[{"text_idx": "#000004", "text": "AMik: INTERRETO: Kiom grandas la virtuala mondo? (2007/01, p. 18)"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Saliko: FINNLANDO: Nanoq, la unua arkta muzeo (2007/12, p. 20)"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Kio estas sklavo kaj kiu estis Kristo"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Arne la c\u0302efido estas eta libro de iom pli ol cent pag\u0302oj pri la dekjara knabo Arne. La rakonto okazas dum la periodo de la vikingoj. Arne estas la filo de la c\u0302efo Bjo\u0308rn. Ili log\u0302as en malgranda vilag\u0302o en Svedio c\u0302e golfeto, kie vivas liberaj homoj kun siaj sklavoj."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Arne lernis de sia patro, ke sklavoj devas labori kaj ke li ne rajtas ludi kun la sklavidoj. Li kutimis ludi kun Trumbe, sklavido, kiu estis samag\u0302a kiel li. Li obeas sian patron, sed ne bone komprenas, kial li ne rajtas amuzig\u0302i kun Trumbe. Kiam li ekscias, ke ankau\u0306 liberaj homoj povas estig\u0302i sklavoj, li komencas pripensi, kiel estas ilia vivo. Lia amiko Gunnar, unu el la liberaj infanoj, tute ne okupig\u0302as pri tiaj aferoj."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Temas pri kolektaj\u0302o de 50 mallongaj rakontoj, fabloj, en kiuj tre ofte rolas bestoj, sed ne nur. Enhave ili estas tute tradiciaj, kun simpla moralaj\u0302o c\u0302e la fino. La stilo estas klara."}, {"text_idx": "#000024", "text": "La g\u0302enro devenas de iom enigma figuro el la helena literaturo, Ezopo, pri kies vivo nenio estas vere sciata. Li verkis siajn mallongajn rakontojn proze, en senornama stilo; ankorau\u0306 nun lernantoj pri la klasika helena lingvo ofte uzas liajn tekstojn sufic\u0302e frue. La latina Phaedrus (Fedro) kiel unua famigis la g\u0302enron en formo de poemetoj. Konataj dau\u0306rigantoj estas, inter aliaj, Jean de la Fontaine en la franca, Krilov en la rusa, kaj Kalocsay en Esperanto."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Al tiu c\u0302i tradicio apartenas ankau\u0306 c\u0302i tiu libreto de Nakagaki."}, {"text_idx": "#000028", "text": "La virinoj pace kunlaboris. Nur la c\u0302efo estis malpacema. La virinoj ne amis lin. Lia vort-uzo estis tre ac\u0302a. Konstante li blasfemis. Krome li fumis. La virinoj ne fumis, sed sufokig\u0302adis. C\u0302iutage ili kverelis kun li, ke li fumu ekstere, ne en la oficejo. Sed vane."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Katarina estis tre malric\u0302a, sed fiera. S\u0302i ne volis akcepti helpon de la aliaj. Por s\u0302i estis almozo, se iu donis al s\u0302i pomon au\u0306 iun ajn mang\u0302aj\u0302on. Kelkfoje s\u0302i senvorte malsatis."}, {"text_idx": "#000038", "text": "La citrono havis sep semojn. G\u0302uste sep, kiom da virinoj laboris kune, en la sama c\u0302ambro. \u201eNi semu ilin!\u201d mi proponis."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Ni serc\u0302is sep florpotojn kaj plenigis kun bona tero, poste ni semis la citronsemojn. Sur c\u0302iu poto estis skribita la nomo de la posedantino. Diligente ni akvumis ilin, g\u0302is aperis la etaj verdaj g\u0302ermoj."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Kaj la plantoj komencis kreski. Sed ne simile! Post mallonga tempo tri citronplantoj ekvelkis. La restintaj kvar bele progresis en la kreskado ..."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Intertempe la pli juna Magdalena edzinig\u0302is kaj ne plu okupig\u0302is pri sia planto. G\u0302i komplete velkis sen akvo kaj neniig\u0302is, kiel la aliaj tri. Jam vivis nur la plantetoj de Elizabeto kaj Maria, krom la mia, kiu estis la plej alta el ili!"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Mia citronplanto pli kaj pli kreskis. Mi petis la lignaj\u0302iston de la fabriko, ke li faru keston por g\u0302i, c\u0302ar la radiko de la planto bezonis jam pli grandan lokon."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Iutage Maria denove plorante alvenis al la oficejo. S\u0302ia edzo ebrie hejmenvenis post noktomezo kaj ili kverelis g\u0302ismatene. Ec\u0302 minuton ili ne dormis. S\u0302i ploregis kaj diris, ke s\u0302i ne plu povas elteni la konduton de sia edzo."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Elizabeto estis nekonsolebla. Mortis s\u0302ia pli granda filo. La senpatra. Li malsanig\u0302is kaj malaperis. S\u0302i vane serc\u0302is lin. Li vojag\u0302is al iu vilag\u0302o, al la parencoj de Elizabeto. Nur antau\u0306 sia morto li volis sciigi sian patrinon. Malfelic\u0302a li vivis kaj mortis. Estis granda tragedio por Elizabeto la morto de la filo, c\u0302ar s\u0302i sentis, ke g\u0302is la morto s\u0302i havos konsciencriproc\u0302on. Strange, de unu tago al la alia, s\u0302ia citronplanto senvivig\u0302is."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Pasis kelkaj jaroj. Mi s\u0302ang\u0302is mian laborlokon, sed la citronarbeton mi kunportis. Fine, mi forlasis la fabrikon kaj mi hejmen portis g\u0302in en mian log\u0302ejon."}, {"text_idx": "#000048", "text": "La g\u0302ardenisto de la fabriko provis grefti g\u0302in, sed sensukcese. Dufoje mi vokis aliajn g\u0302ardenistojn en mian hejmon, sed ankau\u0306 ili ne sukcesis produktigi mian citronarbon. Sed g\u0302i jam tiel kreskis, ke mi devis farigi novan keston por g\u0302i. Jam g\u0302i estis unu metron alta, kaj g\u0302ia trunko estis kiel mia artiko, la folioj kiel homa manplato. G\u0302i fakte plenkreskig\u0302is."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Mia citronarbo ig\u0302is sepjara. Kaj kion ne sukcesis fari la g\u0302ardenistoj, la naturo solvis. Aperis la unua floro! G\u0302i estis belega kaj la odoro estis c\u0302iela! Mia felic\u0302o estis senlima! Post iom da tempo aperis la dua floro, kaj post mallonga tempo mi jam ne povis kalkuli ilin. Entute c\u0302irkau\u0306 600 floroj aperis. La verda arbo ig\u0302is blanka. G\u0302i aspektis kiel grandega, belega, neg\u0302blanka fianc\u0302inbukedo!"}, {"text_idx": "#000050", "text": "C\u0302irkau\u0306 50-60 citronoj estis la rezulto de la kelkcent floroj. Finfine restis ses citronoj. La unua floro bezonis g\u0302uste unu jaron, por ke ni povu rikolti la unuan citronon. G\u0302i estis grandega, en la apoteko mi iris por ekscii, ke g\u0302ia pezo estas 300 gramoj! La sesa, nome la plej malgranda 250-grama estis. La aliaj falis, kiam ili atingis la grandecon de pizeto, au\u0306 avelo, au\u0306 nukso."}, {"text_idx": "#000051", "text": "La gusto de la citronoj, kiuj maturig\u0302as sur arbo \u2013 ne kiel la verde rikoltitaj kaj vojag\u0302igitaj s\u0302ipe \u2013 estas sensacia! Ili estas dolc\u0302aj!"}, {"text_idx": "#000052", "text": "La unuan citronon mi dispecigis, kaj c\u0302iuj miaj familianoj ricevis el g\u0302i kaj g\u0302uis la guston de la dolc\u0302a citrono de mia unua rikolto!"}, {"text_idx": "#000054", "text": "Mi kaj mia patro, ni skribis leteron al iu scienca gazeto, kun la demando, kion ni devus fari, ke la citronarbo denove ekfloru kaj ig\u0302u fruktodona."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Alvenis la respondo! Vers\u0302ajne la citronarbo tro lacig\u0302is pro tro multaj floroj; g\u0302i devas nun ripozi, sed se g\u0302i tiel \u201esovag\u0302e\u201d komencis de si mem frukti, tio signifas, ke g\u0302i ig\u0302is fruktodona arbo. Ni nur atendu pacience! Ni atendis."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Mia citronarbo ig\u0302is pli granda, sed ec\u0302 unu floro ne aperis."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Mi s\u0302ang\u0302is mian log\u0302ejon kaj ankau\u0306 la citronarbo ricevis pli grandan keston. Ja g\u0302i jam atingis du metrojn."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Ni restis nur du: la citronarbo kaj mi."}, {"text_idx": "#000059", "text": "La kvindekjara citronarbo malsanig\u0302is kaj ankau\u0306 g\u0302i mortis."}, {"text_idx": "#000060", "text": "G\u0302ia kesto nun trovig\u0302as sur mia balkono. Mi plantis rubusujon kaj mi atendas nun: c\u0302u iam mi mang\u0302os rubusojn de sur mia planto?"}, {"text_idx": "#000061", "text": "Mian citronarbon mi ne povas forgesi. En mia animo g\u0302i vivas, kiel la aliaj gekaruloj, kiuj felic\u0302igis mian vivon kaj donis sencon al g\u0302i."}, {"text_idx": "#000063", "text": "De tempo al tempo, ie en la mondo, okazas granda simpozio de sciencistoj pri vivantaj\u0302oj: biologoj, botanikistoj, virologoj, bakteriologoj, paleontologoj ktp, por provi unuecigi siajn labormetodojn kaj inters\u0302ang\u0302i fres\u0302datajn informojn interesaj por c\u0302iuj. Ili ja komune pritraktas la \u201eArbon de la Vivo\u201d. Konstanta plado de tiuj internaciaj kunvenoj, same kiel de apartfakaj interkonsilig\u0302oj, estas la scienca (t.e. greklatina) nomdonado al disbranc\u0302ig\u0302oj kaj specioj. Nun oni agnoskas la ekziston de jam kvin \u201eregnoj\u201d: Monera, Protista, Fungi, Plantae, Animalia. Do necesas kiom eble plej unuecigi."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Ankau\u0306 sur la malsupera nivelo de subspecioj, kiuj tradicie konsistas el tri vortoj, NBN enkondukas pli tau\u0306gan adjektivon por la tria membro, pliparte precizeman geografian situigon: *Orelfoko familitipa japanmara* (Zalophus californianus japonicus). Notu, ke la tradicia nomo c\u0302i-okaze komplete kontrau\u0306diras sin, kio neniel estas escepto."}, {"text_idx": "#000070", "text": "La libro citas multnombrajn ekzemplojn, tiom pri la absurdeco de Tradicio, kiom pri la avantag\u0302oj de la nova sistemo, kaj g\u0302i traktas nombron da detalaj problem(et)oj. La protokolamo de la au\u0306toro tamen instigis lin, ne nur skizi estig\u0302on kaj disvolvig\u0302on de NBN, sed ankau\u0306 kiu lanc\u0302is kiun dekreton (regulon), kiam kaj pro kio. C\u0302u tio vere necesis? Iom pezas ankau\u0306 la stilo en ambau\u0306 versioj (la angla cetere suferas pro artefariteco), sed estas ja teknika pritrakto, ne romano. Oni ricevas la impreson, ke la verko restis en kruda stato kaj ne ricevis atentan postkontrolon."}, {"text_idx": "#000071", "text": "S\u0302ajnas, ke la sorto de NBN estas tiel intime ligita al la sorto de Esperanto mem, ke venko de l' unu dependos de la venko de l' alia. C\u0302iel ajn, la tasko kiu atendas la asocion estas giganta; sendube tro vasta por nur malgranda skipo da fakuloj. Tri mil terminoj estas jam admirinda atingaj\u0302o, certe, sed nur guteto kompare al la oceano de milionoj da kandidatoj, kiuj atendas enordigon, se konsideri c\u0302iujn regnojn kune, plus fosiliojn. Tial tasko por iu kompleta instituto pri nomenklaturo, kvankam ni ne neglektu, ke ankau\u0306 necesos sufic\u0302a unuanimeco \u2013 ja postulis 35 jarojn antau\u0306 ol la tradicia Komisiono pri Zoologio sukcesis atingi interkonsenton pri definitiva nomo por la c\u0302impanzo!"}, {"text_idx": "#000073", "text": "1. Tiele la simpozianoj bedau\u0306rindege sukcesas nur \u201ekuraci la simptomojn\u201d sen reale ataki la nomenklaturan malsanon je la radiko."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Litovio estas katolika kaj sufic\u0302e klera lando. Malgrau\u0306 tio c\u0302i tie progresas agado de astrologoj kaj diversaj futurdivenistoj, ja por multaj homoj la tago komencig\u0302as per legado de horoskopoj, kiuj abundas preskau\u0306 en c\u0302iu gazeto. Dume psikologoj kaj sciencistoj asertas, ke al horoskopoj, kiuj ne havas sciencan fundamenton, konfidas nur personoj sen klara mondkoncepto."}, {"text_idx": "#000076", "text": "\u201eSe antau\u0306e ni vivis en socio, en kiu c\u0302iuj estis ateistoj tamen katolikoj, nun ni vivas en socio, en kiu c\u0302iuj estas katolikoj tamen ne kredantoj. Rezulte personoj sen firma kaj klara mondkoncepto kvazau\u0306 trovig\u0302as en griza zono. La situacion forte influas s\u0302amanoj, divenistoj kaj aliaj c\u0302arlatanoj\u201d, tiel la popularecon de horoskopoj komprenas psikologo Gediminas Navaitis. Liaopinie, se homoj estus firmaj kredantoj au\u0306 ateistoj, ili ne konfidus al horoskopoj. \u201eSe homo forte kredus al Dio, estus firma katoliko au\u0306 alireligia kredanto, li ne serc\u0302us helpon kaj solvojn ekster sia religio. Se li estus forta ateisto, materiisto, des pli li ne ligus sian vivon kun dubindaj klarvidoj\u201d, klarigis la psikologo."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Pasintjare du litovaj fizikistoj, Kazimieras Pyragas kaj Vytautas Straiz\u030cys, publikigis leteron, en kiu ili penis pruvi la kontrau\u0306sciencecon de la fundamento de astrologio. Ili asertis, ke la popolo kredas je tio, je kio g\u0302i volas kredi. \u201eKutime oni prezentas g\u0302eneralajn astrologiajn futurdivenojn, por ke tiuspecaj kredantoj tie trovu almenau\u0306 iome tau\u0306gan eron. Tio, kio maltau\u0306gas au\u0306 ne realig\u0302as, tuj malaperas el la memoro. Tio, kio realig\u0302as, encerbig\u0302as por longa tempo. Do, po iomete formig\u0302as mito pri fidindeco de futurdivenoj\u201d, tiam skribis la fizikistoj."}, {"text_idx": "#000079", "text": "La psikologo reagis, aldoninte, ke forta konfido je horoskopoj ne estas bona afero. \u201eTio povas esti siaspeca sinprogramado. Se mi scias, ke posttagmeze ne indas fari gravajn decidojn, do probable mi ne faros tion\u201d, klarigis G. Navaitis, kiu kredas, ke en la katolika Litovio necesus sekvi la eklezian sintenon rilate al s\u0302amanoj, astrologoj kaj aliaj futurdivenistoj."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Dume la menciitaj fizikistoj miras, ke Litovio, kiu uzas kaj kreas modernajn teknologiojn, ne sukcesas liberig\u0302i de la mezepoko kun ties astrologiaj, magiaj, sorc\u0302istaj antau\u0306vidoj. Ili asertas, ke la astrologiaj klarvidoj vere estas kontrau\u0306sciencaj. Ekzemple, g\u0302is nun la astrologoj atentas nur la poziciojn de la suno, luno kaj kvin planedoj kaj tute neglektas la poste malkovritajn Uranon, Neptunon, Plutonon1, asteroidojn kaj kometojn, c\u0302ar tiuj c\u0302i kosmaj objektoj estis nekonataj tiam, kiam estis kreataj la astrologiaj dogmoj."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Krome la fizikistoj demandas, se la astrologoj tiel klare antau\u0306vidas la futuron kaj sociajn eventojn, kial ili ne uzas tiun c\u0302i trezoran kapablon por averti pri minacantaj militoj, krizoj, financaj tumultoj, kataklismoj."}, {"text_idx": "#000084", "text": "1. Por ne paroli pri la deka ankorau\u0306 sennoma planedo 2003 UB313."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Post la greka c\u0302efurbo Ateno la plej dense log\u0302ata c\u0302efurbo en Eu\u0306ropo estas Tirano. Statistikoj indikas, ke Tirano havas 586 000 log\u0302antojn sur c\u0302irkau\u0306 48 kvadrataj kilometroj. La urbo ekkreskis en 1990, kiam falis la centralizita s\u0302tato, kiu malpermesis domkonstruadon kaj liberan movig\u0302on de homoj. Ekde tiam la log\u0302antaro trioblig\u0302is, kaj ekde 2001 la urbo kreskis je 24 %."}, {"text_idx": "#000086", "text": "En 1930 italaj fakuloj prognozis, ke Tirano kreskos g\u0302is la jaro 2020 g\u0302is la urbeto Vora (14 km for). S\u0302ajnas, ke la fakuloj ne eraris, c\u0302ar Tirano kreskas lau\u0306 tia ritmo."}, {"text_idx": "#000087", "text": "(El la Analoj de Bailenambeann)"}, {"text_idx": "#000088", "text": "Unu el la plej respektataj log\u0302antoj de Bailenambeann estas Gobnait Malone. Je la 70a datreveno de s\u0302ia naskig\u0302o, s\u0302iaj kuncivitanoj organizis por s\u0302i apartan akcepton, dum kiu kelkaj eminentuloj kaj multaj geamikoj omag\u0302is s\u0302in per longaj, sed sinceraj oratoraj\u0302oj, en kiuj ili lau\u0306dis s\u0302iajn abundajn servojn al la komunumo. Kompreneble, kiel c\u0302iam en tiaj okazoj, oni iom tro multe drinkis kaj mang\u0302is. Gobnait mem estis kortus\u0302ita, sed samtempe embarasata, c\u0302ar tian regalon s\u0302i ne atendis nek deziris."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Gobnait estas emeritig\u0302inta flegistino. Multajn jarojn s\u0302i pasigis laborante en malsanulejoj en Irlando, Anglio kaj precipe en diversaj arabaj landoj. En tiuj tempoj, la postuloj de la islamaj leg\u0302oj en Sau\u0306da Arabio kaj en la s\u0302tatoj de la Persa Golfo estis ec\u0302 pli rigoraj ol hodiau\u0306. Kiel c\u0302iuj virinoj, Gobnait ne rajtis eliri el la hospitalo au\u0306 el la staba log\u0302kvartalo sen kovri per longa nigra vestaj\u0302o sian tutan korpon, krom la okuloj, kaj sen akompano de iu membro de la vira sekso. Tiujn leg\u0302ojn s\u0302i senplende obeis. S\u0302i sentis sin pli felic\u0302a en tiaj limigaj kondic\u0302oj ol iu vira kolego \u2013 giganta blonda, bluokula au\u0306straliano, kiu timis viziti la urbon sen esti protekte eskortata de unu el la etaj flegistinoj au\u0306 doktorinoj kun kiu li dej\u0302oris. En tiu epoko (espereble malkiel nun) junaj araboj havis neniun okazon, ekster siaj familioj, vidi au\u0306 renkonti junulinojn, do kompreneble suferis de konstanta seksa frustracio. Do, c\u0302iufoje kiam la au\u0306straliano provis eliri sen ina akompano, li devis suferi pinc\u0302adon, tus\u0302adon kaj similajn malagrablaj\u0302ojn per la manoj de sekse soifantaj viroj. Finfine, li rifuzis forlasi la malsanulejon sola. Kontraste, la virinaj stabanoj ne estis persekutataj, kondic\u0302e ke ili respektis la regulojn de la s\u0302aria leg\u0302o."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Kvankam s\u0302i neniam edzinig\u0302is, danke al sia profesia laboro kaj siaj spertoj en tiom da landoj kaj inter tiom da diversaj popoloj, Gobnait havas profundan konon de la trajtoj, kutimoj kaj ekscentraj\u0302oj de la homaro. Plie, kvankam irlanda katolikino, s\u0302i estas tre malpruda kaj povas rakonti multajn iomete maldecajn anekdotojn. Tian malnaivan sintenon vid-al-vide al la homa socio s\u0302i lernis tre frue. S\u0302ia edukado pri la mondo komencig\u0302is, kiam s\u0302i estis nur sepjarag\u0302a knabineto kaj devis fari sian unuan konfesion. Fakte, en tiu tenera ag\u0302o, s\u0302i havis neniun pekon por konfesi, sed ne volis s\u0302ajni infaneca au\u0306 desaponti la pastron, kiu, kiel s\u0302i bone sciis, devis gajni sian panon c\u0302iutagan per religiaj servoj kaj sakramentoj. Cetere, s\u0302i deduktis el siaj katekismaj klasoj, ke sen pekoj s\u0302i ne povis ricevi absolvon, kaj sen absolvo s\u0302i ne povis forlasi la preg\u0302ejon kaj ac\u0302eti sian kutiman sabatan glaciaj\u0302on. Do s\u0302i decidis inventi gravan pekon. S\u0302i konfesis al la sacerdoto, ke s\u0302i s\u0302telis s\u0302ilingon el la monujo de sia patrino. La pastro estis tre severa. Li postulis ke s\u0302i diru sep Saluton-Mariajn kaj redonu la monon al la panjo, repagante c\u0302iusemajne unu pencon el sia pos\u0302mono, g\u0302is atingi la totalan sumon de unu s\u0302ilingo. Kiam s\u0302i refoje faris konfesion, s\u0302i rakontis al la pastro, ke s\u0302i jam repagis el sia s\u0302parmona porketo la s\u0302ilingon al sia patrino. Kompreneble, c\u0302ar s\u0302ia unua konfesio ne estis vera, ankau\u0306 la dua malveris."}, {"text_idx": "#000091", "text": "S\u0302i surprizig\u0302is kiam, dum la religia klaso en la lernejo, la instruisto parolis pri mensogado kaj klarigis, ke g\u0302i estas grava peko. Antau\u0306e Gobnait ne estis konscia pri tio, kvankam s\u0302i sciis, ke la gepatroj preferas, ke oni c\u0302iam diru la veron. Sekve, je s\u0302ia tria fojo en la konfesiejo Gubnait devis konfesi, ke nek la s\u0302telado, nek la repago iam okazis. La pastro montris sin s\u0302okita. Mia infano, mensogi estis granda peko. Kiel pentofarado diru dek Saluton-Mariajn kaj dek Patro-niajn."}, {"text_idx": "#000092", "text": "En tiu momento, Gubnait unuafoje konstatis, ke la homoj estas ne nur maljustaj, sed ankau\u0306 mallogikaj, konfuzitaj kaj absurdaj. Lau\u0306 ili, ne konfesi estas peko, sed konfesi ankau\u0306 estas peko. S\u0302ia konkludo: la plenkreskuloj estas senspritaj idiotoj. Plie, la plimulto da ili estas tute senhumuraj. En la lernejo, la monah\u0302inoj, kiuj tie instruis, konstante avertis siajn malgrandajn lernejaninojn kontrau\u0306 la teruraj seksaj tentoj kaj dang\u0302eroj, kiujn ili alfrontos en la vivo. Precipe la knaboj kaj viroj prezentas okazojn por gravegaj pekoj, kaj estas nepre evitendaj. Tiuj faktoj sugestis al la sepjarag\u0302a Gobnait pli interesajn pekojn por konfesi. Do iutage, s\u0302i konfesis al sia konfesprenanto, ke dum la meso s\u0302i rigardadis la nukojn de la knaboj sidantaj sur la benko antau\u0306 s\u0302i, admirante la linion de ilia hararo. La pastro supozis, ke tio estas atestaj\u0302o de la unua ekapero en la vivo de la infano de unu el la plej gravaj tentoj, nome la seksa. Li faris longan disertacion pri la diversaj formoj, kiujn la seksaj pekoj povas alpreni: volupto, masturbo, malc\u0302asto, adulto, ktp. Kompreneble, la vero estas tio, ke Gobnait, al kiu mankis ankorau\u0306 sufic\u0302e da jaroj por atingi la statuson de adoleskulo, tute ne interesig\u0302is pri la knaboj, kiujn, kiel c\u0302iu normala etulino de s\u0302ia ag\u0302o, s\u0302i fervore malamis kaj malestimis. Ties nukoj kaj hararo malpli allogis s\u0302in ol la vermoj kaj limakoj en la g\u0302ardeno. Do, refoje, s\u0302ia konfeso estis malsincera kaj malvera. Pro tiu pruvo, ke la plenkreskuloj estas hipokritaj kaj malinteligentaj (kaj pro diversaj aliaj motivoj), en postaj jaroj Gobnait estas tre kontenta, ke s\u0302i ne edzinig\u0302is."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Verdire unufoje, kiam s\u0302i estis juna virino, s\u0302i amikig\u0302is dumtempe kun junulo, sed nur c\u0302ar li posedis motorciklon, kaj c\u0302iu juna virino scias, ke rajdi sur motorciklo estas multe pli ekscita ol amoro. Geedzig\u0302o estas alia afero, precipe kiam g\u0302i implicas, ke la edzino devas dum la tuta vivo toleri la kompanion kaj stultecon de ununura viro. S\u0302i scias, ke la virinoj ofte faras kaj diras stultaj\u0302ojn, sed al la plimulto de la viroj tute mankas sag\u0302eco kaj prudento. S\u0302i g\u0302ojas, ke s\u0302i neniam sentis emon kundividi sian vivon kun ano de tiuj nekonsekvenca kaj libida sekso. Sen edzo, s\u0302ia mono apartenas sole al s\u0302i; s\u0302i estas libera; s\u0302i povas vojag\u0302i kiom kaj kien s\u0302i volas, fari c\u0302ion kio venas al s\u0302i en la kapon; kaj fajfi pri la opinioj de aliuloj. Kiel flegistino, Gobnait neniam gajnis grandan salajron, krom dum mallonga tempo kiam s\u0302i laboris en Sau\u0306da Arabio, sed s\u0302i sufic\u0302e multon s\u0302paris dum la vivo por povi g\u0302ui senzorgan emeritig\u0302on. Pri malsano kaj medicino Gobnait kredas, ke s\u0302i ofte scias pli ol la kuracistoj en Bailenambeann. Kvankam maljuna, s\u0302i malofte malsanig\u0302as. En c\u0302i tiu momento s\u0302i partoprenas kurson pri ekologia teologio, ne pro pia motivo, sed c\u0302ar s\u0302i trovas la dogmatikan parton de la studo kaj la bizarajn kunstudentojn ege humuraj. S\u0302i estas malgranda virino, log\u0302as en malgranda domo, kondukas malgrandan au\u0306tomobilon, kaj havas kiel kunulinon etan kaj sufic\u0302e maljunan hundinon, kiu nomig\u0302as Fifi. Sume, s\u0302i estas kompleta persono. Do, se oni bezonas konsilon pri la sano, humuran senpezigon, au\u0306 bonan kompanion, pli bone estas pasigi du-tri horojn kun s\u0302i ol mals\u0302pari la tempon kune kun puce ornamitaj ventkapaj junaj c\u0302armuloj."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Ambau\u0306 virinoj decidis, ke ili havis kontaktojn kun tiel nomataj energetikaj vampiroj, kiuj suc\u0302is ilian energion."}, {"text_idx": "#000097", "text": "\u201eCerte tio estas tipa ekzemplo de vampirismo: malfortulo suc\u0302as energion el la fortulo, kaj tiu c\u0302i suferas\u201d, \u2013 asertis la prezidanto de litova asocio de parapsikologoj bioenergetikisto Jonas Algimantas Dainauskas. Pri tia fenomeno li rakontis iom pli."}, {"text_idx": "#000098", "text": "La tutlande konata bioenergetikisto substrekis, ke la tuta homa ekzistado dependas de la stato de la bioenergetika strukturo, ni diru, la biokampo. Komunikante kun proksimuloj au\u0306 nekonataj personoj, tiu biokampo ofte difektig\u0302as. Unu el tiaj fenomenoj nomig\u0302as vampirismo. Tio ne ligig\u0302as al Drakulo suc\u0302anta sangon. Temas pri energiosuc\u0302a vampirismo, kun kiu preskau\u0306 c\u0302iu kolizias en sia c\u0302iutaga vivo kaj ec\u0302 ne c\u0302iam oni perceptas tion."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Vampirismo povas esprimig\u0302i diversmaniere. La plej kutima estas natura fenomeno, ekvivalenta al la fizika principo de la interkonektitaj ujoj. Se en la familio estas lacegaj, malsanaj personoj, kies ceteraj bioenergetikaj strukturoj estas difektitaj, aliaj familianoj kun pli forta energetiko, senkonscie, fordonas sian energion al ili. En la familio tio estas memkomprenebla, c\u0302ar unu ja helpas la alian. Tio estas mallongdau\u0306ra efiko, krom se oni kunestas longe, ekzemple dum oni ripozas au\u0306 dormas."}, {"text_idx": "#000101", "text": "La bioenergetikisto spertis, ke foje juna familio plendas pri tio, ke post longa kunestado unu el la paro sentas fortan elc\u0302erpig\u0302on. Onidire tipa vampirismo en la familia medio estas reciprokaj riproc\u0302oj \u2013 \u201evi malbone kuiris\u201d, \u201ekial vi tiel malfrue revenis?\u201d ktp. Donanto en la kirlo de familiaj kvereloj ec\u0302 eksentas kulpon malgrau\u0306 ke li/s\u0302i fordonas sian energion al la vampira partnero."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Al tiu c\u0302i grupo estas atribuinda ankau\u0306 energia dispartig\u0302o inter infanoj kaj ag\u0302aj personoj, ekzemple, geavoj. Foje tio ec\u0302 kau\u0306zas problemon. Ja korpo maljunig\u0302anta, malsana, strebas al \u201esavig\u0302o\u201d \u2013 suc\u0302as energion de infanoj. Se tio estas longdau\u0306ra, la infano povas ekmalsani. Tiu c\u0302i fenomeno estis konata jam antau\u0306 delonge. Apud soldato vundita en la milito kus\u0302ig\u0302is junaj frau\u0306linoj, kiuj per sia energio helpis lin fortig\u0302i. Ec\u0302 se ni tenas manon de la malsanulo, ni helpas lin sanig\u0302i."}, {"text_idx": "#000103", "text": "La bioenergetikisto atentigas je pli dang\u0302era vampirisma formo, kiu esprimig\u0302as per distanca energia suc\u0302o, ec\u0302 se la vampiro tion ne scias. Tio kutime rilatas al estroj. Kiu replikas al alia persono, au\u0306 ofendas lin, tia persono sentas kvazau\u0306 grandan alfluon de aldona energio. Tio ekzemple okazas, se la ricevanto de la furiozo ofendig\u0302as au\u0306 ekkoleras ne malkas\u0302ante tion, kaj rezulte suferas. Lia energio malfortig\u0302as, la fortoj lin forlasas, la humoro malbonig\u0302as. Fojfoje povas okazi pli dang\u0302era afero \u2013 difektig\u0302as la energetikaj centroj-c\u0302akroj kaj aperas ebleco de malsano."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Vampirismo rivelig\u0302as ne nur inter individuoj, sed ankau\u0306 inter diversaj grupoj, ekzemple, inter politikaj partioj, kiuj entrenig\u0302ante al reciproka batalo, insultas unu la alian."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Vampirismo ankau\u0306 povas havi formon de polpo kaj realig\u0302i en skalo mondvasta, kiam spacaj strukturoj nutrig\u0302as per minaco, kolero, doloro. Tiu c\u0302i formo regas precipe en amaskomunikiloj."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Evidentig\u0302as, ke ekzistas ankorau\u0306 unu vampirisma fenomeno, vere iom stranga. Dum akra konflikto iam ekinta la energetika ligo inter du personoj \u2013 vampiro kaj donanto \u2013 povas konservig\u0302i dum longa tempo kaj ligi ambau\u0306 per nevidebla energetika s\u0302nureto, ec\u0302, ekzemple se unu trovig\u0302as en Kaunas kaj la alia \u2013 en Novjorko. Iom post iom la donanto elc\u0302erpig\u0302as, kaj la energio, kiun elsuc\u0302as la vampiro, malfortig\u0302as. Je malsano de la donanto, ankau\u0306 la vampiro ekmalsanas, ec\u0302 ambau\u0306 povas morti en simila periodo."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Lau\u0306 aserto de la bioenergetikisto unu el la plej interesaj novtipaj vampiraj fenomenoj estas tiu, pri kiu la homoj ofte ec\u0302 ne konscias. G\u0302i ekas tiam, kiam en siaj mensoj au\u0306 konversacioj oni memoras pri iamaj insultoj, ec\u0302 pri iamaj donacoj. Tiuokaze subite deformig\u0302as la ceteraj bioenergetikaj strukturoj. Tiel la homoj povas vampirigi sin ankau\u0306 memstare, se ili senc\u0302ese memoras pri sia malfacila pasinteco, ne povas fortiri sin de g\u0302i, blokig\u0302as en siaj pensoj."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Kion konsili al la persono, kiu spertas atakon de vampiro? Iuj proponas blokigi sin, aliaj \u2013 komuniki kun tia persono, interkrucigante manojn au\u0306 piedojn, kovri la vizag\u0302on per ajna objekto, ekzemple, per mansaketo au\u0306 kartonteko, imagi inter la duopo akvofalon au\u0306 brikan muron. Ankau\u0306 estas homoj, kiuj helpon serc\u0302as c\u0302e bioenergetikistoj por ke ili \u201eriparu\u201d la difektitan biokampon."}, {"text_idx": "#000109", "text": "La bioenergetikisto asertas, ke por vampiroj la plej efika armilo estas malobeo al iliaj emocioj, kolero, kiu fojfoje rivelig\u0302as kvazau\u0306 provoko. \u201eMemoru, ke energetikajn difektojn kau\u0306zas ne la atakinto sed nia reago. Senc\u0302esaj plendoj pri sia destino, mizero, sano povas farig\u0302i dang\u0302eraj dum rekta au\u0306 ec\u0302 dum telefona konversaciado. Ili vampiras. Se vi profundig\u0302os en la problemoj de la vampiro, rezulte vi povas esti elsuc\u0302ita. Gravas eviti emocian plong\u0302on en la problemojn de aliaj\u201d, \u2013 klarigis la bioenergetikisto kaj li aldonis, ke se vi sur via vizag\u0302o metos senkulpan rideton, furioza kaj kolera vampiro ec\u0302 povas sperti koratakon."