[{"text_idx": "#000000", "text": "Hodiau\u0306 la sunsistemo enhavas ok astrojn, kiujn astronomoj nomas planedojn. Tra historio tamen, tiu nombro s\u0302ang\u0302ig\u0302is plurfoje. Kiuj astroj estas planedoj kaj kiuj ne, estas malfacila demando tamen kaj emocioj povas havi gravan rolon en la decido. Multaj homoj ne s\u0302atis la decidon, kiu igis Plutonon nana planedo kaj la kadroj per kiuj oni grupigas astrojn restas homaj elpensaj\u0302oj. La decido estis tre grava tamen, c\u0302ar g\u0302i reflektas kiel astronomoj pensas pri la sunsistemo, sen igi Plutonon malpli grava. La sentronig\u0302o de Plutono ankau\u0306 ne estis la unua fojo ke astro perdis sian planedan statuson. Antau\u0306e oni konsideris Cereson la kvinan planedon de la sunsistemo, g\u0302is oni malkovris tro da aliaj objektoj en g\u0302ia orbito. Estas komprenebla afero ke homoj malfacile akceptas c\u0302i tiajn s\u0302ang\u0302ig\u0302ojn, sed ili ne nepre estas perdo. En la kazoj de Plutono kaj Cereso, la rangmalaltig\u0302oj rezultis je tute novaj grupoj de objektoj por studi, nome la nanaj planedoj kaj asteroidoj. Multe malpli konata tamen, estas la rakonto de la planedo Vulkano, kvankam g\u0302i ludis esencan rolon en la hodiau\u0306a kompreno de fiziko."}, {"text_idx": "#000001", "text": "La konvinko ke ekzistus aldona planedo estas interesa, kiam oni rigardas g\u0302in el la perspektivo de la tempo en kiu g\u0302i naskig\u0302is: la dek nau\u0306a jarcento. Dum jarmiloj la nuraj konataj planedoj estis tiuj, kiujn oni povis vidi nudokule, sed antau\u0306 dekjaroj nova planedo estis malkovrita, nome Uranuso. Ke nova planedo povis esti malkovrata montris ke la firmamento ne estas senfina kaj nes\u0302ang\u0302ebla, kio inspiris plurajn generaciojn de astronomoj al serc\u0302i ec\u0302 pli bone. Estis la Franca matematikisto Urbain Le Verrier, kiu montris per sia matematika analizo de la orbito de Urano, ke iu alia objekto devis ekzisti por klarigi neregulecon. Tri jarojn poste, en 1846, Johann Galle kaj Heinrich d\u2019Arrest malkovris la novan planedon, Neptunon, nur unu gradon for de la loko indikita de la kalkuloj. Ke oni povis kalkuli la pozicion kaj orbiton de nekonata planedo matematike kaj poste observi g\u0302in, donis multe da fido al la uzita matematiko. Malgrau\u0306 tio tamen, g\u0302i restis modelo kaj tro da fido povas blindigi onin."}, {"text_idx": "#000002", "text": "La matematiko kiun Le Verrier uzis estis bazita sur Neu\u0306tona kompreno de fiziko. Neu\u0306tono proponis ke la forto, kiu tenas la Lunon en sia orbito estas la sama forto kiel tiu, kiu faligas pomon el arbo. Tiu forto estas la forto de gravito, kiu lau\u0306 Neu\u0306tono ekzistas inter c\u0302iuj objektoj kun maso. Pli grandaj masoj havus pli da forto inter si kaj la forto kvadrate pligrandig\u0302as kiam oni alproksimig\u0302as al la maso. Liaj kontribuoj kaj tiuj de aliaj gravaj astronomoj kiel Keplero, kreis novan modelon de la sunsistemo. Planedoj movig\u0302as en elipsaj orbitoj c\u0302irkau\u0306 la mezpunkto de la sunsistemo, kiu estas en la Suno. Pro g\u0302ia sukceso, la Neu\u0306tona teorio de gravito estis rigardata kvazau\u0306 absoluta vero. Objektoj c\u0302iam movig\u0302is en la g\u0302ustan direkton kaj kun la g\u0302usta rapideco, do ekzistis neniu kialo por dubi g\u0302in. Ke Neu\u0306tono pravis dum 150 jaroj igis fizikistojn arogantaj. Ili pensis ke ili tiom bone komprenis la fizikon de movig\u0302oj ke la teorio devus esti universala kaj aplikebla ec\u0302 al situacioj, kiujn oni ankorau\u0306 ne povis imagi. Bedau\u0306rinde por ili tamen, Neu\u0306tono nur pravis sub specifaj kondic\u0302oj."