydepe [pti\u0301depe]. La teatr'aj\u0302'o est'as akr'a satir'o pri la komun'ist'a burokrat'ar'o."}, {"text_idx": "#001034", "text": "Por pli bon'e super'reg'i la soci'o'n, la burokrat'ar'o kre'is art'e'far'it'a'n lingv'o'n ptydepe kiel si'a'n tau\u0306g'a'n instrument'o'n. En la teatr'aj\u0302'o la instru'ist'o de tiu lingv'o klar'ig'as: \u201ePtydepe, kiel vi sci'as, est'as lingv'o sintez'a, konstru'at'a sur sever'e scienc'a fundament'o, kun maksimum'e raci'a gramatik'o kaj ne'ordinar'e ampleks'a vort'proviz'o. G\u0302i est'as lingv'o absolut'e ekzakt'a, kapabl'a mult'e pli preciz'e ol kiu ajn ordinar'a lingv'o esprim'i c\u0302iu'j'n subtil'a'j'n formul'nuanc'o'j'n de grav'a'j oficial'a'j tekst'o'j. Rezult'o de tiu c\u0302i preciz'ec'o est'as kompren'ebl'e ekster'ordinar'a komplik'ec'o kaj mal'facil'ec'o de ptydepe\u201d."}, {"text_idx": "#001035", "text": "La lingv'o dum'e s\u0302vel'is tiom, ke fin'e g\u0302i est'is tut'e ne'uz'ebl'a kaj far'ig\u0302'is evident'e, ke g\u0302i dev'as mal'aper'i. Sed la burokrat'ar'o est'as ne'venk'ebl'a. Post la mal'sukces'o de ptydepe aper'is nov'a fikci'a lingv'o chorukor [h\u0302o\u0301rukor], kre'it'a sur tut'e ali'a'j princip'o'j ol ptydepe, kaj la burokrat'ar'o hav'is nov'a'n instrument'o'n por si'a reg'ad'o."}, {"text_idx": "#001036", "text": "Va\u0301clav Havel tiel art'ism'e montr'is la ne'for'ig'ebl'o'n de la (komun'ist'a) burokrat'ar'o. Se unu burokrat'a sistem'o c\u0302es'as funkci'i, tuj g\u0302i est'as anstatau\u0306'ig'it'a per ali'a. Havel verk'is la teatr'aj\u0302'o'n en la jar'o 1965 kaj li kvazau\u0306 antau\u0306'vid'is per g\u0302i la plu'a'n politik'a'n evolu'o'n en la tiam'a C\u0302eh\u0302'o'slovaki'o: ven'is la jar'o 1968 kun grand'a esper'o pri la politik'a'j s\u0302ang\u0302'o'j, sed post la 21a de au\u0306gust'o kaj post'e en la jar'o 1969 c\u0302io re'ven'is en la mal'nov'a'j'n rel'o'j'n, c\u0302iu'j esper'o'j montr'ig\u0302'is van'a'j. La antau\u0306'a komun'ist'a reg'ad'o est'is anstatau\u0306'ig'it'a per ali'a, pli mal'mol'a, sam'kiel Havel sur'scen'ig'is la anstatau\u0306'ig'o'n de ptydepe per chorukor."}, {"text_idx": "#001037", "text": "Por ke oni ne mis'gvid'u la leg'ant'ar'o'n mi menci'u erar'et'o'n en la anatomi'a skiz'o, kiu akompan'is la artikol'o'n pri virus'a'j hepat'it'o'j (MONATO, 2003/1, pag\u0302'o 18). La part'o nom'it'a ile'o est'as fakt'e la transvers'a part'o de la kojl'o."}, {"text_idx": "#001038", "text": "Ali'a'j vid'punkt'o'j pri la tragedi'o de Jugoslavio"}, {"text_idx": "#001039", "text": "Distanc'e de unu jar'dek'o oni pov'as star'ig'i ali'a'j'n vid'punkt'o'j'n ol la g\u0302is'nun'a'j pri la dis'fal'o de Jugoslavio. Mi, kiu nask'ig\u0302'is komenc'e de la komun'ism'a era'o en Jugoslavio kaj kiu pas'ig'is mi'a'n plej aktiv'a'n viv'period'o'n en tiu temp'o, tamen neniam membr'ig\u0302'int'e en la komun'ism'a parti'o, pov'as kun iom'a objektiv'ec'o prezent'i ali'a'n star'punkt'o'n, nom'e ke nek naci'ism'o nek ekonomi'a kriz'o dis'fal'ig'is Jugoslavion. Kio do?"}, {"text_idx": "#001040", "text": "En 1945 Jugoslavio est'is ekonomi'e detru'it'a land'o. Antau\u0306 la du'a mond'o'milit'o g\u0302i est'is 95 % agr'ar'a land'o (95 % de la log\u0302'ant'ar'o viv'is de la produkt'o'j de la kamp'ar'o). Dum kvar milit'a'j jar'o'j kun plej aktiv'a ribel'a mov'ad'o la land'o est'is preskau\u0306 komplet'e detru'it'a. Rest'is nur iom da industri'o en Sloveni'o kaj en kelk'a'j kroat'a'j kaj vojvodin'a'j urb'o'j."}, {"text_idx": "#001041", "text": "En tia stat'o pozitiv'e efik'is komun'ism'o egal'ism'a. G\u0302i dev'ig'is hom'o'j'n sen'pag'e labor'i por re'konstru'i la land'o'n, sed per dekret'o'j ating'is ankau\u0306 tre bon'a'j'n rezult'o'j'n: jur'a'n egal'rajt'o'n de in'o'j kun vir'o'j, egal'rajt'o'n pri lern'ad'o por c\u0302iu'j infan'o'j kaj minimum'a'n sed grav'a'n san'asekur'o'n por c\u0302iu'j. Mi mem nask'ig\u0302'is en lau\u0306'ebl'e mal'ric\u0302'a famili'o: sen social'ism'o mi ver's\u0302ajn'e ne pov'us hav'i pli ol 4-jar'a'n stud'ad'o'n, sed sen'pag'a'j lern'ej'o'j kaj fakultat'o'j ebl'ig'is al mi plen'a'n el'uz'o'n de mi'a'j kapabl'o'j."}, {"text_idx": "#001042", "text": "Tiu c\u0302i dev'ig'a (efektiv'e mal'human'a) sistem'o tamen sukces'is en mal'long'a temp'o tiom evolu'ig'i la ekonomi'o'n, ke Jugoslavio grand'skal'e trans'form'ig\u0302'is al industri'a land'o. Post 10 jar'o'j jam 30 % de la log\u0302'ant'ar'o viv'ten'is si'n ekster agr'o'kultur'o. Sep au\u0306 ok jar'o'j'n post'e Tit'o mal'ferm'is la land'lim'o'j'n kaj tiu'j, kiu'j ne kontent'is pri komun'ism'o, pov'is ir'i kie'n ajn por labor'i. Milion'o da jugoslav'o'j for'ir'is al Germanio, Au\u0306strio, Franci'o kaj al skandinav'a'j land'o'j. Ili send'is mult'a'n mon'o'n al parenc'o'j en Jugoslavio kaj tio kontribu'is al pli'a ekonomi'a kresk'o."}, {"text_idx": "#001043", "text": "Mez'e de la 60aj jar'o'j ek'evolu'is turism'o kaj tiam jam kre'ig\u0302'is sufic\u0302'e firm'a tavol'o de relativ'e ric\u0302'a'j hom'o'j, c\u0302ef'e en region'o'j histori'e pli evolu'int'a'j: Sloveni'o, Kroati'o kaj Vojvodin'o. La ric\u0302'ul'o'j bezon'is ekonomi'a'n liber'ec'o'n por ankorau\u0306 pli ric\u0302'ig\u0302'i. Super'flu'a'n mon'o'n ili uz'is por konstru'i semajn'fin'a'j'n dom'et'o'j'n kaj ac\u0302et'i au\u0306t'o'j'n, c\u0302ar komun'ism'a'j leg\u0302'o'j mal'permes'is al privat'ul'o'j posed'i entrepren'o'n kun pli ol kvin en'posten'ig'it'o'j."}, {"text_idx": "#001044", "text": "Direktor'o'j de grand'a'j entrepren'o'j (do komun'ist'o'j) dispon'is pri grand'a'j mon'sum'o'j korupt'e ricev'it'a'j kaj ili'n ten'is ekster'land'e; et-entrepren'ist'o'j sam'e dispon'is pri c\u0302iam pli da mon'o, kiu'n tamen ili ne pov'is plu'invest'i. Ankau\u0306 politik'a'j c\u0302ef'o'j kaj alt'rang'ul'o'j en polic'o, arme'o, jug\u0302'ist'ar'o, kiu'j hav'is alt'a'j'n salajr'o'j'n kaj mult'a'j'n privilegi'o'j'n, sam'e ric\u0302'ig\u0302'is."}, {"text_idx": "#001045", "text": "Iu'j region'o'j el'star'is pli ol ali'a'j. Sloveni'o flor'is. Oni konstru'is tiom'a'n industri'o'n, ke neces'is import'i labor'ist'o'j'n el pli sud'a'j part'o'j de Jugoslavio. Turism'o en Kroati'o al'port'is grand'a'j'n profit'o'j'n. La ric\u0302'a tavol'o part'e konsist'ant'a el komun'ist'o'j, part'e el et-industri'ist'o'j kaj part'e el parenc'o'j de gast'labor'ist'o'j c\u0302iam pli mal'kontent'is, postul'ant'e ekonomi'a'j'n re'form'o'j'n."}, {"text_idx": "#001046", "text": "Sed, post kiam Tit'o du foj'o'j'n klopod'is iom liberal'ig'i la ekonomi'o'n, la kontrau\u0306'bat'o'j de ortodoks'a'j komun'ist'o'j tio'n mal'ebl'ig'is. La mal'kontent'a'j ric\u0302'ul'o'j en c\u0302iu'j part'o'j de Jugoslavio ne vid'is ali'a'n manier'o'n fal'ig'i ekonomi'a'j'n barier'o'j'n ol per naci'ism'o kontrau\u0306'batal'i komun'ism'a'n ortodoks'ism'o'n. Jen la plej efik'a manier'o kun'tren'i la popol'o'n kaj fal'ig'i brems'ant'a'n politik-ekonomi'a'n sistem'o'n, kiu'n sub'ten'is la polic'o kaj la arme'o."}, {"text_idx": "#001047", "text": "La unu'a'n naci'ism'a'n revoluci'et'o'n organiz'is liberal'a'j komun'ist'o'j mem en Kroati'o fin'e de la 60aj jar'o'j. Rezult'e Tit'o pro prem'o de ortodoks'ist'o'j per'fort'e fal'ig'is la komun'ist'a'n reg'ist'ar'o'n en Kroati'o. Post'e li dev'is renvers'i simil'a'n liberal'ism'a'n mov'ad'o'n inter komun'ist'o'j de Serbi'o. Sekv'e, en 1976, oni akcept'is nov'a'n konstituci'o'n: ne s\u0302ang\u0302'int'e la politik-ekonomi'a'j'n princip'o'j'n de egal'ism'o, oni en'konduk'is preskau\u0306 konfederaci'a'n sistem'o'n de respublik'o'j kaj region'o'j (en'tut'e ok)."}, {"text_idx": "#001048", "text": "La nov'a konstituci'o ne kontent'ig'is la nov'ric\u0302'ul'o'j'n: dau\u0306r'e la ekonomi'a sistem'o ne ebl'ig'is liber'a'n plu'invest'ad'o'n kaj pli'ric\u0302'ig'ad'o'n. Tamen g\u0302i ebl'ig'is mult'e pli sen'de'pend'a'n reg'ad'o'n far'e de komun'ist'o'j intern'e de respublik'o'j, kio si'a'vic'e kresk'ig'is naci'ism'o'n."}, {"text_idx": "#001049", "text": "Post la mort'o de Tit'o en 1980 la sistem'o est'is blok'at'a. Pro la nov'a konstituci'o kun g\u0302i'a veto'o (se nur unu respublik'o mal'konsent'is, ne ebl'is akcept'i decid'o'n) Jugoslavio praktik'e ne plu politik'e ekzist'is. Komun'a'n rol'o'n hav'is nur la arme'o kaj ekster'a politik'o. C\u0302io ali'a okaz'is intern'e de la respublik'o'j, inkl. de la polic'o."}, {"text_idx": "#001050", "text": "Krom'e la 80aj jar'o'j est'is karakteriz'it'a'j de iom'a ekonomi'a mal'kresk'o. Neces'is re'pag'i pren'it'a'j'n kredit'o'j'n, kiu'j'n la s\u0302tat'o ne sag\u0302'e invest'is. Sed la c\u0302ef'a problem'o far'ig\u0302'is la pli kaj pli grand'a'j region'a'j evolu'o-diferenc'o'j. Mez'e de la 80aj jar'o'j la diferenc'o inter la plej ric\u0302'a Sloveni'o kaj la plej mal'ric\u0302'a Kosovo est'is dek'obl'a (po'kap'a en'spez'o en Sloveni'o est'is 3 500 dolar'o'j kaj en Kosovo 350). Sloven'o'j kaj kroat'o'j pli kaj pli mal'kontent'ig\u0302'is, c\u0302ar ili ne pov'is pli rapid'e evolu'i; kosov'an'o'j mal'kontent'ig\u0302'is pro la ekstrem'a mal'ric\u0302'o."}, {"text_idx": "#001051", "text": "Dum dek jar'o'j post la mort'o de Tit'o evolu'is naci'ism'o'j en c\u0302iu'j respublik'o'j kaj region'o'j esenc'e kau\u0306z'at'a'j de la ric\u0302'a'j tavol'o'j, kies fil'o'j est'is j\u0302urnal'ist'o'j, literatur'ist'o'j kaj profesor'o'j, kiu'j pli kaj pli influ'is la g\u0302eneral'e naci'ism'a'n etos'o'n. La ric\u0302'ul'o'j fakt'e ne batal'is kontrau\u0306 Jugoslavio sed kontrau\u0306 la ekonomi'a komun'ism'a sistem'o. Se oni pli fru'e est'us en'konduk'int'a plur'parti'a'n sistem'o'n kun for'ig'o de ekonomi'a'j lim'ig'o'j (s\u0302tat'a centr'ism'a ekonomi'o), Jugoslavio ne est'us dis'fal'int'a. Tamen ortodoks'a'j komun'ist'o'j tro long'e mal'permes'is tio'n kaj kre'is la tragedi'o'n de eks'a Jugoslavio."}, {"text_idx": "#001052", "text": "Mi tez'um'as do, ke la dis'fal'o'n kau\u0306z'is ne mal'konven'a naci'a politik'o de Jugoslavio (mal'e, g\u0302i est'is maksimum'e just'a por grand'a pli'mult'o de naci'o'j en la land'o), sed la mal'kontent'o de burg\u0302'a'j nov'tavol'o'j est'ig'at'a de rigid'e ne'kapital'ist'a ekonomi'o, kiu mal'ebl'ig'is al ili sen'lim'e pli'ric\u0302'ig\u0302'i."}, {"text_idx": "#001053", "text": "Kosovo kaj Serbi'o c\u0302e voj'kruc'ig\u0302'o"}, {"text_idx": "#001054", "text": "Intervju'o kun Adem Demac\u030ci, politik'a analiz'ist'o el Kosovo kaj lau\u0306reat'o de pac-premi'o \u201eSah\u0302arov\u201d."}, {"text_idx": "#001056", "text": "Demac\u030ci: Rigard'ant'e supr'aj\u0302'e kaj formal'e, s\u0302ajn'as, ke jam okaz'is grand'a'j s\u0302ang\u0302'ig\u0302'o'j, sed rigard'ant'e profund'e kaj objektiv'e, en'ver'e oni pov'as konstat'i nur mal'mult'a'j'n s\u0302ang\u0302'ig\u0302'o'j'n. Tiel, c\u0302e'kap'e de Serbi'o, ne plu est'as Milos\u030cevic\u0301 kaj S\u030ces\u030celj kaj ili'a'j ekstrem'naci'em'a'j kaj s\u0302ovinist'a'j parti'o'j. Oni el'posten'ig'is el arme'o kaj polic'o kelk'a'j'n hom'o'j'n, sam'e el la gvid'ant'ar'o de kelk'a'j amas'komunik'il'o'j. Sed la al'ven'int'o'j c\u0302e'kap'e de la serb'a politik'o s\u0302ang\u0302'is nur la taktik'o'n, ne la hegemoni'ist'a'n strategi'o'n. Ili klopod'as kas\u0302'i kaj et'ig'i la krim'o'j'n de la reg\u0302im'o de Milos\u030cevic\u0301; sam'temp'e ili montr'as si'a'n apetit'o'n re'koloni'ig'i Kosovon kaj plu re'ten'i la du'on'koloni'ec'a'n jug'o'n de Beogrado sur Montenegro. Ne'tus\u0302'it'a'j rest'as la milit'ist'a'j-polic'ist'a'j meh\u0302anism'o'j kaj la serb'a arm'il'o-industri'o: Serbi'o de'nov'e vend'as arm'il'o'j'n. La serb'a reg\u0302im'o okup'as si'n nur pri politik'a s\u0302mink'ad'o, hezit'ant'e s\u0302ang\u0302'i si'a'n krim'ec'a'n kaj mafi'ec'a'n metod'o'j'n. Por ilustr'i la j\u0302us dir'it'a'n tamen neces'us ebl'e tro da spac'o."}, {"text_idx": "#001057", "text": "MONATO: Kio'n jam al'port'is kaj pov'as al'port'i la fond'ig\u0302'o de la nov'a s\u0302tat'o Serbi'o kaj Montenegro por serb'o'j mem kaj ili'a'j najbar'o'j?"}, {"text_idx": "#001058", "text": "Demac\u030ci: Tio de'nov'e ekzempl'as, kiel la grand'a'j potenc'o'j de la mond'o, pro propr'a'j interes'o'j, kapabl'as ofer'i mal'grand'a'j'n popol'o'j'n (c\u0302i-okaz'e la mal'grand'a'n montenegr'an popol'o'n). Ver's\u0302ajn'e tio dau\u0306r'ig'os dum kelk'e da temp'o la serb'a'n hegemoni'o'n en Balkani'o, las'ant'e mal'ferm'it'a la voj'o'n al nov'a'j kriz'o'j en la region'o. Tio prokrast'os la neces'a'n al'front'ig\u0302'o'n de Serbi'o al si mem kaj mal'fru'ig'os demokrati'ig\u0302'o'n, c\u0302ar pli'fort'ig'at'a'j est'as la apetit'o de Serbi'o rilat'e Kosovon kaj la iluzi'o'j de tiu s\u0302tat'o por lud'i pli grand'a'j'n rol'o'j'n ol g\u0302i ver'e kapabl'as."}, {"text_idx": "#001059", "text": "MONATO: Kiel vi taks'as la deklar'aj\u0302'o'j'n kaj la postul'o'j'n de Djindjic\u0301 por re'ven'ig'i serb'a'n polic'o'n en Kosovon kaj fond'i tie serb'a'n s\u0302tat'et'o'n?"}, {"text_idx": "#001060", "text": "Demac\u030ci: Jen pli'a argument'o, ke Serbi'o nag\u0302'as ankorau\u0306 en la mal'pur'a mar'o de la politik'o de Milos\u030cevic\u0301. La plej nov'a politik'a ofensiv'o de Djindjic\u0301 rilat'e Kosovon dev'as avert'i la mond'o'n, ke serb'a politik'o rest'as esenc'e ne's\u0302ang\u0302'it'a kaj ke plu minac'as nov'a'j sang'o'vers\u0302'o'j. La fond'ig\u0302'o de serb'a s\u0302tat'et'o sur la grund'o de Kosovo est'as ja pli'a argument'o, ke Serbi'o komenc'is dis'divid'o'n kaj dis'part'ig'o'n de Kosovo, ekspluat'ant'e la toler'em'o'n montr'at'a'n al g\u0302i de Eu\u0306rop'o kaj Uson'o, kiu'j pardon'as al Serbi'o g\u0302i'a'j'n sen'nombr'a'j'n krim'o'j'n."}, {"text_idx": "#001061", "text": "MONATO: Kia'manier'e Serbi'o pov'us demokrati'ig\u0302'i kaj kia'n profit'o'n ek'hav'us mem serb'o'j kaj ili'a'j najbar'o'j pro tio?"}, {"text_idx": "#001062", "text": "Demac\u030ci: Serbi'o pov'us demokrati'ig\u0302'i, nur se g\u0302i rezign'us pri Kosovo kiel koloni'o kaj pri Montenegro kiel du'on'koloni'o, re'kon'ant'e ili'a'n plen'a'n sen'de'pend'ec'o'n. Sam'e, nepr'e, g\u0302i trans'form'u en federaci'a'j'n unu'o'j'n la serb'a'n Vojvodin'o'n kun centr'o en Nov'i Sad, la hungar'a'n Vojvodin'o'n kun centr'o en Sub'ot'ic'a kaj la bosnan Sandz\u030cak kun centr'o en Nov'i Pazar. El tio serb'o'j maksimum'e profit'us. Tiam serb'o'j ne plu bezon'us grand'a'n arme'o'n au\u0306 grand'a'n polic'o'n kaj tiel ili evit'us tro'a'j'n s\u0302tat-el'spez'o'j'n. Krom'e la pac'o en la region'o definitiv'e ek'stabil'ig\u0302'us."}, {"text_idx": "#001064", "text": "Demac\u030ci: Se ni konsider'as, kiel g\u0302i ag'is g\u0302is nun kaj kiel g\u0302i est'as aktual'e ag'ant'a, mi pens'as, ke ne."}, {"text_idx": "#001065", "text": "MONATO: Kio'n vi pens'as pri la est'ont'o de inter'rilat'o'j Serbi'o-Kosovo?"}, {"text_idx": "#001066", "text": "Demac\u030ci: Post mult'nombr'a'j mal'grand'a'j kaj grand'a'j mal'facil'aj\u0302'o'j, kiu'j'n ni ja atend'as, nepr'e al'ven'os epok'o de tut'egal'a kun'labor'ad'o, reciprok'a respekt'o kaj kre'a najbar'ec'o."}, {"text_idx": "#001067", "text": "MONATO: Kiel vi pri'jug\u0302'as la last'a'j'n arest'o'j'n de la eks'a'j gvid'ant'o'j de UC\u0327K, la Liber'ig'a Arme'o de Kosovo? C\u0302u tiu'j atest'as pri prepar'o por \u201ere'star'ig'i suveren'ec'o'n\u201d en Kosovo?"}, {"text_idx": "#001068", "text": "Demac\u030ci: G\u0302ust'e tiel, kiel vi jam supoz'as."}, {"text_idx": "#001069", "text": "Protest'is pli ol mil hom'o'j c\u0302e la irlanda inter'naci'a flug'haven'o Shannon [s\u0302anon] (irland'lingv'e: an tSionainn [tjonajn]) kontrau\u0306 ties uz'ad'o por proviz'i per brul'aj\u0302'o uson'a'j'n aviad'il'o'j'n sur'voj'e al ebl'a milit'o en Irako. Lau\u0306 mult'a'j irland'an'o'j, la reg'ist'ar'a permes'o tiel mal'ferm'i la flug'haven'o'n al uson'a'j milit-aviad'il'o'j nul'ig'as la pretend'at'a'n neu\u0306tral'ec'o'n de la Irlanda Respublik'o."}, {"text_idx": "#001070", "text": "Pro avert'o'j pri anarki'ist'a atenc'o c\u0302e la flug'haven'o mult'a'j \u201eordinar'a'j\u201d hom'o'j for'rest'is. Polic'an'o'j pri'serc\u0302'is au\u0306t'o'j'n kaj au\u0306tobus'o'j'n, kaj sur'c\u0302eval'a'j koleg'o'j, kun'e kun hund'o'j, observ'is la manifestaci'ant'o'j'n. Vid'ebl'is ankau\u0306 akv'o'kanon'a'j vetur'il'o'j."}, {"text_idx": "#001071", "text": "Malgrau\u0306 c\u0302io la protest'o pac'e dis'volv'ig\u0302'is kaj la c\u0302e'est'o de tiom da \u201eprotekt'ant'o'j\u201d montr'is si'n pli kaj pli rid'ind'a. La tag'o far'ig\u0302'is spec'o de fest'o-piknik'o: infan'o'j danc'is antau\u0306 la polic'an'o'j, au\u0306d'ig\u0302'is muzik'o, kaj en'tut'e venk'is la bon'a senc'o de la publik'o."}, {"text_idx": "#001072", "text": "Kiam arest'o'j \u201epruv'as\u201d teror'ism'a'j'n lig'o'j'n ..."}, {"text_idx": "#001073", "text": "Antau\u0306 la tag'ig\u0302'o de la 20a de februar'o la polic'o sam'temp'e en'ir'is la kvar hispan'a'j'n sid'ej'o'j'n de la j\u0302urnal'o Euskaldunon Egunkaria [eu\u0306ska\u0301lduno\u0301n egu\u0301nkarija\u0301](\u201eLa J\u0302urnal'o de ni la Eu\u0306sk'a'lingv'an'o'j\u201d), ferm'is ili'n kaj arest'is dek membr'o'j'n de g\u0302i'a estr'ar'o. La ordon'o font'is el hispan'a kontrau\u0306'teror'ism'a jug\u0302'ist'o."}, {"text_idx": "#001074", "text": "La jug\u0302'ist'o akuz'as la j\u0302urnal'o'n financ'i la arm'it'a'n sen'de'pend'ism'a'n grup'o'n Et'a (\u201eEuskadi ta Askatasuna\u201d [eu\u0306sk'ad'i ta\u0301skata\u0301suna\u0301], Eu\u0306ski'o kaj Liber'ec'o) kaj hav'i estr'ar'o'n dikt'it'a'n de g\u0302i. En la sam'a tag'o, oni distribu'is gazet'ar'a'n not'o'n komun'e redakt'it'a'n de la tribunal'o, la prokuror'o kaj la ministr'ej'o pri intern'a'j afer'o'j. La ministr'o, lau\u0306 si'a kon'at'a logik'o, ec\u0302 deklar'as, ke \u201eper la arest'o'j est'as pruv'it'a la rilat'o inter la j\u0302urnal'o kaj Et'a\u201d."}, {"text_idx": "#001075", "text": "La sekv'a'n tag'o'n, preskau\u0306 c\u0302iu'j j\u0302urnal'o'j en Hispanio pli-mal'pli firm'e star'ig'is demand'o'j'n pri la neces'o ferm'i la gazet'o'n kaj esprim'is si'a'n mir'o'n pri la komun'a not'o redakt'it'a de du lau\u0306'dir'e sen'de'pend'a'j pov'o'j. El la parlament'a'j parti'o'j, nur Unu'ig\u0302'int'a Mal'dekstr'o kaj eu\u0306sk'a'j, katalun'a'j kaj galeg'a parti'o'j kondamn'is la el'pas\u0302'o'n, sam'e kiel divers'a'j asoci'o'j kaj plur'a'j signif'a'j membr'o'j de la Social'ism'a Parti'o."}, {"text_idx": "#001076", "text": "Oni ek'sci'is la baz'o'n de la akuz'o'j: tem'as pri dokument'o'j kapt'it'a'j de la polic'o inter 1991 kaj 1993 uz'it'a'j jam antau\u0306 long'e por ali'a'j proces'o'j; s\u0302ajn'e la jug\u0302'ist'o subit'e re'mal'kovr'is ili'n en depon'ej'o kaj decid'is ferm'i la preskau\u0306 sam'e mal'nov'a'n gazet'o'n."}, {"text_idx": "#001077", "text": "Pli grav'e: tiu'j'n dokument'o'j'n oni uz'is por ferm'i ali'a'n eu\u0306sk'a'n j\u0302urnal'o'n, Egin [egi\u0301nj] (\u201eFar'i\u201d), en 1988. La nun'a jug\u0302'ist'o kontrau\u0306'dir'is la antau\u0306'a'n, interpret'ant'e, ke la kod'it'a nom'o tie aper'ant'a rilat'as al Egunkaria kaj ne al Egin. La dokument'o'j asert'as, ke Et'a dev'as klopod'i por hav'i favor'a'n estr'ar'o'n en la gazet'o."}, {"text_idx": "#001078", "text": "Sed ankorau\u0306 pli'e kaj fon'e: la jug\u0302'ist'o asert'is, ke Egunkaria dis'kon'ig'is la \u201eide'ar'o'n\u201d kaj la \u201evalor'o'j'n\u201d de Et'a. Problem'o star'as, c\u0302u oni konsider'as \u201eide'ar'o\u201d kaj \u201evalor'o'j\u201d de la grup'o nur noci'o'j'n kiel mem'dispon'o'n au\u0306 la konsider'o'n de la eu\u0306sk'a konflikt'o kiel politik'a'n anstatau\u0306 simpl'a bandit'ism'o, kiel obstin'as la hispan'a reg'ist'ar'o."}, {"text_idx": "#001079", "text": "Sam'tag'e aper'is la anstatau\u0306'a j\u0302urnal'o Egunero [egu\u0301nero\u0301] (\u201eC\u0302iu'tag'e\u201d), redakt'it'a de la sam'a skip'o. G\u0302i est'as nur 16-pag\u0302'a kaj nigr'a'blank'a, sed el'don'ig\u0302'is en tri'obl'e pli grand'a kvant'o kaj fulm'rapid'e for'vend'ig\u0302'is. G\u0302i en'hav'is instituci'a'j'n reklam'o'j'n de la eu\u0306sk'a reg'ist'ar'o, kiu lau\u0306t'e proklam'is, ke g\u0302i subvenci'os la nov'a'n gazet'o'n. La hispan'a reg'ist'ar'o ec\u0302 pli lau\u0306t'e akuz'as g\u0302i'n pri financ'ad'o de teror'ism'o kaj kontrau\u0306'star'ad'o de jug\u0302'a'j decid'o'j. Tia'j insult'o'j kaj akr'eg'a'j disput'o'j far'ig\u0302'is c\u0302iu'tag'a'j de antau\u0306 plur'a'j jar'o'j inter ambau\u0306 instituci'o'j."}, {"text_idx": "#001080", "text": "Egunkaria est'is la sol'a j\u0302urnal'o verk'it'a nur en la eu\u0306sk'a lingv'o. En Sud-Eu\u0306ski'o, la ali'a'j j\u0302urnal'o'j est'as c\u0302ef'e au\u0306 nur hispan'lingv'a'j, ec\u0302 la sen'de'pend'ism'a. Por promoci'i la lingv'o'n, la reg'ist'ar'o'j de la eu\u0306sk'a kaj nafara au\u0306tonom'a'j komun'um'o'j subvenci'is la j\u0302urnal'o'n. G\u0302i'n estr'is el'star'a'j kultur'a'j aktiv'ul'o'j. Por sukces'i el'don'i g\u0302i'n, la fond'a'n kapital'o'n al'port'is 75 asoci'o'j kaj 3000 unu'op'ul'o'j. La j\u0302urnal'ist'o'j ricev'is mal'pli alt'a'n salajr'o'n ol kutim'e, sed kompens'e membr'is en la administr'a konsili'o."}, {"text_idx": "#001081", "text": "Dank'e al Egunkaria, la eu\u0306sk'a est'is uz'at'a en kamp'o'j, kie g\u0302i ankorau\u0306 ne hav'is firm'a'n baz'o'n. La j\u0302urnal'o c\u0302ef'e pri'atent'is kultur'o'n kaj politik'e el'star'is kiel dialog'em'a: ekzempl'e, la dimanc\u0302'o'n antau\u0306 si'a ferm'o, g\u0302i publik'ig'is intervju'o'n kun Fernand'o Savater [sabate\u0301r], aktiv'a membr'o de la kolektiv'o \u00a1Basta ya! (\u201eC\u0302es'u tuj!\u201d), kiu papag'as la fiks'ide'o'j'n de la hispan'a reg'ist'ar'o kaj konsider'as la eu\u0306sk'a'j'n reg'ant'o'j'n kiel rekt'a'j'n respond'ec'ul'o'j'n de la per'fort'a ag'ad'o de Et'a."}, {"text_idx": "#001082", "text": "La 24an al'ven'is sku'a nov'aj\u0302'o: la grav'e mal'san'a unu'a direktor'o de Egunkaria, arest'it'a kiel li'a'j kun'labor'ant'o'j lau\u0306 la kontrau\u0306'teror'ism'a leg\u0302'o, kaj tial sen ebl'o'j komunik'i kun si'a famili'o au\u0306 elekt'i advokat'o'n, prov'is mort'ig'i si'n, lau\u0306 asert'o'j de la polic'o. La 25an kvar arest'it'o'j est'as liber'ig'it'a'j kontrau\u0306 kau\u0306ci'o, i.a. la nun'a direktor'o. Ili denunc'is tortur'o'j'n far'e de la polic'o. Tia'j'n atest'o'j'n oni regul'e au\u0306d'as sed mal'oft'e kred'as. Tamen, kiam ili ven'as de el'star'a'j kultur'a'j aktiv'ul'o'j, la afer'o s\u0302ok'as. Amnesti'o Inter'naci'a tuj pet'is enket'o'n kaj memor'ig'is pri la precedenc'o de Egin, pri kiu oni ankorau\u0306 ne verdikt'is."}, {"text_idx": "#001083", "text": "Inter'temp'e la sub'ten'o'j al Egunkaria pli kaj pli kresk'as: mult'a'j asoci'o'j, jam tre mobiliz'it'a'j pro la kontrau\u0306'milit'a'j ag'ad'o'j, ek'aktiv'as. Oni prepar'as manifest'o'j'n kaj manifestaci'o'j'n, kaj la jug\u0302'ist'a'n-reg'ist'ar'a'n ag'ad'o'n oni paralel'ig'as al la brutal'a kirurgi'o, kiu'n la uson'a reg'ist'ar'o kaj g\u0302i'a'j komplic'o'j pretend'as uz'i por batal'i kontrau\u0306 teror'ism'o."}, {"text_idx": "#001084", "text": "Tank'o'j'n venk'i ebl'as; gazet'ar'o'n venk'i ne"}, {"text_idx": "#001085", "text": "Kon'at'e est'as, ke Germanio ne aprob'as la uson'a'n reg'ist'ar'o'n rilat'e Irakon. Tamen ne inform'is uson'a'j kaj eu\u0306rop'a'j amas'komunik'il'o'j, ke en novembr'o 2002 la german'a sekret'a serv'o raport'is pri ekzist'o de arm'il'o'j por amas'detru'ad'o en Irako. Sam'e kon'at'e est'as, ke Germanio kaj Franci'o kontrau\u0306'as milit'o'n: tamen lau\u0306 strang'a koincid'o Germanio kaj Franci'o est'as c\u0302ef'a'j komerc'o-partner'o'j de la Sadam-reg\u0302im'o."}, {"text_idx": "#001086", "text": "En c\u0302iu nov'aj\u0302-raport'o oni vid'as defend'ant'o'j'n de Sadam. Menci'at'a'j en t.n. objektiv'a'j period'aj\u0302'o'j est'as uson'an'o'j, kiu'j aprob'as si'a'n reg'ist'ar'o'n: kiom oft'e tamen ili rajt'as parol'i? Plu'e, c\u0302u leg'ebl'as intervju'o'j kun reprezent'ant'o'j de iraka opozici'o, kun parenc'o'j de murd'it'o'j, tortur'it'o'j au\u0306 la sen'spur'e perd'it'a'j? Tiel la unu'flank'ec'o de t.n. liber'ec'o de inform'ad'o."}, {"text_idx": "#001087", "text": "Sur'ekran'e oni vid'as c\u0302arm'a'j'n irakajn infan'o'j'n (\u201ekontrau\u0306 kiu'j ek'batal'os uson'a'j milit'ist'ac\u0302'o'j\u201d), sed c\u0302u oni montr'is kadavr'o'j'n de irakaj infan'o'j, murd'it'a'j per irakaj h\u0302emi'a'j bomb'o'j, au\u0306 irak'an infan'a'n prizon'o'n? Krom'e, Sadam ne plu posed'as arm'il'o'j'n por amas'detru'ad'o: tio'n li, \u201efid'ind'ul'o\u201d, mem dir'as. Ver'dir'e oni dev'as li'n kred'i, c\u0302ar ne est'as ali'a'j pruv'o'j."}, {"text_idx": "#001088", "text": "Nu, bon'e, la inspekt'ist'o'j de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j trov'is mustard'a'n gas'o'n kaj kugl'eg'o'j'n kapabl'a'j'n g\u0302i'n liver'i. C\u0302u vi memor'as? Oni pri'e raport'is en la nov'aj\u0302'o'j. Tamen strang'e: oni inform'is dum apenau\u0306 kvin sekund'o'j, al'don'ant'e, ke irakaj milit'ist'o'j simpl'e forges'is detru'i ili'n. Tiu'j irakaj milit'ist'o'j est'as ja tiom forges'em'a'j \u2013 forges'em'a'j kaj ne'obe'em'a'j. Sadam ordon'is, kaj ili forges'is. Sed foj'foj'e okaz'as tio precip'e sub total'ism'a'j reg\u0302im'o'j."}, {"text_idx": "#001089", "text": "Lau\u0306 la televid'o la tut'a afer'o est'as en petrol'o. Sed \u2013 jen surpriz'o \u2013 Uson'o est'as unu el la plej grand'a'j produkt'ant'o'j de petrol'o en la mond'o. Part'o de g\u0302i'a'j font'o'j rest'as konserv'it'a'j; ali'a'j en Alasko est'as esplor'it'a'j sed ankorau\u0306 ne tus\u0302'it'a'j. La part'o de Irako en la uson'a petrol-import'o est'as unu du'dek'on'o; tiu en efektiv'a konsum'ad'o mal'pli. Tio'n oni ne pov'as klar'ig'i al televid'o, kiu gurd'as kaj gurd'ad'as la sam'o'n \u2013 petrol'o. Kaj pri mal'permes'it'a'j arm'il'o'j \u2013 jen kvazau\u0306 ogr'in'o, tim'ig'il'o por infan'o'j. Kaj gas'o'j \u2013 kiu gas'o'j'n flar'as?"}, {"text_idx": "#001090", "text": "Efektiv'e, log\u0302'ant'o'j de iraka urb'o H\u0302alabja gas'o'j'n flar'is. Kelk'a'j tra'viv'is sed rest'as invalid'o'j. Tamen tiu'j'n intervju'i \u2013 est'u real'ism'a! Inform'ad'a'n liber'ec'o'n ni g\u0302u'as, sed ne g\u0302is tia grad'o. Krom'e: c\u0302u Irako ne est'as suveren'a s\u0302tat'o? Kial do g\u0302i ne rajt'as hav'i arm'il'o'j'n por amas'detru'ad'o?"}, {"text_idx": "#001091", "text": "Se vi ankorau\u0306 ne kred'as, ke la iraka reg\u0302im'o ne help'as al Al'kaid'o, mal's\u0302alt'u la televid'il'o'n, for'j\u0302et'u la j\u0302urnal'o'n kaj ek'pens'u. G\u0302eneral'e, kial reg'ist'ar'o de iu ajn land'o ne help'as teror'ist'o'j'n? Ekzist'as almenau\u0306 tri kial'o'j: al la reg'ist'ar'o ne plac\u0302'as la cel'o'j de la bandit'o'j; help'i mult'e'kost'as; tio kontrau\u0306'leg\u0302'as. Re'memor'u, ke g\u0302is plej last'a temp'o oficial'ul'o'j de Irako al'vok'is c\u0302iu'j'n murd'i uson'an'o'j'n, c\u0302iu'j'n kaj c\u0302ie (kio c\u0302es'is, kiam uson'a arme'o koncentr'ig\u0302'is c\u0302e la land'lim'o)."}, {"text_idx": "#001092", "text": "Do evident'e la teror'ist'a'j cel'o'j plac\u0302'as. Irako sen'problem'e trov'as mil'o'j'n da dolar'o'j por palestinaj famili'o'j de (mem-)murd'ist'o'j: ne mank'as mon'o. Kaj ne forges'end'as, ke la al'vok'o \u201ec\u0302iu'j'n uson'an'o'j'n c\u0302ie murd'u\u201d cel'as \u2013 se vi est'as uson'an'o \u2013 vi'n kaj vi'n kaj vi'n: en vi'a hejm'o, en vi'a au\u0306t'o, en vi'a strat'o."}, {"text_idx": "#001093", "text": "Oni jam kutim'ig\u0302'is, ke t.n. liber'a'j amas'komunik'il'o'j liber'e pri'silent'as manifestaci'o'j'n por Israelo sed sam'e liber'e inform'as pri manifestaci'o apog'e al palestinaj teror'ist'o'j. Ke amas'komunik'il'o'j anticip'e inform'as pri manifestaci'o kaj klar'ig'as, kiel g\u0302i'n ating'i, mi nur unu foj'o'n trov'is: tem'is pri manifestaci'o apog'e al Sadam la 15an de februar'o."}, {"text_idx": "#001094", "text": "Plej mal'bon'a mensog'o est'as unu'flank'a ver'o. Kial do oni mensog'as al ni? Sen'dub'e iu'j artikol'o'j kaj raport'o'j est'as pri'pag'it'a'j, sed ne c\u0302iu'j. Ni dir'u ali'ig'ant'e vort'o'j'n de la rus'a verk'ist'o Nikol'a'j Vasiljevic\u0302 Gogol: \u201eMond'o, kie'n impet'as vi?\u201d Respond'u. Ne respond'as g\u0302i. Pro tio mi est'as pesimist'o: mal'simil'e al irakaj tank'o'j, venk'i gazet'ar'o'n oni ne pov'as."}, {"text_idx": "#001095", "text": "Pli ol tri monat'o'j'n post la parlament'a'j balot'o'j Au\u0306strio hav'as nov'a'n federaci'a'n reg'ist'ar'o'n. La g\u0302is nun reg'ant'a'j Au\u0306str'a Popol'a Parti'o (APP) kaj Liber'ec'a Parti'o de Au\u0306strio (LPA) inter'konsent'is pri nov'a reg'ist'ar'a koalici'o. G\u0302i dispon'os pri la plej mal'grand'a koalici'a pli'mult'o post 1945. Kun 79 deput'it'o'j de APP kaj 18 deput'it'o'j de LPA la pli'mult'o'n konsist'ig'os nur kvin mandat'o'j en la 183-person'a parlament'o."}, {"text_idx": "#001096", "text": "Pro amas'a sub'ten'o en la parlament'a'j balot'o'j oktobr'o'n 1999 la Liber'ec'a Parti'o en'ir'is koalici'a'n reg'ist'ar'o'n kun la Popol'a Parti'o \u2013 malgrau\u0306 protest'o'j flank'e de Eu\u0306rop'a Uni'o (EU). Tamen la koalici'o ne fin'is si'a'n dej\u0302or'period'o'n kaj en septembr'o 2002 c\u0302es'is ekzist'i pro intern'a'j kverel'o'j en LPA. C\u0302e balot'o'j en novembr'o pas'int'jar'e Au\u0306str'a Popol'a Parti'o triumf'is kaj ating'is 42 % de la voc\u0302'o'j. Au\u0306str'a Social'ist'a Parti'o ricev'is 37 %. Liber'ec'a Parti'o plen'e fiask'is kaj ating'is nur 10 %, dum la Verd'ul'o'j ricev'is 9 %."}, {"text_idx": "#001097", "text": "En si'a'n program'o'n la nov'a reg'ist'ar'o de kancelier'o Wolfgang Schuessel [volfgang s\u0302isel], el la konservativ'a Popol'a Parti'o, unu'a'lok'e met'is impost'o-re'form'o'n. Sekv'e, ek'de la komenc'o de 2004, au\u0306str'o'j kun jar'a en'spez'o g\u0302is 14 500 eu\u0306r'o'j ne plu pag'os impost'o'j'n. Post'e la reg'ist'ar'o mal'pli'ig'os la impost'o'j'n je tri miliard'o'j da eu\u0306r'o'j. Aktual'e Au\u0306strio hav'as la plej alt'a'n impost'o-kvot'o'n en la EU."}, {"text_idx": "#001098", "text": "Rilat'e san'protekt'o'n la reg'ist'ar'o unu'ig'os part'o'pag'o'j'n en unu'nur'a'n sum'o'n. Krom'e la reg'ist'ar'o fin'fin'e konsent'is ac\u0302et'i nov'a'j'n c\u0302as'aviad'il'o'j'n, kaj LPA ne plu kontrau\u0306'os pli'vast'ig'o'n de la Eu\u0306rop'a Uni'o. Sekv'a program'er'o de la reg'ist'ar'o est'as la iom'post'iom'a for'ig'o de fru'a'j pensi'ig\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#001099", "text": "C\u0302u rev'o iam far'ig\u0302'os real'o?"}, {"text_idx": "#001100", "text": "Pro sub'akv'ig\u0302'o de la naft'o's\u0302ip'o Prest'ig'e apud la mar'bord'o'j de Galici'o en Hispanio de'nov'e est'ig\u0302'is naft'o'tajd'o sur eu\u0306rop'a'j mar'bord'o'j. Politik'ist'o'j parol'as pri pli sever'a kontrol'ad'o de naft'o's\u0302ip'o'j, ec\u0302 pri mal'permes'o al t.n. unu's\u0302el'a'j naft'o's\u0302ip'o'j proksim'ig\u0302'i al eu\u0306rop'a'j mar'bord'o'j."}, {"text_idx": "#001101", "text": "Sed kio'n far'i rilat'e la naft'o'n, kiu baldau\u0306 ating'os plej ver's\u0302ajn'e ankau\u0306 ali'a'j'n mar'bord'o'j'n en Hispanio, Portugali'o au\u0306 Franci'o? Evident'e est'us pli bon'e, se la naft'o pov'us est'i kapt'it'a antau\u0306 ol g\u0302i ating'os la mar'bord'o'j'n, kie la damag\u0302'o'j est'os pli grand'a'j kaj la pur'ig'ad'o pli kost'a. Krom'e oni em'as silent'i pri eventual'a'j dang\u0302er'o'j por la san'o de la volont'ul'o'j, kiu'j mar'bord'e labor'ad'as cel'e al pur'ig'ad'o."}, {"text_idx": "#001102", "text": "Post plur'a'j simil'a'j katastrof'o'j oni pov'as konstat'i, ke la metod'o'j kolekt'i la flos'ant'a'n naft'o'n tamen rest'as amator'a'j kaj ne tre efik'a'j, precip'e se la veter'o mal'bon'as. Tial la franc'a kompani'o Atlantik'a S\u0302ip'konstru'ej'o anonc'is projekt'o'n por konstru'i nov'a'n naft'o'kolekt'a'n s\u0302ip'o'n."}, {"text_idx": "#001103", "text": "La s\u0302ip'o kapabl'us kolekt'i sur'mar'a'n naft'o'n \u2013 ec\u0302 en mal'bon'a veter'o kun vent'o'j g\u0302is la sep'a grad'o de la bofort'a skal'o \u2013 kaj tiel prevent'i mar'bord'a'j'n damag\u0302'o'j'n. Lau\u0306 la projekt'estr'o, la s\u0302ip'o est'us pov'int'a kolekt'i en unu semajn'o c\u0302iu'n naft'o'n el'flu'int'a'n el la naft'o's\u0302ip'o Erik'a frakas'ig\u0302'int'a apud Bretoni'o en decembr'o 1999."}, {"text_idx": "#001105", "text": "Krom'e la s\u0302ip'o pov'us pri'labor'i la kolekt'it'a'n naft'o'n por apart'ig'i naft'o'n kaj akv'o'n, kaj re'vers\u0302'i la pur'ig'it'a'n akv'o'n en'mar'e'n. G\u0302i pov'us ankau\u0306 instal'i flos'ant'a'j'n bar'il'o'j'n, kolekt'i mar'rub'aj\u0302'o'n, inkluziv'e de kontener'o'j, kaj gard'i dang\u0302er'a'j'n mar'lok'o'j'n."}, {"text_idx": "#001106", "text": "Konjekt'it'e est'as, ke la kost'o de la s\u0302ip'o est'os 100 milion'o'j da eu\u0306r'o'j. Grand'a sum'o, sed, kompar'e al la kost'o de ekologi'a'j mar'katastrof'o'j, efektiv'e mal'mult'o. C\u0302u tamen la naft'o'kolekt'a s\u0302ip'o rest'os nur'a rev'o?"}, {"text_idx": "#001107", "text": "Feb. la 24a Dezir'eg'as Blair [blea] du'a'n UN-rezoluci'o'n por prav'ig'i si'a'n politik'a'n star'punkt'o'n. Li nom'as g\u0302i'n \u201epus\u0302'o pac'e'n\u201d. C\u0302u pac'e'n ... ? Efektiv'e milit'e'n. Tiel politik'ist'o sur'sojl'e de milit'o tord'as la lingv'o'n."}, {"text_idx": "#001108", "text": "Feb. la 26a Fin'fin'e parlament'a debat'o (ses'hor'a) pri la milit'o \u2013 kaj sekv'e la plej grand'a deput'it'a ribel'o en la histori'o de la brit'a parlament'o. Voc\u0302'don'is kontrau\u0306 Blair 121 sam'parti'an'o'j, en'tut'e 198 deput'it'o'j (inkluziv'e de opozici'an'o'j). Malgrau\u0306 mi'a g\u0302oj'o pro la \u201esang'a naz'o\u201d ricev'it'a de Blair, mi agnosk'u kun bedau\u0306r'o, ke la parlament'o efektiv'e jes'is \u2013 nu, jes'et'is \u2013 al la c\u0302ef'ministr'a milit'em'o. Tiel brit'a'j deput'it'o'j signal'is al Bush: \u201eNi vi'n sub'ten'as.\u201d Tiel sam'temp'e ili rezign'is pri ajn'a influ'o super la efektiv'ig'o de la milit'o, ced'ant'e (tiel s\u0302ajn'as al mi) c\u0302iu'j'n rajt'o'j'n al Bush. Kiam Briti'o far'ig\u0302'os la 51a uson'a s\u0302tat'o? Ebl'e g\u0302i nom'ig\u0302'u Nov-Nov-Angli'o."}, {"text_idx": "#001109", "text": "Mart'o la 3a Hodiau\u0306 kun'sid'as Blair kun reprezent'ant'o'j de la divers'a'j milit'ant'a'j grup'o'j en Nord'a Irlando por prov'i definitiv'e solv'i la tie'a'n inter'etn'a'n, inter'religi'a'n teror'ism'o'n (de'nov'e religi'o ne tro for'as de la konflikt'o). En Nord-Irlando la kontrau\u0306'teror'ism'a \u201emilit'o\u201d de Blair de'pend'as de subtil'a, iom-post-iom'a politik'o kaj de mal'antau\u0306'kulis'a diplomati'o; mal'e rilat'e Irakon. Evident'e Nord-Irlando ne est'as Irako ... sed vi'a'j princip'o'j, s-ro Blair, kie vi'a'j princip'o'j? Tamen politik'ist'o kaj princip'o sam'e mis'kongru'as kiel pluv'mantel'o kaj dezert'o."}, {"text_idx": "#001110", "text": "Mart'o la 6a Rivel'ig\u0302'is, ke iraka instal'aj\u0302'o (lau\u0306'nom'e Falluja 2) kapabl'a produkt'i t.n. kemi'a'j'n arm'il'o'j'n est'as konstru'it'a en la 80aj jar'o'j almenau\u0306 part'e de brit'a kompani'o. La tiam'a reg'ist'ar'o ne nur pri'silent'is la projekt'o'n sed g\u0302i'n ankau\u0306 financ'e sub'ten'is per mon'o de la brit'a'j impost'o'pag'int'o'j. Mi mi'n konsol'as per s\u0302erc'o hodiau\u0306 au\u0306d'it'a: okaz'as incendi'o c\u0302e la Blank'a Dom'o, kiu detru'as la tie'a'n bibliotek'o'n. Bush mal'gaj'as: li perd'as si'a'j'n du libr'o'j'n. Krom'e li apart'e c\u0302agren'ig\u0302'as, c\u0302ar en unu el la libr'o'j li ankorau\u0306 ne fin'kolor'ig'is la bild'o'j'n."}, {"text_idx": "#001111", "text": "Mart'o la 10a Unu el la plej respekt'at'a'j kaj honest'a'j an'o'j de la Blair-reg'ist'ar'o, Claire Short [kle s\u0302ort], anonc'is, ke s\u0302i rezign'os, se Blair kaj Bush ek'milit'os sen UN-rezoluci'o. De'nov'e klar'a indik'o, ke la Labor'ist'a Parti'o (c\u0302u la plej dekstr'a t.n. labor'ist'a parti'o en la mond'o?) est'as fend'ig\u0302'ant'a \u2013 c\u0302u fatal'e, ankorau\u0306 ne dir'ebl'as. Krom'e: pens'ig'a raport'o, ke brit'a'j soldat'o'j jam atend'ant'a'j milit'o'n land'lim'e de Irako tro dorlot'ig\u0302'as \u2013 pro luks'aj\u0302'o'j (dus\u0302'o'j, komput'il'a'j lud'o'j, pos\u0302'telefon'o'j) ili mal'em'as for'las'i si'a'j'n tend'ar'o'j'n por en'ir'i la dezert'o'n kaj ek'milit'i. Ironi'e dau\u0306r'e mank'as al ili soldat'a'j nepr'aj\u0302'o'j, kiu'j'n ili est'as dev'ig'at'a'j prunt'e'pren'i de pli profesi'e ekip'it'a'j uson'a'j trup'o'j. Parentez'e mi'a skelet'a teori'o (vid'u feb. 19an) pri angl'a'lingv'a komplot'o ricev'is karn'o'n: s\u0302ajn'e ekzist'as inter'naci'a inform-rikolt'a organiz'aj\u0302'o nom'at'a \u201eEchelon\u201d uz'at'a ekskluziv'e de t.n. angl'o'saks'a'j land'o'j \u2013 Uson'o, Briti'o, Kanado, Au\u0306strali'o kaj Nov-Zelando. C\u0302u Esperant'o, la \u201edang\u0302er'a lingv'o\u201d? Dub'ind'e."}, {"text_idx": "#001112", "text": "Mart'o la 12a En la aer'o flar'ebl'as en Briti'o ne printemp'o sed panik'o. Lau\u0306 Rumsfeld, la uson'a ministr'o pri defend'o (atak'ad'o), uson'an'o'j ek'batal'os en Irako eventual'e sen brit'o'j. Tio rezult'ig\u0302'as de la kresk'ant'a politik'a izol'ec'o de Blair, ne nur inter'naci'e (vid-al-vid'e al Chirac [s\u0302ira\u0301k], Schro\u0308der [s\u0302reder] kaj ali'a'j) sed ankau\u0306 naci'e: c\u0302iam pli da deput'it'o'j minac'as ribel'i, sindikat'o'j rifuz'as kun'labor'i, kaj advokat'o'j atent'ig'as, ke, se Blair part'o'pren'os milit'o'n sen UN-rezoluci'o, li lez'os inter'naci'a'n jur'o'n. Krom'e \u2013 kia vang'o'frap'o \u2013 Bush anonc'is, ke c\u0302iu'j'n kontrakt'o'j'n por re'konstru'i Irakon detru'ot'a'n de uson'a'j bomb'o'j ricev'os ekskluziv'e (jes, vi diven'is) uson'a'j kompani'o'j. Do neni'u por la fidel'a, brit'a pudel'o. Pudel'o, kiu jam \u2013 lau\u0306 koment'o'j en la hodiau\u0306'a kontrau\u0306'milit'a j\u0302urnal'o Guardian \u2013 el'spez'is milit'o'cel'e sufic\u0302'e da mon'o por est'ig'i naci'a'n energi'o-industri'o'n baz'it'a'n sur re'nov'ig'ebl'a'j font'o'j (sun'o, vent'o). Kaj dau\u0306r'e mis'funkci'as brit'a'j hau\u0306biz'o'j, kiu'j vor'is jam en la pas'int'a jar'o tri'on'milion'o'n da eu\u0306r'o'j simpl'e \u2013 kaj van'e \u2013 ripar'o'cel'e."