}, {"text_idx": "#000110", "text": "La bioenergetikisto Dainauskas rimarkigis, ke difektita biokampo ofte riparig\u0302as memstare tuj, kiam oni forlasas la vampirigan geopatogenan zonon, ekzemple, el la hejmo iras al la laborejo au\u0306 inverse. Aliokaze estas necesaj tri aferoj: pura koro, serena menso kaj kapablo pardonpeti. Tion tutforte c\u0302iu necesus praktiki."}, {"text_idx": "#000112", "text": "La viro diris, ke ne c\u0302iufoje necesas viziti lin. Li povas helpi ankau\u0306 distance, ekzemple, se oni sendas foton per retpos\u0302to. Sur lia tablo videblas nur kandelo, ilo por mezuri biokampan intensecon, kristalo regata per la menso de la bioenergetikisto kaj kelkaj biogeneriloj, kiuj povas doni energion kaj protekti kontrau\u0306 dang\u0302era minaco de la c\u0302irkau\u0306o."}, {"text_idx": "#000113", "text": "La bioenergetikisto neas, ke li anstatau\u0306as kuraciston. Li estas nur saniganto, helpanta detirig\u0302i de malsanoj. Foje ec\u0302 kuracistoj rekomendas helpon de bioenergetikistoj. La bioenergetikisto asertas, ke li akceptas c\u0302iukaze, sed postaj agoj dependas de la respondoj al tri demandoj, kiujn li c\u0302iam starigas antau\u0306 si: c\u0302u mi povas labori, c\u0302u mi povas helpi kaj c\u0302u indas helpi? \u201eFoje okazas, ke mi povas sed ne indas\u201d, \u2013 iom enigme klarigis la viro."}, {"text_idx": "#000114", "text": "La viro, kiu nun okupig\u0302as pri bioenergetiko, antau\u0306e prelegis en politeknika instituto de Kaunas. Lia fako estas radiotekniko. En la instituto li profundig\u0302is en kosmajn programojn, kaj esploris la sekretojn de la t.n. \u201enigraj skatoloj\u201d de aviadiloj. Kiam li s\u0302ang\u0302is sian fakon al la alia \u2013 korpkultura \u2013, li penis kombini siajn radioteknikajn sciojn kun konstatoj faritaj en fizika korp-esplorado. Tio gvidis lin al ekstersensaj\u0302oj kaj helpis trovi solvojn pri multaj misteraj fenomenoj."}, {"text_idx": "#000115", "text": "La c\u0302efaj murdistoj de HIV-infektitoj"}, {"text_idx": "#000116", "text": "Jam preskau\u0306 kvaronjarcenton aidoso dau\u0306re etendig\u0302as sur la planedo, alportante sennombrajn suferojn kaj viktimojn. Nuntempe la nombro de infektitoj per HIV, la imun-detrua viruso, en la mondo oficiale superas 40 milionojn. C\u0302irkau\u0306 30 milionoj jam pereis pro aidoso. Aidoson jam oni povas egaligi al armilaro de amasmortigado. Aparte minaca la situacio farig\u0302is sur la afrika kontinento, kie en pluraj regionoj estas infektitaj pli ol 15-20 % el la log\u0302antoj. Dau\u0306re pligrandig\u0302as la epidemio en orienta Eu\u0306ropo. En Rusio oficiale estas registritaj pli ol 330 000 HIV-infektitoj, sed fakte, lau\u0306 informo de rusaj epidemiologoj, tiu nombro vers\u0302ajne superas unu milionon."}, {"text_idx": "#000117", "text": "Malgrau\u0306 tio, ke nuntempe ekzistas kuraciloj, kiuj malgrandigas la kvanton de virusoj en la organismo kaj haltigas la evoluon de la malsano, la plimulto de la HIV-infektitoj ne povas ricevi modernan kontrau\u0306virusan terapion pro g\u0302ia multekosteco. Do, post kelkaj jaroj, se ilia situacio ne s\u0302ang\u0302ig\u0302os, c\u0302e multaj HIV-infektitoj, la malsano transformig\u0302os en la stadion de aidoso kaj aperos simptomoj de tiel nomataj aidoso-rilataj malsanoj. Precize ekde tiam HIV-infekto nomig\u0302as aidoso. Kio estas la kau\u0306zo de tiaj malsanoj?"}, {"text_idx": "#000118", "text": "Apud ni \u2013 en akvo, aero, grundo ktp \u2013 vivas multenombraj mikroorganismoj. Multaj el ili estas endogenaj, t.e., ili vivas interne de organismoj \u2013 en bus\u0302oj, intestaroj ktp. La plimulto de tiuj ne kau\u0306zas malsanojn, tial ili nomig\u0302as nepatogenaj au\u0306 kondic\u0302e patogenaj. Sed ili ne estas dang\u0302eraj, precipe pro la imuna sistemo de la organismo. Jam antau\u0306 la apero de aidoso, al kuracistoj estis konataj imundifektaj statoj \u2013 rezulte de denaskaj genetikaj difektoj, rezulte de radiado, kaj post transplantado de organoj, kiam malsanuloj uzis specialajn medikamentojn, kiuj subpremas imunan reagon por preventi malakcepton de transplantitaj organoj. Sed tiuj kazoj estis sufic\u0302e maloftaj kaj tial ne prezentis grandan minacon por la homaro."}, {"text_idx": "#000119", "text": "La situacio radikale s\u0302ang\u0302ig\u0302is pro la epidemio de aidoso, kiam redukto de imuneco c\u0302e malsanuloj akiris amasan karakteron. Tiu transformo de normalaj benignaj mikroboj inspiras la terminon \u201eoportunismaj malsanoj\u201d. Estig\u0302is unika kazo: la viruso de aidoso mem reproduktig\u0302as en c\u0302eloj de la imuna sistemo kaj neniigas ilin. Dum aidoso, precipe suferas la c\u0302ela imuneco \u2013 detruig\u0302as la tiel nomataj t-limfocitoj. Pro foresto de granda kvanto de t-limfocitoj, la organismon atakas multenombraj mikroboj, de kiuj la plimulto apartenas al protozooj kaj fungoj (miceto). La viruso, kiu plej ofte minacas malsanulojn, estas la herpet-viruso. Sube ni koncize priskribas kelkajn el la plej dang\u0302eraj aidoso-rilataj malsanoj."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Inter protozoaj malsanoj estas pneu\u0306mocista pneu\u0306monio, au\u0306 pneu\u0306mocistozo, kau\u0306zita de protozooj (pneumocystis carinii), kiu evidentig\u0302as c\u0302e 60-70% de la infektitoj. La malsano estis diagnozita c\u0302e la plej unuaj aidoso-malsanuloj, mortintaj en Usono en 1981. Homoj infektig\u0302as aergute (tio signifas transdonon per malgrandaj gutetoj en la aero, ekzemple pro tusado au\u0306 ternado). Por sanaj homoj, tiuj protozooj ne estas dang\u0302eraj. Sed c\u0302e aidoso-malsanuloj, ili kau\u0306zas gravan pulmo-inflamon (pneu\u0306monion)."}, {"text_idx": "#000121", "text": "Alia aidoso-rilata protozoa malsano, toksoplasmozo, estas kau\u0306zita de protozooj (toksoplasma gondii). Homoj infektig\u0302as pli ofte dum kontakto kun fekaj\u0302o de infektitaj katoj kaj mang\u0302ado de nesufic\u0302e kuirita viando. En 15-20 % el sanaj homoj trovig\u0302as tiuj protozooj. Toksoplasmoj prezentas dang\u0302eron por embrioj kaj novnaskitoj. C\u0302e aidoso-malsanuloj pli ofte toksoplasmoj trafas cerebron (encefalito) kaj okulojn (korioretinito). Inter micetozoj la plej minacaj por HIV-infektitoj estas kandidozoj. Baldau\u0306 post infektig\u0302o, en la bus\u0302o de multaj HIV-infektitoj aperas multenombraj dolorigaj blankaj makuloj, inklinaj al ulcerig\u0302o (kandidoza stomatito). Sed en la stadio de aidoso, kandidozaj s\u0302ang\u0302oj jam portas disvastigitan karakteron (kandidoza ezofagito, bronkito, sepso kaj aliaj)."}, {"text_idx": "#000122", "text": "El herpet-virusaj infektoj c\u0302e HIV-infektitoj la plej ofte trovita estas herpeto, kau\u0306zita de virusoj (herpes simplex kaj herpes zoster). Malmulte da homoj neniam estas infektitaj de herpes simplex. Por la malsano estas tipaj dolorigaj veziketoj en la bus\u0302o, sur la lipoj. Post resanig\u0302o, la virusoj restas dumvive en la ganglioj de la nerva sistemo. Por herpes zoster-infekto estas tipaj tre dolorigaj veziketoj sur la hau\u0306to de la torako kaj dorso en interripaj interspacoj, c\u0302ar estas trafitaj interripaj nervoj. La malsano aperas pli ofte c\u0302e maljunuloj rezulte de malfortig\u0302o de imuneco (c\u0302e infanoj tiu viruso estas kau\u0306zo de varicelo). C\u0302e aidoso-malsanuloj herpeto konstante recidivas kaj ofte atakas faringon, ezofagon, hepaton, cerebron kaj aliajn organojn."}, {"text_idx": "#000123", "text": "Por aidoso-malsanuloj prezentas grandan dang\u0302eron citomegalovirusoj, kiuj ankau\u0306 grupig\u0302as kun herpet-virusoj. La virusoj tiel nomig\u0302as, c\u0302ar la c\u0302eloj infektitaj de ili estas kelkfoje pligrandigitaj (megalo = pligrandig\u0302o). Citomegalovirusoj transig\u0302as aergute, per sango, transplacente kaj alie. Kvankam la virusoj povas esti kau\u0306zo de gravaj anomalioj de novnaskitoj, por sanaj plenag\u0302uloj ili ne estas dang\u0302eraj (antikorpoj al ili estas trovitaj en 80-90% de la plenag\u0302uloj). Sed c\u0302e aidoso-malsanuloj, citomegalovirusoj ofte kau\u0306zas gravajn inflamajn procezojn \u2013 en cerebro (encefalito), okuloj, pulmoj kaj aliaj organoj, kio postulas senprokrastan intensan kuracadon."}, {"text_idx": "#000124", "text": "El aidoso-asociig\u0302intaj malsanoj, kau\u0306zitaj de patogenaj bakterioj, la plej dang\u0302era estas tuberkulozo. Sekve de imunodifekto aktivig\u0302as en pulmoj antau\u0306aj au\u0306 iamaj tuberkulozaj restaj\u0302oj (pli ol triono de la monda log\u0302antaro tenas en la pulmoj neaktivajn tuberkulozajn bakteriojn). C\u0302e aidoso-malsanuloj tuberkulozo havas inklinon al disvastig\u0302o. En la patologian procezon ofte entirig\u0302as la osta kaj nerva sistemoj, kaj la intestaro. Pro tio, ke mikroboj akiris rezistecon al multaj medikamentoj, necesas uzi por kuracado samtempe 3 au\u0306 4 kuracilojn."}, {"text_idx": "#000125", "text": "Pro aidoso tuberkuloza malsaneco nuntempe pligrandig\u0302is ec\u0302 en multaj ric\u0302aj landoj. En malric\u0302aj landoj tuberkulozo prezentas grandegan minacon por la log\u0302antaro, kio postulas senprokrastan enmiksig\u0302on kaj helpon de Unuig\u0302intaj Nacioj."}, {"text_idx": "#000126", "text": "Krom la menciitaj infektmalsanoj, al aidoso-rilataj malsanoj oni rilatigas iujn tumorojn. El ili la plej oftaj estas Kaposi-sarkomo, nomita lau\u0306 la kuracisto, kiu priskribis la malsanon antau\u0306 130 jaroj. Nuntempe sciencistoj opinias, ke la kau\u0306zo de la tumoroj estas herpet-virusoj de la 8a tipo, kiuj aktivig\u0302as pro imunodifekto. G\u0302is la apero de aidoso, la Kaposi-sarkomo aperis tre malofte, kaj precipe c\u0302e maljunuloj. Dum aidoso, la tumoroj kutime aperas c\u0302e pli junaj personoj. Por la malsano estas tipaj multenombraj rug\u0302aj makuloj kaj nodetoj sur la hau\u0306to de vizag\u0302o, kapo, kolo kaj torako, kiuj baldau\u0306 ulcerig\u0302as. La malsano ofte komplikig\u0302as kaj en la patologian procezon entirig\u0302as la internaj organoj."}, {"text_idx": "#000127", "text": "Supre ni priskribis kelkajn el la plej oftaj aidoso-rilataj malsanoj. Multajn oni ec\u0302 nomas aidoso-indikiloj, c\u0302ar ili suspektigas HIV-infekton jam antau\u0306 laboratoriaj esploroj. Estas vers\u0302ajne, ke intensa disvastig\u0302o de aidoso en multaj landoj povas grave malplialtigi la postvakcinadan imunecon de la log\u0302antaro al iuj jam venkitaj infektaj malsanoj, kaj malfaciligi la epidemian situacion."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Por preventi aidoso-rilatajn malsanojn inter HIV-infektitoj, necesas kiel eble plej frue komenci kaj dau\u0306rigi modernan aktivegan kontrau\u0306virusan kuracadon de c\u0302iuj HIV-infektitoj, ne atendante malpliig\u0302on de la imuneco. Tre gravas g\u0302ustatempe diagnozi la unuajn simptomojn de aidoso-rilataj malsanoj. Por tio, necesas pliperfektigi la sciojn de kuracistoj, konsiderante la aperon de malbone konataj malsanoj en la epoko de aidoso. Krom intensa kuracado de aidoso-rilataj malsanoj, tre gravas utiligi kuracilojn por profilaktaj celoj."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Certe, por radikala elimino de aidoso-rilataj malsanoj necesas rompi la epidemion de aidoso. Tamen la tutmonda senbrida seksemo kaj narkotismo nuntempe igas tiajn esperojn nerealigeblaj."}, {"text_idx": "#000130", "text": "Ferioj pli kaj pli foraj"}, {"text_idx": "#000131", "text": "Ordinara litovo ferias 28 tagojn jare. Kutime tio okazas dum someraj monatoj. Turismaj spertuloj rimarkas, ke post la anig\u0302o de Litovio en Eu\u0306ropa Unio kreskis je 30 % la nombro de feriantoj, kiuj direktas sin al landoj de Eu\u0306ropo. Aliaj s\u0302atataj lokoj estas Turkio, Egiptio kaj ceteraj afrikaj landoj."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Oni kalkulis, ke en 2005 c\u0302irkau\u0306 200 000 litovoj feriis eksterlande, precipe en Turkio, Hispanio kaj sur la greka insulo Kreto. En Litovio funkcias 238 turismaj agentejoj, rimarkinde granda nombro en malgranda lando. Sed malgrau\u0306 tio, nur 3 % de la litovoj ripozas eksterlande, kompare kun 10 % de la germanoj."}, {"text_idx": "#000133", "text": "Printempa etoso c\u0302e la lago de Ohrid"}, {"text_idx": "#000134", "text": "Makedonio \u2013 la malgranda respubliko de eksa Jugoslavio, najbara al Albanio, Kosovo, Bulgario kaj Grekio, nun travivas \u201eprintempon\u201d en la figura senco de tiu vorto. Log\u0302ata de pluraj etnoj, c\u0302efe makedonoj, albanoj, serboj kaj grekoj, g\u0302i konstante altiras la atenton ne nur de la respektivaj s\u0302tatoj najbaraj, celantaj protekti la rajtojn de siaj sametnanoj, sed ankau\u0306 la atenton de la internacia komunumo. Pri tio atestas ankau\u0306 tio, ke Milos\u030cevic\u0301 ne au\u0306dacis malpermesi la sendependig\u0302on de Makedonio en la jaro 1991, kiel li faris rilate al Slovenio, Kroatio kaj Bosnio-Hercegovino, kaj ankau\u0306 poste rilate al Montenegro kaj Kosovo. Ankau\u0306 nuntempe oni klare konstatas, ke Eu\u0306ropa Unio (EU) kaj Usono faras c\u0302ion eblan, por ke neniu tus\u0302u la memstarecon kaj stabilecon de tiu lando. Antau\u0306 nelonge Makedonio komencis interparolojn por alig\u0302i al EU."}, {"text_idx": "#000135", "text": "Tutjare la landon vizitas turistaj grupoj el Albanio, Kosovo, Bulgario kaj Grekio. Dum mia vizito al Makedonio komence de marto c\u0302i-jare, mi vidis plurajn, kiuj log\u0302is en hoteloj c\u0302e la bordo de belega lago de Ohrid. Bulgaroj kaj grekoj venas c\u0302i tien por viziti la monah\u0302ejojn (Sankta Naumo, Kalis\u0302te kaj aliaj), same kiel la kastelon kaj malnovan urboparton sur la monteto en Ohrid (iama c\u0302efsidejo de regantoj bulgaraj kaj bizancaj). En la malnova urboparto c\u0302e la lago elstaras tre malnova monah\u0302ejo el la 11a jarcento, dum en Kalis\u0302te estas preg\u0302ejoj el la 14a jarcento. En la monah\u0302ejo Sankta Naumo, situanta proksime al Ohrid, oni ekspoziciis famajn ikonojn mezepokajn, kreitajn de albanaj pentristoj."}, {"text_idx": "#000136", "text": "Albanoj venas c\u0302i tien por ferii kaj pasigi semajnfinon, kaj ankau\u0306 por g\u0302ui la trankvilecon de tiu regiono, situanta je 800 metroj super la marnivelo, kaj enspiri la fres\u0302an kaj puran aeron de Ohrid, c\u0302irkau\u0306ata de altaj montoj kovritaj de neg\u0302o. Ili venas ankau\u0306 ac\u0302etadi en la bazaroj de urboj Ohrid kaj Struga, kie la prezoj estas relative malpli altaj ol en Albanio. Nelaste ili vizitas Ohrid ankau\u0306 por frandi la tre bongustan fis\u0302on Koran, vivantan nur en tiu lago. Onidire en la antikveco Dar, reg\u0302o de Persio, volis mang\u0302i tiun fis\u0302on c\u0302iutage kaj c\u0302evalrajdistoj stafete liveradis g\u0302in al li en malpli ol 24 horoj."}, {"text_idx": "#000137", "text": "Albanoj senprobleme vizitas ankau\u0306 monah\u0302ejojn kaj aliajn sanktejojn ortodoksajn. C\u0302e la monah\u0302ejo Sankta Naumo ili g\u0302uas ankau\u0306 la navigadon per boato lau\u0306 rivereto c\u0302e la lago mem. G\u0302in prizorgas Nikola, simpatia kaj bonhumora makedono. Li akompanas plurajn grupetojn de fremdaj turistoj el pluraj landoj, pri kio li rakontas dum la duonhora navigado. Nikola kantas kantojn makedonajn, albanajn, italajn kaj anglalingvajn por agrabligi la akompanon."}, {"text_idx": "#000138", "text": "Tute proksime al la makedona-albana landlimo, sed sur albana teritorio, trovig\u0302as la beleta duoninsulo Lin, sur kies monteto videblas spuroj de pli ol 3000 jarojn ag\u0302a civilizacio. Tie trovig\u0302as interalie ankau\u0306 la tombo de Bardhyl, reg\u0302o de la iliria gento de la enkelejteranoj. Multaj arkeologiaj\u0302oj trovig\u0302as ankau\u0306 c\u0302e la lagobordo, apartenanta al Albanio (apud la urbo Pogradec)."}, {"text_idx": "#000139", "text": "En la jaro 2001 eksplodis vera milito de makedonoj kontrau\u0306 ribelantaj albanoj, kiuj kompakte log\u0302as en okcidenta Makedonio. Tamen finfine oni trovis kompromison per la Interkonsento de Ohrid, lau\u0306 kiu albanoj ekg\u0302uis pli da rajtoj kaj la albana lingvo ig\u0302is oficiala en la lokoj, kie g\u0302iaj parolantoj estas pli ol 20 elcentoj de la log\u0302antaro."}, {"text_idx": "#000140", "text": "Se oni parolas pri notinda progreso tiurilate, unue menciindas, ke estis oficialigita la albanlingva Universitato de Tetovo. La homoj laboras kaj komunikig\u0302as pace kaj amike. Tamen okulfrapas, ke c\u0302iam ankorau\u0306 la dungitoj en oficejoj (ec\u0302 en pos\u0302toficejo, doganejo kaj hoteloj) parolas nur makedone, ankau\u0306 en la urbo Struga, log\u0302ata plejparte de albanoj. Ekzemple c\u0302e la akceptejo de la hotelo Drim en Struga, ne estas s\u0302ildo nur en la albana lingvo. C\u0302e la makedona-albana limo oni avertas pri \u201edang\u0302era areo\u201d nur makedone kaj angle, neglektante la fakton, ke tien iras plejparte ankau\u0306 albanoj. Nur unu albanlingva j\u0302urnalo estas vendata en la gazetkioskoj, kaj apenau\u0306 estas albanlingvaj programeroj en la loka televida stacio. Tamen se vi surstrate alparolus albane vendistojn, kafejistojn kaj lokulojn, vi certe ricevus respondon kontentigan."}, {"text_idx": "#000141", "text": "Tre gravas, ke tiu pluretna respubliko plu estu stabila kaj forta, c\u0302ar tiamaniere oni kontribuus al paco kaj amika kunekzistado sur la malsekura balkana duoninsulo."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Monso estas belega belga urbeto, situanta inter Lille, en Francio, kaj Bruselo, en Belgio. En g\u0302i c\u0302iujare dum Trinitato (la dimanc\u0302o post Pentekosto) okazas granda procesio enkadre de grandioza popolfesto. Kaj tio jam dau\u0306ras jarcentojn. La festo estas rekonata de Unesko kiel \u201ec\u0302efverko de parola kaj nemateria komuna heredaj\u0302o de la homaro\u201d ekde la jaro 2005."}, {"text_idx": "#000143", "text": "La procesio de la Ora C\u0302aro"}, {"text_idx": "#000144", "text": "En la jaro 1349 pesto trafis la urbon Monso kaj g\u0302ian regionon, kau\u0306zante grandajn malfelic\u0302ojn. Por forigi tiun plagon, monsanoj sin turnis al sankta Waudru, fondintino de la urbo. Ili decidas procesie promenigi la korpajn postrestaj\u0302ojn de sankta Waudru, kiel ili jam faris antau\u0306e, sed c\u0302i-foje kun pli da pompo, kun pli da fervoro kaj pli da pastroj."}, {"text_idx": "#000145", "text": "Okazis miraklo! La pesto malaperis kaj la dankemaj monsanoj ekde tiam organizas c\u0302iujaran procesion omag\u0302e al la sanktulino. La procesio ekas je la 9:30 horo kaj finig\u0302as tagmeze, kiam oni reveturigas la relikvujon de la sanktulino en la preg\u0302ejon, nomatan honore al s\u0302i: Preg\u0302ejo sankta Waudru. G\u0302i estas la plej granda kaj plej bela el c\u0302iuj preg\u0302ejoj en Monso."}, {"text_idx": "#000146", "text": "La relikvujon, kiu enhavas la korpajn postrestaj\u0302ojn de sankta Waudru, oni metas komence de la procesio sur grandan c\u0302aron, faritan el orita ligno, eburo kaj veluro, kiun la monsanoj nomas \u201ela ora c\u0302aro\u201d. La c\u0302aro pezas c\u0302irkau\u0306 1,2 tunojn kaj ag\u0302as pli-malpli 250 jarojn. G\u0302i estas tirata de ses fortaj c\u0302evaloj."}, {"text_idx": "#000147", "text": "La procesio enhavas multajn religiajn kaj folklorajn grupojn kaj oni diras, ke g\u0302i fakte estas unu el la plej belaj kaj gravaj procesioj en la franclingva parto de Belgio. La plej grava ero en g\u0302i estas, kiam la ora c\u0302aro revenas en la preg\u0302ejon de sankta Waudru. Tiam g\u0302i devas veturi sur kruta deklivo. Oni diras, ke se la c\u0302aro haltus sur la deklivo, tiuokaze granda kaj grava sufero trafus Monson. Onidire en la jaroj 1914 kaj 1940 la c\u0302aro haltis! C\u0302iujare centoj da monsanoj pus\u0302as la c\u0302aron sub la brukriado de homamaso, por ke g\u0302i nepre atingu la preg\u0302ejon. Iufoje estas ankau\u0306 vunditoj."}, {"text_idx": "#000148", "text": "Sankta Georgo kaj la drako"}, {"text_idx": "#000149", "text": "Tagmeze sur la granda placo okazas alia grava evento: la batalo inter sankta Georgo, kiu simbolas la bonon, kaj drako, kiu nomig\u0302as c\u0302i tie El Doudou (La Dudu) kaj simbolas la malbonon. Dum duonhoro, antau\u0306 la okuloj de miloj da spektantoj, ili interbatalas helpe de siaj kunuloj: arbarhomoj, diabloj kaj aliaj. Sankta Georgo bezonos sian sabron, poste sian lancon kaj finfine sian pafileton por venki la teruran beston. Kaj tiu granda venko estas aplau\u0306data de g\u0302ojega homamaso sub suna c\u0302ielo, c\u0302ar tiun tagon Dio mem estas monsano!"}, {"text_idx": "#000150", "text": "La batalo estas tre, tre malnova, eble pli malnova ol la procesio de sankta Waudru. Sed la aktuala batalo devenas de du eroj: unue, de teatraj\u0302oj, kiujn oni ludis c\u0302e la preg\u0302ejoj dum la mezepoko kaj kiuj prezentis la batalon inter Dio kaj Diablo; due, post la Krucmilito de Godfredo de Bouillon dum la 11a jarcento, oni terurig\u0302is en Monso, c\u0302ar drako estis en la regiono kaj onidire mang\u0302is homojn! Felic\u0302e kavaliro Gilles el Chin trovis la beston kaj mortigis g\u0302in. La okazaj\u0302o enhavas parte historian fakton: eble krucmilitisto revenis c\u0302i tien kaj kunveturigis krokodilon el Nilo. Eble la besto fug\u0302is kaj mang\u0302is homojn, kiuj konsideris g\u0302in drako ... Jen, el tiuj du eroj monsanoj kunmetis la nunan ludon de drako kaj kavaliro."}, {"text_idx": "#000151", "text": "Dum la batalo la sonoriloj de la monsa belfrido senc\u0302ese ludas arion de El Doudou, kiun neniu forgesas, au\u0306dinte g\u0302in fojfoje. Plie, oni dancas kaj ridas, estas granda festo kaj c\u0302iuj amuzig\u0302as. Dume homoj, kiuj staras proksime al la batalloko, provas eltiri harojn el la vosto de la monstro, c\u0302ar onidire g\u0302ia felo alportas felic\u0302on. La monstro, tiu bestac\u0302o, disdonas vostofrapojn al la amaso, c\u0302irkau\u0306anta la batalejon! Felon vi povos havi, se vi kun rideto kaj afableco petas pri tio iun, kiu sukcesis eltiri pecon el la draka vosto."}, {"text_idx": "#000152", "text": "La batalo estas finita, post kiam sankta Georgo plene venkas. Tiam alvenas tempo por mang\u0302i ion kaj poste dau\u0306rigi la feston en la tuta urbo."}, {"text_idx": "#000153", "text": "Vi nepre venu al Monso almenau\u0306 unu fojon en via vivo dum Trinitato. La etoso tie estas unika, nekomparebla kaj la monsanoj fieras pri siaj bela urbo kaj folkloro! Ili g\u0302ojegos, dividante kun vi sian felic\u0302on dum trinkado de bona belga biero!"}, {"text_idx": "#000154", "text": "Sed vi povas viziti la urbon ankau\u0306 en alia tempo: la urbo kaj ties muzeoj certe interesus vin! Bedau\u0306rinde, lau\u0306 nia scio, ne estas Esperanto-bros\u0302uro en la urbo. Do, eble vi parolas la francan au\u0306 la anglan. La turisma oficejo, kiu trovig\u0302as sur la Granda Placo, disponigas bros\u0302urojn en ambau\u0306 lingvoj."}, {"text_idx": "#000156", "text": "C\u0302u vi multon scias pri literaturo en Esperanto el Afriko? Vers\u0302ajne, ne. Se vi kapablos rememori tuj senpripense pli ol du librojn au\u0306 au\u0306torojn el la granda kontinento, vi estas neordinara erudiciulo. C\u0302iuokaze librojn devenantajn de tie eblas kalkuli per fingroj de la manoj sen helpo de la piedoj. Do rilate esperantlingvan literaturon la nigra kontinento estas blanka makulo."}, {"text_idx": "#000157", "text": "Kaj jen aperis la au\u0306tentike afrikdevena libro (presita, tamen, en Pollando): la libro, kies au\u0306toroj, kvankam log\u0302antaj kaj agantaj en Kameruno, insistas pri ties komunafrika esenco. G\u0302i konsistas el elektitaj kaj prilaboritaj de la au\u0306toroj popolaj rakontoj \u2013 entute dek kvin, pri kiuj amuzis sin vilag\u0302anoj dum jarcentoj kaj jarmiloj vespere, post fino de laboroj, kaj el kiuj ili c\u0302erpis sciojn pri la mondo kaj sociaj moralaj valoroj. Post c\u0302iu rakonto estas komento de la au\u0306toroj pri tio, kiun moralan instruon la rakonto devas havi. Krome, fine de la libro estas prezentita kolekto el dek proverboj, en akompano de klarigoj pri kulturaj specialaj\u0302oj kaj g\u0302enerala signifo, kiujn la proverboj havas. Do estas folkloro, komentata de la homoj, kiuj mem apartenas al tiu popola kulturo, kiun la au\u0306toroj komentas. Por kompreni la prezentatan kulturon tio estas tre grava."}, {"text_idx": "#000158", "text": "La libro estas arang\u0302ita por du celgrupoj. Unue, por infanoj, kiuj c\u0302ie en la mondo s\u0302atas fabelojn pri la bestoj. Due, por plenkreskuloj, kiuj interesig\u0302as pri la afrika kulturo kaj per prezentataj folkloraj\u0302oj volas kompreni apartaj\u0302ojn de g\u0302i, g\u0302iajn valorojn, samecon kaj malsamecon al kulturoj de aliaj partoj de la mondo. La duan taskon la libro plenumas tre bone \u2013 ne nur per la rakontoj mem, sed ankau\u0306 per lingvaj\u0302o, uzo de apartaj vortoj ktp, pri kio ili mem ja ne pensis."}, {"text_idx": "#000159", "text": "La c\u0302efa ideo, kiu, lau\u0306 la au\u0306toroj, trovig\u0302as en la kerno de la afrika folkloro, estas la tri c\u0302efaj tipoj de homoj (prezentataj en la rakontoj kiel certaj bestoj): la sag\u0302uloj, ruzuloj kaj idiotoj. La rilatoj inter tiuj tri c\u0302efaj karakteroj, sukcesoj kaj fiaskoj en karakterizaj kondutoj de ili estas la esenco de la enhavo. Nu, prezento de la homoj kiel bestoj en folkloro estas fenomeno tutmonda. Sed la tradicioj, kiu besto respondas al kiu homa trajto, estas ege malsamaj. Ekzemple, en la eu\u0306ropa folkloro kaj devenanta el g\u0302i skriba kulturo \u2013 fabeloj kaj fabloj \u2013 la leporo (au\u0306 kuniklo) estas simbolo de malkurag\u0302o kaj naiveco. Sed en la prezentataj afrikaj fabeloj g\u0302i (li!) estas reprezentanto de ruzeco, kiun por eu\u0306ropanoj reprezentas vulpo. Ruzaj estas ankau\u0306 la hundo kaj c\u0302impanzo. La hieno kaj porko estas idiotaj. Kaj la plej sag\u0302a besto estas testudo."}, {"text_idx": "#000164", "text": "Do, la libro estas tre interesa, grava por c\u0302iuflanka pliric\u0302igo de la esperantlingva kulturo per afrika dimensio kaj tial nepre akirinda kaj leginda. Ni esperu, ke la kamerunaj samideanoj dau\u0306rigos sian laboron kaj preparos novajn librojn, el kiuj ni pli ekscios pri la afrika kulturo kaj pensmaniero. Sed, bedau\u0306rinde, tiu c\u0302i libro ne tre tau\u0306gas por unu el siaj c\u0302efaj celoj \u2013 senpera legado fare de infanoj."}, {"text_idx": "#000166", "text": "Por mendi, vi krozu al la Retbutiko."}, {"text_idx": "#000167", "text": "Malto estas malgranda lando, pri kies ekzisto eu\u0306ropanoj apenau\u0306 konsciis, kaj scivole interesig\u0302is pri g\u0302i okaze de la alveno de la mediteranea insulo en la Eu\u0306ropan Union. La Esperanto-movado, tamen, naskig\u0302is en Malto jam en la plej unuaj jaroj de la dudeka jarcento, samtempe kun la movado en Italio kaj Anglio. Maltanoj fieris pri c\u0302i tiu tre frua c\u0302eesto en la internacia etoso: la unuaj grupoj en Msida kaj en La-Valeto estis fonditaj en 1903. La movadon c\u0302efe starigis kuracisto Gustav Busuttil, esperantisto ekde 1903, numero 8831 de la zamenhofa adresaro, reprezentanto de la malta esperantistaro en Bulonjo kaj tie elektita en la Lingvan Komitaton, en kiu li membris g\u0302is sia morto en 1928. Alia tre frutempa kunulo estis apotekisto Arkang\u0302elo Agius; tre agema propagandisto estis farmaciisto kaj notario Au\u0306gusto Levanzin, numero 12925 de la zamenhofa adresaro, kiu instruadis la lingvon en diversaj vesperaj kursoj kaj starigis plurajn Esperanto-grupojn. Levanzin poste transiris al Ido c\u0302irkau\u0306 1912-1913, kvankam samtempe li ankorau\u0306 instruis Esperanton."}, {"text_idx": "#000168", "text": "La unua malta esperantisto, se tiel nomi personon, kiu lernis au\u0306todidakte la lingvon kaj tute ne partoprenis la movadon, estis la nacia poeto, pastro, poste monsinjoro, Dun Karm (pseu\u0306donimo de Carmelo Psaila), kiu verkis diversajn poemarojn antau\u0306e en la itala, poste en la malta kaj ununuran mallongan poeziaj\u0302on en Esperanto, Penso printempa, datitan jam la 1an de aprilo 1901. Li neniam membris en Esperanto-grupoj, sed multegajn jarojn poste, en 1961, renkontig\u0302is kun membro de la Malta Esperanto-Societo kaj mem donacis kopion de sia poeziaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000169", "text": "La fadenon de c\u0302i miksita poezio itala, malta, Esperanta plene dau\u0306rigas la sanitara inspektoro Carmel Mallia, nun 78-jara, kiu per la nuna verko atingas sian kvaran poemlibron. Mallia akiris meritojn ankau\u0306 en la historia kampo: li verkis tre kompetente dokumentitan artikolon, Historio de la Esperanto-movado en Malto, aperintan en la Eseoj memore al Ivo Lapenna (2001), kaj nur al li ni s\u0302uldas la elementojn, konatajn pri tiu temo. Redaktoro kaj tradukinto de la Antologio de Maltaj poetoj, li fondis en 1986 kaj redaktis dum kvar jaroj revuon pri la malta poezio, kiu estas dau\u0306re aperigata de la Societo de la Maltaj Poetoj, kaj ankau\u0306 duan, kiu vivis tri jarojn. Verkinto en la malta de libro pri Zamenhof, inspirita de la biografio verkita de Boulton, tradukinto en la maltan de la Zagreba kurso kaj de la Sekelj-verko Kumeu\u0306au\u0306a, verkinto de eseo pri la paraleleco inter Dun Karm kaj Zamenhof, aperinta en Klaro kaj elasto, la festlibro por Fernando de Diego aperinta c\u0302e Iltis en 2003; verkinto de studo pri la spirita itinero de Dun Karm (2003), tradukinto el la malta de la eposo La Malta Epopeo de V. M. Pellegrini, Mallia estas prave honora membro de la Societo de la Maltaj Poetoj. Preskau\u0306 nur li peris al la esperantlingva publiko la maltan kulturon, apenau\u0306 konatan ekster la insulaj rifoj, kaj estas honoro por la Akademio de Esperanto, ke tiel elstara personeco membras en g\u0302i jam de 1995."