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Lau\u0306 la principoj de scienco, teorio povas esti konsiderata g\u0302usta g\u0302is oni renkontas bonan pruvon kiu kontrau\u0306as g\u0302in. Se oni trovas tion, oni forj\u0302etu la teorion, au\u0306 tiel adaptu g\u0302in, ke g\u0302i klarigas c\u0302iujn pruvojn. Sur papero tio sonas bone, sed kiam oni vere kredas je teorio, psih\u0302ologio povas esti onia plej forta malamiko. Tio okazis kiam Le Verrier analizis la orbiton de Merkuro. Merkuro havas tre elipsan orbiton. Tio signifas ke g\u0302i estas tre proksima al la Suno dum parto de g\u0302ia c\u0302irkau\u0306iro kaj multe malpli proksima dum la resto. La punkto de la orbito kiu plej proksimas al la suno nomig\u0302as la perihelio kaj la punkto kie g\u0302i estas malplej proksima nomig\u0302as la afhelio. Kio estas interesa pri Merkuro estas ke la perihelio kaj afhelio ne restas en la samaj lokoj. Ili tre malrapide rondiras, kio signifas ke Merkuro fakte ne movig\u0302as en elipso, sed en spiralo. Ni nun scias ke ankau\u0306 la aliaj planedoj spertas tian s\u0302ovig\u0302on de apsidoj, sed la efiko estas malfacile mezurebla, do tiutempe la efiko nur estis konata rilate al Merkuro. Estas sufic\u0302e evidenta konkludo ke iu objekto devis gravite tiri Merkuron kaj tiel s\u0302ang\u0302i la orbiton. Devis esti iu eta planedo au\u0306 asteroida zono, kies orbito estis ec\u0302 pli proksima al la Suno ol tiu de Merkuro. La sunsistemo subite havis novan planedon kaj kelkaj astronomoj komencis la serc\u0302on plene je konvinko."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Troigita modelo de la orbito de Merkuro"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Serc\u0302i planedon tiom proksime al la Suno ne estas facila. Kiam oni volas observi Merkuron, la plej bona tempo estas tuj post sunsubiro au\u0306 tuj antau\u0306 sunlevig\u0302o. Tiam Merkuro estas trovebla tre proksime al la Suno. Ju pli proksima la planedo estas tamen, des pli alta la Suno devas esti. Tio klare kau\u0306zas problemojn, c\u0302ar la c\u0302ielo ig\u0302as pli luma, kio igas la planedon malpli videbla. Ec\u0302 pli pripensindaj estas la riskoj, kiujn oni konsideru kiam oni observas tiom proksime al la Suno. Kiam oni malg\u0302uste direktigas la teleskopon, oni povas senintence rigardi la Sunon. Tio povas blindigi onin ene de sekundo kaj severe damag\u0302i la teleskopon. La nura sekura maniero por serc\u0302i planedon do estas au\u0306 per transiro, au\u0306 per suna eklipso."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La plej grava \u201dobservo\u201d de transiro de Vulkano estis farata de Edmond Lescarbault en 1859. Li estis kuracisto, sed inter la vizitoj de malsanuloj, li praktikis astronomion. Transiro en astronomio estas fenomeno, kiu okazas kiam planedo trovig\u0302as inter la Suno kaj la Tero. La planedo tiam estas videbla kiel nigra punkto sur la disko de la Suno, kiu malrapide movig\u0302as trans la surfaco. Lescarbault sekvis tiun movig\u0302on kaj precize notis g\u0302in. Tamen, kiam li faris la observon, li sciis nenion pri la laboro de Le Verrier. Finfine, kiam li legis publikaj\u0302on pri la planedo, kiun Le Verrier verkis, li verkis leteron pri liaj observoj. Le Verrier kiel eble plej rapide vojag\u0302is al la domo de Lescarbault (kiu post la trajnvojag\u0302o estis ankorau\u0306 12-kilomentran promenon for) por paroli pri la observoj. Li konvinkig\u0302is pri tio ke Lescarbault vidis veran planedon. Post tio, ne dau\u0306ris longe g\u0302is la planedo ricevis sian nomon, kvankam oni ne certas pri kiu elpensis la nomon."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Klaras ke c\u0302i tiuj sponguloj havas neniun simetrion"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Post la unua observo de la nova objekto en la sunsistemo, amatoraj astronomoj kredis ke c\u0302iu kun teleskopo devus kapabli trovi g\u0302in. Multaj provis kaj kelkaj ec\u0302 pensis ke ili sukcesis, sed kiam oni vere volas vidi ion, oni povas vidi tion. Alia grava momento en la historio de Vulkano estis la suna eklipso de 1878. Kio okazis estas ke la Luno s\u0302ovig\u0302as antau\u0306 la Sunon, kio igas la c\u0302ielon tute nigra. Tiel oni povas rigardi objektojn proksimaj al la Suno sen esti g\u0302enata de la Lumo. Dum la eklipso, c\u0302iuj astronomoj provis akiri la plej bonan lokon kaj sennombraj okuloj kaj instrumentoj estis direktigitaj al la Suno. La ideo s\u0302ajnis simpla. Se estas punkto de lumo apud la Suno, tie kie ne devus esti Stelo, tio devas esti planedo. Tiu punkto de lumo ja ekzistis kaj igis Vulkanon ec\u0302 pli vera en la okuloj de la astronomoj, sed g\u0302i estas iluzio. Oni bezonis la matematikon de Einstein, kiu naskig\u0302us unu jaron poste, por kompreni ke oni fakte rigardis stelon. Malgrau\u0306 tio, la novaj\u0302o ke James Watson, unu el la plej famaj Vulkanserc\u0302antoj, trovis la planedon jam disiris kiel fajro."