}, {"text_idx": "#001113", "text": "Mart'o 13a Blair deklar'is, ke li milit'os ec\u0302 sen rezoluci'o de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j (UN). Tamen, se rezoluci'o tiel super'flu'as, kial dedic\u0302'i tiom da temp'o, tiom da diplomati'o akcept'ig'i g\u0302ust'e rezoluci'o'n tia'n c\u0302e la sekur'ec'a konsili'o de bedau\u0306r'ind'e (Mal)Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j?"}, {"text_idx": "#001114", "text": "Mart'o 15a Mi'a'n teori'o'n pri uson'angl'a'lingv'a komplot'o sub'ten'as iu profesor'o Gwyn Prins [gu\u0306in princ] en la hodiau\u0306'a gazet'o. Lau\u0306 Prins, Bush cel'as nov'a'n (uson'a'n) mond'a'n ord'o'n, Blair nov'a'n (brit'a'n) eu\u0306rop'a'n ord'o'n. Blair varb'as la t.n. vilnius'an dek'o'n, la est'ont'a'j'n membr'o-s\u0302tat'o'j'n de Eu\u0306rop'a Uni'o (EU) el mez'a kaj orient'a Eu\u0306rop'o. Tiu'j c\u0302i land'o'j, lau\u0306 la profesor'o, kun'e kun Nederlando kaj skandinavi'a'j s\u0302tat'o'j, \u201einklin'as al liber'merkat'a filozofi'o, angl'a'lingv'um'as [tiel] kaj ne kontrau\u0306'as Uson'o'n\u201d (kontrast'e al land'o'j de \u201emal'nov'a\u201d Eu\u0306rop'o, ekz. Franci'o kaj Germanio). Ali'vort'e: nov'spec'a EU danc'u lau\u0306 brit'a, Blair-a fajf'il'o, la ceter'a mond'o danc'u lau\u0306 Bush-a. Tiel, se prav'as la profesor'o, la Irak-kriz'o tut'e ne tem'as pri Irako."}, {"text_idx": "#001115", "text": "Mart'o 17a Baldau\u0306'as milit'o: Uson'o, Briti'o kaj Hispanio rezign'is pri la Sekur'ec'a Konsili'o kaj si'a g\u0302is antau\u0306 ne'long'e sopir'at'a rezoluci'o. Do jam, en la t.n. kontrau\u0306'teror'ism'a milit'o, Bush sukces'is super'flu'ig'i NATO-n, flank'e'n'ig'i UN-on kaj divid'i EU-on. Kia venk'o. Ni re'ven'as al la 19a jar'cent'o, kiam reg'is unu'op'a'j s\u0302tat'potenc'o'j. Tamen c\u0302i-foj'e est'os nur unu s\u0302tat'potenc'o kaj nur unu politik'a filozofi'o: pax americana; ver'dir'e bellum americanum1. En Briti'o tuj el'ofic'ig\u0302'is iam'a leu\u0306tenant'o de Blair, la eks'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j, Robin Cook [rob'n kuk]. Tre elokvent'e atent'ig'is Cook, ke li ne pov'as apog'i milit'o'n sub'ten'at'a'n nek de la inter'naci'a komun'um'o nek de la pli'mult'o de la brit'a popol'o. Paradoks'e Claire Short [kle s\u0302xort], la ministr'in'o, kiu antau\u0306 kelk'a'j tag'o'j insist'is, ke s\u0302i rezign'os sen UN-rezoluci'o, decid'is rest'i fidel'a al la Blair-a reg'ist'ar'o. Kie'n politik'ist'a'j princip'o'j?"}, {"text_idx": "#001116", "text": "Mart'o 19a Pli'a parlament'a debat'o pri la milit'o: c\u0302i-foj'e ribel'as (rekord'e) 139 labor'ist'a'j deput'it'o'j. Tamen malgrau\u0306 tio Blair ricev'as si'a'n parlament'a'n mandat'o'n por ek'milit'i. Protest'o'j tra la land'o'j, inkluziv'e \u2013 interes'e \u2013 de lern'ej'an'o'j, kiu'j for'las'as si'a'j'n formal'a'j'n lecion'o'j'n por ricev'i ne'formal'a'j'n, sur'strat'a'j'n. Mi est'us dir'int'a, ke la jun'a generaci'o indiferent'as pri politik'o: se la stult'aj\u0302'o de Blair ge'jun'ul'o'j'n politik'e provok'as, jen eventual'e la unu'sol'a plus'o en tiu c\u0302i krom'e sen'plus'a kac\u0302'o."}, {"text_idx": "#001117", "text": "Mart'o 20a Mi spekt'as televid'e la unu'a'j'n bomb'o'j'n fal'ant'a'j'n sur Bagdadon. Mi memor'as, kiel dum la unu'a Irak-milit'o mi'a tiam jun'et'a fil'in'o, sam'o'n spekt'ant'a, ek'tim'is kaj plor'et'is. Ankau\u0306 mi nun ek'tim'as. Sed ne plor'et'as. Ankorau\u0306 ne."}, {"text_idx": "#001118", "text": "1. Latin'o por respektiv'e \u201euson'a pac'o\u201d kaj \u201euson'a milit'o\u201d."}, {"text_idx": "#001120", "text": "La angl'a est'as por ge'lern'ant'o'j en Au\u0306strio la plej mal'facil'a fak'o. C\u0302iu kvar'a lern'ant'o bezon'as ekster'lern'ej'a'n sub'ten'a'n instru'ad'o'n (german'e Nachhilfe, lau\u0306'vort'e \u201epost'help'o\u201d) privat'e pag'end'a'n. Jar'e ge'patr'o'j el'spez'as 20 milion'o'j'n da eu\u0306r'o'j por ekster'lern'ej'a instru'ad'o: 42 % de tiu c\u0302i sum'o est'as el'spez'at'a por la angl'a, 31 % por la german'a kaj 21 % por matematik'o. Pro ties mal'facil'ec'o plej oft'e la angl'a konduk'as al mal'sukces'o lern'ej'an'a."}, {"text_idx": "#001121", "text": "En la au\u0306str'a'j lern'ej'o'j redukt'ig\u0302'os je du la nombr'o de semajn'a'j instru'hor'o'j. Kontrau\u0306'ul'o'j parol'as pri \u201emal'konstru'o de la kler'ig'a sistem'o\u201d. Lau\u0306 la reg'ist'ar'o ebl'os tiel sen's\u0302arg\u0302'ig'i infan'o'j'n kaj jun'ul'o'j'n. Fakt'e la au\u0306str'a s\u0302tat'o dev'as drast'e s\u0302par'i, c\u0302ar la ekonomi'o jam de kelk'a temp'o ne plu kresk'as kaj s\u0302tat's\u0302uld'o'j est'u re'pag'at'a'j."}, {"text_idx": "#001123", "text": "Mez'e de februar'o 2003 en Sankt Moritz, fam'a svis'a ski'lok'o, okaz'is mond'a c\u0302ampion'ad'o de mont'ski'ist'o'j. Est'us logik'e, ke la alp'a'j land'o'j hav'us ankau\u0306 la plej bon'a'j'n ski'ist'o'j'n, tamen jam de kelk'a'j jar'o'j ne'super'ebl'a est'as jun'ul'in'o el land'o, kiu preskau\u0306 tut'e ne hav'as neg\u0302'o'n. Tem'as pri Janica Kostelic\u030c el Kroati'o. S\u0302i fam'ig\u0302'is ne nur pro si'a'j venk'o'j sed ankau\u0306 c\u0302ar s\u0302i ating'is tiu'j'n post persist'a kurac'ad'o de la genu'o'j. Sed la sekv'a'n tag'o'n post s\u0302i'a sukces'o \u2013 du or'a'j medal'o'j \u2013 aper'is nov'a c\u0302ampion'o el la sam'a famili'o. Ivica, la frat'o de Janica, venk'is en unu el la vir'a'j konkur'o'j. Pro tri or'a'j medal'o'j de la ge'frat'o'j Kostelic\u030c Kroati'o okup'is la du'a'n lok'o'n en la g\u0302eneral'a rang'list'o. Nur Au\u0306strio, kies sport'ist'o'j hav'as mult'e pli da ebl'o'j ski'e trejn'ig\u0302'i (pro geografi'a situ'o de la land'o), gajn'is pli da medal'o'j ol Kroati'o."}, {"text_idx": "#001124", "text": "Natur'e, la ge'frat'o'j komenc'is okup'ig\u0302'i pri ski'ad'o ek'de la infan'ag\u0302'o. Pro la sukces'o'j de si'a frat'in'o Ivica dum cert'a temp'o est'is en la ombr'o. Ivica tamen posed'as tre solid'a'n kolekt'o'n de medal'o'j kaj pokal'o'j \u2013 ek'de 1992 li regul'e venk'as en divers'a'j konkur'o'j (kompren'ebl'e, komenc'int'e de la infan'a'j). Nun li definitiv'e pruv'is, ke li est'as ski'ist'o de la super'a nivel'o."}, {"text_idx": "#001125", "text": "Kroati'o g\u0302oj'is kaj jubil'is pro la medal'o'j. Fin'fin'e la jun'a kaj la mal'jun'a generaci'o'j hav'as la sam'a'j'n s\u0302at'at'o'j'n."}, {"text_idx": "#001126", "text": "La german'a fer'voj'o bezon'as pau\u0306z'o'klau\u0306n'o'n. La entrepren'o per c\u0302i tiu ne'kutim'a anonc'o pri labor'lok'o serc\u0302'as strat'a'n art'ist'o'n, kiu en la insul'o Sylt [zilt] \u201eagrabl'ig'us la atend'o'temp'o'n de ni'a'j klient'o'j per la prezent'o de mal'grand'a'j art'aj\u0302'o'j\u201d. La kial'o: somer'e kaj en la fest'o'tag'o'j oft'e okaz'as long'a'j trafik'halt'o'j c\u0302e la al'vetur'o'j kaj for'vetur'o'j dum la s\u0302arg\u0302'ad'o de au\u0306t'o'j en Niebull kaj Westerland. La ag'o'j de la dung'ot'a pau\u0306z'o'klau\u0306n'o est'as klar'e difin'it'a'j en la anonc'o de la gazet'o Sylter Rundschau (Rond'rigard'o de Sylt): neces'as j\u0302ongl'i, vetur'i sur unu'rad'a bicikl'o kaj reg'i ali'a'j'n plezur'ig'a'j'n art'aj\u0302'o'j'n."}, {"text_idx": "#001129", "text": "Hoffmann ne vol'is al'propr'ig'i al si nur lert'ec'o'j'n de pentr'ist'in'o. S\u0302i ofer'is pli ol dek jar'o'j'n de si'a viv'o por lern'ad'o kaj persist'a labor'o por el'form'i esprim'pov'o'n de si'a art'ism'a talent'o."}, {"text_idx": "#001130", "text": "Du intim'e lig'it'a'j'n trajt'o'j'n ebl'as rimark'i en la kre'aj\u0302'o'j de la art'ist'in'o: eksperiment'ad'o kaj uz'ad'o de divers'a'j material'o'j. Evident'ig\u0302'as, ke s\u0302i ne pov'as labor'i en la steril'iz'it'a atmosfer'o de laboratori'o. S\u0302ov'ant'e si'a'n man'o'n en la mal'ord'o'n de paper'aj\u0302'o'j, s\u0302i en'profund'ig\u0302'as en la viv'o'n mem, ir'ant'e c\u0302iam unu pas\u0302'o'n antau\u0306'e'n. La kre'aj\u0302'o'j de Germaine Hoffmann est'as satur'it'a'j de vigl'ec'o en c\u0302iu senc'o de la vort'o."}, {"text_idx": "#001131", "text": "S\u0302i evolu'ig'is kiel rimed'o'n por per'vid'a trans'form'ig\u0302'o de si'a'j pens'o'j kaj art'ism'a kondut'o specif'a'n kolag\u0302-teknik'o'n. Ver's\u0302ajn'e est'as plej g\u0302ust'e difin'i g\u0302i'n kiel miks'a'n teknik'o'n kre'a'n, konsist'ant'a'n el munt'ad'o de pret'a'j material'o'j \u2013 plej'e gazet-el'tond'aj\u0302'o'j \u2013 sur la supr'aj\u0302'o de pentr'aj\u0302'o. G\u0302i pov'as est'i figur'a au\u0306 ne'figur'a, tamen c\u0302iu'foj'e est'as abstrakt'a kaj ne nur el material'o kaj farb'o unu super ali'a, sed ankau\u0306 plur'tavol'a."}, {"text_idx": "#001132", "text": "La pentr'aj\u0302'o'j de Germaine Hoffmann per'e de esprim'iv'a'j rimed'o'j est'as formal'e simbol'ism'a'j kre'aj\u0302'o'j, port'ant'a'j iu'foj'e sur'real'ism'a'n signif'o'n. Ne last'e pro si'a bild'ec'o la kolag\u0302oj implic'as intim'ec'o'n, tamen oft'e ankau\u0306 i'a'n kas\u0302'it'ec'o'n."}, {"text_idx": "#001133", "text": "La mal'kovr'o au\u0306 la ebl'ec'o el'trov'i, kio'n la art'ist'in'o mal'kas\u0302'as en inter'parol'o, invit'as ni'n en'ir'i tiu'n imag'at'a'n mond'o'n. Long'a'n temp'o'n la penetr'em'o ven'ig'as al la imag'o poezi'o'n kaj mit'a'j'n figur'o'j'n, dum ali'okaz'e pli mult'e okul'frap'as formal'a'j er'o'j. En iu'j s\u0302i'a'j art'aj\u0302'o'j hel'a kolor'o aper'as sen montr'i sign'o'j'n de s\u0302arg\u0302'it'ec'o, en ali'a'j la imag'o de mov'ad'o pli'as au\u0306 la form'o'j implik'ig\u0302'as, la rigard'ad'o ig\u0302'as si'a'spec'a kaj mir'ig'a. La pentr'aj\u0302'o'j hav'as ali'a'n ne'evit'ebl'a'n kvalit'o'n: ili \u201edemand'as\u201d ni'n. Oft'e ni al'front'as figur'o'n, kiu direkt'as ni'n al ni mem, re'ven'ig'ant'e ni'n al ni'a serc\u0302'o de respond'o. En la kolag\u0302oj de Germaine Hoffmann la figur'o kapt'as ni'a'n atent'o'n, kaj tiu figur'o oft'e est'as izol'it'a en la mal'plen'o, form'it'a en paper'a dis's\u0302ir'ig\u0302'o, kiu prezent'as fajn'aj\u0302'o'n kaj iu'foj'e s\u0302pruc'ig'it'a'j'n gut'makul'o'j'n."}, {"text_idx": "#001134", "text": "Nov'a'j stil'manier'o'j de s\u0302i'a evolu'int'a kre'ad'o est'as izol'ig'o kaj unu'ig'o. La art'ist'in'o elekt'is sol'a ek'ir'i nov'a'n voj'o'n, inkluziv'ant'e la uz'o'n de vaks'a tol'o \u2013 sagac'a for'las'o de la unu'tip'a praktik'o \u2013 kaj la pentr'ad'o'n sur lign'o. Germaine Hoffmann streb'as esplor'i kaj aplik'i la tut'a'n skal'o'n de art'ism'a'j lert'ec'o'j por kre'i la efik'a'n figur'o'n. Tiu'j klopod'o'j cert'ig'as, ke la bel'art'a form'o en s\u0302i'a'j art'aj\u0302'o'j star'ig'os komunik'ad'o'n lau\u0306 natur'a manier'o."}, {"text_idx": "#001135", "text": "1. Kolag\u0302o: kompon'aj\u0302'o el glu'it'a'j element'o'j sur s\u0302tof'o, paper'o, karton'o ktp."}, {"text_idx": "#001136", "text": "Li sem'is bon'o'n kaj bel'o'n"}, {"text_idx": "#001137", "text": "La 6an de au\u0306gust'o 2002 c\u0302e la Jud'a Tomb'ej'o en Varsovio, ne mal'proksim'e de la tomb'o de d-ro Zamenhof, kolekt'ig\u0302'is sufic\u0302'e grand'a ar'o da hom'o'j. Ven'is hom'o'j sav'it'a'j el Holokau\u0306st'o1, reprezent'ant'o'j de la pol'a kultur'a viv'o, reprezent'ant'o'j de la reg'ist'ar'o kaj de urb'a'j instanc'o'j, gvid'ant'o'j de la jud'a komun'um'o, ekster'land'a'j gast'o'j, skolt'o'j de la skolt'a trup'o, kiu port'as la nom'o'n Janusz Korczak kaj kiu c\u0302iu'jar'e feri'as en tend'ar'o kun la sam'a nom'o. C\u0302iu'j'n kun'ig'is tie'n estim'o kaj am'o al d-ro Korczak, kaj sent'o de dolor'o pro la martir'a mort'o de li kaj li'a'j 200 orf'o-protekt'at'o'j."}, {"text_idx": "#001138", "text": "La renkont'ig\u0302'o okaz'is lig'e al la mal'kovr'o de nov'a, bronz'a monument'o je la 60a dat're'ven'o de ili'a pere'o. C\u0302i tiu monument'o, lau\u0306 projekt'o de du skulpt'ist'o'j, Miros\u0142aw Smorczewski kaj Lucjan Kot, est'is inau\u0306gur'it'a antau\u0306 20 jar'o'j. G\u0302i est'is iniciat'it'a de log\u0302'ant'o'j de Varsovio. Bel'a kaj kor'tus\u0302'a, sed de sintez'a rezin'o, g\u0302i rapid'e difekt'ig\u0302'is. Apart'e mult'e al g\u0302i damag\u0302'is kandel'o'j brul'ig'it'a'j de la mult'a'j vizit'ant'o'j de tiu simbol'a tomb'o de Korczak. Dank'e al li'a'j amik'o'j Rafael Scharf kaj Lil'i Pohlman ek'est'is komitat'o por la restau\u0306r'o de la monument'o. Grand'a'n part'o'n de la financ'a'j rimed'o'j ofer'is ge'edz'a par'o Sandr'a kaj John Joseph. La efektiv'ig'o'n de la muld'aj\u0302'o oni konfid'is al spert'a muld'ist'o Zbigniew Fudalski el Karolin, en la varsovia region'o. Kaj li plen'um'is tiu'n grav'a'n kaj sam'temp'e honor'a'n task'o'n pi'e, kun art'a subtil'ec'o."}, {"text_idx": "#001139", "text": "La solen'aj\u0302'o est'is profund'e kor'tus\u0302'a. Kelk'a'j el inter la kun'ven'int'o'j au\u0306d'ig'is por'okaz'a'j'n parol'ad'o'j'n, atent'ig'ant'e pri la viv'ant'ec'o de la ide'ar'o de Korczak. La fam'a film-reg\u0302isor'o Andrzej Wajda konvink'e argument'is, ke li'a'j ide'o'j aparten'as al la grand'a'j valor'o'j, kiu'j'n Pollando pov'as al'port'i al la unu'ig\u0302'ant'a Eu\u0306rop'o. Sufic\u0302'e long'a'n kaj esenc'e grav'a'n parol'ad'o'n au\u0306d'ig'is Sandr'a Joseph. S\u0302i est'as psikiatr'o, kiu en'profund'ig\u0302'is en la verk'ar'o kaj la human'ism'a mond'percept'o de Korczak, kaj profit'as de tio en si'a praktik'o. Tiu'kau\u0306z'e el'kor'e s\u0302i kontribu'is al la restau\u0306r'o de la bel'a monument'o."}, {"text_idx": "#001140", "text": "La skolt'o'j prezent'is mal'long'a'n sed impres'a'n muzik-poezi'a'n program'o'n. Au\u0306d'ig\u0302'is kadis\u0302-preg\u0302'o por la mort'int'o'j. La mal'kovr'it'a'n monument'o'n kovr'is flor'o'j, pri'lum'is kandel'o'j. C\u0302e'est'is skip'o'j de radi'o kaj televid'o, kiu'j post'e raport'is pri la solen'aj\u0302'o."}, {"text_idx": "#001141", "text": "La tag'o est'is pluv'a; la natur'o kvazau\u0306 pri'plor'is ne nur tiu'j'n 200 Korczak-orf'o'j'n murd'it'a'j'n sed c\u0302iu'j'n 1 500 000 jud'a'j'n infan'o'j'n, ankau\u0306 la cigan'a'j'n, la pol'a'j'n kaj c\u0302iu'j'n en la vast'a mond'o, kiu'j c\u0302iu'tag'e pere'as pro sen'raci'o au\u0306 kruel'ec'o de fort'ul'o'j kun pov'o."}, {"text_idx": "#001142", "text": "Ne ebl'is, dum tiu funebr'a solen'aj\u0302'o, ne re'ven'i al tiu terur'a tag'o en 1942: apoge'o en la frenez'a hitlera plan'o neni'ig'i la tut'a'n jud'a'n popol'o'n; des pli, se oni mem est'is c\u0302e la rand'o de tiu infer'o. Tiu'tag'e est'is sufok'e varm'e; tiu'tag'e dev'is est'i likvid'it'a'j c\u0302iu'j orf'ej'o'j. Je la 10a maten'e, la infan'o'j kun'e kun la pri'zorg'ant'o'j kaj Korczak komenc'is si'a'n mars\u0302'o'n el la orf'ej'o, strat'o Sienna 16, direkt'e al Umschlagplatz, german'e por trans's\u0302arg\u0302'o'lok'o. Ili'a last'a voj'o konduk'is ili'n tra strat'o'j Leszna, Karmelicka, Dzielna, Zamenhofa g\u0302is Stawki, kie trov'ig\u0302'is tiu plac'o, kiu'n oni pov'as nom'i pord'eg'o al infer'o. Unu'e ili ir'is en kvar'op'o'j, sed c\u0302iam pli mank'is la fort'o: ec\u0302 tra'pas'o de ne tro long'a distanc'o dau\u0306r'is c\u0302irkau\u0306 du hor'o'j'n; tial la mars\u0302'o far'ig\u0302'is c\u0302iam mal'pli ord'a. La infan'o'j est'is lac'a'j kaj apati'a'j. Korczak, jam de'long'e tre mal'fort'a, ne port'is infan'o'n sur'brak'e, kiel metafor'e oni prezent'as li'n sur la monument'o. Per si'a'j last'a'j fort'o'j li sekv'is la infan'o'j'n. La pri'zorg'ant'o'j, inter kiu'j Stefania Wilczyn\u0301ska, dum 30 jar'o'j la gvid'ant'in'o de l' orf'o'hejm'o, ir'is ambau\u0306'flank'e de la infan'ar'o, kvazau\u0306 ili g\u0302is la last'a moment'o dezir'us protekt'i ili'n. Neni'u salut'is, neni'u propon'is help'o'n, kiu ceter'e ne est'is ebl'a. Ili ja dev'is ir'i al si'a destin'o."}, {"text_idx": "#001143", "text": "C\u0302iu'tag'e, ek'de la 22a de juli'o 1942, kiam komenc'ig\u0302'is la likvid'o'kampanj'o de la varsovia gett'o, 8 g\u0302is 10 mil sen'kulp'a'j hom'o'j est'is per'fort'e en'pel'it'a'j en klor'ig'it'a'j'n brut'vagon'ar'o'j'n, kaj de tie, de Umschlagplatz, en ne'imag'ebl'a'j mal'hom'a'j cirkonstanc'o'j ili tra'ir'is si'a'n last'a'n voj'o'n al la murd'koncentr'ej'o Tre'blink'a ..."}, {"text_idx": "#001145", "text": "C\u0302io'n c\u0302i pri'skrib'is Marek Rudnicki, tiam 15-jar'a jun'ul'o, kiu kun du sam'ag\u0302'a'j koleg'o'j (unu el ili est'is la nep'o de d-ro Zamenhof) lau\u0306 komisi'o de Judenrat, Jud'a Komun'um'o, kun'port'ad'is al Umschlagplatz pec'o'j'n da pan'o al la hom'o'j, kiu'j atend'is en'vagon'ig'o'n. Tiu'tag'e li est'is send'it'a de si'a patr'o, kurac'ist'o sam'e kiel Korczak, por ek'sci'i kio okaz'as kun la Korczak-orf'ej'o. Tiu'cel'e li akompan'is ili'n de la orf'ej'o g\u0302is Umschlagplatz kaj star'ant'e mal'antau\u0306 la drat'a bar'il'o c\u0302irkau\u0306 la plac'o li vid'is kiel ili'n en'sorb'is klor'ig'it'a brut'vagon'o. Ceter'e post du tag'o'j la sam'o okaz'is al li'a patr'o kaj al li'a patr'in'o, kiu ec\u0302 ne est'is jud'in'o, sed divid'is la sort'o'n de si'a'j kar'ul'o'j. Li mem prov'is si'n mort'ig'i, sed mal'help'is tio'n iu el la jud'a Ord'ig'a Serv'o, kaj post'e ali'a'j help'is li'n for'las'i la gett'o'n kaj trans'viv'i la milit'o'n. Li nun est'as kon'at'a pentr'ist'o kaj log\u0302'as en Parizo. Li labor'as en la Korczak-mov'ad'o."}, {"text_idx": "#001146", "text": "Pri tiu last'a voj'o de la Korczak-orf'ej'o ek'est'is legend'o pri trankvil'a, ord'a mars\u0302'o, standard'o (Marek Rudnicki g\u0302i'n ne vid'is), propon'o al Korczak sav'ig\u0302'i last'moment'e. Ebl'e en tia'j ne'pri'skrib'ebl'a'j kondic\u0302'o'j la hom'o'j bezon'is tio'n por si'n konsol'i."}, {"text_idx": "#001147", "text": "Kon'ant'e la tragedi'a'n ver'o'n, li long'e silent'is. Ne tial, ke li vol'is forges'i, c\u0302ar tio'n ne ebl'is forges'i kaj oni ec\u0302 ne rajt'as tio'n forges'i. Tamen li'a amik'o R. Scharf influ'is li'n, ke li rakont'u, kio'n li vid'is. Li do ced'is, kaj Scharf skrib'is tio'n. Nur en 1988 g\u0302i aper'is la 6an de novembr'o en Tygodnik Powszechny, G\u0302eneral'a Semajn'revu'o, kaj post'e g\u0302i est'is re'pres'it'a en la bulten'o de la Pol'a Korczak-Komitat'o, 1989."}, {"text_idx": "#001148", "text": "Mi aparten'as al la hom'o'j, kiu'j opini'as, ke oni ne dev'as, ec\u0302 ne rajt'as forges'i kio okaz'is en Holokau\u0306st'o. Tial mi divers'manier'e re'ven'as al tiu kos\u0302mar'o, kvankam mi ne mult'e kred'as, ke la hom'o'j pret'as i'o'n lern'i de la histori'o. Tamen mi koncentr'ig\u0302'as c\u0302ef'e al la prezent'ad'o de la ide'o'j de Korczak, montr'ant'e li'n tia'manier'e viv'a, c\u0302ar mi est'as konvink'it'a, ke dau\u0306r'e li est'as tre bezon'at'a al la mond'o. Okaz'e de la 60-jar'ig\u0302'o de li'a mort'o, mi hav'is la okaz'o'n plur'foj'e preleg'i, c\u0302ef'e por infan'o'j divers'ag\u0302'a'j kaj pedagog'o'j. Sub'ten'as mi'n c\u0302i-rilat'e Jerzy Fornal, kiu post la preleg'o prezent'as pens'ig'a'n kaj kor'tus\u0302'a'n spektakl'o'n La Arleken'o lau\u0306 humur'aj\u0302'o de Korczak. Fin'e de maj'o 2002 mi est'is invit'it'a al lern'ej'o en mi'a log\u0302'lok'o por al la infan'o'j kaj instru'ist'o'j kon'ig'i la eduk'a'j'n ide'o'j'n de Korczak, efektiv'e li'a'n rilat'ad'o'n al infan'o'j en'tut'e. La plej jun'a'j lern'ant'o'j, kun kiu'j mi kon'at'ig\u0302'is, est'is de la kvar'a'j klas'o'j, do c\u0302irkau\u0306 10-11-jar'a'j, sam'ag\u0302'a'j kiel mi'a nep'in'o Maj'a. Ne'imag'ebl'e, ke g\u0302ust'e de tiu flank'o okaz'is al mi io ne'atend'it'a."}, {"text_idx": "#001149", "text": "Unu tag'o'n, sur'voj'e al la pos\u0302t'ofic'ej'o, al'kur'is mi'n knab'in'et'o, kiu kurag\u0302'e al'parol'is mi'n: Sinjor'in'o, vi est'is en ni'a lern'ej'o, c\u0302u ne? Post mi'a jes'o, s\u0302i dau\u0306r'ig'is: Kiam tiu'tag'e, kiam vi est'is c\u0302e ni, mi re'ven'is hejm'e'n, mi vizit'is la knab'in'o'n kiu log\u0302'as en apud'a dom'o; kiel c\u0302iam s\u0302i star'is c\u0302e la pord'o. S\u0302i ne est'as \u201eni'a\u201d infan'o: hav'as mal'hel'a'n vizag\u0302'o'n kaj bukl'o'j'n, sed ja vi dir'is, ke Korczak dir'is, ke ankau\u0306 s\u0302i est'as ni'a infan'o, ke c\u0302iu'j infan'o'j est'as ni'a'j, c\u0302u ne? Mi do vok'is s\u0302i'n, ke s\u0302i ven'u kun ni lud'i, bicikl'i, sed s\u0302i ne ven'is. Tiam mi kur'is al s\u0302i'a patr'in'o, kaj dir'is, ke ni vol'as neni'o'n mal'bon'a'n far'i al s\u0302i, nur lud'i, c\u0302ar c\u0302iu'j infan'o'j est'as \u201eni'a'j\u201d, kaj s\u0302i ven'is, kaj nun ni kun s\u0302i lud'as. Mi'a kor'tus\u0302'ig\u0302'o est'is tiel profund'a, ke en tiu moment'o mi ne pov'is el'ig'i voc\u0302'o'n, kaj kiam fin'e mi turn'ig\u0302'is por i'o'n dir'i, la knab'in'et'o jam salt'e mal'proksim'ig\u0302'is."}, {"text_idx": "#001150", "text": "D-ro Zamenhof, en si'a poem'o \u201eLa Voj'o\u201d, cel'ant'e stimul'i la pionir'a'j'n esperant'ist'o'j'n, kurag\u0302'ig'ant'e al nobl'a ag'ad'o, skrib'is: Ni sem'as kaj sem'as, neniam lac'ig\u0302'as, Pri temp'o'j est'ont'a'j pens'ant'e. Cent sem'o'j perd'ig\u0302'as, mil sem'o'j perd'ig\u0302'as \u2013 Ni sem'as kaj sem'as konstant'e."}, {"text_idx": "#001151", "text": "Unu el la de mi dis's\u0302ut'it'a'j sem'o'j ek'frukt'as. Tio esper'ig'as, al'don'as fort'o'j'n."}, {"text_idx": "#001152", "text": "Holokau\u0306st'o \u2013 origin'e brul'ofer'o, c\u0302e kiu la ofer'best'o'n oni komplet'e brul'ig'is por la koncern'a di'aj\u0302'o; metafor'e por la amas'a mort'ig'ad'o de jud'o'j far'e de nazi'ism'o dum la du'a mond'milit'o. (ndlr)"}, {"text_idx": "#001153", "text": "La 65-jar'a litovo Algimantas S\u030cukys el la urb'o Kaunas fam'ig\u0302'is pro si'a ne'kutim'a hobi'o. Ek'de kelk'a'j jar'dek'o'j li muzik'as per seg'il'o, uz'at'a en la hejm'a mastr'um'o."}, {"text_idx": "#001154", "text": "La muzik'ist'o rakont'as, ke li adopt'is tiu'n ide'o'n de vilag\u0302'a pastr'o, kiu, ven'int'e al sankt'a mes'o por mort'int'o'j, kun'port'is ankau\u0306 hejm'a'n seg'il'o'n kaj por c\u0302ies surpriz'o lud'is kelk'a'j'n trist'a'j'n melodi'o'j'n per g\u0302i. La seg'il'lud'o tiel tus\u0302'is la kor'o'n de Algimantas, ke li ek'dezir'is nepr'e lern'i lud'i la sam'a'n \u201einstrument'o'n\u201d. Long'e li serc\u0302'is tau\u0306g'a'n seg'il'o'n, kiu el'ig'as bel'son'o'j'n kaj est'as fleks'ebl'a."}, {"text_idx": "#001155", "text": "Iu'foj'e en iu vilag\u0302'o li ek'vid'is vir'in'o'n, kiu sol'a seg'is hejt'lign'o'n. La seg'il'o kvazau\u0306 sonor'is en s\u0302i'a'j man'o'j. La vir'in'o mult'e surpriz'ig\u0302'is, kiam ne'kon'at'a vir'o pet'is s\u0302i'n vend'i tiu'n mal'nov'a'n il'o'n. La vir'in'o tuj konsent'is, kondic\u0302'e ke Algimantas ac\u0302et'os simil'a'n en la vend'ej'o. Li plen'um'is tiu'n pet'o'n. Tamen la tiel akir'it'a seg'il'o evident'ig\u0302'is ne tiom tau\u0306g'a por muzik'ad'o, c\u0302ar g\u0302i ne bon'e fleks'ebl'is."}, {"text_idx": "#001156", "text": "La au\u0306todidakt'a muzik'ist'o long'e serc\u0302'is ali'a'j'n seg'il'o'j'n. Li el'prov'is c\u0302irkau\u0306 tri dek'o'j'n da divers'a'j seg'il'o'j. Fin'fin'e hazard'e en si'a urb'o li ek'vid'is iu'n vir'o'n, fos'ant'a'n la grund'o'n de g\u0302arden'o. Subit'e en li'a'n kap'o'n ven'is ide'o demand'i, c\u0302u hazard'e la vir'o ne posed'us iu'n mal'nov'a'n seg'il'o'n. Evident'ig\u0302'is, ke Algimantas traf'is. La vir'o klar'ig'is, ke li hav'as unu eg'e mal'nov'a'n seg'il'o'n, produkt'it'a'n el sved'a metal'o, kiu'n li'a av'o uz'is. Tamen la il'o est'is tre neglekt'it'a, part'e rust'ig\u0302'is kaj la ten'il'o'j jam putr'ig\u0302'is. Ver'e la instrument'o ne est'is perfekt'a, tamen bon'eg'e fleks'ig\u0302'is kaj bel'son'is. La du vir'o'j inter'konsent'is pri tau\u0306g'a inter's\u0302ang\u0302'o."}, {"text_idx": "#001157", "text": "Algimantas komenc'is prov'lud'o'j'n. Ne c\u0302iam c\u0302io glat'e ir'is. La seg'il'dent'o'j dis's\u0302ir'is kelk'a'j'n pantalon'o'j'n de la komenc'ant'a muzik'ist'o kaj ec\u0302 vund'is li'a'n gamb'o'n. Tamen li'a ekzerc'ad'o ne c\u0302es'is. Plej grav'e est'is ten'i la konven'a'n fleks'o'n por ating'i la dezir'at'a'n son'o'n. Ju pli la seg'il'o est'is fleks'it'a, des pli alt'a son'o ven'is kaj invers'e. Special'a'n son'vibr'ad'o'n ebl'is ating'i per mov'o de pied'o, kiu ten'as la ali'a'n ekstrem'aj\u0302'o'n de instrument'o."}, {"text_idx": "#001158", "text": "La ekzerc'ad'o'n eg'e help'is akordion'lud'o, kiu est'ig'is kvazau\u0306 muzik'a'n fon'o'n kaj pli'facil'ig'is la muzik'ad'o'n per seg'il'o. La akordion'o'n bon'e lud'is li'a fil'in'o. Antau\u0306'e Algimantas mem vol'is fond'i famili'a'n ensembl'o'n kaj tiu'cel'e li instig'is si'a'j'n tri infan'o'j'n lud'i akordion'o'n."}, {"text_idx": "#001159", "text": "Nun Algimantas sci'pov'as lud'i plur'a'j'n melodi'o'j'n per si'a ne'kutim'a instrument'o. Li muzik'as en etnografi'a ensembl'o. Li'a muzik'ad'o per seg'il'o c\u0302iam provok'as grand'a'n surpriz'o'n c\u0302e la au\u0306skult'ant'o'j. En Kaunas li est'as la sol'a, kiu uz'as tiu'spec'a'n muzik'instrument'o'n kaj en Litovio ebl'e unu el kelk'a'j muzik'ist'o'j."}, {"text_idx": "#001160", "text": "Liber'temp'e la au\u0306todidakt'a muzik'ist'o el'labor'as lign'a'j'n flut'et'o'j'n, per kiu'j li oft'e muzik'as. Kiel adolesk'ul'o li komenc'is lud'i la patr'a'n akordion'o'n. Algimantas neniam lern'is muzik'o'n. Tamen nun li sci'pov'as lud'i ankau\u0306 german'a'n kaj rus'a'n tir'harmonik'o'j'n, bandoni'o'n, koncertin'o'n, saksofon'o'n, flut'et'o'j'n."}, {"text_idx": "#001161", "text": "\u201eMuzik'o est'as la senc'o de mi'a viv'o. Mi kvazau\u0306 frenez'ig\u0302'as, kiam ek'son'as vals'o'j au\u0306 polk'o'j\u201d, asert'as la brav'a muzik'ist'o el Kaunas."}, {"text_idx": "#001162", "text": "Bird'a grip'o, c\u0302u dang\u0302er'a por la hom'o?"}, {"text_idx": "#001163", "text": "Grip'o (influenc'o) est'as al c\u0302iu kon'at'a mal'san'o, kiu'n oni kutim'e ne trakt'as kiel tre dang\u0302er'a'n. Pli atent'as pri la grip'o kurac'ist'o'j, bon'e kon'ant'a'j g\u0302i'a'j'n dang\u0302er'a'j'n komplik'ig\u0302'o'j'n kiel ekzempl'e pneu\u0306moni'o kaj encefal'it'o, precip'e c\u0302e infan'o'j, mal'jun'ul'o'j kaj mal'san'ul'o'j kun kronik'a'j mal'san'o'j. Sed plej fort'e tim'as grip'o'n virus'olog'o'j kaj epidemi'olog'o'j, c\u0302ar ili tre bon'e sci'as, ke la grip'virus'o pov'as kau\u0306z'i vast'eg'a'j'n epidemi'o'j'n, kiu'j pov'as en'dang\u0302er'ig'i la tut'a'n ter'glob'o'n."}, {"text_idx": "#001164", "text": "Kiu'j est'as la kau\u0306z'o'j de tiu'j kvazau\u0306 ne'atend'it'a'j grip'a'j epidemi'o'j? Por tio ni rigard'u iu'j'n ec'o'j'n de la virus'o'j, kiu'j kau\u0306z'as grip'o'n. Oni disting'as tri tip'o'j'n de grip'a'j virus'o'j: A, B kaj C. La virus'o C aper'as c\u0302e la hom'o'j tre mal'oft'e. La virus'o B pov'as kau\u0306z'i grip'epidemi'o'j'n, precip'e dum au\u0306tun'o kaj vintr'o. Sed plej dang\u0302er'a por la hom'o est'as la virus'o de tip'o A. Tio'n kau\u0306z'as la specif'ec'o de g\u0302i'a gen'ar'o, kiu \u2013 diferenc'e de la gen'ar'o'j de ali'a'j virus'o'j \u2013 hav'as fragment'a'n struktur'o'n. G\u0302i konsist'as el ok apart'a'j ne'lig'it'a'j fragment'o'j. C\u0302iu fragment'o de la rib'o'nukle'at'a acid'o (RNA) de la hom'a grip'a virus'o pov'as inter's\u0302ang\u0302'i si'n kun iu gen'ar'a fragment'o de la grip'virus'o'j de best'o'j (inkluziv'e de bird'o'j). C\u0302u ankau\u0306 best'o'j pov'as est'i infekt'it'a'j de la grip'a'j virus'o'j? Cert'e, kaj tre oft'e."}, {"text_idx": "#001165", "text": "La plej signif'o'plen'a rezerv'uj'o de grip'a'j virus'o'j est'as bird'o'j, precip'e sovag\u0302'a'j anas'o'j, sed ankau\u0306 anser'o'j, mev'o'j kaj ali'a'j. Mult'a'j el ili c\u0302iu'jar'e migr'as trans'kontinent'e, dis'port'ant'e c\u0302i'e'n mult'a'j'n grip'a'j'n virus'o'j'n. Oft'e infekt'ig\u0302'as kaj mal'san'ig\u0302'as la kort'bird'ar'o kiel kok'in'o'j kaj anas'o'j. C\u0302e bird'o'j la grip'virus'o'j re'produkt'ig\u0302'as en la intest'ar'o kaj el'ig\u0302'as precip'e kun la ekskrement'o'j."}, {"text_idx": "#001166", "text": "El divers'a'j best'o'j la plej signif'a'j por la hom'o est'as pork'o'j infekt'it'a'j de grip'o. Ekzempl'e, en 1976 en Nov-J\u0302erzej'o (Uson'o) pork'o'j est'is la font'o de grip'o por mult'a'j milit'serv'ant'o'j. Sed plej dang\u0302er'a'j por la hom'o'j est'as la hibrid'a'j stam'o'j de la virus'o'j. En la c\u0302el'o'j de trake'o kaj bronk'o'j de pork'o'j pov'as sukces'e mult'obl'ig\u0302'i ne nur la propr'a'j (pork'a'j) grip'a'j virus'o'j, sed ankau\u0306 la grip'virus'o'j de la hom'o kaj de bird'o'j. Tie inter ili'a'j gen'a'j fragment'o'j pov'as okaz'i la inter's\u0302ang\u0302'o kaj rezult'e de tio nask'ig\u0302'as kun'met'it'a'j virus'o'j, kapabl'a'j kau\u0306z'i vast'a'j'n grip'epidemi'o'j'n."}, {"text_idx": "#001167", "text": "Neces'as kon'at'ig\u0302'i ankorau\u0306 kun du tre grav'a'j antigen'o'j (protein'a'j substanc'o'j) en la supr'aj\u0302'a kovr'il'o de la grip'virus'o: hem'aglutin'in'o (angl'e hemagglutinin) kaj neu\u0306raminidazo (angl'e neuraminidase). Precip'e kontrau\u0306 ili en la infekt'it'a organism'o aper'as antikorp'o'j, kapabl'a'j neni'ig'i la grip'a'j'n virus'o'j'n. Tamen preciz'e por la virus'o de grip'o A est'as karakteriz'a la oft'a vari'em'o en la struktur'o de c\u0302i tiu'j antigen'o'j, kio ebl'ig'as al la virus'o eskap'i de la mort'ig'a influ'o de la imun'sistem'o."}, {"text_idx": "#001168", "text": "C\u0302e la virus'o'j de grip'o A de hom'o, best'o'j kaj bird'o'j ekzist'as 15 sub'tip'o'j de hem'aglutin'in'o'j (ili'n oni mark'as per liter'o H kaj numer'o'j 1 g\u0302is 15) kaj 9 de neu\u0306raminidazoj (liter'o N kaj cifer'o'j 1 g\u0302is 9). C\u0302e grip'a'j virus'o'j pov'as renkont'ig\u0302'i divers'a'j kombin'o'j de c\u0302i tiu'j antigen'o'j. Ekzempl'e est'as kon'at'a'j c\u0302e c\u0302eval'o'j grip'virus'o kun antigen'a'j kun'ig'o'j H3 N8, c\u0302e bird'o'j H7 N7, H6 N2, H5 N3, ktp."}, {"text_idx": "#001169", "text": "G\u0302is nun preskau\u0306 c\u0302iu'j grip'epidemi'o'j inter hom'o'j est'is kau\u0306z'it'a'j de virus'o'j kun jen'a'j kombin'o'j de hem'aglutin'in'o kaj neu\u0306raminidazo: H1 N1, H2 N2, H3 N2. Unu'a'foj'e la hom'ar'o renkont'ig\u0302'is kun vast'eg'a epidemi'o de grip'o A (H1 N1) en 1918 kaj 1919, kiam en la mond'o mal'san'ig\u0302'is je grip'o c\u0302irkau\u0306 500 milion'o'j da hom'o'j, el kiu'j 20 milion'o'j mort'is. Antau\u0306 ne'long'e la scienc'ist'o'j pruv'is, ke la virus'o, kiu kau\u0306z'is c\u0302i tiu'n epidemi'o'n, en'hav'is gen'o'j'n de grip'a'j virus'o'j de la hom'o kaj la pork'o. For'est'o de la imun'ec'o al c\u0302i tiu virus'o, g\u0302i'a aer'gut'a trans'don'ad'o (tio signif'as trans'don'o'n per mal'grand'a'j gut'et'o'j en la aer'o, ekzempl'e pro tus'ad'o au\u0306 tern'ad'o), la grand'skal'a'j dum'milit'a'j migr'ad'o'j akcel'is dis'vast'ig'o'n de epidemi'o. La grip'a virus'o H1 N1 cirkul'ad'is inter hom'o'j g\u0302is 1957, kvankam jam ne tiel furioz'e."}, {"text_idx": "#001170", "text": "En 1957 dis'vast'ig\u0302'is tre dang\u0302er'a epidemi'o de grip'o A, sed jam kun ali'a antigen'a kun'met'aj\u0302'o: H2 N2. Tiu grip'o est'is nom'it'a la \u201eazi'a grip'o\u201d au\u0306 la \u201egrip'o de Singapur'o\u201d lau\u0306 la lok'o de la unu'a aper'o de la virus'o. Pro for'est'o de la imun'ec'o al c\u0302i tiu virus'o, en la mond'o mal'san'ig\u0302'is c\u0302irkau\u0306 du miliard'o'j da hom'o'j, el kiu'j mult'a'j mort'is. Post 11 jar'o'j (en 1968) de'nov'e okaz'is vast'a epidemi'o de grip'o A nom'it'a la \u201ehonkonga grip'o\u201d, kun nov'a antigen'a kun'met'aj\u0302'o H3 N2. La antau\u0306'a virus'o H2 N2 ek'de 1968 c\u0302es'is registr'ig\u0302'i."}, {"text_idx": "#001171", "text": "Post nau\u0306 jar'o'j (en 1977) de'nov'e aper'is la grip'a virus'o H1 N1. Dum tiu epidemi'o pli grav'e mal'san'ig\u0302'is jun'a'j person'o'j, c\u0302ar mult'a'j pli'ag\u0302'ul'o'j konserv'is la imun'ec'o'n al c\u0302i tiu virus'o el la jar'o 1957."}, {"text_idx": "#001172", "text": "Ek'de 1977 kaj g\u0302is nun c\u0302iu'j grip'epidemi'o'j est'as kau\u0306z'it'a'j de du virus'o'j de grup'o A, nom'e H1 N1 kaj H3 N2 kaj de unu virus'o de grup'o B. La virus'o A, krom tiu'j salt'form'a'j s\u0302ang\u0302'ig\u0302'o'j, pov'as modif'ig\u0302'i ne tro fort'e rezult'e de mutaci'o'j, kiu'j aper'as kutim'e kun interval'o de du g\u0302is kvar jar'o'j, kaj kau\u0306z'as la sezon'a'j'n pli'mult'ig\u0302'o'j'n de mal'san'ig\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#001173", "text": "Tamen pov'as aper'i inter hom'o'j absolut'e nov'a'j, dang\u0302er'a'j grip'virus'o'j. Tiel, en 1997 en Honkongo est'ig\u0302'is antau\u0306'e ne'kon'at'a virus'o kun ne'kutim'a kombin'o de antigen'o'j H5 N1. G\u0302i ricev'is la nom'o'n \u201ebird'a grip'o\u201d. Mal'san'ig\u0302'is mult'a'j mil'o'j da kort'bird'o'j (precip'e kok'in'o'j), kiu'j far'ig\u0302'is la font'o'j de mal'san'ig\u0302'o por 18 hom'o'j, kiu'j kontakt'is la infekt'it'a'j'n bird'o'j'n. Pro la tre grav'a'j komplik'ig\u0302'o'j ses hom'o'j mort'is. Por c\u0302es'ig'o de epidemi'o en Honkongo est'is eksterm'it'a la tut'a kort'bird'ar'o. Ni opini'as, ke la precip'a kau\u0306z'o de la inter'romp'o de tiu epidemi'o est'is la for'est'o de la aer'gut'a trans'don'ad'o de c\u0302i tiu virus'o. Plej oft'e grip'epidemi'o'j komenc'ig\u0302'as en sud-orient'a Azi'o. Lau\u0306 mult'a'j scienc'ist'o'j tio okaz'as pro la grand'a abund'o de bird'o'j, evolu'int'a pork'bred'ad'o kaj tre alt'a dens'ec'o de la log\u0302'ant'ar'o en tiu region'o."}, {"text_idx": "#001174", "text": "C\u0302u ni pov'as est'i konvink'it'a'j, ke ne aper'os ankorau\u0306 pli dang\u0302er'a'j grip'a'j virus'o'j? Cert'e ne, se oni atent'as la grand'eg'a'n natur'a'n rezerv'uj'o'n de grip'virus'o'j inter bird'o'j kaj ali'a'j best'o'j. Krom'e, iu'j scienc'ist'o'j argument'as, ke c\u0302e iu'j hom'o'j grip'virus'o'j pov'as long'e konserv'ig\u0302'i. Nun'temp'e en la mond'o funkci'as pli ol 100 centr'o'j, kiu'j kontrol'as la cirkul'ad'o'n de la grip'virus'o'j ne nur inter hom'o'j, sed ankau\u0306 inter bird'o'j kaj ali'a'j best'o'j, rekomend'as pli efik'a'j'n vakcin'o'j'n. Bedau\u0306r'ind'e, la efik'o de grip'vakcin'o'j mal'pli'alt'ig\u0302'as au\u0306 perd'ig\u0302'as, kiam aper'as nov'a'j antigen'a'j vari'aj\u0302'o'j de la grip'virus'o'j. Krom vakcin'o'j, kiu'j'n oni uz'as por la profilakt'ik'o de grip'o, oni aplik'as por prevent'ad'o kaj kurac'ad'o de grip'o interferon'o'j'n, imun'o'globulin'o'j'n kaj divers'a'j'n medikament'o'j'n kiel Amantadinum, Remantadinum kaj ali'a'j, kaj oni okaz'ig'as kvaranten'ig'o'n."}, {"text_idx": "#001175", "text": "Oni esper'as, ke en la 21a jar'cent'o la scienc'ist'o'j kaj kurac'ist'o'j kapabl'os antau\u0306'vid'i la aper'o'n de nov'a'j grip'virus'o'j kaj pli efektiv'e kontrau\u0306'ag'i ili'n. Por tio neces'as unu'ig'i la pen'o'j'n ne nur de medicin'ist'o'j, sed ankau\u0306 de biolog'o'j, genetik'ist'o'j, matematik'ist'o'j kaj komput'il'ist'o'j."}, {"text_idx": "#001176", "text": "Redaktor'o de la rubrik'o'j \u201eArt'o\u201d, \u201eSport'o\u201d kaj \u201eIntern'e\u201d, Moskvo, Rusio"}, {"text_idx": "#001177", "text": "Tre oft'e aper'as demand'o: kiel ebl'as si'n ident'ig'i en c\u0302i tiu mond'o? Kio ni est'as unu'e, kaj kio \u2013 last'e? Por mi la si'n'sekv'o de mi'a'j \u201ekio'j\u201d est'as pli-mal'pli jen'a. C\u0302ef'e mi est'as rusi'an'o, tio signif'as, ke mi est'is nask'it'a (en 1979) kaj nun log\u0302'as en la plej bel'a land'o de la mond'o, uz'as la plej plac\u0302'a'n lingv'o'n kaj est'as fier'a reprezent'ant'o de la rus'a kultur'o. Du'e, mi est'as teatr'olog'o, tio est'as teatr'a histori'ist'o, j\u0302urnal'ist'o kaj kritik'ist'o (lau\u0306'plan'e doktor'ig\u0302'ont'o per la disertaci'o pri teatr'o de Vladimir Nabokov). Tri'e, mi est'as poet'o, c\u0302ar, lau\u0306 la difin'o de Brodskij, por mi poezi'o est'as \u201ekolos'a akcel'il'o de la konsci'o, pens'ad'o kaj mond'o'percept'o\u201d. Kvar'e, spit'ant'e c\u0302iu'j'n \u201ekvankam'o'j'n\u201d kaj \u201ene-c\u0302iam'o'j'n\u201d (kvankam la Esperant'o-mond'o est'as ne c\u0302iam plac\u0302'a, kvankam esperant'ist'o'j ne c\u0302iam est'as pli agrabl'a'j, ol ne'esperant'ist'o'j, kvankam Esperant'o-libr'o'j ne c\u0302iam est'as pli interes'a'j, ol ali'lingv'a'j), mi est'as esperant'ist'o (ek'de 1992)."}, {"text_idx": "#001178", "text": "Sekv'as divers'a'j si'n'ident'ig'o'j, kiu'j'n jam ne facil'as ord'e en'vic'ig'i. Mi est'as s\u0302at'ant'o de: for'est'o de milit'o, muzik'ist'o Bor'is Grebens\u0302c\u0302ikov, kotlet'o'j kaj pic'o'j, vojag\u0302'o'j en long'distanc'a'j trajn'o'j, oktobr'o, mi'a nov'a pos\u0302'telefon'o, labor'ad'o por MONATO, stult'a'j komedi'o'j kaj kor'tus\u0302'a'j dram'o'j (kin'a'j kaj teatr'a'j), kravat'o'j, proz'ist'o Vonnegut, kat'o'j kaj elefant'o'j, Inter'ret'o, futbal'o ... C\u0302io ne nombr'ebl'as, kaj est'as bon'e, ke ne!"}, {"text_idx": "#001179", "text": "Post la patr'in'o, la plej grav'a hom'o por mi est'as mi'a edz'in'o Jelena. Mi iom pens'is, kiel ne'banal'e ebl'us skrib'i pri s\u0302i, sed neni'o'n sag\u0302'a'n el'pens'is. Tial mi simpl'e not'u, ke sen s\u0302i mi s\u0302at'us la mond'o'n mult'e mal'pli, ol s\u0302at'as nun."}, {"text_idx": "#001180", "text": "Kiam g\u0302erm'is la ide'o de c\u0302i tiu rubrik'o, mi, Paul Peeraerts kaj Stefan Maul decid'is, ke aper'u si'n'prezent'o'j de la redaktor'o'j, revizi'ant'o'j kaj Fel-stab'an'o'j. Kiam c\u0302iu'j (krom kelk'a'j tro modest'a'j) send'is si'a'j'n tekst'o'j'n, ni konstat'is, ke la bild'o pri MONATO tut'e ne est'as komplet'a, c\u0302ar mank'as la hom'o'j, sen kiu'j ni, brav'a'j \u201emonat'ist'o'j\u201d, simpl'e ne hav'us por'redakt'a'n (por'revizi'a'n) material'o'n. Tem'as pri ni'a'j kar'a'j au\u0306tor'o'j. Do, en la sekv'ont'a'j numer'o'j leg'u pri la plej aktiv'a'j kontribu'ant'o'j (ni kalkul'is, ke est'u prezent'it'a'j hom'o'j, kiu'j dum la last'a'j ok jar'o'j aper'ig'is minimum'e dek'o'n da artikol'o'j)."}, {"text_idx": "#001181", "text": "Nepr'e menci'ind'as, ke prezent'o'n merit'as sen'escept'e c\u0302iu'j au\u0306tor'o'j, kaj plej unu'e \u2013 la leg'ant'o'j, por kiu'j ja ni c\u0302iu'j labor'as, sed, bedau\u0306r'ind'e, mank'as ebl'o tio'n real'ig'i ..."