}, {"text_idx": "#000170", "text": "La nuna poemaro montras pli intiman inspiron kompare kun la antau\u0306aj verskolektoj. Kvankam plejmulto ne havas daton (kelkaj poemoj indikas jaron 2004), la plej granda parto estis verkita en la lastaj du-tri jaroj. Poeto c\u0302iam akravida, sed kun iom distanca rigardopunkto. Kelkio respektas la tradiciajn strofojn, sed pluro estas vere distre verkita, kun nefiksa, tamen preskau\u0306 abrupte aperanta, rimo, kaj kun ondanta ritmo: Mallia vere eksidis kaj \u201epau\u0306ze mang\u0302etis\u201d, kiel li mem konsilas al persono, kies pensoj zigzagas, kaj verkis, kiel li mem diras, \u201eresumon de l' mio\u201d. Ne c\u0302io facilas c\u0302e unualega kompreno: pensoj kelkfoje kirlig\u0302as s\u0302ajne senfadene. Temas pri momentaj impresoj, pri postkurataj, ec\u0302 ni diru postflugataj, pensoj, malprecizaj, malnete konturitaj; ne gravas, poezio estas g\u0302uste por esprimi liberon:"}, {"text_idx": "#000173", "text": "[...] mi klopodas nag\u0302i g\u0302is la morgau\u0306a tempesto-furoro kiu post rapida hajlo \u2013 kaj vento-blovminaco \u2013 kvietige silentigos miajn hierau\u0306on kaj hodiau\u0306on."}, {"text_idx": "#000174", "text": "Foriras lante mi sur remboato kiel nubet' senzorga trans la bluo [...] Zigzage-rekte, certa au\u0306 dubema, mi remas tra la s\u0302tormo, tra l' sereno; nenio min timigas au\u0306 forc\u0302asas; min c\u0302armas la forir' liber-senskema."}, {"text_idx": "#000175", "text": "Mallia alproksimig\u0302as al la japana poezio per kvindek hajkoj kaj kvindek tankaoj, montrante plenan kapablon kompaktigi en malpli ol dudek silaboj impreson, maksimon, humuron:"}, {"text_idx": "#000176", "text": "G\u0302is la revido certe en eterneco post tera mito"}, {"text_idx": "#000178", "text": "Mallia ne estas regula vizitanto de kongresoj, tial liaj humuro, c\u0302armo kaj modesteco ne estas tre konataj de la vasta publiko. Do tre bonvena estas lia nuna verko, kiun ornamas kelkaj trafaj ilustraj\u0302oj, kaj el kies dorsa kovrilpag\u0302o salutas nin lia rideto."}, {"text_idx": "#000180", "text": "Eldonejo Bero, en sia Serio utopia, reeldonis c\u0302i tiun kuriozan novelon de H. G. Wells. Konforme al la tradicia strukturo de rakontoj pri fantaziaj landoj Wells komencas per priskribo de mirinda, kas\u0302ita, monta landeto en Andoj, kiu, pro natura katastrofo, estis apartigita disde la cetera kontinento, tiel ke neniu povis eniri, nek eliri. La landeto konsistis el tre fekunda valo, kun preskau\u0306 c\u0302io bezonata por la vivo. Sed mistera malsano atakis la malgrandnombran log\u0302antaron de tiu landeto, tiel ke la vidpovo de c\u0302iuj homoj malfortig\u0302is, iliaj idoj naskig\u0302is blindaj, kaj fine c\u0302io, rilatanta al la kapablo vidi, estis forgesita. Kompense pro la blindeco la aliaj sensoj de la log\u0302antoj akrig\u0302is. Ilia kapablo palpi, au\u0306di ec\u0302 plej etajn sonojn, flari ktp estas nekredeble granda."}, {"text_idx": "#000181", "text": "Montogrimpisto trafalas neg\u0302fendegon kaj post multa peno trovas sin en la lando de la blinduloj. Tie la gelog\u0302antoj konvinkig\u0302as, ke li estas freneza, pro lia konstanta parolado pri \u201evido\u201d. Kaj, malgrau\u0306 multaj provoj fare de li, montrig\u0302as, ke ili, per siaj akraj sensoj, povas superi lian vidpercepton."}, {"text_idx": "#000183", "text": "Tamen, preskau\u0306 lastmomente, la beleco de la naturo, de la montoj, de la c\u0302ielo, bedau\u0306rigas lin pri lia konsento. Li eskapas, reiras al la civilizacio kaj miras pro sia iama preto akcepti blindig\u0302on."}, {"text_idx": "#000184", "text": "\u201eUtopieca\u201d estas tiu Lando de la Blinduloj nur tiusence, ke malgrau\u0306 sia plena blindeco la log\u0302antoj de tiu lando havas ekspertajn ing\u0302enierojn, konstruistojn, skulptistojn, poetojn, kapablas detale detekti kaj koni direktojn ktp. Ili ankau\u0306 havas proprajn mitologion, religiemon, imagatan, sed detalan koncepton pri la strukturo de la \u201euniverso\u201d (= la fermita valo, en kiu ili log\u0302as)."}, {"text_idx": "#000185", "text": "La novelo estas tre Wells-eca; kiu amas la sciencfikcion de H. G. Wells, tiu trovos c\u0302i tiun eldonaj\u0302on salutinda. G\u0302i estas tre bone kaj klare presita, kaj komposteraroj maloftas. La etoso de la pensomondo de Wells c\u0302irkau\u0306 la jaro 1900 estas tre evidenta."}, {"text_idx": "#000187", "text": "La tri fratinoj-s\u0302akistoj Polga\u0301r estas famegaj ne nur en Esperantujo. Jen nur kelkaj el iliaj multegaj atingoj: Zsuzsa (naskig\u0302is en 1969) estis en 1991 inter la unuaj virinoj, kiuj ricevis la titolon \u201egrandmajstro\u201d lau\u0306 la kriterioj aplikataj al viroj. Zso\u0301fia (naskig\u0302is en 1974) en Romo en 1989 venkis en turniro, en kiu partoprenis pluraj fortaj grandmajstroj, tiel kreante novan Guinness-mondrekordon. Kaj Judit (naskig\u0302is en 1976) rompis en 1991 la rekordon por plej juna grandmajstro kaj estas kun granda marg\u0302eno la plej forta virina s\u0302akisto en la historio."}, {"text_idx": "#000191", "text": "La teksto estas en formo de intervjuo, kio iom g\u0302enis min, c\u0302ar mi preferas tekston kun pli logika strukturo. Estas malfacile retrovi faktojn en la fluo de la interparolo. Kvankam la Esperanto-eldono aperis en 2004, g\u0302i, vers\u0302ajne, estas traduko de hungara originalo aperinta en 1989 (kiun mi ne vidis) kun nur la biografiaj informoj aktualigitaj. La kovrilo estas tre bela, kaj ankau\u0306 interne trovig\u0302as 19 pag\u0302oj da interesaj bildoj, sed la interna preskvalito iom malhelpas aprezi ilin."}, {"text_idx": "#000192", "text": "Mi rekomendas la libron, c\u0302ar g\u0302i levas kaj prilumas tre interesajn demandojn pri la roloj de edukado kaj denaska talento. Tamen, kompreneble, oni ne atendu trovi en la libro definitivan respondon al tiaj eternaj demandoj."}, {"text_idx": "#000195", "text": "Kiam Kristina venis en la orfejon en urbo Pleven, s\u0302i tre miris. Ivano \u2013 la knabo estis sepjara, frekventis lernejon kaj ne similis al cigano, kiel la pluraj infanoj en la orfejo. Li estis malalta kun grandaj kapreolaj okuloj kaj palpebroj kiel cejanoj. Li rigardis Kristinan malamike kiel kolerigita hundeto. La gepatroj forlasis Ivanon kiam li estis bebo kaj g\u0302is nun neniu deziris adopti lin, eble pro lia balbuto, au\u0306 eble oni konsideris lin cigano."}, {"text_idx": "#000196", "text": "Post du semajnoj la hispana familio devis veni por Ivano."}, {"text_idx": "#000198", "text": "\u2013 Kial? \u2013 s\u0302i demandis. \u2013 Vi havos panjon, pac\u0302jon, vi log\u0302os en bela lando, vi ellernos hispanan lingvon."}, {"text_idx": "#000200", "text": "Kristina petis la direktoron de la orfejo, ke li permesu al s\u0302i preni Ivanon dum kelkaj tagoj g\u0302is la alveno de la hispana familio. Eble tiel li alkutimig\u0302os al la hejmaj cirkonstancoj. Tio ne estis kutima, sed la direktoro permesis al Kristina."}, {"text_idx": "#000201", "text": "S\u0302i prenis Ivanon en sian au\u0306ton kaj veturigis lin al sia log\u0302ejo en Sofio. Dek jarojn Kristina log\u0302is sola. Dum mallonga tempo s\u0302i estis edzinig\u0302inta, sed kun Ljudmil s\u0302i ne povis kunvivi. Ili ne havis infanon kaj la familio disfalis. Ankau\u0306 poste Kristina ne havis s\u0302ancon kun la viroj. S\u0302i ne plac\u0302is al tiuj, kiuj plac\u0302is al s\u0302i kaj inverse. Finfine s\u0302i plu ne pensis pri edzinig\u0302o."}, {"text_idx": "#000202", "text": "Kristina ac\u0302etis por Ivano pij\u0302amon, pantoflojn, dentbroson. Al li s\u0302i disponigis la dormoc\u0302ambron kaj s\u0302i okupis la kanapon en la gastoc\u0302ambro. Matene, kiam Kristina eniris en la dormoc\u0302ambron, s\u0302i trovis Ivanon dormanta sur la planko. Li demetis de la lito la kusenon, la littukon kaj ekkus\u0302is sur la tapis\u0302o. Kristina diris nenion."}, {"text_idx": "#000203", "text": "Ili matenmang\u0302is kaj ekiris al la zoologia g\u0302ardeno. Kiam Kristina kaj Ivano eliris el la domo, du najbarinoj mire kaj scivoleme alrigardis ilin. Vers\u0302ajne ili ne kredis al siaj okuloj, ke ili vidas Kristinan kun infano. Interese kion ili supozis, sed eble post semajno ili demandos s\u0302in interalie kiu estis la infano kun s\u0302i."}, {"text_idx": "#000204", "text": "Dum la vojo al la zoologia g\u0302ardeno Ivano silentis kaj rigardis Kristinan malamike kaj suspekteme. Tio s\u0302in amuzis. G\u0302is nun Kristina ne okupig\u0302is pri infano. S\u0302i ankorau\u0306 ne povis kompreni kiel s\u0302i decidis preni Ivanon por kelkaj tagoj. Kristina ne havis fraton, nek fratinon. S\u0302iaj gepatroj, jam maljunaj, ambau\u0306 juristoj, log\u0302is malproksime, en Kotelo, la naska urbo de Kristina."}, {"text_idx": "#000205", "text": "Kristina tre amuzig\u0302is. Ivano vagis de kag\u0302o al kag\u0302o kiel liberigita besteto, liaj lipoj movig\u0302is, sed ne au\u0306dig\u0302is sono. Li kelkfoje turnis sin al s\u0302i, serc\u0302is s\u0302ian manon kaj demandis s\u0302in:"}, {"text_idx": "#000208", "text": "\u2013 C\u0302ar tio estas zoologia g\u0302ardeno."}, {"text_idx": "#000211", "text": "\u201eTie\u201d signifis la orfejon. Kristina silentis. S\u0302i ne sciis kion diri."}, {"text_idx": "#000212", "text": "Post la zoologia g\u0302ardeno ili iris en restoracion por tagmang\u0302i. Eble Ivano estis tre malsata, c\u0302ar li tuj formang\u0302is du farc\u0302buletojn."}, {"text_idx": "#000216", "text": "La okuloj de Ivano komencis fermig\u0302i kaj lia kapo s\u0302ancelig\u0302is kiel peza tritika spiko. Li apogis sian kapon al s\u0302ia s\u0302ultro kaj Kristina au\u0306dis lian malpezan ritman spiron. Lia eta kapo varmigis s\u0302ian s\u0302ultron. Atente Kristina ekstaris, c\u0302irkau\u0306brakis lin kaj portis lin en la dormoc\u0302ambron. S\u0302i pas\u0302is ege lante por ne stumbli. Unuan fojon en la vivo s\u0302i manportis infanon. Ivano dormis premante sin al s\u0302ia brusto. Liaj malmolaj kiel pinaj pikiloj haroj odoris je mento kaj falc\u0302ita herbo pro la saps\u0302au\u0306mo, per kiu s\u0302i banis lin matene. Tio narkotis s\u0302in, s\u0302ia koro kuntirig\u0302is kaj s\u0302iaj piedoj ig\u0302is molaj, kvazau\u0306 ili estus el kau\u0306c\u0302uko. Neniam s\u0302i supozis, ke iu dormanta knabo povus tiel emocii s\u0302in. Malrapide Kristina eniris la c\u0302ambron. Atente s\u0302i metis lin en la liton kaj kovris lin per la dormokovrilo. Kelkajn sekundojn s\u0302i staris super li, rigardante lian belan infanan vizag\u0302on. Liaj nigraj bukloj falis sur la frunton kiel hirunda flugilo. Li ne vekig\u0302is, sed en la dormo li kvazau\u0306 ridetis kaj tiu c\u0302i lia rideto estis kiel sunradio en malluma c\u0302ambro."}, {"text_idx": "#000217", "text": "Dum la tuta nokto Kristina ne ekdormis. S\u0302i plurfoje staris, trinkis akvon kaj atente malfermis la pordon por vidi, c\u0302u Ivano dormas. Li dormis tiel, kiel s\u0302i metis lin en la lito. S\u0302i rigardis lin, poste fermis la pordon, apogis la dorson al la muro, kvazau\u0306 s\u0302i ankorau\u0306 sentus la mentan kaj herban aromojn de lia hararo."}, {"text_idx": "#000219", "text": "Kristina preparis la matenmang\u0302on kaj ambau\u0306 sidis por matenmang\u0302i. Ili ne konversaciis, sed Kristina sentis, ke Ivano atente observas s\u0302in. Li s\u0302miris la panpecon per butero g\u0302uste kiel s\u0302i kaj atente li prenis per la forko la olivojn. S\u0302i deziris demandi lin kiel li dormis au\u0306 kion li song\u0302is, sed s\u0302i ne kurag\u0302is. Li estis infano kaj eble li ne memoris siajn song\u0302ojn. Kaj s\u0302i, kion s\u0302i song\u0302is? Ian arbaron. S\u0302i vagis tra g\u0302i. S\u0302i jam ne memoris, c\u0302u s\u0302i eliris el la arbaro au\u0306 restis en g\u0302i inter la arboj kaj arbustoj. Stranga song\u0302o. S\u0302i malofte song\u0302is. Turmentis s\u0302in tio, ke s\u0302i ne scias kiel konversacii kun infano. Pri kio Ivano meditas? S\u0302i tre scivolis ekscii kion li deziras, kiel li deziras iri hodiau\u0306 ... Ivano dau\u0306re observis s\u0302in suspekteme kaj timeme kiel leporo, metita sur la tapis\u0302o en la centro de la c\u0302ambro."}, {"text_idx": "#000225", "text": "\u2013 C\u0302u tiujn c\u0302i librojn vi legas? \u2013 kaj li montris la leg\u0302volumojn, kiuj amasig\u0302is sur la skribotablo."}, {"text_idx": "#000226", "text": "Ivano alrigardis s\u0302in suspekteme, sed nenion li plu demandis. Kristina komencis labori kaj li senmova sidis apud s\u0302i, eble pli ol duonhoro. S\u0302i demandis lin, c\u0302u li ne deziras spekti televidon, sed li respondis, ke li deziras rigardi s\u0302in kiel s\u0302i laboras. Por Kristina estis agrable, ke li sidas c\u0302e s\u0302i."}, {"text_idx": "#000227", "text": "Posttagmeze ili iris en dolc\u0302aj\u0302ejon por mang\u0302i torton. Kiam ili revenis la telefono eksonoris. Oni telefonis el la orfejo. La konversacio estis mallonga. Oni informis Kristinan, ke la hispana familio rezignis adopti Ivanon."}, {"text_idx": "#000228", "text": "Kristina remetis la telefonau\u0306skultilon. Ivano proksimig\u0302is al s\u0302i. El la telefona konversacio li komprenis, ke temas pri li."}, {"text_idx": "#000229", "text": "\u2013 Mi ne deziras iri en His-pa-nion \u2013 li flustris kaj c\u0302irkau\u0306brakis s\u0302in."}, {"text_idx": "#000230", "text": "\u2013 Vi restos c\u0302e mi \u2013 s\u0302i diris."}, {"text_idx": "#000232", "text": "\u2013 Jes, \u2013 ripetis Kristina \u2013 vi restos c\u0302e mi. Por c\u0302iam!"}, {"text_idx": "#000235", "text": "Restas malmultaj verkoj de S\u0302ekspiro tradukendaj esperanten. Inter tiuj estis La vintra fabelo, unu el liaj malfruaj dramoj, verkita en c\u0302irkau\u0306 1610. La verko koncernas la reg\u0302ajn familiojn de Sicilio kaj Bohemio kaj estas bazita sur la proza rakonto Pandosto, verkita de Robert Greene en 1588, kun aldona influo el greka mitologio."}, {"text_idx": "#000236", "text": "La tradukinto donas tre bonvenan enkondukon, kiu ne nur resumas la intrigon, sed lokas la verkon en la ric\u0302an gamon de la tuta verkaro de S\u0302ekspiro. G\u0302i klarigas, ke c\u0302i tiu verko, same kiel la samtempe verkita La tempesto, esploras la rilatojn inter arto kaj naturo, kaj pli specife inter la homa naturo kaj edukado. La sezonan aludon de la titolo oni interpretu metafore. Komence la vivo de la protagonistoj estas en ordo; sekvas j\u0302aluzo, akuzo, forfug\u0302o, tragedio, misimagoj, surprizoj kaj suferoj \u2013 tio estas la vintro \u2013 sed fine justeco triumfas, eraroj estas malfaritaj, miskredintoj pentas, restarig\u0302as harmonio kaj g\u0302ojo. Tia ciklo respureblas en pluraj s\u0302ekspiraj verkoj, c\u0302u komediaj, c\u0302u dramaj."}, {"text_idx": "#000237", "text": "La kvin-akta verko estas inter la pli malfacile tradukeblaj. Defio estas traduki tiom komplete kaj fidele al la originalo, kiom eblas, sen perdi la esencan ritmon kaj elanon, kiu nepras por sukcesa enscenigo. La traduko ne uzas neologismojn, kaj obskuraj vortoj raras. Tamen ne tro simplas kapti la enhavan sencon kaj ric\u0302econ sen plurfoja legado. Tiusence, la traduko fidelas al la originalo! Ioma piednotado necesas por averag\u0302aj legantoj; bonvene tio c\u0302eestas."}, {"text_idx": "#000238", "text": "La vortuzo en la angla originalo ne estas tre malfacila \u2013 S\u0302ekspiro ja verkis por la popolo \u2013 sed la signifoj estas densaj kaj multtavolaj. Kompreneble, iuj arh\u0302aikaj vortoj tie troveblas, kaj aliaj anglaj vortoj s\u0302ang\u0302is siajn signifojn au\u0306 uzmanierojn tra la intervenintaj jarcentoj, pri kio ne c\u0302iu nuntempa leganto konscias. Tial eblas pretendi, ke la verko farig\u0302as pli alirebla en sia esperanta traduko ol per la angla originalo, ec\u0302 por denaskaj anglalingvanoj sen aparta literatura au\u0306 lingvistika fono!"}, {"text_idx": "#000240", "text": "La patro de abiturientino plendis al la koncernita instanco, ke dum s\u0302tata finekzameno de la angla lingvo la abiturientoj de Litovio ricevis la taskon priskribi la tagon de c\u0302iuj sanktuloj kaj kristnaskan vesperon (litove Kuc\u030cios) kaj klarigi, kion tiuj festoj signifas por ili. Lau\u0306 la opinio de la plendinto tiel estis subpremitaj la rajtoj de kredantoj de aliaj religioj kaj senmotive estis atribuita avantag\u0302o al katolikoj."}, {"text_idx": "#000242", "text": "En la ekzamena tasko imagita amikino el Tajvano skribas, ricevinte kalendaron el Litovio, sur kiu s\u0302i rimarkis, ke Litovio havas festojn, kiuj en Tajvano ne estas konataj, kaj s\u0302i demandas: \u201eKian sencon havas tiuj festoj kaj kion ili signifas por vi?\u201d La abiturientoj devis respondi al la demando per 140-160 vortoj."}, {"text_idx": "#000243", "text": "Lau\u0306 aserto de la plendinto, tiu tasko povas kontrau\u0306i la konstitucion, kiu deklaras, ke ne eblas atribui avantag\u0302ojn al iu ajn pro religio. En Litovio log\u0302as multaj, kiuj havas aliajn religiojn, kaj parto de la civitanoj entute ne estas religiemaj. Sekve, en la ekzameno aperis tasko, kiu havas signifon por nur parto de la litovoj \u2013 nome la katolikoj."}, {"text_idx": "#000244", "text": "La au\u0306toro de la plendo asertas, ke plenumante tiun c\u0302i taskon, la ceteraj abiturientoj frontis problemojn. Kvankam ekzemple, islamano au\u0306 ortodoksulo povis klarigi la sencon de la festoj, tamen estis dubinde, ke li povis indiki, kion ili signifas por li persone. Aliflanke katolikoj senprobleme povis respondi ambau\u0306 demandojn."}, {"text_idx": "#000246", "text": "Abituriento de lernejo de Vilniuso, Dmitrij Lemes\u0302ov, konfesis pri sia konfuzig\u0302o, kiam li ekvidis la taskon pri la kristnaska vespero kaj pri la tago de c\u0302iuj sanktuloj. Certe, li skribis, ke dum tiu tago oni vizitas la tombojn de proksimuloj, malgrau\u0306 tio, ke ortodoksuloj tion faras ne dum la tago de c\u0302iuj sanktuloj. \u201eNi alimaniere festas tiujn c\u0302i festojn kaj malpli scias, kiel katolikoj festas ilin. En la ekzameno necesis priskribi multajn detalojn, pri kiuj mi ne sciis\u201d, diris la junulo."}, {"text_idx": "#000250", "text": "Litovio pas\u0302on post pas\u0302o proksimig\u0302as al la meza vivnivelo de Eu\u0306ropa Unio (EU). Pasintjare la malneta enlanda produkto (MEP) je log\u0302anto de Litovio superis duonon de la EU-averag\u0302o."}, {"text_idx": "#000251", "text": "La statistiko konfirmas, ke en la jaro 2005 la MEP por unu litovo estis 52 % de la averag\u0302o de EU, kompare kun 48 % en la jaro 2004. Litovio iom superas du najbarajn s\u0302tatojn: Pollandon (50 % de la averag\u0302o) kaj Latvion (47 %). Oni kalkulis, ke la MEP en Litovio en la lasta jaro kreskis je 7,5 %, dum en pli ric\u0302aj EU-landoj g\u0302i kreskis nur je 1,6 %. Malgrau\u0306 tio, la vivnivela diferenco restas grandega. Ekzemple, la luksemburga MEP je log\u0302anto ec\u0302 kvinoble superas tiun de Litovio."}, {"text_idx": "#000252", "text": "Jen kompakta disko, kiu prezentas 16 kantojn, c\u0302iuj krom unu novaj. Krom la titolaj\u0302oj: amantinoj, printempo, Parizo \u2013 jen komencaj kaj trakuraj temoj de la kolekto. Kiel kutime, Brons\u0302tejn mem au\u0306toris la tekstojn kaj melodiojn. Enkonduke li pledas, ke oni atentu la tekstojn kaj iliajn aludojn. Felic\u0302e tio facilas, c\u0302ar la kantado estas klara kun bonkvalita registrado, en prizorgo de Lev Rumjancev. Krome estas aldonitaj c\u0302iuj tekstoj en alloga kolore presita 16-pag\u0302a libreto. Por aldoni varion al la au\u0306skultado, kunlaboris profesiaj kantistinoj Tatjana Belova, Vera Vlasova kaj Evelina Sokolova, kies fotojn vi vidas fine de la libreto. Por la kantoj gitaro estas la baza instrumento, sed suplemente sonas pluraj pliaj."}, {"text_idx": "#000253", "text": "Eroj 8-14 formas kompleton omag\u0302e al la 200-jarig\u0302o de la eminenta poeto Aleksandr Pus\u0302kin. En la unua kanto el tiuj la au\u0306toro mem omag\u0302as; sekvas iom s\u0302ercaj kontribuoj de delegitoj diverslandaj: brita, pola, franca, sveda kaj c\u0302ina. Ili aludas iujn okazaj\u0302ojn au\u0306 sintenojn de siaj landanoj al la omag\u0302ato. La brito komparas lin kun Byron, la polo kun Mickiewicz; la franco montrig\u0302as la pranepo de tiu, kiu duele mortpafis la poeton en 1837. Fremdlingvaj esprimoj kaj historiaj aludoj ricevas klarigon en la libreto."}, {"text_idx": "#000256", "text": "La lasta kanto Por J\u0302omart reprenas la sezonan fadenon de la unua kaj la kor-centrecon de la j\u0302usa cito. Du eltiraj\u0302oj:"}, {"text_idx": "#000260", "text": "En aprilo 2002 la Balkana Biblioteko estis fondita de la verkisto Georgi Grozdev. Li estas ankau\u0306 estro de la eldonejo Balkani (Balkanio) kaj fondinto kaj c\u0302efredaktoro de la trimonata eldono Literaturni Balkani (Literatura Balkanio) en la bulgara kaj angla lingvoj; tiu c\u0302i revuo (n-ro 1 aperis en majo 2002) estas la unua periodaj\u0302o, kiu traktas pri la tuta balkana literaturo kaj kulturo."}, {"text_idx": "#000261", "text": "En intervjuo kun redaktoro de la j\u0302urnalo Duma (Vorto) Todor Koruev en majo 2006 deklaris: \u201eTre gravas paroli pri interkomunikado inter la balkanaj verkistoj, c\u0302ar s\u0302ajne ni vere bone konas la okcidentajn au\u0306torojn, sed ne konas nin mem, ni ne konas nian regionon. Pere de la Balkana Biblioteko okazas disrompo de c\u0302i tiu fermiteco. La biblioteko respondas al la hodiau\u0306aj defioj en la spirita kampo, kie situas la parolo kaj la superaj valoraj\u0302oj, kiuj superkreskas la malamon kaj la antau\u0306jug\u0302ojn en Balkanio. G\u0302i konfirmas la noblan rolon de la verkistoj kiel ambasadoroj de toleremo kaj humaneco kaj kreas kondic\u0302ojn por komparo kaj reciproka konatig\u0302o inter la bulgaraj au\u0306toroj kaj tiuj el la ceteraj balkanaj landoj.\u201d"}, {"text_idx": "#000262", "text": "La biblioteko estas orientita al publiko kun seriozaj kulturaj interesoj, inkluzive la junulojn, kaj g\u0302i tenas g\u0302is nun konstantan prezon de po 5 levoj (egalvalore al 2,5 eu\u0306roj) por unuopa volumo, por ke g\u0302i estu alirebla por kiel eble plej granda rondo de legantoj."}, {"text_idx": "#000264", "text": "Oni povas konstati, ke la Balkana Biblioteko plu estas unika en la balkanaj landoj. En ili mankas sistema prezentado de la verkistoj de c\u0302iuj popoloj de Balkanio, senescepte pro antau\u0306jug\u0302oj. Espere la agado de Grozdev estos imitata!"}, {"text_idx": "#000265", "text": "En la centro de la c\u0302efurbo de Madagaskaro estas parkataj belaj au\u0306toj importitaj el Eu\u0306ropo, Sud-Afriko kaj Reunio. Fojfoje temas pri negoco, kiu eskapas el la s\u0302tata kontrolo."}, {"text_idx": "#000266", "text": "Varias la tipo de la veturilo mendata de la klientaro: s\u0302arg\u0302au\u0306to por konstruistoj kaj ric\u0302aj kamparanoj, bus(et)o por transportistoj kaj plezura au\u0306to por la ceteruloj. Au\u0306tonegocistoj celas meznivelan klientaron (kuracistojn, komercistojn, kadrojn de s\u0302tatoficejoj) por la plezuraj au\u0306toj. Por faciligi la taskon de la ac\u0302etanto, la au\u0306to jam portas la s\u0302tatan identignumeron. Prezo estas pli-malpli alirebla por tiaj klientoj. Bonstata franca dizela s\u0302arg\u0302au\u0306teto Renault Express kun kvin sidlokoj, ekuzita en 1998, kostas proksimume 6 milionojn da arjaroj (1 eu\u0306ro = 2600 arjaroj). Sed la prezo de tre luksa au\u0306to kiel BMW au\u0306 Mercedes alproksimig\u0302as al 200 milionoj. G\u0302enerale, la ac\u0302etanto devas fari iom da riparado. Tre s\u0302atata de transportistoj estas au\u0306to el Germanio pro g\u0302ia kvalito. Au\u0306to el Reunio estas malpli dezirata, c\u0302ar ofte g\u0302ian karoserion jam korodis la tiea mara vento."}, {"text_idx": "#000268", "text": "Alia profesio, kiun vivigas la malnovaj veturiloj, estas tiu de meh\u0302anikisto. En c\u0302iu stratangulo staras garag\u0302o por rapida au\u0306toriparado. Kaj hindopakistanoj ric\u0302ig\u0302as rapide pro vendado de novaj, sed tamen fus\u0302aj au\u0306topecaroj."}, {"text_idx": "#000269", "text": "Malbona surprizo por koncesiuloj estas la alveno de au\u0306toj fabrikitaj en C\u0302inio. Dum la lasta au\u0306to-ekspozicio en la c\u0302efurbo iu c\u0302ia-terena 4x4 de c\u0302ina marko ac\u0302eteblis kontrau\u0306 nur la triona prezo de samtipa au\u0306to el Eu\u0306ropo au\u0306 Japanio. Sed aliflanke, malagaso plu timas la kvaliton de la c\u0302ina produktaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000270", "text": "Jam delonge malagasoj kutimas rigardi filmojn eu\u0306ropdevenajn en la franca lingvo. Des pli malbone, ke ne ekzistas c\u0302i tie studfako pri belarto g\u0302enerale kaj pri kino aparte. La malmultaj fakuloj pri kino preferas resti eksterlande."}, {"text_idx": "#000271", "text": "Sed de kvin au\u0306 ses jaroj kelkaj provoj pri malagasa filmo aperas. Pro la uzado de amatora kameraeto, pro la balbuteco de la verkaj\u0302o kaj pro diversaj problemoj pri financo ne estis altnivela kvalito. Tiam praktikantoj de la luktarto kungfuo enscenigis rakonttemon pri veng\u0302o, tion sekvis multaj aliaj produktantoj, kiuj fakis precipe pri krima rakonto. Kaj aperis pli poste komedia filmo. Malgrau\u0306 la malperfekteco de tiuj produktaj\u0302oj, ili furoras, c\u0302ar ili estas en la malagasa lingvo kaj ili ja montras parton de la loka realaj\u0302o. Plie, simpla spektanto, kiel kamparano, tre s\u0302atas temon pri perforto."}, {"text_idx": "#000272", "text": "Nun oni povas konstati plibonig\u0302on kaj evoluon de la malagasa filmo. Almenau\u0306 se temas pri teknika flanko. Produktantoj ig\u0302as pli profesiaj, moninvestado altig\u0302as, kaj ili jam kurag\u0302as lui kinejojn (tiuj c\u0302i jam delonge fermig\u0302is pro bankrotig\u0302o) en la urbocentro, disponas distribuantojn en la aliaj provincoj kaj eldonas filmojn sur viddiskoj."}, {"text_idx": "#000273", "text": "Neatendita sukceso venas ankau\u0306 de la malagasa komunumo en eksterlando, kiu tre frandas la malagasajn filmojn. Kelkaj produktantoj jam trovis merkaton en Francio kaj en la insuleto Reunio apud Madagaskaro. Aliaj aktoroj akiris kunlaborkontrakton kun filmistoj en Tajlando."}, {"text_idx": "#000274", "text": "Pro manko de veraj profesiuloj nia filmarto ne povas konkurenci en la internacia merkato. Fakte, produktantoj laboras solaj, neniu loka entreprenisto emas investi tiukampe, dum la registaro nur observas. Kaj piratoj gajnas pli el vendado de miloj da diskoj."}, {"text_idx": "#000275", "text": "En la 80aj samsukcesa fenomeno okazis al la malagasa bildstrio. Sed nun tiu lasta restas senvalora memoraj\u0302o en c\u0302ies tirkesto. Kulpas la manko de tau\u0306ga kultura politiko."}, {"text_idx": "#000276", "text": "Ne eblas precize diri, kiom da kleruloj forlasis Litovion dum la 16 jaroj de post la sendependig\u0302o. Tamen la ministrejo pri klerigo kaj scienco konstatis, ke junaj kleruloj elmigris pro mizeraj materiaj kondic\u0302oj kaj pro manko de scienca ekipaj\u0302o necesa por fari esplorojn. Nun la registaro volas, ke la sciencistoj revenu."}, {"text_idx": "#000278", "text": "Sciencisto, kiu antau\u0306 pluraj jaroj forlasis Litovion, diris, ke li volas reveni, por ke liaj infanoj lernu la litovan. Li aldonis: \u201ePatrujo ja estas patrujo. Krome la situacio en Litovio dum la lastaj dek jaroj multe plibonig\u0302is.\u201d"}, {"text_idx": "#000281", "text": "Se vi ne jam vizitis la Centran Oficejon (CO) de Universala Esperanto-Asocio (UEA), kaptu nun la okazon: vi ne devos rezervi flug- au\u0306 trajn-bileton. Sufic\u0302as s\u0302alti vian DVD-legilon. Nu, jes, neniu vidvizito anstatau\u0306as fizikan viziton, sed per c\u0302i tiu disko vi almenau\u0306 antau\u0306gustumos la plezuron konatig\u0302i kun la \u201edomo de esperantistoj\u201d. Malantau\u0306 la kameraoj gvidas onin tra la koridoroj, c\u0302ambroj kaj s\u0302tuparoj de la kvaretag\u0302a domo Francisco Veuthey, mem eksa CO-oficisto, kaj Peter Bala\u0301z\u030c, slovaka Esperanto-eldonisto. Antau\u0306lude, oni j\u0302etas rapidan rigardon al la situo kaj historio de Roterdamo por poste sekvi la pas\u0302ojn de litova belulino (Indre\u0301 Pileckyte\u0301), kiu, de roterdama trajnstacio, kondukas la spektanton al la plej fama esperantista adreso, kun jarlibro enmane."}, {"text_idx": "#000282", "text": "Oni trafas la \u201enervocentron\u201d de UEA en speciala okazo, kiu jam farig\u0302is konstitucia por pluraj: la Malferma Tago. Duoble speciala okazo, c\u0302ar en tiu novembro 2005 oni festis ankau\u0306 la 50-jarig\u0302on de la CO en Roterdamo. Do, krom la konataj vizag\u0302oj, oni renkontas tie kaj tie vizitantojn kaj eks-oficistojn, jen c\u0302e kafotablo, jen c\u0302e interesa parolado au\u0306 tutsimple en vigla koridora babilado."}, {"text_idx": "#000283", "text": "Post kelkaj vortoj de Osmo Buller, interalie pri la celoj de UEA kaj de la CO, Clay Magalha\u0303es, posteulo de Nikola Ras\u030cic\u0301 en organizado de UK-oj, kartografias la domon, c\u0302ic\u0302eronante c\u0302ambron post c\u0302ambro. Bedau\u0306rinde, la sonkvalito ne tre bonas kaj la voc\u0302oj de la parolistoj ne c\u0302iam rivalas sufic\u0302e lau\u0306te kun la fona muziko. Sed kontrau\u0306 tio sufic\u0302as strec\u0302i la orelojn."}, {"text_idx": "#000284", "text": "Tri aldonaj\u0302oj ric\u0302igas la c\u0302efan filmon: Bild-historio de CO, Fotogalerio kaj la ero Malantau\u0306 la kurteno, kiu prezentas sur fotoj la kulisojn de la produktado de la DVD."