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La kalkuloj montris ke iu planedo devus ekzisti kaj pluraj homoj trovis g\u0302in. Kio do malg\u0302ustis pri la tiama kompreno de fiziko? Estis pluraj problemoj, sed ili estis pli psih\u0302ologiaj ol fizikaj. Unue, oni imagis ke la fakto ke Neu\u0306tona gravito funkciis g\u0302is tiu punkto, signifis ke g\u0302i devus funkcii en c\u0302iuj situacioj. Tio ne g\u0302ustas tamen. Unu kontrau\u0306ekzemplo sufic\u0302as por forj\u0302eti teorion, sed nur g\u0302ustigaj ekzemploj ne pruvas la teorion. Ekzemplo de tio estas ke nigraj cignoj estis konataj en Eu\u0306ropo kiel io, kio ne eblas. Oni nur vidis blankajn cignojn en Eu\u0306ropo, do tio sonis logika. Kiam Eu\u0306ropanoj unue esploris Au\u0306stralion tamen, ili malkovris nigrajn cignojn kaj nur unu ekzemplero sufic\u0302is por forj\u0302eti tiun ideon. En fiziko, la leg\u0302oj ne Neu\u0306tono restas tre utilaj, pro tio ke ili priskribas tre multajn aferojn tre precize, sed en kelkaj specifaj situacioj, ili ne sufic\u0302as kaj oni bezonas pli g\u0302eneralan teorion. La dua psih\u0302ologia barilo estas ke homaj cerboj ege s\u0302atas serc\u0302i ligojn inter aferoj kaj vidas aferojn nur por pravigi tiujn ligojn. Ekzistas miloble pli da manieroj por malpravi ol por pravi, sed kiam oni pensas ke oni pravas, oni pensas ke oni vidas pruvojn, kiuj ne estas tie. Povas esti ke oni ignoras datumojn, au\u0306 malg\u0302uste legas ilin. Ekzemplo de tio estas la transiroj de Vulkano trans la disko de la Suno. Vers\u0302ajne la plejparto el tiuj observoj ne estis planedo, sed nur makuloj sur la surfaco de la Suno."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Vulkano ne nur instruas ion pri psih\u0302ologio tamen. Kvankam nova planedo estus interesa, g\u0302i instruis al oni ion pri la fundamenta strukturo de la universo kaj ig\u0302is pruvo por la teorio de relativeco de Einstein. La teorion de relativeco montras malsaman komprenon de gravito ol tiu de Neu\u0306tono. Dum Neu\u0306tono kredis ke la strukturo de la universo estis eterna kaj ke objektoj movig\u0302as tra g\u0302i pro ilia gravito. Kontraste, Einstein kredis ke la strukturo de la universo konsistas el spactempo. Kvankam la matematiko malantau\u0306 tiu modelo estas kompleksa, g\u0302i diras ke grandaj masoj povas kurbigi spactempon kaj tiel s\u0302ang\u0302i distancojn kaj kiom rapide tempo fluas. Proksime al la Suno, la gravito estas tiom forta, ke la spactempo estas konsiderinde multe kurbita. La rezulto de tio estas ke la orbito s\u0302ajnas mallogika al observanto surtere, sed g\u0302i havas sencon se oni konsideras la kurbig\u0302on. For de la Suno, la efiko ankorau\u0306 ekzistas, sed g\u0302i estas tiom malforta, ke oni nur malfacile povas mezuri g\u0302in."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Grandaj masoj kiel planedoj kaj steloj kurbigas spactempon relative multe"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Alia diferenco inter la modeloj de Neu\u0306tono kaj Einstein estas kiel lumo movig\u0302as. Lau\u0306 Neu\u0306tono, nur objektoj kun maso havas graviton kaj estas influataj de g\u0302i, sed Lumo ne havas mason. Lau\u0306 Einstein tamen, Lumo sekvas la kurbig\u0302on de spaco, kio signifas ke g\u0302i ja estas influata. Kiel ekstera observanto tio do signifas ke la lumo s\u0302ajnas \u201dkurbita\u201d. Surtere objektoj estas multe tro etaj por mezureble s\u0302ang\u0302i la vojon de lumo, sed la Suno estas multe pli granda kaj peza. Tio signifas ke la lumo de steloj estas kurbigata de la Suno. Kompreneble la Suno estas multe tro hela dum la tago, do oni nur vidas la efikon dum eklipso. Tiam, stelo kiu devus esti malantau\u0306 la Suno povas aperi apud g\u0302i. Por iu kiu nenion scias pri la teorio de relativeco, tio povas ec\u0302 iomete aspekti kiel... planedo! Hodiau\u0306 oni trovis multe pli da pruvoj por la teorio kaj ec\u0302 uzas nigrajn truojn kiel gravitajn lensojn por vidi la galaksiojn malantau\u0306 ili. Se oni do restas kritikema kaj scivolema kaj diligente esploras, oni povas trovi mirindajn aferojn, ec\u0302 se tio dau\u0306ras iom longe."}]