}, {"text_idx": "#001182", "text": "Istva\u0301n Ertl skrib'is en MONATO 2003/3, p. 14, pri la situaci'o de sam'seks'em'a'j person'o'j en Hungari'o. C\u0302iu'j civit'an'o'j est'as egal'a'j, sed ... En Esperant'uj'o, diskriminaci'o'n al sam'seks'em'ul'o'j praktik'as la t.n. Civit'o: lau\u0306 komunik'o g\u0302i'a (Herold'o komunik'as n-ro 168) civit'an'ec'o est'as don'ebl'a ne nur al membr'o au\u0306 abon'ant'o de establ'o al'ig\u0302'int'a al la t.n. Pakt'o, sed ankau\u0306 al ties edz'o au\u0306 edz'in'o \u2013 kontrast'e, oficial'e registr'it'a sam'seks'a partner'o de pet'ant'o ne hav'as au\u0306tomat'e tia'n rajt'o'n."}, {"text_idx": "#001183", "text": "Di'o en la konstituci'o, diabl'o en la detal'o'j"}, {"text_idx": "#001184", "text": "La mal'net'a konstituci'a traktat'o el'labor'at'a de la Konvenci'o pri la Est'ont'ec'o de Eu\u0306rop'o gener'is fervor'a'n aktiv'ad'o'n. La amend'o'propon'o'j, kiu'j'n konvenci'an'o'j sub'met'is en februar'o nur pri g\u0302i'a'j 16 unu'a'j artikol'o'j, ating'is la impres'a'n nombr'o'n 1038. Oni pov'us far'i mult'a'j'n diven'o'j'n kaj vet'o'j'n pri tio, kiom el tiu'j amend'o'j fin'e trov'os si'a'n voj'o'n en la net'a'n tekst'o'n, kiu lau\u0306'atend'e ig\u0302'os ia Grand'a C\u0302art'o de la 21a jar'cent'o por s\u0302tat'o'j c\u0302iam pli intim'e inter'lig'it'a'j sin'e de Eu\u0306rop'a Uni'o."}, {"text_idx": "#001185", "text": "Ne'mal'mult'a'j el tiu'j amend'propon'o'j trakt'is tem'o'n, kiu'n ni sam'e pov'us nom'i c\u0302ie-c\u0302e'est'a kiel ankau\u0306 jug\u0302'i mal'koncern'a rilat'e konstituci'o'n: nom'e, Di'o'n mem. Ekzempl'e, 16 divers'naci'a'j konvenci'an'o'j el la plej grand'a politik'a fort'o de la Eu\u0306rop'a Parlament'o, la konserv'em'a Eu\u0306rop'a Popol'a Parti'o, propon'is adapt'i formul'o'n el la pol'a konstituci'o. Lau\u0306 ili, \u201ela valor'o'j de la Uni'o inklud'as la valor'o'j'n de tiu'j, kiu'j kred'as je Di'o kiel font'o de la ver'o, just'o, bon'o kaj bel'o, sam'e kiel la valor'o'j'n de hom'o'j, kiu'j ne kun'hav'as tiu'n kred'o'n sed respekt'as c\u0302i tiu'j'n universal'a'j'n valor'o'j'n kiel ali-font'a'j'n.\u201d"}, {"text_idx": "#001186", "text": "Nu, la rilat'o inter Di'o kaj s\u0302tat'o, inter trans'mond'aj\u0302'o'j kaj la sur'ter'a mond'o, flu'ig'is mult'e da ink'o tra la jar'cent'o'j. Long'a kaj stumbl'ig'a voj'o konduk'is de la faraon'o'j-di'o'j de antikv'a Egipti'o g\u0302is la sekular'a'j respublik'o'j, ec\u0302 monarki'o'j, de la nun'temp'a Eu\u0306rop'o. Artikol'o en MONATO cert'e ne don'os fin'o'far'a'n bat'o'n al tiu diskut'o."}, {"text_idx": "#001187", "text": "La debat'o pri eksplic'it'a referenc'o al religi'o en est'ont'a EU-konstituci'o fervor'e bol'as almenau\u0306 ek'de juni'o 2002, kiam pap'o Johano la 2a dir'is en mesag\u0302'o al eu\u0306rop'a stud-kongres'o pri la tem'o \u201eC\u0302u al Eu\u0306rop'a Konstituci'o?\u201d: \u201eEu\u0306rop'o ne pov'as ne'i si'a'n krist'an'a'n hered'aj\u0302'o'n, c\u0302ar grand'a'n part'o'n de g\u0302i'a'j ating'o'j en la jur'a, art'a, literatur'a kaj filozofi'a kamp'o'j influ'is la evangeli'a mesag\u0302'o.... Eu\u0306rop'o bezon'os inspir'ig\u0302'i, kun kre'em'a fidel'ec'o, el la krist'an'a'j radik'o'j, kiu'j difin'is la eu\u0306rop'a'n histori'o'n\u201d."}, {"text_idx": "#001188", "text": "Est'us efektiv'e ne'ebl'e, kaj ne ind'e, ne'i ke krist'an'ism'o decid'e kontribu'is al la form'ig\u0302'o de eu\u0306rop'a ident'ec'o. Tamen si'a'n part'o'n hav'as ankau\u0306 jud'ism'o, kiu'n la pap'o mem nom'is \u201epli ag\u0302'a frat'o\u201d de krist'an'ism'o; la toler'em'a islam'o de Al-Andalus*, kiu per'is la helen'a'n ide'ar'o'n al Eu\u0306rop'o; kaj, mal'pli fort'e, ankau\u0306 ali'a'j religi'o'j. Jud'ism'o kaj islam'o c\u0302e'est'as jam long'a'j'n jar'cent'o'j'n en Eu\u0306rop'o. Konsider'ind'as ankau\u0306, ke Eu\u0306rop'o far'ig\u0302'as c\u0302iam pli mult'kultur'a kaj mult'religi'a, kaj EU-konstituci'o dev'us konsider'i ankau\u0306 tio'n."}, {"text_idx": "#001189", "text": "Konstituci'a tekst'o de c\u0302i tia grav'ec'o dev'us au\u0306 trov'i traf'a'n vort'um'o'n, kiu omag\u0302'u al la komplet'a gam'o de spirit'a ric\u0302'o en Eu\u0306rop'o au\u0306, ec\u0302 pli bon'e, neniel menci'i spirit'a'j'n valor'o'j'n. C\u0302iu'okaz'e, menci'i specif'a'n religi'o'n en EU-konstituci'o est'us diskriminaci'e por tiu'j, kiu'j hav'as mal'sam'a'n kred'o'n au\u0306 est'as ne'kred'ant'o'j."}, {"text_idx": "#001190", "text": "Sed, fakt'e, c\u0302i tiu tem'o, kvankam simbol'e tre grav'a kaj tial rapid'e al'pren'it'a de politik'ist'o'j, grav'as nur marg\u0302en'e. Pli zorg'ig'e est'as, ke last'a'temp'e tut'a'j religi'a'j komun'um'o'j sufer'as perd'o'n de kred'ind'ec'o pro mis'a ident'ig'o kun ekstrem'ist'o'j politik'a'j, ec\u0302 teror'ist'a'j. Kaj tiu religi'a diskriminaci'o ne lim'ig\u0302'as al ia \u201esindrom'o post la 11a de septembr'o\u201d."}, {"text_idx": "#001191", "text": "En la Eu\u0306rop'a Uni'o, kiu en si'a princip'ar'o fort'e engag\u0302'as si'n por hom'a'j kaj fundament'a'j rajt'o'j, en la praktik'o tamen ne est'as ating'it'a egal'ec'o por la divers'a'j komun'um'o'j religi'a'j. Hom'o'j, kiu'j aparten'as al komun'um'o'j ali'a'j ol la tradici'a'j krist'an'a'j eklezi'o'j, oft'e spert'as eksklud'o'j'n kaj rifuz'o'j'n en la labor'merkat'o, eduk'o kaj ali'a'j viv'o'kamp'o'j, sol'e pro foj'e ec\u0302 nur supoz'at'a aparten'o al cert'a'j religi'a'j grup'o'j. Jen tem'o kiu merit'as, anstatau\u0306 diskut'o'j plen'a'j de pasi'o, stud'o'j'n de profund'a pri'pens'o."}, {"text_idx": "#001193", "text": "La jar'o 2003 est'as dedic\u0302'at'a al handikap'it'o'j en Eu\u0306rop'o. Koincid'e, antau\u0306 iom pli ol 100 jar'o'j, mort'is Hieronymus Lorm, invent'int'o de palp'alfabet'o por surd'blind'ul'o'j."}, {"text_idx": "#001194", "text": "Kiel 16-jar'ul'o Lorm perd'is si'a'n au\u0306d'kapabl'o'n; kvar jar'o'j'n post'e li blind'ig\u0302'is. Si'a'n handikap'o'n li pri'skrib'is kiel \u201edu'obl'a'n c\u0302in'a'n mur'o'n\u201d, sed, por venk'i si'a'n embaras'o'n koncern'e komunik'ad'o'n, li evolu'ig'is propr'a'n man'sign'o'lingv'o'n. Per tiu c\u0302i lingv'o li pov'is inter'kompren'ig\u0302'i kun si'a famili'o."}, {"text_idx": "#001197", "text": "La fil'in'o de Lorm, Marie, pri'skrib'is la sign'o-lingv'o'n de si'a patr'o kaj publik'ig'is g\u0302i'n iom post li'a mort'o, kiam li ag\u0302'is 81 jar'o'j'n. Tial la Lorm-lingv'o far'ig\u0302'is grav'a kompren'ig\u0302'il'o por surd'blind'ul'o'j. Malgrau\u0306 tio, tamen, la german'a s\u0302tat'o g\u0302i'n ankorau\u0306 ne agnosk'as."}, {"text_idx": "#001198", "text": "Mal'grand'a amik'o-grup'o renkont'ig\u0302'as c\u0302iu'monat'e en la irlanda c\u0302ef'urb'o Dublino por ekskurs'i kaj konversaci'i. Last'a'temp'e la amik'ar'o vizit'is la antikv'a'n jud'a'n kvartal'o'n (Portobello), kie situ'as la jud'a muze'o."}, {"text_idx": "#001199", "text": "La jud'a komun'um'o neniam est'is grand'a en Irlando. Sed dum long'a temp'o g\u0302i est'is vid'ebl'a kaj influ'hav'a sektor'o de la krom'e homogen'a kaj tiam ne tre bunt'a log\u0302'ant'ar'o irlanda. Ne hazard'e, la c\u0302ef'a rol'ul'o en Ulysses, la plej fam'a roman'o de la irlanda verk'ist'o James Joyce [g\u0302ejmz g\u0302ojs], est'is jud'a dublin'an'o, Leopold Bloom [blum]."}, {"text_idx": "#001200", "text": "Iam strat'o Clanbrassil, en la centr'o de Dublino, est'is krom'nom'it'a \u201emal'grand'a Jerusalemo\u201d pro la spic'ist'o'j, tajlor'o'j, kos\u0302er'a'j viand'ist'o'j, magazen'o'j, butik'o'j kaj ali'a'j entrepren'o'j jud'a'j, kiu'j tie trov'ig\u0302'is. Hodiau\u0306 rest'as ec\u0302 ne unu."}, {"text_idx": "#001201", "text": "La jud'a muze'o situ'as en mal'long'a, iom kas\u0302'it'a strat'et'o kun modest'a'j sed bon'ord'a'j du'etag\u0302'a'j dom'et'o'j. Tie oni konstat'as rest'aj\u0302'o'j'n de apenau\u0306 memor'at'a epok'o, kiu'n mal'jun'a'j dublin'an'o'j nostalgi'e nom'as \u201eDublino de la rar'a'j antikv'a'j temp'o'j\u201d. La muze'o, iam'a sinagog'o, konsist'as el du apud'a'j dom'o'j. Kiel sinagog'o, g\u0302i en'ten'is g\u0302is 160 hom'o'j'n. Pro trans'lok'ig\u0302'o de la jud'a popol'o el Portobello al la antau\u0306'urb'o'j, kaj pro mal'kresk'o de la komun'um'o, g\u0302i c\u0302es'is funkci'i en la 70aj jar'o'j."}, {"text_idx": "#001202", "text": "Dum preskau\u0306 dek jar'o'j la dom'o rest'is s\u0302los'it'a, sed g\u0302i re'viv'ig\u0302'is en 1984, kiam g\u0302i far'ig\u0302'is la irlanda jud'a muze'o. G\u0302i est'is inau\u0306gur'it'a la 20an de juni'o 1985 de Chaim Herzog [h\u0302ajm hercog], prezid'ant'o de Israelo, kiu nask'ig\u0302'is en Irlando. La kurator'a komitat'o de la muze'o fier'as, ke \u201eg\u0302i konserv'as grav'a'n, kvankam mal'grand'a'n part'o'n de la kultur'a kaj histori'a hered'aj\u0302'o de Irlando\u201d."}, {"text_idx": "#001203", "text": "La muze'o konsist'as el divers'a'j sekci'o'j. G\u0302i en'hav'as material'o'n el jud'a'j komun'um'o'j en Belfast'o, Kork'o, Derio, Droh\u0302edo, Limerik'o kaj Port La\u0301irge (angl'e: Waterford [u\u0306o\u0301tefod]). En la en'ir'ej'o vid'ebl'as fotograf'aj\u0302'o'j, pentr'aj\u0302'o'j kaj atest'il'o'j. Ter'etag\u0302'e trov'ig\u0302'as vitr'o's\u0302rank'o'j kaj panel'o'j kun montr'aj\u0302'o'j, kiu'j rilat'as al la komerc'a, kultur'a, eduk'a kaj soci'a viv'o de la jud'ar'o. Precip'e interes'a est'as la kuir'ej'o montr'ant'a tradici'a'n sabat'a'n kaj fest'a'n tabl'o'arang\u0302'o'n kaj la du apart'a'j'n lav'o'pelv'o'j'n por prepar'i kaj lav'i respektiv'e lakt'aj\u0302'o'n kaj viand'aj\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#001204", "text": "Supr'e trov'ig\u0302'as la original'a sinagog'o kun c\u0302iu rit'a mebl'ar'o, inkluziv'e de nupt'a baldaken'o kun fest'e vest'it'a'j maneken'o'j reprezent'ant'a'j edz'ig\u0302'par'o'n. En la galeri'o vid'ig\u0302'as jud'a'j religi'a'j objekt'o'j."}, {"text_idx": "#001205", "text": "La histori'o de la jud'a popol'o en Irlando est'as tre atent'o'kapt'a. La plej fru'a alud'o al g\u0302i est'as en antikv'a manuskript'o nom'at'a Anal'o'j de Innisfallen, kiu menci'as la al'ven'o'n en 1079 de kvin trans'mar'a'j jud'o'j. Ver's\u0302ajn'e ili ven'is kiel komerc'ist'o'j el Ruan'o, c\u0302ef'urb'o de Normandi'o, Franci'o. Sen'dub'e pli'a'j jud'o'j ating'is la sud'a'n mar'bord'o'n de Irlando, el'pel'it'e el Portugali'o en 1496."}, {"text_idx": "#001206", "text": "La plej fru'a registr'o pri sinagog'o en Irlando dat'ig\u0302'as de 1660, kiam est'is establ'it'a preg\u0302'ej'a c\u0302ambr'o en voj'et'o Crane [kre'j'n] kontrau\u0306 la dublina kastel'o. La plej antikv'a jud'a tomb'ej'o dat'ig\u0302'as de la fru'a'j 1700aj jar'o'j kaj situ'as proksim'e al pont'o Ballybough [ba\u0301libau\u0306] en Fairview [fejrvju], Dublino. Post la napoleonaj milit'o'j est'is pli'a en'migr'ad'o de jud'o'j el mez'a Eu\u0306rop'o, sed la plej grand'a influ'o okaz'is inter 1880 kaj 1910, kiam c\u0302irkau\u0306 2000 jud'o'j al'ven'is de orient'a Eu\u0306rop'o kaj hejm'ig\u0302'is en Belfast'o, Kork'o, Derio, Droh\u0302edo, Dublino, Limerik'o, Lurgano kaj Port La\u0301irge. Ili aktiv'is en c\u0302iu'j profesi'o'j kaj meti'o'j."}, {"text_idx": "#001207", "text": "Post la du'a mond'o'milit'o nur man'plen'o da jud'o'j ating'is Irlandon. Efektiv'e irlandaj jud'o'j el'migr'is al c\u0302iu'j part'o'j de la mond'o. En Uson'o ec\u0302 est'is fond'it'a societ'o de uson-irlandaj jud'o'j hav'ant'a la bizar'a'n nom'o'n League of Yiddish Sons of Erin, \u201eLig'o de jid'a'j fil'o'j de Erin\u201d: Erin est'as poezi'a nom'o de Irlando, deriv'it'a de E\u0301irinn, dativ'o de E\u0301ire, Irlando en la gael'a lingv'o. La vort'o Yiddish mal'oft'e uz'ig\u0302'as en la angl'a lingv'o, krom por signif'i la jid'a'n lingv'o'n."}, {"text_idx": "#001208", "text": "Parentez'e la jid'a, kiu dum iom da temp'o est'as la kutim'a hejm'a lingv'o de la irland-jud'a komun'um'o, ne plu au\u0306d'ig\u0302'as en Irlando. La infan'o'j nun parol'as la angl'a'n kaj pli'e lern'as la irland'an en la lern'ej'o. La jud'a tag'lern'ej'o, Stratford College [koleg\u0302], trov'ig\u0302'as en strat'o Zion, Rathgar [ratgar], Dublino. Est'as sinagog'o'j en Dublino (progres'em'a kaj ortodoks'a), Belfast'o kaj Kork'o."}, {"text_idx": "#001209", "text": "Oni ne sci'as, kiom long'e la jud'a komun'um'o en Irlando tra'viv'os. Lau\u0306 c\u0302iu'j indik'o'j oni ne pov'as optimism'i pri g\u0302i'a est'ont'o. Tamen tiu mal'grand'a popol'o jam far'is valor'a'n kontribu'aj\u0302'o'n al irlandaj soci'o kaj kultur'o. Pro tio, g\u0302i'a mal'aper'o est'us sent'ebl'a perd'o."}, {"text_idx": "#001210", "text": "Mi ne pov'as forges'i dir'aj\u0302'o'n de la verk'ist'o Stefan Zweig [cvajg] en la novel'o Buchmendel: \u201eNur nun, est'ant'e pli mal'jun'a, mi kompren'as, kiom mal'aper'as kun'e kun tia'j hom'o'j, unu'e c\u0302ar tag'o'n post tag'o c\u0302ia unik'aj\u0302'o iom post iom ig\u0302'as pli mult'valor'a en ni'a komplet'e unu'form'ig\u0302'ant'a mond'o.\u201d"}, {"text_idx": "#001211", "text": "En la antau\u0306'a numer'o aper'is komentari'o en la rubrik'o El mi'a vid'punkt'o de Gilbert Led'o'n sub la titol'o \u201eKvin'a pov'o\u201d. G\u0302i est'is li'a last'a artikol'o por ni'a revu'o, c\u0302ar jam antau\u0306 g\u0302i'a aper'o abrupt'e li dev'is for'las'i tiu'n c\u0302i mis'a'n mond'o'n, pro akcident'o, kiu mort'ig'is ankau\u0306 li'a'n edz'in'o'n Symilde. De'nov'e ni perd'is au\u0306tor'o'n, kiu est'is inter ni'a'j plej sagac'a'j, spert'a'n en mult'a'j kamp'o'j; ne c\u0302iam c\u0302iu'j pov'is konsent'i al li'a'j opini'o'j, sed neniam li'a'j artikol'o'j, oft'e provok'a'j, ted'is leg'ant'o'j'n, c\u0302ar li kapabl'is per original'a'j pens'o'j pens'ig'i."}, {"text_idx": "#001212", "text": "Paradoks'e, neniam dum si'a baldau\u0306 25-jar'a viv'o ni'a magazin'o hav'is tiom da abon'ant'o'j, kiom g\u0302i bezon'us por ver'e prosper'i, sed de'komenc'e neniam mank'is au\u0306tor'o'j, kvankam ni'a'j kriteri'o'j kaj preskrib'o'j por verk'i est'as tre rigor'a'j. Apenau\u0306 est'as iu renom'a au\u0306tor'o grav'a en la Esperant'o-kultur'o, kies nom'o neniam aper'is en tiu c\u0302i revu'o super au\u0306 sub artikol'o. Krom'e est'as mult'a'j fervor'a'j kaj fidel'a'j kontribu'ant'o'j ne tiom eminent'a'j sed sam'e grav'a'j, kiu'j verk'as por vi. Bedau\u0306r'ind'e la modest'a ampleks'o de ni'a gazet'o ne permes'as tuj aper'ig'i c\u0302iu'n artikol'o'n, kaj ne mal'prav'e au\u0306tor'o'j foj'foj'e plend'as, ke artikol'o dum long'a temp'o dev'as atend'i g\u0302is aper'o. C\u0302iu'monat'e est'as pen'a labor'o, selekt'i inter tiu'j artikol'o'j, kio kompren'ebl'e de'pend'as de mult'a'j faktor'o'j \u2013 ne'evit'ebl'e kun grand'a porci'o da hazard'o kaj, ebl'e, iom da arbitr'o. Tial okaz'e de unu sam'a au\u0306tor'o aper'as plur'a'j artikol'o'j en sam'a numer'o, dum ali'a au\u0306tor'o van'e atend'as, ke fin'e aper'u almenau\u0306 unu el tri artikol'o'j, kiu'j'n li skrib'is ..."}, {"text_idx": "#001213", "text": "Plur'a'j ni'a'j, part'e mult'jar'a'j, au\u0306tor'o'j est'as ankau\u0306 redaktor'o'j. Ili prezent'is si'n dum la pas'int'a kaj tiu c\u0302i jar'o. Baldau\u0306 ni dau\u0306r'ig'os tiu'n seri'o'n per si'n'prezent'o'j de ali'a'j au\u0306tor'o'j. Tiel en la koncern'a rubrik'o vi ek'sci'os, kiu'j kaj kia'j hom'o'j kas\u0302'ig\u0302'as mal'antau\u0306 nom'o'j oft'e legat'a'j. Ceter'e, se vi kon'as iu'n bon'a'n au\u0306tor'o'n, kiu ebl'e ne kon'as ni'a'n magazin'o'n, ne hezit'u kurag\u0302'ig'i li'n verk'i por ni (kaj vi). C\u0302ar, kiel menci'it'e, jen kaj jen mort'as bon'a'j au\u0306tor'o'j, bedau\u0306r'ind'e."}, {"text_idx": "#001214", "text": "Tag'libr'o de l' milit'o ... el la land'o de S\u0302ekspiro (3)"}, {"text_idx": "#001215", "text": "Mart'o la 21a. Hejm'e'n'ven'int'e, mi s\u0302alt'as la televid'il'o'n. Vesper'mang\u0302'ant'e, mi au\u0306d'as kaj spekt'as la eksplod'o'j'n en la iraka c\u0302ef'urb'o. Lau\u0306'raport'e 3000 bomb'o'j kaj misil'o'j dum unu nokt'o. Kaj ne'kred'ebl'a preciz'o \u2013 tie palac'o, tie parti'a sid'ej'o. Ek'lum'ig\u0302'as c\u0302e mi: ne tem'as pri Irako, ne tem'as pri teror'ism'o, ne tem'as pri petrol'o. Tem'as pri mesag\u0302'o el la Blank'a Dom'o: \u201eMond' ... ne pri'fik'u Uson'o'n.\u201d"}, {"text_idx": "#001216", "text": "Mart'o la 22a. Kiom kost'as la milit'o? Sen'dub'e miliard'o'j'n \u2013 egal'e, c\u0302u dolar'o'j au\u0306 eu\u0306r'o'j. Enorm'a'j'n, apenau\u0306 imag'ebl'a'j'n sum'o'j'n, kiu'j est'us pov'int'a'j mild'ig'i sufer'ad'o'n, mal'sat'o'n en Afrik'o, Azi'o, re'star'ig'i ekonomi'o'j'n, don'i esper'o'n. C\u0302u est'ont'e la mond'o dank'os al Bush kaj al Blair pro tiu c\u0302i grotesk'a mal's\u0302par'o, pro tiu c\u0302i okaz'o mis'traf'it'a? Mi kred'as, ke ne."}, {"text_idx": "#001217", "text": "Mart'o la 23a. La unu'a'j uson'a'j kaj brit'a'j viktim'o'j \u2013 pro helikopter'a kolizi'o kaj pro brit'a aviad'il'o detru'it'a de uson'a misil'o. Plus brit'a j\u0302urnal'ist'o s\u0302ajn'e mort'paf'it'a de brit'a'j trup'o'j (c\u0302i-last'a inform'o, raport'it'a en sen'de'pend'a nov'aj\u0302'kanal'o, ne aper'is g\u0302is post kelk'a'j hor'o'j en la s\u0302tat'a, BBC-a). Ankorau\u0306 neniu'j batal'vund'it'o'j (se kred'i ni'a'n propagand'o'n). Post'tag'mez'a g\u0302is'dat'ig'o: la unu'a'j raport'o'j pri koalici'a'j mort'int'o'j (dek'o'j, kontrast'e jam al cent'o'j da irak'an'o'j)."}, {"text_idx": "#001218", "text": "Mart'o la 24a. La uson'an'o'j protest'as kontrau\u0306 bild'o'j aper'int'a'j en iraka televid'o pri milit'kapt'it'o'j. C\u0302u tamen hierau\u0306 mi ne spekt'is bild'o'j'n montr'ant'a'j'n irakajn kapt'it'o'j'n, humil'ig'it'a'j'n, man'o'j-sur-kap'a'j'n? Kaj film'er'o'n pri brit'a soldat'o brusk'e ordon'ant'a en la angl'a lingv'o, ke civil'ul'o sur'genu'ig\u0302'u? Mem'evident'e la kompat'ind'ul'o ne kompren'is ..."}, {"text_idx": "#001219", "text": "Mart'o la 25a. Kiel flirt'em'as publik'a opini'o! Mez'e de februar'o, okaz'e de la grand'a'j kontrau\u0306'milit'a'j protest'o'j (kiu'j parentez'e dau\u0306r'as), opon'is la milit'o'n 52 % de la brit'a popol'o; hodiau\u0306 nur 30 %. Du kial'o'j: 1. post la komenc'o de la milit'o oni vol'as iel montr'i solidar'ec'o'n kun \u201eni'a'j bub'o'j\u201d batal'ant'a'j en for'a dezert'o (efektiv'e stult'aj\u0302'o: en Briti'o arme'an'o'j volont'ul'as; neni'u dev'ig'as oni'n milit'serv'i; krom'e la milit'o mem lau\u0306 inter'naci'a jur'o kontrau\u0306'leg\u0302'as); 2. mi ne pov'as mi'n de'ten'i de la herez'o (mi putr'ad'u en infer'o), ke al mult'a'j, mult'a'j hom'o'j plac\u0302'as la milit'o: g\u0302i mir'ind'e bunt'ig'as griz'a'n ekzist'o'n; ekzempl'e la \u201ereal'a'j\u201d bild'o'j pri detru'ad'o de Bagdado konsider'ind'e super'as ec\u0302 la plej horor'a'n holivud'aj\u0302'o'n en la lok'a kin'ej'o. Ebl'e mi erar'as, sed ..."}, {"text_idx": "#001220", "text": "Mart'o la 26a. Pere'is g\u0302is nun 20 brit'a'j milit'ist'o'j \u2013 18 pro akcident'o'j, inkluziv'e de t.n. \u201epaf'ad'o amik'a\u201d (kamarad'o'j kamarad'o'j'n erar'e mort'paf'as). Mi kalkul'as, ke, se Sadam pov'os el'ten'i c\u0302irkau\u0306 22 jar'o'j'n, la tut'a brit'a arme'o en Irako est'os si'n \u201eakcident'e\u201d elimin'int'a. Inter'temp'e furioz'as batal'o c\u0302irkau\u0306 la urb'o Basra. Brit'a oficir'o aper'as en la televid'o kaj, tut'e sen'ironi'e, anonc'as, ke la cel'o est'as al'port'i al urb'an'o'j medicin'aj\u0302'o'j'n kaj nutr'aj\u0302'o'j'n. Moment'o'n: se koalici'an'o'j ne est'us invad'int'a'j Irakon (lau\u0306 la reg'ist'ar'o: liber'ig'ant'a'j), \u201ehelp'o\u201d tia super'flu'us. Sku'it'a, alic'o-en-mir'land'a logik'o, kiu difin'as c\u0302i tiu'n \u2013 ebl'e c\u0302iu'n \u2013 milit'o'n."}, {"text_idx": "#001221", "text": "Mart'o la 27a. Oni atak'as (pardon'u: liber'ig'as) Irakon part'e pro tio, ke Sadam (lau\u0306 Bush) posed'as ne nur gas'o'j'n kaj ali'a'j'n toks'aj\u0302'o'j'n sed ankau\u0306 arm'il'o'j'n por amas'detru'ad'o. Kial, se Sadam tiom dang\u0302er'as, ili'n li ankorau\u0306 ne uz'is? La sol'a'j arm'il'o'j por amas'detru'ad'o g\u0302is nun vid'ebl'a'j aparten'as ne al la Sadam sed al Bush."}, {"text_idx": "#001222", "text": "Mart'o la 28a. Pli'a'j 52 irakaj civil'ul'o'j pere'as, kiam bomb'o'j neni'ig'as bazar'o'n. Lau\u0306'taks'e mort'is g\u0302is nun pli ol 1449 irak'an'o'j kaj vund'ig\u0302'is 4230. Mort'is 29 uson'a'j soldat'o'j (25 \u201emal'aper'is\u201d); mort'is 21 brit'a'j soldat'o'j (2 \u201emal'aper'is\u201d)."}, {"text_idx": "#001223", "text": "Mart'o la 29a. Komenc'e de la milit'o general'o'j opini'is, ke Basra ne grav'os, ke la trup'o'j post kelk'a'j hor'o'j okup'os la urb'o'n, ke bon'ven'ig'os ili'n urb'an'o'j spontane'e ribel'int'a'j kontrau\u0306 Sadam. Jen nur unu el mult'a'j c\u0302i-milit'a'j mis'taks'o'j: \u201eni'a'j bub'o'j\u201d ankorau\u0306 sieg\u0302'as la urb'o'n. Au\u0306 c\u0302u unu el mult'a'j mensog'o'j? Sadam mort'is, propagand'is uson'an'o'j post la unu'a aer'atak'o kontrau\u0306 Irako; brut'a mal'amik'o \u201eekzekut'is\u201d du brit'a'j'n kapt'it'o'j'n, indign'is Blair (kio'n ne'is ec\u0302 arme'a'j stab'an'o'j); detru'is la brit'a arme'o pli ol 100 irakajn tank'o'j'n apud Basra (tem'is pri tri), ktp, ktp. Sed la \u201efulm'o'milit'o\u201d (lau\u0306 iu s-ro Adelman, iam'a Rumsfeld-asist'ant'o) tiom sukces'as, ke Uson'o send'os pli'a'j'n 100 000 milit'ist'o'j'n al Irako; krom'e la brit'a financ-ministr'o alt'ig'os si'a'n milit'o-bug\u0302et'o'n je 70 %. Pro g\u0302oj'o salt'is mi'a kor'o, kiam mi leg'is, ke c\u0302iu kroz'misil'o kost'as 800 000 eu\u0306r'o'j'n: c\u0302u hazard'e, ke okul-operaci'o, kiu'n bezon'as mi'a 80-jar'ag\u0302'a patr'in'o, est'as du'foj'e prokrast'it'a?"}, {"text_idx": "#001224", "text": "Mart'o la 31a. Mi not'is supr'e, ke ankorau\u0306 ne vid'ebl'as amas'detru'ad'a'j arm'il'o'j de Sadam. Raport'o el la uson'a c\u0302ef'urb'o tio'n konfirm'as: trov'ebl'is nur konvenci'a'j arm'il'o'j en dek pri'serc\u0302'it'a'j lok'o'j. Cert'e iam koalici'an'o'j \u201etrov'os\u201d ne'konvenci'a'j'n arm'il'o'j'n: nepr'as por prav'ig'i la milit'o'n."}, {"text_idx": "#001225", "text": "Jes al Eu\u0306rop'o \u2013 sed c\u0302u s\u0302anc'o perd'it'a?"}, {"text_idx": "#001226", "text": "En mart'o sloven'o'j per referendum'o'j decid'is en'ir'i kaj la Eu\u0306rop'a'n Uni'o'n (EU) kaj la Nord-Atlantik'a'n Traktat-Organiz'aj\u0302'o'n (NATO). Antau\u0306 la referendum'o'j okaz'is grand'a kampanj'o de la sloven'a reg'ist'ar'o por propagand'i ambau\u0306 cel'o'j'n: dum'e politik'ist'o'j en Sloveni'o montr'is escept'a'n unu'ec'o'n."}, {"text_idx": "#001227", "text": "El ok parti'o'j en la parlament'o, ses absolut'e sub'ten'is la en'ir'o'n en la Eu\u0306rop'a'n Uni'o'n kaj al'ig\u0302'o'n al NATO. Nur du mal'grand'a'j kontrau\u0306'is al NATO kaj unu ankau\u0306 al EU. La reg'ist'ar'o el'uz'is unu milion'o'n da eu\u0306r'o'j por reklam'i la afer'o'n."}, {"text_idx": "#001228", "text": "En'ir'o'n en la Eu\u0306rop'a'n Uni'o'n sub'ten'is ankau\u0306 la popol'o; mal'e tamen al'ig\u0302'o'n al NATO. Civil'a'j grup'o'j, intelekt'ul'o'j kaj ali'a'j organiz'is protest'o'j'n, petici'o'j'n, part'o'pren'is en publik'a'j debat'o'j, argument'is, manifestaci'is. Sub'ten'is ili'n grav'ul'o'j, ekzempl'e d-ro Mencinger, rektor'o de la Universitat'o de Ljubljan'a kaj kre'int'o de la \u201eekonomi'a mirakl'o\u201d de Sloveni'o kaj Ton'e Pershak, prezid'ant'o de la Asoci'o de Verk'ist'o'j."}, {"text_idx": "#001229", "text": "La politik'ist'o'j tamen sub'ten'is NATO-al'ig\u0302'o'n kred'ebl'e pro tio, ke ili tim'is en'ir'i la Eu\u0306rop'a'n Uni'o'n. De histori'a vid'punkt'o la sloven'o'j spert'is mult'a'j'n problem'o'j'n rilat'e si'a'j'n grand'a'j'n najbar'o'j'n \u2013 ital'o'j'n kaj au\u0306str'o'j'n. La politik'ist'o'j konsci'is, ke en'ir'i la uni'o'n neces'as pro mult'a'j pozitiv'aj\u0302'o'j, sed ili tim'is, ke ebl'e ital'o'j kaj au\u0306str'o'j akir'os per mon'o tio'n (ekzempl'e teren'o'j'n), kio'n ili ne sukces'is milit'e akir'i. Tial ili vol'as al'ig'i Sloveni'o'n ankau\u0306 al NATO, pens'ant'e ver's\u0302ajn'e, ke Uson'o help'us ili'n el'ir'i el EU, se okaz'us io, kio al sloven'o'j ne plac\u0302'us."}, {"text_idx": "#001230", "text": "Kelk'a'j'n tag'o'j'n antau\u0306 la referendum'o komenc'ig\u0302'is la uson-brit'a atak'o kontrau\u0306 Irako. Lau\u0306 enket'o'j NATO-sub'ten'o fal'is al 51 %; krom'e 80 % de la sloven'o'j kontrau\u0306'is la atak'o'n. Tamen, kiam est'is anonc'it'a'j la rezult'o'j de la referendum'o'j, montr'ig\u0302'is, ke part'o'pren'is en la referendum'o'j 60,3 % de la voc\u0302'don'rajt'ig'it'o'j, el kiu'j 89,61 % sub'ten'is EU-en'ir'o'n (neni'u land'o g\u0302is nun ating'is tiom'a'n el'cent'aj\u0302'o'n) kaj 66,05 % NATO-al'ig\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#001231", "text": "S\u0302ajn'as, ke pro oportun'ism'o la popol'o fin'fin'e decid'is tiel voc\u0302'don'i, sub'ten'ant'e la flank'o'n, kiu aper'as pli fort'a. La dezir'o'j de politik'ist'o'j est'is plen'um'it'a'j: Sloveni'o al'ig\u0302'os al EU en maj'o 2004 (oficial'e, kiam konfirm'os tio'n c\u0302iu'j nun'a'j EU-s\u0302tat'o'j). G\u0302i al'ig\u0302'is ankau\u0306 al NATO: tuj send'is la sloven'a ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j leter'o'n al NATO, anonc'ant'e la al'ig\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#001232", "text": "Tiel Sloveni'o perd'is unik'a'n s\u0302anc'o'n iniciat'i nov'a'n pens'manier'o'n en la Eu\u0306rop'a Uni'o: ne fort'ig'i sed dis'ig'i la pakt'o'n, kies cel'o c\u0302es'is, c\u0302ar ne plu ekzist'as la komun'ism'a blok'o."}, {"text_idx": "#001233", "text": "En februar'o la polic'o en la urb'o Iruma, guberni'o Saitama, trov'is en apartament'o tri jun'ul'o-kadavr'o'j'n. En la c\u0302ambr'o trov'ig\u0302'is kvar karb'o-forn'et'o'j kaj la fenestr'o'j est'is hermetik'e ferm'it'a'j per adher'a ruband'o. Kelk'a'j'n monat'o'j'n antau\u0306'e, la vir'o mesag\u0302'is al ret'pag\u0302'o pri si'n'mort'ig'o, anonc'ant'e, ke li serc\u0302'as hom'o'j'n por kun'mort'i kun li."}, {"text_idx": "#001234", "text": "Kaz'o tia ne unik'as. Lau\u0306 la ministr'ej'o pri bon'far'o, en Japani'o en 2000 si'n mort'ig'is 25,4 hom'o'j por c\u0302iu'j 100 000 log\u0302'ant'o'j, kompar'e kun 12,0 en Uson'o, 7,4 en Briti'o kaj 20,8 en Franci'o. Dum la pas'int'a'j kvar jar'o'j mort'is propr'a'man'e 3,5-obl'e pli da hom'o'j ol pro trafik-akcident'o'j. Pli ol 60 % ag\u0302'is inter 50 kaj 60 jar'o'j'n. Post la 90aj jar'o'j salt'is la nombr'o de si'n'mort'ig'o'j, cert'e pro ekonomi'a'j problem'o'j."}, {"text_idx": "#001235", "text": "Nov'spec'a'j tamen est'as si'n'mort'ig'o'j kun ne'kon'at'o'j varb'it'a'j per inter'ret'o. Ekzist'as pli ol 20 000 ret'pag\u0302'o'j pri si'n'mort'ig'o kaj facil'e trov'ebl'as \u201eaviz'o'tabul'o'j\u201d por tiu'j, kiu'j vol'as si'n mort'ig'i. Tie leg'ebl'as mort'o-motiv'o'j de jun'ul'o'j: ekzempl'e: \u201eMi ne vizit'as lern'ej'o'n jam du monat'o'j'n. C\u0302io s\u0302ajn'as al mi sen'signif'a. Rev'o'n? G\u0302i'n mi ne bezon'as\u201d au\u0306 \u201eMi ne pov'as glat'e plen'um'i mi'a'n labor'o'n. Mi perd'is mem'fid'o'n por plu'viv'i\u201d."}, {"text_idx": "#001236", "text": "Mult'a'j nun opini'as, ke Japani'o far'ig\u0302'as mizer'a land'o. Dis'romp'ig\u0302'is kutim'a'j hom'a'j rilat'o'j, mal'aper'is em'o help'i unu la ali'a'n. Krom'e en Japani'o grav'as konform'i: kiam hom'o'j c\u0302es'as viv'i sam'kiel la plej'mult'o, ekzempl'e ne plu vizit'ant'e lern'ej'o'n, perd'int'e labor'o'n, ili far'ig\u0302'as kaj kred'as si'n ekster'norm'a'j."}, {"text_idx": "#001237", "text": "La japan'a soci'o ne garanti'as esper'o'n al la jun'ul'o'j. German'a jun'ul'o skrib'is en j\u0302urnal'o, ke en Japani'o li unu'a'foj'e vid'is sen'esper'a'j'n ge'knab'o'j'n. Jun'ul'o'j sen'radik'e s\u0302veb'as en la soci'o: neni'u don'as al ili help'o'n, ec\u0302 ne mesag\u0302'o'n, ke c\u0302iu'j kun'labor'e s\u0302ang\u0302'u la soci'o'n. S\u0302ajn'as, ke Japani'o nun star'as sur'sojl'e de \u201epere'o\u201d, c\u0302ar jun'ul'o'j sen esper'o al'port'os neni'o'n al la soci'o."}, {"text_idx": "#001238", "text": "Kiel oni liber'ig'as popol'o'j'n el jug'o de despot'o'j? C\u0302u vi memor'as la metod'o'n de iu antau\u0306'e preskau\u0306 ne'kon'at'a pol'o, kiu dum la pas'int'a jar'cent'o sukces'is en tia liber'ig'o? Est'as (rom'katolik'a) pap'o Johano Pau\u0306lo la 2a, kiu sol'e per la potenc'o de l' vort'o kapabl'is fal'ig'i sen sang'el'vers\u0302'o unu total'ism'a'n reg\u0302im'o'n post ali'a. Li postul'is hom'a'n dign'o'n, hom'a'j'n rajt'o'j'n kaj liber'ec'o'n por pol'o'j kaj ali'a'j orient'eu\u0306rop'a'j popol'o'j. Unu'e dev'is ced'i diktator'o'j en Pollando, sekv'is c\u0302iu'j ali'a'j tiel nom'at'a'j social'ism'a'j land'o'j, g\u0302is fin'e fal'is fi'fam'a Berlina Mur'o kaj ec\u0302 grand'a Sovetio mem. C\u0302iu'j tiu'j revoluci'o'j, per kiu'j liber'ig'is si'n la popol'o'j, est'is pac'a'j, escept'e de Jugoslavio kaj Rumani'o (sed tio hav'is apart'a'j'n kau\u0306z'o'j'n)."}, {"text_idx": "#001239", "text": "Tut'e ali'a'n metod'o'n elekt'is ali'a krist'an'o, Georg'e W. Bush [g\u0302org\u0302 dablju bus\u0302]: la uson'a prezid'ant'o liber'ig'as la irak'an popol'o'n de la despot'o Sadam Husajn per sang'o'plen'a milit'o. Lau\u0306 si'a absurd'a logik'o do li murd'as popol'o'n por tiel liber'ig'i g\u0302i'n \u2013 kiom post-genocid'e la mort'ig'it'a'j irak'an'o'j g\u0302oj'os kaj dank'os al Bush pro liber'ec'o, kiu'n ili pov'os g\u0302u'i en islam'a c\u0302iel'o. Pi'a Bush, kun si'a brit'a lake'o, sam'e pi'a krist'an'o Tony Blair [teu\u0306ni blea], ag'as lau\u0306 propr'a deklar'o (\u201eDi'o ben'u Uson'o'n!\u201d) sam'e en la nom'o de sam'a (krist'an'a) di'o kiel la pap'o. Strang'e, ke tiu c\u0302i pap'o tamen akr'e kondamn'as la Bush-milit'o'n sam'e kiel pli ol 80 el'cent'o'j de c\u0302iu'j krist'an'o'j de l' mond'o. Li memor'ig'is la uson'a'n prezid'ant'o'n tuj post milit-komenc'o pri \u201egrav'a respond'ec'o antau\u0306 di'o kaj konscienc'o\u201d."}, {"text_idx": "#001240", "text": "Sed la uson'a'n prezid'ant'o'n impres'as nek la vort'o'j de l' pap'o parol'ant'a en la nom'o de di'o kaj unu miliard'o da katolik'o'j, nek la amas'a'j protest'o'j tut'mond'e, nek la unu'anim'a verdikt'o de fak'ul'o'j pri inter'naci'a jur'o, ke tiu c\u0302i milit'o est'as krim'o; milit'krim'ul'o Bush asert'as, ke la milit'o est'as just'a kaj neces'a por protekt'i la uson'a'n popol'o'n, fal'ig'i despot'o'n kaj liber'ig'i Irakon, por tiel al'port'i demokrati'o'n al ties popol'o. Por prav'ig'i si'n, li list'ig'as ar'o'n da absurd'a'j argument'o'j. Por dis'pluk'i kaj refut'i ili'n ne neces'as sci'o'j de fak'ul'o'j pri inter'naci'a jur'o; sufic\u0302'as normal'a hom'a prudent'o. Jen nur kelk'a'j el'star'e absurd'a'j argument'o'j:"}, {"text_idx": "#001241", "text": "Origin'e Bush asert'is, ke la buc\u0302'ist'o de Bagdado posed'as amas'detru'a'j'n arm'il'o'j'n (kemi'a'j'n, biologi'a'j'n kaj baldau\u0306 nukle'a'j'n) kaj tial oni dev'as milit'i, por neni'ig'i tiu'j'n batal'il'o'j'n (liver'it'a'j'n part'e de Uson'o). G\u0302is la moment'o, kiam mi skrib'as tiu'j'n c\u0302i lini'o'j'n, nek UN-inspektor'o'j nek uson'a'j soldat'o'j trov'is ili'n. Absurd'a situaci'o: kiel oni pruv'as, ke oni i'o'n ne posed'as? Se Bush asert'us, ke mi hav'as dang\u0302er'a'n pos\u0302'tranc\u0302'il'o'n kaj kas\u0302'is g\u0302i'n ie en mi'a vast'a g\u0302arden'o, kiel mi pov'us pruv'i, ke mi ne posed'as pos\u0302'tranc\u0302'il'o'n? Kaj se mi posed'us, kiom da temp'o neces'us por trov'i la kas\u0302'it'a'n dang\u0302er'a'n trezor'o'n? Trankvil'e do mi pov'as mensog'e asert'i, ke mi ne posed'as. Tio memor'ig'as mi'n pri grotesk'a helen'a ekzempl'o de logik-paradoks'o pri grek'a insul'o Kreto. Kret'an'o asert'as: \u201eC\u0302iu'j kret'an'o'j mensog'as!\u201d Logik'e do, ankau\u0306 tiu kret'an'o mensog'e asert'as tio'n; sed se li mensog'as, ne c\u0302iu'j kret'an'o'j mensog'as, do ebl'e ankau\u0306 li ne mensog'as. Sekv'e li dir'as la ver'o'n kaj tamen c\u0302iu'j kret'an'o'j mensog'as, do ankau\u0306 li ... ktp sen'fin'e."}, {"text_idx": "#001242", "text": "Amas'detru'a'j'n arm'il'o'j'n tut'cert'e posed'as plur'a'j ali'a'j land'o'j de l' \u201eaks'o de mal'bon'o\u201d, ekzempl'e Nord-Korei'o, sam'e Pakistano kaj Hindio, Rusio kaj Israelo, Franci'o kaj Briti'o. Cert'e Uson'o ne dev'as sent'i si'n minac'at'a de amik'a'j atom-s\u0302tat'o'j, sed kio est'as pri la ali'a'j? Kial Bush ne invad'as Nord-Korei'o'n? C\u0302u ebl'e li atak'is Irakon g\u0302ust'e pro tio, ke Sadam ne posed'as amas'detru'a'j'n arm'il'o'j'n?"}, {"text_idx": "#001243", "text": "Ali'a argument'o el Vas\u0302ington'o, c\u0302ef'urb'o de Absurdistano, est'as ke Bush dev'as defend'i Uson'o'n kontrau\u0306 Sadam. Sed Irako dum la pas'int'a'j dek jar'o'j atak'is neniu'n, ankau\u0306 ne Uson'o'n, ec\u0302 ne minac'as la for'a'n land'o'n. Neni'u land'o najbar'a tim'as agres'o'n de Irako nun'temp'e, c\u0302ar \u2013 kiel antau\u0306'milit'e uson'a'j milit'ist'o'j mem dir'is aplomb'e \u2013 la iraka arme'o est'as eg'e mal'fort'a kaj oni dum Blitzkrieg (= fulm-milit'o, german'lingv'a noci'o aplik'it'a de ali'a despot'o, Adolf Hitler) detru'os g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#001244", "text": "Pli'a rid'ind'a argument'o de Bush est'as, ke Irako ignor'as UN-rezoluci'o'j'n kaj ke nun el'c\u0302erp'ig\u0302'is uson'a pacienc'o. Kial dau\u0306r'as uson'a pacienc'o pri Israelo, kiu dum jar'dek'o'j ignor'as ar'o'n da UN-rezoluci'o'j pri okup'ad'o de palestina teritori'o?"}, {"text_idx": "#001245", "text": "Krom'e, se tem'as pri liber'ig'o de popol'o'j, kial Bush ne milit'as kontrau\u0306 ali'a'j despot'o'j sub'jug'ant'a'j propr'a'j'n kaj najbar'a'j'n etn'o'j'n? Ili abund'as en ni'a kompat'ind'a mond'o, tiel ke Uson'o dum jar'dek'o'j pov'us plen'um'i tia'n nobl'a'n misi'o'n. Ebl'e Bush komenc'u en Kau\u0306kazio, kie rus'a prezid'ant'o Putin genocid'e masakr'as c\u0302ec\u0302en'o'j'n."}, {"text_idx": "#001246", "text": "Bush kaj kompan'o'j ec\u0302 ne hont'as prezent'i fals'it'a'j'n dokument'o'j'n por prav'ig'i milit'o'n kontrau\u0306 Irako. Neni'u argument'o, neni'u propagand'o est'as tro stult'a por ne est'i uz'at'a. Tut'cert'e Sadam est'as teror'ist'o; sed sam'e tut'cert'e li ne organiz'is la katastrof'a'j'n atenc'o'j'n de la 11a de septembr'o 2001. Tamen, dank'e al reg'ist'ar'a propagand'o, la pli'mult'o de la uson'an'o'j kred'as, ke li kaj ne Osama bi'n Lad'e'n kulp'as pri la 11a de septembr'o."}, {"text_idx": "#001247", "text": "Neni'u el ni pov'as prognoz'i, kio okaz'os post la milit'o. Bush promes'is al la iraka popol'o demokrati'o'n. Ho sankt'a simpl'ec'o! Kun kiu'j reg'ist'o'j li establ'os tie demokrati'o'n por popol'o'j kaj klan'o'j, kiu'j neniam kaj neniel spert'is demokrati'o'n kaj ec\u0302 ne kompren'as, kio g\u0302i est'as? Pap'o Johano Pau\u0306lo la 2a predik'is demokrati'o'n por orient'a Eu\u0306rop'o, kaj ties popol'o'j kompren'is la predik'o'n kaj el'batal'is g\u0302i'n; tamen ec\u0302 tie, g\u0302is hodiau\u0306, demokrati'o grand'part'e est'as ne jam firm'e instal'it'a. Kiel tio do pov'os sukces'i en Irako, bombard'it'a de la plej grav'a demokrati'o de l' mond'o, Uson'o, gvid'at'a de milit-krim'ul'o?"}, {"text_idx": "#001248", "text": "Bush anonc'is post la atenc'o'j de la 11a de septembr'o 2001 \u201ekruc'milit'o'n\u201d; la kruc'milit'o'j est'is barbar'eg'a'j. Per la Irak-milit'o li re'konduk'is ni'n al tiu barbar'ec'o, en la nom'o de demokrati'o, liber'ec'o kaj di'o \u2013 c\u0302u io pov'as est'i pli pervers'a?"}, {"text_idx": "#001249", "text": "Zorg'ig'as vid'i, ke la huntingtona* vizi'o pri \u201ekonflikt'o de civilizaci'o'j\u201d infekt'as ankau\u0306 Esperant'uj'o'n. Atest'as tio'n mal'koher'a opini-artikol'o de Alexander Gofen (Brav'e, prezid'ant'o Putin!, MONATO, 2003/2, p. 12-13), en kiu, se mi bon'e kompren'is, li ekzempl'e klar'ig'as imag'at'a'n komplic'ec'o'n de ia \u201einter'naci'a liberal'ul'ar'o\u201d kun islam'a'j teror'ist'o'j per ... punkt'o 58 el la sovetia pun'kod'o."}, {"text_idx": "#001250", "text": "Krom'e Gofen asert'as ne mal'pli ol ke \u201edum la last'a'j jar'dek'o'j Eu\u0306rop'o \u201amem'vol'e\u2019 islam'ig\u0302'is\u201d, en'las'ant'e en'migr'ant'o'j'n, kiu'j \u201epen'as adapt'ig'i [adapt'i] Eu\u0306rop'o'n al islam'ism'o\u201d. Kia komplot-teori'o! En la real'o, Eu\u0306rop'o dum la last'a'j jar'dek'o'j (nu, precip'e antau\u0306 la petrol'kriz'o de 1973) mem'vol'e ven'ig'ad'is mal'mult'e'kost'a'n labor'fort'o'n sen tro pri'pens'i la soci'a'j'n sekv'o'j'n de tia hom-import'o."}, {"text_idx": "#001251", "text": "La en'migr'ant'o'j'n (ceter'e, nur part'e islam'an'a'j'n) instig'is ne iu en'kor'a dezir'o islam'ig'i Eu\u0306rop'o'n, sed la aspir'o pli'bon'ig'i si'a'n sort'o'n, simpl'e la dezir'o nutr'i si'a'n famili'o'n. Mi demand'as: C\u0302u la cel'o de Alexander Gofen, kiam li el'migr'is el Rusio al Uson'o, est'is influ'i ties pens'manier'o'n, au\u0306 pli'bon'ig'i si'a'n viv'o'n, dis'volv'i si'a'n kre'a'n kapabl'o'n? Au\u0306: kial mi mem for'las'is Hungari'o'n?"}, {"text_idx": "#001253", "text": "Kiam dum la prepar'a faz'o de la Irak-milit'o mi la unu'a'n foj'o'n leg'is pri \u201een'lit'ig'it'a'j\u201d j\u0302urnal'ist'o'j, mi gap'is konstern'it'e. G\u0302is tiam mi opini'is, ke en'lit'ig\u0302'o okaz'as ekzempl'e por amor'ad'o au\u0306 por dorm'ad'o \u2013 sed por milit'o? Nur long'e post'e mi kompren'is, kio'n signif'as tiu c\u0302i nov'a j\u0302urnal'ism'a noci'o: eu\u0306femism'o por \u201epropagand'o\u201d. La afer'o ig\u0302'is tut'e klar'a, kiam ni televid'is la \u201elit'o'j'n\u201d de tiu'j j\u0302urnal'ist'o'j en uson'a'j kaj brit'a'j tank'o'j kaj ili'a'j'n raport'o'j'n, en kiu'j komplet'e mank'is terur'aj\u0302'o'j, kia'j est'as vund'it'o'j, mort'ig'it'o'j, viktim'o'j de milit'o. Anstatau\u0306'e ni vid'is uson'a'j'n kaj brit'a'j'n hero'o'j'n, kiu'j detru'is tut'a'j'n vic'o'j'n da irakaj tank'o'j, demonstr'is or'a'j'n neces'ej'o'j'n en palac'o'j, kaj irak'an'o'j'n, kiu'j gaj'e salut'is la liber'ig'ant'o'j'n."}, {"text_idx": "#001254", "text": "La propagand'o iraka, kompren'ebl'e, ne est'is mal'pli idiot'a. J\u0302urnal'ist'o'j en Bagdado ne est'is en'lit'ig'it'a'j sed katen'it'a'j per reg'ist'ar'a'j ofic'ist'o'j kaj rajt'is raport'i nur, kio'n permes'is la reg\u0302im'o. Tiel okaz'is, ke la iraka inform-ministr'o asert'is antau\u0306 televid-kamera'o'j en grand'part'e jam konker'it'a Bagdado, ke la iraka arme'o sukces'e defend'as la c\u0302ef'urb'o'n. Sed la situaci'o por ne-uson'a'j kaj ne-brit'a'j j\u0302urnal'ist'o'j ne fund'e s\u0302ang\u0302'ig\u0302'is post la komplet'a venk'o: nun ili rajt'is el'send'i nur, kio'n permes'is la uson'a arme'o. Oni pov'as demand'i, kies cenzur'o est'is pli bon'a (demokrat'a au\u0306 diktator'a)?"