}, {"text_idx": "#000286", "text": "Promeni tra la padoj de interlingvistiko c\u0302iam estas minimume kurioza kaj instrua aventuro. Kurioza, c\u0302ar oni per g\u0302i estas enkondukita en la mirigan historion de homoj, kiuj, c\u0302u pro pure filozofiaj konsideroj, c\u0302u pro praktikaj celoj, kreis lingvojn au\u0306 teoriumis pri g\u0302iaj diversaj aspektoj kaj eblecoj. Instrua, inter alie, c\u0302ar, se temas pri internaciaj lingvoj, g\u0302i montras, inter alie, ke tiuj c\u0302iam varias tra la historio lau\u0306 politikaj kaj ekonomiaj cirkonstancoj (hodiau\u0306 la angla, morgau\u0306 ... kiu scias?)."}, {"text_idx": "#000287", "text": "Pro la situacio de parolantoj de Esperanto, tiuj faktoj evidente aperas al ni kiel nenia novaj\u0302o. Tamen al laika publiko, al kiu adresig\u0302as c\u0302i tiu interlingvistika verko en sia originala versio (en la rusa), ili povas esti mirigaj. Ja nek interlingvistiko nek Esperanto g\u0302uas grandan popularecon en la mondo."}, {"text_idx": "#000288", "text": "Danke al klopodoj de homoj, kiaj Aleksandr Dulic\u0302enko, renoma lingvisto kaj slavisto distingita en 2005 per esplorpremio de la Fondaj\u0302o Alexander-von-Humboldt, interlingvistiko povas ekaperi sur la kultura kaj intelekta horizonto de pli larg\u0302a nombro de homoj. Lia verko celas g\u0302uste tion, c\u0302ar g\u0302i estis verkita kiel popularscienca referencilo, en kiu la lingvaj\u0302o estas klara kaj senigita je tro fakaj terminoj, kiel decas en tiaspecaj laboroj. La traduko de Aleksander Korj\u0302enkov prezentas nur malmultajn malglataj\u0302ojn, ne g\u0302enantajn la legadon."}, {"text_idx": "#000289", "text": "La libron komencas c\u0302apitro pri la nuntempa \u201elingva g\u0302angalo\u201d (kiu dau\u0306re malkreskas pro malapero de lingvoj), sed, malkiel oni povus atendi de interlingvisto, oni ne trovas en tia teksto pri la monda lingva panoramo lingvoekologian diskurson, kiu kondamnus la tiel nomatan \u201elingvan genocidon\u201d kaj aliajn negativajn socilingvistikajn fenomenojn, ofte politike determinitajn. Anstatau\u0306e, la au\u0306toro rimarkigas, ke la \u201elingva g\u0302angalo\u201d ec\u0302 pligrandig\u0302as pro malkovro de lingvoj en mondregionoj, ankorau\u0306 ne bone esploritaj. Tio eble iom frustros la atendojn de certa tavolo de la esperantistaro, kiu eventuale povus vidi en tiu c\u0302apitro bonan okazon por asocii lingvan ekologion al Esperanto."}, {"text_idx": "#000290", "text": "Malkutime por interlingvistika verko, la temo \u201epoligloteco\u201d ricevas spacon en aparta c\u0302apitro, kune kun interesa demando pri tio, kiom multe da lingvoj homo povas lerni, demando rilata ne nur al kogno kaj sindedic\u0302o, sed ankau\u0306 al mono, kiel ni c\u0302iuj bone scias. Kiel ekzemplon de mirinda poligloteco la au\u0306toro mencias, inter aliaj, la italon Giuseppe Gasparo Mezzofanti (1774-1849), siatempe konata kiel \u201ela plej poliglota poligloto\u201d, kiu, lau\u0306 diversaj taksoj, parolis de 70 g\u0302is 100 lingvojn. Kiom da vero au\u0306 romantikigo estas en la lingva kapablo de Mezzofanti, oni vers\u0302ajne ne scias, sed mirindaj kazoj de poligloteco ja ekzistis kaj ekzistas, malgrau\u0306 tio, ke ili estas esceptoj, ne reguloj. Tiu fakto, tio estas, la g\u0302enerala neebleco lerni tiom multe da lingvoj por profunde komunikig\u0302i internaciskale jam konsistigas unu el la multaj argumentoj por adopto de pli demokratia komunikrimedo, kio igas utila la pritrakton de poligloteco en la verko."}, {"text_idx": "#000291", "text": "Kompreneble enestas prezentoj de diversaj skizoj de artefaritaj lingvoj au\u0306 artefaritaj lingvoj mem. De interslava projekto de la kroat-devena Juraj Kriz\u030canic\u0301, ne tre konata en interlingvistiko, g\u0302is post-esperantaj projektoj, kiel Latino sine flexione, Novial kaj aliaj, la leganto konatig\u0302os kun kelkaj iliaj karakterizaj\u0302oj kaj estos inicita en nociojn, utilajn por kompreno de bazaj interlingvistikaj tekstoj: \u201eapriora\u201d, \u201eaposteriora\u201d, \u201enaturalisma\u201d, \u201eskema\u201d ktp. C\u0302io tio en alirebla lingvaj\u0302o kaj sen tre precizaj fontindikoj au\u0306 piednotoj, kio stampas la tuton per leg\u0302era koloro, malgrau\u0306 la seriozeco de la temo."}, {"text_idx": "#000293", "text": "Flanklasante tian, ni diru, anekdotan flankon de la historio de la universala lingvo, ni plu menciu etapojn de la vojo de Dulic\u0302enko en lia libro: li jen pritraktas, jen nur tang\u0302as diversajn aliajn demandojn, kiel revivigo de lingvoj (la hebrea kaj, certasence, la latina), socia reguligo de lingvoj, pig\u0302inoj kaj kreoloj, ideogramoj, pazigrafioj k.a. Je la fino la au\u0306toro formulas kvin c\u0302efajn (eblajn) vojojn de la apero de la komuna lingvo: 1) per promociig\u0302o de unu au\u0306 kelkaj (etnaj) lingvoj al rolo de komuna lingvo; 2) per tutmonda kunfluig\u0302o de etnaj lingvoj; 3) per kreado de tutmonda lingvo etne neu\u0306trala; 4) per tekniko (komputila teknologio); 5) per kombino de la suprecititaj vojoj. En la prognozita unua vojo (promociig\u0302o de etnaj lingvoj), malestas komentoj pri g\u0302iaj eblaj sekvoj sur la monda lingva bildo. Ne nur pro tio, sed ankau\u0306 pro foresto de pli kritika diskutado en aliaj c\u0302apitroj, oni ricevas la impreson, ke Dulic\u0302enko vidas tiujn lingvajn procezojn tra rozkolora prismo (ekzemple, li nur preterpase mencias leg\u0302ojn pri lingvoprotektado). Eble tiaj mankoj s\u0302uldig\u0302as al postuloj pri tempo au\u0306 dimensioj de la libro, sed se bilanci la tuton, la fina saldo estas tre favora ne nur al la g\u0302enerala publiko: al interlingvistoj, c\u0302u amatoraj, c\u0302u profesiaj, la recenzita verko sendube alportas signifan kontribuon."}, {"text_idx": "#000295", "text": "Eble pro la centjarig\u0302o de la interna ideo au\u0306 pro la 120a datreveno de la lingvo mem, eble pro la 90-jara memorigo de la morto de Zamenhof au\u0306 ec\u0302 antau\u0306vide al la 150-jara jubileo de lia naskig\u0302o, la intereso pri la konceptoj de \u201ela Majstro\u201d, ne nur lingvaj sed ankau\u0306 filozofiaj kaj etikaj, plu kaj plu kreskas. En 2003 aperis en Torun\u0301, c\u0302e Esperanto-societo FLAMO Kongresaj paroladoj de L. L. Zamenhof kiel manifesto de esperantismo de Jitka Skalicka\u0301; en majo 2006 aperis c\u0302e Krakova Societo Esperanto Esperanta verkaro de fratoj Zamenhof de Marian Kostecki; en la itala j\u0302us aperis kolekto de tekstoj pri interlingvoj, kun aparta rigardo al Esperanto, fare de Paolo Valori."}, {"text_idx": "#000296", "text": "Kvankam eble neniu esperanta tekstaro estis tiom studita kaj eldonita kiom la zamenhofa, tamen mankis sinteza kolekto de liaj multaj tekstoj ankau\u0306 alilingvaj, disdate kaj disloke aperintaj inter diversaj ruslingvaj kaj judlingvaj gazetoj, plus unu intervjuo anglalingva. \u201eKanonaj libroj\u201d oni nomas tiujn, kiuj formas la bazon, lau\u0306 kiu oni g\u0302uste analizu iun doktrinon: nepre necesu koni tiujn, kaj koni tiujn plene sufic\u0302u."}, {"text_idx": "#000297", "text": "Nu, la nun recenzata verko de Aleksander Korj\u0302enkov, aperinta en Kaliningrado kiel n-ro 6 de la serio Scio, difinas tiun kanonon por la zamenhofa filozofio. C\u0302ar c\u0302iu ajn decido pri tio, kio estas baza kaj kio akcesora, kuntrenas certan marg\u0302enon de subjektiveco, la au\u0306toro ne agis lau\u0306 propra arbitro, sed konsultis diversajn fakulojn, de Blanke al Lins, de Sikosek (nun van Dijk) al Ku\u0308nzli. La tekstoj, kiujn li esploris, estis jam publikigitaj, sed, ekzemple, tiuj tradukitaj el la rusa (c\u0302efe de Holzhaus) prezentis makulojn; Korj\u0302enkov tre skrupule retradukis au\u0306, minimume, g\u0302ustigis, tiel ke la kolekton eblas rigardi ankau\u0306 kiel enhavantan originalaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000298", "text": "La rezulto de c\u0302i tiu granda kaj tempokupa laboro pentras la figuron de la iniciatinto de Esperanto en sia pleneco, multe pli amplekse ol g\u0302i estas kutime konata c\u0302e esperantistoj. La ideo de komuna lingvo sukcesis, ec\u0302 se nur etparte, c\u0302ar g\u0302i estis facile komprenebla kaj alprenebla: c\u0302iuj uzu saman lingvon por interkomuniki inter malsamlingvanoj. Finfine tio estis ne malkutima situacio c\u0302e diverslingvaj civitanoj de unu s\u0302tato, regata de unu etno: la lingvo de la regantoj ig\u0302is la lingvo de la tuts\u0302tata komunikado. Alpreni do ununuran lingvon kiel komunikilon s\u0302ajnis oportune al multaj; ke tiu lingvo estas art(efarit)a, gardis egalrajtecon por c\u0302iuj: neniu rezignis sian lingvon, neniu la sian trudis."}, {"text_idx": "#000299", "text": "Sed la lingva aspekto estis nur parto de multe pli ampleksa mondrigardo kaj ege pli ambicia celo de Zamenhof: krei homon, kiu, rezignante nek je sia lingvo, nek je sia kulturo, nek, precipe, je sia religio, sentu sin egala al la aliaj homoj, estu al c\u0302iuj respektema kaj de c\u0302iuj respektata. C\u0302i tiu celo ne estis matura en la tempoj de Zamenhof, kaj ankorau\u0306 ne estas matura hodiau\u0306: religio mem postulas, minimume, kredon je iu potenca senkorpa mistero, fortego, la mondon reganta, kaj la koncepto de religio \u201eneu\u0306trale homa\u201d, kun \u201eneu\u0306trale homaj temploj\u201d estas parte kontrau\u0306dira en si mem."}, {"text_idx": "#000300", "text": "Esti edukata en iu religio ne estis, nek nun estas, konsiderata iu historia hazardo, samkiel la naskig\u0302o en unu au\u0306 alia loko, au\u0306 en unu au\u0306 alia lingva medio, sed g\u0302i kuntrenas senton de supereco, de \u201epravo\u201d en la komparo kun alikredanoj. Religion oni konscie akceptas je ag\u0302o de memstara pensokapablo; transiro de unu religio al alia estas konsiderata apostateco, dum transpaso al alia lingvo estas fenomeno sentata kiel multe pli normala kaj entute ne aparte kondamninda (tiel ke ne ekzistas specifa termino por tio). La koncepto de \u201eelektita popolo\u201d, kiun hebreoj havis kaj poste transdonis al kristanoj, ne estas akordigebla kun sento de egaleco sur la religia tereno; la koncepto de \u201erevelacio\u201d evidentigita al unu popolo sed ne al la aliaj, au\u0306 la koncepto pri gojo konfliktas kun egaleco. Tial la koncepto de \u201eneu\u0306trala religio\u201d povas pluvivi nur c\u0302e kompleta abolicio de la kredo entute."}, {"text_idx": "#000301", "text": "Sed Zamenhof kontrau\u0306is tion, c\u0302ar lau\u0306 li la eksteraj formoj de la religio, festoj, ceremonioj, ritoj estas aferoj nerezigneblaj sen granda spirita kaj socia malgajno. Li firme kredis kaj asertis, ke sen religio homo ne povas havi ric\u0302an spiritan vivon, kaj ke senreligiuloj, originantaj el kredoj diversaj, ec\u0302 post la forlaso de siaj respektivaj kredoj restos fremdaj, same kiel diverskredaj religiuloj. Tamen ne eblas spuri konvinkan racian pravigon de tia ripetita aserto. Se preni nur simptomon, la traduko mem al naciaj lingvoj de la esprimo \u201eneu\u0306trale homa\u201d, \u201ehomarano\u201d, \u201ehomaranismo\u201d kau\u0306zis plurajn malfacilaj\u0302ojn, g\u0302uste c\u0302ar la zamenhofa koncepto estas fremda al la ordinara homa menso, kaj la etnaj lingvoj ne produktis specifan terminon por tiu koncepto."}, {"text_idx": "#000302", "text": "Zamenhof estis homo ekstreme au\u0306daca kaj ekstreme timema samtempe. Li ekpas\u0302is per tre avangardaj ideoj kompare kun sia tempo, sed sen la kurag\u0302o ilin subskribi propranome. Li timis, ke pro la sameco de la proponinto la kontrau\u0306eco kau\u0306zota de avangarda ideo, kiel homaranismo, endang\u0302erigos la stabilecon de ideo jam pli facile akceptebla kaj ec\u0302 preskau\u0306 larg\u0302publike akceptita, kiel internacia lingvo. La bros\u0302uro, eldonita ruse en 1901, estis pseu\u0306donime subskribita Homo sum. En g\u0302i \u201ehilelismo\u201d estas difinita kiel nova religia partio en la sino de la jam ekzistanta hebrea religio, do temis pri la sama hebrea Mose-devena religio, senigita de flankaj \u201ealmiksaj\u0302oj\u201d. La tuta esenco de la zamenhofa projekto estis purigi la hebrean religion el c\u0302io kau\u0306zanta malhelpon, krei por la hebreoj propran lingvon, trovi por la hebreoj difinitan lokon."}, {"text_idx": "#000304", "text": "Kion Zamenhof rifuzis el la siatempa socio, kaj kion li ne kapablis rifuzi? Li rifuzis, intime, la ideon de imperio, kiu egaligas c\u0302iujn per subpremado; sed li ne kapablis rifuzi la ideon de s\u0302tato, unu s\u0302tato por c\u0302iu popolo. Zamenhof revis pri (c\u0302u ebla?) demokrata s\u0302tata strukturo, do tute disigante sin de Marx kaj de Bakunin. Usono povis esti unuapense modelo por la socio de li revata, sed la rezulto de judaj grupoj, migrintaj en Usonon, ne estis konservado de la propraj specifecoj, sed ja asimilado, kaj tion Zamenhof malkonsentis. La judoj, kiuj iris en Usonon, ne sukcesis konstrui tie judan s\u0302taton, sed nur juddevenan minoritaton, rigardatan tiom suspekteme, kiom g\u0302i celas resti aparta. Zamenhof revis pri 60.000-membra juda komunumo en Usono, kiu poste povu, lau\u0306 la Usona konstitucio, peti agnoskon kiel memstara federacia s\u0302tato. En sia cionisma epoko li favoris unuatempe tiun translokig\u0302on de judoj al Usono, sed poste transiris inter la favorantojn de juda s\u0302tato en Palestino."}, {"text_idx": "#000306", "text": "Aliflanke, la religion li vidis kiel solvon de la animaj problemoj de la individuo, tamen ne en persona dimensio, sed en tutsocia. Iu vere neu\u0306trale-homa religio (tamen c\u0302iukaze strikte monoteisma), kun siaj neu\u0306trale-homaj ritoj kaj festoj, estas la antau\u0306c\u0302ambro de ateismo, sed trans tiun antau\u0306c\u0302ambron Zamenhof ne sukcesis pluiri."}, {"text_idx": "#000307", "text": "La evoluo de la zamenhofa pensado"}, {"text_idx": "#000308", "text": "La 77 tekstoj, kunigitaj en la verko, lau\u0306as diakrone la vojon de la evoluo de la penso de Zamenhof dum la jardekoj, ekde lia partopreno en la cionisma movado g\u0302is la homaranisma revo. Diakronismo tute oportunas, c\u0302ar, ekzemple, la Plena Verkaro, redaktita de Dietterle, grupigas la zamenhofajn verkojn lau\u0306 kategorioj (antau\u0306paroloj, gazetartikoloj, paroladoj, traktaj\u0302oj, leteroj) kaj nur la esperantajn originalojn, tiel ke la rekonstruo de la pensevoluo estas malfacila. La unua peco de la nuna kolekto estas longa artikolo, poparte aperinta en rusa gazeto dum pluraj numeroj de 1882, pri tio, kiel estu solvita la \u201ehebrea demando\u201d, t. e. la trovo de loko, kie hebreoj povu vivi ne estante persekutataj. Ni rimarku la daton: 1882, do multe pli frue ol Zamenhof ekpas\u0302is per Esperanto, sed multe pli malfrue ol li ekpensis pri internacia lingvo. Tian internacian lingvon li konceptis por forigo de la malamikete de las nacjes, sed li konceptis g\u0302ian aplikon tutunue al la diaspora hebrea popolo. La lasta peco estas fragmentoj pri Dio kaj senmorteco, trovitaj sur la skribotablo de Zamenhof c\u0302e lia morto, kiel atestite de Privat."}, {"text_idx": "#000309", "text": "Oni preskau\u0306 ne trovos en la libro Esperanton, sed Zamenhofon kiel homon. Malgrau\u0306 la rigora selekto, kelkio estas ripetita: Zamenhof ne estis konciza, li iel predikis kvazau\u0306 el pupitro, per ekzemploj, ens\u0302ovante hipotezajn kontrau\u0306ajn opiniojn de hipotezita au\u0306skultanto kaj refutante ilin."}, {"text_idx": "#000310", "text": "Multo estus ankorau\u0306 pritraktinda kaj komentariinda, sed recenzo ne ig\u0302u eseo. Ni nur konklude diru, ke en la rondon de la zamenhofologoj Aleksander Korj\u0302enkov enpas\u0302as au\u0306toritate per c\u0302i tiu sag\u0302e kompilita kolekto de zamenhofaj tekstoj: verko absolute rekomendinda, legebla, danke al la bela stilo de Zamenhof, kun intereso preskau\u0306 de spur-avida detektivo, kaj facile komprenebla danke al ampleksa notaro kompetente kunmetita."}, {"text_idx": "#000312", "text": "Kial la malestimo je la afrika medicino?"}, {"text_idx": "#000313", "text": "Yvette Pare\u0300s estis diplomita en la fako bakteriologio kaj serologio en la Universitato de Liono en Francio, poste s\u0302i dedic\u0302is sin al laboratoria esplorado kaj doktorig\u0302is pri mikrobiologio. Poste s\u0302i akiris medicinan diplomon kun la celo kombini siajn bakteriologiajn studojn kun la praktika kuracado de pacientoj, c\u0302ar s\u0302in frapis la grandega distanco inter sciencistoj, laborantaj en laboratorioj, kaj g\u0302eneralaj kuracistoj, kiuj devas peri la medicinon al realaj homoj."}, {"text_idx": "#000315", "text": "Kvankam antibiotikoj trovataj au\u0306 sintezataj en la okcidentaj landoj povis iom efiki kontrau\u0306 la lepra bacilo, ilia kosto, kaj nedezirindaj flankefikoj, dezirindigis trovi novan medikamenton, por kontrau\u0306batali lepron. C\u0302u eble inter la indig\u0302ena flau\u0306ro afrika, ankorau\u0306 preskau\u0306 tute ne studita de medicinaj specialistoj, troveblas natura antibiotiko, kapabla inhibi kaj detrui la bacilon? Almenau\u0306 por Senegalo, kie lepro estis abundega, tia trovo estus kvazau\u0306 di-sendita miraklo."}, {"text_idx": "#000320", "text": "Post kelkaj malsukcesoj, loko trovig\u0302is. Kompreneble, mankis elektro, akvoprovizo (escepte de kelkaj malnovaj putoj), transportiloj, komunikiloj; kaj la trovitaj log\u0302ejoj estis malnovaj, riparendaj, por ebligi ilian uzadon. Ke mankis ankau\u0306 mono kaj oficialaj permesoj, estis neeviteble. Tamen Yvette Pare\u0300s kun la specialisto pri indig\u0302enaj medikamentaj\u0302oj kaj grupeto da lepruloj entreprenis establi kliniketon. Kelkaj lepruloj ankorau\u0306 estis sufic\u0302e fortaj por povi helpi al Yvette kaj la specialiston rilate al kuirado, flegado de malsaneguloj, elserc\u0302ado de tau\u0306gaj plantoj kaj la malfacila prilaborado de la plantoj por akiri la efikaj\u0302ojn el ili."}, {"text_idx": "#000321", "text": "Dum pasis la jaroj, la kliniketo kreskis, farig\u0302is grandskala, oficiale nomig\u0302is la Tradicia Hospitalo de Keur Massar. Tri-kvar aliaj terapiistoj alig\u0302is al la specialistaro. En 1994 elektraj dratoj atingis la hospitalon, en 1995 telefoninstalaj\u0302o eblig\u0302is, en 1996 ec\u0302 fluanta akvo alvenis. Kaj iom post iom akirig\u0302is kelkaj veturiloj. En 2000 okazis la dudeka datreveno de la establig\u0302o de la kliniketo."}, {"text_idx": "#000322", "text": "Intertempe aidoso farig\u0302is la c\u0302efa sanproblemo. Kaj rekomencig\u0302is la strebo trovi kuracmedikamentaj\u0302ojn indig\u0302enajn. Kiel ni c\u0302iuj scias, g\u0302is nun neniu trovis veran solvon por la aidosa pandemio."}, {"text_idx": "#000323", "text": "La c\u0302i tie pridiskutata libro estas kroniko pri la laboroj de Yvette Pare\u0300s, la problemoj, kiujn s\u0302i renkontis, la provoj solvi tiujn problemojn. Kiam mi unue vidis la libron, kies koloroplena kovrilbildo tre mallogis min, mi preskau\u0306 ektimis legi g\u0302in. Sed komencinte la legadon, mi trovis klaran kaj, eble surprize, literature bonkvalitan kronikon, kies neformala stilo kaj humana karaktero multe entuziasmigis min. Libro pensiga."}, {"text_idx": "#000325", "text": "Aleksandr Pus\u0302kin rangas inter la c\u0302efaj klasikaj verkistoj de la rusa literaturo. Esence poeto, li verkis poezie la romanon Eu\u0306geno Onegin, romanon, kiu estas, efektive, nova literatura speco. En la verko c\u0302efe rolas Eu\u0306geno Onegin mem; frau\u0306lino Tatjana; Lenskij, amiko de Eu\u0306geno Onegin (kiun Eu\u0306geno, tamen, murdas duele); la poeto Pus\u0302kin mem (kiu sin indikas per la pronomo \u201emi\u201d); kaj enestas aro da aliaj malpli c\u0302efaj rolantoj."}, {"text_idx": "#000328", "text": "Post ioma tempo amiko lia, Lenskij, kredas sin insultita de Eu\u0306geno kaj postulas duelon. Eu\u0306geno, tre malvarmsange, iom senserioze, konsentas al la duelo, dum kiu li mortpafas Lenskij-on jam unuamomente. S\u0302ajne, tute sen konscienca sing\u0302eno pri la murdo li foriras, lasante la kadavron. Por li temas pri nur plia evento, negrava."}, {"text_idx": "#000330", "text": "Eventoj mem ne estas la elstara koro de la rakonto. Pus\u0302kin estas priskribanto, kiu volas vidi kaj prezenti la eksteran kaj internan karakterojn de siaj temoj. Li ankau\u0306 aludas abunde al la verkoj de aliaj au\u0306toroj, plejparte rusaj francaj. (Eu\u0306geno spegulas tiun guston; li legas preskau\u0306 nur franclingvaj\u0302ojn.)"}, {"text_idx": "#000331", "text": "Felic\u0302ige, la editoro de la eldonaj\u0302o, Aleksandr Korj\u0302enkov, donas tre detalan 40-pag\u0302an notaron pri la nomoj kaj aludoj en la verko. La leganto bezonas teni fingron c\u0302e tiu notaro, en la lasta parto de la libro, por konsulti individuajn notojn tre bezonajn. La notoj estas kleraj kaj helpoplenaj. Korj\u0302enkov ankau\u0306 provizas aliajn helpilojn al la leganto: koncizan biografion de Pus\u0302kin kaj mapon de Rusio komence de la 1820aj jaroj, por ke la leganto povu orienti sin kaj ne perdig\u0302i inter la amaso da nomoj, menciitaj en la rakonto."}, {"text_idx": "#000332", "text": "La tradukinto, Valentin Melnikov, tre flue kaj sukcese redonas la senton de la verkaj\u0302o, kiu estas en versa formo, kun rimoj kaj rigora versmetriko. Komentas en sia antau\u0306parolo la tradukinto, ke li strebis imiti la kvaliton de la pus\u0302kina poezio, kiu multe varias en la verko. La rimoj varias, kelkfoje estas preskau\u0306 infanecaj, kelkfoje kleraj, plejofte \u201enormalaj\u201d; lau\u0306 la tradukinto, ili sekvas la karakteron de la rimoj en la originalo."}, {"text_idx": "#000333", "text": "Plej trafas la leganton tio, ke la lasta -o de la singularaj nominativaj substantivoj preskau\u0306 c\u0302iam estas anstatau\u0306igita per '. Kutimig\u0302inte al tio, la leganto, krome, miras pri la abunda uzo de l' ankau\u0306 en tekstoj, kie g\u0302i estas malfacile prononcebla. La zamenhofa koncepto, esprimita en la Fundamento, ke oni uzu l' nur post prepozicio, finig\u0302anta per vokalo, jam de longe estas ignorata de verkistoj en Esperanto. Sed en c\u0302i tiu verko g\u0302i estas uzata, almenau\u0306 lau\u0306s\u0302ajne, kiam ajn necesas uzi la artikolon sen estigi plian silabon. Ankau\u0306 al tio la leganto, eble iom malfacile (precipe se subvoc\u0302e parole legante la tekston), kutimig\u0302as1."}, {"text_idx": "#000334", "text": "La teksto legig\u0302as relative facile. Nur malofte la vortordo estas iom tordita, por konformi al la versa skemo. C\u0302iam la gramatiko estas g\u0302usta, tiel ke la leganto povas, kvankam kelkfoje kun peno, dec\u0302ifri la sencon. Multe pli g\u0302ene, sed pri tio ja ne kulpas la tradukinto, estas ne c\u0302iam scii, kiu \u201eparolas\u201d en la verko. Ofte oni supozas, ke priskribo temas pri Eu\u0306geno, sed poste ektrovas, ke parolas la au\u0306toro pri si mem. C\u0302i-rilate la notoj multe helpas, per sia identigo de la fonto de citoj, aludoj al verkistoj, samtempaj kiel Pus\u0302kin."}, {"text_idx": "#000335", "text": "Mi ne konas la originalon rusan, nek iun el la antau\u0306aj tradukoj de la verko (lau\u0306 la tradukinto, jam aperis almenau\u0306 sep esperantaj versioj, c\u0302u kompletaj, c\u0302u partaj). Do taksi la fidelecon de la traduko mi ne povas. Tamen, c\u0302i teksto estas bone prezentita kaj pli facile legata, ol oni antau\u0306supozus. La libro estas ne luksa, sed bongustaspekta. Do al amantoj de la verkoj de Pus\u0302kin, kiel ankau\u0306 al personoj, dezirantaj gustumi c\u0302efverkon de la klasika rusa literaturo, mi rekomendas g\u0302in."}, {"text_idx": "#000336", "text": "1. Tamen, en multaj lingvoj la sono l estas kvazau\u0306vokalo kaj povas esti mem silabo. En la angla tre ofte. C\u0302u en la rusa, mi ne scias."}, {"text_idx": "#000338", "text": "Majstra verko de au\u0306toro preskau\u0306 nekonata"}, {"text_idx": "#000339", "text": "C\u0302i tiu kolekto de rakontoj, el kiuj nur manpleneto aperis antau\u0306 nun en kelkaj revuoj, s\u0302ajnas esti la sola literaturo, kiun iam ni havos, de preskau\u0306 neniam renkontita au\u0306toro nialingva. Pri Sen Rodin ni scias preskau\u0306 neniom: nur ke la nomo estas pseu\u0306donimo de Filippo Franceschi, itala esperantisto, konata pro siaj lingva kaj traduka talentoj.1"}, {"text_idx": "#000340", "text": "Mi tamen au\u0306dacas aserti, ke c\u0302i tiu kolekto de 51 rakontoj rangas inter la plej majstraj verkoj de la aktuala esperanta literaturo. Certe g\u0302i rangas apud la noveloj de Trevor Steele; kaj el la c\u0302efaj novelmajstroj de nia pasinteco, apud tiuj de Stellan Engholm kaj Ferenc Szila\u0301gyi."}, {"text_idx": "#000341", "text": "Kio karakterizas la verkojn de tiuj eminentaj literaturuloj, kiel egale c\u0302i tiun rakontaron? Ili rigardas la vivon, bazante siajn verkojn pli-malpli sur propraj spertoj, kaj c\u0302erpante el tiuj epizodoj la eternan fundamente homan karakteron, same validan antau\u0306 kelkmil jaroj, nuntempe, kaj post kelkmil jaroj. C\u0302iu rakonto konvinkas la leganton pri sia realo; c\u0302io efemera menciig\u0302as nur por reliefigi la esencajn animojn de la rolantoj."}, {"text_idx": "#000342", "text": "Eble kelkaj ekzemploj helpos komprenigi mian konstaton. La unuaj 32 rakontoj parolas al ni pri la impresoj, faritaj al itala junulo, enamig\u0302inta kun sveda junulino, kiam li vizitas la hejmlandon kaj hejmvilag\u0302on de tiu junulino. C\u0302iumonate, en taglibra stilo, li konigas al ni iun sperton, kiu markas permanente en lia memoro la etoson de tiu lando tia, kia li renkontas g\u0302in, kaj la homoj, kiuj log\u0302igas g\u0302in. La naturo de la spertoj multe varias; povas esti simpla karikaturo unu-du-pag\u0302a de evento amuza, distra, malplezuriga. Povas esti multepag\u0302a priskribo de spertoj kun lia dunginto, kies artista talento diversmaniere interpreteblas, lau\u0306 onia vidpunkto. Neniam teda, ofte surpriza, trovig\u0302as la vivo en tiu norda lando, kiel g\u0302in renkontas la sudlandano."}, {"text_idx": "#000343", "text": "Post tiuj 32 rakontoj, kiuj s\u0302ajne konsistigis la originalon de la rakontokolekto (en 1960 g\u0302i estis rekomendata de Gaston Waringhien al Juan Re\u0301gulo, por eldono en la tiama serio Stafeto, sed pro diversaj kau\u0306zoj la eldono estis prokrastita, kaj poste g\u0302i ne povis realig\u0302i pro la abrupta morto de Re\u0301gulo), sekvas 19 rakontoj el diversaj periodoj, c\u0302u el la tempo de la dua mondmilito, c\u0302u el jardekoj post la 1960a."}, {"text_idx": "#000344", "text": "Inter miaj plej amataj rakontoj rangas la sinsekvaj rakontoj Belfagor kaj Belfagor standardo, en kiuj rakontig\u0302as sukcesa projekto, fare de kelkaj junuloj, flirtigi rug\u0302an standardon c\u0302e la plejsupro de alta, mallarg\u0302ega, kamentubo de iama fabriko. Ordonas unue la urbestraro, poste la nacia registaro mem, malmunti tiun politikan manifestaj\u0302on. Sed c\u0302iuj streboj de la polico, de la fajrobrigado, de c\u0302iaj istoj, fiaskas. La rakonto estas sobra, tre simpatia al la junuloj kaj ilia defio al la au\u0306toritatuloj, kaj pensiga."}, {"text_idx": "#000345", "text": "Tute alispeca estas la rakonto Konflikto inter viando kaj spinacoj, kiu prezentas la spertojn de juna knabo, vidanta la buc\u0302adon de bestoj por la festomang\u0302oj, kaj nau\u0306zata de la fiodoro de la kadavroj. Li konsekvence rifuzas mang\u0302i viandon, ne pro filozofiaj konsideroj, sed pro la ribelo de lia korpo, kontrau\u0306 la fetoro de la kadavraj\u0302oj, ec\u0302 post ilia plena kuirig\u0302o. C\u0302iu alia en la familio amas mang\u0302i viandon; la patrino c\u0302efe opinias la infanon mense malsana. Solvas la situacion nur la interveno de parenco, honorata psikologo, kiu sukcesas konvinki la familianojn, ke vegetarismo ne estas mensmalsano."}, {"text_idx": "#000346", "text": "Selekti la plej elstarajn el c\u0302i tiu rakontaro estas neebla tasko. Preskau\u0306 c\u0302iu rakonto estas malgranda gemo, kelkafoje granda gemo, kiu por la literaturamanto estas vere plezuriga legaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000349", "text": "1. Aperis de Sen Rodin la novelo Negro ig\u0302as nigrulo en MONATO 2006/7, p. 11, kaj la letero, sed kvazau\u0306 novelo Moderna pos\u0302to en MONATO 2006/4, p. 18."}, {"text_idx": "#000351", "text": "El ekonomia vidpunkto la sistemo de internaciaj respondkuponoj (IRK) estas unikaj\u0302o: per g\u0302i eblas protekti sian investon kontrau\u0306 inflacio kaj kontrau\u0306 valuts\u0302ang\u0302oj. Tamen, pro novtipaj komunikiloj la IRK riskas malaperi."}, {"text_idx": "#000352", "text": "Kiel oni arang\u0302u, ke eksterlanda korespondanto ne devu elspezi monon por respondi al letero? Ekde 1907 eblas ac\u0302eti en pos\u0302toficejo IRK, kiun oni aldonas al la korespondaj\u0302o kaj kiujn eksterlandanoj povas inters\u0302ang\u0302i kontrau\u0306 pos\u0302tmarko por internacia letero. Tiel tiu nur devas porti la malgravajn kostojn de papero kaj koverto. La sistemo de la Universala Pos\u0302ta Unio (UPU) funkcias c\u0302ie; krome estas kelkaj sistemoj limigitaj al iuj regionoj, ekzemple la eksaj brita kaj franca imperioj."}, {"text_idx": "#000354", "text": "IRK neniam estis grandskale uzataj, sed nun ilia ekzisto estas minacata de du flankoj. Unuflanke retpos\u0302to pli kaj pli forpus\u0302as la tradician paperan leteron, ankau\u0306 en triamondaj landoj. Aliflanke, en nuntempa rapida s\u0302ang\u0302ig\u0302anta ekonomio, pagilo eterne stabila kaj valida ig\u0302is anakronismo. Ec\u0302 en grandaj pos\u0302toficejoj oni riskas renkonti gic\u0302etistojn, kiuj neniam vidis IRK kaj nur post iom da diskutado kaj informpetado pretas akcepti ilin. Sur novtipaj IRK estas presita validoperiodo, kiu c\u0302iufoje estas malpli longa."