}, {"text_idx": "#001255", "text": "Plur'a'j j\u0302urnal'ist'o'j est'is mort'ig'it'a'j, sed tio ne est'as io ekster'ordinar'a dum milit'o. Tamen ankau\u0306 tiu'rilat'e ni akir'is nov'a'j'n spert'o'j'n: uson'a'j soldat'o'j intenc'e paf'mort'ig'is hispan'a'n kaj ukrain'an j\u0302urnal'ist'o'j'n sur balkon'o de hotel'o, pri kiu la soldat'o'j tut'cert'e sci'is, ke en g\u0302i log\u0302'as preskau\u0306 c\u0302iu'j ekster'land'a'j j\u0302urnal'ist'o'j. Ec\u0302 pli ne'kutim'e est'is, ke uson'a televid-team'o mem paf'is, kiam g\u0302i tim'is pri atak'o iraka. G\u0302is tiam est'is tut'mond'a kaj sever'a princip'o, ke j\u0302urnal'ist'o'j c\u0302iam est'as ne-arm'it'a'j, kio garanti'as cert'a'n (kvankam ne cent'procent'a'n) protekt'o'n kontrau\u0306 atak'o'j. Sed nun, kiam uson'a'j j\u0302urnal'ist'o'j ag'ad'is soldat'e, tiu c\u0302i konvenci'o, ne atak'i j\u0302urnal'ist'o'j'n, ne plu valid'os en iu'j ajn milit'o'j. Ni do pov'as atend'i, ke est'ont'e mort'os mult'e pli da j\u0302urnal'ist'o'j."}, {"text_idx": "#001256", "text": "Mi ne sci'as, pri kio mi, german'a j\u0302urnal'ist'o, hont'u plej mult'e. Ebl'e tamen pri liber'vol'a en'lit'ig\u0302'o de koleg'o'j por amor'ad'i kun cenzur'ist'o'j. Ni'n german'o'j'n, kiu'j spert'is propagand'o'n de nazi'o'j, tio nau\u0306z'as apart'e."}, {"text_idx": "#001257", "text": "Dum la pas'int'a'j monat'o'j amas-komunik'il'o'j abund'e inform'is pri Irako. Tiel ekzempl'e ni ek'sci'is, ke du'on'o de la log\u0302'ant'ar'o de Irako est'as jun'ul'o'j mal'pli ol 15-jar'a'j. Cert'e ankau\u0306 la mult'a'j milit-mort'ig'o'j ne s\u0302ang\u0302'is tiu'n proporci'o'n inter la generaci'o'j, c\u0302ar uson'a'j kaj brit'a'j bomb'o'j egal'e traf'is infan'o'j'n kaj griz'ul'o'j'n. Simil'a est'as la situaci'o en tre mult'a'j sub'evolu'int'a'j kaj mal'ric\u0302'a'j land'o'j, precip'e en soci'o'j kie oni gener'as lau\u0306'ebl'e mult'a'j'n id'o'j'n, kiu'j post'e viv'ten'u mal'jun'ig\u0302'int'a'j'n ge'av'o'j'n kaj ge'patr'o'j'n."}, {"text_idx": "#001258", "text": "Ankau\u0306 tiu'rilat'e est'as gigant'a abism'o inter mal'ric\u0302'a'j kaj industri'a'j land'o'j. Por kompar'o jen cifer'o'j el industri-land'o Germanio: tie nur 21 el'cent'o'j est'as mal'pli jun'a'j ol 20-jar'a'j, kontrast'e al 24 el'cent'o'j de pli ol 59-jar'a'j log\u0302'ant'o'j. Se ne en'migr'os hom'o'j el ali'a'j land'o'j, Germanio post 40 jar'o'j hav'os nur 64 anstatau\u0306 nun 82 milion'o'j'n da log\u0302'ant'o'j, el kiu'j 40 el'cent'o'j est'os pli ag\u0302'a'j ol 59-jar'a'j kaj nur 15 el'cent'o'j de german'o'j est'os jun'ul'o'j. La sam'a tendenc'o drast'e est'as vid'ebl'a en c\u0302iu'j industri'a'j s\u0302tat'o'j, ekzempl'e Japani'o kaj Hispanio, kiu'j jam de mult'a'j jar'o'j al'front'as sam'a'j'n problem'o'j'n pro tia ekster'ordinar'a kresk'o de griz'ig\u0302'ant'a (se ni alud'as la har'ar'o'n) log\u0302'ant'ar'o."}, {"text_idx": "#001259", "text": "Ni esperant'ist'o'j, ceter'e, kon'as tiu'n c\u0302i fenomen'o'n jam de'long'e: la Esperant'o-mov'ad'o'n karakteriz'as tre alt'a proporci'o de mal'jun'ul'o'j. Kiom fascin'it'a'j est'is eu\u0306rop'a'j kaj nord'amerik'a'j kongres'an'o'j, kiam en Fort'alez'o ili c\u0302ie en la kongres'ej'o vid'is mult'a'j'n, mult'a'j'n jun'ul'o'j'n. Kaj Brazilo ec\u0302 ne est'as sub'evolu'int'a sed tiel nom'at'a \u201esojl'a\u201d land'o (s\u0302tat'o kun soci'o trans'ir'ant'a la pord'o'n de sub'evolu'o al prosper'o). Ni pov'as est'i cert'a'j, ke en Gotenburgo la Universal'a Kongres'o prezent'os de'nov'e la kutim'a'n bild'o'n de super'pez'o de l' generaci'o de griz'ul'o'j, c\u0302ar Svedi'o est'as tip'a industri'a land'o."}, {"text_idx": "#001260", "text": "Ebl'e tamen, se UK okaz'os de'nov'e en Brazilo en la jar'o 2050, ankau\u0306 tie en la kongres'ej'o ne plu abund'os jun'ul'o'j. C\u0302ar la tendenc'o de griz'ig\u0302'ant'a mond'o est'as intim'e lig'it'a al ekonomi'a prosper'o. Do pov'us est'i, ke tim'o'j kaj terur'ad'a'j scen'ar'o'j pri eksplod'ont'a mond'a log\u0302'ant'ar'o, pri'skrib'it'a'j antau\u0306 50 jar'o'j, ne real'ig\u0302'os, mal'e: c\u0302ie mank'os jun'a'j generaci'o'j por nutr'i griz'ul'o'j'n. Tio signif'as, ke la kutim'a kaj ordinar'a social'a sistem'o invent'it'a de industri'a'j land'o'j ne plu funkci'os \u2013 pli g\u0302ust'e, g\u0302i vast'e jam nun ne plu funkci'as."}, {"text_idx": "#001261", "text": "Kio est'as la baz'o de tiu c\u0302i sistem'o? Ni re'ven'u al la ekzempl'o de Germanio. Pro la industri'a revoluci'o, la jar'o 1892 est'is la last'a, en kiu nask'ig\u0302'is iom pli mult'a'j hom'o'j ol mort'is; labor'ist'o'j en fabrik'o'j ne per'labor'is sufic\u0302'e por viv'ten'i grand'a'n famili'o'n. En 1889 kancelier'o Bismarck met'is la baz'o'n de tiu c\u0302i social'a sistem'o, kies precip'a kriteri'o est'as, ke labor'ist'o'j kun 65 jar'o'j pensi'ig\u0302'as, c\u0302ar pro pez'eg'a labor'o en industri'o ili est'as el'c\u0302erp'it'a'j en tiu ag\u0302'o. Inter'temp'e tamen okaz'is plur'a'j pli'a'j industri'a'j revoluci'o'j, kaj s\u0302ajn'as ke neni'u rimark'is ili'a'j'n sekv'o'j'n: hodiau\u0306 preskau\u0306 neni'u 65-jar'ul'o fizik'e est'as tiom el'c\u0302erp'it'a, ke tiu ne plu kapabl'us labor'i. Tamen, por egal'ig'i mank'o'n de labor'lok'o'j por jun'ul'o'j, oni ec\u0302 redukt'is la ag\u0302'o'n de pensi'ig\u0302'o kaj log'is al nenio'farad'o hom'o'j'n jam en ag\u0302'o de nur 58 jar'o'j."}, {"text_idx": "#001262", "text": "Kaj nun oni mir'as, ke tio al'port'is neni'a'n solv'o'n. La fund'a erar'o est'is, ke oni simpl'e neglekt'is ali'a'n grav'a'n faktor'o'n: inter'temp'e, dank'e al gigant'a'j progres'o'j de medicin'o, hom'o'j far'ig\u0302'as pli kaj pli mal'jun'a'j kaj simpl'e ne vol'as mort'i, por liber'ig'i social-kas'o'j'n de gigant'a'j pensi'o'pag'o'j. Sed ec\u0302 tiu'j hom'o'j, kiu'j vol'as mort'i, ne rajt'as, pro medicin'o. La patr'in'o de amik'in'o ni'a de dek jar'o'j est'as cerb'e komplet'e perturb'it'a; s\u0302i simpl'e ne plu mang\u0302'as. Pas'int'jar'cent'e tia hom'o mal'sat'mort'us, trankvil'e kaj pac'e. Sed s\u0302i'n, 95-jar'a'n, oni nun viv'ten'as per \u201eastronau\u0306t'a nutr'aj\u0302'o\u201d, kaj c\u0302io'n kompren'ebl'e pag'as pensi'o'kas'o. Kia \u201eviv'o\u201d de kompat'ind'a vir'in'o, kiu de dek jar'o'j ne ek'kon'as si'a'j'n ge'fil'o'j'n dum vizit'o'j! German'a'j fleg'ej'o'j est'as plen'a'j je tia'j hom'a'j vrak'o'j."}, {"text_idx": "#001263", "text": "Dum'e san'a'j mal'jun'ul'o'j ne rajt'as labor'i, ec\u0302 se ili vol'as kaj pov'as, c\u0302ar rigid'a social'a sistem'o ne permes'as al bon'fart'a'j 66-jar'ul'o'j rest'i en si'a'j posten'o'j. S\u0302ajn'as, ke oni ne vol'as agnosk'i la divers'a'j'n industri'a'j'n revoluci'o'j'n, kiu'j redukt'is pez'a'j'n, mal'pur'a'j'n kaj mal'san'ig'a'j'n labor'o'j'n al nur kelk'a'j sfer'o'j (en mult'a'j kamp'o'j labor'as robot'o'j pli perfekt'e ol hom'o'j) kaj kau\u0306z'is, ke hom'o'j dev'as aktiv'i precip'e ne per muskol'o'j sed per cerb'o, kaj konsekvenc'e rest'as san'a'j g\u0302is ag\u0302'o de 70 kaj 80 jar'o'j, do labor'kapabl'a'j. Nun ne grav'as korp'a fort'o, sed sci'o, dum'viv'a lern'em'o, spert'o."}, {"text_idx": "#001264", "text": "En industri'a'j land'o'j ard'e oni diskut'as kaj disput'as pri urg\u0302'e neces'a'j re'form'o'j, c\u0302ar part'e la social'a'j sistem'o'j jam kolaps'as. Tro mal'fru'e por s\u0302ang\u0302'i i'o'n tiel moder'e, ke hom'o'j ne protest'os \u2013 dum jar'o'j, jar'dek'o'j politik'ist'o'j ignor'is la problem'o'j'n. Nun neces'os abrupt'a'j, drast'a'j kaj dolor'ig'a'j s\u0302ang\u0302'o'j, kiu'j part'e est'os arbitr'a'j. Hom'o'j en industri'a'j land'o'j trov'ig\u0302'as en kaj antau\u0306 konflikt-abund'a'j jar'o'j."}, {"text_idx": "#001265", "text": "Kia hipokrit'ec'o en tia politik'a fatras'o ekstrem'dekstr'ul'a de s-ro Gofen, kiu log\u0302'as en meksika teritori'o s\u0302tel'it'a de la uson'an'o'j per'e de konker'milit'o en 1846-1848. Est'as pro tio, ke tie la urb'o'j kaj la provinc'o'j hav'as hispan'a'n nom'o'n. Uson'an'o'j mort'ig'is milion'o'j'n da infan'o'j, vir'in'o'j kaj vir'o'j en cent'o'j da arme'a'j s\u0302tat'renvers'o'j en c\u0302iu'j land'o'j de Latin-Amerik'o dum la 19a kaj la 20a jar'cent'o'j. Nun ili klopod'as renvers'i la demokrati'e elekt'it'a'n prezident'o'n de Venezuelo kaj detru'is Irakon mort'ig'int'e mil'o'j'n da sen'kulp'a'j civil'ul'o'j."}, {"text_idx": "#001266", "text": "Kaj mi rimark'ig'us al s-ro Gofen, ke liberal'ul'o'j est'as centr'o-dekstr'ul'o'j ne mal'dekstr'em'ul'o'j, kiel li asert'as en si'a fatras'o. La ekster'land'a'j produkt'ant'o'j ne evit'as risk'o'n konkurenc'i; \u201esimpl'e la uson'a'j film'distribu'ant'a'j kompani'o'j ne permes'as distribu'i la ne-holivud'a'j'n (centr'o de la nord-amerik'a film'industri'o) film'o'j'n\u201d, tio'n dir'is la fam'a brazila reg\u0302isor'o Jorge Furtado [j\u0302orj\u0302 furtadu]. Kiom demokrat'a'j est'as la uson'an'o'j? Se ne ekzist'us la s\u0302tat'a'j entrepren'o'j Riocine kaj Pet'robr'as la brazil'an'o'j neniam pov'us spekt'i brazilajn film'o'j'n en Brazilo! Tio pruv'as, ke kapital'ism'o est'as diktatur'o. La uson'an'o'j neniam elekt'is rekt'e prezident'o'n, c\u0302ar la elekt'o'j est'as ne'rekt'a'j, far'it'a'j per'e de deleg'it'o'j kiel en Brazilo dum la arme'a diktatur'o."}, {"text_idx": "#001267", "text": "April'o la 1a. Ne'kred'ebl'e, ke hom'o'j kapabl'as ekspluat'i la mizer'o'n de ali'a'j. Unu el la mort'ig'it'a'j brit'a'j soldat'o'j ven'is de apud'a urb'o, kie najbar'o'j kaj amik'o'j kondolenc'e met'is flor'buked'o'j'n ekster la dom'o. Pro tio, ke antau\u0306 du tag'o'j okaz'is en Briti'o t.n. patr'in'o-tag'o, kiam ge'fil'o'j donac'as i.a. flor'o'j'n al si'a'j patr'in'o'j, fi'ul'o s\u0302tel'is de ekster la mort'ig'it'o-dom'o la buked'o'j'n (supoz'ebl'e vend'o- kaj profit'o-cel'e). Hodiau\u0306 raport'as lok'a radi'o'staci'o, ke polic'o arest'is la s\u0302tel'int'o'n, kiu rest'as ankorau\u0306 anonim'a \u2013 ver's\u0302ajn'e por li'n protekt'i kontrau\u0306 la koler'o de la popol'o."}, {"text_idx": "#001268", "text": "April'o la 2a. Mi s\u0302alt'as la televid'il'o'n mez'e de nov'aj\u0302'el'send'o kaj trov'as raport'o'n ne pri la milit'o sed pri \u201eordinar'a'j\u201d en'land'a'j afer'o'j. Post kelk'tag'a \u201epau\u0306z'o\u201d, kiam la uson'an'o'j halt'is cent kilo'metr'o'j'n ekster Bagdado, la publik'o ek'perd'as interes'o'n. Hom'o'j, kiu'j kutim'ig\u0302'as al tuj'a'j, c\u0302iam fres\u0302'a'j spektakl'o'j, rapid'e sen'iluzi'ig\u0302'as pri tut'tag'a'j nov'aj\u0302'el'send'o'j pri dau\u0306r'a neni'o. La bomb'o'j ek'ted'as \u2013 nun montr'u la gas'o'n."}, {"text_idx": "#001269", "text": "April'o la 3a. Uson'an'o'j kapt'is la bagdad'an flug'haven'o'n. Uson'an'o'j halt'is dek kilo'metr'o'j'n for de la flug'haven'o. Uson'an'o'j ek'okup'is la flug'haven'o'n sed post'e re'tir'ig\u0302'is. Kiu'n kaj kio'n kred'i en tiu c\u0302i milit'o, en kiu vort'o'j sam'e batal'as kiel arm'il'o'j?"}, {"text_idx": "#001270", "text": "April'o la 5a. Kiom fid'i raport'o'j'n de j\u0302urnal'ist'o'j \u201eplant'it'a'j\u201d inter la soldat'o'j \u2013 ali'vort'e de la j\u0302urnal'ist'o'j, kiu'j oficial'e akompan'as la trup'o'j'n (kaj ec\u0302 port'as milit'ist'a'j'n uniform'o'j'n)? Jam en la televid'o au\u0306d'ig\u0302'as, kiel \u201eni\u201d atak'is tiu'n au\u0306 ali'a'n urb'o'n: tiu'j, kiu'j si'n tiel intim'e ident'ig'as kun la soldat'ar'o, ne pov'as objektiv'e raport'i. Krom'e la plant'it'o'j neniam dir'as, ke la arme'o \u201ekontrol'is\u201d ili'a'j'n raport'o'j'n (mal'e j\u0302urnal'ist'o'j en Bagdado, kiu'j antau\u0306'anonc'as, ke kontrol'is ili'a'j'n bulten'o'j'n irakaj instanc'o'j). Fi'a mal'amik'o, kiu tiel cenzur'as liber'a'j'n, okcident'a'j'n j\u0302urnal'ist'o'j'n. Implic'it'e est'as, ke ni, bon'ul'o'j, neniam cenzur'as."}, {"text_idx": "#001271", "text": "April'o la 6a. Brit'a'j soldat'o'j en'ir'as la urb'o'n Basra (tamen malgrau\u0306 pli fru'a'j raport'o'j ankorau\u0306 ne plen'e reg'as g\u0302i'n). La popol'o lau\u0306'raport'e bon'ven'ig'as la soldat'o'j'n \u201een la angl'a lingv'o\u201d. Tiel amas'komunik'il'o'j insid'e sub'ten'as la mit'o'n pri la angl'a mond'lingv'o. Se est'us sieg\u0302'int'a'j dum du semajn'o'j mi'a'n urb'et'o'n mars'an'o'j, ankau\u0306 mi kur'us sur'strat'e'n por kri'i kripl'e Mars bon'ven au\u0306 i'o'n simil'a'n. Supoz'ebl'e mars'a'j amas'komunik'il'o'j fier'e raport'us, ke la ter'an'o'j la liber'ig'ant'o'j'n \u201een la mars'a lingv'o\u201d bon'ven'ig'us."}, {"text_idx": "#001272", "text": "April'o la 7a. Bild'o'j el Basra. Anstatau\u0306 jubil'ant'a'j urb'an'o'j, nur rezignaci'e gap'ant'a popol'o. Kaj reg'as anstatau\u0306 brit'o'j s\u0302ajn'e krim'ad'o: dom'o'j, vend'ej'o'j kaj ofic'ej'o'j est'as pri'rab'at'a'j. Vid'ebl'os baldau\u0306 sam'a spektakl'o ankau\u0306 en Bagdado. Mi kompat'as la civil'ul'o'j'n. Se ver'o est'as la unu'a viktim'o de milit'o, sen'dub'e civil'ul'o'j est'as la du'a."}, {"text_idx": "#001273", "text": "April'o la 8a. Mi'a najbar'in'o, instru'ist'in'o, anonc'as, ke c\u0302e s\u0302i'a lern'ej'o nepr'as pro deficit'o \u201eperd'i\u201d ekvivalent'o'n de 1,5 posten'o'j. Krom'e, en la j\u0302urnal'o, mi leg'as, ke la naci'a asoci'o de lern'ej'estr'o'j protest'as pro tranc\u0302'o'j en lern'ej'a'j bug\u0302et'o'j (la reg'ist'ar'o tamen pretend'as, ke la naci'a eduk'ad'o-bug\u0302et'o alt'ig\u0302'is je pli ol 10 %). Mi rekomend'is al mi'a najbar'in'o, ke s\u0302i'a lern'ej'o pet'u mon'o'n de la reg'ist'ar'o por ac\u0302et'i tank'o'n (por protekt'i kontrau\u0306 \u2013 lau\u0306 Blair \u2013 c\u0302ie'a c\u0302iam'a teror'ism'o). Tiam, se la lern'ej'o el'spez'us la mon'o'n ne pro tank'o sed pro eduk'ad'o, la deficit'o tuj far'ig\u0302'us mal'deficit'o: ebl'us tiel proviz'i unu'a'klas'a'n eduk'ad'o'n al c\u0302iu lern'ant'o."}, {"text_idx": "#001274", "text": "April'o la 9a: atm. Est'as tiu'j, kiu'j argument'as, ke en televid'a epok'o tradici'a'j gazet'o'j kun tradici'a'j fotograf'aj\u0302'o'j super'flu'as. Neniel. Hodiau\u0306 mi stud'is en la gazet'o fot'o'j'n pri mort'int'o'j kaj vund'it'o'j en bagdada hospital'o. Mi jam vid'is scen'o'j'n tia'j'n en la antau\u0306'vesper'a televid'a nov'aj\u0302'el'send'o: sed kamera'o neniam ripoz'as, neniam halt'as. Mal'e fot'il'o. Vid-al-vid'e al fot'o la okul'o est'as dev'ig'at'a rest'i, dev'ig'at'a registr'i la horor'o'j'n, kiu'j pli elokvent'e kondamn'as c\u0302i tiu'n sen'moral'a'n milit'o'n ol mil manifestaci'o'j. Jen patr'in'o, plor'ant'a super la kadavr'o'j de du infan'o'j; jen knab'o, ambau\u0306 brak'o'j for'paf'it'a'j; jen mal'jun'ul'o \u2013 dolor'eg'o, ne'kompren'o c\u0302iz'it'a'j en la vizag\u0302'o'n \u2013 apud la sang'a'j rest'aj\u0302'o'j de si'a edz'in'o. C\u0302u pro tio la \u201eliber'ig'ant'o'j\u201d hierau\u0306 ek'atak'is j\u0302urnal'ist'o'j'n, mort'ig'ant'e du arab'a'j'n raport'ist'o'j'n kaj unu koalici'a'n?"}, {"text_idx": "#001275", "text": "April'o la 9a: ptm. Mi hont'as: la post'tag'mez'o'n mi pas'ig'as al'glu'it'a al televid'a ekran'o. Fal'as (fakt'e: est'as fal'ig'it'a de uson'a'j soldat'o'j) statu'o de Sadam: traf'a simbol'o de la vant'ec'o de la milit'o, c\u0302ar la statu'o est'as kav'a \u2013 sam'kiel la arsenal'o'j (plen'a'j de arm'il'o'j pri amas-detru'ad'o, lau\u0306 Bush kaj Blair) de la bagdada reg\u0302im'o. En la statu'o nur varm'a aer'o \u2013 sam'e el la bus\u0302'o'j de tiu'j, kiu'j prov'as prav'ig'i la milit'o'n sur'baz'e de la minac'o far'e de Sadam kontrau\u0306 la mond'o. Kaj pro tio mort'is mil'o'j da irakaj civil'ul'o'j."}, {"text_idx": "#001276", "text": "April'o la 11a. Post delir'o, dolor'o. Malgrau\u0306 \u2013 pro \u2013 la soldat'o'j reg'as anarh\u0302i'o. Kiel en Basra antau\u0306 kelk'a'j tag'o'j, ankau\u0306 nun hospital'o'j kaj, en urb'o Mosul, muze'o est'as dis's\u0302ir'at'a'j de popol'o sen'rimed'a, sen'direkt'a. Jen la komenc'o de terur'o eventual'e pli tim'ig'a ol la milit'o: la mal'pac'o."}, {"text_idx": "#001277", "text": "April'o la 12a. C\u0302ef'titol'o en la urb'a gazet'o: Adopt'u soldat'o'n! Vir'in'o kolekt'as mon'o'n, libr'o'j'n, kompakt'a'j'n disk'o'j'n, ktp, por \u201eni'a'j bub'o'j en la dezert'o\u201d. Kial? Ec\u0302 simpl'a soldat'o ricev'as ne mal'bon'a'n salajr'o'n; krom'e subvenci'at'a'n log\u0302'ad'o'n, nutr'aj\u0302'o'n. Kaj soldat'o'j en la Persa Golf'o simpl'e plen'um'as si'a'n dev'o'n sam'kiel fleg'ist'o'j, au\u0306t'o'ripar'ist'o'j au\u0306 bus's\u0302ofor'o'j (kaj sen'dub'e bus's\u0302ofor'o'j sabat'vesper'e en Briti'o front'as al divers'a'j minac'o'j kaj dang\u0302er'o'j). Kial neniam vid'ebl'as c\u0302ef'titol'o: Adopt'u bus's\u0302ofor'o'n!"}, {"text_idx": "#001278", "text": "April'o la 14a. Mez'e de mart'o nur 36 % de la brit'a popol'o aprob'is la milit'o'n. Nun, post milit'a venk'o (pri civil'a venk'o ne ebl'as parol'i) aprob'as g\u0302i'n 63 %. Efektiv'e venk'is reg'ist'ar'a propagand'o: dum hejm'e'n'ir'as la unu'a'j brit'a'j soldat'o'j (felic\u0302'e neni'u parol'as \u2013 g\u0302is nun \u2013 pri re'ven'ant'a'j \u201ehero'o'j\u201d; tio supoz'ebl'e sekv'os), oni forges'as, ke en Basra, pri kiu almenau\u0306 teori'e respond'ec'as brit'o'j, ankorau\u0306 mank'as akv'o kaj ali'a'j nepr'aj\u0302'o'j. Krom'e krim'ad'o en \u201ebrit'a\u201d Basra ne plu aktual'as; mal'e aktual'as krim'ad'o en \u201euson'a\u201d Bagdado, inform'o pri kiu est'as c\u0302iu'vesper'e dis'send'at'a en la hejm'o'j'n de milion'o'j da brit'o'j. Do, se kolaps'as Irako, ne kulp'as brit'o'j: est'as uson'an'o'j, kiu'j pasiv'e rigard'as, dum irak'an'o'j pri'rab'as si'a'j'n muze'o'j'n. Pro tio nun aprob'as la (post)milit'o'n forges'em'a, tromp'at'a brit'a publik'o."}, {"text_idx": "#001279", "text": "April'o la 15a. Impon'as la arh\u0302itektur'o de konstru'aj\u0302'o'j en irakaj urb'o'j \u2013 ofic'ej'o'j, hospital'o'j, ec\u0302 simpl'a'j vend'ej'o'j okul'frap'as pro (almenau\u0306 lau\u0306 mi) avan'gard'a bel'ec'o (ornam'it'a'j fenestr'o'j, mur'o'j kun balkon'et'o'j, k.s.). Se situ'us publik'a'j konstru'aj\u0302'o'j tia'j en brit'a'j urb'o'j, mi fier'us. Kiam Uson'o koloni'os Irakon, mi esper'as, ke g\u0302i permes'os al evident'e talent'a'j irakaj arh\u0302itekt'o'j projekt'i la konstru'aj\u0302'o'j'n re'star'ig'ot'a'j'n \u2013 ec\u0302 se, kiel plej ver's\u0302ajn'as, ekskluziv'e uson'a'j firma'o'j profit'os de la re'konstru'ad'o."}, {"text_idx": "#001280", "text": "April'o la 17a. Kalkul'ebl'as ali'a'j \u201eviktim'o'j\u201d de la milit'o: strec\u0302'it'a'j rilat'o'j inter Briti'o kaj \u201epartner'o'j\u201d en la Eu\u0306rop'a Uni'o signif'as, ke brit'o'j pli kaj pli turn'as si'n kontrau\u0306 la eu\u0306r'o. C\u0302io c\u0302i signif'as, ke la promes'it'a brit'a referendum'o pri la eu\u0306r'o est'os sen'dub'e prokrast'it'a. Gratul'o'n, Sadam (kie ajn vi est'as): vi, help'at'a de Blair, sukces'e torped'is almenau\u0306 en vid'ebl'a est'ont'o brit'a'n eu\u0306r'o-al'ig\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#001281", "text": "April'o la 18a. Grand'a triumf'o! Uson'o arest'as la frat'o'n de Sadam! Do el 55 hom'o'j sur la infan'ec'a'j uson'a'j lud'kart'o'j montr'ant'a'j la plej \u201edezir'at'a'j'n\u201d krim'ul'o'j'n en Irako, nun tri est'as arest'it'a'j. Tri! Inter'temp'e Sadam \u2013 por tiel dir'i \u2013 binladenumis: t.e. sen'spur'e vapor'ig\u0302'is. C\u0302u ne almenau\u0306 unu el la cel'o'j de la milit'o est'is kapt'i Sadam-on?"}, {"text_idx": "#001282", "text": "April'o la 19a. Brit'a'j deput'it'o'j, ec\u0302 tiu'j, kiu'j s\u0302akal'e sub'ten'is la milit'o'n, nun postul'as, ke Blair montr'u si'a'n \u201epruv'o'n\u201d pri h\u0302emi'a'j kaj ali'a'j arm'il'o'j, kiu (almenau\u0306 lau\u0306 Blair) prav'ig'is la milit'o'n. Do kial plu kas\u0302'i vi'a'n pruv'o'n, s-ro Blair? Montr'u, por ke mi (kaj milion'o'j sam'kiel mi) humil'ig\u0302'u, dir'ant'e: \u201eJes, s-ro Blair, vi prav'is, kaj ni ne!\u201d"}, {"text_idx": "#001283", "text": "April'o la 21a. Est'as raport'it'e hodiau\u0306 en la j\u0302urnal'o, ke la sol'a ministeri'o en Bagdado ne detru'it'a kaj ec\u0302 protekt'at'a de uson'a'j trup'o'j dum la h\u0302aos'o en la iraka c\u0302ef'urb'o est'as la ministeri'o pri naft'o. Tamen, tamen ... lau\u0306 Bush kaj Blair, la milit'o ne koncern'is naft'o'n. Se tiel, la lun'o konsist'as el fromag\u0302'o."}, {"text_idx": "#001284", "text": "April'o la 23a. Tri'on'o de la sen'hejm'ul'o'j sur la strat'o'j de Briti'o est'as eks'arme'an'o'j; krom'e tri'on'o de la soldat'o'j, kiu'j milit'is en Irako en 1991, sufer'as pro t.n. golf'milit'a sindrom'o (ne agnosk'at'a de la brit'a reg'ist'ar'o) konsist'ant'a el lac'ec'o, kap'dolor'o'j kaj divers'a'j psik'a'j perturb'o'j. Jen krom'a ne'vid'ebl'a kost'o de milit'o."}, {"text_idx": "#001285", "text": "April'o la 28a. Mi komenc'is mi'a'n tag'libr'o'n la 28an de januar'o. Mi pri'not'is kaj pri'koment'is antau\u0306-, dum- kaj post-milit'a'j'n faz'o'j'n de tiu c\u0302i hont'ind'a period'o de la hom'a histori'o: nun, post preciz'e kvar'on'jar'o, sufic\u0302'as. Klar'e, la post-milit'a faz'o dau\u0306r'as, dau\u0306r'ad'os, kun'e kun la sufer'ad'o rilat'e c\u0302iu'tag'aj\u0302'o'j'n kaj la ne'cert'ec'o rilat'e politik'a'n kaj ekonomi'a'n stabil'ec'o'n. Efektiv'e, la plej grav'a faz'o nun komenc'ig\u0302'as. Sed mi, el la komfort'o de mi'a okcident-eu\u0306rop'a stud'c\u0302ambr'o, kun elektr'o, akv'o kaj ronron'ant'a kat-ar'o, ne kapabl'as, ne rajt'as plu en'miks'ig\u0302'i en afer'o'j de mi ne plu akr'e sent'at'a'j, ne plu emoci'e kun'spert'at'a'j: mi'a'j okul'o'j vual'ig\u0302'is, mi'a'j orel'o'j surd'ig\u0302'is. Ali'vort'e: g\u0302ust'e nun, kiam la iraka popol'o help'o'n, konsil'o'n, sub'ten'o'n plej'e bezon'as, la j\u0302urnal'ist'ar'o for'port'as si'a'j'n kamera'o'j'n kaj si'a'j'n radi'o'telefon'o'j'n, tiel ke Irako far'ig\u0302'as nur'a pied'not'o en televid'a'j nov'aj\u0302'bulten'o'j, du'on'kolumn'a krom'aj\u0302'o ec\u0302 en \u201eserioz'a'j\u201d gazet'o'j. Paf'ad'o kaj tank'o'j interes'as; parol'ad'o kaj trakt'ad'o'j, ne. Antau\u0306 du-tri tag'o'j rikan'e, cinik'e anonc'is la brit'a c\u0302ef'ministr'o, Tony Blair, ke re'komenc'ig\u0302'as normal'a'j afer'o'j; ali'vort'e ek'de nun ricev'os prioritat'o'n (neglekt'at'a) en-, ne ekster-land'a politik'o. Irak'an'o'j, mi kompat'as vi'n: dum re'ven'as al ni normal'ec'o, al vi neni'o normal'as; anstatau\u0306'e for'turn'ig\u0302'as la mond'o, tiel ke vi'a'j nov'a'j mastr'o'j kapric'e, lau\u0306'vol'e, mem'serv'e kaj super c\u0302io ne'vid'at'e determin'os vi'a'n sort'o'n. Do MONATO-okul'o'j kaj -orel'o'j en Irako au\u0306 la proksim'a region'o vid'u kaj au\u0306skult'u, kie mi ne kapabl'as, kaj raport'u rekt'e pri tie'a'j cirkonstanc'o'j."}, {"text_idx": "#001286", "text": "Resum'e, do, post tri monat'o'j da observ'ad'o mi rest'as konvink'it'a, ke"}, {"text_idx": "#001287", "text": "1. la milit'o lez'is inter'naci'a'n leg\u0302'ar'o'n kaj tiel star'ig'is dang\u0302er'a'n precedenc'o'n;"}, {"text_idx": "#001288", "text": "2. la milit'o-pretekst'o'j plu montr'ig\u0302'as sen'baz'a'j (jes, Sadam est'is diktator'o sed ankorau\u0306 rest'as dek'o'j da en la mond'o apog'at'a'j de okcident'a'j s\u0302tat'o'j, kiel iam Sadam; ne est'as pruv'it'e, ke Sadam posed'is t.n. arm'il'o'j'n por amas-detru'ad'o; la mult'e diskut'it'a uz'ad'o de h\u0302emi'a'j kontrau\u0306-atak'il'o'j ne okaz'is): la lup'o montr'ig\u0302'is s\u0302af'id'o;"}, {"text_idx": "#001289", "text": "3. la milit'o-cel'o'j ankorau\u0306 ne est'as real'ig'it'a'j (viv'o-kondic\u0302'o'j de ordinar'a'j irak'an'o'j ne est'as pli bon'a'j ol antau\u0306 tri monat'o'j \u2013 ec\u0302 mal'e, c\u0302ar dau\u0306r'e mank'as akv'o, elektr'o, baz'a'j medikament'o'j kaj nutr'aj\u0302'o'j; ankorau\u0306 tro fru'as por parol'i pri liber'ec'o, c\u0302ar inter's\u0302ang\u0302'it'a est'as opres'a Sadam-reg\u0302im'o kontrau\u0306 opres'a milit'ist'a reg\u0302im'o; krom'e Sadam mem rest'as liber'a);"}, {"text_idx": "#001290", "text": "4. la milit'o damag\u0302'is rilat'o'j'n inter la land'o'j de Eu\u0306rop'o, inter Eu\u0306rop'o kaj Uson'o, inter arab'a'j land'o'j kaj la ceter'a mond'o; krom'e la reputaci'o de Uson'o en la mond'o (ankau\u0306 tiu de Briti'o) mult'e sufer'is;"}, {"text_idx": "#001291", "text": "5. en'tut'e la milit'o, kiu frakas'is mil'o'j'n da viv'o'j, vor'ad'is miliard'o'j'n da eu\u0306r'o'j, prezent'as tro grand'a'n hom'a'n, soci'a'n, politik'a'n kaj ekonomi'a'n perd'o'n por est'i konsider'at'a sukces'o; la sol'a plus'et'o (for'ig'o de nur unu el mult'a'j diktator'o'j) minus'ig\u0302'as kontrast'e al la detru'ad'o, la mal's\u0302par'o de hom'a'j kaj ali'a'j rimed'o'j, la ne'cert'ec'o pri politik'a kaj soci'a struktur'o de Irako. Jen kio okaz'as, kiam diplomati'o kaj pac'o ced'as al veng\u0302'o kaj milit'o."}, {"text_idx": "#001292", "text": "Kelk'a'j kun'labor'ant'o'j de Flandr'a Esperant'o-Lig'o (Fel) decid'is part'o'pren'i en la kolekt'ad'o de mon'o por nutr'o'pak'aj\u0302'o'j por Irako. Ili est'os transport'it'a'j al la region'o'j, kie la bezon'o est'as plej grand'a en kun'labor'o kun la Tut'mond'a Nutr'ig'a Program'o de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j (UN), kiu liver'os la mang\u0302'o-pak'aj\u0302'o'j'n."}, {"text_idx": "#001293", "text": "Kiu vol'as help'i for'ig'i la mal'sat'o'n inter la log\u0302'ant'o'j de Irako, pov'as pag'i iu'n ajn sum'o'n al Flandr'a Esperant'o-Lig'o, kiu per'as (Pri pag'voj'o'j al Fel rigard'u en ). Kontrau\u0306 c\u0302iu eu\u0306r'o ricev'it'a unu komplet'a mang\u0302'o est'os donac'it'a. Unu pak'aj\u0302'o konsist'as el vegetar'a mang\u0302'o kun al'don'o de 25 viv'neces'a'j element'o'j, kiel vitamin'o'j kaj mineral'o'j. Volont'ul'o de Fel zorg'os pri tio, ke la eksped'o okaz'u al la bezon'ant'a'j person'o'j. Al vi'a pag'o bv. klar'e al'don'i \u201enutr'aj\u0302'o por Irako\u201d."}, {"text_idx": "#001296", "text": "Jes, mi est'as patriot'o (kio tut'e ne egal'as al \u201enaci'ism'em'o\u201d, s-ro Durandard), sed ne tiom \u201eblind'a\u201d, ke mi al'vok'us c\u0302iu'j'n ali'land'an'o'j'n \u201eben'i Uson'o'n\u201d ec\u0302 unu'foj'e en unu artikol'o. Malgrau\u0306 pet'o de s-ro Durandard, mi nepr'e dev'as ne'i li'a'n asert'o'n, ke CNN est'as s\u0302tat'a por-reg'ist'ar'a kompani'o (tia'j en Uson'o ne ekzist'as). Mal'e, CNN est'as pli kon'at'a kiel kontrau\u0306-s\u0302tat'a pro si'a absurd'a mal'dekstr'ec'o, \u201edu'obl'a'j norm'o'j\u201d kaj ec\u0302 du'obl'a'j versi'o'j de la program'o'j: por Uson'o kaj por ali'land'an'o'j. Do, mi cert'ig'as s-ro'n Durandard, ke neniel mi'a ese'o spegul'as la pozici'o'j'n de CNN au\u0306 BBC, brit'a radiofoni'a kompani'o, kiu'j'n li kaj mi ambau\u0306 mal'respekt'as (sed pro mal'a'j kau\u0306z'o'j)."}, {"text_idx": "#001298", "text": "Komenc'e de mart'o \u2013 post jar'o'j da negoc'ad'o \u2013 eu\u0306rop'a'j instanc'o'j decid'is pri en'konduk'o de la Komun'um'a Patent'o de EU-membr'o's\u0302tat'o'j lau\u0306 etap'o'j g\u0302is plej mal'fru'e 2010 por mal'pli'alt'ig'i kost'o'n de patent'o'j je inter'naci'a nivel'o \u2013 inter'ali'e per s\u0302par'o je traduk'ad'o, pli'mal'alt'ig'ant'e la nombr'o'n de dev'ig'a'j lingv'o'j \u2013 kaj por fort'ig'i la intern'a'n merkat'o'n kaj la eu\u0306rop'a'n ekonomi'o'n. De'long'e kelk'a'j lingv'o'j en la eu\u0306rop'a patent'a sistem'o est'as pli \u201esam'rang'a'j\u201d ol la ali'a'j: la oficial'a'j est'is la angl'a, franc'a kaj german'a."}, {"text_idx": "#001299", "text": "\u201eFakt'e la tut'a lingv'a situaci'o est'as iom'et'e komplik'a,\u201d klar'ig'as Filip Berizzi, estr'o de franc'a traduk'kompani'o LinguaForce, \u201ec\u0302ar grand'a part'o de labor'o c\u0302e mi'a traduk'kompani'o konsist'as el traduk'ad'o de patent'o'j. C\u0302iu patent'o en'ten'as du part'o'j'n : postul'o'j'n kaj pri'skrib'o'n,\u201d klar'ig'as Berizzi, \u201ela postul'o'j en'konduk'as la patent'o'n, kaj la pri'skrib'o g\u0302i'n pri'skrib'as. Pri'skrib'o ekzist'as nur por la \u201asukces'a'j\u2019 patent'o'j. G\u0302eneral'e, la postul'o'j est'as mal'pli long'a'j ol la pri'skrib'o (g\u0302is ebl'e dek'on'e).\u201d La grand'a'j s\u0302tat'o'j pled'is ke oni lim'ig'u la dev'ig'a'j'n traduk'o'j'n al la postul'o'j (mal'long'a'j) kaj traduk'u la pri'skrib'o'j'n (long'a'j'n) nur en mal'oft'a'j kaz'o'j. La fin'a decid'o nun antau\u0306'vid'as ke nur la tri'pag\u0302'a'j postul'o'j dev'as est'i traduk'at'a'j plej mal'fru'e post du jar'o'j al c\u0302iu'j EU-lingv'o'j."}, {"text_idx": "#001300", "text": "\u201eKompren'ebl'e, tio est'as katastrof'o por la traduk'ist'o'j de patent'o'j, almenau\u0306 en Franci'o kaj Germanio,\u201d emoci'ig\u0302'as la traduk'ist'o Berizzi, \u201efakt'e, kelk'a'j teknik'a'j traduk'ist'o'j traduk'as nur patent'o'j'n, kaj por ili, s\u0302ang\u0302'o de la sistem'o signif'as profesi'a'n viv'fin'o'n.\u201d"}, {"text_idx": "#001302", "text": "\u2013 \u201etraduk'i al la tri lingv'o'j: angl'a, franc'a kaj german'a\u201d"}, {"text_idx": "#001303", "text": "\u2013 \u201etraduk'i al unu el la tri lingv'o'j: angl'a, franc'a kaj german'a\u201d"}, {"text_idx": "#001304", "text": "\u201eLa grand'a diferenc'o est'as en la vort'o'j \u201aUnu El\u2019, kiu'j jam nun kaj supoz'ebl'e ankorau\u0306 pli en la est'ont'ec'o ig'os iom post iom ke patent'o'j est'os nur c\u0302iam en la sam'a lingv'o, la angl'a,\u201d opini'as Renat'o Corsetti, prezid'ant'o de Universal'a Esperant'o-Asoci'o."}, {"text_idx": "#001305", "text": "\u201eEc\u0302 ni'a antau\u0306'a franc'a reg'ist'ar'o sub'ten'is tiu'n cel'ar'o'n\u201d, dir'as Berizzi, \u201emi opini'as, ke kelk'a'j ni'a'j politik'ist'o'j ne tro help'as defend'i si'a'n lingv'o'n. Ni'a lobi'o de traduk'ist'o'j klopod'is brems'i la afer'o'n, kontrau\u0306'e la lobi'o de grand'a'j kompani'estr'o'j klopod'is rapid'ig'i g\u0302i'n.\u201d"}, {"text_idx": "#001306", "text": "De plur'a'j jar'o'j reprezent'ant'o'j de Aprob'i (Profesi'ul'o'j pri traduk'ad'o de patent'o'j), kiu defend'as mult'lingv'ec'o'n por patent'o'j \u2013 jam pro propr'a interes'o \u2013 renkont'is lobi'cel'e divers'a'j'n franc'a'j'n deput'it'o'j'n au\u0306 burokrat'o'j'n. Tamen la politik'a re'ag'o est'is negativ'a, c\u0302ar la reg'ist'ar'o sub'ten'as la regul'ar'o'n por la nov'a Komununa Patent'o. \u201eFunebr'a situaci'o ankau\u0306 por la scienc'a franc'a lingv'o, kiu ricev'is frap'o'n sur la kap'o'n, kiu'n ni esper'u ne definitiv'a por g\u0302i'a bon'fart'o,\u201d opini'as Corsetti."}, {"text_idx": "#001307", "text": "Franci'o est'as efektiv'e nur ekzempl'o, la lingv'a problem'o c\u0302irkau\u0306 la eu\u0306rop'a patent'o koncern'as ankau\u0306 la tri'a'n lingv'o'n uz'ebl'a'n por la patent'o, nom'e la german'a'n lingv'o'n (por ne parol'i pri la ali'a'j jam du'a'rang'a'j lingv'o'j). Unu el la dau\u0306r'a'j cel'o'j est'is mal'alt'ig'i la prez'o'n de inter'naci'a patent'o. Inter'ali'e, lim'ig'ant'e la nombr'o'n de lingv'o'j, sekv'e de traduk'o'j. La Eu\u0306rop'a Komision'o kalkul'as, ke la patent'procedur'o kost'as en EU-s\u0302tat'o'j c\u0302irkau\u0306 50 000 eu\u0306r'o'j'n. Tio est'as kvin'obl'o de la kost'o'j en Uson'o au\u0306 Japani'o. German'a ministr'o Clement sekv'e konstat'is: \u201eLa traduk'o'j en c\u0302iu'j'n EU-lingv'o'j'n est'as por la ekonomi'o tro mult'e'kost'a kaj dau\u0306r'as tro long'e.\u201d La Komun'um'a Patent'o lau\u0306 la sub'ten'ant'o'j de lingv'a mal'pli'ig'o du'on'ig'us la kost'o'j'n. \u201eTio est'as definitiv'e mal'ver'a. Mi ne kon'as la ekzakt'a'n proporci'o'n, sed est'us fakt'e 25 % au\u0306 mal'pli. Tial, se la eu\u0306rop'a patent'o kost'os du'on'e, aritmetik'e evident'as ke la plej'part'o de la s\u0302par'o fakt'e ne situ'as je traduk'o'j,\u201d kontrau\u0306'argument'as Berizzi."}, {"text_idx": "#001308", "text": "La eu\u0306rop'a patent'o est'as de jar'o'j ankau\u0306 akr'a batal'kamp'o en la parlament'o'j. Logik'e plej mult'e protest'as parlament'an'o'j el tiu'j land'o'j, kies lingv'o ne est'as inter la tri privilegi'it'a'j. Ekzempl'e ital'a parlament'an'o Gerard'o Bianco demand'is si'a'n reg'ist'ar'o'n, kial la \u201eital'a lingv'o, malgrau\u0306 tio ke Italio est'as unu el la fond'o's\u0302tat'o'j de Eu\u0306rop'a Uni'o, est'is el'ig'it'a\u201d."}, {"text_idx": "#001309", "text": "Plur'a'j deput'it'o'j de la Eu\u0306rop'a Parlament'o star'ig'is simil'son'a'j'n demand'o'j'n al la Konsili'o kaj al la Komision'o por ek'sci'i la motiv'o'n por mal'elekt'i lingv'o'j'n en la patent'procedur'o. La flandr'a verd'ul'o Bart Staes [stas] demand'is krom'e: \u201ec\u0302u la aktual'a propon'o por la lingv'o'regul'ig'o c\u0302e la Komun'um'a Patent'o est'as akord'ig'ebl'a kun la princip'o de ne'diskriminaci'o de la komun'um'a'j lingv'o'j?\u201d La Komision'o kaj la Konsili'o en si'a'j respond'o'j kompren'ebl'e emfaz'is la grav'ec'o'n de lingv'a divers'ec'o, sed ne klar'e esprim'is si'a'n sen'kondic\u0302'a'n sub'ten'o'n al lingv'a plur'ism'o. La komision'an'o Bolkestein respond'is ekzempl'e: \u201eLa Komun'um'a Patent'o dev'as est'i efik'a kaj fleks'ebl'a instrument'o, kiu'n la entrepren'o'j pov'as akir'i je pag'ebl'a'j prez'o'j, sam'temp'e g\u0302i dev'as respekt'i la baz'a'j'n princip'o'j'n de jur'a sekur'ec'o kaj de ne'diskriminaci'o inter la membr'o's\u0302tat'o'j kaj cert'ig'i alt'a'n kvalit'o'nivel'o'n.\u201d Ambau\u0306 instituci'o'j krom'e sub'strek'is en si'a respond'o, ke la eu\u0306rop'a patent'agent'ej'o ne est'as organ'o de Eu\u0306rop'a Uni'o, sed pur'e inter's\u0302tat'a organiz'o, kiu sekv'e ankau\u0306 ne hav'as la sam'a'n lingv'a'n reg\u0302im'o'n kiel EU."}, {"text_idx": "#001310", "text": "Sed tem'as ne nur pri la lingv'a problem'o. Ankau\u0306 la individu'a dimensi'o rol'as: \u201eKiam traduk'ist'o'j dir'is al alt'rang'a teknokrat'o ke cent'o'j, ebl'e mil'o'j, da teknik'a'j traduk'ist'o'j perd'os si'a'n labor'o'n, tiu c\u0302i du'on'konfes'is ke li ne konsci'is pri tio antau\u0306 tiu moment'o,\u201d rimark'ig'as Berizzi. Corsetti konstat'as: \u201ePolitik'ist'o'j per tiu decid'o far'is ali'a'n pas\u0302'o'n por perd'i teknik'a'n kaj scienc'a'n kapabl'o'n kaj g\u0302i'n trans'don'i al Uson'o.\u201d"}, {"text_idx": "#001311", "text": "Sed kiu'n rol'o'n Esperant'o pov'as lud'i en tiu kamp'o? \u201eEst'as ver'e tre mal'facil'e en'konduk'i Esperant'o'n en patent'o'sistem'o'n, c\u0302ar kutim'e patent'o'j baz'ig\u0302'as sur tre teknik'a'j fak'a'j tekst'o'j kaj kompren'ebl'e mank'as mult'e da vort'proviz'o en Esperant'o. Ver'dir'e, mi preskau\u0306 cert'as ke jam mank'as la vort'proviz'o en plej'part'o de naci'a'j lingv'o'j, kaj ke kutim'e oni uz'as c\u0302u la angl'a'n, c\u0302u el'angl'ig'it'aj\u0302'o'n. Propon'i Esperant'o'n signif'us sam'temp'e kre'i gigant'a'n termin'ar'o'n en Esperant'o,\u201d opini'as franc'a spert'ul'o pri patent'o'j. La supoz'at'a termin'ologi'a mank'o de Esperant'o tamen ankau\u0306 valid'as por naci'a'j lingv'o'j. Ekzempl'e ofic'ist'o de la sved'a termin'ologi'a centr'o dir'is, ke g\u0302i'a centr'o ne pet'is (en oficial'a opini'o al la reg'ist'ar'o) ke Svedi'o insist'u pri traduk'o de patent'o'j sved'lingv'e'n, c\u0302ar la termin'ologi'o ne ekzist'is en mult'a'j teren'o'j kaj pro tio ke la traduk'o'j ne est'is tiom bon'a'j."}, {"text_idx": "#001312", "text": "Kiel respond'as UEA al tiu'j pesimism'a'j opini'o'j kaj al la lingv'a dilem'o c\u0302e la patent'sistem'o? Mi ne hezit'as propon'i Esperant'o'n kiel neu\u0306tral'a'n solv'o'n. Mi pov'us imag'i almenau\u0306 al'don'i Esperant'o'n kiel kvar'a'n lingv'o'n krom la tri grand'a'j. La inter'naci'a lingv'o serv'u kiel anstatau\u0306'ant'o por la mal'grand'a'j naci'a'j lingv'o'j. G\u0302i'a facil'ec'o kaj termin'ologi'a klar'ec'o pov'as help'i s\u0302par'i kost'o'j'n kaj ankau\u0306 atent'as pri la sam'rajt'ec'o de lingv'o'j! Sed la fin'a cel'o est'as, ke c\u0302iu'j, grand'a'j au\u0306 mal'grand'a'j, est'u sam'rajt'a'j kaj pov'u au\u0306 ne pov'u uz'i si'a'n ge'patr'a'n lingv'o'n."}, {"text_idx": "#001313", "text": "Inter la hom'a'j rajt'o'j, kiu'j'n deklar'is Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j (UN) la 10an de decembr'o 1948, trov'ig\u0302'as artikol'o 26: \u201e(1) C\u0302iu hav'as rajt'o'n je eduk'ig\u0302'o. La eduk'ad'o est'u sen'pag'a ... (2) Eduk'ad'o cel'u plen'a'n dis'volv'o'n de la hom'a person'ec'o ...\u201d."}, {"text_idx": "#001314", "text": "Tiu rajt'o valid'as en preskau\u0306 c\u0302iu'j land'o'j \u2013 almenau\u0306 teori'e. Tamen lau\u0306 la Organiz'aj\u0302'o de UN por Eduk'ad'o, Scienc'o kaj Kultur'o (Unesk'o) 115 milion'o'j da infan'o'j ne frekvent'as lern'ej'o'n kaj 862 milion'o'j da plen'kresk'ul'o'j pov'as nek skrib'i nek leg'i nek far'i simpl'a'j'n kalkul'o'j'n. Tio super'as la nombr'o'n de mal'sat'ul'o'j en la mond'o (lau\u0306 Nutr'aj\u0302'a kaj Agr'o'kultur'a Organiz'aj\u0302'o de UN: 826 milion'o'j). Natur'e: nutr'aj\u0302'o est'as pli viv'neces'a ol eduk'ig\u0302'o. Tamen sen'kler'a'j hom'o'j pov'as nur mal'bon'e kaj rand'e part'o'pren'i soci'a'n viv'o'n: ili ne pov'as defend'i si'a'j'n rajt'o'j'n kaj plej oft'e rest'as en sen'el'ir'a mal'ric\u0302'o."}, {"text_idx": "#001315", "text": "Du tri'on'o'j de la analfabet'o'j est'as vir'in'o'j. Alt'a'j kost'o'j, mank'o de mon'o, long'a voj'o al for'a lern'ej'o, oft'e ankau\u0306 religi'o kaj tradici'a'j kutim'o'j al'katen'as vir'in'o'j'n al la dom'o kaj mal'help'as eduk'ad'o'n lau\u0306 la promes'o de la hom'a'j rajt'o'j. En 2000 UN-membr'o'j decid'is, ke ek'de 2005 la knab'in'o'j hav'u la sam'a'j'n s\u0302anc'o'j'n g\u0302u'i lern'ej'a'n eduk'ig\u0302'o'n kiel la knab'o'j. G\u0302is 2015 oni intenc'as du'on'ig'i la nombr'o'n de analfabet'o'j."}, {"text_idx": "#001316", "text": "Por atent'ig'i pri tiu c\u0302i mond'vast'a problem'o, la organiz'aj\u0302'o Tut'mond'a Kampanj'o por Eduk'ad'o kaj Kler'ig'ad'o arang\u0302'is la plej grand'a'n lecion'o'n sam'temp'e okaz'ant'a'n. Komenc'e de april'o tra la mond'o lern'ant'o'j part'o'pren'is rekord'a'n lecion'o'n c\u0302ie sam'a'n pri mank'o de eduk'ad'o kaj kler'ig'ad'o."}, {"text_idx": "#001317", "text": "En lern'ej'o rand'e de la sud-german'a urb'o Augsburg, ekzempl'e, instru'ist'o'j arang\u0302'is super'lecion'o'n por 300 part'o'pren'ant'o'j. Kiel instru'ist'o'n ili \u201edung'is\u201d alt'rang'a'n membr'o'n de la magistrat'o respond'ec'a'n pri eduk'ad'o kaj kler'ig'ad'o. En ali'a lern'ej'o la lern'ant'o'j rest'is en la klas'o'j, sed preciz'e je la 10a hor'o la instru'ist'o'j inter'romp'is la lau\u0306'plan'a'j'n lecion'o'j'n, s\u0302ang\u0302'is la tem'o'n kaj okaz'ig'is la mond'skal'a'n rekord-lecion'o'n."}, {"text_idx": "#001318", "text": "Kalkul'at'a'j nun est'as preciz'a'j cifer'o'j: oni jam sci'as, tamen, ke la lecion'o ating'is rekord'o'n. Sol'e en Germanio lern'ej'o'j part'o'pren'ig'is 36 000 lern'ant'o'j'n. Tra la mond'o en 108 land'o'j sam'temp'e part'o'pren'is la lecion'o'n 1,3 milion'o'j."}, {"text_idx": "#001319", "text": "Ni ankorau\u0306 ne sci'as, kiom dang\u0302er'a ver'e est'as la nov'a grav'a mal'san'o \u201ene'tip'a pneu\u0306moni'o\u201d, kon'at'a de nur kelk'a'j monat'o'j ankau\u0306 sub la sigl'o \u201esars'o\u201d (Sever-Akut'a Re'spir'a Sindrom'o). Mond'a Organiz'aj\u0302'o pri San'o jam plur'foj'e dev'is korekt'i indik'o'j'n, statistik'o'j'n kaj prognoz'o'j'n pri sars'o, kiu pov'us far'ig\u0302'i simil'a plag'o kia est'is (kaj ankorau\u0306 est'as, en vast'a'j part'o'j de l' mond'o) aidos'o. Kontrast'e al g\u0302i, kies virus'o dum long'a temp'o, ec\u0302 mult'a'j jar'o'j, pov'as ripoz'i en infekt'it'a korp'o g\u0302is hom'o sever'e mal'san'ig\u0302'as kaj mort'as, la sars'o-virus'o evident'e efik'as mult'e pli rapid'e. Sol'e en C\u0302ini'o g\u0302is mez'o de maj'o mort'is jam preskau\u0306 300 hom'o'j, pli ol 5000 sufer'as pro ne'tip'a pneu\u0306moni'o."}, {"text_idx": "#001320", "text": "Cert'e, sars'o ankorau\u0306 ne ating'is la dimensi'o'n de aidos'o, tamen paralel'o'j al tiu ali'a \u201emodern'a pest'o\u201d est'as frap'a'j: Ambau\u0306 mal'san'o'j dis'vast'ig\u0302'is fulm'rapid'e pro tut'mond'ig\u0302'o de pasag\u0302er-trafik'o (precip'e avi'a), tiel ke unu sol'a mal'san'ul'o infekt'is en kanada urb'o Toront'o cent'o'j'n da hom'o'j, en'e de nur kelk'a'j semajn'o'j mort'is 16 hom'o'j. Du'a paralel'o est'as, ke medicin'ist'o'j star'as vid-al-vid'e al tut'e nov'a fenomen'o kaj sen'spir'e serc\u0302'as kau\u0306z'o'j'n de la pulm-mal'san'o por ebl'e trov'i kurac-metod'o'n, kaj neni'u sci'as, kiam ebl'e oni hav'os rimed'o'j'n protekt'a'j'n kaj medikament'o'j'n. Dum'e oni dev'as katen'i infekt'it'o'j'n en kvaranten'o kaj ankorau\u0306 ne pov'as tut'e cert'e diagnoz'i; tim'ig'it'a'j kun'hom'o'j prov'as protekt'i si'n per probabl'e ne-efik'a'j bus\u0302-naz'a'j mask'et'o'j."}, {"text_idx": "#001321", "text": "Sed ebl'e plej frap'a paralel'o al aidos'o est'as, ke ankau\u0306 pri sars'o oni komenc'e prov'is silent'i, mensog'i, kamufl'i, tromp'i. Tio'n precip'e praktik'is c\u0302in'a'j instanc'o'j, kvankam supoz'ebl'e en tiu land'o trov'ig\u0302'as font'o de ne'tip'a pneu\u0306moni'o. La komun'ism'a reg\u0302im'o, kiel dum temp'o de Stalin'o kaj Mau\u0306 Zedong, tim'is la ver'o'n kaj prefer'is propagand'o'n. Kio ne plac\u0302'as al la reg\u0302im'o, simpl'e ne dev'as est'i \u2013 ne dev'as est'i sci'ig'at'a. Tamen, ankau\u0306 sekv'e de tut'mond'ig\u0302'o, kas\u0302'ad'o de fakt'o'j hodiau\u0306 ne plu est'as tiom simpl'a kiom dum glor'a komun'ism'a pas'int'ec'o. Kiam la nov'a reg'ist'ar'o sub parti'estr'o Hu Jintao ek'kon'is, ke ne plu ebl'as kas\u0302'i la ver'o'n, li mal'dung'is la ministr'o'n pri san'o kaj promes'is honest'a'n inform'ad'o'n."}, {"text_idx": "#001322", "text": "Kio'n ni tamen vid'as, est'as nov'a manier'o de propagand'o: La hero'a reg\u0302im'o kun hero'a'j civit'an'o'j hero'e batal'as kontrau\u0306 la mal'san'o \u2013 Hu parol'is pri \u201epopol'milit'o\u201d kontrau\u0306 sars'o. C\u0302u li ver'e kred'as, ke tiel C\u0302ini'o pov'os re'akir'i la perd'it'a'n kred'ind'ec'o'n? Anstatau\u0306 fin'fin'e re'form'i si'a'n inform'a'n kaj komunik'a'n politik'o'n, Pekino prov'as tromp'i mond'vast'a'n publik'o'n pri la ver'a'j problem'o'j de la land'o. Tio fort'e memor'ig'as pri kelk'a'j reg\u0302im'o'j en Afrik'o, kie ek'aper'is aidos'o, kiu'j g\u0302is hodiau\u0306 simpl'e ne'as ekzist'o'n de la imun-mal'san'o kaj rifuz'as don'i medikament'o'j'n al si'a'j civit'an'o'j."}, {"text_idx": "#001323", "text": "Tamen, ne dec'as nur montr'i per akuz'a'j fingr'o'j al Azi'o au\u0306 Afrik'o pro tia kas\u0302'em'o. Ne mult'e ali'manier'e ag'is kaj re'ag'is la sovetia reg\u0302im'o post la terur'a nukle'a katastrof'o de C\u0302ernobilo kaj ec\u0302 okcident'a'j, demokrat'a'j reg'ist'ar'o'j en kompar'ebl'a'j okaz'o'j. Re'memor'u nur, kiom long'e la reg'ist'ar'o en Londono prov'is ne'i la problem'o'n de bov'o'frenez'o, kvankam jam mil'o'j da best'o'j est'is infekt'it'a'j kaj la mal'san'o ating'is ali'a'j'n land'o'j'n. Pro tim'o perd'i ekonomi'a'n profit'o'n, reg'ist'o'j prefer'as mensog'i anstatau\u0306 tuj inform'i c\u0302iu'j'n pri risk'o'j kaj dang\u0302er'o'j. Se al fak'ul'o'j mank'as ver'a'j kaj detal'a'j inform'o'j, ili ne pov'as rapid'e re'ag'i, kaj tiel perd'as valor'a'n temp'o'n por eventual'e redukt'i dis'vast'ig\u0302'o'n de antau\u0306'e ne'kon'at'a mal'san'o."}, {"text_idx": "#001324", "text": "La aktual'a kaz'o de sars'o, krom c\u0302iu'j ali'a'j mal'bon'aj\u0302'o'j, est'as grand'a mal'sukces'o por C\u0302ini'o, kiu perd'is reputaci'o'n kaj kred'ind'ec'o'n. Pri tio ne kulp'as sars'o, sed la reg\u0302im'o mem, kiu montr'ig\u0302'is ankorau\u0306 ne'kapabl'a por ver'a'j re'form'o'j. Jam Pekino sent'as koncern'a'j'n efik'o'j'n pro nul'ig'it'a'j kongres'o'j kaj konferenc'o'j, prokrast'it'a'j negoc'o'j kaj invest'o'j de ekster'land'an'o'j. Sovetio (nun Rusio) iom post iom lern'is post la katastrof'o de C\u0302ernobilo; ebl'e ankau\u0306 C\u0302ini'o nun iom post iom lern'os el erar'o'j de propagand'a'j stult'aj\u0302'o'j. Est'us pli hero'e, tuj inform'i popol'o'n kaj mond'o'n pri tiom dang\u0302er'a mal'san'o."}, {"text_idx": "#001325", "text": "En la april'a numer'o c\u0302i-lok'e mi skrib'is pri au\u0306tor'o'j, menci'ant'e ke neniam ni hav'is problem'o'j'n pro mank'o de verk'ant'o'j, kaj ke sekv'e foj'foj'e au\u0306tor'o'j van'e atend'as aper'ig'o'n de propr'a'j artikol'o'j. Kio'n mi ne menci'is eksplic'it'e, est'as ke kontrast'e al ali'a'j revu'o'j, kies redaktor'o'j oft'e van'e al'vok'as verk'i, ni'a problem'o est'as mal'a: tro abund'as artikol'o'j. Foj'e tio konduk'as al ver'a dilem'o por c\u0302iu'j, kiu'j labor'as por kaj pri ni'a magazin'o. Nun en'pag\u0302'ig'ist'o'j sid'as antau\u0306 long'a vic'o da tekst'o'j, fakt'e ili trov'ig\u0302'as en s\u0302top'ig\u0302'o simil'a al tiu de grand'urb'a'j trafik-kulmin'o'j maten'a'j kaj vesper'a'j. Ne'kred'ebl'e, sed jam en maj'o ni dispon'is pri tiom da artikol'o'j, ke ili sufic\u0302'as por c\u0302iu'j ankorau\u0306 aper'ont'a'j numer'o'j de tiu c\u0302i jar'o! Cert'e, mult'a'j el ili ne est'as tiom aktual'a'j, ke ni tuj dev'as aper'ig'i ili'n. Pro la aktual'a'j, kompren'ebl'e, ali'a'j tekst'o'j oft'e dev'as est'i prokrast'at'a'j. Nepr'e, ekzempl'e, milit'a tag'libr'o de Paul Gubbins hav'as prioritat'o'n kaj tiel ebl'e for'rab'as spac'o'n, kiu est'us je dispon'o por (sen'dub'e ankau\u0306 interes'a) artikol'o pri lingv'o de et'a etn'o. G\u0302i, tamen, est'os interes'a ankorau\u0306 en decembr'o \u2013 la (inter'temp'e ferm'it'a) tag'libr'o ne plu."}, {"text_idx": "#001326", "text": "Kio'n far'i? Ni pov'us donac'i artikol'o'j'n el ni'a stok'o al ali'a'j revu'o'j, kiu'j plend'as pri mank'o de material'o, sed tiu'okaz'e vi ne pov'us leg'i artikol'o'j'n destin'it'a'j'n g\u0302ust'e por vi. Do mal'bon'a ide'o. Ni pov'us el'don'i kajer'o'n kun pli mult'a'j pag\u0302'o'j, sed tiu'okaz'e vi dev'us pag'i mult'e pli alt'a'n abon'prez'o'n, kio'n ne permes'as la nun g\u0302eneral'a ekonomi'a kriz'o. Do ankau\u0306 mal'bon'a ide'o. Ni pov'us pet'i ni'a'j'n au\u0306tor'o'j'n verk'i mal'pli mult'e. Sed tiu'okaz'e ebl'e neniam est'os verk'at'a urg\u0302'e bezon'at'a artikol'o pri grav'a tem'o. Do ankau\u0306 tiu c\u0302i ide'o por el'ir'i la dilem'o'n est'as mal'bon'a. Ni pov'us pet'i, ke oni verk'u mult'e pli konciz'e. Sed ne c\u0302iu'n tem'o'n oni pov'as prezent'i per nur dek lini'o'j. Ni pov'us pres'ig'i c\u0302iu'j'n tekst'o'j'n per tut'e et'a'j liter'o'j kaj tiel pak'i mult'e pli da en'hav'o sur c\u0302iu'n pag\u0302'o'n. Sed tiu'okaz'e ni dev'us donac'i al c\u0302iu el vi fort'a'n lupe'o'n, kaj tio super'as ni'a'j'n financ'o'j'n. Do ankau\u0306 ne tro bon'a ide'o. Mi simpl'e ne sci'as tau\u0306g'a'n voj'o'n el tiu c\u0302i sak'strat'o plen's\u0302top'it'a. Ebl'e vi hav'as geni'a'n ide'o'n, kiel solv'i la problem'o'n?"}, {"text_idx": "#001328", "text": "Do en 1967 ili ek'milit'is du'a'n foj'o'n por neni'ig'i Israelon, kaj du'a'n foj'o'n est'is venk'it'a'j, rezult'e de kio Israelo okup'is iu'j'n part'o'j'n de la atak'int'a'j land'o'j inkluziv'e la du menci'it'a'j'n teritori'o'j'n de Jordanio kaj Egipti'o. Anstatau\u0306 definitiv'e aneks'i ili'n kiel venk'int'o, Israelo en la sam'a jar'o propon'is re'don'i tiu'j'n teritori'o'j'n al Jordanio kaj Egipti'o kiel part'o de pac'traktat'o. Tamen ili'a respond'o est'is la fi'fam'a'j tri \u201ene\u201d: neni'u pac'o, neni'u inter'trakt'ad'o, neni'u re'kon'o. Dum post'a pli sukces'a inter'trakt'ad'o, Egipti'o ne re'postul'is Gazaon en 1979, kaj la reg\u0302'o de Jordanio rezign'is pri la okcident'a bord'o en 1988. Per tio do la formal'a flank'o pri la teritori'o'j dev'us est'i ferm'it'a."}, {"text_idx": "#001329", "text": "La najbar'a'j islam-land'o'j ankorau\u0306'foj'e ek'milit'is, kaj de'nov'e fiask'is. Sed ec\u0302 tiam Israelo ne aneks'is la du teritori'o'j'n. G\u0302i konstru'is nov'a'j'n vilag\u0302'o'j'n por si'a'j civit'an'o'j, sed neniu'n pri'rab'ant'e, kiel asert'as Zecchin. Fakt'e en 2000 la c\u0302ef'ministr'o Barak pret'is ced'i 98 % de la disput'at'a'j teritori'o'j por la suveren'a palestina s\u0302tat'o, sed la korupt'it'a lok'a au\u0306toritat'o de la teritori'o'j (PLO) gvid'at'a de Arafat rezign'is la sen'precedenc'e mal'avar'a'n propon'o'n. (PLO est'as teror'ist'a organiz'aj\u0302'o si'a'temp'e el'pel'it'a el Jordanio, Egipti'o kaj Libano kaj en'ig'it'a en la teritori'o'j'n.) Respond'e ili start'ig'is nov'a'n (ne'konvenci'a'n) teror'ist'a'n milit'o'n, okaz'ig'int'e jam pli ol 16 800 teror'ag'o'j'n, el kiu'j pli ol 120 est'is eksplod'o'j murd'int'a'j dek'o'j'n kaj kripl'ig'int'a'j cent'o'j'n da civit'an'o'j: sum'e 759 murd'it'o'j, 5246 kripl'ig'it'o'j."}, {"text_idx": "#001330", "text": "La teror'ism'o sur la teritori'o'j est'as nur part'o de la grand'a bild'o, kaj ekzist'as bon'a'j font'o'j, kiu'j eksplik'as tio'n (ekzempl'e verk'o'j de Daniel Pipes [denjel pajps], uson'a fak'ul'o pri Mez-Orient'o, j\u0302urnal'ist'o). Por ital'a'j leg'ant'o'j special'e interes'a dev'as est'i bril'a j\u0302urnal'ist'in'o kaj au\u0306tor'in'o de libr'o'j kaj artikol'o'j Oriana Fallaci. S\u0302i posed'as klar'vid'o'n, \u201efurioz'o'n\u201d kaj \u201efier'o'n\u201d pri la eu\u0306rop'a civilizaci'o, kiu ve, mank'as al mult'a'j eu\u0306rop'an'o'j."}, {"text_idx": "#001331", "text": "Franc'esk'o Zefi, 28-jar'a, akuz'it'a pro fi'negoc'ad'o de heroin'o, edz'ig\u0302'is dum si'a proces'o en la jug\u0302'ej'o de Shkoder (Nord'a Albanio). La am'at'in'o, Mimoz'a, 20-jar'a frau\u0306l'in'o, en'ir'is la jug\u0302'ej'o'n kaj, post iom da hezit'ad'o flank'e de la jug\u0302'ist'ar'o, akir'is permes'o'n por arang\u0302'i la ge'edz'ig\u0302'a'j'n formal'aj\u0302'o'j'n. Du polic'ist'o'j volont'ul'is far'ig\u0302'i atest'ant'o'j kaj oni plen'um'is c\u0302iu'j'n pas\u0302'o'j'n de la ge'edz'ig'a procedur'o. Fin'e Franc'esk'o kaj Mimoz'a deklar'ig\u0302'is kiel ge'edz'o'j kaj la tut'a c\u0302e'est'ant'ar'o, prokuror'o'j, jug\u0302'ist'o'j kaj polic'ist'o'j, part'o'pren'is g\u0302eneral'a'n g\u0302oj'o'n kaj mang\u0302'is lok'um'o'j'n (lok'a'n dolc\u0302'aj\u0302'o'n) honor'e al la nov'a par'o."}, {"text_idx": "#001332", "text": "Se propr'a'okul'e ili ne est'us vid'int'a'j la scen'o'n, la atest'int'o'j apenau\u0306 est'us kred'int'a'j \u2013 sed jen mez'e de la au\u0306t'o'voj'o Korc\u0327e-Pogradec (orient'a Albanio), c\u0302e la voj'kruc'ig\u0302'o de Plloc\u0327e, el vetur'il'o el'ir'is tut'e nud'a par'o, kiu kus\u0302'ig\u0302'is sur la asfalt'o kaj ard'e ek'seks'um'is. Nek unu nek la ali'a g\u0302en'ig\u0302'is pro la c\u0302irkau\u0306 60 au\u0306t'o'j kaj ties s\u0302ofor'o'j, kiu'j halt'is pro la ne'kutim'a spektakl'o. Post kelk'a'j minut'o'j la par'o ek'star'is kaj, inter'kis'ig\u0302'ant'e, en'ir'is si'a'n vetur'il'o'n kaj dau\u0306r'ig'is si'a'n vojag\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#001334", "text": "Litovio est'is la kvar'a land'o el kandidat'o'j por la Eu\u0306rop'a Uni'o (EU), kiu demand'is la popol'o'n, c\u0302u ind'as al'ig\u0302'i al EU. La referendum'o okaz'is dum du tag'o'j en maj'o. Post prezid'ant'o-elekt'o komenc'e de la jar'o, kiam balot'is nur c\u0302irkau\u0306 52 % de la rajt'ig'it'o'j, la litovaj estr'o'j tim'is, ke mank'os interes'o inter la litovoj."}, {"text_idx": "#001335", "text": "La unu'a tag'o mult'e deprim'is c\u0302iu'j'n, kiu'j sen'lac'e gvid'is Litovion al EU. Fin'e de la unu'a tag'o balot'is nur 31 %. La litova prezid'ant'o, Rolandas Paksas, aper'is en televid'o por invit'i la popol'o'n si'n esprim'i. Krom'e, la grand'a litova super'bazar'o VP Mark'et ek'aktiv'is: al c\u0302iu, kiu voc\u0302'don'is, g\u0302i promes'is special'a'n glu'mark'o'n kun deviz'o \u201eMi jam voc\u0302'don'is\u201d: kontrau\u0306 la glu'mark'o ebl'is akir'i var'o'j'n kontrau\u0306 nur unu cend'o. Post'e la kompani'estr'o inform'is, ke pro la kampanj'o la super'bazar'o perd'is c\u0302irkau\u0306 unu milion'o'n da lidoj (290 000 eu\u0306r'o'j'n) \u2013 sed c\u0302. 300 000 person'o'j akcept'is la ofert'o'n."}, {"text_idx": "#001336", "text": "Fiaskosupozoj ek'vapor'ig\u0302'is nur mez'e de la du'a tag'o: fin'e evident'ig\u0302'is, ke part'o'pren'is la referendum'o'n iom pli ol 63 %, el kiu'j pli ol 91 % jes'is por Eu\u0306rop'o."}, {"text_idx": "#001337", "text": "La referendum'o sekv'is long'a'n varb'ad'kampanj'o'n, dum kiu i.a parlament'o de litovaj ge'lern'ant'o'j organiz'is lern'ej'a'n referendum'o'n. Part'o'pren'is 70 % de la lern'ej'an'o'j, el kiu'j pli ol 80 % favor'is al'ig\u0302'o'n al EU. Krom'e okaz'is koncert'o \u201ePor Litovio\u201d sur la katedral'a plac'o de Vilnius, en kiu part'o'pren'is kon'at'a'j grup'o'j kaj kant'ist'o'j."}, {"text_idx": "#001338", "text": "Litovaj entrepren'ist'o'j invent'is nov'a'n instal'aj\u0302'o'n, kiu, lau\u0306 ili'a opini'o, help'os al c\u0302in'o'j efik'e batal'i kontrau\u0306 la dang\u0302er'a mal'san'o ne'tip'a pneu\u0306moni'o (sars'o). La entrepren'o Metromeda el la urb'o Kaunas konstru'is tut'e nov'a'n aparat'o'n por des'infekt'ad'o de ej'o'j \u2013 unu el la plej efik'a'j rimed'o'j por prevent'o de la mal'san'o."}, {"text_idx": "#001339", "text": "Pri la al et'a kanon'o simil'a aerosol'a generator'o Cikl'o'n 1 jam ek'sci'is c\u0302in'o'j kaj pet'is detal'a'j'n inform'o'j'n pri g\u0302i'a'j uz'o, prez'o kaj produkt'ebl'o'j. Kelk'a'j rus'a'j entrepren'o'j akir'is aparat'o'j'n kaj intenc'as ili'n uz'i por batal'o kontrau\u0306 eventual'a al'ven'o de la pneu\u0306moni'o."}, {"text_idx": "#001340", "text": "La konstru'ant'o'j asert'as, ke unu aerosol'a generator'o kapabl'as des'infekt'i ej'o'n grand'a'n je 100 000 kvadrat'a'j metr'o'j. Tial g\u0302i tre tau\u0306g'as por flug'haven'o'j, fer'voj'a'j staci'dom'o'j kaj grand'eg'a'j vend'ej'o'j."}, {"text_idx": "#001341", "text": "G\u0302is kiam oni invent'os efik'a'n kurac'il'o'n kontrau\u0306 sars'o, aerosol'a des'infekt'ad'o rest'as unu el la plej efik'a'j rimed'o'j, c\u0302ar tia'manier'e el's\u0302pruc'ig'it'a likv'aj\u0302'o ating'as ec\u0302 tiu'j'n mikrob'o'j'n, kiu'j kas\u0302'ig\u0302'as sur la plafon'o."}, {"text_idx": "#001342", "text": "Sam'temp'e spert'ul'o'j de Metromeda invent'is ankau\u0306 efik'a'n des'infekt'likv'aj\u0302'o'n, sen'dang\u0302er'a'n por la hom'o. La produkt'ad'o'n ili intenc'as baldau\u0306 komenc'i."}, {"text_idx": "#001343", "text": "Entrepren'ist'o'j el Kaunas mult'o'n esper'as de tiu nov'a aparat'o. Ja kompar'e kun simil'a'j aparat'o'j produkt'it'a'j en okcident'a'j land'o'j la litova produkt'o est'as mult'e mal'pli kost'a. Des'infekt'a likv'aj\u0302'o kompar'e kun tia produkt'o far'it'a en Briti'o kost'os ec\u0302 24obl'e mal'pli. C\u0302i-moment'e la sol'a problem'o por la litovoj est'as, ke ili kapabl'as far'i nur 50 tia'j'n aparat'o'j'n monat'e."}, {"text_idx": "#001344", "text": "Paul Gubbins ferm'is si'a'n tag'libr'o'n pri la milit'o en Irako, kaj ankau\u0306 ali'a'j trans'ir'is al ordinar'a'j afer'o'j. Por amas-komunik'il'o'j Irako ne plu est'as grav'a tem'o, ne plu aper'as bild'o'j de soldat'o'j kaj tank'o'j, de batal-avi'o'j kaj bomb'o'fum'o. Jen kaj jen oni raport'as, ke ankorau\u0306 irak'an'o'j viv'as mal'komfort'e, sed la ceter'a'n mond'o'n ne ver'e interes'as ili'a sort'o. Diplomat'o'j ne plu diskut'as, c\u0302u la milit'o est'is prav'ig'ebl'a, sed prov'as re'pac'ig'i Uson'o'n kun kritik'int'a'j reg'ist'ar'o'j, kiu'j kontrau\u0306'is tiu'n milit'o'n. Manifestaci'int'o'j, kiu'j antau\u0306 kaj dum la milit'o amas'e protest'is sur strat'o'j kaj plac'o'j tut'mond'e, mut'ig\u0302'is. Dum'e la uson'a ministr'o pri defend'o \u2013 ne'rimark'it'e de la ceter'a mond'o \u2013 plan'as konstru'i nov'a'n, et'a'n atom'bomb'o'n, kio lau\u0306 la konvenci'o'j est'as mal'permes'at'a."}, {"text_idx": "#001345", "text": "Sed, kiel Gubbins demonstr'is en si'a'j konklud'o'j fin'e de la tag'libr'o, ankau\u0306 la Irak-milit'o est'is mal'permes'it'a lau\u0306 la konvenci'o'j. Tamen oni ne plu parol'as pri tio, ke neni'u el la asert'it'a'j prav'ig'o'j est'as pruv'ebl'a, precip'e ne la du c\u0302ef'a'j asert'o'j, ke Irako posed'as amas-detru'a'j'n batal'il'o'j'n, kaj ke Sadam est'is teror'ist'a frat'o de Osama bi'n Lad'e'n. Sed tut'cert'e neni'u membr'o de la uson'a reg'ist'ar'o dev'os aper'i kiel milit-krim'ul'o antau\u0306 mond'a au\u0306 ali'a tribunal'o. Jam en El mi'a vid'punkt'o de septembr'o 2001 pri \u201eLa ekstrem-potenc'o\u201d mi konklud'is: \u201eNi ali'a'j pov'as pri'plor'i la situaci'o'n, sed g\u0302i est'as tia: la sol'a ekstrem-potenc'o pov'as ag'i tut'e lau\u0306 propr'a bon'trov'o kaj kontrau\u0306 la interes'o'j de l' tut'a ceter'a mond'o. C\u0302u plac\u0302'as al ni au\u0306 ne, ni re'ven'is al epok'o, dum kiu la plej fort'a hav'as c\u0302iu'j'n rajt'o'j'n.\u201d Tio'n mi verk'is mal'long'e antau\u0306 la terur'a atenc'o de 11a de septembr'o en Nov'jork'o kaj Vas\u0302ington'o. Tiam mi ne imag'is, kiom drast'e Uson'o prav'ig'os mi'a'j'n analiz'o'n kaj prognoz'o'n per Irak-milit'o. Kiel ajn, la mond'o post tiu c\u0302i event'o est'as tut'e ali'a. Ni perd'is plur'a'j'n valor'o'j'n, ni perd'is moral'o'n, ni c\u0302iu'j mal'venk'is en la batal'o por pac'o, just'ec'o kaj demokrati'o."}, {"text_idx": "#001346", "text": "Ceter'e, por ke ankau\u0306 mi re'ven'u al ordinar'a'j afer'o'j: Kiel anonc'it'e, tiu c\u0302i numer'o est'as du'obl'a. Ni esper'as tiel, inter'ali'e, re'kapt'i ni'a'n aper-ritm'o'n. Al tiu'j, kiu'j feri'as dum nord'a somer'o, mi dezir'as tag'o'j'n pli agrabl'a'j'n, ol hav'as hom'o'j en Irako."}, {"text_idx": "#001347", "text": "La 27an de nisano, lau\u0306 la hebre'a kalendar'o, (2003-04-29) est'is organiz'it'a lau\u0306'vic'a Mars\u0302'o de viv'ant'o'j en iam'a nazi'a koncentr'ej'o kon'at'a en la tut'a mond'o kiel Auschwitz [au\u0306s\u0302vic]. En tiu mars\u0302'o part'o'pren'is c\u0302irkau\u0306 2,5 mil'o'j da pol'o'j kaj jud'o'j, inter ili la s\u0302tat'prezid'ant'o'j de Israelo kaj de Pollando. La sam'a'n tag'o'n mi de'nov'e tra'leg'is la artikol'o'n Jubile'o hont'ind'a publik'ig'it'a'n en la mart'a numer'o de MONATO, en kiu Josef Maria Ipfelkofer pri'skrib'is la histori'o'n de koncentr'ej'o'j en divers'a'j land'o'j, kiel ekzempl'e en Kubo, Sud-Afrik'o, Sovetio, Nazi-Germanio kaj C\u0302ilio. Oni pov'us ankorau\u0306 al'don'i Kambog\u0302on. Tamen ne grav'as plej'e la preciz'a nombr'o de s\u0302tat'o'j en kiu'j oni organiz'is koncentr'ej'o'j'n. Tre bon'e, ke tiu tekst'o est'as aper'ig'it'a, tamen dank'ant'e al estim'at'a au\u0306tor'o oni vol'us iom'grad'e pli'vast'ig'i la tekst'o'n per al'don'aj\u0302'o'j s\u0302ajn'e grav'a'j por la tem'o koncentr'ej'o'j."}, {"text_idx": "#001348", "text": "Do, en KL (Konzentrationslager, koncentr'ej'o) Auschwitz, en la urb'o Os\u0301wie\u0328cin [os\u0302viencin] okup'it'a de nazi'o'j est'is real'ig'it'a la tiel nom'at'a Generalplan Ost (g\u0302eneral'a plan'o orient'o) lau\u0306 kiu oni plan'is neni'ig'i 50 milion'o'j'n da hom'o'j: jud'o'j'n, pol'o'j'n, rus'o'j'n, roma'o'j'n kaj ali'a'j'n, ne nur eu\u0306rop'an'o'j'n. La hitlera plan'o Generalplan Ost est'is el'labor'it'a kelk'a'j'n jar'o'j'n antau\u0306 la komenc'o de la 2a mond'milit'o, do antau\u0306 la 1a de septembr'o 1939. La tra'viv'int'a'j atest'ant'o'j de la 2a mond'milit'o, membr'o'j de tiel nom'at'a Sonderkommando (special'a g\u0302endarm-unu'o) en koncentr'ej'o Auschwitz, dir'is, ke en tiu mond'kon'at'a koncentr'ej'o est'is mort'ig'it'a'j, rekt'e per cianid'a acid'o 4 g\u0302is 4,5 milion'o'j da hom'o'j."}, {"text_idx": "#001349", "text": "La koncentr'ej'o'j lok'it'a'j de nazi'o'j de la Hitler-reg\u0302im'o sur la pol'a teritori'o, okup'it'a dum 5 jar'o'j, est'as oft'e nom'at'a'j \u201efabrik'o'j de la mort'ig'o\u201d! Por ke oni neniam plu ripet'u tiu'n ac\u0302'a'n histori'o'n, oni memor'u pri tiu'j fakt'o'j, parol'ad'u pri la histori'o de holokau\u0306st'o kaj ebl'e plej'bon'e ven'u unu au\u0306 plur'a'j'n foj'o'j'n al Pollando en april'o por part'o'pren'i en Mars\u0302'o de viv'ant'o'j."}, {"text_idx": "#001350", "text": "Antau\u0306 mal'mult'e da jar'o'j, fremd'a'j lingv'o'j apenau\u0306 au\u0306d'ig\u0302'is au\u0306 vid'ig\u0302'is sur la strat'o'j de irlandaj urb'o'j. Last'a'temp'e, tamen, la plej divers'a'j lingv'o'j mult'ig\u0302'is kvazau\u0306 fung'o'j en la soci'a viv'o de la Verd'a Insul'o, far'ant'e g\u0302i'n ver'a Babelo. Kelk'a'j ekzempl'o'j sufic\u0302'os."}, {"text_idx": "#001351", "text": "Labor'is c\u0302e kanal'bord'o dung'it'o'j de la reg'ist'ar'a instanc'o respond'ec'a pri konserv'ad'o kaj ripar'ad'o de la kanal'o'j kaj river'o'j, kiu'j inter'plekt'as preskau\u0306 la tut'a'n insul'o'n. Sur pont'o trans la kanal'o star'is la s\u0302arg\u0302'au\u0306t'o de la labor'ist'o'j. Kvankam lau\u0306'konstituci'e est'as agnosk'at'a'j nur du oficial'a'j lingv'o'j en la Irlanda Respublik'o, nom'e la irland'gael'a kaj la angl'a, la nom'o de la akv'o'voj'a instanc'o aper'is sur la s\u0302arg\u0302'au\u0306t'o en tri lingv'o'j: WATERWAYS IRELAND - UISCEBHEALAI EIREANN - WATTERWEYS AIRLAN (\u201eAkv'o'voj'o'j de Irlando\u201d). La sam'a sur'skrib'o vid'ig\u0302'is sur la labor'jak'o'j de labor'ist'o'j."}, {"text_idx": "#001352", "text": "La tri'a lingv'o s\u0302ajn'is unu'e ne'kon'at'a, sed tem'is pri la sud'skot'a dialekt'o, kiu'n parol'is presbiter'an'a'j koloni'ist'o'j en'konduk'it'a'j en pas'int'a'j jar'cent'o'j de brit'a'j reg\u0302'o'j en nord'a'n Irlandon por fort'ig'i la reg\u0302'a'n posed'o'n. Tiu c\u0302i idiom'o neniam est'is parol'at'a en sud'a Irlando. Nun, paradoks'e, g\u0302i est'as lau\u0306's\u0302ajn'e agnosk'at'a de almenau\u0306 unu instanc'o de la reg'ist'ar'o en la respublik'o, kaj supoz'ebl'e ankau\u0306 de la au\u0306toritat'o'j en Nord-Irlando."}, {"text_idx": "#001353", "text": "Pli'a ekzempl'o: vid'ig\u0302'is blank'a vetur'il'o, sur kiu est'is la sur'skrib'o AMBIWLANS. Tem'is efektiv'e pri ambulanc'o el Kimri'o: en la kimr'a lingv'o la liter'o w reprezent'as la vokal'a'n son'o'n u. Krom'e, pli ekzot'a'j'n ekzempl'o'j'n de plur'lingv'ec'o oni trov'as preskau\u0306 c\u0302ie en Irlando: magazen'o'j kun sur'skrib'o, anonc'o'j kaj var'o'j en la rus'a, pol'a, litova, latv'a, c\u0302in'a, japan'a, ktp, krom la plej kon'at'a'j franc'a kaj ital'a. Tiu'j'n lingv'o'j'n (kaj mult'a'j'n pli'a'j'n) oni au\u0306d'as parol'i inter si, kaj pos\u0302'telefon'e, ne'nombr'ebl'a'j \u201egast'labor'ist'o'j\u201d, nov'a'j en'migr'int'o'j kaj ali'a'j ekster'land'a'j log\u0302'ant'o'j, sen menci'i turist'o'j'n."}, {"text_idx": "#001354", "text": "G\u0302is preskau\u0306 la fin'o de la du'dek'a jar'cent'o, Irlando est'is mal'ric\u0302'a, post'rest'ant'a, izol'it'a land'o c\u0302e la marg\u0302en'o de Eu\u0306rop'o. Nun, en c\u0302iu senc'o, g\u0302i drast'e trans'form'ig\u0302'is en relativ'e ric\u0302'a kaj mult'e'kost'a land'o. Kiom long'e tiu c\u0302i situaci'o dau\u0306r'os, oni pov'as nur diven'i: supoz'ebl'e la nov'a Babelo ne mal'aper'os kaj ver's\u0302ajn'e pli kaj pli en'radik'ig\u0302'os post al'ig\u0302'o de nov'a'j land'o'j al la Eu\u0306rop'a Uni'o."}, {"text_idx": "#001355", "text": "Kiam Hungari'o, post si'a revoluci'o en 1956, re'far'ig\u0302'is diktator'e kviet'a, mi'a patr'o, 22-jar'a tiam, al'front'is mal'facil'a'n elekt'o'n: c\u0302u kapt'i la risk'a'n okaz'o'n for'las'i la land'o'n por c\u0302iam, au\u0306 rest'i por sub'ten'i si'a'j'n ne'jun'a'j'n ge'patr'o'j'n kaj lern'ej-ag\u0302'a'j'n ge'frat'o'j'n? Nur'a'j'n 11 jar'o'j'n post la rus'a sieg\u0302'o fin'int'a la german'a'n okup'ad'o'n, grand'a part'o de Budapes\u0302to de'nov'e kus\u0302'is en ruin'o'j. En'ir'is sovetiaj tank'o'j, el'ir'is du'cent mil hungar'o'j."}, {"text_idx": "#001356", "text": "Mi'a patr'o decid'is rest'i, mal'sam'e al pli jun'a frat'o, kiu el'migr'is kelk'a'j'n jar'o'j'n post'e, ig\u0302'ont'e german'a civit'an'o. Dum'e kuz'in'o ek'log\u0302'is en Bruselo, kaj s\u0302i est'as de tiam entuziasm'a belg'o \u2013 se tia'j ekzist'as. Ali'a'j famili'an'o'j rest'is en Rumani'o. Infan'ag\u0302'e mi neniel kompren'is, kial ne ebl'as, ke ni c\u0302iu'j simpl'e log\u0302'u en Hungari'o. En tiu temp'o Raymond Schwartz verk'is la fraz'o'n: \u201eokcident'an'o'j ne pov'is orient'ig\u0302'i, kaj orient'an'o'j ne rajt'is okcident'ig\u0302'i.\u201d En 1989 mi skrib'is g\u0302i'n sur la berlin'an mur'o'n: c\u0302u ankorau\u0306 ekzist'as ie pec'o kun s\u0302varc'a silab'o?"}, {"text_idx": "#001357", "text": "Nun'temp'e c\u0302io est'as tut'e ali'a. C\u0302u cert'e? La land'lim'o'j est'as pli-mal'pli tra'ir'ebl'a'j, sed ni \u2013 orient'an'o'j sam'e kiel okcident'an'o'j \u2013 foj'e sent'as mank'o'n de orient'ig\u0302'o. Ni vid'u ekzempl'e la prognoz'o'j'n pri labor'cel'a el'migr'ad'o de hom'o'j el la s\u0302tat'o'j baldau\u0306 al'ig\u0302'ont'a'j al la Eu\u0306rop'a Uni'o (EU). C\u0302u tuj post la efektiv'a al'ig\u0302'o milion'o'j da potencial'e sub'pag'it'a'j labor'ist'o'j slovak'a'j, latv'a'j au\u0306 pol'a'j invad'os la labor'ej'o'j'n eu\u0306rop-uni'a'j'n, au\u0306 c\u0302u ili prefer'os rest'i hejm'e? Est'as mal'sam'a'j opini'o'j pri tio."}, {"text_idx": "#001358", "text": "Stud'o el 2001 indik'is ke, se ekzist'us neni'a'j en'migr'a'j lim'ig'o'j en EU, c\u0302irkau\u0306 du milion'o'j da labor-ag\u0302'a'j hom'o'j vol'us trans'lok'ig\u0302'i el Pollando, C\u0302eh\u0302i'o kaj Hungari'o en la period'o g\u0302is 2006. Tiu nombr'o est'as pli alt'a ol pli fru'a'j stud'o'j konklud'is. Se konsider'i nur ekonomi'a'j'n indik'o'j'n, oni dir'us, ke tem'as pri afer'o tut'e logik'a. La kap'a mal'net'a naci'a produkt'o en la al'ig\u0302'ont'a'j land'o'j mal'super'as du'on'o'n de la EU-averag\u0302'o, kaj la salajr'o'nivel'o tie apenau\u0306 kompar'ebl'as kun tiu'j norm'a'j en la uni'o. La sen'labor'ec'o mal'sam'e grand'as en tiu'j land'o'j, sed la mez'a salajr'o c\u0302ie mal'alt'as. Grand'a'j diferenc'o'j en en'spez'a'j ebl'o'j ja c\u0302iam fort'e instig'as el'migr'ad'o'n."}, {"text_idx": "#001359", "text": "Krom'e, EU kun si'a pli kaj pli ag\u0302'a log\u0302'ant'ar'o sen'dub'e bezon'as en'migr'ad'o'n, kaj est'us tent'a ide'o solv'i la problem'o'n en'e de la eu\u0306rop'a famili'o. Nov'al'ven'int'o'j part'e s\u0302top'us la kresk'ant'a'n demografi'a'n brec\u0302'o'n de Eu\u0306rop'o. En la real'o, la en'migr'ad'o el la \u201enov'a'j\u201d land'o'j g\u0302ust'e mal'kresk'is en la last'a'j dek jar'o'j, part'e c\u0302ar ili lukt'as kun propr'a'j problem'o'j demografi'a'j. La el'migr'ad'o el ili ec\u0302 probabl'e mal'kresk'ad'os plu kaj ne plen'um'os la bezon'o'j'n je okaz'a labor'o en la jam'a'j EU-s\u0302tat'o'j. Malgrau\u0306 tio, la liber'ec'o de lok's\u0302ang\u0302'o por labor'ist'o'j el la nov'a'j membr'o's\u0302tat'o'j est'os komenc'e suspend'it'a."}, {"text_idx": "#001360", "text": "Ec\u0302 se Briti'o, Dani'o, Hispanio, Irlando kaj Svedi'o deklar'is, ke ili komplet'e mal'ferm'os si'a'n labor'merkat'o'n, tem'as pri escept'o'j al la regul'o. La ceter'a'j EU-s\u0302tat'o'j, s\u0302ajn'e, intenc'as plu rifuz'i al \u201enov-land'a'j\u201d labor'pren'ant'o'j liber'a'n al'ir'o'n al ili'a labor'merkat'o, kvankam c\u0302i tiu'j hom'o'j dev'us g\u0302u'i sam'a'j'n rajt'o'j'n kiel la civit'an'o'j de c\u0302i tiu'j s\u0302tat'o'j, la rajt'o'j'n lig'it'a'j'n al eu\u0306rop'a civit'an'ec'o."}, {"text_idx": "#001361", "text": "Ni pov'as demand'i, per la vort'o'j de okcident'an'in'o kiu \u201eorient'ig\u0302'is\u201d: \u201eSe oni sen'ig'as la civit'an'o'j'n de cert'a'j membr'o's\u0302tat'o'j je la plej baz'a'j element'o'j de la eu\u0306rop-uni'a civit'an'ec'o, c\u0302u oni ne komplet'e sen'senc'ig'as c\u0302i tiu'n koncept'o'n mem?\u201d Katrin Nyman-Metcalf, katedr'estr'o pri EU-jur'o en alt'lern'ej'o de Rig'o, al'don'as: \u201eSe la s\u0302tat'an'o'j de al'ig\u0302'ont'a'j land'o'j ne g\u0302u'os la ver'a'n en'hav'o'n de la eu\u0306rop-uni'a civit'an'ec'o, tio plej ver's\u0302ajn'e for'pren'os de c\u0302i tiu'j hom'o'j ajn'a'n sent'o'n aparten'i al uni'o, est'i part'o g\u0302i'a.\u201d"}, {"text_idx": "#001362", "text": "Franci'o invit'is al Evian, franc'a urb'et'o bord'e de Leman'a (au\u0306 G\u0302eneva) Lag'o, la t.n. G-8: la s\u0302tat'estr'o'j'n de la ok plej ric\u0302'a'j kaj influ'hav'a'j land'o'j en la mond'o. Kompren'ebl'e, la hom'o'j, kiu'j batal'as por pli da just'ec'o tut'mond'a, sent'is c\u0302i tiu'n kun'ven'o'n, sam'e kiel la antau\u0306'a'j'n, arogant'a provok'o. Post kas\u0302'a'j diskut'o'j kaj decid'o'j influ'ant'a'j la sort'o'n de mult'a'j milion'o'j da hom'o'j, la part'o'pren'int'o'j en G-8-kun'ven'o'j ja bombast'as per bel'a'j promes'o'j, kiu'j'n ili g\u0302is nun neniam plen'um'is."}, {"text_idx": "#001363", "text": "En G\u0302enovo (Italio) en 2001, la ok s\u0302tat'estr'o'j promes'is, ke c\u0302iu'jar'e ili hav'ig'os dek miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j por lukt'i kontrau\u0306 aidos'o. Du jar'o'j'n post'e la koncern'a fondus'o en'tut'e ricev'is nur unu miliard'o'n. En 1995 ili decid'is, ke ili dedic\u0302'os al mond'a'j urg\u0302'aj\u0302'o'j \u2013 mal'sat'o, trink'o'tau\u0306g'a akv'o, san'o, eduk'ad'o, lukt'o kontrau\u0306 per'fort'o, protekt'o de la medi'o \u2013 0,7 % el la land'a jar'a en'spez'ad'o. Ili hav'ig'is nur 0,23 % (Uson'o 0,11 %)."}, {"text_idx": "#001364", "text": "Malgrau\u0306 la promes'o'j, nord'a'j land'o'j plu subvenci'as si'a'n ter'kultur'o'n en grad'o (350 000 milion'o'j da dolar'o'j jar'e), kiu mal'help'as dis'volv'ig\u0302'o'n. Ekzempl'e, la reg'ist'ar'a financ'a sub'ten'o al uson'a koton'o fus\u0302'as egal's\u0302anc'a'n konkurenc'o'n kun tiu de okcident'a Afrik'o, kies c\u0302ef'a mon'font'o koton'o est'as, kvankam tio est'as klar'e kontrau\u0306'a al la nun'a liberal'ism'a ideologi'o. Tia'j fakt'o'j vek'is profund'a'n indign'o'n en vast'a'j rond'o'j por'just'ec'a'j."}, {"text_idx": "#001365", "text": "El tut'a Eu\u0306rop'o ven'is hom'o'j, kiu'j vol'is protest'i kontrau\u0306 la eviana renkont'ig\u0302'o. Sed Evian kus\u0302'as sur mal'larg\u0302'a ter'zon'o en's\u0302los'it'a inter la Alp'o'j kaj la lag'o: ne est'as mult'e da spac'o tie por amas'e protest'i. Tial la indign'ant'o'j prefer'is organiz'i la manifestaci'o'j'n sur la ali'a, svis'a flank'o de la lag'o, en G\u0302enevo kaj Lau\u0306zan'o. Dum tri tag'o'j (31an de maj'o, 1an kaj 2an de juni'o) hom'river'o'j pas'ad'is sur la strat'o'j de ambau\u0306 urb'o'j, ten'ant'e supr'e abund'o'n da afis\u0302'tabul'o'j kun bunt'a en'hav'o: \u201eRezist'u milit'o'n\u201d, \u201eHom'o'j pli ol mon'o\u201d, \u201eUson'o for el Irako\u201d, \u201eMond'a Bank'o: 50 jar'o'j sufic\u0302'as\u201d, \u201eFor'ig'u la s\u0302uld'o'n\u201d, \u201eJust'ec'o'n en la mond'o tuj!\u201d, \u201eBush! Vi s\u0302at'as milit'i, milit'u kontrau\u0306 mizer'o!\u201d, ktp. La sabat'a'n g\u0302enev'an ir'ant'ar'o'n gvid'is jun'ul'o'j kun teks'aj\u0302'a bend'o, sam'e long'a kiel la strat'o'larg\u0302'o, kies sur'skrib'o kri'is: \u201eG-8: ne'leg\u0302'a!\u201d"}, {"text_idx": "#001366", "text": "Sabat'o'n nokt'e en divers'a'j lok'o'j bord'e de la lag'o brul'is alt'a'j fajr'o'j, kiu'j simbol'is kontrau\u0306'star'o'n al la s\u0302tat'estr'a kun'ven'o. Mil'o'j da hom'o'j c\u0302e'est'is la ek'brul'ig'o'n, kiu, sam'e sur la franc'a bord'o kiel sur la svis'a, akurat'e okaz'is je la 21a hor'o 30. Amas'a kaj kolor'plen'a publik'o apud'is la fajr'o'j'n en etos'o apart'e fest'a. En Lau\u0306zan'o, la fajr'o kovr'is dek kvadrat'a'j'n metr'o'j'n kaj est'is arang\u0302'it'a de la urb'a estr'ar'o. Fajr'o en la mont'a vilag\u0302'o Les Paccots, en la friburga kanton'o, mal'proksim'a de la lag'o, vid'ebl'is de sur la eviana bord'o."}, {"text_idx": "#001367", "text": "La s\u0302tat'estr'o'j al'ter'ig\u0302'is en G\u0302enevo kaj est'is helikopter'e port'at'a'j Evianen. Sed ne ili'a stab'o. Por g\u0302en'i la kun'ven'o'n, hom'amas'o'j blok'is au\u0306t'o's\u0302ose'o'j'n kaj c\u0302iu'j'n pont'o'j'n super Rodan'o. Tiel, ili esper'as, ili mal'help'is g\u0302ust'a'temp'a'n al'ven'o'n de la sekretari'a, traduk'a kaj help'a dung'it'ar'o."}, {"text_idx": "#001368", "text": "G\u0302eneral'e, la manifestaci'o'j trankvil'e dis'volv'ig\u0302'is en kvazau\u0306 famili'a etos'o. Sed en la memor'o'j risk'as rest'i la detru'o'j, kiu'j'n kau\u0306z'is cent'o da agres'ul'o'j. Tiu 0,1 % est'os pli koment'at'a ol la cent mil, kiu'j pac'e esprim'is si'a'n opini'o'n kun plen'a respekt'o al demokrati'a'j regul'o'j. La romp'em'ul'o'j, mem'nom'it'a'j Black Block (nigr'a blok'o), ven'is por detru'i kaj, arm'it'e de metal'a'j stang'o'j, sur'met'int'e nigr'a'j'n mask'o'j'n, g\u0302u'e detru'ad'is. Bon'eg'e organiz'it'a'j, ili ag'is c\u0302ef'e en G\u0302enevo lund'o'n vesper'e kaj nokt'e. Komunik'ig\u0302'ant'e per pos\u0302'telefon'o'j, ili en kelk'a'j sekund'o'j el'ir'is el inter la vic'o'j de la pac'a'j mars\u0302'ant'o'j, grup'ig\u0302'is sur'met'ant'e la mask'o'j'n, detru'is, de'pren'is la mask'o'j'n kaj re'mal'aper'is en la ond'o'n manifestaci'a'n, las'ant'e la polic'o'n sen'help'a. La pli'mult'o parol'is german'e."}, {"text_idx": "#001369", "text": "En la komerc'a'j strat'o'j de la g\u0302eneva urb'o'centr'o ili damag\u0302'is unu magazen'o'n el tri. La damag\u0302'o'j en G\u0302enevo est'as taks'at'a'j je du milion'o'j da eu\u0306r'o'j. Evit'is la detru'o'n nur la butik'o'j, kies montr'o'fenestr'o'j est'is s\u0302irm'it'a'j per lign'a'j tabul'o'j. Tiu lign'a protekt'ad'o de mult'a'j magazen'o'j, sam'e en G\u0302enevo kiel en Lau\u0306zan'o, montr'ig\u0302'is por la posed'ant'o'j bon'eg'a ide'o, sed g\u0302i don'is al la du urb'o'j strang'a'n etos'o'n, kvazau\u0306 milit'o okaz'us. Kiu'j est'as tiu'j detru'em'ul'o'j? Tio'n demand'is kon'at'o mi'a al unu el ili. Respond'o: \u201eMi est'as koler'a sen'sekur'ec'ul'o. Mi hav'as neni'o'n. Nek labor'o'n, nek log\u0302'ej'o'n. Nur mal'am'o'n. Las'u mi'n. Ir'u fik'i vi'n!\u201d"}, {"text_idx": "#001370", "text": "Dum la ok mond'o'mastr'o'j trakt'is inter si pri neniu-sci'as-kio, mult'a'j dis'a'j grup'o'j de intelekt'ul'o'j, jun'ul'o'j, politik'ist'o'j kaj engag\u0302'it'o'j c\u0302ia'spec'a'j diskut'is pri la strategi'o'j por \u201enask'i ali'a'n mond'o'n\u201d. Koment'ant'o'j ec\u0302 dir'is, ke dum tiu semajn'fin'o G\u0302enevo trans'form'ig\u0302'is al \u201eet'a Po\u0302rto Alegr'e\u201d. La rezult'o de la s\u0302tat'estr'a kun'ven'o neniel impon'is. \u201eTiom da perturb'o'j nur por tio!\u201d est'is la g\u0302eneral'a opini'o. La ok grav'ul'o'j ja fin'is si'a'n renkont'ig\u0302'o'n sen iu ajn serioz'a projekt'o."}, {"text_idx": "#001371", "text": "Ebl'e la sol'a pozitiv'a aspekt'o de tiu'j tag'o'j est'is, ke la brazila prezid'ant'o Lul'a pov'is au\u0306d'ig'i si'a'n mesag\u0302'o'n al la mastr'o'j de la mond'o. Sed li'a propon'o organiz'i lukt'o'n kontrau\u0306 mal'sat'o kaj g\u0302i'n financ'i per impost'o je arm'il'vend'o'j rest'is sen'respond'a, sam'e kiel divers'a'j propon'o'j pri la s\u0302uld'o, help'o al dis'volv'o kaj publik'a san'o. Kontrast'e, prezid'ant'o Bush, jam rimark'it'a kiel la last'a al'ven'int'o, s\u0302ok'is c\u0302iu'j'n per si'a decid'o for'flug'i antau\u0306 la fin'o de la kun'sid'o, kvazau\u0306 li vol'us dir'i: \u201eNeni'u el vi grav'as por mi.\u201d Au\u0306 c\u0302u li for'kur'is, c\u0302ar li tim'is la koler'o'n de la franc'o'j, tiom mis'fam'ig'at'a'j en nun'a Uson'o?"}, {"text_idx": "#001372", "text": "Elefant'o'j ne forges'as ... kaj ne forges'it'as"}, {"text_idx": "#001373", "text": "Dum la du'a mond'o'milit'o la japan'a arme'o ordon'is, ke c\u0302iu'j dang\u0302er'a'j best'o'j en zoologi'a'j g\u0302arden'o'j kiel tigr'o'j, leon'o'j kaj elefant'o'j est'u mort'ig'it'a'j: est'us dang\u0302er'e, se tiu'j for'kur'us dum aer'atak'o'j. Tial c\u0302iu'j elefant'o'j krom du mal'aper'is el Japani'o."}, {"text_idx": "#001374", "text": "Post la milit'o re'ven'is elefant'o'j el azi'a'j land'o'j, c\u0302ar la ge'knab'o'j ili'n s\u0302at'as. Nun en Japani'o viv'as 71 elefant'o'j, inter kiu'j 12 est'as pli ol 50-jar'a'j. La elefant'o nom'at'a Suu\u0306ako, kiu viv'as en Koobe, est'as 60-jar'a: s\u0302i ne plu kapabl'as mult'e pas\u0302'i; Haruko en Tennooj\u0302i, Oosaka, est'as 55-jar'a: s\u0302i'a nov'a c\u0302ambr'o est'as ekip'it'a per vapor'kuir'il'o por mol'ig'i mang\u0302'aj\u0302'o'j'n; kaj Hanako en Inokas\u0302ira, Tokio, est'as 56-jar'a: s\u0302i perd'is preskau\u0306 c\u0302iu'j'n dent'o'j'n, do oni don'as al s\u0302i bul'o'j'n, kiu'j est'as far'it'a'j el pec'ig'it'a'j jun'a'j herb'o'j."