}, {"text_idx": "#000355", "text": "Kvankam oficiale ne estas planoj por nuligi la sistemon de IRK, antau\u0306videblas, ke g\u0302ia uzo post kelkaj jaroj ig\u0302os tiel malofta, ke g\u0302ia pluekzisto ne havos sencon. Estas do konsilinde inters\u0302ang\u0302i sian stokon de IRK kaj ne plu meti ilin en tirkeston por iu posta uzo. C\u0302e novtipaj IRK oni nepre atentu pri la validodato."}, {"text_idx": "#000356", "text": ": oficialaj pag\u0302oj de Universala Pos\u0302ta Unio. : pag\u0302oj de privata persono kun pli detalaj informoj."}, {"text_idx": "#000357", "text": "C\u0302iu s\u0302tato zorgas, ke civitanoj obeu al la leg\u0302oj. Sed c\u0302u s\u0302tatoj obeu al siaj leg\u0302oj, estas alia afero. En Ukrainio akceptite estas en 1996, lau\u0306 paragrafo 53 de la konstitucio, ke c\u0302iuj civitanoj rajtas ricevi senpagan klerigon en mezaj, profesi-teknikaj kaj superaj s\u0302tataj lernejoj."}, {"text_idx": "#000359", "text": "La \u201ebug\u0302etuloj\u201d neniom pagas, sed la \u201ekontraktuloj\u201d pagas depende de la universitato kaj de la fako. Ekzemple en la dua plej granda urbo en Ukrainio, H\u0302arkovo, studentoj pri konstruado/arh\u0302itekturo c\u0302e teh\u0302nika universitato pagas jare ekvivalenton de g\u0302is 470 eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#000360", "text": "Tamen studentoj pri juro pagas pli ol trioble \u2013 g\u0302is 1560 eu\u0306rojn. Samaj diferencoj ekzistas c\u0302e aliaj, nes\u0302tataj universitatoj. Samtempe memorindas, ke jara salajro en Ukrainio g\u0302enerale ne atingas multe pli ol 1000 eu\u0306rojn."}, {"text_idx": "#000361", "text": "La ukraina urbo Lviv festis en septembro 2006 sian 750-jarig\u0302on. Ene de duonjaro venis multaj turistoj, inkluzive de proksimume 1,5 milionoj da poloj, el kiuj (lau\u0306 informoj de limgardistoj) 70 % estis virinoj."}, {"text_idx": "#000362", "text": "Tamen klare estas, ke kelkaj virinoj ne venis por g\u0302ui la vidindaj\u0302ojn de Lviv. Ili venis, c\u0302ar en Pollando, ekde la fino de la 90aj jaroj abortigo estas malpermesita (krom se estas minacata la vivo de patrino au\u0306 bebo). Tial polinoj vizitas aliajn eu\u0306ropajn landojn, se abortigon ili celas."}, {"text_idx": "#000363", "text": "Do polinoj el la orienta parto de sia lando vizitas ne nur Lviv, sed ankau\u0306 aliajn ukrainajn urbojn, ekzemple Ivano-Frankivsjk au\u0306 Ternopil. En Ukrainio kostas abortigo en s\u0302tata hospitalo au\u0306 privata kliniko ekvivalenton de proksimume 100 usonaj dolaroj. En Pollando, se esceptokaze kaj kontrau\u0306leg\u0302e estus farata la operacio, la kosto egalus al 5000 dolaroj."}, {"text_idx": "#000364", "text": "Ironie, dum kelkaj pensas pri abortigo, aliaj pensas pri nasko. Lastatempe 20-jara Aljona Savickaja, el la ukraina provinco J\u0302itomir, naskis infanon, estante senkonscia. C\u0302ar ne venis tuj al la patrinig\u0302onto kuracisto, s\u0302i perdis konscion \u2013 kaj rekonsciig\u0302is nur tri semajnojn post sukcesa nasko. Raportis gazetoj, ke jen la unua fojo, ke naskis virino senkonscia."}, {"text_idx": "#000366", "text": "La artikolo Mia religio de Gbeglo Koffi (MONATO 2006/12, p. 26) altiras atenton kaj meritas komenton cele al ne nuraj kompletigoj. Li skribas: \u201eReligio de homoj ne havu nomon au\u0306 oni simple ne konsideru la nomojn de la religioj, c\u0302ar tio naskas disputojn.\u201d Sed ec\u0302 tia lia opinio pri la nomoj de religioj naskas ja ankau\u0306 disputojn, do ne estus proponinda. Tamen, se la (bagatela) afero rilatus nur la nomojn, c\u0302u vere g\u0302i dividus nin, homojn? C\u0302u temas vere nur pri nomoj, au\u0306 c\u0302u sub la nomo troveblas io alia?"}, {"text_idx": "#000367", "text": "S\u0302ajnas, ke por Gbeglo Koffi la sana religio reduktig\u0302as al vivi \u201een harmonio kun la naturo\u201d, kaj ke por tion atingi li \u201ene bezonas scii, c\u0302u Dio ekzistas\u201d."}, {"text_idx": "#000368", "text": "Oni tuj vidas, ke tiuokaze la vorto \u201enaturo\u201d estas koncepto nedifinita: se oni provas g\u0302in difini, oni riskas frakasig\u0302i kontrau\u0306 kruta rifaro. Fakte: c\u0302u vivas harmonie kun la naturo la homo, kiu luktas kontrau\u0306 maligna tumoro superabundanta en lia korpo? C\u0302u vivas harmonie kun la naturo tiu, kiu agonias sub tertremaj ruinaj\u0302oj? Au\u0306 kiu opinias siajn religiajn konvinkojn pli valoraj ol sia vivo?"}, {"text_idx": "#000370", "text": "Plue: la morto certe estas lau\u0306natura, sed c\u0302iu deziras g\u0302in eviti kaj volus ne eliri \u201eel la naturo\u201d. C\u0302u do estus malbona la provo ne obei la diktaton de la naturo? Paralele kun tio, jen la murdo de senkulpulo, jen egoismo, kiu akumulas kaj malsatigas, jen la krio de justulo premita de maljustulo ktp. Kiu au\u0306 kio kapablas liberigi el tiuj? C\u0302u la harmoniig\u0302o kun la naturo, kiu sensufere rigardas la birdon mang\u0302anta la insekton kaj la serpenton mang\u0302anta la birdon? Oni bonvolu legi la poemon Ginestra (Spartio) de Giacomo Leopardi."}, {"text_idx": "#000371", "text": "Sed plue: kaj kio pri la homo farinta malbonon, la plej malbonan malbonon, kaj kiu nun celas rehomecig\u0302i \u2013 c\u0302u por tiu c\u0302i sufic\u0302us harmoniig\u0302i kun la naturo?"}, {"text_idx": "#000372", "text": "Estas la malbono, c\u0302iuspeca natura malbono, specife tiu moralnivela malbono, kiu postulas precipe alispecan harmoniig\u0302on. \u201eLa surhau\u0306ta konstato pri sufero orientas onin al alia mondo kaj kau\u0306zas malkontenton pri tiu c\u0302i mondo\u201d, \u201eEstas la natura malbono, kiu postulas aliulon kaj faras lin serc\u0302ata\u201d, \u201eMem la morala malbono ne penseblas sen Dio, kiu estas la fina adresito de la kontrau\u0306natura malobservo kaj de la principo de la rehomecig\u0302o kaj de la deziro nature sekvanta\u201d (citaj\u0302oj el la filozofo Luigi Pareyson, kiun c\u0302i-momente mi legas)."}, {"text_idx": "#000375", "text": "La itala bankogrupo UniCredit, al kiu ekde 2005 apartenas la au\u0306stra Bank Austria Creditanstalt (BA-CA) kaj la germana HypoVereinsbank (HVB), decidis fari gravajn pas\u0302ojn cele al simpligo de la konzerna strukturo."}, {"text_idx": "#000376", "text": "UniCredit transdonos siajn bankojn en C\u0302eh\u0302a Respubliko, Slovakio, Kroatio, Rumanio, Bulgario kaj Turkio al BA-CA. Kompense g\u0302i ricevos akciojn de BA-CA. La au\u0306stra banko ricevos enkadre de la grupo la respondecon pri negocado en centra kaj orienta Eu\u0306ropo. G\u0302ia agadspaco multe pliig\u0302os: BA-CA funkcios ekde nun en 24 landoj (anstatau\u0306 kiel g\u0302is nun en 12) kun pli ol 300 milionoj da log\u0302antoj (anstatau\u0306 g\u0302is nun kun 100 milionoj)."}, {"text_idx": "#000377", "text": "Legi dramtekston estas iom malesperige, c\u0302ar necesas bildigi al si la scenejon, la aspekton de la aktoroj, la sonon de iliaj voc\u0302oj, la gestojn kaj esprimojn, kiuj realigas, kiel homon, la nomon sur la pag\u0302o. Tial reg\u0302isoro estas kvazau\u0306 dua au\u0306toro, c\u0302ar s\u0302i/li decidas, g\u0302uste kion vidos la spektantaro, donante vivon al la skribitaj vortoj."}, {"text_idx": "#000381", "text": "Krome, multe helpas almenau\u0306 dufoje tralegi la dramon. (Kaj, mi suspektas, du- au\u0306 pli-da-foje spekti la aktoratan dramon.) C\u0302ar eksplikoj plejparte mankas en la dialogo; kaj la agoj, eble ec\u0302 pli precize la mienoj, de la aktoroj esprimas multon, kion ne klarigas la dialogo."}, {"text_idx": "#000384", "text": "Kritiketo necesas, ne pri la dramo, sed pri la presita teksto. Komposteraroj g\u0302enas kaj almenau\u0306 unufoje misgvidas la leganton. Abundas mankantaj akuzativoj, do ankau\u0306 ilin la leganto devas imagi por si mem."}, {"text_idx": "#000385", "text": "Temas pri traduko de itallingva romano, eldonita en 1881. Tiutempe la tutnacia itala lingvo estis ankorau\u0306 relative nova \u2013 oni plejparte parolis aron da dialektoj, en la diversaj urboj kaj vilag\u0302oj. Kiel parto de klopodo establi s\u0302taton italan, kun tutlanda registaro, oni samtempe klopodis unuigi la lingvon."}, {"text_idx": "#000386", "text": "\u201eMalemuloj\u201d estas la kromnomo de familio, log\u0302anta en tre malgranda itala vilag\u0302o, en Sicilio. Kvankam la romano fokusig\u0302as sur la Malemuloj, g\u0302i ampleksas ankau\u0306 la vivon, pensojn kaj agojn de kelkaj aliaj familioj, parte parencaj al la Malemuloj."}, {"text_idx": "#000387", "text": "Kvankam preskau\u0306 c\u0302iu persono en la romano, da kiuj estas kvindeko, havas propran nomon, preskau\u0306 c\u0302iuj havas ankau\u0306 kromnomon. Plejofte uzig\u0302as la kromnomoj, intermiksitaj kun la propraj nomoj, tiel ke la leganto facile konfuzig\u0302as, kiam du nomoj, diversloke aperantaj, montrig\u0302as aparteni al unusola persono. Sed felic\u0302ige, jam komence de la verko, la tradukintoj provizis dupag\u0302an liston de c\u0302iuj personoj, dividitaj lau\u0306 kategorioj, en kiu c\u0302iu persono estas prezentata kun c\u0302iuj siaj nomoj kaj kun nelonga priskribo. La leganto profite, kaj necese, ofte konsultu tiun liston."}, {"text_idx": "#000388", "text": "La epoko de la romano estas, g\u0302enerale, la 1880aj jaroj. La au\u0306toro detale priskribas la vivon en la vilag\u0302o, kun nur maloftaj mencioj pri ekstervilag\u0302aj eventoj. Unu el la konstantaj temoj estas la maldeziro de la vilag\u0302anoj akcepti la novan registaron kaj ties reg\u0302on, impostojn, regulojn kaj leg\u0302ojn \u2013 kaj devigan militservon. Alia, plej c\u0302efa temo, estas la c\u0302iutagaj vivoj de la anoj de la malemula familio."}, {"text_idx": "#000389", "text": "La malemulan familion trafas pluraj katastrofoj, fizikaj kaj emociaj. Komence bonstata, kvankam ne vere ric\u0302a, la familio akiras sian c\u0302iutagan panon per fis\u0302kaptado kaj sporada komercado pers\u0302ipa. La unua katastrofo okazas, kiam s\u0302tormo pereigas la s\u0302ipon, posedatan de la familio, dum g\u0302i veturas sur la maro. Ne nur perdig\u0302as la kargo, sed ankau\u0306 mortas c\u0302iuj s\u0302ipanoj, inter ili la patro de la familio."}, {"text_idx": "#000390", "text": "La valoro de la s\u0302ipo estis granda, sed la valoro de la kargo estis pereige granda, c\u0302ar la varo portata estis lupenoj, prunteprenita kargo, do repagenda. Per tiu unusola averio la familio perdas preskau\u0306 tutan sian havaj\u0302on: la s\u0302ipon mem, la mortulojn kaj la kapablon repagi la koston de la lupenoj. G\u0302i ekig\u0302as malric\u0302a, posedanta nur sian domon, kaj sen kapablo perlabori sian panon. Samtempe g\u0302i perdas sian socian rangon. C\u0302ar en tia vilag\u0302o geedzig\u0302oj estas arang\u0302ataj de la gepatroj kaj la pago de dotoj estas gravega, subite la planitaj au\u0306 esperitaj geedzig\u0302oj de la familianoj montrig\u0302as ne plu reala espero. Dotojn ne povas g\u0302i pagi, kaj aliaj bonstataj familioj ne volas sin kunligi kun la subite malric\u0302ig\u0302inta, nun socie malaltranga, malemula familio."}, {"text_idx": "#000391", "text": "Sed homoj estas entreprenemaj, kaj malfacile la sorto ekstermas ilin. Iom post iom la familio sukcesas restarig\u0302i, kaj, kvankam g\u0302i ne reatingas siajn iamajn ric\u0302on kaj socian rangon, g\u0302i preskau\u0306 atingas tiom."}, {"text_idx": "#000392", "text": "Pli-malpli simile ripetig\u0302as, tamen, katastrofo, kiu remalric\u0302igas kaj senesperigas la familion. Krome, la familio pliag\u0302ig\u0302as, la infanoj kreskas, kelkaj membroj mortas, la situacio s\u0302ang\u0302ig\u0302as ... Sed plus c\u0327a change, plus c'est la me\u0302me chose (ju pli io s\u0302ang\u0302ig\u0302as, des pli c\u0302io restas sama)."}, {"text_idx": "#000393", "text": "Malmulto efektive okazas en la romano. La c\u0302efa trajto de la romano estas la prezentado de la c\u0302iutaga karaktero de la diversaj rolantoj, de iliaj pensoj, de la nerapida c\u0302iutaga vivo en la vilag\u0302o. Oni preskau\u0306 povus karakterizi la romanon kiel psikologian/sociologian romanon, tre lerte verkitan, kun bona stilo, sed neniel ekscite eventoplenan."}, {"text_idx": "#000394", "text": "La tradukon prizorgis grupo de tri personoj, la kvalito de la traduko estis zorge reviziita de ankorau\u0306 du aliaj personoj. Rezulte, la stilo estas glata, la lingvaj\u0302o klara. La tradukintoj provizis kvar antau\u0306parolojn, kiuj detale informas pri la personoj de la romano, pri la geografia, historia kaj lingva kuntekstoj de la romano, pri la au\u0306toro kaj pri la tradukado kaj la reviziado. Krome, ili donis 272 piednotojn tra la romano, por klarigi aludojn, komprenigi la sencon de parolturnoj kaj g\u0302enerale orienti la leganton. Tiuj notoj, plus la antau\u0306paroloj, estas modelo de prezento por internacia legantaro."}, {"text_idx": "#000395", "text": "Ensume: tre enuiga verko por la leganto, kiu volas ekscitan aventurromanon; tre impona prezento de la vivo en itala vilag\u0302eto dum la malfrua parto de la 19a jarcento por la leganto, kiun interesas la c\u0302iutaga vivo de homoj."}, {"text_idx": "#000397", "text": "C\u0302i tiu verko estas romanigo de historiaj eventoj, okazintaj plejparte dum la unua duono de la dudeka jarcento. G\u0302enerala temo, trairanta la verkon, estas historie grava artisto, Ferdinand Hodler, pli g\u0302uste, kelkaj liaj pentraj\u0302oj; ec\u0302 pli precize, la plejparto de la romano detale pritemas modelinon lian, nomatan Jeanne Charles [j\u0302an s\u0302arl] Cerani-C\u0301is\u030cic\u0301."}, {"text_idx": "#000398", "text": "Ni komencas per Ferdinand mem, kies memportreto estas la bildo sur la kovrilo de la libro, kaj kies desegnaj\u0302oj estis uzataj por la kvindek-franka svisa monbileto dum multaj jaroj. Sur unu flanko de tiuj monbiletoj estis desegnita bildo de lia modelino Jeanne. Ekzistis du variantoj de tiuj monbiletoj, kaj fotoj klare montras ilin en la libro."}, {"text_idx": "#000399", "text": "La libro komencig\u0302as per la renkontig\u0302o de Ferdinand Hodler kaj Jeanne, kiu farig\u0302as longatempa modelino por li. Ferdinand, tamen, neniam edzig\u0302is kun Jeanne, kaj fine ili apartig\u0302is. S\u0302i, tamen, tutvive memoris lin kaj kolektis pentraj\u0302ojn liajn. Li mem, post la apartig\u0302o, s\u0302ajne preferis forgesi pri Jeanne, kiu por li rolis kvazau\u0306 efemere kiel sekskunulino kaj allogaspekta modelino."}, {"text_idx": "#000400", "text": "Post la apartig\u0302o de Ferdinand kaj Jeanne ni sekvas la vivon de Jeanne dum la ceteraj du trionoj de la romano. S\u0302ia vivo estis malfacila. Dum flegado de militvunditoj de la unua mondmilito Jeanne renkontis vunditon, nomatan Meho C\u0301is\u030cic\u0301, kaj edzinig\u0302is al li. Li farig\u0302is nealtranga konsulejano de la nova jugoslavia reg\u0302imo kaj konsekvence estis relokata c\u0302iun duan au\u0306 trian jaron al nova urbo, komence al urboj en Usono, poste Kanado, poste Eu\u0306ropo, fine Jugoslavio, kie li restis g\u0302is la emeritig\u0302o; kaj, kompreneble, Jeanne devis akompani lin. Kun s\u0302i iris aro da pentraj\u0302oj kaj desegnaj\u0302oj, faritaj de Ferdinand Hodler."}, {"text_idx": "#000401", "text": "Pasis la jaroj. Okazis kaj pasis la dua mondmilito. Meho elektis log\u0302i en Mostar, do lin fidele akompanis Jeanne."}, {"text_idx": "#000402", "text": "En 1965 Jeanne mortis. La sekvan jaron s\u0302ia nevino, kiu heredis la aron da hodleraj verkoj, kiujn konservis Jeanne, vendis la kolekton al artgalerio, kiu disponigis g\u0302in al Kunstmuseum en Berno. En 1978 tiu artmuzeo publike ekspoziciis la kolekton kaj eldonis dikan katalogon de la kolekto."}, {"text_idx": "#000403", "text": "C\u0302ar per Interreto mi ne sukcesis trovi pli da informoj pri Jeanne C\u0301is\u030cic\u0301, ol ke s\u0302i estis modelino por Ferdinand Hodler, kaj ke, post s\u0302ia morto, s\u0302ia kolekto estis vendita al artmuzeo, mi ne povis kontroli la multajn detalojn pri s\u0302ia vivo, kiel ili estas rakontitaj en c\u0302i tiu libro. Vers\u0302ajne, temas, kiel kutime en histori-romanoj, pri faktoj, konjektoj kaj versimilaj elpensaj\u0302oj de la au\u0306toro."}, {"text_idx": "#000404", "text": "Ankau\u0306 menciindas, ke en la unua duono de la romano aperas kelkaj, jam bone konataj, faktoj pri la filo de Ferdinand, Hector Hodler, esperantisto, kiu grave rolis dum la unua jardeko de la dudeka jarcento."}, {"text_idx": "#000405", "text": "Kiel romano, au\u0306 historirakonto, la verko ne kontentigis min. G\u0302i estas epizodema, kun, kiel s\u0302ajnas al mi, nemulta, au\u0306 ec\u0302 preskau\u0306 neniom da, interrilato inter la c\u0302apitroj. La stilo estas klara, sed mi mem sentas g\u0302in nek kiel bonan romanon, nek kiel bonan historirakonton. La titolo de la libro, en la plejlasta parto de la libro, rilatas al la fakto, ke la Hodler-pentraj\u0302kolekto finveturis, kun Jeanne, al la urbo Mostar, antau\u0306 ol esti vendita. Sed kvankam Ferdinand Hodler evidente estis celita esti kerna temo de la romano, li kvazau\u0306 perdig\u0302as en la plej granda parto de la romano, kiu temas pri Jeanne."}, {"text_idx": "#000406", "text": "Sendube, aliaj legantoj opinios alie. De gustibus non est disputandum."}, {"text_idx": "#000408", "text": "La c\u0302ina lingvo, ec\u0302 nur g\u0302ia sublingvo, la mandarena, estas la plej parolata lingvo en la mondo. G\u0302iaj trajtoj larg\u0302e distancigas g\u0302in de la hindeu\u0306ropaj lingvoj, el kiuj kvar \u2013 la angla, hind-urdua, hispana kaj rusa \u2013 rolas inter la plej parolataj lingvoj. Kontraste, la c\u0302ina ec\u0302 ne havas parencojn ekster C\u0302inio, se oni ekskluzivas la birman kaj aliajn disputatajn tre malproksimajn parencojn. Tial ne estas surprize, ke Zamenhof bazis Esperanton sur la hindeu\u0306ropaj lingvoj \u2013 pli precize sur la eu\u0306ropaj. C\u0302u, do, Esperanto tau\u0306gas por la c\u0302inoj?"}, {"text_idx": "#000409", "text": "Pro (au\u0306 c\u0302u malgrau\u0306?) la c\u0302i-supraj faktoj levig\u0302is kritikoj kontrau\u0306 Esperanto, pretendantaj, ke g\u0302i estas tro eu\u0306ropeca por c\u0302inoj, kaj tiun aserton mi en c\u0302i tiu artikolo volas ekzameni antau\u0306 ol konkludi, ke tiuj kritikoj estas nepravigeblaj."}, {"text_idx": "#000410", "text": "Unue, c\u0302u estus eble, ke Esperanto estu konstruita tute neu\u0306trale per bazig\u0302o sur, ekzemple, la kvin lingvofamilioj plej gravaj lau\u0306 nombro de parolantoj, nome inkluzive de la lingvofamilioj al kiuj apartenas la lingvoj araba, malaj-indonezia, kaj tamila? Fakte estas, ke bedau\u0306rinde la strukturoj de tiuj lingvoj estas tutsimple neakordigeblaj inter si. Tia \u201eEsperanto\u201d plac\u0302us al neniu."}, {"text_idx": "#000411", "text": "Tamen, c\u0302u Esperanto estus povinta almenau\u0306 eviti iujn nedezirindajn eu\u0306ropajn trajtojn? Pli specife, c\u0302u Esperanto estus povinta ion lerni de la c\u0302ina? La jenaj temoj meritas pripensadon."}, {"text_idx": "#000412", "text": "Ni prenu la nomojn de la monatoj kaj de la tagoj de la semajno. En la c\u0302ina oni simple numeras ilin (sola escepto: dimanc\u0302o). En Esperanto la c\u0302inoj devas lerni 19 apartajn, por c\u0302inoj tute strangajn, vortojn. Kaj kion diri pri la personaj pronomoj? La c\u0302ina sistemo estas evidente pli simpla ol la esperanta. La pluralaj pronomoj estas regule formitaj per aldono de la sama sufikso. En Esperanto \u201evi\u201d, escepte, ec\u0302 ne havas apartan pluralan formon. Kial ne?"}, {"text_idx": "#000413", "text": "Pri kunmetitaj vortoj: la c\u0302ina lingvo montras, kiel Esperanto povus esti evitinta multajn apartajn radikojn. En la c\u0302ina ekzemple \u201ehodiau\u0306\u201d estas \u201enuntag'\u201d, \u201edemokratio\u201d estas \u201epopolreg'\u201d, kaj \u201evulkano\u201d estas \u201efajrmont'\u201d. Pro jama internacieco (kiu fakte ekskluzivas c\u0302inojn) Esperanto enlasis multajn apartajn radikojn tute nebezonatajn. Kial, ekzemple, \u201ehemisfero\u201d, kiam \u201eduonsfero\u201d tute tau\u0306gas?"}, {"text_idx": "#000414", "text": "Ankorau\u0306 pri la nomoj de la monatoj: en granda parto de C\u0302inio silabkomenca \u201el-\u201d kaj silabkomenca \u201en-\u201d estas alofonoj de unu sama fonemo, kaj estas malfacile por la tieaj c\u0302inoj distingi inter la du. Kiel bedau\u0306rinde, do, kaj ne nur por c\u0302inoj, ke en Esperanto ni havas la tro similajn \u201ejunio\u201d kaj \u201ejulio\u201d anstatau\u0306 ekzemple \u201ejunio\u201d kaj \u201ejuljo\u201d. Kompreneble, por multaj c\u0302inoj ankau\u0306 \u201eli\u201d kaj \u201eni\u201d prezentas problemon, sed estus neeble, ke ia ajn mondlingvo evitu entute tiajn bedau\u0306rindaj\u0302ojn (ekzemple, pensu nur pri la japana konfuzo inter \u201el\u201d kaj \u201er\u201d). Modifante la konatan proverbon, ankorau\u0306 nenio plac\u0302us al c\u0302iuj."}, {"text_idx": "#000415", "text": "Sed lau\u0306 mi la argumento favore al Esperanto klare superas la kontrau\u0306an. Kial? Nu, por lerni ajnan fremdan lingvon, la c\u0302inoj frontas gigantan taskon, kompare al kiu lerni Esperanton, inkluzive de g\u0302iaj (de ilia vidpunkto) eu\u0306ropecaj difektoj, estas pluroble pli facile. Por la c\u0302inoj Esperanto malfermas pordon al la ekstera mondo, kiu estas plejparte eu\u0306roplingva mondo. La eu\u0306ropeco de Esperanto ne malinstigas al la c\u0302inaj esperantistoj akcepti nian lingvon kiel g\u0302i estas, kion atestas la fakto, ke la c\u0302ina Esperanto-movado estas inter la plej aktivaj."}, {"text_idx": "#000416", "text": "Kian lecionon nec\u0302inoj povus lerni el c\u0302i tiu afero? Nu, en korespondado kun c\u0302ina plumamiko, almenau\u0306 vi prefere ne skribu \u201ehemisfero\u201d, krom se vi scias, ke hazarde li au\u0306 s\u0302i konas la grekan ..."}, {"text_idx": "#000418", "text": "Oni povas mispruvi c\u0302ion ajn per selektema citado el la Korano. Bedau\u0306rinde tio veras ne nur por ne-islamanoj, sed ankau\u0306 por islamanoj mem. La Korano estas tutaj\u0302o, kaj necesas, ke oni legu g\u0302in tiele. Mi atentigas pri du punktoj en la letero de Jomo Ipfelkofer (Unu viro valoras du virinojn, MONATO 2006/10, p. 6)."}, {"text_idx": "#000420", "text": "Pri heredaj\u0302o: viro ricevu la samon kiel du virinoj. Oni memoru, ke en islamo la familio estas la normo; lau\u0306 la islama leg\u0302o la edzo devas subteni la edzinon kaj la infanojn. La edzino rajtas elspezi sian monon, kiamaniere plac\u0302as al s\u0302i."}, {"text_idx": "#000421", "text": "La plej grandan subvencion dum la historio de israela scienco, 1,75 milionoj da eu\u0306roj, ricevis 31-jara kuracisto Hossam Haick pro aparato kapabla lau\u0306 odoro diagnozi pulmkanceron."}, {"text_idx": "#000422", "text": "La mono, el Eu\u0306ropa Unio, ebligos fondi esplorlaboratorion kaj realigi la ideon de Haick krei miniaturan diagnozilon, kiu rekonas je la komenco tumorspecojn. Haick profesoras c\u0302e la plej prestig\u0302a israela teknika altlernejo, Teh\u0302nion, en la urbo Hajfo."}, {"text_idx": "#000424", "text": "La komencaj kilometroj de la vojo, kiam la buso veturis tra la urbaj stratoj, estis ne interesaj, des pli, ke la buso veturis tra la urbo ege malrapide. Kvankam la urbo ne estis malgranda, g\u0302iaj stratoj estis relative mallarg\u0302aj kaj ne povis tralasi amason da urbtrafikaj malmodernaj au\u0306tobusoj Ikarus, produktitaj en Hungario, au\u0306 tiuj de la bus-uzino el Lviv Laz; same malnovaj tramoj, produktitaj en la fama c\u0302eh\u0302a uzino S\u030ckoda. Kaj tiuj kaj la aliaj jam delonge atendis sian emeritecon, c\u0302iuj eblaj iliaj resursoj estis jam delonge foruzitaj. Malhelpis al libera veturado de nia buso ankau\u0306 amaso da modernaj au\u0306tomobiloj, plejparte venigitaj el eksterlando."}, {"text_idx": "#000426", "text": "Mi sidis apud fenestro kaj dume senpense, au\u0306 preskau\u0306 senpense, rigardis tra g\u0302i. Jen ni traveturis la centran placon, kien unuperiode mi s\u0302atis venadi por simple spiri la etoson de malnova urboparto, denove kaj denove rigardi malnovajn konstruaj\u0302ojn. Lau\u0306onidire en diversaj landoj la centra placo de c\u0302efurbo estas la plej vidinda loko kaj kutime tre c\u0302arma. Mi estis en kelkaj eu\u0306ropaj c\u0302efurboj kaj havas eblecon kompari. Vere ankau\u0306 nia c\u0302efplaco estas vidinda: la domo de la urbestro, bele farbita kaj c\u0302arme lumigita vespere, palaco de la Justico, multnombraj privataj butikoj, vendantaj kaj diversspecajn bierojn kaj mang\u0302etaj\u0302ojn kaj memoraj\u0302ojn, sen kiuj ne ekzistas ajna urbo, ajna s\u0302tato."}, {"text_idx": "#000427", "text": "Nia urbo etendig\u0302is lau\u0306longe de loka rivero. La nuna urbestro estas nemalbona mastro, vere zorganta pri la urbo; pro tio g\u0302i poiomete komencis aspekti pli kaj pli bone: la vojoj estis jam relative bone asfaltitaj sen la senc\u0302esaj kavoj kaj malglataj\u0302oj ordinare kutimaj en nia lando, apud log\u0302domoj aperis lokoj por ripozo, benkoj, kie povis sidi kaj emeritoj, atendantaj siajn nepojn, kaj mezag\u0302uloj, legantaj fres\u0302ajn periodaj\u0302ojn. Oblig\u0302is ankau\u0306 florejoj, kies multkoloreco g\u0302ojigis la okulojn."}, {"text_idx": "#000428", "text": "Mi ege s\u0302atas mian urbon. Mi c\u0302i tie naskig\u0302is, mi log\u0302as c\u0302i tie la tutan ne tiom longan vivon, kaj mi ne estas indiferenta al g\u0302i."}, {"text_idx": "#000432", "text": "Kaj jen ni preterveturas lokon, kiu situas tute proksime al la urbo, sed estas certe jam iom ekster g\u0302i. C\u0302i tie komencig\u0302as la vastaj kampoj de nia regiono. Kaj g\u0302uste c\u0302i tie mi siatempe perdis mian virgecon. Iam mi promenadis c\u0302i tie, strebante atingi proksime trovig\u0302antan akvujon kun pura akvo. Kaj tie mi sukcesis trovi aventuron."}, {"text_idx": "#000435", "text": "Oni diras, ke c\u0302iu virino memoras sian unuan viron. Sed la samo estas, vers\u0302ajne, ankau\u0306 pri la viroj. Almenau\u0306 mi la mian memoras tre bone."}, {"text_idx": "#000436", "text": "Tiu por mi memoriga loko restis ie malantau\u0306e. Komencig\u0302is apudurbaj vilag\u0302oj, tuta serio da senc\u0302esaj unutipaj vilag\u0302oj, same bone konataj de mi, c\u0302ar ankau\u0306 c\u0302i tie mi sufic\u0302e ofte estis pro oficaj bezonoj."}, {"text_idx": "#000440", "text": "Elirante, mi kaptis, ec\u0302 iel eksentis ian kas\u0302rigardon, j\u0302etitan al mi de antau\u0306aj sidlokoj de la buso. Komence mi g\u0302in ne atentis. Simple io atentigis min. Starante flanke de fumantoj (mi neniel povas kompreni tian kategorion de homoj: ajnan minuton ili emas uzi por enspiri cigaredan fumon, c\u0302u vere tio alportas ian g\u0302uon?), mi indiferente rigardis c\u0302irkau\u0306en, ankau\u0306 al pasag\u0302eroj de nia buso. Kaj mi komprenis, ke inter tiuj estas iu de mi konata. Pli g\u0302uste, unu el la virinaj vizag\u0302oj al mi ion memorigis, ion malnovan, delonge forgesitan."}, {"text_idx": "#000442", "text": "Najbara triopo da fumantoj iom malhelpis min: ili tro brue interparolis, rakontante unu al aliaj lau\u0306 sia opinio \u201efres\u0302ajn\u201d anekdotojn1 kaj tro lau\u0306te ridac\u0302is. S\u0302ajnas, ke ankau\u0306 aliajn ili malhelpis, sed neniu al ili ion diris. Mi iom flanken movig\u0302is kaj hazarde trovig\u0302is tuj apud iu virino, kiu estis samvojag\u0302anto de la unuaj vicoj de nia buso."}, {"text_idx": "#000445", "text": "Ni eksilentis. Ankorau\u0306 pri kio eblas paroli? La ordinaraj priveteraj frazoj. C\u0302u sekvus la parolo pri kulturaj au\u0306 politikaj demandoj? Mia cerbo laboris provante rememori, kie mi s\u0302in vidis kaj au\u0306dis. Ja ne estis duboj pri tio, ke tio c\u0302i iam okazis."}, {"text_idx": "#000447", "text": "Kaj c\u0302i-momente mi c\u0302ion rememoris. Jes, estas s\u0302ia voc\u0302o, kiu helpis min, kiun ne eblis ne rekoni. G\u0302i sonis kvazau\u0306 najtingala kanto. Kiel mi povis s\u0302in forgesi? ..."}, {"text_idx": "#000452", "text": "Kaj jen tiu hazarda renkontig\u0302o en la buso."}, {"text_idx": "#000455", "text": "\u2013 C\u0302u vi interesig\u0302is pri mia sorto? Sed kiel? Kial? Kaj mi: Mi ja nenion scias pri via nuna stato. C\u0302u edzo, infanoj?"}, {"text_idx": "#000457", "text": "\u201eKvarjara?\u201d mi komencis cerbumi. Kaj ni renkontig\u0302is antau\u0306 kvin jaroj. C\u0302u eble? ..."}, {"text_idx": "#000459", "text": "\u2013 Pri kio vi pensas? mi ekau\u0306dis s\u0302in. \u2013 Vi tute min ne au\u0306skultas."}, {"text_idx": "#000461", "text": "\u2013 Kaj se mi estus fore? ..."}, {"text_idx": "#000465", "text": "\u2013 Neni-okaze. Kun vi mi sentis min bone, iel trankvile. Kvankam tiam mi vin fakte tute ne konis."}, {"text_idx": "#000466", "text": "C\u0302u eble jam finig\u0302is miaj serc\u0302oj? Kaj la persona vivo iel normalig\u0302os?"}, {"text_idx": "#000467", "text": "1. \u201efres\u0302a\u201d anekdoto: rusismo, kiu signifas novelpensitan anekdoton, ne ankorau\u0306 iam sonigitan."}, {"text_idx": "#000468", "text": "Nuklea energio restu en Litovio"}, {"text_idx": "#000469", "text": "El la du C\u0302ernobil-tipaj reaktoroj de la nuklea centralo en Ignalina la unua jam estis fermita la 31an de decembro 2004 kaj la dua estas fermota fine de 2009. Tio estis la kondic\u0302o por alig\u0302o de Litovio al Eu\u0306ropa Unio. Tamen, Litovio por sia elektroprovizo ege dependas de nuklea energio."}, {"text_idx": "#000470", "text": "Estroj de energiaj kompanioj de la tri baltaj landoj \u2013 Lietuvos energija el Litovio, Eesti Energia el Estonio kaj Latvenergo el Latvio \u2013 interkonsentis pri konstruo de nova nuklea centralo en Ignalina kaj financado de konstrulaboroj. G\u0302i ekfunkcios c\u0302irkau\u0306 la jaro 2015 kaj produktos malpli multekostan energion por baltaj landoj, tiel malpliigante la energian dependecon de Rusio. La planojn ankorau\u0306 devas aprobi registaroj kaj parlamentoj de la tri landoj."