}, {"text_idx": "#001375", "text": "En 1950 Kikuko kaj en 1954 Akiko, nask'it'a'j en Taj'land'o, ven'is al Hans\u0302in-park'o en Oosaka. Ili est'is heroin'o'j por la infan'o'j dum 50 jar'o'j. Sed oni decid'is ferm'i la park'o'n en mart'o pro financ'a problem'o. Oni pet'is de zoologi'a'j g\u0302arden'o'j tra Japani'o, ke la elefant'o'j est'u ie akcept'it'a'j, sed neni'u favor'e respond'is. Mal'facil'e est'as akcept'i mal'jun'a'j'n elefant'o'j'n: oni bezon'as pli da mon'o por proviz'i apart'a'j'n mang\u0302'aj\u0302'o'j'n kaj ali'a'n pri'zorg'ad'o'n."}, {"text_idx": "#001376", "text": "Tamen, felic\u0302'e, est'as konstru'at'a elefant'a mal'jun'ul'ej'o kun 600 m2 da promen'ej'o en arb'ar'o apud urb'o Kacuura en guberni'o C\u0302iba. Sakamoto Sajuri intenc'is mal'ferm'i g\u0302i'n, kiam nau\u0306 elefant'o'j en s\u0302i'a privat'a Elefantujo de Ic\u0302ihara mal'jun'ig\u0302'os, sed, lau\u0306 la pet'o de Hans\u0302in-park'o, s\u0302i decid'is mal'ferm'i g\u0302i'n pli fru'e. S\u0302i ricev'os subvenci'o'n de kelk'dek milion'o'j da en'o'j por pri'zorg'i la du elefant'o'j'n el Hans\u0302in-park'o g\u0302is ili'a mort'o."}, {"text_idx": "#001377", "text": "Sam'kiel mal'jun'a'j hom'o'j, elefant'o'j foj'e mal'facil'e adapt'ig\u0302'as al si'a'j nov'a'j cirkonstanc'o'j. Pro tio la du elefant'o'j ir'os kun'e al C\u0302iba. Dir'is Cuj\u0302ihara Saburoo, kiu pri'zorg'as dum 25 jar'o'j la du elefant'o'j'n: \u201eMi esper'as, ke du'op'e ili ne sent'os si'n sol'ec'a'j, sed mi dezir'us, ke ili fin'u si'a'n viv'o'n c\u0302i tie en si'a hejm'o\u201d. Li rest'os kun la elefant'o'j en la nov'a hejm'o, g\u0302is ili al'kutim'ig\u0302'os al si'a nov'a viv'o."}, {"text_idx": "#001378", "text": "La 25an de maj'o okaz'is municip'a'j balot'o'j en Kataluni'o. Ili apart'e interes'as pro la antau\u0306'vid'it'a'j fru'au\u0306tun'a'j naci'a'j balot'o'j kaj la vigl'eg'a politik'a viv'o de la last'a'j monat'o'j: ne sen'kial'e la part'o'pren'o vid'ebl'e kresk'is kompar'e kun la antau\u0306'a'j elekt'o'j."}, {"text_idx": "#001379", "text": "Oni prognoz'is antau\u0306'e'n'pus\u0302'o'n de la mal'dekstr'a'j parti'o'j front'e al perd'o'j de la reg'ant'a'j dekstr'a'j Convergencia [konverj\u0302e\u0301nsia] i Unio\u0301 (\u201ekonverg\u0302'o kaj unu'ig\u0302'o\u201d [Ci'u]) kaj Popol'a Parti'o (PP). C\u0302ef'e pri c\u0302i tiu last'a, oni sci'vol'em'is pri fort'o de la skurg\u0302'o pro g\u0302i'a ekonomi'a politik'o (g\u0302eneral'a strik'o en juni'o 2002), mal'kompetent'a ag'ad'o en la sink'o de la petrol's\u0302ip'o Prest'ig'e antau\u0306 la galeg'a mar'bord'o (novembr'o 2002), kontrau\u0306'ekologi'a plan'o trans'flu'ig'i akv'o'n el river'o Ebr'o sud'e'n kaj, last'e sed ne balast'e, la plen'a'n engag\u0302'ig\u0302'o'n de la hispan'a reg'ist'ar'o de PP por la milit'o en Irako (rekord'eg'a 1,5-milion'a manifestaci'o en Barcelono en februar'o kaj cent'o'j da arang\u0302'o'j dum plur'a'j monat'o'j). En la kaz'o de Ci'u jam 24-jar'a si'n'sekv'a reg'ad'o en la au\u0306tonom'a reg'ist'ar'o, en la last'a'j jar'o'j dank'e al la sub'ten'o de PP, esper'ig'is la mal'dekstr'a'j'n vic'o'j'n pri komenc'o de epok'fin'o."}, {"text_idx": "#001380", "text": "Tamen el c\u0302iu'j c\u0302i polemik'o'j fakt'e nur la trans'flu'ig'o s\u0302ajn'e influ'is la voc\u0302'don'ad'o'n: PP bon'eg'e el'ten'is, ec\u0302 kresk'et'is en Barcelono kaj G\u0302ir'on'o. G\u0302i, mal'e, est'is preskau\u0306 for'bala'it'a el la Ebr'o-delt'o, la sol'a kamp'ar'a region'o en Kataluni'o, kie g\u0302i hav'is rimark'ind'a'n sub'ten'o'n. Ci'u mal'kresk'is du poent'o'j'n, sed mal'pli ol si'a kontrau\u0306'ul'o, la Social'ism'a Parti'o. C\u0302i-last'a, kvankam kiel c\u0302iam komfort'e gajn'int'a la municip'a'j'n elekt'o'j'n, sent'ebl'e perd'is sub'ten'o'n. Gajn'is la mal'pli grand'a'j: la verd'rug\u0302'ul'o'j (de'nov'e kandidat'ig\u0302'int'a'j unu'ec'e, post pas'int'balot'a fiask'o) kaj c\u0302ef'e la sen'de'pend'ist'o'j, kiu'j far'ig\u0302'is la tri'a parti'o, venk'is en kelk'a'j mez'grand'a'j urb'o'j kaj en'ir'is por la unu'a foj'o en divers'a'j'n magistrat'o'j'n de la barcelona c\u0302irkau\u0306'urb'o."}, {"text_idx": "#001381", "text": "Apart'e ekzempl'o'don'a montr'ig\u0302'as la rezult'o'j en Barcelono: mal'dekstr'o plu gajn'as per unu magistrat'an'o, tamen social'ist'o'j perd'is kvin (el 20) favor'e al si'a'j du partner'o'j (nun, po kvin); dekstr'e, voc\u0302'o el katalun'ism'a Ci'u trans'ir'is al por'hispan'a PP (tio tut'e ne signif'as, ke la voc\u0302'don'int'o'j mov'ig\u0302'is nur intern'e de tiu'j tend'ar'o'j, sed por detal'a'j analiz'o'j ankorau\u0306 mank'as inform'o'j). Mal'mult'a'j urb'o'j s\u0302ang\u0302'os la reg'ant'a'n parti'o'n, sed social'ist'o'j dev'os mult'e pli marc\u0302and'i por kapt'i ne'mal'hav'ebl'a'j'n sub'ten'o'j'n."}, {"text_idx": "#001382", "text": "Kvankam g\u0302i rest'as la kvar'a lau\u0306 prefer'o'j, apenau\u0306 super'ant'a la rug\u0302'verd'ul'o'j'n, PP pruv'as, ke g\u0302i ating'is en la last'a'j jar'o'j firm'a'n grund'o'n en Kataluni'o, c\u0302ef'e en la periferi'a'j kvartal'o'j barcelonaj kaj la c\u0302irkau\u0306'urb'o, en hispan'lingv'a'j labor'ist'a'j medi'o'j. Lau\u0306 la analiz'ist'o'j, g\u0302i s\u0302uld'as sent'ebl'a'n sub'ten'o'n pro ties lau\u0306t'a kritik'ad'o de lau\u0306'dir'a urb'a mal'sekur'ec'o kaj g\u0302i'a'j kampanj'o'j lig'ant'a'j ekster'land'a'n en'migr'ad'o'n kaj krim'ad'o'n. Ne'hazard'e en tiu'j balot'o'j elekt'ig\u0302'is por la unu'a foj'o, kvankam tre'eg'e minoritat'e, iu'j ras'ist'a'j list'o'j en plur'a'j kamp'ar'a'j urb'et'o'j. Tamen, sam'temp'e la naci'ism'a politik'o de PP, c\u0302ef'e sed ne sol'e en Eu\u0306ski'o kaj en la rok'o Lejla, efik'is kiel kataliz'il'o por la du'obl'ig'o de la sen'de'pend'ism'a'j voc\u0302'don'o'j, plej ver's\u0302ajn'e sur'baz'e de la jun'a'j elekt'ant'o'j, pli vid'ebl'a'j ol en ali'a'j okaz'o'j en la balot'ej'o'j: la nun'a strec\u0302'a politik'a viv'o en Kataluni'o tut'e mal'simil'as al la preskau\u0306'a marc\u0302'o de antau\u0306 kelk'a'j jar'o'j."}, {"text_idx": "#001383", "text": "La rezult'o'j star'ig'as grand'a'n demand'o'n pri la oktobr'a'j balot'o'j: por la unu'a foj'o Ci'u ne prezent'os kiel kandidat'o'n Jordi Pujol [j\u0302ordi puj\u0302o\u0301l], la prezid'ant'o'n ek'de 1979; tamen la surpriz'e bon'a rezist'o de la dekstr'a blok'o kred'ig'as, ke g\u0302i pov'os plu reg'i."}, {"text_idx": "#001384", "text": "Ekster'leg\u0302'ig'is la eu\u0306sk'a'n sen'de'pend'ism'a'n mal'dekstr'a'n koalici'o'n Euskal Herritarrok [eu\u0306ska\u0301l eri\u0301taro\u0301k] (\u201eNi, la eu\u0306sk'land'an'o'j\u201d, EH) la leg\u0302'o pri parti'o'j, aprob'it'a de larg\u0302'eg'a pli'mult'o de hispan'a parlament'o en maj'o 2002. La kau\u0306z'o: g\u0302i ne konsider'is oportun'e kondamn'i la per'fort'a'n ag'ad'o'n de la arm'it'a grup'o Et'a. Tio ke, ekzempl'e, la nun reg'ant'a parti'o en Hispanio bezon'is 27 jar'o'j'n por mal'sever'e kondamn'et'i la fas\u0302ism'a'n reg\u0302im'o'n kau\u0306z'int'a'n cent'o'j'n da mil'o'j da mort'int'o'j, du'on'milion'o'n da ekzil'it'o'j kaj kvar jar'dek'o'j'n da teror'o, tamen ne montr'ig\u0302'is kau\u0306z'o, por ke oni sam'temp'e g\u0302i'n mal'leg\u0302'ig'u."}, {"text_idx": "#001385", "text": "Nu, tia atak'o al la eu\u0306sk'a'j sen'de'pend'ist'o'j ne okaz'is unu'a'foj'e, sed en c\u0302i tiu okaz'o la nov'a leg\u0302'o antau\u0306'vid'is strikt'eg'a'j'n metod'o'j'n, por ke ili ne pov'u re'aper'i sub ali'a nom'o, kiel plur'foj'e antau\u0306'e. La kandidat'o'j ne pov'os de'nov'e kandidat'ig\u0302'i; se tio okaz'us, la tut'a list'o, en kiu ili aper'as, est'us konsider'it'a ne'valid'a."}, {"text_idx": "#001386", "text": "La unu'a'j'n rezult'o'j'n de tiu leg\u0302'o oni spert'is okaz'e de la municip'a'j balot'o'j la 25an de maj'o. La Konstituci'a Kort'um'o mal'valid'ig'is 225 el la 241 list'o'j prezent'it'a'j de Autodeterminaziorako Bilgunea [au\u0306to\u0301determinasjo\u0301rako\u0301 bijgunea\u0301](\u201eAsemble'o por la mem'determin'o\u201d, AuB) pro la nov'a leg\u0302'o. C\u0302ar tiu verdikt'o okaz'is ekster la period'o, en kiu oni permes'is prezent'i kandidat'o'j'n, ne ebl'is propon'i anstatau\u0306'a'j'n list'o'j'n."}, {"text_idx": "#001387", "text": "La unu'a konsekvenc'o de tiu decid'o far'ig\u0302'is, ke divers'a'j vilag\u0302'o'j rest'is sen kandidat'o'j: ekzempl'e la 300-log\u0302'ant'a Arama, kiu tradici'e decid'as asemble'e kaj post'e ratif'as balot'e pro leg\u0302'a dev'ig'o. Du'a konsekvenc'o est'is la re'ag'o de la gvid'ant'o'j de AuB instig'i ne'kutim'a'n protest'o'n: ne'valid'e voc\u0302'don'i. Tio kau\u0306z'is c\u0302irkau\u0306 150 000 nul'a'j'n balot'il'o'j'n: c\u0302irkau\u0306 9 %. En la c\u0302ef'region'o de la sen'de'pend'ist'o'j, Gipusko, ili ating'is 15 %, kaj en 14 urb'et'o'j kaj vilag\u0302'o'j ili far'ig\u0302'is pli'mult'a'j. En la antau\u0306'a'j municip'a'j elekt'o'j, en 1999, EH est'is la du'a plej sub'ten'at'a grup'o en la eu\u0306sk'a au\u0306tonom'a komun'um'o (20 %) kaj la tri'a en Nafaro (16 %)."}, {"text_idx": "#001388", "text": "La c\u0302ef'a'j hispan'a'j parti'o'j kontent'as pro la mal'kresk'o de tiu'j, kiu'j'n ili taks'as teror'ist'o'j: kvankam konsider'ind'a part'o de la sub'ten'int'o'j de EH voc\u0302'don'is por la parti'o'j de la eu\u0306sk'a reg'ist'ar'o (okul'frap'a koalici'o krist'an'demokrat'a, liberal'a kaj eks'komun'ism'a), sam'e kiel por minoritat'a split'o de si'a grup'o kontrau\u0306'ant'a per'fort'o'n, la for'pel'o ekster la politik'a'n aren'o'n de eu\u0306sk'ism'a'j voc\u0302'don'ant'o'j klar'e favor'as la por'hispan'a'j'n fort'o'j'n (t.e. ne mal'pli gap'ig'a'n koalici'o'n de la Popol'a kaj Social'ism'a parti'o'j), kiu'j pov'as baldau\u0306 far'ig\u0302'i pli'mult'o sur'baz'e de la lau\u0306'leg\u0302'a'j voc\u0302'don'o'j."}, {"text_idx": "#001389", "text": "Tiu'j balot'o'j, do, konsist'ig'as nov'a'n s\u0302tup'o'n en la akr'eg'a politik'a batal'o en Eu\u0306ski'o (MONATO 2002/8 kaj 2003/4). La Leg\u0302'o pri Parti'o'j eg'e mal'ver's\u0302ajn'e lau\u0306'as la konstituci'o'n (malgrau\u0306 favor'a pri'taks'o de la hispan'a Konstituci'a Kort'um'o): unu'flank'e g\u0302i konsider'as, ke organiz'aj\u0302'o pov'as est'i kontrau\u0306'leg\u0302'a, tamen ties an'o'j ne nepr'e est'as jur'e persekut'ebl'a'j (ekzist'o de krim'a ag'o sen krim'ul'o'j); ali'flank'e g\u0302i sen'ig'as hom'o'j'n je la rajt'o far'ig\u0302'i elekt'it'o'j, kvankam ili unu'op'e neniam est'is kondamn'it'a'j au\u0306 ec\u0302 jug\u0302'it'a'j. Ekster c\u0302ia dub'o, post dek'o da jar'o'j eu\u0306rop'a kasaci'a tribunal'o mal'valid'ig'os la leg\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#001390", "text": "G\u0302is tiam 10-20 % de la eu\u0306sk'o'j est'os sen'ig'it'a'j de si'a'j politik'a'j rajt'o'j. Per tia'j truk'o'j, kred'ebl'e en la ven'ont'a'j eu\u0306sk'a'j balot'o'j, la hispan'ism'a'j parti'o'j sukces'os reg'i la eu\u0306sk'a'n au\u0306tonom'a'n komun'um'o'n. C\u0302u tio al'port'os pac'o'n? Lau\u0306 la konstat'it'a grad'o de mobiliz'o de la eu\u0306sk'a reg'ist'ar'o kaj, c\u0302ef'e, de la mal'dekstr'a'j sen'de'pend'ist'o'j, tio kau\u0306z'os nur g\u0302ust'e la mal'o'n."}, {"text_idx": "#001392", "text": "La disput'o'j en la uson'a gazet'ar'o pri tut'mond'ig\u0302'o est'as kvazau\u0306 barakt'o inter kosmopolit'a'j por'ul'o'j kaj provinc'em'a'j kontrau\u0306'ul'o'j. Iu'j dir'as, ke la mond'a unu'ig\u0302'a procez'o aparten'as al la ekonomi'a kamp'o, dum ali'a'j asert'as ke grav'as la hom'a komun'um'o. Lau\u0306 Alejandro Reuss, redaktor'o de la revu'o Dollars and Sens'e (Dolar'o'j kaj senc'o, ), tut'mond'ig\u0302'o reg'at'a de kapital'o ankorau\u0306 antau\u0306'e'n'ir'as tra inter'naci'a'j kaj region'a'j institut'o'j. Kelk'foj'e okaz'is sukces'a'j manifestaci'o'j kontrau\u0306 tut'mond'ig\u0302'o, direkt'it'a'j kontrau\u0306 inter'naci'a'j asoci'o'j kiel Mond'a Organiz'aj\u0302'o pri Komerc'o kaj Inter'naci'a Mon'a Fondus'o. Ekzempl'o de region'a asoci'o est'as NALKA (Nord-Amerik'a Liber-Komerc'a Asoci'o, angl'a mal'long'ig'o Naft'a, )."}, {"text_idx": "#001393", "text": "NALKA en 1994 for'ig'is komerc'a'j'n kaj invest'a'j'n obstakl'o'j'n inter Kanado, Meksiko kaj Uson'o. Preskau\u0306 c\u0302iu'j financ'a'j invest'o'j kaj aktiv'aj\u0302'o'j kiel ter'kultiv'ad'o kaj min'ad'o est'as liber'ig'it'a'j de naci'a'j restrikt'o'j. Kritik'ant'o'j de la pakt'o asert'as, ke labor'ist'o'j sufer'as en c\u0302iu'j tri land'o'j. La sindikat'o'j est'as mal'fort'ig'it'a'j, kaj kompani'o'j trans'lok'ig\u0302'as trans land'lim'o, kie viv'kondic\u0302'o'j, medi'o kaj labor'ist'ar'o ne est'as fort'e protekt'it'a'j."}, {"text_idx": "#001394", "text": "La komerc'ist'o'j ricev'is abund'o'n da oportun'o'j, sed la pakt'o ne pli'facil'ig'as la migr'ad'o'n al Uson'o por kanadaj kaj meksikaj labor'ist'o'j. Ili dev'as en'ir'i lau\u0306 kvot'a leg\u0302'o au\u0306 kontrau\u0306'leg\u0302'e trans'ir'i la land'lim'o'n. La sub'ten'ant'o'j de NALKA argument'as, ke al Meksiko est'as garanti'it'a'j pli grand'a merkat'o, plej alt'a'j profit'o'j kaj pli bon'a'j teknik'o'j. Kvankam komerc'a'j kaj financ'a'j firma'o'j profit'as de liberal'a komerc-filozofi'o, ankau\u0306 la uson'a ekonomi'o nun'temp'e est'as deprim'it'a kau\u0306z'e de la du irakaj milit'o'j, la teror'ist'a atak'o al la Mond'a Komerc'a Centr'o en Nov'jork'o, la dis'vast'ig\u0302'ant'a'j skandal'o'j pri frau\u0306d'a'j kont-metod'o'j kaj la bors'a kriz'o."}, {"text_idx": "#001395", "text": "La verk'o est'as simpl'a kaj facil'a. La tut'a libr'et'o konsist'as el legend'o'j kaj rakont'o'j el Rumani'o, la nask'ig\u0302'land'o de la au\u0306tor'in'o."}, {"text_idx": "#001396", "text": "Traduk'it'a el la portugal'a, g\u0302i montr'as iom pri la folklor'o de Rumani'o, per'e de histori'o'j en'hav'e ric\u0302'a'j kaj ne'grand'a'j."}, {"text_idx": "#001397", "text": "C\u0302ar la au\u0306tor'in'o est'is de'nask'e ruman'a, s\u0302i hav'is kompetent'ec'o'n por rakont'i iom pri si'a land'o, dis'kon'ig'ant'e g\u0302i'a'j'n mir'ind'aj\u0302'o'j'n, unu'e al Brazilo kaj al la land'o'j, kiu'j parol'as portugal'e, c\u0302ar la libr'o est'as original'e verk'it'a en la portugal'a, kaj nun la histori'o'j ir'as al la mond'o per'e de la traduk'o al Esperant'o."}, {"text_idx": "#001398", "text": "G\u0302i'a'j histori'o'j est'as bel'a'j. Ili trans'lok'ig'as ni'n al la fantazi'a mond'o de legend'o'j kaj rakont'o'j kaj don'as al ni ec\u0302 versi'o'j'n pri aper'o de kelk'a'j best'o'j, kiel la peg'o, ekzempl'e."}, {"text_idx": "#001399", "text": "Unu el la plej bel'a'j legend'o'j en la libr'o est'as Jun'ec'o sen mal'jun'ig\u0302'o kaj viv'o sen mort'o, kiu merit'as atent'o'n pro si'a grand'moral'a mesag\u0302'o."}, {"text_idx": "#001400", "text": "Per tiu unu'a volum'et'o Ruman'a'j legend'o'j kaj rakont'o'j aper'as en Esperant'o, kaj promes'as plezur'ig'i ni'n kaj pli'ric\u0302'ig'i ni'a'n esperant'a'n bibliotek'o'n. G\u0302i est'as leg'ind'a!"}, {"text_idx": "#001403", "text": "En la maj'a numer'o aper'is opini'o pri la inter'naci'a fonetik'a alfabet'o (p. 16-17). La au\u0306tor'o konfuz'as la rol'o'n de la inter'naci'a fonetik'a alfabet'o (Ip'a, International Phonetic Alphabet) kaj tiu'n de la esperant'a. Oni uz'as la du'a'n por indik'i, kiel la au\u0306tor'o mem dir'as, \u201eproksim'um'a'n\u201d prononc'o'n. Tio'n far'ant'e oni lim'ig'as si'n rigor'e inter la lim'o'j de la esperant'a fonologi'o. Ni, ordinar'a'j esperant'ist'o'j, ne dev'as sci'i pri son'o'j de fremd'etn'a'j lingv'o'j. Kontrau\u0306'e al tio, la rol'o de la Ip'a est'as pri'skrib'i ekzakt'a'n fonetik'a'n valor'o'n de lingv'a son'o. Mult'a'j kontribu'ant'o'j de MONATO ne kon'as la diferenc'o'n inter son'o'j kaj fonem'o'j."}, {"text_idx": "#001404", "text": "Dank'o'n pro tre interes'a recenz'o de Donald Broadribb pri la libr'o de J'o'n Mirande La bapt'o'fil'in'o (MONATO, 2003/5). Sed s\u0302ajn'as, ke s-ro Broadribb forges'is menci'i unu tre grav'a'n nuanc'o'n: ja evident'as, ke Mirande ard'e dezir'is ripet'ig'i al si'a verk'o sort'o'n de la fam'a Lolita far'e de Vladimir Nabokov. G\u0302ust'e tiu roman'o pri la uson'a motel'a civilizaci'o est'as taks'at'a kiel la unu'a roman'o pri am(or)aj rilat'o'j inter plen'ag\u0302'ul'o kaj adolesk'ant'in'o, kaj Lolita est'is si'a'temp'e tut'e mal'kutim'a, s\u0302ok'a kaj skandal'a verk'o priam'a kaj pri-inter'rilat'a. Post tio c\u0302iu pli-mal'pli sam'tem'a verk'o vok'as ne'evit'ebl'a'n sent'o'n de sekundar'ec'o. Mi ankorau\u0306 ne leg'is La bapt'o'fil'in'o-n, tamen mi supoz'as, ke post eventual'a leg'ad'o c\u0302e mi aper'us g\u0302ust'e tia impres'o. Tial do la tim'o'j de Mirande, ke \u201ekonform'ist'o'j kaj idiot'o'j opini'os g\u0302i'n anormal'a fi'am'o\u201d est'as minimum'e sen'baz'a'j \u2013 c\u0302ar esenc'e li'a roman'o prezent'as tut'e neni'o'n nov'a'n."}, {"text_idx": "#001405", "text": "La 17an de septembr'o 1965 12 500 au\u0306str'o'j \u2013 kaj 600 polic'ist'o'j \u2013 au\u0306d'is la unu'a'n koncert'o'n en Vieno de la rok'grup'o Rolling Stones [roling stonz]. Sekv'is dek'o da koncert'o'j en Au\u0306strio: plej'last'e, la 18an de juni'o 2003, la \u201eStones\u201d furor'is de'nov'e en Vieno, frenez'ig'ant'e 54 000 jun'ul'o'j'n kaj plen'kresk'ul'o'j'n."}, {"text_idx": "#001406", "text": "Por memor'ig'i tiu'j'n event'o'j'n la au\u0306str'a pos\u0302t'o el'don'is pos\u0302t'mark'blok'o'n el kvar mark'o'j. Kelk'a'j kritik'is tio'n: viv'ant'a'j person'o'j ne aper'u sur mark'o'j, kaj la nom'o de la land'o est'as O\u0308sterreich kaj ne angl'e Austria. Tiel la pos\u0302t'o rul'ig\u0302'as lau\u0306 nov'a'j voj'o'j."}, {"text_idx": "#001407", "text": "La fin'o de Vincent van Gogh"}, {"text_idx": "#001408", "text": "\u201eLa ver'o est'as, ke sur'ter'e neni'u pov'is help'i al mi\u201d. Heinrich von Kleist"}, {"text_idx": "#001409", "text": "Komenc'e de juli'o 1890, Vincent van Gogh vetur'is la last'a'n foj'o'n al Parizo por vizit'i si'a'n frat'o'n Theo, kiu jam dum plur'a'j jar'o'j financ'e kaj moral'e sub'ten'is li'n. Sed Theo kun si'a edz'in'o hav'is mem grand'a'j'n zorg'o'j'n. Li'a fil'et'o est'is mal'san'a, li bezon'is mon'o'n kaj ali'a'n log\u0302'ej'o'n kaj ne sci'is, kiel li ir'os plu en si'a profesi'a pozici'o kiel art'komerc'ist'o en la entrepren'o de Boussot kaj Valadon, kiu'j arogant'e trakt'is li'n kiel dom'serv'ist'o'n. Tial en la hejm'o reg'is enorm'a tumult'o. Vincent, kiu tie mem akcept'is tro da divers'a'j pentr'ist'o'j, est'is konstern'it'a de la situaci'o. Li re'vetur'is lac'a kaj ekscit'it'a al la vilag\u0302'o Auvers-sur-Oise."}, {"text_idx": "#001410", "text": "Tie li skrib'as en leter'o al la frat'o: \u201ePost mi'a re'ven'o c\u0302i tie'n mi est'is ankorau\u0306 tre mal'g\u0302oj'a kaj sent'is ankau\u0306 sur mi mem la tempest'o'n, kiu minac'as vi'n\u201d. Kaj en pli'a leter'o: \u201e... Kaj tio est'as c\u0302io, au\u0306 almenau\u0306 la plej grav'a, kio'n mi pov'as dir'i al vi en tiu sufic\u0302'e kritik'a moment'o. En moment'o, kiam la rilat'o'j inter komerc'ist'o'j kaj bild'o'j de mort'a'j art'ist'o'j, kaj komerc'ist'o'j kun bild'o'j de viv'ant'a'j art'ist'o'j est'as tre strec\u0302'a'j. Kaj mi'a propr'a labor'o, nu, mi risk'as la viv'o'n c\u0302e tio kaj mi'a mens'o je du'on'o est'as eksterm'it'a. Sed vi, kiel mi sci'as tio'n, ne aparten'as al la hom'komerc'ist'o'j, kaj vi pov'as, kiel mi sci'as, defend'i konvink'o'n kaj ag'i ver'e human'e \u2013 sed kio'n oni far'u?\u201d"}, {"text_idx": "#001411", "text": "Spit'e al si'a mal'esper'o Vincent labor'as plu. Li pentr'as kvar grand'format'a'j'n bild'o'j'n, unu el ili est'as la \u201eKorv'o'j super la tritikokampo\u201d, kiu'n li pentr'is de la 7a g\u0302is la 10a de juli'o en 1890. Kio'n tiu morn'a bild'o kaj mult'a'j ali'a'j antau\u0306'sign'o'j jam las'is diven'i, okaz'is je la 27a de juli'o de la sam'a jar'o; tamen ne'atend'it'e por c\u0302iu'j, kiu'j kontakt'is kun Vincent."}, {"text_idx": "#001412", "text": "Emil'e Bernard al Albert Aurier: \u201eEfektiv'e li ir'is dimanc\u0302'e vesper'e al la rand'o de Auvers, met'is si'a'n pentr'ist'a'n stabl'o'n apud fojn'o'stak'o kaj tiam paf'is si'n. Tren'at'a de la sku'ig\u0302'o, li fal'is ter'e'n (la kugl'o penetr'is sub la kor'o'n), sed li tamen star'ig\u0302'is por re'ir'i al la gast'ej'o, kie li log\u0302'is\u201d."}, {"text_idx": "#001413", "text": "Adeline Ravaux [ravo\u0301], posed'ant'o de la gast'ej'o: \u201eNi star'is antau\u0306 la dom'pord'o por kapt'i iom da fres\u0302'a aer'o, kiam ni fin'e vid'is li'n ven'i; sen'vort'e, kiel ombr'o, li preter'ir'is ni'n. Per grand'a'j pas\u0302'o'j li ir'is tra la gast'ej'o supr'e'n, en si'a'n c\u0302ambr'o'n. Est'is jam sufic\u0302'e mal'hel'e, kaj nur mi'a patr'in'o rimark'is, ke li aspekt'is kvazau\u0306 spert'ant'a grand'a'n dolor'o'n. Tuj post'e s\u0302i dir'is al mi'a patr'o: \u201aRigard'u, mi supoz'as, ke sinjor'o Vincent fart'as mal'bon'e\u2019. Mi'a patr'o ir'is supr'e'n. Li au\u0306d'is g\u0302em'o'j'n. C\u0302ar la s\u0302los'il'o trov'ig\u0302'is en la serur'o, li en'ir'is. Sinjor'o Vincent kus\u0302'is sur la lit'o. Li montr'is si'a'n vund'o'n kaj dir'is, ke li esper'as, ke c\u0302i-foj'e la paf'o ne preter'ir'is\u201d."}, {"text_idx": "#001414", "text": "Oni vok'is la lok'a'n kurac'ist'o'n kaj li'a'n amik'o'n, doktor'o'n Gachet [gas\u0302e\u0301]. La kurac'ist'o'j pans'is li'n, sed ne pov'is for'ig'i la kugl'o'n. Vincent sid'is la tut'a'n tag'o'n en la lit'o kaj fum'is si'a'n fam'a'n pip'o'n. Li mort'is en la maten'a'j hor'o'j de la 29a juli'o, c\u0302e'est'e de si'a aflikt'it'a frat'o Theo, al kiu Vincent ver's\u0302ajn'e vol'is help'i per si'a mem'mort'ig'o, c\u0302ar ja la bild'o'j de mort'int'a'j art'ist'o'j pli bon'e vend'ig\u0302'as, ol tiu'j de viv'ant'a'j. La bon'kor'a Theo, kiu tre am'is si'a'n frat'o'n, ten'is li'a'n man'o'n kaj au\u0306skult'is li'a'j'n last'a'j'n vort'o'j'n: \u201eMi dezir'us, ke mi pov'u tiel mort'i!\u201d Vincent van Gogh hav'is nur 37 jar'o'j'n, kiam li mort'is. Gachet desegn'is li'n, kus\u0302'ant'a'n en la mort'lit'o."}, {"text_idx": "#001415", "text": "C\u0302ar la katolik'a pastr'o de Auvers ne vol'is dispon'ig'i la mort'ul'c\u0302ar'o'n por mem'mort'ig'int'o, oni pri'zorg'is g\u0302i'n el la najbar'a komun'um'o. Oni en'tomb'ig'is Vincent-n en la tomb'ej'o de Auvers, alt'e super la tritik'a'j kamp'o'j."}, {"text_idx": "#001417", "text": "En Japani'o en 2002 lau\u0306'statistik'e unu vir'in'o nask'as dum si'a viv'o mez'nombr'e 1,32 infan'o'j'n. La nombr'o fal'as: en la antau\u0306'a jar'o tem'is pri 1,33 infan'o'j. Tiam nask'ig\u0302'is 16 796 infan'o'j pli ol en 2002, kiam en'mond'ig\u0302'is en'tut'e 1 153 866 beb'o'j. Tiu nombr'o est'as la plej mal'grand'a ek'de la komenc'o de statistik'o'j en 1899. Kred'ebl'e tiu c\u0302i tendenc'o dau\u0306r'os."}, {"text_idx": "#001418", "text": "Rezult'e: ju mal'pli da ge'knab'o'j, des mal'pli da lern'ej'o'j. Lau\u0306 la ministr'o de eduk'ad'o kaj scienc'o, inter 1992 kaj 2001 ferm'ig\u0302'is en Japani'o 2125 lern'ej'o'j. El tiu'j 80 % est'as ali'cel'e re'uz'at'a'j, ekz. kiel art'o'centr'o'j, meti'ej'o'j, log\u0302'ej'o'j, ofic'ej'o'j au\u0306 mal'jun'ul'ej'o'j."}, {"text_idx": "#001420", "text": "En maj'o la el'don'ej'o send'is mal'grand'a'n enket'il'o'n al 500 abon'ant'o'j de la paper'a versi'o de MONATO. La sol'a demand'o est'is: \u201eKiam al'ven'is c\u0302e vi la maj'a numer'o?\u201d En'tut'e 90 person'o'j respond'is, kio cert'e pov'as don'i bon'a'n super'rigard'o'n pri la vojag\u0302'dau\u0306r'o de MONATO."}, {"text_idx": "#001421", "text": "Plej rapid'a est'as la belg'a pos\u0302t'o, sed, se ni konsider'as, ke la el'don'ej'o trov'ig\u0302'as en Belgi'o, tio ja ne mir'ig'as. La pli'mult'o en Belgi'o ricev'is si'a'n revu'o'n post du tag'o'j. Iom pli mir'ig'e est'as, ke la du'a plej rapid'a land'o est'as ... la for'a Japani'o. Kvin tag'o'j'n post la eksped'o la unu'a'j japan'a'j abon'ant'o'j sci'ig'is pri la (aer'a) al'ven'o de la maj'a numer'o. Preskau\u0306 sam'e rapid'a'j est'is la pos\u0302t'o'serv'o'j en Germanio, Svedi'o kaj Franci'o. Franci'o tamen est'as apart'a kaz'o. Kvankam jam la 19an de maj'o iu'j franc'o'j raport'is la al'ven'o'n \u2013 do post kvin kalendar'a'j tag'o'j \u2013, ankorau\u0306 la 2an, 5an kaj 6an de juni'o, post tri semajn'o'j do, al'venad'is ekzempler'o'j de la maj'a numer'o en Franci'o, en moment'o kiam la german'a'j, brit'a'j kaj belg'a'j leg'ant'o'j jam g\u0302u'is la juni'a'n. Ebl'e la grand'a'j strik'o'j en Franci'o lud'is rol'o'n."}, {"text_idx": "#001422", "text": "Interes'e est'as ankau\u0306 rigard'i la distanc'o'n inter la al'vend'at'o de la unu'a ekzempler'o kaj tiu de la last'a en difin'it'a land'o. Iu'j land'o'j s\u0302ajn'e liver'as c\u0302io'n tuj tra la tut'a s\u0302tat'o. Ekzempl'e en Germanio 20 person'o'j en plej dis'a'j region'o'j raport'is pri la al'vend'at'o pli-mal'pli en la sam'a moment'o. Nur unu leg'ant'o inform'is pri al'ven'o unu tag'o'n post'e. Sam'e okaz'is ekzempl'e en Norvegi'o. C\u0302iu'j revu'numer'o'j al'ven'is sam'tag'e en la tut'a land'o. Tut'e mal'e okaz'is en Nederlando. La unu'a'j numer'o'j al'ven'is post 6 tag'o'j, sed al'venad'is pli'a'j numer'o'j post 7, 8, 11, 13 kaj 14 tag'o'j. Klar'e do, ke la lok'a'j pos\u0302t'ist'o'j \u201ekonserv'as\u201d la numer'o'j'n kaj ebl'e unu'e pri'trakt'as ali'a'j'n send'aj\u0302'o'j'n."}, {"text_idx": "#001423", "text": "Orient'a Eu\u0306rop'o ne funkci'is bril'e. Plej bon'e labor'is la c\u0302eh\u0302'o'j kaj rus'o'j, kiu'j liver'is MONATOn post 12 tag'o'j. Hungar'o'j kaj kroat'o'j bezon'is 15 tag'o'j'n, sed pol'o'j bedau\u0306r'ind'e tri semajn'o'j'n. Sam'e mal'bril'e labor'is sud'a Eu\u0306rop'o. La unu'a'j ekzempler'o'j ating'is la ital'a'j'n kaj hispan'a'j'n abon'ant'o'j'n post 13 tag'o'j kaj ec\u0302 mez'e de juni'o jen kaj jen en Hispanio la maj'a numer'o al'ven'is."}, {"text_idx": "#001424", "text": "Kio'n konklud'i? Krom se vi log\u0302'as en unu el tiu'j privilegi'it'a'j s\u0302tat'o'j, kiel Japani'o, Briti'o, Svedi'o au\u0306 Germanio, MONATO bezon'os du, tri au\u0306 ec\u0302 pli da semajn'o'j por ating'i vi'n. Alternativ'o est'as la ret'a versi'o de MONATO (vd. pag\u0302'o'n 4). Tiu ja ating'as la abon'ant'o'j'n unu-du minut'o'j'n post la dis'send'o. C\u0302u ebl'e tiel aspekt'os ni'a est'ont'ec'o?"}, {"text_idx": "#001426", "text": "Indign'o'n vek'is en kelt'a'j region'o'j raport'o, ke registr'ist'o rifuz'is al irland'de'ven'a patr'o el Lochalsh [loh\u0302als\u0302], Skot'land'o, la rajt'o'n elekt'i irland'gael'a'n nom'o'n por nov'nask'it'a fil'in'et'o. La funkci'ul'o insist'is, ke la nom'o est'u en la angl'a lingv'o."}, {"text_idx": "#001427", "text": "Dum la iam'a brit'a imperi'o, en'trud'ig\u0302'o tia est'is norm'o en Skot'land'o, Irlando kaj Kimri'o. Nur post la du'a mond'o'milit'o ge'patr'o'j rajt'is don'i indig\u0302en'a'j'n kelt'a'j'n nom'o'j'n al si'a'j ge'fil'o'j: do mult'a'j tradici'a'j nom'o'j mal'aper'is. Ec\u0302 hodiau\u0306 oni publik'e plej'oft'e uz'as angl'a'j'n nom'o'j'n: la kelt'a'j rest'as kares'nom'o'j."}, {"text_idx": "#001428", "text": "Fakt'e la registr'ist'o ne rajt'is tiel rifuz'i la elekt'o'n de la ge'patr'o'j: nov'aj\u0302'o, kiu g\u0302oj'ig'is gael'parol'ant'o'j'n en Skot'land'o. Gael'lingv'a j\u0302urnal'o, kiu raport'is iom g\u0302oj'malic'e pri la afer'o, atent'ig'is, ke en Angli'o kaj Kimri'o oni pov'as sen'obstakl'e registr'i infan'o'j'n per kelt'a'j nom'o'j."}, {"text_idx": "#001430", "text": "Dis'send'is la irlanda s\u0302tat'a televid'o film'o'n pri la mete'ologi'a fenomen'o nom'at'a s\u0302pruc'flu'o, t.e. rapid'a vent'eg'a flu'o, kiu ok kilo'metr'o'j'n super la ter'o c\u0302irkau\u0306'ir'as la mond'o'n. Lau\u0306'raport'e, dum la du'a mond'milit'o, uson'a'j aviad'ist'o'j pri'koment'is la fenomen'o'n, dir'ant'e, ke pro g\u0302i la flug'mas\u0302in'o'j pli'rapid'ig\u0302'is, tiel ke sen'util'is bomb'cel'il'o'j. Neni'u kred'is al ili."}, {"text_idx": "#001431", "text": "Post'e evident'ig\u0302'is, ke la aviad'ist'o'j prav'is. Krom'e oni konstat'is, ke jam antau\u0306 la milit'o japan'a mete'olog'o mal'kovr'is tiu'n alt'c\u0302iel'a'n flu'o'n kaj verk'is refer'aj\u0302'o'n pri g\u0302i. Pro tio, ke li vol'is inform'i la mond'o'n, li verk'is ne en la japan'a sed en Esperant'o. La refer'aj\u0302'o \u2013 pag\u0302'o'j el g\u0302i montr'ig\u0302'is en la film'o kaj klar'e leg'ebl'is \u2013 est'is ignor'at'a, kaj ekster Japani'o la fenomen'o rest'is ne'kon'at'a."}, {"text_idx": "#001432", "text": "Dum la du'a mond'o'milit'o japan'o'j profit'is de la vent'eg'o, lanc\u0302'ant'e en la flu'o'n balon'o'j'n port'ant'a'j'n bomb'o'j'n kaj direkt'at'a'j'n de special'a'j instrument'o'j al cel'o'j en Uson'o. Nur unu tie eksplod'is."}, {"text_idx": "#001433", "text": "Pri nom'o'j kaj hom'o'j ..."}, {"text_idx": "#001434", "text": "La litova lingv'o est'as unik'a, c\u0302ar facil'as lau\u0306 sufiks'o'j kompren'i, c\u0302u iu est'as vir'o au\u0306 vir'in'o kaj c\u0302u vir'in'o est'as frau\u0306l'in'a au\u0306 edz'in'ig\u0302'int'a. Ekzempl'e vir'in'o'j, kies famili'a'j nom'o'j fin'ig\u0302'as per -aite au\u0306 -yte, est'as frau\u0306l'in'o'j; tiu'j kun fin'aj\u0302'o -iene est'as edz'in'ig\u0302'int'a'j. Tiel est'as en Litovio jam de pra'temp'o'j, sed nun vir'in'o'j sent'as diskriminaci'o'n pro nom'o'j sen'vual'ig'ant'a'j ili'a'n famili'a'n situaci'o'n."}, {"text_idx": "#001435", "text": "Pro tio femin'ist'o'j en Litovio plend'is c\u0302e mediaci'ist'o pri vir'in'a'j kaj vir'a'j egal'rajt'o'j. Fin'fin'e tiu propon'is s\u0302ang\u0302'i regul'o'j'n rilat'e la litov'an lingv'o'n; komision'o nun esplor'as pri lingv'a form'o, kiu'n in'o pov'as elekt'i mem \u2013 c\u0302u frau\u0306l'in'a'n au\u0306 edz'in'ig\u0302'int'a'n au\u0306 neu\u0306tral'a'n kaj ne indik'ant'a'n la famili'a'n situaci'o'n."}, {"text_idx": "#001437", "text": "Plur'a'j vir'in'o'j, kiu'j sent'as si'n diskriminaci'at'a'j pro si'a nom'o, em'is akir'i vir'form'a'n nom'o'n, t.e. kun fin'aj\u0302'o -as. Far'i tio'n antau\u0306'e en Litovio eg'e mal'facil'is. Solv'o est'is edz'in'ig\u0302'i ekster'land'e kaj en Litovio registr'i jam okaz'int'a'n fakt'o'n. Tio nun ne plu neces'os: c\u0302iu, kiu sent'as si'n g\u0302en'at'a pro si'a nom'o, pov'os liber'e g\u0302i'n s\u0302ang\u0302'i."}, {"text_idx": "#001439", "text": "Por ricev'i la unu'a'n premi'o'n en 2002 konkurs'is 1294 projekt'o'j el 99 land'o'j de la mond'o en kvin kategori'o'j. Ili est'is atent'e esplor'it'a'j far'e de kompetent'a j\u0302uri'o. La final'o'n de la konkurs'o ating'is firma'o'j, organiz'aj\u0302'o'j kaj privat'a'j iniciat'grup'o'j el Uson'o, Hispanio, Finnlando, Sud-Afrik'o, Pollando, Svis'land'o, Germanio, Briti'o kaj Franci'o. En la modern'a kongres'hal'o De'sign Center [diza\u0301jn sen'ter] en Linz, antau\u0306 lok'a eminent'a publik'o kaj j\u0302urnal'ist'o'j, okaz'is la en'man'ig'o de premi'o'j en la kategori'o'j \u201eEntrepren'o'j\u201d, \u201eTransport'o kaj komun'um'o'j\u201d, \u201eKonstru'ad'o kaj log\u0302'ig'ad'o\u201d, \u201ePrivat'a'j kaj soci'a'j iniciat'o'j\u201d kaj \u201eAkv'a mastr'um'o\u201d. La c\u0302ef'premi'o'j'n gajn'is projekt'o'j el Hispanio, Uson'o, Briti'o, Pollando kaj Sud-Afrik'o. C\u0302ef'a kaj baz'a kriteri'o est'as original'a'j kaj ne'ordinar'a'j s\u0302par'ad'form'o'j de krud'aj\u0302'o'j, material'o'j, elektr'o kaj akv'a'j kaj aer'a'j energi'font'o'j."}, {"text_idx": "#001440", "text": "En la procedur'o de premi-en'man'ig'o part'o'pren'is la eks'a prezident'o de Sovetio Mih\u0302ail Gorbac\u0302ov kaj la eks'a vic'kancelier'o de Germanio Hans-Dieter Genscher [hans-dita gens\u0302a]. Dum gazet'ar'a konferenc'o antau\u0306 la komenc'o de la arang\u0302'o ambau\u0306 eks'a'j politik'ist'o'j vast'e parol'is pri la grav'ec'o s\u0302par'i energi'o'n kaj natur'ric\u0302'aj\u0302'o'j'n kaj pri la bezon'at'a'j grand'a'j klopod'o'j por protekt'o de la natur'medi'o. Tamen evident'ig\u0302'is inter'ali'e, ke en si'a aktiv'a politik'a karier'o ambau\u0306 ne okup'ig\u0302'is pri tiu tem'ar'o kaj nun parol'as nur pri g\u0302eneral'a'j lini'o'j."}, {"text_idx": "#001441", "text": "Organiz'ant'o kaj c\u0302ef'a iniciat'int'o de la \u201epri'energi'a'j Oscar-premi'o'j\u201d est'as ing\u0302enier'o Wolfgang Neumann [volfgang nojman]. La reg'ist'ar'c\u0302ef'o de Supr'a Au\u0306strio Joseph Pu\u0308ringer [jozef pi\u0301ringa] emfaz'is, ke sen'de'pend'e de tio, ke por la venk'int'o'j est'as destin'it'a'j kvin c\u0302ef'premi'o'j, fakt'e venk'int'o'j oni pov'as nom'i c\u0302iu'j'n projekt'o'j'n part'o'pren'ant'a'j'n en la konkurs'o, c\u0302ar ja tem'as pri cert'ig'o de dign'a viv'o al la est'ont'a'j generaci'o'j, kiu'j neniel dev'us est'i kondamn'it'a'j al mank'o'j de energi'o, akv'o kaj ali'a'j natur'rimed'o'j."}, {"text_idx": "#001443", "text": "Pro la relativ'e alt'a prez'o de tek'o'komput'il'o'j oni dev'as don'i pli da atent'o c\u0302e ac\u0302et'o de tia komput'il'o. Facil'e pov'as okaz'i, ke oni el'spez'as mult'e da mon'o por komput'il'o, kiu ne hav'as la karakteriz'o'j'n, kiu'j'n oni fakt'e bezon'as. Tial oni serioz'e pri'pens'u, por kio oni bezon'as la tek'o'komput'il'o'n."}, {"text_idx": "#001444", "text": "Demand'u unu'e, c\u0302u vi en'tut'e bezon'as kun'port'ebl'a'n komput'il'o'n. C\u0302u vi bezon'as c\u0302iu'j'n kapabl'o'j'n de la komput'il'o, kaj c\u0302u por vi est'as ver'e grav'e, ke g\u0302i est'u kun'port'ebl'a? Se vi bezon'as komput'il'o'n nur por konserv'ad'o de mal'long'a'j tekst'o'j au\u0306 telefon'libr'o, ebl'e sufic\u0302'as mal'pli mult'e'kost'a pos\u0302'komput'il'o. Iu'j pos\u0302'komput'il'o'j ebl'ig'as ec\u0302 registr'ad'o'n de son'o kaj kroz'ad'o'n tra Inter'ret'o."}, {"text_idx": "#001445", "text": "Se vi tamen plu dezir'as tek'o'komput'il'o'n, pri'pens'u, kiel vi uz'os g\u0302i'n. C\u0302u por labor'ad'o per tekst'o'program'o au\u0306 tabel'kalkul'il'o? C\u0302u por prezent'aj\u0302'o'j? C\u0302u por leg'ad'o de Ttt?"}, {"text_idx": "#001448", "text": "La prez'o de memor'o mult'e mal'alt'ig\u0302'is kaj ne plu tiom influ'as la prez'o'n de komput'il'o. Ne pren'u mal'pli ol 64 MB, kaj prefer'e est'u 128 MB. Se vi plan'as okup'ig\u0302'i pri komplik'a'j task'o'j, pren'u pli da memor'o."}, {"text_idx": "#001451", "text": "Se vi kutim'as labor'i per tabl'a komput'il'o, vi bezon'os iom da temp'o por kutim'ig\u0302'i al komput'il'o sen normal'a mus'o. Felic\u0302'e, al c\u0302iu tek'o'komput'il'o ebl'as lig'i ankau\u0306 normal'a'n mus'o'n, se vi hav'as sufic\u0302'e da labor'spac'o. Tamen, se vi uz'as kiel tabl'o'n la propr'a'j'n genu'o'j'n, tiu ebl'o ne tre help'as. Elekt'u do aparat'o'n, kies integr'a mus'o plac\u0302'as al vi."}, {"text_idx": "#001452", "text": "Ne ind'as ac\u0302et'i tek'o'komput'il'o'n sen KD-leg'il'o kaj sufic\u0302'e grand'a disk'o. Hodiau\u0306 oni vend'as tek'o'komput'il'o'j'n kun almenau\u0306 10 GB da disk'o, KD-leg'il'o kaj disk'et'il'o. Nov'a'j komput'il'o'j normal'e en'hav'as ankau\u0306 modem'o'n kaj ret'kart'o'n."}, {"text_idx": "#001453", "text": "Se vi plan'as uz'i la komput'il'o'n por prezent'ad'o'j, atent'u, ke g\u0302i hav'u krom'a'n ekran'konekt'il'o'n por lig'i g\u0302i'n al projekci'il'o."}, {"text_idx": "#001455", "text": "Se vi jam decid'is el'spez'i pli da mon'o por tek'o'komput'il'o kompar'e kun tabl'a komput'il'o, ankorau\u0306 iom da rimed'o'j por pli bon'a tek'o'komput'il'o ver's\u0302ajn'e util'os."}, {"text_idx": "#001456", "text": "Lau\u0306 leter'o aper'int'a en la brit'a medicin'a period'aj\u0302'o Lanc'et, 50-jar'a scienc'ist'o en Svedi'o sufer'is brul'vund'o'n c\u0302e si'a'j penis'o kaj skrot'o pro uz'ad'o de tek'o'komput'il'o. Li labor'is hejm'e dum unu hor'o pri raport'o, sid'ant'e en brak'seg\u0302'o kun la komput'il'o sur la sin'o, plen'e vest'it'e kun kalson'et'o kaj pantalon'o. Labor'ant'e, li rimark'is varm'o'n c\u0302e la femur'o'j, pro kiu li mov'et'is la aparat'o'n de temp'o al temp'o, sed la damag\u0302'o'n al si'a'j gener'il'o'j li rimark'is nur la sekv'a'n tag'o'n, kiam komenc'is aper'i dolor'a'j vezik'o'j, kiu'j post'e infekt'ig\u0302'is."}, {"text_idx": "#001457", "text": "Lau\u0306'dir'e la tek'o'komput'il'o est'is de la firma'o Dell, sed la problem'o de alt'a energi'konsum'o, kun sekv'a'j el'ig'o de varm'o kaj mal'long'a funkci'ad'o per akumulator'o, ekzist'as g\u0302eneral'e c\u0302e modern'a'j komput'il'o'j. Cert'a'grad'e kulp'as kompleks'a'j program'o'j, kiu'j postul'as por si'a funkci'ad'o mult'e da komput'a'j rimed'o'j."}, {"text_idx": "#001458", "text": "La varm'o el'ig'at'a de komput'il'o pov'as damag\u0302'i ne nur hom'a'n hau\u0306t'o'n. Ali'a uz'ant'o de tek'o'komput'il'o \u2013 hazard'e ankau\u0306 c\u0302i-foj'e rol'is model'o de Dell \u2013 raport'is, ke la fort'a varm'o de la aparat'o kau\u0306z'is dis'fend'o'n de la vitr'a tabl'o, sur kiu g\u0302i star'is."}, {"text_idx": "#001459", "text": "Kiam tiu'spec'a'j port'ebl'a'j komput'il'o'j unu'e aper'is, la vend'ist'o'j nom'is ili'n \u201esur'sin'a'j komput'il'o'j\u201d (laptop en la angl'a). Jam de kelk'a'j jar'o'j la vend'ist'o'j ne uz'as tiu'n termin'o'n. C\u0302i tiu okaz'o montr'as unu motiv'o'n por tio."}, {"text_idx": "#001461", "text": "Sen'dub'e est'as progres'o, ke por la unu'a foj'o tiu c\u0302i gigant'a s\u0302tat'ar'o, kiu ampleks'as est'ont'e preskau\u0306 komplet'e la \u201emal'nov'a'n kontinent'o'n\u201d, hav'as konstituci'o'n. Sed skeptik'a'j ni dev'as est'i jam pri tiu c\u0302i noci'o; cert'e, EU hav'as spec'o'n de parlament'o, komision'o'n simil'a'n al reg'ist'ar'o kaj justic'a'j'n instanc'o'j'n \u2013 sed c\u0302u tio sufic\u0302'as por aplomb'e parol'i pri konstituci'o kiel en kutim'a'j s\u0302tat'o'j? Prefer'ind'a kaj pli g\u0302ust'a termin'o est'us \u201estatut'o\u201d, c\u0302ar EU evident'e ne est'as s\u0302tat'o, ec\u0302 ne federaci'o sed nur organiz'aj\u0302'o."}, {"text_idx": "#001462", "text": "Kio est'as nov'a? Oni don'as al la parlament'o iom pli da rajt'o'j, for'pren'as iom da pov'o de la komision'o, hav'os \u201eprezid'ant'o'n\u201d kaj ministr'o'n pri ekster'a'j afer'o'j; tiu'j du nov'a'j posten'o'j garanti'u, ke est'ont'e EU parol'os \u201eper unu voc\u0302'o\u201d. Krom'e en plur'a'j ne'grav'a'j kamp'o'j sufic\u0302'os pli'mult'o por decid'o, ne (kiel nun) unu'anim'ec'o; do en tiu'j kamp'o'j ne plu unu'op'a EU-reg'ist'ar'o pov'os blok'i decid'o'j'n."