}, {"text_idx": "#000471", "text": "Oni planas, ke la nova centralo estos konstruata sur la loko de la tria, planita sed neniam finkonstruita, reaktoro. G\u0302ia projektado dau\u0306rus kvar jarojn. La kosto estos c\u0302irkau\u0306 10,36 miliardoj da eu\u0306roj. Sian intencon pri partopreno en la konstruprojekto jam esprimis la germana energia konzerno E.ON, kaj siajn nukleajn teknologiojn proponas la japanaj kompanioj Mitsubishi kaj Mitsubishi Heavy Industries, la franca konzerno Areva kaj la kanada AECL. El 26 tipoj de nukleaj reaktoroj estis elektitaj 11, kiuj observas c\u0302iujn regulojn. Inter ili estas ankau\u0306 rusaj reaktoroj."}, {"text_idx": "#000472", "text": "Konsilistoj asertas, ke la kompanioj de la tri baltaj landoj estas kapablaj financi la konstruon de reaktoro kun potenco de 1600 megavatoj. Ne estas klare ankorau\u0306, kiom da reaktoroj necesas. C\u0302i-momente en Ignalina funkcias unu reaktoro kun potenco de 1350 megavatoj. Kiam en la centralo funkciis du reaktoroj, ilia potenco atingis 3000 megavatojn."}, {"text_idx": "#000473", "text": "En la sud-japana prefektujo Okajama situas urbo Takahas\u0302i. En g\u0302i log\u0302as miaj Esperanto-amikoj gesinjoroj Miajatani, kiuj invitis min kaj mian edzinon gasti c\u0302e ili kaj ekkoni la vidindaj\u0302ojn de ties urbo kaj c\u0302irkau\u0306aj\u0302o. Profitante ilian afablecon, ni akceptis la inviton."}, {"text_idx": "#000474", "text": "Alveninte al Takahas\u0302i, ni unue vizitis templojn Jakus\u0302i-in-S\u0302ooren-j\u0302i kaj Raikjuu-j\u0302i. La unua estas fama pro la 32a filmo el la japana televida filmserio de \u201eMalfacila estas ja vira vivo\u201d. Reg\u0302isoro Jamada Jooj\u0302i filmis tiun serion, konsistantan el 48 filmoj dufoje jare, g\u0302is la c\u0302efrolulo Acumi Kijos\u0302i mortis. Jamada tre s\u0302atis tiun urbon kaj li dufoje filmis en g\u0302i. Juna bonzo en la templo tre afable montris al ni fotojn pri la filmado."}, {"text_idx": "#000475", "text": "Templo Raikjuu-j\u0302i estas fama pro sia japanstila g\u0302ardeno, projektita de Kobori Ens\u0302uu, kiu regis tiun regionon komence de la 17a jarcento. Li estis tre talenta homo en diversaj fakoj: arkitekturo, g\u0302ardenado, teo-ceremonioj ktp. La g\u0302ardeno en la templo konsistas el rokoj, sablo kaj arbustoj. En la sabla maro estas gru- kaj testudinsuletoj. Je la fono staras ondforme c\u0302irkau\u0306tonditaj azaleoj kun rug\u0302aj floroj. Dum la pasintaj 400 jaroj oni zorgeme flegis la g\u0302ardenon, por ke g\u0302i konservu sian originalan formon kaj belecon. G\u0302i estas registrita kiel \u201eG\u0302ardena trezoro\u201d en 1974. Sidante sur g\u0302ia verando, ni meditis, kvazau\u0306 ni estus en la malnova tempo."}, {"text_idx": "#000476", "text": "Felic\u0302e Takahashi ne suferis aeratakojn de bombaviadiloj de Usono dum la dua mondmilito. Tial malnovaj stratoj kaj konstruaj\u0302oj tie estas plene konservitaj. Plu ekzistas ankau\u0306 log\u0302kvartalo de samurajoj (japanaj militistoj). Multajn domojn oni jam rekonstruis kaj transformis en modernajn konstruaj\u0302ojn, tamen restis du domoj, kiuj prezentas la vivon de samurajo-familio. Ili estas lignaj modestaj domoj, konstruitaj antau\u0306 170 jaroj, kun kelkaj c\u0302ambroj por la familianoj, unu c\u0302ambro por servistinoj, kuirejo, banejo kaj necesejo. Apud la pordo estas stalo kaj c\u0302ambro por servistoj. En la malgranda g\u0302ardeno oni plantis pinojn kaj kelkajn arbustojn. Tie ni g\u0302uis ankau\u0306 belajn kantojn de malgranda birdo ugviso."}, {"text_idx": "#000477", "text": "En Japanio lastatempe urbocentroj malviglas, c\u0302ar ekde pluraj jaroj estas malfermataj grandvendejoj ekster la urboj. Proksime al ili oni eklog\u0302as, forlasante malnovajn kvartalojn. Tamen Takahas\u0302i estas c\u0302irkau\u0306ita de montoj kaj pro tio ne ekzistas vasta tereno ekster g\u0302i por konstrui grandvendejojn. Tial la urbo konservis tradician japanan etoson, kiu allogis reg\u0302isoron Jamada kaj c\u0302iujare altiras turistojn. Takahas\u0302i estas modesta urbo, kaj g\u0302uste pro tio mi tre s\u0302atas g\u0302in. G\u0302iaj kastelo, malnovaj stratoj, temploj kun belaj g\u0302ardenoj, rivero kaj kompreneble agrablaj log\u0302antoj rememorigas la jam \u201eperditan japanan etoson\u201d de la pasinteco."}, {"text_idx": "#000478", "text": "Vilag\u0302o Hukija trovig\u0302as je 20 km for de Takahashi. En la pasinteco g\u0302i estis fama pro la produktado de kupro kaj kolkotaro (rug\u0302a okro). Lau\u0306 malnovaj dokumentoj, oni malkovris kupron en Hukija ankorau\u0306 en la jaro 807 post Kristo, sed la plej prospera epoko de kuproproduktado estis inter 1690 kaj 1930. Kolkotaron oni produktis en 1707 en la vilag\u0302o (la unuan fojon en Japanio). G\u0302i estis uzata kiel glazuro por ceramikaj\u0302oj kaj kiel farbo por lignodomoj kaj s\u0302ipoj. Ec\u0302 nun g\u0302i estas tre utila materialo por modernaj aparatoj kaj produktaj\u0302oj. La vilag\u0302o tre prosperis pro ambau\u0306 produktadoj. Tamen ili c\u0302esis. Oni fermis la kuprominejon en 1972, kaj la kolkotaroproduktadon en 1974."}, {"text_idx": "#000479", "text": "Unue ni vizitis Domon de kolkotara ceramikaj\u0302o, kie artistino instruis ceramikadon al lokuloj kaj turistoj, uzante kolkotaron kiel glazuron. Nia gastiganto sinjoro Mijatani estas s\u0302ia lernanto kaj en sia hejmo li konservas belajn ceramikaj\u0302ojn. Poste ni iris al la eksa kuprominejo. Ni povis imagi al ni, kiamaniere ministoj laboris tie en malbonaj kondic\u0302oj."}, {"text_idx": "#000480", "text": "Ni trarigardis ankau\u0306 domegon de familio Hirokane. Kiam ni elau\u0306tig\u0302is en parkejo, ni estis konsternitaj de la kastelsimila konstruaj\u0302o. Antau\u0306 niaj okuloj etendig\u0302is alta s\u0302tonmurego, sur kiu staris ligna domego. Komence de la 19a jarcento la familio ekposedis kupro- kaj kolkotarominejojn kaj ege prosperis. La domego estis konstruita en 1810. Antau\u0306 nelonge la familio donacis g\u0302in al urbo Takahas\u0302i, kiu konservas g\u0302in kiel valoran heredaj\u0302on de la pasinta epoko."}, {"text_idx": "#000481", "text": "En la centra parto de Hukija estas mallarg\u0302a strato, kie staras domoj kaj vendejoj, konstruitaj en la 1a jarcento. C\u0302iuj konstruaj\u0302oj estas harmonie malhelrug\u0302aj kaj kun kuprarug\u0302aj tegoloj. Menciindas, ke la posedantoj de tiuj konstruaj\u0302oj invitis c\u0302arpentistojn el la najbara regiono Sekis\u0302uu (nuna prefektujo S\u0302imane) por elformi la straton lau\u0306 unueca koncepto. Pro tio la strato ig\u0302is tre c\u0302arma kaj harmonia. Ni vizitis ankau\u0306 elementan lernejon, konstruitan komence de la 20a jarcento. G\u0302i estas tre belaspekta konstruaj\u0302o, en kiu c\u0302i-momente nur 20 lernantoj lernas."}, {"text_idx": "#000482", "text": "Jam krepuskis kaj malhelis, kaj en la strato nur du-tri vendejoj estis malfermaj. Ne videblis homoj. Ni sentis nin tristaj, rimarkinte, ke tiu strato estas jam mortinta. Multaj domoj jam ne estas log\u0302ataj."}, {"text_idx": "#000483", "text": "La sekvan tagon ni ekveturis bicikle al kastelo c\u0302e la pinto de monto Gagjuu-san, sed la vojo tien estis tro kruta. Tial ni devis lasi la biciklojn en parkejo meze de la monto kaj piediri supren. Kastelo Bitc\u0302uu-Macujama staras c\u0302e la 430 metrojn alta montopinto. En 1240 c\u0302i tie estis konstruita la unua fortikaj\u0302o, kaj poste oni riparis kaj plifortigis g\u0302in. La nun ekzistantan kastelon konstruigis en 1684 tiama reganto Mizutani Katumune."}, {"text_idx": "#000484", "text": "Kiam Japanio komencis modernig\u0302i en 1867, multaj kasteloj estis malkonstruitaj. Ankau\u0306 tiu kastelo havus la saman sorton de multaj aliaj, sed g\u0302i staris c\u0302e la montopinto tiel krute, ke tro malfacile eblis malkonstrui g\u0302in. Kelkajn c\u0302irkau\u0306ajn konstruaj\u0302ojn sur g\u0302ia tereno oni tamen malkonstruis, krome la c\u0302efa parto de kastelo estis forlasita dum multaj jaroj."}, {"text_idx": "#000485", "text": "En 1941 oni registris la kastelon kiel nacian trezoron. Dum la dua mondmilito multaj aliaj nemalkonstruitaj kasteloj, starantaj en la urbocentro forbrulis rezulte de aeratakoj de usonaj bombaviadiloj. Tamen tiu kastelo postvivis, c\u0302ar g\u0302i sola staris en la montaro. Inter 1997 kaj 2003 g\u0302iaj pordegoj, muroj ktp estis rekonstruitaj, tiel ke g\u0302i reakiru sian antau\u0306an gloron. La kastelo ne estas tiel granda kiel aliaj en Osaka kaj Nagoja, sed g\u0302i estas tre bela pro la kontrasto de nigraj tegmentoj kaj blankaj muroj. Se ni estus en printempo au\u0306 en au\u0306tuno, c\u0302irkau\u0306us nin floroj de sakuro au\u0306 flavaj kaj rug\u0302aj folioj."}, {"text_idx": "#000486", "text": "Tiun vesperon atendis nin alia g\u0302ojo, nome tranoktado en Motonakada-tei \u2013 domego de ric\u0302a komercisto-produktisto de riza vino, konstruita antau\u0306 100 jaroj. La posedanto donacis la domon al la urbo kaj oni transformis ties magazenon en ok hotelc\u0302ambrojn. Vespermang\u0302e tie ni ricevis bongustajn mang\u0302aj\u0302ojn, kuiritajn c\u0302efe el lokaj produktaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000487", "text": "La sekvan matenon iom pluvis, sed la montetoj kaj rizkampoj aspektis multe pli belaj en sia frusomera helverd-koloro. Ni promenis al la najbara sanktejo kaj plene g\u0302uis la kamparan etoson."}, {"text_idx": "#000488", "text": "La israela ministrejo pri turismo helpas krei la unuan israelan elefanto-parkon. Planite estas venigi kelkdekojn da elefantoj el Tajlando kaj aliaj aziaj landoj. La bestoj \u2013 c\u0302efe elefantinoj, c\u0302ar ili estas pli amikemaj \u2013 vivos libere, sen kag\u0302oj, c\u0302e kibuco Nahal-Oz, kie vizitantoj povos ilin mang\u0302igi, tus\u0302i kaj ec\u0302 rajdi."}, {"text_idx": "#000489", "text": "La elefanto-parko aspektos kiel azia g\u0302angalo, kiel oni jam faris sur insulo Balio en Indonezio. La parko, malfermota en 2008, kostos 1,1 milionojn da eu\u0306roj, kaj lau\u0306plane allogos jare 400 000 vizitantojn."}, {"text_idx": "#000490", "text": "La nova konstitucio de sendependa Serbio, voc\u0302donita antau\u0306 nelonge, apenau\u0306 diferencas de la malnova. Tamen en la enkonduko c\u0302i-foje estas substrekite, ke Kosovo plurestas integra parto de Serbio. Tiamaniere la \u201edemokrataj\u201d gvidantoj en Serbio esperis pri popola apogo por la venontaj g\u0302eneralaj balotoj. Tamen nur malmulte da serboj voc\u0302done subtenis la novan konstitucion. Ili komprenis, ke la nova reg\u0302imo ne multe diferencas de tiu de Milos\u030cevic\u0301."}, {"text_idx": "#000491", "text": "Por albanoj en Kosovo, konsistigantaj 93 % de la log\u0302antaro de la provinco iam au\u0306tonoma en eksa Jugoslavio, la referendumo estis ne nur granda provoko naciisma fare de serboj, sed ankau\u0306 lasta manovro de regantoj en Beogrado por savi tion, kio saveblas, kaj por prokrasti la difinon de la statuso de Kosovo. Tiu c\u0302i difino, longe atendata, ebligus al Kosovo pluevoluigi sian ekonomion kaj prosperigi la vivon de siaj log\u0302antoj. Aktuale Kosovo rajtas nek akcepti fremdajn investojn, nek administri siajn financojn, nek alig\u0302i al internaciaj organizaj\u0302oj. Difino de la statuso de Kosovo ankau\u0306 malpliigus la elspezojn de la internacia komunumo kaj g\u0302ia administracio kaj armeo."}, {"text_idx": "#000492", "text": "Notindas, ke c\u0302iuj eksaj respublikoj de Jugoslavio jam sendependig\u0302is, c\u0302u sange (Slovenio, Kroatio, Bosnio kaj Hercegovino), c\u0302u pace (Makedonio kaj Montenegro). Kosovo, tamen, kun log\u0302antaro plejmulte neslava kaj la tria plej granda en eksa Jugoslavio, ankorau\u0306 ne sendependig\u0302is. Prezidanto Tadic\u0301 de Serbio, demandite, kial Montenegro rajtas sendependig\u0302i, dum Kosovo ne, deklaris simple, ke Kosovo diferencas de Montenegro. Simile la c\u0302efministro de Serbio Kos\u030ctunica, konata kiel naciisto, klarigis plurfoje, ke Serbio ne povas cedi 15 % de sia teritorio (do Kosovon). Li forgesas, ke albanoj inter 1878 kaj 1945 devige cedis al serboj c\u0302irkau\u0306 50 % de siaj etnaj teritorioj."}, {"text_idx": "#000493", "text": "Kiel ajn, la difino de la statuso de Kosovo, kvankam denove prokrastota, fine solvig\u0302os favore ne nur al albanoj, sed ankau\u0306 al aliaj malplimultoj en la regiono. Sendependa Kosovo, ec\u0302 sen propra armeo, propra ministrejo pri eksteraj aferoj, sidloko en Unuig\u0302intaj Nacioj kaj aliaj internaciaj organizaj\u0302oj, farig\u0302os tamen stabiliga kaj trankviliga faktoro en Balkanio. Tiel g\u0302i estos malfermita egale al Serbio kaj Albanio kaj pace kunvivos kun c\u0302iuj najbaraj balkanaj landoj."}, {"text_idx": "#000494", "text": "Ekzistas en la mondo multaj konkursoj. En Ukrainio, tamen, oni elpensis ankorau\u0306 unu. En la urbo Lucjk (regiona centro de la nord-okcidenta parto) okazis konkurso pri rapida mang\u0302o de lardo. La venkinto, log\u0302anto de Lucjk, ene de 30 minutoj sukcesis konsumi unu kilogramon da lardo, delikataj\u0302o de Ukrainio, plus panon kaj cepojn. Dum la konkurso estis inau\u0306gurita maketo de monumento, dedic\u0302ita al la porko kaj konstruota en Lucjk."}, {"text_idx": "#000495", "text": "Sveltig\u0302os la jerusalema leono: temas ne pri bestog\u0302ardena katego sed pri simbolo videbla sur la urba blazono. La jerusalema leono tro similas al tiu de la franca au\u0306to-kompanio Peugeot. Ironie, oni unue rimarkis la similecon, kiam eksterlandanoj ricevis medalojn pri la evoluo de la urbo: la medalo-ceremonio estas sponsorita g\u0302uste de la sama firmao. Tial la urba registaro decidis malgrasigi la jerusaleman katon, por ke g\u0302i ne estu konfuzata kun g\u0302ia franca kuzo."}, {"text_idx": "#000496", "text": "Kiom grandas la virtuala mondo?"}, {"text_idx": "#000497", "text": "En novembro 2006 la kvanto de registritaj TTT-ejoj atingis 101 435 253 \u2013 je 3,5 milionoj pli, ol monaton antau\u0306e. Tiel raportas la kompanio Netcraft, kiu esploras la virtualan mondon. C\u0302i tie estis kalkulitaj nur tiuj TTT-ejoj, kiuj enhavas iun informon. El tiu grandega kvanto, tamen, pli-malpli regule renovig\u0302as 47-48 milionoj da retejoj. Plej rapide kreskas la virtuala mondo en Usono, Germanio, C\u0302inio, Sud-Koreio kaj Japanio."}, {"text_idx": "#000498", "text": "La TTT-ejoj estis kontrolitaj per speciala robot-programo, kiu malkovris, ke 60,3 % de tiuj TTT-serviloj, kiuj reeh\u0302is al la programo, estas regataj de la libera programo Apache, kaj nur 31 % el ili bazig\u0302as sur serviloj de Mikrosofto."}, {"text_idx": "#000499", "text": "Ankorau\u0306 en majo 2004 la kvanto de TTT-ejoj estis nur iom pli ol 50 milionoj; por duoblig\u0302o necesis nur 30 monatoj. Specialistoj opinias, ke tia kresko c\u0302efe okazis pro TTT-ejoj, kiuj au\u0306 estas blogejoj (lokoj por libera skribado pri iu ajn temo) au\u0306 servas al malgrandaj entreprenistoj. Ja dum la lastaj du jaroj pli facile eblas perlabori monon pere de TTT-ejo (jam ekzistas lokoj en la mondo, kie, se iu entrepreno ne havas TTT-ejon, g\u0302i kvazau\u0306 ne ekzistas), kaj ankau\u0306 konstrui TTT-ejon ne estas problemo."}, {"text_idx": "#000500", "text": "Jen dinamika kresko de la virtuala mondo: en 1997 ekzistis 1 miliono da TTT-ejoj; en februaro 2000 jam estis registritaj 20 milionoj; maje 2004 \u2013 50 milionoj; aprile 2006 \u2013 80 milionoj kaj au\u0306guste 2006 \u2013 90 milionoj."}, {"text_idx": "#000501", "text": "Finnlando havas nau\u0306 glacirompilojn, kiuj lau\u0306bezone helpas s\u0302ipojn aliri 23 havenojn de la Finna kaj Botnia Golfoj en la Balta Maro. La glacirompiloj estas provizitaj per plej moderna komunikadtekniko, satelitaj telefonoj, Interreto uzantaj la altajn radiofrekvencojn. Vintre oni ricevas krom regulaj avertoj ankau\u0306 urg\u0302ajn helpopetojn de s\u0302ipoj, sciigojn pri veters\u0302ang\u0302ig\u0302o kaj stato de glacio. Somere pluraj el la glacirompiloj plenumas aliajn taskojn. Ili levas pezajn s\u0302arg\u0302ojn de la marfundo, priservas marajn petrolkampojn kaj borstaciojn, metas kaj prizorgas komunikadkablojn kaj tubojn sur la fundo, helpas s\u0302ipojn c\u0302e ankroproblemoj. C\u0302iu glacirompilo havas sian navigadareon."}, {"text_idx": "#000502", "text": "C\u0302e la haveno de lapona urbo Kemi en la norda parto de Botnia Golfo ankras glacirompilo SAMPO (la nomo signifas magian ric\u0302igilon kaj devenas de la finna epopeo Kalevala). G\u0302i estas konstruita en 1961, rompis glacion dum 30 jaroj kaj poste farig\u0302is krozs\u0302ipo por turistoj. Nun tiu \u201eemerito\u201d servas ankau\u0306 kiel konferencejo, festejo kaj restoracio kaj povas akcepti 180 personojn."}, {"text_idx": "#000503", "text": "Vintre la vetero en la plej norda parto de Botnia Golfo estas severa kaj rapide s\u0302ang\u0302ig\u0302as. La aertemperaturo varias de +20 gradoj en la periodo marto-aprilo g\u0302is -40 gradoj en decembro-februaro. La s\u0302ipanaro de SAMPO, konsistanta el 16 personoj, estas trejnita labori en tiuj veterkondic\u0302oj. Al la pasag\u0302eroj oni disponigas vestojn por c\u0302ia vetero. La restoracioj sur la glacirompilo ofertas laponajn kaj internaciajn frandaj\u0302ojn samkiel distran programon. En la s\u0302ipa vendejo ac\u0302eteblas altkvalitaj manlaboraj\u0302oj kaj memoraj\u0302oj. Dum 4-hora krozado tage en la periodo decembro-aprilo la veturantoj ekkonas la motorojn, komandejon kaj funkciadon de la krozs\u0302ipo, kiu povas trapenetri ec\u0302 8 metrojn dikan premglacion."}, {"text_idx": "#000504", "text": "Dum la krozado la glacirompilo haltas en la maro por ellasi kurag\u0302emulojn, vestitajn per akvoimunaj varmokostumoj, enakvig\u0302i au\u0306 pli precize surakvig\u0302i, c\u0302ar pro la speciala vesto ili nur flosas. Dume aliaj pasag\u0302eroj els\u0302ipig\u0302as por promeni sur la c\u0302irkau\u0306a glacikampo, kie ili povas ankau\u0306 dau\u0306rigi la aventuron, veturante per hunda au\u0306 motora sledo au\u0306 per helikoptero. C\u0302iuj partoprenantoj en ambau\u0306 arang\u0302oj fine ricevas atestilon pri sia kurag\u0302o, manifestita en la arktaj kondic\u0302oj."}, {"text_idx": "#000505", "text": "Pri la glacirompilo SAMPO estas retpag\u0302o en 10 lingvoj: "}, {"text_idx": "#000506", "text": "Jam plurfoje en tiu c\u0302i revuo mi plendis pri unu el la plej gravaj amaskomunikiloj, televido. Mi asertis, ke g\u0302i farig\u0302is pli kaj pli banala kaj triviala, ke g\u0302i degeneris. Tiel mi jug\u0302is ja fake, kiel j\u0302urnalisto, tamen lau\u0306 personaj impreso kaj sperto. Nun mian kritikon subtenas scienca esploro kun rezulto surpriza ec\u0302 por mi: televido malfelic\u0302igas! Israela studaj\u0302o, farita en 45 landoj kun okcidenta civilizacio, montras, ke homoj estas ekstreme malkontentaj pri la tv-programoj. Kaj oni trovis klaran momenton, ekde kiam televid-spektantoj sentas tion: post enkonduko de privataj, komercaj televid-kanaloj. 28 elcentoj de la pridemanditoj diris, ke ili estis pli kontentaj antau\u0306e, kiam en multaj landoj ekzistis nur kelkaj s\u0302tataj au\u0306 duons\u0302tataj televizioj kun seriozaj, informric\u0302aj kaj digne distraj programoj. Nun, kun abundo da privataj kanaloj, ili suferas pro manko de dormo, pro inkuboj post hororfilmoj, pro malkresko de sociaj kontaktoj, pro manko de interparolado, pro enuo(!). Iuj plendas ec\u0302 pri reduktig\u0302o de fizika forto, pri problemoj de sangocirkulado kaj tro alta sangopremo. 41 elcentoj diras, ke ili spertas per televido malavantag\u0302ojn por la persona evoluo."}, {"text_idx": "#000508", "text": "Kion signifas la rezultoj de la menciita studaj\u0302o por ni j\u0302urnalistoj de presitaj komunikiloj? C\u0302u eble por ni estas pli facile felic\u0302igi niajn konsumantojn? Niaj au\u0306toroj kaj redaktoroj c\u0302iuokaze klopodas kontentigi vin. Do ni esperas, ke ankau\u0306 dum tiu c\u0302i nova, la 28a jaro de nia revuo, vi estos felic\u0302a dum legado ..."}, {"text_idx": "#000511", "text": "La Semantika Reto estas metodo por doni signifon al terminoj en retpag\u0302oj. Tio ebligas pli precizan indeksadon, ol eblas per simpla vorta kongruo. Unu bona ekzemplo estas la retejo , kiu publikigas (senpage) historiajn dokumentojn, ekzemple la eksan revuon Te Ao Hou (La nova mondo) kaj diversajn dokumentojn pri Nov-Zelando kaj la dua mondmilito. Tamen la Semantika Reto postulas multan kleran laboradon por enmeti etikedojn. Tial g\u0302i ankorau\u0306 ne farig\u0302is tre uzata. Nun la Semantika Reto s\u0302ajne estas preterpasita de aliaj evoluoj."}, {"text_idx": "#000512", "text": "Dum la lastaj dek jaroj estig\u0302is multaj projektoj por verki liberajn programojn. Nuntempe la nombro estas centmiloj. Estas ankau\u0306 multaj projektoj, kiuj rilatas al Esperanto, ekzemple la projekto produkti esperantlingvan oficejan programaron. Teamo de esperantoparolantoj tradukas la programaron en Esperanton kun la intenco, ke g\u0302i estu havebla en 2006. Aldone al tio, oni nun povas havi komputilon kaj uzi g\u0302in c\u0302efe en Esperanto. La mastruma sistemo Linukso kun la labortablo KDE estas havebla en Esperanto, kaj ankau\u0306 multaj programoj estas haveblaj kun la menuoj kaj helpo en Esperanto. S\u0302ajnas, ke multaj novaj aplikaj\u0302oj en la Reto estas tie pro la influo de la tendenco al liberaj programaroj."}, {"text_idx": "#000513", "text": "Jam de kelkaj jaroj oni havas en Esperantujo la retejon eventoj.hu, kiu listigas c\u0302iujn eventojn, pri kiuj oni informis la prizorgantojn. Nun ekzistas ankau\u0306 la Kalendaro de G\u0302angalo /modules/piCal."}, {"text_idx": "#000514", "text": "Lastatempe aperis retejoj, kiuj permesas al praktike iu ajn rekte aldoni informon pri okazontaj eventoj, ekzemple kaj ."}, {"text_idx": "#000515", "text": "La grandegaj sukcesoj de la antau\u0306a epoko estas tiuj projektoj, kiuj ekspluatis la intelekton kaj kunlaboremon de uzantoj. Yahoo! () estas katalogo de la Reto farita de milionoj da uzantoj."}, {"text_idx": "#000516", "text": "Alia tre sukcesa projekto estas (). G\u0302i utiligas uzantojn por recenzi verkojn, kaj g\u0302i informas, kiujn librojn ac\u0302etis aliaj uzantoj, kiujn interesas la sama temo. Aliaj librovendistoj en la Reto s\u0302ajne ne tiel sukcesis, c\u0302ar ili ne havas tiom da aktualaj informoj: ili ne komprenis la valoron, kiun la uzantoj povas alporti."}, {"text_idx": "#000518", "text": "Vikipedio (Wikipedia) estas reta enciklopedio iniciatita de Jimmy Wales, profesie helpata de nur tri stabanoj. C\u0302iuj aliaj homoj estas bonvenaj kontribui al g\u0302i. Oni eble pensus, ke tian retejon difektus la malkontentuloj, kiuj verkas virusojn, sendas rubpos\u0302taj\u0302ojn kaj faras aliajn malbonaj\u0302ojn por la Reto. Tamen, tio malofte okazis g\u0302is nun. Konkurantoj de Vikipedio asertas, ke g\u0302i enhavas multajn erarojn, sed studo publikigita de la revuo Nature (2005-12) montris, ke g\u0302i estas preskau\u0306 same fidinda kiel Encyclop\u00e6dia Britannica. estas unu el la cent plej popularaj retejoj en la mondo kaj ankorau\u0306 plipopularig\u0302as, c\u0302ar g\u0302i pliampleksig\u0302as tagon post tago. G\u0302i jam enhavas pli da informoj, ol la reta versio de Encyclop\u00e6dia Britannica. Vikipedio havas pli ol du milionojn da pag\u0302oj en pli ol 200 lingvoj. La revuo Newsweek (2006-01-09, p. 38) taksas, ke Vikipedio estas la plej granda unuopa fonto de informoj en la historio de la mondo."}, {"text_idx": "#000519", "text": "En januaro 2006 Vikipedio nombris 31 000 esperantajn pag\u0302ojn. La rango de Esperanto inter la 212 lingvoj tiam estis la 16a. Oni povas kompari tion kun la angla kun 935 000 pag\u0302oj (rango 1a), Ido kun preskau\u0306 13 000 (31a), Interlingua kun 2860 (59a) kaj Volapuko kun 46 (131a). La relative alta rango de Esperanto rezultis el la konstanta laborado de multaj fervoruloj, kiuj kontribuas per artikoloj pri siaj fakoj, hobioj kaj aliaj interesoj kaj korektas erarojn en aliaj artikoloj."}, {"text_idx": "#000520", "text": "Post la sukceso de Vikipedio Jimmy Wales decidis krei similajn rimedojn por vortaroj, citaj\u0302oj, novaj\u0302oj kaj lernolibroj; c\u0302iuj estas liberaj rimedoj en la Reto. La esperantlingva Vikivortaro komencig\u0302is en majo 2004 kaj progresis g\u0302is 221 kapvortoj en januaro 2006. Komencig\u0302is ankau\u0306 Vikilibroj kaj Vikicitaj\u0302oj en Esperanto."}, {"text_idx": "#000521", "text": "Imite al la ekzemplo de Vikipedio estas grandega nombro da retejoj, kiuj nun havas propran vikion, tre facile uzeblan de iu ajn per reta foliumilo. Multaj retejoj pri libera programaro havas vikion, kie uzantoj dokumentas la koncernan programon."}, {"text_idx": "#000522", "text": "La novaj\u0302oj en , aldonataj de uzantoj, temas c\u0302efe pri teknologio. En marto 2006 enestis nur du eroj pri Esperanto: pri lernu.net kaj pri la nova televida kanalo esperanta. C\u0302iu nova ero metig\u0302as en provizora vico; uzantoj povas viziti ilin kaj marki tiujn, kiuj plac\u0302as. Kiam novaj\u0302ero ricevis sufic\u0302e da aprobaj markoj, g\u0302i movig\u0302as al konstanta loko. Se ero ne ricevas sufic\u0302an subtenon, g\u0302i au\u0306tomate malaperas."}, {"text_idx": "#000524", "text": "La Esperanto-klubo de Austin (Teksaso, Usono) arang\u0302is laborfeston per dum la semajnfino de la 6a g\u0302is la 8a de januaro 2006 kun la celo kompletigi la novan retejon de Esperanto-Ligo por Norda Ameriko (ELNA). Poste la nova retejo ekhavis modernan enhav-administran sistemon, kiu permesas al c\u0302iuj membroj de ELNA publikigi artikolojn."}, {"text_idx": "#000525", "text": "La nomo blogo devenas de la angla esprimo web log. G\u0302i estas virtuala taglibro, legebla por iu ajn au\u0306 nur por registritaj legantoj, lau\u0306 la prefero de la au\u0306toro. Pluraj retejoj disponigas servon, per kiu iu ajn povas verki propran blogon."}, {"text_idx": "#000526", "text": "Blogoj ofte havas funkcion, per kiu legantoj povas aldoni komentojn pri la enhavo de la blogo, kaj la rezulto estas babilado inter la bloganto kaj la legantoj. C\u0302ar blogoj estas ofte s\u0302ang\u0302ataj, ili atingas altan rangon en la serc\u0302sistemo de Google."}, {"text_idx": "#000527", "text": "Blogoj unue aperis en 1996, sed pro la novspecaj blogiloj, kiuj estas pli facile uzeblaj, la nombro de blogoj multe kreskis dum la lastaj kvin jaroj. Nun en la Reto aperas pli ol kvardek mil novaj blogoj c\u0302iutage. En la komenco de 2006 proksimume 50 tage estis en Esperanto."}, {"text_idx": "#000529", "text": " estas retejo, kie oni povas doni kaj ricevi proponojn pri retejoj, kiuj temas pri diversaj aferoj. Komence oni devas instali ilbreton por la foliumilo Firefox. Poste oni elektas temon kaj esploras. Oni povas ankau\u0306 proponi ligilojn por aliaj retemuloj, prinotante opinion pri la retejo \u2013 c\u0302u g\u0302i estas utila au\u0306 ne. La rezultoj de serc\u0302oj estas ordigitaj lau\u0306 la interesoj de c\u0302iu uzanto. Kiam oni serc\u0302is pri Esperanto per en januaro 2006, oni ricevis c\u0302irkau\u0306 18 milionojn da trafoj."}, {"text_idx": "#000530", "text": "Alia komuna indekso estas del.icio.us (la nomo signifas \u201edelektinda\u201d en la angla). Ties servilo konservas legosignojn pri la favorataj retejoj de uzantoj. C\u0302iu uzanto povas aliri siajn proprajn legosignojn c\u0302e iu ajn komputilo. Kiam oni aldonas retejon al la propra listo, oni povas vidi la uzantonomojn de tiuj, kiuj listigis la saman retejon. Eblas limigi aliron al la propraj legosignoj; se ne, aliaj uzantoj povas legi ilin. Del.icio.us instigas uzantojn prinoti c\u0302iun legosignon per etikedo unuvorta, kiun g\u0302i uzas por enklasigi retejojn kaj plifaciligi al aliaj trovi ilin. Uzantoj povas difini novajn etikedojn. Iuj argumentas, ke tia neformala enklasigado (angle folksonomy \u2013 klasifiko de ordinaruloj) estas pli fleksebla kaj utila, ol tradiciaj sistemoj. Tamen, en lingvo kun multaj sinonimoj kaj idiotismoj, atendu multajn maltrafojn kaj mistrafojn."}, {"text_idx": "#000531", "text": "Rete montri fotojn \u2013 flickr"}, {"text_idx": "#000532", "text": "Jam ekzistas retejoj, kie oni povas konservi proprajn fotojn kaj ebligi, ke aliaj rigardu ilin. estas novspeca retejo por montri fotojn. Oni povas limigi al listigitaj homoj la permeson rigardi la fotojn au\u0306 lasi ilin publikaj. Oni povas aldoni etikedojn por plifaciligi serc\u0302adon kaj permesi al aliaj homoj aldoni komentojn. Oni povas trovi multajn fotojn kun la etikedo \u201eEsperanto\u201d. Simila retejo por vidbendoj estas ."}, {"text_idx": "#000533", "text": "Kelkaj retemuloj malkovris, ke ili povas kombini la rezultojn de diversaj retaj servoj por produkti hibridan aplikaj\u0302on (angle mashup). Ekzemple, iu kombinis informon pri luotaj hejmoj per unu aplikaj\u0302o kun mapoj el aplikaj\u0302o de Google por montri sur la mapo la situon de c\u0302iu luota hejmo. Poste li prezentis sian hibridan aplikaj\u0302on en la Reto, kaj g\u0302i farig\u0302is tre populara. Alia hibrido montras en unu pag\u0302o la prezojn de libroj reklamitaj de kaj de kelkaj konkurantaj librovendejoj. Amazon komence provis malhelpi tiun retejon, sed poste s\u0302ang\u0302is tiun decidon."}, {"text_idx": "#000534", "text": "Hibridaj aplikaj\u0302oj estas alia rimedo por uzi la kontribuojn de uzantoj por plibonigi la Reton. La plejmulto de la novaj rimedoj en Reto 2.0 estas kreitaj de unuopuloj, ne de grandaj kompanioj. Jen tre grava tendenco en Reto 2.0."}, {"text_idx": "#000535", "text": "Ankau\u0306 kelkaj gravaj komercaj aferoj komencig\u0302is en la manoj de individuoj. Ekzemple, la novzelandano Sam Morgan starigis la retejon trademe.co.nz en 1999 por faciligi vendadon de diversaj varoj per reta au\u0306kcio. TradeMe (Brokantu min) havas nur 55 dungitojn. Morgan kaj la malmultaj aliaj akciuloj vendis sian retejon en marto 2006 al la granda kompanio John Fairfax Holdings kontrau\u0306 700 milionoj da novzelandaj dolaroj (c\u0302irkau\u0306 385 milionoj da eu\u0306roj). Fairfax [fe\u0301afaks] volis ac\u0302eti la retejon, c\u0302ar g\u0302i jam posedis j\u0302urnalojn, kiuj konkurencas kontrau\u0306 retaj au\u0306kcioj. Fairfax agnoskis, ke ekzistas gravaj malhelpoj por aliaj kompanioj, c\u0302ar la unua kompanio en tiu merkato (TradeMe) estas jam establita. Fairfax deziras superregi tiun merkaton en Nov-Zelando."}, {"text_idx": "#000536", "text": "La Reto dependas de interfunkciado. Reto 2.0 estas la epoko de blogoj, vikioj, kunlaborado, hibridaj aplikaj\u0302oj kaj libera programaro. Sukceso en la Reto ne plu dependas de ric\u0302aj subtenantoj. Volontulaj kaj aliaj neric\u0302aj grupoj trovig\u0302as nun en pli bona situacio, ol iam antau\u0306e, por informi la mondon pri siaj celoj kaj agado kaj por kunlaborigi homojn dise tra la mondo."}, {"text_idx": "#000537", "text": "La supra artikolo datumas de 2007. Estas klare, ke intertempe aperis novaj\u0302oj kaj malaperis programoj kaj retejoj. Menciindas kiel plej popularan blogejon Ipernity, la kalendaron Monda kalendaro kaj la kupolan retejon klaku."}, {"text_idx": "#000539", "text": "En MONATO 2006/12, p. 21, Edward Kusters skribis, ke \u201eWangari Maathai [...] ne estis vere elektita demokrate fare de la kenja parlamento kun 98 % de la voc\u0302oj\u201d. Kvankam eblas diskuti, c\u0302u elekto kun 98 % de la voc\u0302oj estas vere demokrata, s\u0302i certe estis elektita ne \u201efare de\u201d, sed \u201eal\u201d la kenja parlamento."}, {"text_idx": "#000540", "text": "Pilgrimuloj ili estis, certe, kaj ankau\u0306 provizitaj per moderna armilo, nome biciklo. Kunveninte el diversaj landoj, ili renkontig\u0302is en Milano por dudek ses etapoj, tri mil kvincent kilometroj, tridektaga biciklado. Estis grupo bicikle pilgrimanta, kiu en sia vojag\u0302o tra pluraj landoj esperis postlasi c\u0302ie survoje, sed precipe ankau\u0306 en la celataj regionoj de Israelo kaj Palestino mem, sian pac-mesag\u0302on, kiu enhave estas identa kun la pac-mesag\u0302o, kiu unuafoje estis anoncita g\u0302uste en tiuj partoj de la mondo."}, {"text_idx": "#000541", "text": "Fine de julio 2006 ili foriris el Milano, pedalis tra la Sankta Vojo de la Longobardoj g\u0302is Brindizo por tie ens\u0302ipig\u0302i. Post els\u0302ipig\u0302o c\u0302e C\u0302esme en Turkio, sekvis trairo tra interna Anatolio, lau\u0306 Efezo, Tarso kaj Antioh\u0302io, la urbo, kie unuafoje la sekvantoj de Jesuo ricevis la nomon kristanoj. Sekvis Sirio kaj Jordanio."}, {"text_idx": "#000542", "text": "Okazis survoje multaj haltadoj kaj renkontig\u0302oj en komunumoj de miksita religio kristana-islama, kaj c\u0302ie sonis la sama mesag\u0302o, kiun ili donis kaj ricevis! Fascina halto, interalie, estis tiu sur la monto Nebo, fama pro Moseo, kaj en Madaba', fama pro la tieaj frukristanaj arkeologiaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000543", "text": "Fine de au\u0306gusto, dum ankorau\u0306 unu israela-hezbola milito, sub mirantaj rigardoj la biciklanta karavano eniris la celitajn teritoriojn, atingis Israelon kaj vizitis la Sanktan Tombon, kie loka gardisto-c\u0302ic\u0302erono kurag\u0302igis ilin dau\u0306rigi sian paco-anoncadon per pilgrima vizito al la Sanktaj Lokoj!"}, {"text_idx": "#000544", "text": "Pro la artikolo Mia religio de Gbeglo Koffi (MONATO 2006/12, p. 26) mi finfine scias, al kiu religio mi apartenas! Kun danko,"}, {"text_idx": "#000545", "text": "La batalo kontrau\u0306 terorismo dau\u0306ras nun jam multajn jarojn, sed la rezultoj kaj sukcesoj estas nur bagatelaj. S\u0302ajnas, ke g\u0302is nun oni ne trovis tau\u0306gan strategion por elimini terorismon \u2013 male: la uzataj rimedoj evidente kreas nur pliig\u0302on de terorismo. La usona prezidanto George W. Bush [g\u0302org\u0302 dablju bus\u0302] proklamis tiun batalon \u201emilito kontrau\u0306 terorismo\u201d, kio klare indikas, ke li kaj liaj kunregistoj kaj aliancanoj opinias, ke oni povas ekstermi g\u0302in per militistaj rimedoj kaj metodoj. La kompleta fiasko de okcidentaj trupoj en Irako (kaj parte en Afganio) pruvas, ke tio estas funda eraro. Ankau\u0306 en Proksima Oriento israelaj militistoj ne sukcesas sufoki terorismon de palestinanoj."}, {"text_idx": "#000546", "text": "Ankau\u0306 polico, cetere, ne kapablas per siaj metodoj sukcese batali kontrau\u0306 la nunaj teroristoj. En pasinta jarcento teroristoj celis precipe al institucioj kaj ties reprezentantoj, murdante ekzemple politikistojn. Jes, tio okazas ankorau\u0306, sed la precipa strategio de nuna islamista terorismo estas alia: la fanatikuloj per bomboj eksplodigas trajnojn, kiel okazis en Londono kaj Madrido, per suicid-atencoj murdas amase ordinarajn homojn, kiel okazis antau\u0306 kvin jaroj en Novjorko per avioj detruintaj komercajn turojn. La teroristoj murdas homojn en israelaj kafejoj kaj sur irakaj bazaroj. Ju pli multaj homoj mortas, des pli triumfas la krimuloj, c\u0302ar tio kau\u0306zas hororon kaj angoron inter la civitanoj \u2013 kaj g\u0302uste tion celas la aktuala terorismo."}, {"text_idx": "#000547", "text": "La teroristoj volas malstabiligi okcidentajn demokratajn sociojn \u2013 kaj plene sukcesas. Oni reduktis en okcidentaj landoj rajtojn de civitanoj kaj donis preskau\u0306 c\u0302iujn rajtojn al polico kaj sekretaj servoj. Oni instalis c\u0302ie en grandaj urboj gvat-kameraojn, en stacidomoj kaj placoj, antau\u0306 kaj en publikaj konstruaj\u0302oj. Oni subau\u0306skultas telefonadon de c\u0302iu ajn, por tiel elspioni eventualajn teroristojn. Oni enkondukis en flughavenoj striktajn kontrolojn kaj preskribojn, tiel ke nun ni ne rajtas kunporti en la pasag\u0302erejon ec\u0302 limonadon, c\u0302ar g\u0302i povus enhavi eksplodilon. C\u0302io tio estas ne nur absurda, sed grandparte malhumana, detruas la demokratan liberecon de la okcidentaj socioj."}, {"text_idx": "#000548", "text": "La triumfo de tiu terorismo estas ne la krimaj agoj mem, sed g\u0302uste tiuj histeriaj kaj panikaj reagoj, per kiuj la okcidentaj sistemoj detruas sin kvazau\u0306 mem. Kaj malvenkis precipe Bush, c\u0302ar li ne perceptis tiun strategion. Li komencis kriman militon kontrau\u0306 Irako per mensogoj kaj ignorante internacian juron kaj nun devas ekkoni, ke ec\u0302 plej bone ekipitaj usonaj soldatoj ne sukcesas sufoki terorismon en Irako, male kau\u0306zis sangan intercivitanan militon en tiu lando, kiun lau\u0306deklare oni volis liberigi el despotismo. Li volis defendi demokration en okcidento kaj instali demokration en Irako, sed li detruis demokration hejme kaj alilande."}, {"text_idx": "#000549", "text": "Kiam la usona prezidanto kaj liaj samideanoj fine komprenos, ke la \u201emilito\u201d kontrau\u0306 terorismo fiaskis, devas fiaski, precipe se oni perfidas pro g\u0302i la proprajn valorojn? Ne, venki sur tiu kampo oni povas nur per politiko, per ideoj kaj valoroj. Per ili oni devas kontrau\u0306batali terorismon, se la okcidento ne volas perei per memdetrua reago."}, {"text_idx": "#000550", "text": "Kontroli ne egalas al regi!"}, {"text_idx": "#000551", "text": "Plurfoje Josef Mendl en sia artikolo C\u0302u militoj savos Usonon? (MONATO, 2006/10, p. 24-26) uzis la vorton \u201ekontroli\u201d (vers\u0302ajne kiel falsan amikon), kiam li celis \u201eregi\u201d, \u201egvidi\u201d au\u0306 \u201edirekti\u201d: \u201eIli rajtas posedi kaj plene kontroli ...\u201d, \u201eTemis pri kontrolo de nafto ...\u201d."}, {"text_idx": "#000554", "text": "Eksterordinaran rimedon trovis la albanaj gefratoj Margjoni [marg\u0302oni] por ekposedi domon kaj ric\u0302aj\u0302ojn. La fratino Vjollca \u201eedzinig\u0302is\u201d al mortinta frau\u0306lo, Jeton Bizhga [bij\u0302ga]."}, {"text_idx": "#000555", "text": "La gefratoj konis la frau\u0306lon kaj decidis profiti de lia morto. Falsinte dokumentojn, eble helpe de korupta oficisto, ili anoncis la geedzig\u0302on de Vjollca kun Jeton, por ke la fratino farig\u0302u la sola heredonto. Tamen la patro de la mortinto, surprizita pro la \u201eedzig\u0302o\u201d, denuncis la aferon al la polico. Montris enketoj, ke Bizhga mortis antau\u0306 la dato de la \u201egeedzig\u0302o\u201d. Nun la gefratoj estas akuzitaj pro falsado de oficialaj dokumentoj."}, {"text_idx": "#000557", "text": "Imagu muziknotojn de solo-sonato por violonc\u0302elo. Vi tralegas ilin kaj konkludas: interesa. Imagu, ke la saman sonaton vi au\u0306skultas plenumata de ordinara violonc\u0302elisto per mezkvalita muzikilo. Vi au\u0306skultas kaj komentas: bela. Nun imagu, ke la saman sonaton vi au\u0306skultas plenumata de Pablo Casals per violonc\u0302elo de Stradivarius1. Vi au\u0306skultas, kaj via animo fascinig\u0302as."}, {"text_idx": "#000559", "text": "Antau\u0306 20 jaroj mi legigis al mia filino Serena (denaska) la tekston de la festparolado de Ivo Lapenna por la 39a UK en Harlemo (1954): fama teksto, konata kiel La kultura valoro de Esperanto. S\u0302i diris: \u201ebela, iomete pompa\u201d. Nun mi au\u0306digis al s\u0302i la registritan prelegon. Kvazau\u0306 sorc\u0302ite, s\u0302i au\u0306skultis atente ekde la unua g\u0302is la lasta vorto \u2013 afero nekutima c\u0302e s\u0302i \u2013 kaj je la fino s\u0302i diris emociite: \u201emirinda, konvinka\u201d. Malaperis la pompeco, aperis senrezerva aprobo."}, {"text_idx": "#000561", "text": "La supran metaforon sugestis al mi la fakto, ke Ivo Lapenna, mem violonc\u0302eloludanto, estis tipa \u201emuzikohomo\u201d: li posedis fortan sentemon pri la muzika, emocia valoro de la homa voc\u0302o. En sia Retoriko (1950) li dedic\u0302is 23 pag\u0302ojn al tiu c\u0302i temo. Kaj li disponis pri forta, varma, modulebla, ege esprimokapabla baritona voc\u0302o. Tiun g\u0302ian karakteron atentaj au\u0306skultantoj jam rimarkis kaj substrekis2."}, {"text_idx": "#000562", "text": "Cetere, ni ne forgesu, ke li aldone disponis pri lingvo ege muzikeca. Evidente, la 27-jara Ludoviko estis ne nur lingvogenio \u2013 kvankam \u201eamatora\u201d lau\u0306 Prof. Blinkenberg \u2013, sed ankau\u0306 persono, denaske enhavanta kas\u0302itan muzikinklinon. Pluraj elementoj tion pruvas. Pri la fonetika flanko de sia kreaj\u0302o li inspirig\u0302is c\u0302efe de la itala lingvo, universale konsiderata lingvo elstare muzika (fakte, la monda muzika terminaro bazig\u0302as sur g\u0302i). La kristala klareco de la kvin fundamentaj vokaloj kaj de la netaj distingitaj konsonantoj, la foresto de dubaj mezaj-miau\u0306aj-nazaj-gargaraj-tusaj-krac\u0302aj sonoj, la varieca takto, liverata de regula akcentado kun ebleco de elizio, la \u201ekaj\u201d, la ofteco de diftongoj \u201eau\u0306-eu\u0306-aj-ej-oj-uj\u201d \u2013 c\u0302io c\u0302i starigas sonkomplekson eminente muzikan."}, {"text_idx": "#000564", "text": "Esperanto naskig\u0302is jam kvazau\u0306-perfekta \u2013 malofta okazo en la homa historio (la universala gravito de Newton, la relativeco de Einstein, la nedetermin-principo de Heisenberg ...). Tia lingva c\u0302efverko meritis sian Casals. Kaj jen aperis Ivo Lapenna."}, {"text_idx": "#000566", "text": "La paroladoj de Ivo Lapenna estas au\u0306skultendaj ne nur pro la internaj konceptoj \u2013 inter kiuj elstaras la \u201ehumanisma internaciismo\u201d kaj la \u201eaktiva neu\u0306traleco\u201d, \u2013 sed ankau\u0306 pro siaj muzikaj sonvaloroj, per kiuj iu ajn au\u0306skultanto konvinkig\u0302as pri la elstara valoro de nia lingvo \u2013 elpensita de 27-jara junulo kaj enhavanta la tutan aromon de la tiuag\u0302a idealismo. Ec\u0302 iu, kiu tute ne konas la lingvon, povas ilin au\u0306skulti kvazau\u0306 koncertojn de klasika muziko."}, {"text_idx": "#000570", "text": "Ronald Cecil Gates jam estas bone konata pro sia serio de krimromanoj kaj kromrakontaroj, lokitaj en universitato au\u0306stralia. C\u0302i tiu estas ankorau\u0306 plia aldono al la sezonserio, konsistanta el La septaga murdenigmo, Kolera afero, kaj Morto de sciencisto, kiuj reprezentis intrigojn en la somero, au\u0306tuno kaj vintro, respektive."}, {"text_idx": "#000571", "text": "C\u0302i-foje temas pri docento de botaniko, kiu, dum klasekskurso en arbaro, ekmalaperas kaj trovig\u0302as mortinta pro pafig\u0302o. C\u0302u lin murdis unu el liaj klasanoj? Alia universitatulo? Au\u0306 c\u0302u temas pri kverelo, tute sen rilato al la universitato? Dum sekurgardisto Petro Tomson kaj polickomisaro Roberto Elis enketas, ili trovas, ke la mortinta docento estis implikita en iuj kontrau\u0306leg\u0302aj mongajnaj entreprenoj. Kaj, ke en tiu arbaro oni neatendite malkas\u0302is kultivaj\u0302on de ..., nu, legu la libron por trovi, pri kio temas."}, {"text_idx": "#000575", "text": "Kiel kontrau\u0306leg\u0302e veturi al fora lando kaj tamen tie esti gastame akceptata? La respondo simplas, kiam oni estas kato. En novembro pasintjare havenlaboristoj en la brita urbo Liverpolo miris, kiam en kontenero el Hajfo (Israelo) ili trovis blankan katon. La kvarpiedulo estis s\u0302losita sen nutraj\u0302o kaj akvo dum 17 tagnoktoj kaj tamen restis viva."}, {"text_idx": "#000576", "text": "Malfacile estis kapti la katon sed post kvin horoj fis\u0302odoro eligis la beston el g\u0302ia kas\u0302ejo. Veterinaro kontrolis la katon, kiu sata kaj felic\u0302a kvarantenis. En Israelo per gazeto-anoncoj oni serc\u0302is la posedanton."}, {"text_idx": "#000577", "text": "Ellaboras israelaj sciencistoj miniaturan roboton kapablan postsekvi, foti kaj, se necese, mortigi teroriston. La roboto sufic\u0302e malgrandas por trapasi mallarg\u0302ajn truojn kaj enpenetri lokojn alimaniere neatingeblajn."}, {"text_idx": "#000578", "text": "Esplorojn pri la robotoj instigis la pasintsomera konflikto kontrau\u0306 la organizaj\u0302o Hizbolaho. Lukti kontrau\u0306 teroristoj en urboj malfacilas: dang\u0302ere estas uzi soldatojn, multekoste uzi aviadilojn. La ankorau\u0306 ne provita teh\u0302nologio pretos post proksimume tri jaroj."}, {"text_idx": "#000579", "text": "Toleremo kaj la rajto insulti"}, {"text_idx": "#000580", "text": "Post longa silento redaktoro-pastoro Gerrit Berveling denove kaj pli amplekse (MONATO 2006/12, p. 22-23) esprimas sian konsternig\u0302on pri la propra konstato, ke faktoj povas esti interpretataj kiel insultoj. Li mencias ne nur membrojn de religio(j), sed ankau\u0306 \u201emembrojn de neniu religio\u201d. C\u0302u? Por la granda disa grupo de \u201ekleruloj\u201d, do por tiuj, kiuj kapablas, per g\u0302usta uzado de akiritaj scioj, klare jug\u0302i aferojn (inkluzive anojn de agnoskismo), estas insulto, ke membroj de religioj tiel priskribas ilin negative. Kvazau\u0306 ili ne havus multvaloran mondorigardon kaj ege altnivelan kaj respektindan moralon. Kvazau\u0306 kredi estus la sola, evidenta kaj decidita vivsinteno en la mondo."}, {"text_idx": "#000581", "text": "Lastatempe kredantoj instigas al \u201einterreligia dialogo\u201d. Prave, sed kial ne al \u201einterhoma dialogo\u201d, kune kun kleruloj? C\u0302u pro malaprobo au\u0306 pro kontag\u0302timego? Por c\u0302iuj kleruloj estas insulto esti konsiderataj kiel moralaj kaj spiritaj lepruloj, ec\u0302 ne menciindaj en la rondoj de \u201egrandaj\u201d religioj. Islamanoj ec\u0302 au\u0306dacas konsideri klerulojn kiel estaj\u0302ojn malpli respektindajn ol hundoj kaj porkoj. Kiu do insultas kiun?"}, {"text_idx": "#000582", "text": "C\u0302iel ajn, tiaj faktoj estas por mi pli s\u0302okaj ol proponi la pacpremion al Hirsi Ali."}, {"text_idx": "#000583", "text": "Helpi financi edukadon por eu\u0306ropa konscio"}, {"text_idx": "#000584", "text": "Intervjuas Zlatko Tis\u030cljar d-ron Marko Pavliha, la vicprezidanton de la slovena nacia asembleo. La intervjuanto helpis formuli kaj alimaniere subteni la iniciaton, pri kiu parolas d-ro Pavliha."}, {"text_idx": "#000585", "text": "MONATO: Estimata sinjoro vicprezidanto, en novembro 2006 vi petis, ke en 2008, kiam Slovenio prezidos la Konsilion de la Eu\u0306ropa Unio (EU), la slovena registaro proponu al la Eu\u0306ropa Komisiono enkonduki novan fondaj\u0302on por financi en mezlernejoj edukadon por eu\u0306ropa konscio, kiu enhavus ankau\u0306 instruadon de Esperanto. C\u0302u vi opinias, ke Esperanto povus esti bona rimedo por pli forta kaj ampleksa kunlaboro inter gejunuloj de Eu\u0306ropo?"}, {"text_idx": "#000587", "text": "La enhavo de la programo estus la sekva: 26 horoj (po unu horo por c\u0302iu EU-s\u0302tato, krom la propra) pri kulturo kaj historio kaj kontribuo de la s\u0302tatoj al EU), 38 horoj da lernado de Esperanto, 6 horoj pri eu\u0306ropaj valoroj kaj identeco, 6 horoj pri diskriminacio kaj la batalo kontrau\u0306 g\u0302i, kaj 4 horoj pri la strukturo kaj organizado de EU. Fine de la edukprogramo la gejunuloj vizitus samag\u0302ulojn en eksterlando, kiuj edukig\u0302is per la sama programo."}, {"text_idx": "#000590", "text": "MONATO: C\u0302u la nuna stato de formala lingva egalrajteco, lau\u0306 la principo de multlingvismo, efektive certigas egalrajtan pozicion sur lingva kampo por c\u0302iuj eu\u0306ropaj civitanoj, kvankam ni scias, ke en la internacia komunikado praktike superregas ununura lingvo?"}, {"text_idx": "#000591", "text": "Pavliha: Absolute ne, c\u0302ar ja superregas la angla, kiu sen jura bazo privilegias la angleparolantajn s\u0302tatojn kaj samtempe ebligas al ili gigantajn gajnojn. Tial necesus dedic\u0302i multe pli da energio por konsciigi la homojn kaj proksimigi al ili la ideon de Esperanto kiel la plej justa kaj, grave, la plej facila formo de komunikado en la Eu\u0306ropa Unio."}, {"text_idx": "#000592", "text": "MONATO: Kiam vi ekinteresig\u0302is pri Esperanto kiel ebleco por internaciaj rilatoj, kaj c\u0302u vi havas rilate al g\u0302i pliajn planojn?"}, {"text_idx": "#000593", "text": "Pavliha: Pri Esperanto la unuan fojon rakontis al mi d-ro Jernej Sekolec, sekretario de la Komisiono de Unuig\u0302intaj Nacioj pri Komerca Juro. Poste mi ricevis interesajn informojn de juristo kaj tradukisto Tomaz\u030c Longyka kaj ankau\u0306 de vi. Aparte entuziasmigis min via libro Eu\u0306ropo, vi baldau\u0306 mortos!1 kaj tiu de Vinko Os\u030clak Pojasnilo prijateljem o esperantu (Klarigo por geamikoj pri Esperanto). Esperanton mi bedau\u0306rinde ankorau\u0306 ne regas, sed tio estas unu el miaj lingvaj prioritatoj en proksima estonteco."}, {"text_idx": "#000594", "text": "MONATO: Certe, en via kariero vi alfrontis lingvajn barojn, kiuj limigis au\u0306 malebligis kontaktojn au\u0306 sciojn. Kiel vi solvis ilin?"}, {"text_idx": "#000595", "text": "Pavliha: Lingvajn barojn oni povas venki nur per lernado de fremdaj lingvoj, kvankam oni kutime uzas nur tiun, kiun oni konas plej bone, kiu en mia okazo estas la angla. Tial nepre suferas aliaj lingvoj, kiujn ni eble ankau\u0306 povas paroli, legi kaj skribi. Ankau\u0306 c\u0302i tie validas la regulo \u201epro neuzo konfuzo\u201d. Kompreneble okazis al mi plurfoje, ke mia kunparolanto parolis nur sian gepatran lingvon (ekzemple la japanan), kio malesperigis min au\u0306 pelis al pantomimo kaj komika korpa esprimado."}, {"text_idx": "#000597", "text": "Pavliha: Komplete mi konsentas kun vi kaj kun la diritaj konstatoj. Tial mi pretas helpi, kiel politikisto, kiel universitata profesoro kaj, nelaste, kiel civitano. Ja necesas pli penetri en amaskomunikilojn, kiuj povus grandmezure helpi la fortigon de konfido al Esperanto."}, {"text_idx": "#000598", "text": "MONATO: Kiel juristo, c\u0302u vi opinias, ke por certigi lingvan egalrajtecon en la laborlingvoj de la Eu\u0306ropa Unio oni uzu sistemon, ke anstatau\u0306 la anglan (kiu senkonsidere pri la nombro de laborlingvoj c\u0302iam estas unu el ili) oni enkonduku Esperanton? Do, ke c\u0302iu organizanto de internacia renkontig\u0302o, konferenco au\u0306 evento mem decidu, kiom da laborlingvoj uzatos kaj kiuj, sed ke c\u0302iam unu el ili estu Esperanto?"}, {"text_idx": "#000599", "text": "Pavliha: Por tia decido ni certe bezonus konvenan eu\u0306ropan juran bazon, kiun devus pretigi la Eu\u0306ropa Komisiono. Tial devus esti tiusencaj klopodoj kaj iniciatoj disvastigataj en lau\u0306eble multaj landoj. Necesas lobii je c\u0302iuj eblaj niveloj. Bedau\u0306rinde ankau\u0306 c\u0302i tie validas la regulo, ke ne tiom gravas konoj, sed konatoj."}, {"text_idx": "#000600", "text": "1. Noto de la intervjuanto: en slovena traduko."}, {"text_idx": "#000601", "text": "Kompreneble, mi tute konsentas kun Stefan Maul (MONATO 2006/12, p. 5) kaj mi faras proponon al c\u0302iuj politikistoj, lingvistoj, instruistoj ktp, kiuj favoras lernadon de la angla lingvo (ec\u0302 pli g\u0302enerale, de nacia lingvo): Iru g\u0302is la fina etapo de via ideo, kurag\u0302u proponi, ke c\u0302iujn lingvojn krom la angla oni tuj c\u0302esu instrui, kaj tion en c\u0302iuj partoj de la tero. C\u0302ar fakte c\u0302iu povas konstati, ke tio tre baldau\u0306 (post 50 jaroj maksimume) okazos, se ni dau\u0306rigas lau\u0306 la vojo kaj la maniero nunaj. Kion tiuj homoj respondus?"}, {"text_idx": "#000602", "text": "Kun intereso mi legis la artikolon pri religioj en Bulgario (MONATO 2006/12, p. 24-25), tamen mi malkonsentas pri g\u0302iaj vidpunktoj. La au\u0306toro sekvas la tradician opinion, ke en Bulgario estas unu tradicia religio (ortodoksa kristanismo). Li klarigas, ke islamo alvenis en la landon c\u0302efe pro perforto kaj ankau\u0306 \u201epro ekonomiaj konsideroj\u201d. Kvazau\u0306 tio ne estus okazinta pri kristanismo. Cetere, la grado de perforto en la alpreno de islamo estas diskutinda, kaj certe la grado de perforto en la kristanigo de la lando post la sendependig\u0302o estas pli ol evidenta: la kvanto de islamanoj de 1878 g\u0302is hodiau\u0306 falis de proksimume duono de la log\u0302antaro al nunaj 10 %. Lasta epizodo de tiu perfortado estis la amas-forpeloj de junio kaj julio 1989, kiam 300 000 islamanoj estis pus\u0302itaj en Turkion."}, {"text_idx": "#000603", "text": "Aliflanke, la konsidero, ke unu religio estas pli tradicia en la lando, c\u0302ar g\u0302i estis oficialigita antau\u0306 1100 jaroj dum alia \u201enur\u201d antau\u0306 600, estas pli ol diskutinda. Sub g\u0302i kas\u0302ig\u0302as la koncepto de unuetna s\u0302tato, kiu fajrigis Balkanion en la lastaj 200 jaroj. Pri tio mi permesas al mi diri, ke la otomana imperio, dum la plej granda parto de sia ekzisto, estis multe pli permesema, multege pli, ol samepokaj okcident-eu\u0306ropaj kristanaj s\u0302tatoj (pri tio spertas ekzemple preskau\u0306 c\u0302iuj bulgaraj judoj, kies prapatroj tie trovis rifug\u0302on post sia forpelo el Iberio). Estus dezirinde, ke bulgaroj \u2013 kiel aliaj balkanaj popoloj \u2013 tre serioze reviziu sian historion kaj elsarku el g\u0302i naciismajn mitojn kovantajn novajn konfliktojn. Interalie, la pritrakto de la 500-jara otomana regado en la bulgaraj lernolibroj estas ege unuflanka, manka de c\u0302ia nuanco kaj ofte ofenda por islamaj bulgarianoj (kaj aparte por la etne turkaj)."}, {"text_idx": "#000604", "text": "Laste, sed ne balaste, trois al mi pluraj adjektivoj. La au\u0306toro parolas pri \u201emoderaj s\u0302ijaistoj\u201d, dum li ne distingas inter \u201emoderaj\u201d kaj \u201efundamentismaj\u201d kristanoj \u2013 kaj tamen ili ja ekzistas. Li timas pri tio, ke kelkaj islamanoj vizitas privatajn nelaikajn lernejojn, sed tion ja faras ankau\u0306 kristanoj. Li timas, ke piaj islamanoj iras studi eksterlanden, sed ankau\u0306 ja tion faras kristanoj. Mi ne subtaksas la dang\u0302eron de eventuala ens\u0302telig\u0302o de perfortema islama fundamentismo en Bulgarion, sed mi certas, ke plena akceptado de la samlegitimeco de c\u0302iaj kredoj en la lando kaj aparta rehonorigo de islamanoj, mistraktataj kaj diskriminaciataj dum pli ol unu jarcento, estas la plej solida sekurigilo por Bulgario."}, {"text_idx": "#000605", "text": "Necesas nun ekplani kampanjon por la eu\u0306ropuniaj elektoj en 2009, almenau\u0306 lau\u0306 la organizantoj de unu el la plej novaj politikaj partioj en Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000606", "text": "Debutis la partio Eu\u0306ropo Demokratio Esperanto (EDE) en 2004, kiam g\u0302i rikoltis 25 000 voc\u0302ojn. Sed organizantoj volas, ke ekaktivu pli da landaj EDE-sekcioj por disvastigi la mesag\u0302on, ke la lingva problemo estas obstaklo kontrau\u0306demokratia."}, {"text_idx": "#000607", "text": "La francino Elisabeth Barbay, kandidato en Parizo dum la elektoj de 2004, diris: \u201eNi proponas al Eu\u0306ropo rimedon por interkonsenta kaj demokratia konstruig\u0302o. Ne plu revoj, sed agoj kondukos nin al la komuna celo.\u201d"}, {"text_idx": "#000609", "text": "Dua internacia kinofestivalo en Dus\u0302anbo"}, {"text_idx": "#000610", "text": "De la 26a g\u0302is la 30a de oktobro 2006 en Dus\u0302anbo (Tag\u0302ikio) okazis la dua internacia kinofestivalo Didor (\u201eRenkonto\u201d). La moto de la festivalo estis \u201eOriento estas delikata afero\u201d. Lau\u0306 la g\u0302enerala direktoro de la festivalo S. Hakdodov tio signifas, ke oni ne mezuru orientan kulturon nur per iloj de la okcidenta."}, {"text_idx": "#000612", "text": "Post la malfermo, estis montrita tag\u0302ika filmo Vaganto (reg\u0302. D. Rahmatov kaj G. Muhabatova), kiu ege ekplac\u0302is al la spektantoj. En g\u0302i estis spegulita unu el la c\u0302efaj hodiau\u0306aj problemoj de Tag\u0302ikio: labormigrado al Rusio. Plenkreskuloj devas lasi la patrujon kaj familion por serc\u0302i laboron en aliaj landoj. La infanoj kreskas ne vidante gepatrojn. Sed tamen c\u0302iam atendas kaj atente rigardas al ne konataj viroj, kiuj venas al la vilag\u0302o: c\u0302u eble li estas la patro?"}, {"text_idx": "#000613", "text": "La internacia jug\u0302antaro (prezidanto Naum Klejman) aljug\u0302is la unuan premion al la filmo de M. Ahmadi Poeto de rubaj\u0302oj. En g\u0302i estis rakontite pri stratpurigisto, kiu purigante apud domoj trovas informojn pri la vivo de familioj, iliaj sekretoj kaj estas envolvita en diversaj aventuroj. La kreintoj ricevis la c\u0302efan premion de la Svislanda Oficejo pri Kunlaboro kaj premion de la Organizaj\u0302o pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000614", "text": "La centro de dokumenta kaj eksperimenta filmo el Irano aljug\u0302is premion al la kreintoj de tag\u0302ika filmo Nova Penelopo, kie la au\u0306toroj rakontas pri la vivo de hodiau\u0306aj Penelopoj, kiuj seninterrompe atendas siajn Ulisojn, kiuj espereble iam revenos el siaj labormigradoj."}, {"text_idx": "#000615", "text": "La plej juna partopreninto Javonmard Paiez estas reg\u0302isoro el Afganio. Kvankam li estas 8-jara, li jam aktoris en kelkaj filmoj. En la festivalo li montris sepminutan filmon Malico. Knabo, kiu ne estas bonedukita, ne povas kontakti la c\u0302irkau\u0306antojn. Lia plago estas en tio, ke li mem ne komprenas kial li malsukcesas."}, {"text_idx": "#000616", "text": "La mondkonata familio Mahmalbaf prezentis du filmojn de Samira Mahmalbaf: Je la kvina posttagmeze kaj 11a de septembro. Antau\u0306 la prezento s-ino Samira interalie parolis pri \u201etaliboj \u2013 tio estas ne nur taliboj, kiuj regis en Afganio, sed ankau\u0306 tiuj taliboj, kiuj c\u0302irkau\u0306as fas\u0302iston Bush. Ankau\u0306 en c\u0302iuj ni trovig\u0302as iom da talibaj\u0302o.\u201d"}, {"text_idx": "#000619", "text": "En 2005 burundanoj elektis novan registaran partion, la eksribelulan CNDD-FDD. G\u0302i estas taskita restarigi demokration perditan post la morto en 1993 de la unua demokratie elektita prezidanto, Melchior Ndandaye."}, {"text_idx": "#000620", "text": "Por burundanoj prioritatis paco, sekureco, libereco, justeco kaj demokratio. Venkis CNDD-FDD, c\u0302ar elektantoj opiniis, ke nur tiu c\u0302i partio kapablos plenumi popolajn postulojn."}, {"text_idx": "#000621", "text": "Tamen neniu povis imagi la nunan situacion en Burundo. Ankorau\u0306 mankas paco, sekureco kaj libereco. Enkarcerigitaj estas j\u0302urnalistoj kaj opoziciuloj, kaj malliberulojn murdas policanoj. Pro malsato mortas la popolo; sukero, grandkvante produktata en Burundo, ig\u0302as kvazau\u0306 oro. Prezoj en vendejoj altig\u0302as pro impostoj kaj pro korupto de la flanko de s\u0302tataj au\u0306toritatuloj."}, {"text_idx": "#000622", "text": "Miksig\u0302as la roloj de la s\u0302tata kaj la partia prezidantoj. La prezidanto de CNDD-FDD kondutas, kvazau\u0306 li estus s\u0302tata prezidanto, nomumante homojn al gravaj postenoj kaj kau\u0306zante, ke eksig\u0302u la vicprezidantino, c\u0302ar s\u0302i lin kritikis."}, {"text_idx": "#000623", "text": "Dume la s\u0302tata prezidanto vojag\u0302as tra la mondo, s\u0302ajnigante, ke regas en Burundo paco kaj sekureco kaj ke j\u0302urnalistoj plene liberas sin esprimi. Tamen li hipokritas. Tri j\u0302urnalistoj de privataj radio-stacioj (du el Afrika Publika Radio kaj unu, la direktoro, de Radio Isanganiro) sidas en la centra malliberejo de Burundo, kune kun la eksprezidanto, eksvicprezidanto kaj opoziciuloj."}, {"text_idx": "#000624", "text": "Le\u0301once Ngendakumana, la prezidanto de la c\u0302efopozicia partio, diris: \u201eTimigi j\u0302urnalistojn, malliberigi opoziciulojn kaj mensogi al la internacia komunumo, ke c\u0302io estas en ordo, ne venkigos en la venonta baloto post kvar jaroj. La sola maniero estas kunigi c\u0302iujn burundanojn por restarigi pacon.