}, {"text_idx": "#001463", "text": "Sed c\u0302u ver'e tem'as pri pli klar'a struktur'o? Mal'e, pro la du nov'a'j posten'o'j g\u0302i far'ig\u0302'as ec\u0302 pli komplik'a. Kaj kiom rajt'ig'it'a est'os la prezid'ant'o? Supoz'ebl'e li simil'os al tiu funkci'ul'o, kiu'n en kompani'o'j oni mok'e nom'as \u201ematen'mang\u0302'a direktor'o\u201d; li rajt'as parol'i, propon'i kaj postul'i, sed post la kun'ven'o c\u0302iu'j dis'ir'os kaj far'os kio'n ili vol'as. Kaj kiel pov'os kaj rajt'os ag'ad'i ministr'o pri ekster'a'j afer'o'j apud (au\u0306 super? au\u0306 sub?) la 25 ministr'o'j pri ekster'land'a'j afer'o'j de la EU-s\u0302tat'o'j? C\u0302u, ekzempl'e, li rajt'us klar'e difin'i la EU-politik'o'n pri la Irak-milit'o? La ver'a pov'o rest'os c\u0302e kun'ven'o'j de reg'ist'o'j kaj ministr'o'j de la membr'o'j-s\u0302tat'o'j. Ke en tiu'j kun'ven'o'j ebl'os decid'i per pli'mult'o, cert'e est'as progres'o, sed la regul'ar'o por tiu'j pli'mult'o'j est'as tiom komplik'a, ke probabl'e ec\u0302 EU-burokrat'o'j apenau\u0306 kompren'as g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#001464", "text": "Bon'e, ke oni pli'grav'ig'as la parlament'o'n, sed g\u0302i'a struktur'o rest'os sam'a: deput'it'o'j send'it'a'j al Strasburgo de naci'a'j parti'o'j. Tiel plu ni hav'os la fenomen'o'n, ke dum elekt'o'kampanj'o por la EU-parlament'o eu\u0306rop'a'j tem'o'j preskau\u0306 ne est'as traktat'a'j, sed ke la parti'o'j varb'as per naci'a'j argument'o'j. Por tio'n s\u0302ang\u0302'i neces'us hav'i tut'uni'a'j'n parti'o'j'n \u2013 sed tio ne ebl'as sen komun'a EU-lingv'o."}, {"text_idx": "#001465", "text": "EU vol'as konserv'i si'a'n \u201edivers'ec'o'n en unu'ec'o\u201d; bon'e, sed la divers'ec'o oft'e pli g\u0302ust'e est'as nur bunt'ec'o, kaj unu'ec'o ne ebl'as sen solv'o de la komunik'a problem'o. Ke unu'ec'o est'as nur nobl'a cel'o sen real'a baz'o, tio'n montr'is ne nur la grand'a konflikt'o inter plur'a'j EU-reg'ist'ar'o'j pri la iraka milit'o, sed mult'e pli drast'e, c\u0302ar (s\u0302ajn'e) mal'grav'e la kurioz'a konflikt'o inter Berlino kaj Romo pri german'a'j turist'o'j. Kvankam c\u0302iu'jar'e cent'mil'o'j da german'o'j turism'as en Italio kaj dek'mil'o'j da ital'o'j plu viv'as en Germanio, ili ne inter'kompren'ig\u0302'as pro mank'o de komun'a lingv'o, tiel ke stereotip'o'j kaj antau\u0306'jug\u0302'o'j ne pov'as mal'aper'i. Tio valid'as por la rilat'o'j inter tre mult'a'j EU-land'o'j."}, {"text_idx": "#001466", "text": "Tial EU ankau\u0306 per tiu c\u0302i re'form'et'o ne ating'os la cel'o'n \u201ecivit'an-proksim'ec'o\u201d; civit'an'o'j sen komun'a lingv'o, sen ebl'ec'o ver'e inter'komunik'i rest'os mal'proksim'a'j unu al ali'a, fremd'ul'o'j. Fremd'a'j al ili sam'e rest'os EU mem, g\u0302i'a'j instituci'o'j. Kiu esper'is, ke nun, kiam ni hav'os pli ol 20 divers'a'j'n lingv'o'j'n en EU, g\u0302i fin'e solv'os la problem'o'n per komun'a lingv'o, rest'as komplet'e sen'iluzi'ig\u0302'int'a. La du'a lingv'o por funkci'ul'o'j kaj elit'o'j plu est'os la angl'a, la ordinar'a'j civit'an'o'j rest'os mut'a'j. Viv'u divers'ec'o kaj plur'ec'o \u2013 la unu'ec'o proklam'at'a per la konstituci'o est'as mort'nask'it'o."}, {"text_idx": "#001467", "text": "Ke spam'o au\u0306 trud'reklam'o ig\u0302'as pli kaj pli mal'agrabl'a, atest'as komunik'o de The Association of Apple Computer Users & Groups (La asoci'o de uz'ant'o'j de Apple-komput'il'o'j) en Uson'o, kiu pret'as donac'i la sum'o'n de 10 000 uson'a'j dolar'o'j al person'o, kiu pov'as kau\u0306z'i la akuz'o'n de profesi'a spam'ist'o. Lau\u0306 la asoci'o est'as antau\u0306'vid'at'a'j pli'a'j premi'o'j, kiu'j cel'as help'i al la frost'ig'o de la dek plej grand'a'j spam'firma'o'j de la mond'o."}, {"text_idx": "#001468", "text": "Davido sid'ig\u0302'is rekt'e sur la sof'o en si'a mal'lum'a salon'o. Per okul'o'j larg\u0302'e mal'ferm'it'a'j li rigard'is la telefon'o'n. G\u0302i sonor'is de'nov'e. Dorm'o jam est'is for, kaj s\u0302vit'o kovr'is li'a'n frunt'o'n. Li barakt'is mens'e por re'ten'i la bild'o'j'n de si'a song\u0302'o en si'a kap'o. Kio'n vi est'as far'ant'a, li pens'is, c\u0302u ali'foj'e vi las'os for'ir'i la s\u0302anc'o'n?"}, {"text_idx": "#001469", "text": "Li ramp'is trans la sof'o'n kaj pren'is la au\u0306d'il'o'n. Au\u0306tomat'e li lev'is g\u0302i'n al si'a orel'o. La telefon'o iel s\u0302ajn'is est'i part'o de mond'o al kiu li ne aparten'is dum li est'is dorm'ant'a antau\u0306 nur kelk'a'j sekund'o'j. Tamen al tiu mond'o li nun re'ven'is malgrau\u0306 si'a dezir'o rest'i ie ali'e. Fin'fin'e li respond'is al la telefon'vok'o: \u201eHa lo?\u201d"}, {"text_idx": "#001470", "text": "Est'is li'a amik'o, Leon'o. \u201eC\u0302u mi vek'is vi'n?\u201d li demand'is kaj sen atend'i respond'o'n, li ek'babil'is pri si'a plej nov'a ne'grav'aj\u0302'o, io pri si'a kor'amik'in'o kaj ties prefer'o ac\u0302et'um'i en komerc'a'j centr'o'j anstatau\u0306 est'i akurat'a kiam ili hav'is rendevu'o'n por ir'i vesper'mang\u0302'i. C\u0302iam tem'is pri io kun tiu'j du. Davido ek'pens'is, ke ili fakt'e tre s\u0302at'as hav'i si'a'j'n batal'et'o'j'n. Ebl'e per'e de ili la viv'o est'is iom pli interes'a."}, {"text_idx": "#001471", "text": "Dum Leon'o dau\u0306r'ig'is pri Anita, Davido mens'e re'ven'is al si'a song\u0302'o. Li au\u0306skult'is si'a'n amik'o'n sufic\u0302'e nur por inter'met'i \u201emm hmm\u201d je g\u0302ust'a'j moment'o'j en la konversaci'o. Li'a mens'o est'is en Afrik'o, for de la grand'a urb'o kaj for de la modern'a mond'o kun g\u0302i'a'j ar'o'j de negoc'o, komerc'o, kapital'ism'o. Kiom da nokt'o'j li vek'ig\u0302'is, s\u0302vit'kovr'it'a, pens'ant'e pri tiu lok'o, pri la viv'o tie, pri tio kiam li rezign'is pri c\u0302io c\u0302i, kaj pri tio kiom li bedau\u0306r'is tiu'n decid'o'n. Io mank'as en la viv'o, li pens'is."}, {"text_idx": "#001472", "text": "Mi preskau\u0306 ir'is. Mi pov'us tiam. Ebl'e mi dev'int'us. Mi rest'is c\u0302i tie pro s\u0302i. Tio'n s\u0302i pet'is de mi. Li re'memor'is la konversaci'o'n kvazau\u0306 g\u0302i okaz'us nur hierau\u0306. Nur de du monat'o'j ili kon'is unu la ali'a'n."}, {"text_idx": "#001474", "text": "Kaj mi ja rest'is tie por la jar'o, sed kiam ven'is de'nov'e la temp'o por ir'i al Afrik'o, s\u0302i ne vol'is, ke mi ir'u. Preskau\u0306 almoz'ant'e s\u0302i ven'is kaj pet'is, ke mi rest'u kun s\u0302i."}, {"text_idx": "#001475", "text": "\u201eJen de'nov'e la ali'a vir'in'o\u201d, s\u0302i kri'is. Tiel s\u0302i nom'is li'a'n dezir'o'n tra'vag'i tra la mond'o kaj ek'sci'i pri ali'a'j kultur'o'j. Ebl'e s\u0302i prav'as, li pens'is. Mi rev'is ne pri s\u0302i, ne ver'e, sed pri la ven'ont'a temp'o, kiam mi fin'fin'e est'os en Afrik'o. Luks'a viv'o, mult'e da mon'o, la juvel'o'j de tiu c\u0302i soci'o neniam al'log'is mi'n. Kio'n mi ver'e bezon'as? Nutr'aj\u0302'o'n, lok'o'n por dorm'i. Kaj mi vol'as help'i hom'o'j'n. Tamen li ne sekv'is tiu'n em'o'n. Fin'fin'e Katarina rezign'is pri lukt'o por li'a atent'o kontrau\u0306 tiu c\u0302i vojag\u0302'em'o, kaj s\u0302i for'ir'is. C\u0302io c\u0302i s\u0302ajn'is est'i antau\u0306 tre long'a temp'o."}, {"text_idx": "#001476", "text": "\u201eDavido? David'? C\u0302u vi est'as tie?\u201d"}, {"text_idx": "#001477", "text": "\u201eHmm? Ho jes, pardon'u. Mi'a mens'o est'is for.\u201d"}, {"text_idx": "#001478", "text": "\u201eKie vi est'is do?\u201d demand'is Leon'o iom frustr'it'e."}, {"text_idx": "#001479", "text": "\u201eVi ne vol'as sci'i ... en Afrik'o de'nov'e.\u201d"}, {"text_idx": "#001480", "text": "\u201eDavido! Di'o mi'a! Au\u0306 far'u au\u0306 forges'u tio'n. Vi ir'os. Vi ne ir'os. Dum kiom da jar'o'j jam vi parol'as pri tio?\u201d Tiam li halt'ig'is si'n. Leon'o sci'is iom pri la kor'o de Davido. \u201ePardon'u. Dir'u al mi, kio okaz'is.\u201d"}, {"text_idx": "#001481", "text": "Foj'e li ver'e honest'is kun si mem, kaj li sci'is, ke Katarina ne est'is la sol'a kial'o pro kiu li ne ir'is al Afrik'o. Mi hav'is kelk'a'j'n s\u0302uld'o'j'n, kaj ne ver'e cert'is c\u0302u mi pov'us re'pag'i ili'n antau\u0306 ol ven'os la temp'o por ir'i, sed ili ne est'is tiom grand'a'j. Mi ja pov'int'us, li pens'is, sed mi tim'is. Jen la plej traf'a kial'o."}, {"text_idx": "#001482", "text": "\u201eMi kon'at'ig\u0302'is kun vir'in'o. S\u0302i nom'ig\u0302'as Dian'a\u201d, li dir'is al Leon'o. Li embaras'ig\u0302'is iom, kaj al'don'is: \u201eMi kon'at'ig\u0302'is kun s\u0302i antau\u0306 nur semajn'o. Leon'o, mi sci'as, ke mi s\u0302ajn'as frenez'a, sed c\u0302u iam vi en'am'ig\u0302'is al iu ek'de la komenc'o? C\u0302u vi sent'is vi'n, kvazau\u0306 vi est'us kon'ant'a tiu'n person'o'n dum vi'a tut'a viv'o?\u201d"}, {"text_idx": "#001483", "text": "\u201eTio ebl'as, mi supoz'as, sed c\u0302u vi ne pens'as, ke vi ir'as iom'et'e tro rapid'e?\u201d"}, {"text_idx": "#001486", "text": "\u201eJes, ekzakt'e tie'n s\u0302i vetur'os. S\u0302i est'as volont'ul'o kaj log\u0302'as en vilag\u0302'et'o en Gvineo. Tie s\u0302i labor'as pri konserv'ad'o de la mangrov'a arb'ar'o. S\u0302i stud'as la arb'ar'o'n kaj instru'as al la lok'a'j hom'o'j uz'i g\u0302i'n sen g\u0302i'n damag\u0302'i. S\u0302i jam est'as tie dum jar'o kaj du'on'o.\u201d"}, {"text_idx": "#001487", "text": "\u201eNu, Davido, ne dir'u al mi, ke vi est'as pens'ant'a pri vetur'o kun s\u0302i! Vi'a labor'o. Vi'a dom'o c\u0302i tie. Ve, vi'a patr'in'o est'as c\u0302i tie kaj c\u0302iu'j vi'a'j amik'o'j! Mi est'as c\u0302i tie. Mi ne vol'as, ke vi ir'u.\u201d"}, {"text_idx": "#001490", "text": "\u201eKaj kiom c\u0302io c\u0302i tem'as pri la vir'in'o? Vi apenau\u0306 kon'as s\u0302i'n.\u201d"}, {"text_idx": "#001491", "text": "\u201eJes, Leon'o, mi tre interes'ig\u0302'as pri Dian'a, kaj mi tre s\u0302at'us vid'i c\u0302u ver'e pov'us est'i io special'a inter ni. Tamen se mi ja ir'us al Afrik'o, ne ver'e est'us pro s\u0302i. Mi vol'as far'i tio'n pro mi mem. Mi c\u0302iam vol'is far'i tio'n. La unu'a'n s\u0302anc'o'n mi fus\u0302'is. Sed nun s\u0302ajn'as, ke la viv'o don'as al mi nov'a'n s\u0302anc'o'n. C\u0302u mi dir'u \u201ane\u2019?\u201d"}, {"text_idx": "#001492", "text": "\u201eSed kio'n vi far'os? Vi ne est'as arb'ar'ist'o.\u201d"}, {"text_idx": "#001493", "text": "Davido pov'is au\u0306d'i la konstern'o'n en la voc\u0302'o de Leon'o. Tiom mal'facil'is parol'i pri c\u0302io c\u0302i. Davido sent'is si'a'n kor'o'n rapid'e bat'ant'a. C\u0302u g\u0302i bat'as pro ekscit'o, li demand'is al si, au\u0306 c\u0302u pro tio, ke Leon'o ver'e ne vol'as au\u0306skult'i c\u0302i tio'n. \u201eIli bezon'as instru'ist'o'j'n\u201d, li dir'is. \u201eMi pov'us instru'i lingv'o'j'n kaj matematik'o'n.\u201d"}, {"text_idx": "#001495", "text": "Davido re'met'is la au\u0306d'il'o'n kaj re'kus\u0302'ig\u0302'is sur la sof'o. Li sent'is si'n lac'eg'a post tiu konversaci'o. Li ne vol'is pens'i pri la vort'o'j de si'a amik'o. Tiu konsil'o brul'ig'is li'a'n mens'o'n, c\u0302ar li sci'is pri g\u0302i'a sag\u0302'ec'o. C\u0302io hav'is senc'o'n. Kial for'j\u0302et'i c\u0302io'n, kio'n mi hav'as, kio'n mi viv'gajn'is dum mult'a'j jar'o'j? Est'is io en li'a kor'o tamen, kio pus\u0302'is li'n al ia nov'a viv'o. C\u0302u est'as ali'a spec'o de sag\u0302'ec'o, li pens'is zorg'em'e, au\u0306 c\u0302u est'as nur frenez'o? Ebl'e c\u0302i tiu'j viv'gajn'aj\u0302'o'j, kiu'j'n mi dev'us for'las'i, fakt'e est'as c\u0302en'o'j, kiu'j re'ten'as mi'n. C\u0302u nur per prov'o mi sci'os?"}, {"text_idx": "#001496", "text": "Dorm'o re'ven'is al li post ne'long'e, kaj kun g\u0302i ven'is nov'a song\u0302'o pri Afrik'o. Li j\u0302us al'ven'is al si'a nov'a vilag\u0302'o. Kiel dir'is Dian'a, famili'o tie adopt'is li'n, kaj li tag'mang\u0302'is kun ili c\u0302iu'tag'e. Li jam est'is komenc'int'a instru'i. La lern'ej'o ne hav'is elektr'o'n, sed tio ne ver'e mank'is al li. La klas'c\u0302ambr'o'j hav'is mult'a'j'n fenestr'o'j'n por hav'ig'i sufic\u0302'e da lum'o. Ankau\u0306 tra la pord'o, kiu est'is tut'e apert'a, en'ir'is lum'o. Li rigard'is si'a'j'n stud'ant'o'j'n kaj ord'ig'is si'a'j'n pens'o'j'n por salut'i ili'n kaj komenc'i la lecion'o'n."}, {"text_idx": "#001497", "text": "Tiam kok'o en'ir'is en la klas'c\u0302ambr'o'n tra la pord'o. Li rigard'is g\u0302i'n mir'e dum moment'o kaj post'e rid'et'is al si mem. Ho, mi ja est'as en Afrik'o, li pens'is. Li re'e rigard'is la kok'o'n, kiu klin'is si'a'n kap'o'n kaj sam'e rigard'is li'n."}, {"text_idx": "#001498", "text": "\u201eNe, vi ne pov'as for'ir'i!\u201d dir'is la kok'o. \u201eFaktur'o'j'n vi hav'as. Mon'o'n vi bezon'as. Vi ne pov'as for'ir'i. Ceter'e ni bezon'as vi'n.\u201d"}, {"text_idx": "#001499", "text": "Subit'e li ne est'is en klas'c\u0302ambr'o, sed en si'a ofic'ej'o, kaj iel la kok'o nun tre simil'is li'a'n direkt'ist'o'n. Ankau\u0306 li'a pa'nj'o est'is tie. \u201eNe, kar'a,\u201d s\u0302i dir'is al li, \u201ene for'ir'u. Kie est'os ni'a Davido, se vi for'ir'os? Mi tiom zorg'as pri vi, kaj vi vol'as ir'i al ia for'a land'o, al dang\u0302er'a lok'o. Kial vi vol'as far'i tia'aj\u0302'o'n?\u201d"}, {"text_idx": "#001500", "text": "\u201eAu\u0306 far'u tio'n, au\u0306 forges'u.\u201d Davido turn'ig\u0302'is kaj ek'vid'is Leon'o'n tie."}, {"text_idx": "#001501", "text": "Ili c\u0302iu'j ek'parol'is al li sam'temp'e, kaj li sent'is si'n sol'a kaj perd'it'a en ia konfuz'a frenez'o de vort'o'j kaj emoci'o'j. El la mug\u0302'o li au\u0306d'is mal'lau\u0306t'e la voc\u0302'o'n de Dian'a. \u201eKio'n vi vol'as far'i kun vi'a viv'o?\u201d s\u0302i dir'is. \u201eKio est'as en vi'a kor'o?\u201d"}, {"text_idx": "#001502", "text": "Li vek'ig\u0302'is kaj sid'ig\u0302'is rekt'e sur la sof'o. S\u0302vit'o kovr'is li'a'n frunt'o'n. Li vid'is la telefon'o'n apud'e kaj etend'is si'a'n brak'o'n por pren'i g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#001503", "text": "Ne nur slav'o'j streb'as vetur'i okcident'e'n por tie labor'i: ankau\u0306 okcident'an'o'j vetur'as sam'cel'e Rusion. Lau\u0306 gazet'ar'a'j inform'o'j ven'as Rusion ne nur invest'ant'o'j, sed ankau\u0306 ordinar'a'j labor'ist'o'j. En la penza region'o aper'is kelk'dek'o da ter'kultiv'ist'o'j el Briti'o, kiu'j lu'pren'is c\u0302irkau\u0306 10 000 hektar'o'j'n. Tio'n ili far'is, c\u0302ar malgrau\u0306 tio, ke la vend'o'prez'o de gren'o en Rusio pli-mal'pli egal'as tiu'n en okcident'o, naft'o-, sem'o- kaj dung'ad'o-el'spez'o'j mult'e pli mal'alt'as."}, {"text_idx": "#001504", "text": "Ali'flank'e dau\u0306r'e prov'as for'las'i Rusion mil'o'j da civit'an'o'j. \u201eNe el'ten'ebl'as nun viv'o en ni'a land'o\u201d, opini'as mult'a'j. C\u0302iu'jar'e c\u0302irkau\u0306 50 000 for'las'as \u201etiu'n c\u0302i mond'o'n\u201d: lau\u0306 Mond'a Organiz'aj\u0302'o pri San'o okup'as Rusio la unu'a'n lok'o'n pri suicid'o'j. La c\u0302ef'a'j kial'o'j est'as per'fort'o'j en jun'ul'ar'a'j tavol'o'j, seks'a'j krim'o'j kaj kruel'ec'o rilat'e infan'o'j'n kaj mal'jun'ul'o'j'n."}, {"text_idx": "#001506", "text": "Malgrau\u0306 tio, ke uson'a'j antrop'olog'o'j prognoz'as, ke post 200-300 jar'o'j la mez'a ter'log\u0302'ant'o est'os azi'an'o, tri'fingr'a kaj kun grand'a krani'o, mez'a log\u0302'ant'o de nun'a Ukrainio est'as urb'a vir'in'o, edz'in'ig\u0302'int'a, kun unu infan'o kaj kolegi'a kler'ec'o. S\u0302i konsider'as si'n etn'a ukrain'in'o kun ukraina ge'patr'a lingv'o."}, {"text_idx": "#001507", "text": "En Ukrainio log\u0302'as nun ne 52 milion'o'j da hom'o'j, kiel dum sen'de'pend'ig\u0302'o fin'e de 1991, sed nur 48,5 milion'o'j el 130 naci'ec'o'j (etn'o'j). La land'o en'hav'as 454 urb'o'j'n, el kiu'j kvin \u2013 Kievo, Harkivo, Dnipropetrovsko, Odeso kaj Donecko \u2013 est'as log\u0302'at'a'j de po pli ol milion'o da hom'o'j. Malgrau\u0306 tio, ke en la c\u0302ef'urb'o log\u0302'as pli ol 2,6 milion'o'j da hom'o'j, Ukrainio ne est'as tip'e modern'a s\u0302tat'o, c\u0302ar preskau\u0306 ne okaz'as urbaniz'ad'o de la popol'o."}, {"text_idx": "#001508", "text": "Ukrainoj konsist'ig'as preskau\u0306 78 % (en 1979 73,5 %) de la popol'o. Ili'n post'sekv'as rus'o'j kaj belorus'o'j. Grand'a surpriz'o far'ig\u0302'is invers'o de la rus'ig'o sub'ten'at'a de la komun'ist'a reg\u0302im'o en sovetia temp'o. Se en 1989 en Ukrainio rus'o'j konsist'ig'is 26,6 % de la popol'o, tem'as nun pri 17,3 %. Ec\u0302 la nun'a s\u0302tat'prezid'ant'o, Leon'id Kuc\u0302ma, deklar'int'e si'n rus'o en 1989, trans'form'ig\u0302'is en etn'a'n ukrainon. Malrusigon kau\u0306z'as ne nur politik'o, sed ankau\u0306 ekonomi'o: c\u0302irkau\u0306 ses milion'o'j labor'as ekster'land'e."}, {"text_idx": "#001509", "text": "Krom'e mult'a'j civit'an'o'j, parol'ant'a'j de'nask'e la rus'a'n, konsider'as si'n etn'a'j ukrainoj. Histori'e rus'o'j nom'is ukrainojn \u201emal'grand'rus'o'j\u201d kaj rus'a literatur'o pri'skrib'is ili'n kiel drink'ul'o'j'n, kvankam gast'em'a'j'n. Simil'aj\u0302'o'j okaz'is ankau\u0306 en sovetia temp'o, sed mal'aper'as tendenc'o'j tiu'j."}, {"text_idx": "#001510", "text": "La popol'nombr'ad'o montr'as sukces'a'n evolu'o'n de la s\u0302tat'o: antau\u0306 12 jar'o'j mult'a'j politolog'o'j antau\u0306'vid'is etn'a'j'n konflikt'o'j'n en 50-milion'a land'o, kiu'j malgrau\u0306 iom ne'stabil'a politik'a viv'o ne okaz'is."}, {"text_idx": "#001511", "text": "Post la milit'o ... mal'stabil'ec'o"}, {"text_idx": "#001512", "text": "Post la dis'fal'o de social'ism'o en la 90aj jar'o'j, Uson'o ig\u0302'is la plej fort'a land'o en la mond'o. Rezult'e, Uson'o dezir'is kapt'i la okaz'o'n por pli mult'e influ'i la mond'a'n politik'o'n kaj ekonomi'o'n. La okaz'int'aj\u0302'o'j de la 11a de septembr'o \u2013 kiam 19 sen'paf'il'a'j hom'o'j, hav'ant'a'j nur tond'il'o'j'n, sukces'e detru'is la simbol'o'j'n de la financ'a potenc'o de Uson'o kaj atak'is la sid'ej'o'n de la plej grand'a milit-mas\u0302in'o de la mond'o \u2013 far'ig\u0302'is plej bon'a pretekst'o por Uson'o real'ig'i si'a'j'n cel'o'j'n."}, {"text_idx": "#001513", "text": "Post tiu atak'o, uson'an'o'j sent'is, ke ili'a land'o ne est'as sufic\u0302'e sekur'a. La uson'a s\u0302tat'o decid'is do solv'i mal'nov'a'j'n problem'o'j'n en Mez-Orient'o, ekzempl'e la konflikt'o'n inter arab'o'j kaj Israelo kaj la proviz'ad'o'n de energi'o."}, {"text_idx": "#001514", "text": "La organiz'ant'o'j de la atak'o la 11an de septembr'o log\u0302'is en Afgani'o. Do Uson'o cel'is unu'e Afgani'o'n kaj la tie'a'n taliban reg\u0302im'o'n. Jen et'a sukces'o: la teror'ist'a organiz'aj\u0302'o Al'kaid'o est'as s\u0302ajn'e detru'it'a, sed la c\u0302ef'akuz'it'o, Osama Bi'n Lad'e'n, rest'as liber'a. Sed Uson'o vol'is Afgani'o'n kiel sekur'a'n voj'o'n por transport'i petrol'o'n de Turkmeni'o al Afgani'o kaj Pakistano."}, {"text_idx": "#001515", "text": "Mez-Orient'o est'as la plej grav'a part'o de la mond'o rilat'e energi'o'n. C\u0302irkau\u0306 la Persa Golf'o kus\u0302'as 65 % de la kon'at'a'j mond'a'j rezerv'o'j de petrol'o, kaj 35 % de tiu'j de gas'o. Dau\u0306r'e kresk'as la mond'a bezon'o pri petrol'o, kaj do progres'int'a'j land'o'j klopod'as reg'i la petrol-merkat'o'n por garanti'i sufic\u0302'a'n proviz'o'n je akcept'ebl'a prez'o."}, {"text_idx": "#001516", "text": "Not'ind'as, ke en 2001 Uson'o import'is 54 % de si'a bezon'at'a energi'o \u2013 30 % el la Persa Golf'o. Lau\u0306 la uson'a ministr'o pri energi'o tiu c\u0302i proporci'o kresk'os g\u0302is la jar'o 2020 al 60 %. Sam'e, g\u0302is 2020 Eu\u0306rop'o import'os c\u0302. 92 % de si'a'j energi'a'j bezon'at'aj\u0302'o'j el la region'o. Do Uson'o vol'is pli'fort'ig'i si'a'n influ'o'n en Mez-Orient'o (kaj sam'temp'e lim'ig'i la tie'a'n influ'o'n de Eu\u0306rop'o \u2013 apart'e de Franci'o kaj Germanio \u2013, la plej signif'a ekonomi'a konkur'ant'o de Uson'o)."}, {"text_idx": "#001517", "text": "Por akir'i pli da influ'o super la region'o, nepr'is, ke Uson'o s\u0302ang\u0302'u la tie'a'n situaci'o'n. Do, atak'int'e Afgani'o'n, Uson'o ek'parol'is pri \u201ediabl'o-aks'o\u201d: Irako, Nord'a Korei'o kaj Irano. Uson'o vol'is konvink'i la mond'o'n, ke tiu'j land'o'j sub'ten'as teror'ism'o'n kaj minac'as pac'o'n kaj stabil'ec'o'n. Kvankam est'as ali'a'j land'o'j, kiu'j sub'ten'as teror'ism'o'n kaj pli aktiv'e kontrau\u0306'as Israelon, Irako far'ig\u0302'is la cel'o de nov'a milit'o, c\u0302ar g\u0302i posed'as ric\u0302'a'j'n rezerv'o'j'n de petrol'o kaj gas'o."}, {"text_idx": "#001518", "text": "Krom'e Irako est'is la plej mal'fort'a land'o en Mez-Orient'o pro la reg\u0302im'o de Sadam Husejn [sada\u0301m husa\u0301jn]; g\u0302i est'is ankau\u0306 mal's\u0302at'at'a pro invad'o de Kuvajt'o kaj pro uz'o de kemi'a'j bomb'o'j kontrau\u0306 kurd'o'j. Al'don'e, membr'o'j de Al'kaid'o est'is arab'o'j kaj la uson'a prezid'ant'o Bush pretend'is, ke Irako sub'ten'as la organiz'aj\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#001519", "text": "Mult'a'j hom'o'j kred'as, ke per la milit'o Uson'o cel'is posed'i irak'an petrol'o'n. Sed klar'e est'as, ke la kost'o de la milit'o super'is pli ol 100 miliard'o'j'n da dolar'o'j: irakaj petrol-en'spez'o'j ne dum long'a temp'o kovr'os la kost'o'j'n de la milit'o. Efektiv'e Uson'o pens'is pli long'a'temp'e: la milit'o help'u al Uson'o real'ig'i si'a'n cel'o'n est'i reprezent'at'a en la region'o kaj sam'temp'e pli'fort'ig'i si'a'n rol'o'n en la Organiz'aj\u0302'o de Petrol-Eksport'a'j Land'o'j."}, {"text_idx": "#001520", "text": "Pli'e en la iraka milit'o Uson'o pov'is test'i modern'a'j'n arm'il'o'j'n kaj montr'i al la mond'o si'a'n milit'ist'a'n super'ec'o'n. La milit'o far'ig\u0302'is reklam'o por la uson'a arm'il-industri'o: kresk'ig'i la industri'o'n help'os al la stagn'a uson'a ekonomi'o."}, {"text_idx": "#001521", "text": "Dum 30 jar'o'j Irako est'is dang\u0302er'a najbar'o por Irano. En 1980, ekzempl'e, Sadam atak'is Iranon, kiam la land'o spert'is soci'a'j'n kaj ekonomi'a'j'n problem'o'j'n. La milit'o dau\u0306r'is ok jar'o'j'n kaj est'ig'is ambau\u0306'flank'e grand'a'j'n hom'a'j'n kaj ekonomi'a'j'n perd'o'j'n. Sufer'is la demokrati'o en Irano: dum la milit'o est'is sufok'it'a'j opozici'a'j parti'o'j. Post la milit'o est'is diskut'at'a'j kompens'o por Irano, sed neni'o est'as decid'it'a g\u0302is la fal'o de Sadam."}, {"text_idx": "#001522", "text": "Rilat'e Iranon, c\u0302ef'a rezult'o de la uson'a atak'o kontrau\u0306 Irako est'as mal'alt'ig'o de la prez'o de petrol'o. Mal'mult'e'kost'a petrol'o ne al'port'as profit'o'n. Krom'e la milit'o mal'stabil'ig'is la tut'a'n region'o'n: sufer'as turism'o, firma'o'j mal'em'as invest'i en Mez-Orient'o, kapital'o for'flug'as al pli sekur'a'j mond'o'part'o'j. Se ne kresk'os ali'a'j industri'o'j, la region'o dau\u0306r'e de'pend'os de petrol'o, produkt'aj\u0302'o pli kaj pli domin'at'a de Uson'o. Krom'e, ju pli da politik'a mal'stabil'ec'o, des pli mez-orient'a'j land'o'j ac\u0302et'os arm'il'o'j'n \u2013 kaj des pli profit'os Uson'o. Do mal'stabil'ec'o en la region'o bon'e profit'ig'os al Uson'o."}, {"text_idx": "#001523", "text": "En Irano ekzist'as du fort'a'j grup'o'j kun mal'sam'a'j vid'punkt'o'j rilat'e demokrati'o'n. Prezid'ant'o H\u0302atami [h\u0302atami\u0301] kaj la pli'mult'o de la parlament'an'o'j kaj urb'estr'o'j sub'ten'as demokrati'o'n. Ili vol'as pac'e kun'viv'i kun ali'a'j land'o'j, inkluziv'e de la nov'a sen-sadama Irako: sukces'o de tiu c\u0302i grup'o pov'us lim'ig'i la rol'o'n de Uson'o en la region'o. Sed ali'a'j grup'o'j kontrau\u0306'as la liber'ec'o'n en Irano: ili vol'as profit'i de la c\u0302e'est'o de Uson'o en la Persa Golf'o por lim'ig'i la politik'a'n kaj kultur'a'n ag'ad'o'j'n. Se tiu'j c\u0302i grup'o'j sukces'os ven'ont'jar'e dum la parlament'a'j elekt'o'j, pov'as est'i, ke iran'an'o'j ribel'os. Tiam Uson'o ebl'e kapt'os la okaz'o'n por inter'ven'i en Irano."}, {"text_idx": "#001524", "text": "Resum'e, se Irano ne pov'os baldau\u0306 stabil'ig'i si'n, est'os minac'at'a'j invest'ad'o, turism'o kaj ekonomi'a progres'o; sam'temp'e kresk'os ac\u0302et'ad'o de arm'il'o'j kaj, paralel'e, sen'labor'ec'o kaj mal'ric\u0302'ec'o. Ali'flank'e, se est'os venk'it'a'j intern'a'j konflikt'o'j, Irano pov'os lud'i rol'o'n en la re'konstru'o de Irako."}, {"text_idx": "#001525", "text": "Ne ebl'as eksport'i demokrati'o'n kaj progres'o'n per milit'o kaj prem'o. La demokrati'o bezon'as special'a'j'n arang\u0302'o'j'n kre'it'a'j'n de la popol'o'j de la koncern'a'j land'o'j. Esper'ebl'e la unu'a grup'o en Irano pov'os fort'e kaj vigl'e sub'ten'i intern'a'n demokrati'o'n por tiam ebl'ig'i sukces'a'n kun'labor'o'n kun ali'a'j land'o'j."}, {"text_idx": "#001527", "text": "Tre long'e du problem'o'j ekzist'as en psikologi'o apart'a'j unu de la ali'a: person'a'j tip'o'j (de'nask'a'j diferenc'o'j de psikologi'a'j ec'o'j) kaj inter'person'a'j rilat'o'j. Prov'as ili'n kombin'i la kre'int'o de t.n. socioniko, la litova soci'olog'in'o Aus\u030cra Augusta."}, {"text_idx": "#001528", "text": "S\u0302i'a teori'o baz'ig\u0302'as sur la person'a tip'ologi'o de la svis'a psikiatr'o Carl Gustav Jung, kiu asoci'ig\u0302'as i.a. kun la du termin'o'j ekstravertit'o kaj introvertit'o. Kvankam Jung sci'is preskau\u0306 neni'o'n pri la struktur'o de la cerb'o, li intuici'e diven'is, ke hom'a'j ec'o'j ne pov'as est'i egal'e fort'a'j. Ili kvazau\u0306 lukt'as pro la sam'a'j rimed'o'j de la nerv'a sistem'o. Ekzempl'e, hom'o kun fort'a imag'o'pov'o kaj abstrakt'a pens'o (intuici'ul'o) kutim'e ne'atent'as detal'o'j'n. Kontrau\u0306'e tiu, kiu bon'e mastr'as la spac'o'n c\u0302irkau\u0306 si, memor'as detal'o'j'n kaj c\u0302iam rimark'as ec\u0302 et'a'j'n s\u0302ang\u0302'o'j'n (sens'ul'o) kutim'e mal'facil'e mastr'as tre abstrakt'a'j'n ide'o'j'n, prefer'ant'e est'i pli praktik'ul'o ol teori'ul'o."}, {"text_idx": "#001529", "text": "Jung pri'skrib'is ankau\u0306 tri ali'a'j'n kontrau\u0306'a'j'n ec'o'j'n: pens'o (en socioniko: logik'o); sent'o (en socioniko: etik'o, por ke oni ne konfuz'u kun sens'o); kaj ekstravertit'ec'o/introvertit'ec'o, percept'o (mal'raci'ec'o)/jug\u0302'o (raci'ec'o). Tamen tre long'e psikolog'o'j prov'as konjekt'i, kiel ebl'os rilat'ig'i la tip'o'j'n. Ekzempl'e, c\u0302u bon'as au\u0306 mal'bon'as, se unu partner'o est'as sens'ul'o, kaj la ali'a intuici'ul'o?"}, {"text_idx": "#001530", "text": "Unu'flank'e, tio pov'as signif'i reciprok'a'n help'o'n: unu (kutim'e intuici'ul'o) respond'ec'as pri risk'a'j, ne \u201etuj profit'a'j\u201d entrepren'o'j, la ali'a (kutim'e sens'ul'o) help'as lukt'i kontrau\u0306 monoton'a'j, \u201eenu'a'j\u201d problem'o'j, kies solv'o postul'as ne fantazi'o'n, sed atent'o'n, diligent'ec'o'n au\u0306 ec\u0302 pugn'o'j'n. Ali'flank'e, kiu ne kon'as la situaci'o'n, kiam unu (kutim'e sens'ul'o) akuz'as la ali'a'n pri ne'praktik'em'o kaj la ali'a (kutim'e intuici'ul'o) la unu'a'n pri ne'antau\u0306'vid'em'o, mal'vast'a'j sci'o'j? Tial mult'a'j psikolog'o'j, ec\u0302 sci'ant'a'j pri psikologi'a'j tip'o'j, prefer'is asert'i, ke du hom'o'j pov'as kun'ekzist'i, se ili toler'as unu la ali'a'n."}, {"text_idx": "#001532", "text": "Tamen la kau\u0306z'o est'is ali'a. Simil'e al suker'o kaj sakar'in'o, ambau\u0306 dolc\u0302'a'j, sed de mal'simil'a'j kemi'a'j kun'met'aj\u0302'o'j, la psik'a'j ec'o'j, kiel intuici'o, sens'o ktp, ankau\u0306 pov'as hav'i mal'simil'a'n origin'o'n. Augusta de'nov'e re'mal'kovr'is la psik'a'j'n funkci'o'j'n, mal'konciz'e pri'skrib'it'a'j'n de Jung, kiu'j help'is s\u0302i'n konstru'i sistem'o'n de inter'tip'a'j rilat'o'j. Lau\u0306 s\u0302i'a hipotez'o, rilat'o'j pov'as est'i ne nur simetri'a'j, sed ankau\u0306 mal'simetri'a'j. Krom'e, sukces'o de c\u0302iu spec'o de rilat'o de'pend'as de mult'a'j faktor'o'j, ekz. de distanc'o: kelk'a'j rilat'o'j bon'as, kiam la partner'o'j observ'as psikologi'a'n distanc'o'n, ali'a'j dum proksim'a komunik'ad'o, ekz. en famili'o'j."}, {"text_idx": "#001533", "text": "Komenc'e sovetiaj psikolog'o'j mal'akcept'is la hipotez'o'n de Augusta. Oficial'a marks'ist'a psikologi'o deklar'is, ke person'ec'o est'as determin'at'a de la soci'o. Tamen Augusta el'pens'is, kiel preter'ir'i la oficial'a'n vid'punkt'o'n: s\u0302i invent'is lud'a'n versi'o'n de socioniko, lau\u0306 kiu c\u0302iu person'a tip'o hav'as si'a'n pseu\u0306donim'o'n: Balzac, Robespierre, Hamlet'o, ktp. Tio help'is publik'ig'i artikol'o'j'n pri socioniko en popular'a'j magazin'o'j."}, {"text_idx": "#001534", "text": "En la 1990aj jar'o'j iom post iom oni komenc'is akcept'i socionikon. G\u0302is nun est'as publik'ig'it'a'j c\u0302irkau\u0306 50 libr'o'j kaj cent'o'j da artikol'o'j; krom'e ekzist'as socionikaj revu'o'j kaj ret'pag\u0302'ar'o'j (ekz. la mult'lingv'a ). Rezult'is divers'a'j el'trov'o'j: ekz. Jekaterina Filatova, psikolog'in'o el Sankt-Peterburgo, dum pli ol dek jar'o'j fotograf'is hom'o'j'n, kies socionikajn tip'o'j'n s\u0302i diagnoz'is. Iom post iom s\u0302i rimark'is, ke por c\u0302iu'j 16 tip'o'j ekzist'as simil'ul'o'j: hom'o'j aspekt'e simil'as unu al la ali'a, ec\u0302 ne est'ant'e parenc'o'j. Evident'e, socionika tip'o est'as de genetik'a origin'o kaj spegul'ig\u0302'as en la hom'a aspekt'o."}, {"text_idx": "#001535", "text": "La juni'a numer'o, kiu ating'is mi'n je la fin'o de la el'don'monat'o, est'as tre interes'a. La intervju'o de Adem De'mac\u0302'i (pag\u0302'o 8) est'as iom ne'kompren'ebl'a. Li postul'as feder'ig'o'n de Serbi'o sed rifuz'as g\u0302i'n al Kosovo; tiel mi kompren'is."}, {"text_idx": "#001536", "text": "Preskau\u0306 c\u0302iu uz'ant'o de Inter'ret'o ricev'as mult'a'j'n ne'pet'it'a'j'n komerc'a'j'n ret'mesag\u0302'o'j'n, la tiel nom'at'a'n spam'o'n. Tiom grand'a ig\u0302'is la problem'o, ke mult'a'j hom'o'j serc\u0302'as solv'o'j'n. Tiu c\u0302i artikol'o pri'skrib'as teknik'a'j'n solv'o'j'n kaj iom ankau\u0306 soci'a'j'n."}, {"text_idx": "#001537", "text": "La cel'o de c\u0302iu'j kontrau\u0306'spam'a'j sistem'o'j est'as halt'ig'i la rub'pos\u0302t'o'n, c\u0302u per mal'permes'o al la fi'ul'o'j send'i, c\u0302u per halt'ig'o de al'ven'ant'a'j rub'pos\u0302t'aj\u0302'o'j c\u0302e la ricev'ant'a flank'o. Grav'a kriteri'o por jug\u0302'i, c\u0302u tia sistem'o est'as bon'a, est'as erar'a'j traf'o'j, au\u0306 \u201efals'a'j pozitiv'o'j\u201d: tem'as pri mesag\u0302'o'j, kiu'j ne est'as rub'a'j, sed kiu'j est'as blok'it'a'j au\u0306 for'j\u0302et'it'a'j erar'e. Elekt'ant'e kontrau\u0306'spam'a'n sistem'o'n, oni atent'u, kiel g\u0302i trakt'as tiu'j'n erar'a'j'n traf'o'j'n: C\u0302u tio okaz'as oft'e? C\u0302u la erar'o'j est'as vid'ebl'a'j de send'ant'o au\u0306 ricev'ant'o? Au\u0306 c\u0302u mesag\u0302'o'j perd'ig\u0302'as sen'spur'e?"}, {"text_idx": "#001539", "text": "Ret'pos\u0302t'o funkci'as jen'e: Kiam uz'ant'o send'as ret'mesag\u0302'o'n, g\u0302i ir'as al servil'o, kiu kutim'e aparten'as al la ret'proviz'ist'o de la send'ant'o. Tiu servil'o parol'as al servil'o, kiu respond'ec'as pri ricev'ad'o de mesag\u0302'o'j por la ricev'ont'o. Post'e tiu servil'o dispon'ig'as la mesag\u0302'o'j'n al la ret'pos\u0302t'o'leg'il'o de la adres'it'o. Tiu struktur'o grav'as, c\u0302ar g\u0302i ebl'ig'as du mal'sam'a'j'n respond'o'j'n al la spam'problem'o."}, {"text_idx": "#001541", "text": "Tamen, mal'avantag\u0302'o de tiu solv'o est'as, ke la servil'o'n reg'as la ret'proviz'ist'o, do est'as mal'facil'e por ordinar'a uz'ant'o elekt'i la plej prefer'at'a'n rimed'o'n. Ja ebl'as star'ig'i person'a'n pos\u0302t'servil'o'n c\u0302e hejm'a komput'il'o kun plen'temp'a ret'lig'o, au\u0306 c\u0302e lu'it'a mas\u0302in'o c\u0302e proviz'ist'o, sed tio mal'oft'as. Pli facil'as por uz'ant'o uz'i al'don'aj\u0302'o'n c\u0302e si'a kutim'a pos\u0302t'il'o, au\u0306 en'konstru'it'a'n kontrau\u0306'spam'a'n funkci'o'n de la leg'il'o. Tia solv'o kutim'e met'as suspekt'at'a'j'n rub'mesag\u0302'o'j'n en apart'a'n dosier'uj'o'n, au\u0306 tuj for'vis\u0302'as ili'n. Kompren'ebl'e, tiam erar'a traf'o sid'as forges'it'a au\u0306 for'vis\u0302'it'a, kaj ebl'as, ke nek send'int'o nek ricev'int'o rimark'as."}, {"text_idx": "#001543", "text": "Plej evident'a kaj relativ'e simpl'a solv'o, oft'e aplik'at'a, est'as filtr'i lau\u0306 vort'o'j, kiu'j aper'as c\u0302ef'e en rub'pos\u0302t'aj\u0302'o'j. C\u0302ef'a problem'o est'as, ke oni tre facil'e traf'as ankau\u0306 ali'a'j'n mesag\u0302'o'j'n. Ekzempl'e, oni pov'as for'filtr'i la radik'o'n \u201emam-\u201d por for'ig'i mesag\u0302'o'j'n de vend'ist'o'j, kiu'j reklam'as bild'o'j'n de mam'o'j. Bedau\u0306r'ind'e, se oni abon'as dis'send'o'list'o'n pri mam'kancer'o, ankau\u0306 tiu'j mesag\u0302'o'j perd'ig\u0302'os. Antau\u0306 ne'long'e okaz'is, ke vast'e uz'at'a komerc'a kontrau\u0306'spam'a program'o for'filtr'is c\u0302iu'j'n mesag\u0302'o'j'n en'hav'ant'a'j'n la liter'o'n \u201ep\u201d! Krom'a problem'o est'as, ke ankau\u0306 spam'ist'o'j pov'as prov'i tiu'j'n program'o'j'n kaj verk'i si'a'j'n mesag\u0302'o'j'n, tiel ke ili tra'ir'as la filtr'il'o'n, ekzempl'e lau\u0306'cel'e mis'liter'um'ant'e vort'o'j'n, ekzempl'e kun \u201em.a.m.o\u201d anstatau\u0306 \u201emam'o\u201d. Pro tio, g\u0302is'dat'ig'i la filtr'il'o'n, por ke g\u0302i g\u0302ust'e traf'u la spam'aj\u0302'o'j'n, est'as grand'eg'a labor'o, kiu ig\u0302'as pli kaj pli mal'facil'a."}, {"text_idx": "#001544", "text": "Por klopod'i c\u0302irkau\u0306'ir'i tiu'n labor'eg'o'n, oni invent'is statistik'a'n filtr'ad'o'n: tiu solv'o, plej oft'e uz'at'a c\u0302e la ret'pos\u0302t'il'o de la uz'ant'o, funkci'as tiel, ke la uz'ant'o c\u0302e c\u0302iu nov'a mesag\u0302'o dev'as dir'i, c\u0302u g\u0302i est'as rub'pos\u0302t'o, ekzempl'e per buton'o kun la etiked'o for'vis\u0302'u kiel rub'pos\u0302t'o'n apud la buton'o for'vis\u0302'u. Post iom da temp'o oni hav'as sufic\u0302'e grand'a'n ar'o'n da rub'a'j kaj ne'rub'a'j mesag\u0302'o'j por far'i statistik'a'n analiz'o'n. Por c\u0302iu vort'o uz'it'a en la mesag\u0302'ar'o, la program'o nombr'as, kiom oft'e la vort'o aper'is en la rub'a'j mesag\u0302'o'j, kaj kiom oft'e en la ne'rub'a'j. Evident'ig\u0302'as, ke, se oni rigard'as nov'a'n mesag\u0302'o'n en la lum'o de tiu statistik'o, la program'o pov'as kun sufic\u0302'e bon'a preciz'o diven'i, c\u0302u g\u0302i est'as rub'o au\u0306 ne, per la vort'o'j, kiu'j'n g\u0302i en'hav'as. C\u0302ar la statistik'ar'o est'as propr'a al c\u0302iu uz'ant'o, est'as mal'facil'e por reklam'ist'o'j c\u0302irkau\u0306'ir'i g\u0302i'n. G\u0302i tamen ne plen'e nul'ig'as la risk'o'n de erar'a'j traf'o'j, kaj ceter'e g\u0302i uz'as relativ'e mult'e da komput'il'a'j rimed'o'j kaj pov'as neces'ig'i potenc'a'n komput'il'o'n, se oni ricev'as mult'a'j'n mesag\u0302'o'j'n au\u0306 filtr'as por mult'a'j ricev'ant'o'j. Ankau\u0306 la klas'ad'o don'as iom da labor'o, c\u0302ar nov'a'j spec'o'j de rub'pos\u0302t'o ja tra'ir'os en la komenc'o, kaj, se okaz'as fals'a'j traf'o'j, au\u0306 mis'klas'ad'o, la statistik'ar'o pov'as mal'preciz'ig\u0302'i."}, {"text_idx": "#001545", "text": "Ali'a solv'o, c\u0302ef'e uz'ebl'a c\u0302e servil'o, est'as nigr'a'j list'o'j de ret'lok'o'j kon'at'a'j kiel send'ant'o'j de rub'pos\u0302t'o. Kiam la send'ant'a servil'o ek'konekt'as al la ricev'ant'a servil'o, g\u0302i dev'as don'i si'a'n ret'numer'o'n. La ricev'ant'a komput'il'o kontrol'as c\u0302e centr'a list'o, c\u0302u la vok'ant'o est'as kon'at'a font'o de rub'pos\u0302t'o, kaj, se jes, g\u0302i per anonc'o fin'as la komunik'ad'o'n. Ekzist'as kaj komerc'a'j kaj volont'ul'a'j grup'o'j, kiu'j kolekt'as list'o'n de tia'j send'ej'o'j de rub'pos\u0302t'o. Bedau\u0306r'ind'e, ankau\u0306 ili sufer'as pro erar'a'j traf'o'j, kvankam c\u0302i-okaz'e la honest'a send'ant'o inform'ig\u0302'as. La erar'o'j okaz'as, c\u0302ar la list'ig'it'a'j fi'send'ant'o'j est'as ne nur mas\u0302in'o'j, kiu'j'n posed'as mis'uz'ant'o'j, sed ankau\u0306 pos\u0302t'o'servil'o'j, kiu'j est'is mal'bon'e agord'it'a'j \u2013 ne'ferm'it'a'j plu'send'il'o'j au\u0306 mas\u0302in'o'j reg'at'a'j de pirat'o'j, tiel ke spam'ist'o'j pov'as uz'i ili'n, sed kiu'j hav'as ankau\u0306 honest'a'j'n uz'ant'o'j'n. Ebl'as ankau\u0306 erar'o'j au\u0306 mis'raport'o'j, kiu'j pov'as kau\u0306z'i en'list'ig'o'n de servil'o'j, kiu'j ne send'as rub'pos\u0302t'o'n."}, {"text_idx": "#001547", "text": "Tiu'j c\u0302i teknik'a'j solv'o'j ne est'as la sol'a'j, kiu'j'n oni pri'pens'as. Soci'a'j solv'o'j cel'as s\u0302ang\u0302'i la kondut'o'n de la send'ant'o'j au\u0306 ricev'ant'o'j. La plej simpl'a solv'o est'us, ke neni'u iam ajn respond'u al rub'pos\u0302t'aj\u0302'o, tiel ke ne ind'u por la reklam'ist'o. Bedau\u0306r'ind'e sufic\u0302'as, ke tre et'a proporci'o de cel'it'o'j respond'u, por pag'i la labor'o'n de la reklam'ist'o'j. S\u0302ajn'as mal'facil'e for'pren'i c\u0302iu'j'n naiv'eg'ul'o'j'n el la uz'ant'ar'o."}, {"text_idx": "#001548", "text": "C\u0302e la ali'a flank'o de la problem'o, oni pov'as hont'ig'i la send'ant'o'n, ekzempl'e publik'e plend'i kaj ne ac\u0302et'i de firma'o'j, kiu'j fi'reklam'as. Tio est'as pli-mal'pli sukces'a, c\u0302ar nun'temp'e honest'a'j hom'o'j au\u0306 entrepren'o'j ne plu send'as ne'pet'it'a'j'n reklam'o'j'n, c\u0302ar ili sci'as, ke klient'o'j plend'eg'os. Bedau\u0306r'ind'e rest'as tromp'em'ul'o'j, kiu'j vend'as dub'ind'a'j'n var'o'j'n au\u0306 rekt'a'j'n tromp'o'j'n kaj fajf'as pri reputaci'o."}, {"text_idx": "#001549", "text": "Leg\u0302'a'j solv'o'j cel'as tiu'j'n: por efektiv'ig'i si'a'j'n reklam'o'j'n, la send'ant'o dev'as don'i si'a'n adres'o'n au\u0306 iu'n rimed'o'n, por ke la tromp'ot'o pag'u. Tiu'n voj'o'n oni pov'as sekv'i por mal'kas\u0302'i la tromp'ist'o'n. Tiam, se est'as tau\u0306g'a leg\u0302'o, oni pov'as jur'e persekut'i tiu'n, kaj mal'liber'ig'i, se neces'e, por c\u0302es'ig'i la reklam'ad'o'n. Problem'o est'as, ke ret'pos\u0302t'o tra'ir'as land'lim'o'j'n, kaj oft'e mal'facil'as al leg\u0302'o tra'ir'i land'lim'o'j'n."}, {"text_idx": "#001550", "text": "Ali'a'j solv'o'j est'as kaj teknik'a'j kaj soci'a'j, ekzempl'e prez'ig'i ret'pos\u0302t'o'n. Se ret'pos\u0302t'o kost'us iom'et'e, ne kost'us mult'e por normal'a'j uz'ant'o'j, sed por reklam'ist'o'j g\u0302i ja ig\u0302'us tro kost'a. Vari'aj\u0302'o est'as, ke ret'pos\u0302t'o en'hav'u opci'o'n por pag'o, tio est'as, ricev'ant'o pov'as pag'ig'i la send'ant'o'n, se li au\u0306 s\u0302i mal'kontent'as, do ne pag'ig'as amik'o'j'n sed ja la reklam'ist'o'j'n. Tamen, pag'sistem'o'j est'as mal'facil'e star'ig'ebl'a'j sen perd'i la inter'komunik'ad'o'n, c\u0302ar c\u0302iu'j ret'serv'o'j dev'us inter'konsent'i, kaj est'as risk'o, ke tiu, kiu reg'as la pag'sistem'o'n, mis'uz'os si'a'n potenc'o'n au\u0306 far'os sen'merit'a'n profit'o'n."}, {"text_idx": "#001551", "text": "Kiam mal'aper'is prezid'ant'o Mobutu en 1997, la s\u0302uld'o'j, kiu'j'n Kongo dev'is re'pag'i al inter'naci'a'j financ'a'j instituci'o'j kaj okcident'a'j land'o'j, ating'is preskau\u0306 14 miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j. Tiu mon'o dev'is est'i uz'at'a por la konstru'o de la land'o, sed dum la regn'o de Mobutu la land'o pli kaj pli degrad'ig\u0302'is."}, {"text_idx": "#001552", "text": "La sekv'ant'a prezid'ant'o, Laurent Desire\u0301 [lora\u0301 dezire\u0301] Kabil'a, rifuz'is re'pag'o'n de tiu'j s\u0302uld'o'j. Lau\u0306 li, la mon'o nur serv'is por ric\u0302'ig'i la famili'an'o'j'n de Mobutu, ne al la popol'o. La 2an de au\u0306gust'o 1998 Kongo est'is atak'it'a de la ribel'ul'o'j sub'ten'at'a'j de la reg'ist'ar'o'j de Ruando, Ugando kaj Burundo. Oni ne sci'as, de kie tiu'j land'o'j mal'ric\u0302'a'j akir'is arm'il'o'j'n kaj mon'o'n por organiz'i la milit'o'n. La 16an de januar'o 2001 Kabil'a est'is murd'it'a."}, {"text_idx": "#001553", "text": "La nun'a prezid'ant'o, Jozefo Kabil'a, fil'o de Laurent Kabil'a, decid'is trakt'ad'i kun la kreditor'o'j. Fin'e de juli'o 2003 Inter'naci'a Mon'a Fondus'o kaj Mond'a Bank'o konsent'is redukt'o'n de re'pag'o de la s\u0302uld'o kaj de la interez'o'j, kiu'j dum la jar'o'j 2003 g\u0302is 2026 en'tut'e ating'os sum'o'n de proksim'um'e dek miliard'o'j da uson'a'j dolar'o'j, en form'o de jar'a redukt'o de la sum'o'j pag'ot'a'j je 50 g\u0302is 90 %."}, {"text_idx": "#001554", "text": "Oficial'a'j prav'ig'o'j de tiu rezult'o est'is, ke Kabil'a reg'is la ekonomi'a'j'n parametr'o'j'n stabil'ig'ant'e la mon'o'n kaj ke li trakt'ad'is kun la ribel'ul'o'j por kre'i unu'ig'o'n de la land'o. Tamen, en la c\u0302iu'tag'a viv'o de la kong'an'o'j, s\u0302ang\u0302'o apenau\u0306 vid'ebl'as, kvankam la mon'o est'as preskau\u0306 stabil'a dum du jar'o'j. Kiam Kabil'a ig\u0302'is prezid'ant'o, unu uson'a dolar'o kost'is 350 kongajn frank'o'j'n kaj nun 430. La kong'an'o'j ankorau\u0306 est'as en la mizer'o kaj sufer'as pro mal'sat'o, mal'san'o, ktp. Ali'a'j plu ekspluat'as la ric\u0302'aj\u0302'o'j'n de Kongo."}, {"text_idx": "#001555", "text": "Vieno grav'e profit'os de la EU-pli'vast'ig'o"}, {"text_idx": "#001556", "text": "Vieno aparten'as al la urb'o'j, kiu'j grav'e gajn'os ekonomi'e rezult'e de la EU-pli'vast'ig'o, kiu komenc'ig\u0302'os la 1an de maj'o 2004 per la akcept'o de la unu'a grup'o de dek land'o'j el mez'a kaj orient'a Eu\u0306rop'o."}, {"text_idx": "#001557", "text": "Tiu region'o est'as kaj rest'os unu el la baz'a'j eu\u0306rop'a'j merkat'o'j kun grand'a'j s\u0302anc'o'j est'ont'e. La jar'o'j 1989-1999, post la mal'ferm'o de tiu part'o de Eu\u0306rop'o al Okcident'o, al'port'is al la au\u0306str'a c\u0302ef'urb'o 40 000 nov'a'j'n labor'lok'o'j'n. Tiu pozitiv'a tendenc'o dau\u0306r'os ankau\u0306 post la EU-pli'vast'ig'o. Ankau\u0306 la tendenc'o'j c\u0302e la viena bors'o evolu'os supr'e'n sur'baz'e de la esper'o'j je negoc'o'j en orient'a Eu\u0306rop'o."}, {"text_idx": "#001558", "text": "La ekonomi'a'j avantag\u0302'o'j de la EU-pli'vast'ig'o trov'is lok'o'n ankau\u0306 en la prognoz'o'j. Nur 25 eu\u0306r'o'j kiel EU-el'spez'o'j jar'e por c\u0302iu vien'an'o al'port'os real'a'n kresk'o'pus\u0302'o'n de la mal'net'a en'urb'a produkt'o de 0,5 g\u0302is 0,7 el'cent'o'j. Tio signif'as cert'ig'o'n de la viv'nivel'o, nov'a'j'n evolu's\u0302anc'o'j'n por la vienaj firma'o'j kaj est'ig'o'n de nov'a'j labor'lok'o'j."}, {"text_idx": "#001559", "text": "La urb'a situ'o \u2013 grav'a start'avantag\u0302'o"}, {"text_idx": "#001560", "text": "Mult'nombr'a'j au\u0306str'a'j kaj pli ol 1000 inter'naci'a'j entrepren'o'j jam lok'is si'a'j'n centr'a'j'n ofic'ej'o'j'n en Vieno cel'e al ag'ad'o en mez'a kaj orient'a Eu\u0306rop'o. Rezult'e de la EU-pli'vast'ig'o tiu tendenc'o est'os intens'ig'it'a, c\u0302ar la grand'a avantag\u0302'o de Vieno kus\u0302'as en g\u0302i'a unik'a g\u0302is nun akir'it'a kompetent'ec'o pri orient'a Eu\u0306rop'o, en g\u0302i'a'j alt'kvalifik'it'a'j kaj kre'o'pov'a'j labor'ul'o'j, en la alt'a viv'kvalit'o kaj ekonomi'a stabil'ec'o. Tiu'n alt'a'n rang'o'n de la au\u0306str'a c\u0302ef'urb'o en la konkurenc'o de eu\u0306rop'a'j urb'o'j oni intenc'as ekspluat'i kaj pli'vast'ig'i. Tiu'cel'e Vieno lanc\u0302'is mult'nombr'a'j'n iniciat'o'j'n."}, {"text_idx": "#001561", "text": "La au\u0306str'a c\u0302ef'urb'o form'as kun la najbar'land'o'j fort'a'n, inter'plekt'it'a'n, mez'eu\u0306rop'a'n ekonomi'a'n spac'o'n kun grand'a'j kresk'o'ebl'ec'o'j. G\u0302i est'as merkat'a region'o, kiu est'as tre grand'a kaj al'log'a por sukces'e funkci'i ankau\u0306 en la kondic\u0302'o'j de inter'naci'a konkurenc'o."}, {"text_idx": "#001562", "text": "La viena region'o est'ig'is per la iniciat'o'j Trans'lim'a negoc-kun'labor'o por mez'a Eu\u0306rop'o kaj Rekt'a invest'agent'ej'o-ret'o lim'trans'ir'a'j'n ekonomi'a'j'n platform'o'j'n. Projektevoluo, inter's\u0302ang\u0302'o de sci'o'j, uz'o de sinergi'o'j, iniciat'o'j en la teh\u0302nologi'a'j baz'a'j sfer'o'j, merkat'ad'o de la situ'a lok'o de la urb'o kaj serv'o'j okup'as centr'a'n pozici'o'n."}, {"text_idx": "#001563", "text": "C\u0302io c\u0302i c\u0302ef'e util'os al la mal'grand'a'j kaj mez'grand'a'j firma'o'j, prezent'ant'a'j spin'o'n de la viena ekonomi'o. Tiu'j entrepren'o'j pov'os el'uz'i per special'a'j sub'ten'o'j la avantag\u0302'o'j'n de la EU-pli'vast'ig'o."}, {"text_idx": "#001565", "text": "La nov'a'j task'o'j est'ig'os mult'a'j'n nov'a'j'n labor'lok'o'j'n kaj cert'e pli'alt'ig'os la viv'nivel'o'n. Tio sen'dub'e stimul'os la vien'an labor'merkat'o'n."}, {"text_idx": "#001566", "text": "Per'e de la sep'jar'a trans'ir'a period'o post la unu'a EU-pli'vast'ig'o ek'de 2004 Vieno pov'os plan'i anticip'e \u2013 konform'e al la ekonomi'a situ'o \u2013 si'a'n labor'merkat'o'n."}, {"text_idx": "#001567", "text": "La bon'stat'o de la hom'o'j en la urb'o'j de la en'ir'ont'a'j EU-land'o'j kun'port'os ankau\u0306 nov'a'j'n bezon'o'j'n. Tamen jam nun la vizit'ant'o'j el la nov'a'j EU-land'o'j ac\u0302et'as en la vienaj magazen'o'j var'o'j'n je 900 milion'o'j da eu\u0306r'o'j jar'e. Krom'e la vienaj turism'a'j firma'o'j g\u0302oj'as pri la al'ven'o de c\u0302iu nov'a turist'o."}, {"text_idx": "#001568", "text": "En MONATO 2003/7-8 tre plac\u0302'is al mi la artikol'o'j de W. H. Simcock, precip'e la pri'skrib'o de nord'a Portugali'o. Esper'ebl'e li far'os pli'a'j'n kontribu'o'j'n est'ont'e. C\u0302ar nun'temp'e mi prefer'as \u201evojag\u0302'i\u201d en la brak'seg\u0302'o ol efektiv'e."}, {"text_idx": "#001569", "text": "Mi trov'is tre interes'a la artikol'o'n de Donald Broadribb pri la traduk'o de la verk'o La bapt'o'fil'in'o de J'o'n Mirande el la eu\u0306sk'a far'e de Joxemari Sarasua (MONATO 2003/5, p. 19-20). Mi ne leg'is tiu'n libr'o'n, sed ec\u0302 se la au\u0306tor'o de la artikol'o pens'as, ke g\u0302i ne est'as \u201epornografi'a\u201d, lau\u0306 la artikol'o, mi opini'as ke g\u0302i est'as iom'et'e incest'a."}, {"text_idx": "#001570", "text": "Jen kelk'a'j detal'o'j, kiu'j'n Al'os i Font forges'is en si'a artikol'o en MONATO 2003/4 p. 10:"}, {"text_idx": "#001571", "text": "Et'a (Euskadi ta Askatasuna, Eu\u0306ski'o kaj Liber'ec'o) komenc'is si'a'n arm'it'a'n karier'o'n en 1960, mort'ig'ant'e unu'jar'a'n infan'o'n per bomb'o. De tiam g\u0302i mort'ig'is 815 hom'o'j'n (inter ili pli ol 20 infan'o'j'n). Last'a'temp'e Et'a elekt'as si'a'j'n viktim'o'j'n inter la politik'a'j parti'o'j ne-naci'ist'a'j. La mon'font'o'j plej uz'at'a'j por si'n financ'i est'as la kidnap'o, la el'dev'ig'o kontrau\u0306 vask'a'j entrepren'ist'o'j (t.n. impost'o por la revoluci'o) , kaj kelk'a'j lau\u0306'leg\u0302'a'j firma'o'j (kiel s\u0302ajn'e, j\u0302urnal'o'j), kaj en Hispanio kaj en sud-amerik'a'j land'o'j. Demand'o: Se vask'a popol'o ver'e apog'as Et'a'n, lau\u0306 radikal'e sendependentisma mesag\u0302'o, kial Et'a bezon'as tia'j'n per'fort'a'j'n ag'manier'o'j'n?"}, {"text_idx": "#001572", "text": "Rilat'e al la kulp'ig'o pri parti'a ag'ad'o al iu jug\u0302'ist'o, dir'end'as ke Hispanio est'as modern'a demokrati'a s\u0302tat'o funkci'ant'a sur'baz'e de la dis'ig\u0302'o de la potenc'o'j: la leg\u0302'o'don'a, la ekzekutiv'a kaj la jug\u0302'a. La demokrati'a sistem'o jug\u0302'u, c\u0302u tiu jug\u0302'ist'o ag'as sen'de'pend'e."}, {"text_idx": "#001573", "text": "La parti'o reg'ant'a en Vaskio est'as la Vask'a Naci'a Parti'o (PNV). G\u0302i de'ven'as el Bizkai Bur'u Batzar [biska\u0301j buru\u0301 baca\u0301r] (Biskaj'a c\u0302ef'komitat'o), fond'it'a de Sabin'o Ar'an'a (1865-1903) en la jar'o 1895. Jen unu el li'a'j dir'aj\u0302'o'j: \u201eLa biskajanoj (el Biskaj'o, vask'a provinc'o) est'as dev'ig'it'a'j kaj lern'i si'a'n naci'a'n lingv'o'n kaj ne instru'i g\u0302i'n al la hispan'o'j. La lingv'a diferenc'o ni'n protekt'os kontrau\u0306 kontakt'o kun la hispan'o'j, evit'ant'e tiel la kruc'ig\u0302'o'n inter la du ras'o'j.\u201d Li opini'is la vask'in'o'j'n edz'in'ig\u0302'int'a'j'n kun hispan'o'j, mal'respekt'ind'a'j, c\u0302ar ili miks'ig\u0302'is kun \u201ela plej mal's\u0302at'ind'a kaj fi'a ras'o el Eu\u0306rop'o\u201d. Nun'temp'a'j alt'rang'a'j PNV-an'o'j plu uz'as la ras'a'n diferenc'o'n kiel varb'il'o'n."}, {"text_idx": "#001574", "text": "La grand'a dialekt'ig\u0302'o de la vask'a lingv'o, la fort'a influ'o de la kastilia (t.e. la hispan'a lingv'o), kaj la diktatur'o de Franc'o [frank'o] (1936-1975), kiu mal'permes'is ali'a'n lingv'o'n krom la kastilia, las'is g\u0302i'n c\u0302e risk'o de mal'aper'o. En 1978 la hispan'o'j don'is al si konstituci'o'n, kiu re'kon'as kaj protekt'as kiel propr'a'j'n la divers'a'j'n lingv'o'j'n de Hispanio. Nun'temp'e la vask'a, g\u0302u'as bon'fart'o'n. Ferm'o de la j\u0302urnal'o Egunkaria [egu\u0301nkarja\u0301] (La j\u0302urnal'o) ne est'as atak'o kontrau\u0306 la vask'a, sed mem'defend'o kontrau\u0306 teror'ist'o'j."}, {"text_idx": "#001575", "text": "Albert Einstein [ajns\u0302tajn] dir'is: \u201eNaci'ism'o est'as infan'a mal'san'o. G\u0302i est'as la hom'ar'a morbil'o.\u201d Au\u0306tonom'a reg'ist'ar'o dev'us unu'e liber'ig'i la vask'a'n pens'o'n, nun'e rab'it'a'n de la per'fort'ul'o'j. S\u0302tat'a reg'ist'ar'o dev'us modif'i la hispan'a'n konstituci'o'n kaj star'ig'i referendum'o'n, por ke la vask'o'j decid'u pri si'a propr'a est'ont'ec'o."}, {"text_idx": "#001576", "text": "Fin'e de au\u0306gust'o, dum mi g\u0302u'is mi'a'j'n mal'mult'a'j'n feri'tag'o'j'n en idili'a lok'o de Nederlando, koleg'in'o mi'a el la labor'ej'o send'is panik'a'n pos\u0302'telefon'a'n mesag\u0302'o'n, kiu tekst'is, ke la pos\u0302t'o'servil'o de la ret'region'o esperant'o.be, tiu, en kiu gast'as MONATO, est'as infekt'it'a de virus'o. Mi ne tuj ek'panik'is, c\u0302ar lau\u0306 mi'a modest'a kompren'o de la funkci'ad'o de la pos\u0302t'o'servil'o, tio tut'e ne ebl'as. Almenau\u0306 neni'u el la g\u0302is nun kon'at'a'j virus'o'j pov'us infekt'i g\u0302i'n. Kiam mi re'ven'is al la ofic'ej'o, mi trov'is, ke la fakt'o'j prav'ig'is mi'a'n supoz'o'n. La pos\u0302t'o'servil'o esperant'o.be est'is san'a kaj sekur'a."}, {"text_idx": "#001577", "text": "Sed kio do okaz'is? Kial la panik'a mesag\u0302'o? Nu, al'ven'is en la ofic'ej'o dek'o'j da mesag\u0302'o'j de person'o'j, kiu'j dir'is, ke ili ricev'is infekt'it'a'n mesag\u0302'o'n de info@fel.esperant'o.be. Ec\u0302 servil'estr'o'j de iom grand'a'j kaj renom'a'j firma'o'j send'is (au\u0306tomat'a'j'n) ret'leter'o'j'n por avert'i ni'n pri la dang\u0302er'a situaci'o, kiu lau\u0306 ili reg'as c\u0302e ni. Kial ili do send'is tio'n, se neni'u infekt'o en'dang\u0302er'ig'is la servil'o'n?"}, {"text_idx": "#001578", "text": "Mult'a'j komput'il'o'j en la mond'o est'is infekt'it'a'j de la virus'o Sob'ig-F. Tiu virus'o send'as kopi'o'j'n de si mem al c\u0302iu'j ret'adres'o'j, kiu'j'n g\u0302i pov'as trov'i en la infekt'it'a komput'il'o. Krom'e g\u0302i elekt'as unu adres'o'n el ili, kaj uz'as g\u0302i'n kiel s\u0302ajn'a'n send'adres'o'n. En kelk'a'j komput'il'o'j, ekzempl'e en C\u0302ini'o kaj Estoni'o, tiu virus'o hazard'e elekt'is la adres'o'n info@fel.esperant'o.be kaj tiel \u201eni'a'nom'e\u201d dis'vast'ig'is si'n al cent'o'j au\u0306 mil'o'j da sen'kulp'a'j uz'ant'o'j. Kelk'dek'o'j el ili, tut'e bon'intenc'e, skrib'is al la fals'it'a adres'o info@fel.esperant'o.be."}, {"text_idx": "#001579", "text": "Se ankau\u0306 vi, kar'a leg'ant'o, ricev'is virus'o'n, kiu s\u0302ajn'e ven'is de Fel, bon'vol'u ne grumbl'i al ni. Por ver'e ek'sci'i, kies komput'il'o send'is la virus'o'n, neces'as atent'e stud'i la kap'o'n de la ret'mesag\u0302'o kaj sci'i iom pri la inter'ret'a mekanism'o. Ebl'e mi verk'os artikol'o'n pri tio baldau\u0306 kaj propon'os g\u0302i'n al la redaktor'o de la rubrik'o Komput'ad'o. Ceter'e, tiu rubrik'o c\u0302i-numer'e post long'a pau\u0306z'o feniks'e re'ven'is. Mi dezir'as al vi interes'a'n leg'ad'o'n!"}, {"text_idx": "#001580", "text": "Kiu send'is al mi tiu'n virus'o'n?"}, {"text_idx": "#001581", "text": "En la en'konduk'o de la oktobr'a numer'o de MONATO Paul Peeraerts skrib'is pri virus'o'j, kiu'j kas\u0302'as la ret'adres'o'n de la person'o, kiu distribu'is ili'n. Kiel oni tamen pov'as ek'sci'i, kiu est'as la kulp'ul'o, vi pov'os leg'i en tiu c\u0302i artikol'o."}, {"text_idx": "#001582", "text": "Se oni ricev'as ret'mesag\u0302'o'n kun al'don'it'a virus'o, iu'j em'as simpl'e al'klak'i la Respond'u-buton'o'n de si'a pos\u0302t'il'o por avert'i la send'int'o'n. La ide'o skrib'i al la send'int'o est'as tre bon'a, c\u0302ar plej oft'e tiu tut'e ne konsci'as pri la plu'send'it'a virus'o. Sed uz'i tiu'cel'e la Respond'u-buton'o'n g\u0302eneral'e ne hav'as senc'o'n. La grand'a pli'mult'o de la last'a'temp'a'j virus'o'j fals'as la send'adres'o'n. Se vi do ricev'as infekt'it'a'n ret'mesag\u0302'o'n de sinjor'o.iks'o@esperant'o.be, tiu sinjor'o Iks'o plej ver's\u0302ajn'e tut'e ne kulp'as kaj hav'as ne'infekt'it'a'n komput'il'o'n."}, {"text_idx": "#001583", "text": "Kies komput'il'o ver'e kulp'as do?"}, {"text_idx": "#001584", "text": "Por ek'sci'i, kies komput'il'o kulp'as, neces'as atent'e rigard'i la c\u0302ap'o'n de la ret'mesag\u0302'o, kiu en'hav'as la virus'o'n. Part'o de tiu c\u0302ap'o pov'as ekzempl'e aspekt'i jen'e:"}, {"text_idx": "#001585", "text": "En tiu c\u0302ap'o vi trov'u la plej sub'a'n lini'o'n, kiu komenc'ig\u0302'as per la vort'o Received. En tiu lini'o vi trov'u la Ip-numer'o'n au\u0306 ret'numer'o'n de la send'int'a komput'il'o. La ret'numer'o konsist'as el kvar nombr'o'j inter 0 kaj 255. En la supr'a ekzempl'o la ret'numer'o est'as do 217.136.224.210. Nun vi uz'u iu'n ret'region-serc\u0302'il'o'n (angl'e: DNS look up servic'e), ekzempl'e /, kaj tie apud la buton'o Do stuff vi tajp'u 217.136.224.210. La respond'o est'os adsl-fix.skynet.be. Tiel vi sci'os, ke la send'int'o hav'as komput'il'o'n en la ret'region'o skynet.be, kaj ne, kiel s\u0302ajn'ig'as la send'adres'o, en la region'o fel.esperant'o.be. Se vi mem kon'as person'o'n, kiu hav'as ret'adres'o'n, kiu fin'ig\u0302'as per skynet.be, tre ver's\u0302ajn'e ties komput'il'o est'as infekt'it'a, kaj tiam vi pov'as avert'i li'n. Se vi ne kon'as iu'n tie, vi pov'as skrib'i al la estr'o de skynet.be (/ inform'os vi'n pri la nom'o kaj adres'o) kaj avert'i, ke la komput'il'o 217.136.224.210 est'as infekt'it'a. Iu'j servil'estr'o'j s\u0302at'os tio'n kaj tuj avert'os la koncern'at'o'n, sed ali'a'j, plej oft'e en tre grand'a'j entrepren'o'j, neglekt'os vi'a'n mesag\u0302'o'n, c\u0302ar g\u0302i postul'as de ili tro da labor'o. Se ekzempl'e en tiu ret'region'o est'as mult'a'j klient'o'j, kiu'j nur de temp'o al temp'o inter'ret'um'as, pov'us est'i, ke la numer'o 217.136.224.210 aparten'as jen al unu klient'o, jen iom post'e al ali'a, kaj tiam neces'us serc\u0302'i en la arkiv'o por ek'sci'i, kiu send'is la mesag\u0302'o'n en tiu preciz'a moment'o."}, {"text_idx": "#001587", "text": "Se vi jam tuj el'prov'is tio'n supr'e skrib'it'a'n, vi ebl'e koment'is, ke vi tut'e ne vid'as la vort'o'n Received. Jes, mult'a'j pos\u0302t'il'o'j kas\u0302'as part'o'n de la c\u0302ap'o, kaj neces'as mal'kas\u0302'i g\u0302i'n. En Eudora vi mal'ferm'u la mesag\u0302'o'n kaj post'e al'klak'u la Blabla-buton'o'n. En Hotmail vi al'klak'u Rigard'u la font'o'n de la mesag\u0302'o. En Outlook Express vi al'klak'u la menu'o'n Rigard'u kaj post'e la menu'er'o'n la tut'a'n c\u0302ap'o'n. Por ali'a'j pos\u0302t'il'o'j vi serc\u0302'u en la help'o-dosier'o'j sub \u201etut'a c\u0302ap'o\u201d, \u201emontr'u c\u0302ap'o'n\u201d au\u0306 io simil'a."}, {"text_idx": "#001588", "text": "Trov'i la posed'ant'o'n de infekt'it'a komput'il'o postul'as iom'et'e da spert'o kaj da temp'o. Sed plej oft'e la kompat'ind'a uz'ant'o est'os dank'a, ke vi inform'is li'n."}, {"text_idx": "#001589", "text": "Se MONATO ne enu'as pro tro long'a diskut'ad'o, jen mi'a impres'o pri la respond'o de Aleksandro Gofen (MONATO 2003/9, p. 6) rilat'e al la kontrast'o: Israelo \u2013 palestin'an'o'j. El c\u0302io respond'it'a (ver'a au\u0306 ver'simil'a, ne grav'as) oni rajt'as dedukt'i, ke teritori'o, kun si'a popol'o, okup'at'a de proksim'a kaj mal'proksim'a s\u0302tat'o'j, pov'as est'i konsider'at'a nenies ter'o kaj de'nov'e okup'ind'a kaj konsider'ind'a komerc'ebl'a en inter's\u0302tat'a'j traktat'o'j. C\u0302u eg'e modern'a koncept'o pri la hom'a'j rajt'o'j? Krom'e, la teritori'o'j okup'at'a'j akir'us, tiu'okaz'e, la dign'ec'o'n de s\u0302tat'o kun 150 (ebl'e pli da) enklav'o'j sen'de'pend'a'j kaj asoci'it'a'j al ali'a s\u0302tat'o. Kaj kelk'a'j vol'us ke tia popol'o, tiel okup'it'e sen'de'pend'ig'ot'a, ne ribel'u, kaj, se g\u0302i ek'ribel'us, oni rajt'us help'pet'i la inter'naci'a'n solidar'ec'o'n kontrau\u0306 g\u0302i!"}, {"text_idx": "#001590", "text": "Mi g\u0302u'is la rakont'o'n \u201epri aktual'a problem'o lau\u0306 iom ali'a vid'punkt'o\u201d de Thierry Sal'om'o'n en MONATO 2003/9, p. 25-26. Ebl'e tiu au\u0306 tia rakont'o en naci'a lingv'o en naci'a gazet'o kapabl'us mal'ferm'i la spirit'o'n de kompren'em'a'j ne-esperant'ist'o'j ..."}, {"text_idx": "#001591", "text": "Jes'e al leg\u0302'o-s\u0302ang\u0302'o rilat'e prostitu'ad'o'n, ne'e al eu\u0306tanazi'o: jen la rezult'o'j de balot'o'j en la nov-zelanda parlament'o fin'e de juni'o. Ambau\u0306'kaz'e la parlament'an'o'j voc\u0302'don'is lau\u0306 propr'a konsci'o, anstatau\u0306 kiel kutim'e lau\u0306 decid'o de si'a'j parti'o'j."}, {"text_idx": "#001594", "text": "Ali'a deput'it'o, Marc Alexander, tamen dir'is, ke la propon'o ne s\u0302ang\u0302'os industri'o'n baz'it'a'n sur krim'ul'o'j, narkot'aj\u0302'o'j kaj per'fort'o. Li atent'ig'is, ke en ali'a'j land'o'j s\u0302ang\u0302'o'j tia'j konduk'is al pli da prostitu'it'in'o'j kaj pli da krim'ad'o. Lau\u0306 Alexander, mal'krim'ig'i prostitu'ad'o'n konduk'os al etik'a bankrot'o de est'ont'a'j generaci'o'j."}, {"text_idx": "#001595", "text": "Unu deput'it'o si'n de'ten'is dum la parlament'a voc\u0302'don'ad'o. Ashraf Choudary [as\u0302raf c\u0302au\u0306dri] de la Labor'ist'a Parti'o rikolt'is kritik'o'j'n de mult'a'j islam'an'o'j, c\u0302ar li ne voc\u0302'don'is kontrau\u0306 la propon'o. Li defend'is si'n, dir'ant'e, ke li reprezent'as ne nur islam'an'o'j'n en si'a parlament'a distrikt'o sed c\u0302iu'j'n: pro tio li ne pov'is decid'i. Se Choudary est'us voc\u0302'don'int'a kontrau\u0306 la propon'o, la s\u0302ang\u0302'o'j de Barnett ne real'ig\u0302'us. La ministr'o pri vir'in'a'j afer'o'j, Ruth Dyson [dajsn](Labor'ist'a Parti'o), inform'is post'e, ke oni re'konsider'os la leg\u0302'o'n post kvin jar'o'j."}, {"text_idx": "#001597", "text": "La societ'o por volont'a eu\u0306tanazi'o prov'is persvad'i parlament'an'o'j'n send'i la propon'o'n al parlament'a komitat'o por plen'a publik'a debat'o. Tamen mult'a'j grup'o'j, religi'a'j kaj medicin'a'j, mal'favor'is la propon'o'n. La estr'o de la Naci'a Parti'o, Bill English [inglis\u0302] pasi'e kontrau\u0306'e parol'is."}, {"text_idx": "#001598", "text": "La propon'int'o, Peter Brown [brau\u0306n] (Parti'o Nov-Zelando Unu'e), dir'is, ke li vol'as help'i sufer'ant'o'j'n. Li tiel ag'is, c\u0302ar li spert'is la mort'o'n de si'a edz'in'o pro kancer'o. Li opini'is, ke la decid'o ne send'i la propon'o'n al komitat'o est'as mal'sukces'o por demokrati'o. La parlament'o jam en 1995 rifuz'is simil'a'n propon'o'n."}, {"text_idx": "#001599", "text": "La asoci'o de kurac'ist'o'j kontrau\u0306'is la propon'o'n, kiu de'pend'us de kurac'ist'a permes'o kaz'e de c\u0302iu help'o-pet'o. Tio postul'us mal'etik'a'n kurac'ist'a'n kondut'o'n. La prezid'ant'o de la asoci'o, Trici'a Briscoe [tris\u0302a briskau\u0306] dir'is, ke cel'at'a est'u bon'a paliativ'a fleg'ad'o por mild'ig'i la dolor'o'n de la c\u0302e'viv'fin'a'j pacient'o'j, ne ili'n mort'ig'i. Pacient'o'j jam hav'as la rajt'o'n rifuz'i kurac'ad'o'n."}, {"text_idx": "#001600", "text": "Lau\u0306 la propon'o tiu'j, kiu'j vol'as help'o'n por fin'i si'a'n viv'o'n, antau\u0306'e pet'u, ke iu reprezent'u ili'n, se ili far'ig\u0302'us mens'e ne'kapabl'a'j komunik'i si'a'j'n dezir'o'j'n. La propon'o pri'skrib'is sistem'o'n de volont'a eu\u0306tanazi'o administr'at'a de kurac'ist'o post konsent'o de du ali'a'j kurac'ist'o'j, kaj post psikiatri'a taks'ad'o, konsil'ad'o kaj pri'pens'ad'o de la pet'int'o."}, {"text_idx": "#001601", "text": "Mi tre sufer'as pro varm'eg'o; kiam la termo'metr'o indik'as pli ol 30 celsi'a'j'n grad'o'j'n, mi s\u0302vit'as ec\u0302 se mi sid'as tut'e sen'mov'e, sent'as mi'n lam'ig'it'a, sen'fort'a. Nu, dum unu, du tag'o'j mi el'ten'as \u2013 sed ne dum tut'a'j ses semajn'o'j. Tiom dau\u0306r'is en la somer'o de 2003 la ekstrem'e varm'eg'a kaj sen'pluv'a period'o en Eu\u0306rop'o, kun temperatur'o'j de 30 g\u0302is 40 grad'o'j en Germanio, kie kutim'e ni hav'as mez'e 25 grad'o'j'n tiu'sezon'e. Mi sufer'eg'is kiel ni'a pom'uj'o, kiu fal'ig'is du'on'o'n de si'a'j frukt'o'j. Neniam antau\u0306'e ni hav'is tiom mal'kontent'ig'a'n rikolt'o'n."}, {"text_idx": "#001602", "text": "Nun, en au\u0306tun'o, ni hav'as normal'a'j'n temperatur'o'j'n. Dum'e la fak'ul'o'j plu diskut'as (kaj disput'as) pri tiu somer'o. Unu'j asert'as, ke ne est'is ekster'ordinar'a fenomen'o, c\u0302ar varm'eg'a'j somer'o'j en Eu\u0306rop'o jen kaj jen aper'as en cert'a'j period'o'j. Ali'a'j asert'as, ke kulp'as la s\u0302ang\u0302'it'a tut'mond'a klimat'o, kau\u0306z'it'a per venen'o'j produkt'it'a'j (kaj produkt'at'a'j) de l' hom'ar'o, precip'e de industri'a'j land'o'j. Tio'n sub'ten'as la fakt'o, ke ne nur en Germanio sed en la tut'a Eu\u0306rop'o kaj en kelk'a'j region'o'j ali'kontinent'a'j oni konstat'is ne'kutim'a'j'n veter-fenomen'o'j'n. Mi person'e inklin'as al la du'a opini'o, c\u0302ar lau\u0306 mi'a propr'a observ'ad'o jam de mult'a'j jar'o'j la veter'o iel tiel frenez'as c\u0302e ni. Kiam mi est'is infan'o, la vintr'o'j est'is mal'varm'a'j kun mult'a neg\u0302'o, pri kiu ni tre g\u0302oj'is, c\u0302ar ni pov'is mult'e sled'i, ski'i kaj sket'i. La somer'o'j est'is varm'a'j (sed ne varm'eg'a'j), pri kio ni tre g\u0302oj'is, c\u0302ar ni oft'e pov'is ban'ig\u0302'i. Mi'a'j ge'nep'o'j kutim'e dev'as est'i kontent'a'j pri unu, du tag'o'j kun neg\u0302'o, tamen kutim'e pov'as pli mult'e nag\u0302'i dum pli varm'a'j somer'o'j ol mi pov'is g\u0302u'i. Nu, ni atend'u la ven'ont'a'n vintr'o'n; ebl'e g\u0302i est'os sam'e strang'a kiel la antau\u0306'a, kiam dum kelk'a'j semajn'o'j ni hav'is frost'a'j'n temperatur'o'j'n, sed neniu'n neg\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#001604", "text": "C\u0302u kritik'int'o'j nun triumf'u au\u0306 plor'u pro rezult'o'j de la Irak-milit'o? C\u0302iu'j ili'a'j avert'o'j kaj prognoz'o'j, c\u0302iu'j protest'o'j de cent'mil'o'j da manifestaci'int'o'j kontrau\u0306 tiu krim-milit'o montr'ig\u0302'is prav'a'j. Du'on'a'n jar'o'n post milit-fin'o Irako est'as komplet'e mal'stabil'a kaj h\u0302aos'a, reg'as ne ord'o kaj pac'o sed krim'ad'o kaj teror'o, mal'sat'o kaj mal'ric\u0302'o. La okupaci'a'j'n arme'o'j'n plag'as sabot'ad'o kaj kas\u0302'paf'ist'o'j \u2013 g\u0302ust'e kiam mi skrib'as tiu'j'n c\u0302i lini'o'j'n, radi'o de'nov'e inform'as pri mort'ig'o de uson'a soldat'o per grenad'o. Jam mort'is en Irako pli mult'a'j uson'a'j arme'an'o'j post la fulm-milit'o ol dum g\u0302i. Sekret'a'j serv'o'j supoz'as, ke en'filtr'ig\u0302'is en la post'milit'a'n land'o'n teror'ist'o'j de fi'fam'a Al'kaid'o, kiu'j tut'e ne trov'ig\u0302'is tie sub la reg\u0302im'o de despot'o Sadam Husajn [sada\u0301m husa\u0301jn] (kvankam Uson'o asert'is tio'n)."}, {"text_idx": "#001605", "text": "Ec\u0302 pli terur'e: argument'o'j de la uson'a prezid'ant'o Georg'e W. Bush [g\u0302org\u0302 dablju bus\u0302] kaj de la brit'a c\u0302ef'ministr'o Tony Blair [teu\u0306ni blea] por tiu milit'o montr'ig\u0302'is ne nur mal'prav'a'j sed ec\u0302 fals'it'a'j. Ambau\u0306 pi'a'j krist'an'o'j mensog'is por akir'i konsent'o'n de si'a'j parlament'o'j por krim'a milit'o kontrau\u0306 islam'a land'o, en kiu, ceter'e, viv'as ankau\u0306 konsider'ind'a mal'pli'mult'o da krist'an'o'j (kiom da ili, krom mil'o'j da islam'an'o'j, mort'is per tiu kruc'milit'o, neni'u sci'as). La plej grand'a erar'o de Bush kaj Blair evident'e est'is, ke irak'an'o'j akcept'os ili'n per g\u0302oj'a'j kor'o'j kaj flor'buked'o'j, se ili liber'ig'os la popol'o'n de diabl'o Sadam Husajn. Jes, ili for'bala'is li'a'n teror'a'n reg\u0302im'o'n \u2013 kvankam li mem ankorau\u0306 viv'as \u2013 ili venk'is facil'e kontrau\u0306 mizer'a arme'o, sub'ac\u0302et'int'e per milion'o'j da dolar'o'j irakajn general'o'j'n."}, {"text_idx": "#001606", "text": "Sed est'is naiv'a iluzi'o de Bush kaj Blair, ke post'milit'e la iraka popol'o sen iu ajn rezist'o akcept'os okcident'a'n demokrati'o'n kaj kun dank'o trans'pren'os la uson'a'n manier'o'n viv'i. Mal'e, plej grand'a part'o de la iraka popol'o blasfem'as pri uson'an'o'j kaj brit'o'j, kiu'j ne kapabl'as cert'ig'i por la log\u0302'ant'o'j ec\u0302 minimum'a'j'n viv'bezon'o'j'n. Anstatau\u0306 flor'o'j irak'an'o'j j\u0302et'as s\u0302ton'o'j'n al la okcident'a'j soldat'o'j, kaj ekstrem'ist'o'j uz'as pli mort'ig'a'j'n batal'il'o'j'n. Montr'ig\u0302'is, ke Vas\u0302ington'o hav'is nur la cel'o'n for'ig'i despot'o'n (kaj gajn'i grav'a'n naft'o'kamp'o'n), sed neniu'n koncept'o'n por re'konstru'i land'o'n mizer'ig'it'a'n antau\u0306'e de Sadam Husajn kaj post'e detru'it'a'n komplet'e per okcident'a'j bomb'o'j. Nun oni oft'e leg'as kaj au\u0306d'as, ke uson'an'o'j mir'as pri la problem'o'j en Irako, kompar'ant'e la situaci'o'n kun post'milit'a Germanio: c\u0302u ne bon'eg'e funkci'is re'demokrati'ig'o de la venk'it'a nazi'a Germanio, ankau\u0306 komplet'e detru'it'a? Tiu'j naiv'ul'o'j preter'vid'as, ke oni ne pov'as kompar'i okcident'a'n land'o'n kun arab'a Irako."}, {"text_idx": "#001607", "text": "En tiu c\u0302i por Bush kaj Uson'o fatal'a situaci'o, fin'e kompren'int'e ke ec\u0302 super'potenc'o sol'a ne kapabl'as pac'ig'i Irakon, Bush nun ne pet'as sed postul'as help'o'n de ali'a'j s\u0302tat'o'j; ili don'u soldat'o'j'n, sed precip'e mon'o'n por re'konstru'i krim'e detru'it'a'n land'o'n. Sed arog'e Bush vol'as plu'e sol'a decid'i, kiu'j far'u kio'n; jes, Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j (UN) help'u, sed ne ordon'u. UN (kaj reg'ist'o'j franc'a, german'a kaj rus'a, krom ali'a'j) kontrau\u0306'is tiu'n milit'o'n; UN fidel'is al si'a ideal'o, mal'help'i milit'o'n kaj batal'i por pac'o kaj precip'e hom'a'j rajt'o'j. Sed nun g\u0302i trov'ig\u0302'as en dilem'o: simpl'e plen'um'i la postul'o'j'n de Bush signif'us post'far'e prav'ig'i krim'o'n kontrau\u0306 inter'naci'a jur'o kaj hom'a'j rajt'o'j; ne help'i signif'us krim'i kontrau\u0306 mizer'e sufer'ant'a'j irak'an'o'j kaj hom'a'j rajt'o'j. Esper'ebl'e UN, mem traf'it'a per atenc'o, pro kiu mort'is g\u0302i'a reprezent'ant'o en Bagdado, sub gvid'o de si'a g\u0302eneral'a sekretari'o, lert'a kaj spert'a Kofi Annan, trov'os kompromis'a'n solv'o'n, kontent'ig'a'n por c\u0302iu'j parti'o'j en tiu diplomati'a marc\u0302and'ad'o."}, {"text_idx": "#001608", "text": "Tio'n ni esper'u precip'e en la interes'o de l' iraka popol'o. Dum jar'dek'o'j g\u0302i sufer'is kaj mizer'is ne nur pro despot'a reg\u0302im'o sed ankau\u0306 pro sankci'o'j kontrau\u0306 Irako, kiu'j lau\u0306 intenc'o de Uson'o traf'u Sadam Husajn, por tiel fal'ig'i li'n. Vas\u0302ington'o simpl'e ne vol'is kompren'i, pri kio avert'is eu\u0306rop'a'j reg'ist'ar'o'j, ke tiu'j sankci'o'j ne traf'is la despot'o'n, kiu facil'e pov'is spit'i ili'n kaj kun si'a'j kompan'o'j viv'ad'i luks'e, sed ke ili traf'is nur la ordinar'a'n popol'o'n, kiu'n la diktator'o pov'is kred'ig'i pri kulp'o okcident'a. En printemp'o irak'an'o'j sufer'is pro milit'o, nun pro g\u0302i'a'j sekv'o'j, kiu'j'n ne kapabl'as for'ig'i la okupaci'a'j arme'o'j. Ni ne kompat'u erar'int'a'j'n Bush kaj Blair, sed sen'perspektiv'a'n popol'o'n, kiu fal'is el unu terur'a mal'bon'o en ali'a'n ec\u0302 pli terur'a'n."}, {"text_idx": "#001609", "text": "Kiam Aleksandro Gofen asert'as (MONATO 2003/9, p. 6), ke \u201eIsraelo neni'o'n aneks'is de Palestino, c\u0302ar tiu s\u0302tat'o simpl'e neniam ekzist'is\u201d, li esprim'as absurd'a'n sen'senc'aj\u0302'o'n. Las'u mi'n respond'i, c\u0302ar kiel jur'a konsil'ist'o de la Prezid'ant'o de Sekur'ec'a Konsili'o de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j (UN) dum la ses'tag'a milit'o en juni'o 1967, mi tamen posed'as cert'a'j'n sci'o'j'n pri la afer'o kaj pri la inter'naci'a jur'o. Do nur mal'long'e: la konsili'a rezoluci'o 242 unu'anim'e akcept'it'a la 22an de novembr'o 1967 est'as kaj rest'as la rok'o sur kies princip'o'j dev'as baz'ig\u0302'i iu ajn pac'a solv'o de la sen'fin'a konflikt'o. En tiu rezoluci'o la Konsili'o, emfaz'ant'e, ke la akir'o de teritori'o per milit'o est'as ne'permes'ebl'a, konfirm'as, ke just'a kaj dau\u0306r'a pac'o en Mez-Orient'o neces'ig'as la aplik'ad'o'n de la du sekv'ant'a'j princip'o'j: (1) la re'tir'ig\u0302'o de israelaj arm'it'a'j fort'o'j de teritori'o'j okup'at'a'j dum la j\u0302us'a konflikt'o kaj (2) la respekt'o de la viv'o'rajt'o kaj sen'de'pend'ec'o de c\u0302iu'j s\u0302tat'o'j en la are'o (not'u, ke la rezoluci'o ne parol'as pri c\u0302iu'j ekzist'ant'a'j s\u0302tat'o'j kaj do al'las'as la ebl'a'n ek'est'o'n de nov'a(j) s\u0302tat'o(j)."}, {"text_idx": "#001610", "text": "Supr'aj\u0302'e jug\u0302'at'e Aleksandro Gofen prav'as, ke Israelo neniam aneks'is la palestinajn teritori'o'j'n, t.e. jur'e kaj formal'e en'pren'is ili'n en la israel'an s\u0302tat'o'n (sed mult'a'j hom'o'j jam forges'is, ke la israel'an'o'j ne hezit'is aneks'i orient'a'n Jerusalemon kaj la siriajn teritori'o'j'n, kiu'j'n ili okup'as). Ne, anstatau\u0306'e Israelo praktik'as mal'rapid'a'n, lau\u0306'grad'a'n kaj s\u0302tel'a'n aneks'ad'o'n konstru'ant'e kaj pli'grand'ig'ant'e \u201enov'a'j'n vilag\u0302'o'j'n por si'a'j civit'an'o'j\u201d lau\u0306 Aleksandro Gofen mem. Sed g\u0302ust'e tio'n mal'permes'as la inter'naci'a jur'o. La Kvar'a G\u0302eneva Konvenci'o de la 12a de au\u0306gust'o 1949 preskrib'as, ke okup'ant'a s\u0302tat'o ne rajt'as esenc'e s\u0302ang\u0302'i la stat'o'n de fremd'a au\u0306 pri'disput'at'a teritori'o kaj ne rajt'as tie log\u0302'ig'i si'a'j'n civil'ul'o'j'n. Ali'vort'e c\u0302ia koloni'ad'o est'as strikt'e mal'permes'at'a. Tiu'n konvenci'o'n ratif'is Israelo la 6an de juli'o 1951 kaj tial Israelo klar'e mal'respekt'as ne nur g\u0302eneral'a'j'n regul'o'j'n de inter'naci'a jur'o, sed ankau\u0306 si'a'n propr'a'n akcept'it'a'n inter'konsent'o'n. Sam'e la nov'a mur'o au\u0306 barikad'o, kiu'n nun konstru'as Israelo, est'as ankau\u0306 kontrau\u0306'leg\u0302'a tia'grad'e, ke g\u0302i en'trud'ig\u0302'as sur ekster'israel'a'n teritori'o'n."}, {"text_idx": "#001611", "text": "Dum la israela-palestina pint'o'kun'ven'o en Camp David [kemp dejvid] (Uson'o) en juli'o 2000 c\u0302ef'ministr'o Ehud Barak [ehu\u0301d bara\u0301k] propon'is ne 98 % sed 90 % el la pri'disput'at'a'j teritori'o'j al la palestin'an'o'j kaj lau\u0306 strang'a koincid'o la last'a'j 10 % kiu'j'n s\u0302at'us re'ten'i la israel'an'o'j en'hav'as la plej fekund'a'j'n ter'o'j'n kaj la plej akv'o'ric\u0302'a'n grund'o'n. Ali'flank'e Barak rifuz'is detal'a'n diskut'o'n pri la problem'o de la rifug\u0302'int'o'j, kvankam la jam menci'it'a rezoluci'o 242 postul'as just'a'n solv'o'n ankau\u0306 de tiu demand'o. Vi vid'as, ke la israela propon'o ne aparten'as al la plej mal'avar'a'j. Fin'e Aleksandro Gofen dev'us kompren'i, ke teror'ism'o ne est'as iu abstrakt'a fenomen'o, sed ke lok'a'n teror'ism'o'n nutr'as lok'a'j kondic\u0302'o'j. Se dum pli ol tri'on'a jar'cent'o, dum pli ol 13 000 tag'o'j Israelo sub'met'as la palestin'an'o'j'n al arbitr'a kaj degrad'ant'a okup'ad'o, c\u0302u strang'e se hom'o'j kiu'j neniam spert'is person'a'n au\u0306 kolektiv'a'n liber'ec'o'n ek'provok'as pro frustr'ig\u0302'o?"}, {"text_idx": "#001612", "text": "Ceter'e oni ne forges'u, ke la plej terur'a'j'n kaj hont'ind'a'j'n teror'ag'o'j'n en la are'o far'is israel'an'o'j antau\u0306 kaj post la Deklar'o de Sen'de'pend'ec'o. Ekzempl'e en juli'o 1946 israelaj teror'ist'o'j eksplod'ig'is Hotel'o'n David en Jerusalemo kaj mort'ig'is preskau\u0306 100 brit'a'j'n soldat'o'j'n kaj grav'e vund'is sam'a'n nombr'o'n de milit'ist'o'j. En april'o 1948 ali'a'j teror'ist'o'j atak'is la palestin'an vilag\u0302'o'n Dir-Jasin [dirjasi\u0301n] kaj masakr'is pli ol 200 vir'o'j'n, vir'in'o'j'n kaj infan'o'j'n. La 17an de septembr'o 1948 ali'a grup'o murd'is la mediaci'ant'o'n de UN, graf'o'n Folke Bernadotte [bernado\u0301t], lau\u0306 zorg'e prepar'it'a plan'o. Li est'is la plej alt'rang'a UN-diplomat'o iam ajn mort'ig'it'a dum dej\u0302or'o. Tiu'j'n teror'ist'o'j'n oni neniam arest'is, mal'e, du el ili'a'j estr'o'j far'ig\u0302'is c\u0302ef'ministr'o'j de Israelo."}, {"text_idx": "#001613", "text": "Not'o de la au\u0306tor'o: Folke Bernadotte (1895-1948) est'is la estr'o de la Sved'a Rug\u0302'a Kruc'o kaj printemp'e 1945 li liber'ig'is kaj sav'is \u2013 post person'a inter'ven'o kaj inter'trakt'ad'o kun Heinrich Himmler [hajnrih\u0302 himler] \u2013 cent'o'j'n da dan'a'j kaj norveg'a'j, ankau\u0306 jud'a'j kapt'it'o'j el nazi'a'j koncentr'ej'o'j. Do li'a murd'o est'is special'e kaj apart'e abomen'a."}, {"text_idx": "#001614", "text": "Antau\u0306 du jar'o'j en Makedonio okaz'is intern'a milit'o inter ribel'ant'a'j arm'it'a'j etn'o'alban'o'j kaj etn'o'makedon'a s\u0302tat'o. Sekv'e mort'is mult'a'j civil'ul'o'j, dum est'is detru'at'a'j tut'a'j vilag\u0302'o'j. La inter'naci'a komun'um'o inter'ven'is, kaj fin'fin'e oni akcept'is la tiel nom'at'a'n inter'konsent'o'n de Ohrid sub'skrib'it'a'n de reprezent'ant'o'j de etn'o'alban'o'j, etn'o'makedon'o'j kaj Eu\u0306rop'a Uni'o (EU)."}, {"text_idx": "#001615", "text": "La inter'konsent'o star'is sur kvar kolon'o'j: oficial'ig'o de la alban'a lingv'o, proporci'a dung'o de alban'o'j en s\u0302tat'a'j organ'o'j kaj administraci'o, amnesti'o por eks'a'j batal'ant'o'j de naci'liber'ig'a arme'o UC\u0327K, kaj mal'centraliz'o de la lok'a s\u0302tat'potenc'o. Dum'e la eks'a naci'liber'ig'a arme'o, estr'at'a de Al'i Ahmeti, trans'form'ig\u0302'is en politik'a'n parti'o'n, kiu en la last'a'j naci'a'j balot'o'j far'ig\u0302'is ec\u0302 reg'ist'ar'a parti'o kun'e kun social'ist'o'j. La parti'o cel'is integr'ig\u0302'o'n kaj stabil'ec'o'n de la makedon'a s\u0302tat'o: tial sub'ten'is g\u0302i'n ankau\u0306 la inter'naci'a komun'um'o."}, {"text_idx": "#001616", "text": "Sed c\u0302u inter'konsent'o en'ver'e est'ig\u0302'is? Lau\u0306 Arbe\u0308r Xhaferri [arber g\u0302aferi], opozici'a etn'o'alban'a gvid'ant'o, neni'u el la kvar c\u0302ef'a'j kolon'o'j de la inter'konsent'o konstru'ig\u0302'is. La alban'a lingv'o ankorau\u0306 ne est'as uz'at'a dogan'e, polic'e, ktp. Kaj ironi'e est'as, ke fru'septembr'e etn'o'makedon'a'j s\u0302ovinist'o'j manifestaci'is en la plej'part'e de alban'o'j log\u0302'at'a'j Skopj'e kaj Manastir (kie en 1908 alban'a'j kler'ig'ist'o'j kun'ven'is por difin'i la alban'a'n alfabet'o'n) kontrau\u0306 mal'ferm'o de alban'lingv'a'j paralel'a'j klas'o'j en la ekonomi'a mez'lern'ej'o kaj la gimnazi'o. Rezult'e la reg'ist'ar'o nul'ig'is la klas'o'j'n."}, {"text_idx": "#001617", "text": "Krom'e alban'o'j ankorau\u0306 ne est'as dung'at'a'j en arme'o, polic'o, prokuror'ej'o, eduk'sistem'o, san'sistem'o, ktp proporci'e al ili'a popol'nombr'o. Tio'n oni pov'as tuj konstat'i, ec\u0302 en region'o'j kompakt'e log\u0302'at'a'j de alban'o'j, kiel Tet'ov'o kaj Gostivar. Al'don'e, la lok'a s\u0302tat'potenc'o ankorau\u0306 ne mal'centraliz'ig\u0302'is."}, {"text_idx": "#001619", "text": "Felic\u0302'e okaz'as ankau\u0306 decid'o'j kurag\u0302'ig'a'j, kiel tiu de la reg'ist'ar'o por fin'fin'e oficial'ig'i la alban'a'n universitat'o'n de Tet'ov'o, kiu jam de nau\u0306 jar'o'j mem'financ'ig\u0302'as, kaj por mal'ferm'i alban'lingv'a'j'n klas'o'j'n en difin'it'a'j mez'lern'ej'o'j. La etn'o'makedon'a'j parti'o'j dev'as fin'fin'e ek'kompren'i, ke Makedonio est'as jam mult'etn'a s\u0302tat'o, kiu ne pov'as ekzist'i sen kompren'em'o kaj sub'ten'o de log\u0302'ant'o'j ne nur makedon'a'j."}, {"text_idx": "#001620", "text": "Fakt'e alban'o'j est'as au\u0306tokton'a'j en okcident'a Makedonio kaj krom'e, per privat'a ag'ad'o, en'spez'ig'as not'ind'e la s\u0302tat'a'n bug\u0302et'o'n de tiu c\u0302i mal'grand'a balkana land'o. Dum'e la alban'a reg'ist'ar'o en Tiran'o sub'ten'as la reg'ist'ar'o'n de Makedonio: g\u0302i far'as plej'mult'o'n por kontrau\u0306'i la tiel nom'at'a'n naci'alban'a'n arme'o'n AKSH. Last'a'temp'e kelk'a'j el g\u0302i'a'j gvid'ant'o'j est'as en"}]