\u201d"}, {"text_idx": "#000625", "text": "Mi tute malkonsentas kun la fina verdikto de Santiago Lo\u0301pez Ferna\u0301ndez-Aguado en lia artikolo pri la eu\u0306ska pacprocezo (MONATO, 2006/12, p. 8). Li diras, ke vers\u0302ajne oni ne progresos g\u0302is ETA transdonos c\u0302iujn armilojn kaj g\u0302is Batasuna publike kondamnos perforton. Do lau\u0306 la au\u0306toro paco ne alvenos g\u0302is unu el la du flankoj implikitaj en la konflikto komplete kaj sen kondic\u0302oj kapitulacos. Do kial ne diri, ke vers\u0302ajne oni ne progresos g\u0302is la hispana polico c\u0302esos torturi la eu\u0306skajn prizonulojn, g\u0302is c\u0302i tiuj prizonuloj estos translog\u0302igitaj al eu\u0306skaj malliberejoj kaj g\u0302is la memdecida rajto por Eu\u0306skio estos agnoskita de la hispana registaro?"}, {"text_idx": "#000626", "text": "Kio okazas en Eu\u0306skio nuntempe, estas pacprocezo, ne kapitulaca procezo, fare de unu el la du flankoj implikitaj en la konflikto, kaj en pacprocezoj, se oni volas atingi pacon, neniu flanko povas tute altrudi siajn kondic\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000627", "text": "Politika historio de la neu\u0306trala UEA"}, {"text_idx": "#000629", "text": "Scienca laboro konas tri fazojn: kolekto de materialo, ordigo de tiu materialo, komentado kaj interligado de la materialo. Niaj esperantaj g\u0302isnunaj histori(et)oj ne c\u0302iam atingis tiun trian fazon, dum tiu c\u0302i verko nepre jes ja. Ec\u0302 pli, g\u0302i ligas la esperantan historion al la tutmonda (politika) historio kaj montras la interrilatojn kaj influojn, kiuj, kompreneble, ne estas egale grandaj en ambau\u0306 direktoj! La konduka fadeno en la rakonto estas \u201eneu\u0306traleco\u201d. Traktita do estas c\u0302efe la dau\u0306ra kaj malfacila baraktado por konservado de la neu\u0306traleco de la neu\u0306trala movado. En si mem \u201eneu\u0306traleco\u201d ne estas facila koncepto, kaj ne c\u0302iu difinos g\u0302in en la sama maniero. Ankau\u0306 tiu faceto estas traktita: kiel kompreni la nocion \u201eneu\u0306traleco\u201d ... au\u0306 kiel adapti g\u0302in al la monda situacio; kiel trovi kompromison por satigi la kaprinon kaj konservi la brasikon. En la libro temas pri aktiva neu\u0306traleco, pasiva neu\u0306traleco, sed ankau\u0306 pri s\u0302ima neu\u0306traleco (kiel en la Esperanto-originalo? En la germana schimmelige, p. 328 kaj 339). Tamen, priskribo de la fakta pragmata neu\u0306tralismo estas trovebla fine de pag\u0302o 157a."}, {"text_idx": "#000631", "text": "La teksto ne estis verkita por movadanoj, kaj tio sentig\u0302as. La au\u0306toro tre bone konsciis tion, kaj lerte adaptis sian tekston. Kio estas memkomprenebla por verdulo ofte estas tute kontrau\u0306a (= la kontrau\u0306o estas por li memkomprenebla) por ec\u0302 profesoreca laikulo. La bazaj ideoj, kiuj apartenas al nia alfabeto, devas minimume esti klarigitaj al tia publiko, kaj prefere en neemocia maniero. En tiu kunteksto oni ec\u0302 akceptu la memkompreneblan ideon de unu el la jug\u0302antaj profesoroj \u201eke utopia Esperanto estas tute fiaskinta afero de la pasinteco\u201d. Mi c\u0302iam pensis, ke historiistoj nur pri unu afero absolute certas, nome pri tio, ... ke la estonton oni tute ne konas, kaj ke c\u0302iuj supozoj pri g\u0302i nepre falsas. Felic\u0302e, ke tiu rimarko venis c\u0302e la fino de la defendo kaj ke Ziko do povis lerte eviti fundan respondon. Nu, minimume tiu profesoro ne plu uzos la argumenton, ke Esperanto ne havas historion! La pendolo de la historio movig\u0302as onde, sed ne strikte sinuse, kun regulaj pintoj kaj valoj. C\u0302iam estas komplikita ondomovo, kun diversaj pli malpli grandaj pintoj. Certe en nia movado estis apogeo en la periodo inter la du mondmilitoj, sed el tiu c\u0302i verko montrig\u0302as, ke la kolizioj kun kaj pro la ekstera politika mondo oftig\u0302is kun la maturig\u0302o de la dudeka jarcento, post la dua mondmilito kaj precipe dum la malvarma milito. Do klare ni tiam estis (kaj estas) konsiderataj konsiderindaj!"}, {"text_idx": "#000632", "text": "Lau\u0306 la frukto oni supozas la arbon"}, {"text_idx": "#000633", "text": "La dokta, kaj nun doktora, au\u0306toro estas frukto postmilita. Avantag\u0302o: li ne estas tro influita de g\u0302i kaj staras libera antau\u0306 la faktoj. Dang\u0302ero: li vers\u0302ajne ne povas imagi al si vivon en mallibera lando, vivon en diktatoreca s\u0302tato. Li eble ne tute konscias, ke en iuj landoj la s\u0302tato rigardis de trans via s\u0302ultro, kiam vi verkis leteron al eksterlanda amiko, kaj ke fina saluto de letero povas esti diktita de la s\u0302tato. Malfacile estas ankau\u0306 liberigi sin de la kono de la historio! Se iu germano en 1934 finis leteron al eksterlanda esperantisto per Heil Hitler! li vers\u0302ajne esprimis sian entuziasmon por iu, kiun la plimulto de liaj samlandanoj konsideris kiel savonton de la s\u0302tato kaj la ekonomio. Se en 1939, li ankorau\u0306 povis esti iom honesta. Se same en 1942, tiam tiu germano eble sciis, ke li riskus sian vivon per forlaso de la saluto, kaj ne nepre pensis, kion li skribis. Plie neniu, au\u0306 preskau\u0306 neniu, povis imagi, ke la teruraj\u0302oj, kiujn oni en la okupita mondo fojfoje au\u0306dis rakonti pri la germanaj monstraj\u0302oj, vere ne estis inventaj\u0302oj de la aliancanoj. Ni ne povas jug\u0302i la subskribinton kvazau\u0306 li sciis la veron. Se en 1980, tiam vers\u0302ajne temas pri frenezulo. Nu, Ziko \u2013 tiel plej multaj konas lin \u2013 plej ofte restas sufic\u0302e atenta por mem aldoni averton pri tiu eblo."}, {"text_idx": "#000634", "text": "Vojag\u0302o tra verdaj verdunaj kampoj"}, {"text_idx": "#000635", "text": "Ziko sidis c\u0302e la fonto kaj c\u0302erpis el g\u0302i. Dum kelkaj jaroj li ordigis la arh\u0302ivojn en la Centra Oficejo de Universala Esperanto-Asocio (UEA) en Roterdamo. Li do disponis pri dokumentoj, kiujn g\u0302is nun neniu povis konsulti. En tio la libro estas unikaj\u0302o. Oni ne legos la kutimajn historiojn, kolektitajn el revuoj kaj kongreslibroj, sed oni legas historiojn, vivojn de personoj kaj iliajn perleterajn kontaktojn. Pri multaj aferoj oni nenion trovas en la disertacio, c\u0302ar ili neniel tus\u0302as la temon de neu\u0306traleco. Tibor Sekelj aperas en la libro (ne en la indekso) nur pro la g\u0302eno politika, kiun kau\u0306zis al li la fifama usona makartisto Connor (p. 279-280). Lia Instituto por Oficialigo de Esperanto ekzemple tute ne aperas. Ankau\u0306 Baghy kaj Kalocsay aperas nur 4 au\u0306 5 fojojn en la indekso. Ne abundas au\u0306 tute mankas la lau\u0306daj priskriboj de kulturaj atingoj. La historio traktas aferojn, pri kiuj 99 elcentoj de la movadanoj nenion scias, kaj kiuj ec\u0302 de ili ne estis koneblaj, ofte ec\u0302 nepre kas\u0302itaj por ili. Felic\u0302e ke niaj arh\u0302ivoj ne estas vatikanaj (do alireblaj nur en forege foraj tempoj). Estas politika historio, do temas pri konfliktoj, bataloj, skandaloj ... el kiuj certe multaj verdunecaj (por eksterterano: Verduno estas franca urbo, c\u0302e kiu okazis terura kaj politike sensenca batalo inter la franca kaj germana armeoj en 1916). En la priskribitaj bataloj ofte ambau\u0306 flankoj sieg\u0302is sub la flago de (iu formo de) neu\u0306traleco!"}, {"text_idx": "#000637", "text": "Jen kaj jen amuza skec\u0302o heligas la batalkampon. Neu\u0306traleco devas atenti la longajn piedfingrojn de la eblaj oponantoj. UEA kutimis fari tion. Sed fojfoje piedfingroj estas tre longaj kaj delikataj. En la fino de 1959 al la Centra Oficejo dekoj da protestoj venis el Sovetio kaj aliaj komunismaj landaj pri rompo de la neu\u0306traleco fare de UEA. En la oktobra numero de la revuo aperis krucvortenigmo kun insulta difino! \u201een tia politika sistemo la civitanoj ne havas multe da rajtoj\u201d. Au\u0306tomate \u2013 ili ja plej bone povis scii \u2013 venis la supozo, ke la respondo nepre estu \u201ekomunismo\u201d. Sed ... eble la enigmo estis tro malfacila, au\u0306 la legantoj tro malspertaj, c\u0302ar, felic\u0302e, la g\u0302usta respondo estis \u201etotalismo\u201d (p. 258). Kaj nun mi c\u0302i tie metu etan kritikon! Mi devis serc\u0302i jarkolekton 1959 de la revuo Esperanto por certigi min pri la tuta kunteksto. En la disertacio aperas piednotoj, sed ne estas la originalaj tekstoj en Esperanto. Mi s\u0302atis scii ekzakte la vorton, kiu estis en la revuo por la Bu\u0308rger de la germana teksto kaj mi ankau\u0306 kontrolis c\u0302u vere la solvo estis \u201etotalismo\u201d kaj ne libera elekto inter ambau\u0306 vortoj (per zorga distribuo de la nigraj kvadratoj)."}, {"text_idx": "#000640", "text": "La peniko montras la majstron"}, {"text_idx": "#000641", "text": "Multe oni okupig\u0302as lastatempe por, precipe el la pentraj\u0302oj de la flandraj primitivuloj, fari medicinan diagnozon de la malsanoj, kiujn la bildigitaj personoj suferis. Oni esperas baldau\u0306 dec\u0302ifri, kiom da infanoj havis Mona Lisa, kaj kiom da ili estis mamnutrataj de s\u0302i ... El la libro de Ziko oni povos diagnozi, c\u0302u eble iu el niaj gvidantoj vere suferis paranojon."}, {"text_idx": "#000644", "text": "Gbeglo Koffi tus\u0302as (MONATO 2006/12, p. 26), kvankam eble sencele, homan kaj socian fenomenon. Li skribas: \u201eMin oni konsideras ateisto, kiam en la sama medio mi diras, ke organizig\u0302i en grupo por havi komunan regularon nur por nei la ekziston de Dio signifas, ke oni neas ne la ekzistadon mem de Dio, sed la neadon de g\u0302ia ekzistado.\u201d Pus\u0302ite antau\u0306en, tiu subtila distingo trovig\u0302as en kaj, eble, koincidas kun alivorta distingo konstatebla en la medio de ateistoj: ateistoj konvinkig\u0302intaj per elraciaj argumentadoj (konsenteblaj au\u0306 ne) kaj ateistoj decidig\u0302intaj kontrau\u0306 la ekzisto de Dio."}, {"text_idx": "#000646", "text": "Eminenta flandra sonorilar-koncertisto malkovras verketon de italo kaj eldonas g\u0302in. Li sendas g\u0302in por recenzo al ruslanda hebreo elmigrinta al Usono. Tiu c\u0302i sendas la verketon al usonano elmigrinta al Au\u0306stralio. Tiu c\u0302i skribas la recenzon kaj sendas g\u0302in al revuo eldonata en Belgio. Tiu c\u0302i dissendas g\u0302in al cento da mondlandoj."}, {"text_idx": "#000647", "text": "La tuta kanvaso okazas pere de unu sola lingvo \u2013 kiu ne estas la angla. Per kiu alia el la 9500 ankorau\u0306 vivantaj lingvoj tio okazis? C\u0302u certas, ke per la angla lingvo tio povus okazi?"}, {"text_idx": "#000649", "text": "Seksa mutilado ankau\u0306 en Eu\u0306ropo"}, {"text_idx": "#000650", "text": "Al la rimarkoj de Gerrit Berveling (MONATO 2006/12, p. 22-23) mi povas aldoni, ke seksa mutilado de virinoj okazas ne nur en Afriko, sed ankau\u0306 c\u0302e afrikaninoj log\u0302antaj en Eu\u0306ropo. Por averti, defendi, protekti la knabinojn, asocio en Belgio eldonis en la franca kaj en la angla bildstrion Diariatou face a\u0300 la tradition (Diariatou fronte al la tradicio) kun la helpo de la programo Dafno de la Eu\u0306ropa Komisiono. Por kontakti la asocion: GAMS, rue Brialmont 11, 1210 Bruselo; info@gams.be; ."}, {"text_idx": "#000651", "text": "Antau\u0306 nelonge la itala ambasado en Tirano arang\u0302is konferencon pri la temo \u201eDek kvin jaroj da albana enmigrado en Italion\u201d okaze de la eldono de nova libro (itale: L'immigrazione albanese in Italia)."}, {"text_idx": "#000652", "text": "La au\u0306toro, Rando Devole, mem elmigrinto, verkis la libron pri la albana komunumo en Italio. Oficiale 325 000 albanoj log\u0302as en Italio, sed, lau\u0306 la itala ambasadoro Massimo Ianucci, neoficiale povas esti c\u0302irkau\u0306 500 000. Elmigris albanoj, c\u0302ar fine de la 1980aj jaroj Albanio estis la malplej reformita lando en Orienta Eu\u0306ropo. Kiam disfalis la s\u0302tato, kiu estis la sola proprietulo kaj dunganto de albanoj, homoj sin sentis forlasitaj kaj do eksterlande serc\u0302is vivrimedojn."}, {"text_idx": "#000653", "text": "Menciis la au\u0306toro karakterizaj\u0302ojn de la albana elmigrinto-komunumo. Albanoj koncentrig\u0302is ne en unu au\u0306 du lokoj, sed trovig\u0302as dise tra la lando. Cetere ili log\u0302as kutime en familioj kun infanoj, kio igas ilin fidindaj kaj integrig\u0302emaj. Ili praktikas diversajn profesiojn, kontraste al aliaj enmigrinto-grupoj, kiuj specialistig\u0302as, ekzemple pri domservado au\u0306 konstruado. La albanoj estas g\u0302enerale kleraj homoj kaj, lau\u0306 raportoj de diversaj universitatoj, trovig\u0302as inter la plej sukcesaj studentoj."}, {"text_idx": "#000654", "text": "Krome la albanoj fondis diversajn asociojn, kun gazetoj kaj revuoj, kaj aktive partoprenas la socian vivon. Ili starigis milojn da malgrandaj entreprenoj, kaj mem dungas italojn, tiel kontribuante al la ekonomia bonfarto de la lando."}, {"text_idx": "#000655", "text": "La konferenco konkludis, ke la albana diasporo en Italio eniris stabilig\u0302fazon, proponante al italoj fenestron al alia monda kulturo kaj ponton de amikeco inter la du popoloj."}, {"text_idx": "#000656", "text": "Interesa kaj g\u0302is nun unika tradicio estig\u0302is en la bulgara ripozejo Zlatni pjasaci (Oraj sabloj) c\u0302e la Nigra Maro. Ekde 1991 tie c\u0302iujare en septembro okazas landa renkontig\u0302o de g\u0302emeloj."}, {"text_idx": "#000657", "text": "La pasintjara renkontig\u0302o estis jubilea. G\u0302in partoprenis 300 g\u0302emeloj. La plej junaj partoprenantoj estis paro de la sesmonataj beboj Ivan kaj Georgi el Varno, venigitaj de sia patro Ivajlo. La plej maljuna paro estis 83-jaraj Zlatka kaj Vasilka Trifonov el Sofio. Partoprenis ankau\u0306 2 trig\u0302emelinoj \u2013 la 17-jaraj belulinoj el urbo Ruse kun nomoj de la filinoj de Sankta Sofia \u2013 Vera (Kredo), Nadej\u0302da (Espero) kaj Ljubov (Amo) kaj Iva, Nedelina kaj Diljana el la urbo Tvardica. La dujaraj knabinoj Viktoria kaj Joana, vestitaj en egalaj koketaj robetoj, estis venigitaj de siaj du avinoj \u2013 la 63-jaraj g\u0302emelinoj Slavka kaj Stefka Krumovski el Varno."}, {"text_idx": "#000658", "text": "Du paroj \u2013 la 21-jaraj studentoj Milen kaj Veselin kaj g\u0302emelinoj Mimi Marinova kaj Pepi Patronova, naskitaj la 2an de septembro 1963, festis sian naskig\u0302tagon. Mimi Marinova siaflanke estas patrino de geg\u0302emeloj J\u0302anet kaj Pavel, kiuj venis en la vivon la 2an de oktobro 1999. C\u0302iuj g\u0302emeloj, kiuj festis sian naskig\u0302tagon, ricevis donacon de la gastigantoj de la festo \u2013 torton kaj botelon da rug\u0302a vino de la marko Zlatni pjasaci."}, {"text_idx": "#000659", "text": "C\u0302iuj paroj kaj triopoj surhavis samajn vestojn. Kaj tio ege bone efikis. Tial la c\u0302iutaga j\u0302urnalo Standart, detale raportante pri la evento, informas pri paniko, obsedinta eksterlandajn turistojn. Germanoj kaj angloj miris c\u0302u ili ne trafis filmadon. Apude ja promenis egale vestitaj paroj kun samaj vizag\u0302oj kaj figuroj. Fakte la eksterlandanoj hazarde trafis la kulminon de la amuzfesto de g\u0302emeloj de Bulgario."}, {"text_idx": "#000660", "text": "La programo de la festo estis tre varia. La felic\u0302aj paroj kaj triopoj dancis la tradician bulgaran rondodancon. Dum la 15-jara ekzisto de tiu iniciato pli ol 10 mil g\u0302emeloj renkontig\u0302is. Kvin paroj, kiuj partoprenis c\u0302iujn g\u0302isnunajn renkontig\u0302ojn, ricevis inviton de la ripozejo. Ili estos gastoj de la ripozejo Zlatni pjasaci okaze de ties duonjarcenta jubileo, festota c\u0302i-jare."}, {"text_idx": "#000661", "text": "Mi neniam s\u0302atis flugadon, sed nun, post plej fres\u0302a sperto, mi decidis definitive ne plu flugi. Oni invitis min prelegi dum kataluna Esperanto-kongreso; mi akceptis, kaj c\u0302ar la distanco inter Au\u0306gsburgo kaj Barcelono estas sufic\u0302e longa, ni flugis, uzante la servon de la germana kompanio Lufthansa. S\u0302ajnis al mi, ke mi eltenos, c\u0302ar la flugdau\u0306ro de Munkeno al la kataluna c\u0302efurbo estas malpli ol du horoj. Sed mi konstatis, ke oni evidente faras c\u0302ion por fortimigi min de flugvojag\u0302ado. Kvazau\u0306 ne jam sufic\u0302us la kutimaj torturaj\u0302oj, kiel sidi en mallarg\u0302aj seg\u0302oj sen la eblo libere movig\u0302i \u2013 ec\u0302 stari ne eblas, c\u0302ar mi frapus la kapon kontrau\u0306 la malalta plafono! \u2013 oni inventas pliajn malkomfortaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000662", "text": "Kiam ni alvenis c\u0302e la gic\u0302eto de Lufthansa tie staris gardistoj, kiuj instruis al ni, ke por havigi niajn flugbiletojn, ni devas manipuli komputilan au\u0306tomaton. \u201eVi devas unue ens\u0302ovi vian kreditkarton,\u201d diris la uniformulino. \u201eSed mi jam pagis mian flugon, kial mi do bezonas kreditkarton, kiun mi ne havas?\u201d demande mi respondis. Oni klarigis, ke tio necesas nur por identigi min (?), kaj montrig\u0302is, ke mian ordinaran bankokarton la inteligenta au\u0306tomato ne akceptas. Do ni devis stari en longega vico de senkreditkartuloj por ricevi nian bileton. Ni sentis nin parioj. Kaj mi estas certa, ke post kelka tempo ankau\u0306 tiuj konsilantoj estos malaperintaj, kaj pasag\u0302eroj staros sen iu helpo antau\u0306 tiuj stultaj au\u0306tomatoj, kiuj kompreneble kostas malpli ol dungitaj homoj. Pro severaj kontroloj pro histerio pri terorismo ni estis traktitaj kiel krimuloj arestataj: mi devis elpos\u0302igi c\u0302ion, ec\u0302 miajn paperajn naztuketojn (povus ja kas\u0302ig\u0302i bombo inter ili). En la flughaveno de Barcelono la sekuristo insistis krome, ke mi demetu mian pantalonan rimenon. Bons\u0302ance en Katalunio ni tiom bone mang\u0302is, ke mia pantalono ne falis de sur malplena ventro ..."}, {"text_idx": "#000663", "text": "Jen nur kelkaj detaloj, kiuj c\u0302agrenis min tiel, ke mi decidis rezigni pri flugado. En mia ag\u0302o tio eblas; mi ne plu devas uzi avion, c\u0302ar kiel pensiulo longdistancajn vojag\u0302ojn mi ne bezonas entrepreni (ekzemple pro profesiaj kialoj). Ankau\u0306 antau\u0306e mi provis eviti flugadon, c\u0302ar la mas\u0302inoj treege poluas la atmosferon, sed nun oni detruas ankau\u0306 mian dignon. Se vi do volas inviti min, konsideru, ke mi venos nur per trajno au\u0306 s\u0302ipo kaj do bezonos longan tempon. G\u0302is tiam!"}, {"text_idx": "#000664", "text": "Judismo malpermesas uzi elektron sabate kaj festotage. Ortodoksaj judoj solvas tiun problemon, uzante ekzemple au\u0306tomatan horlog\u0302on, kiu mem en- kaj el-s\u0302altas elektron dum tiuj tagoj. Tamen la plej ortodoksaj log\u0302antoj en la jerusalema kvartalo Mea S\u0302earim preferas neniel uzi elektron."}, {"text_idx": "#000665", "text": "Nun s\u0302ajne la problemo estas solvita. Log\u0302anto de la ortodoksa kvartalo produktas tiel nomatan kos\u0302eran elektron per generatoro, kiun ens\u0302altas arabo. La kos\u0302era generatoro provizas sabate c\u0302irkau\u0306 500 familiojn kaj unu sinagogon per elektro."}, {"text_idx": "#000666", "text": "La s\u0302tata elektra kompanio nun ellaboras planon por tiel kos\u0302ere elektrizi jerusalemajn religiajn kvartalojn. Varbotaj estas 150 nejudoj, sed estig\u0302is nova problemo. C\u0302u ortodoksaj rabenoj permesos al judoj sabate estri tiujn c\u0302i nejudojn?"}, {"text_idx": "#000667", "text": "En decembro 2006 la Nutraj\u0302a kaj Agrokultura Organizaj\u0302o de Unuig\u0302intaj Nacioj publikigis raporton, kiu asertas, ke en 2006 en la mondo la grenprezoj atingis la plej altan nivelon de la lastaj dek jaroj."}, {"text_idx": "#000668", "text": "La raporto montras, ke en 2006 la c\u0302efaj produktantaj landoj reduktis sian produktokvanton kaj ke samtempe la postulado de greno grandig\u0302is. C\u0302io c\u0302i kau\u0306zis, ke en la internacia merkato la grenprezoj senc\u0302ese plu levig\u0302as."}, {"text_idx": "#000669", "text": "Pro la plialtig\u0302o de la prezoj en 2006 la tutmondaj elspezoj por greno, lau\u0306 antau\u0306kalkulo, pliig\u0302is je 2 % kompare kun 2005, g\u0302is 734 miliardoj da usonaj dolaroj, la plej alta cifero de la pasintaj dek jaroj. Por la disvolvig\u0302antaj landoj la pliaj elspezoj por importado de mang\u0302ogreno kreskis draste kaj atingis ec\u0302 5 %. Male, la importokvanto de greno al tiuj landoj, kiuj urg\u0302e postulis nutraj\u0302ojn, neniom kreskis."}, {"text_idx": "#000671", "text": "Pro diversaj naturaj katastrofoj, kiel sekeco, uraganoj, inundoj, fiinsektoj ktp, en 2006 ankau\u0306 la produktokvanto de rizo iom falis, dum en 2007 la perspektivo en la suda hemisfero ne estas g\u0302ojiga."}, {"text_idx": "#000672", "text": "Okcidento insultis Islamon pro instalado de Sadam Husajn kiel reginto de Irako, g\u0302i insultis Islamon pro instigado de irak-irana milito, g\u0302i insultis Islamon, kiam g\u0302i ekspedis Sadamon al Kuvajto, g\u0302i insultis Islamon pro la okupado de Irako, kaj laste, tamen ne plej malgrave, g\u0302i insultis Islamon pro ekzekuto de la islama s\u0302tatprezidanto, kion la mondo de Islamo povis vidi kaj au\u0306di. Tiel araboj kaj islamanoj vidas tian demokration, kian Okcidento proponas al Islamo!"}, {"text_idx": "#000673", "text": "Malg\u0302ojigan statistikon prezentis demografoj pri la log\u0302antaro de Ukrainio. El pli ol 25 milionoj de ukrainanoj fumas preskau\u0306 duono. Samtempe pri sporto okupig\u0302is nur dekono de la popolo. Tial \u201ejunig\u0302as\u201d malsanoj: pro kormalsanoj kaj aidoso mortas homoj je c\u0302iam pli junaj ag\u0302oj. La meza vivodau\u0306ro por viroj estas 62,23 jaroj, por virinoj 73,97. Lau\u0306 kuracistoj, proksimume triono de la viroj ne postlasos idojn."}, {"text_idx": "#000674", "text": "Fine de 2006 la franclingvaj tv-elsendoj en Belgio subite estis haltigitaj kaj estis anoncite, ke Flandrio, la norda parto de la s\u0302tato, proklamis sian sendependecon. La ministrejo pri eksterlandaj aferoj estis supers\u0302utita de telefonvokoj: \u201eC\u0302u eblas ankorau\u0306 sekure flugi al Belgio?\u201d, \u201eC\u0302u mi bezonas novan pasporton?\u201d. En la ministrejo oni tamen sciis pri nenio. Temis pri \u201es\u0302erco\u201d de kelkaj valonaj j\u0302urnalistoj, s\u0302erco, kiun supozeble multaj estus aprezintaj en la s\u0302ercotago de la 1a de aprilo, sed kiu skuis multajn en la antau\u0306kristnaska periodo. Guido Van Damme raportas."}, {"text_idx": "#000675", "text": "Eble vi emas legi la titolon kiel aserton. Tamen, kiel au\u0306guro g\u0302i estas ec\u0302 malpli certa ol eldiraj\u0302oj pri vetero au\u0306 evoluo de la borso. C\u0302u efektive io tia iam okazos, jen retorika demando. Se oni konsideras la tendencojn en Eu\u0306ropo, oni povas konstati, ke, dum la tuta kontinento evoluas al pli granda unueco, diversaj regionoj sekvas vojon al sendependig\u0302o. Paca ekzemplo estas la iama C\u0302eh\u0302oslovakio, dum la fifamaj militoj en Balkanio montras la pli kruelan aliron."}, {"text_idx": "#000676", "text": "Lastan decembron la mondon skuis la novaj\u0302o, ke ankau\u0306 Belgio alig\u0302is al tiu militama klubo. La franclingva c\u0302efa televidostacio haltigis siajn kutimajn elsendojn kaj anstatau\u0306e montris novaj\u0302raporton, lau\u0306 kiu la flandra parlamento anoncis unuflankan sendependig\u0302on de Flandrio disde Belgio. Nur post iom da tempo al multaj spektantoj klarig\u0302is, ke temis ne pri vera novaj\u0302elsendo, sed pri satira s\u0302erco de la novaj\u0302redakcio de tiu stacio. Lau\u0306 ilia diraj\u0302o, la j\u0302urnalistoj volis sondi, kiaj estus la sekvoj, se iu scenaro tiuspeca vere okazus."}, {"text_idx": "#000677", "text": "La informojn sekvis tri specifaj reagoj. Estis tiu de la internaciaj \u201eobservantoj\u201d, tiu de la flandroj, precipe de flandraj politikistoj kaj komentistoj, kaj fine \u2013 kvankam kronologie unua \u2013 tiu de la valonoj."}, {"text_idx": "#000678", "text": "Plej nekomprenebla estis la reago de la internaciaj observantoj kaj novaj\u0302kolektantoj. Ene de mallonga tempo la novaj\u0302o rondiris tra la plej renomaj novaj\u0302agentejoj. Ekde la milito en Irako ni scias, ke estas sufic\u0302e facile erarigi j\u0302urnalistojn, kaj ke ili tro facile kaj senkritike akceptas ion ajn sen tau\u0306ga kontrolo de la fontoj. Ec\u0302 la renoma CNN tuj dissendis la novaj\u0302on pri la sendependig\u0302o de Flandrio."}, {"text_idx": "#000679", "text": "Tamen, por manu militari, perforte sendependig\u0302i, lando bezonas iom da antau\u0306preparoj, kiujn oni ne povas nerimarkite plenumi. Tiaj antau\u0306preparoj entute ne okazis en Flandrio. Ec\u0302 la plej maldiligenta observanto ne kapablus pretervidi la aktivecon de tiaj antau\u0306preparoj. Kaj tamen la internacia gazetaro sufic\u0302e serioze akceptis la \u201efaktojn\u201d. Povas esti, ke la valonaj tv-j\u0302urnalistoj per profesia lerteco vualis la veran karakteron de la elsendo; tamen restas tute nekompreneble, ke tiu moko atingis la c\u0302eftitolojn de la internacia gazetaro."}, {"text_idx": "#000680", "text": "La dua reago sekvis nur la postan tagon, precipe en Flandrio. G\u0302i precipe estis sento de indigno. Kial seriozaj j\u0302urnalistoj au\u0306dacas riski sian kredindecon per tia programo? Ne la informoj kau\u0306zis la indignon, sed la fakto, ke la tv-stacio uzis la formon de subita novaj\u0302elsendo por krei satiran programon. Tamen iu ajn, kiu komprenas ion pri satiro, senhezite rekonos, ke la s\u0302ajna au\u0306tenteco de satiro estas nepra kvalito necesa, por ke g\u0302i estu sukcesa."}, {"text_idx": "#000681", "text": "Cetere, en Flandrio neniu kredis, ke la scenaro estis serioza. Jam dum pli ol duona jarcento Flandrio klopodas pere de interkonsentoj kaj paroloj atingi pli grandan memstarecon. La landparto sentas la bezonon stiri sin mem kaj ataki siajn proprajn problemojn lau\u0306 propra maniero. G\u0302i volas decidi mem pri sia estonteco. Tiu sento havas siajn historiajn radikojn, c\u0302ar malgrau\u0306 la fakto, ke g\u0302i dau\u0306re estis unu el la plej bonfartaj landoj de Eu\u0306ropo, g\u0302i dum sia tuta historio estis regata de fremduloj, kiuj pumpis la ric\u0302aj\u0302ojn el la lando al siaj propraj kasoj."}, {"text_idx": "#000682", "text": "La tria reago okazis nur en Valonio \u2013 la franclingva parto de Belgio. Tie la programo kau\u0306zis s\u0302okon kaj hororon. C\u0302u vere Flandrio eliris el la belga s\u0302tato? Sed, kio nun okazos al ili, la valonoj, kiuj tiom dependas \u2013 finance \u2013 de la unueca s\u0302tato? Ili apenau\u0306 povis imagi, ke ekde nun ekzistos iu fera kurteno, kie antau\u0306e estas nur lingvolimo \u2013 videbla nur pere de stratnomoj kaj vojindikiloj. Ili jam vidis la berlinan muron transportitan c\u0302irkau\u0306 Bruselo. Ili timis, ke ekde nun ili bezonos permesilon similan al tiu, kiu al palestinanoj ebligas iri labori en Israelo, kaj kiam ajn flandroj sentos la bezonon, ili fermos la pordojn, haltigos la (mon)fluon kaj malebligos la liberan vojag\u0302on al la sablaj strandoj de la Norda Maro. En Valonio regis la paniko."}, {"text_idx": "#000683", "text": "C\u0302iuj, kiuj iom sekvas la politikon en Flandrio, scias, ke, kvankam en la politika medio regas la emo je pli granda memregado, ne vere ekzistas de la tuta log\u0302antaro apogita plano al sendependig\u0302o. Tio tamen ne signifas, ke la scenaro estas tute neebla."}, {"text_idx": "#000684", "text": "La faktoj pri Belgio estas tiaj, ke la du landpartoj apenau\u0306 ankorau\u0306 konas unu la alian. Ne ekzistas tutlanda radiostacio, kiu informas pri tutlandaj starpunktoj, problemoj, kulturo, okazintaj\u0302oj ktp. Ne ekzistas tutlanda gazetaro. Malgrau\u0306 tio, ke Valonio kaj Flandrio estas la plej apudaj najbaroj, ili plej malbone konas unu la alian."}, {"text_idx": "#000685", "text": "Je la politika nivelo la sola unuiga faktoro estas la reg\u0302a familio. G\u0302i tamen pli kaj pli perdas apogon en Flandrio, unuflanke pro multaj skandaloj en g\u0302i, aliflanke pro sia tro granda orientig\u0302o al la franclingvanoj \u2013 almenau\u0306 lau\u0306 la sentoj de multaj flandroj. Ironie estas, ke fine de la dua mondmilito la apogo al la reg\u0302a familio estis inversa."}, {"text_idx": "#000686", "text": "La pozicio de c\u0302efministro de la lando estas multe pli tikla. Dum la pozicio postulas tre striktan neu\u0306tralecon, la persono, kiu plenumas la taskon, nepre apartenas c\u0302u al Flandrio, c\u0302u al Valonio, kaj estas malfacile teni la ekvilibron sur la loza s\u0302nuro de politikaj intertraktadoj. La c\u0302efministro devas esti akceptebla en ambau\u0306 landpartoj, kio ekzemple signifas, ke li devas regi la du \u2013 eble ec\u0302 tri \u2013 lingvojn de la lando (la nederlandan, francan kaj germanan) sufic\u0302e bone, kaj ke li samtempe ne povas defendi tro regionajn starpunktojn."}, {"text_idx": "#000687", "text": "Notindas ankau\u0306 la malsameco de la politika kaj ekonomia kulturo. Ec\u0302 se la bildo de la diligenta flandro kaj la pigra valono estas nejusta karikaturo, tamen statistikoj montras, ke samaj leg\u0302oj kaj reguloj en la nordo kaj la sudo de la lando estas aplikataj lau\u0306 malsamaj kriterioj. Tio ekzemple evidentig\u0302as en la maniero, kiel trafiko estas regulita: pli da trafikkameraoj kaj pli da trafikpunoj en Flandrio, kvankam ne nepre valonoj c\u0302e au\u0306tostirilo estas pli obeemaj."}, {"text_idx": "#000688", "text": "Pli klare fine de decembro montrig\u0302is tiu c\u0302i neegaleco en raporto pri imposto rilate nove konstruitajn domojn. Evidentig\u0302is, ke en Flandrio c\u0302iu nove konstruita domo estas kontrolita, dum en Valonio nur 70 % kaj en Bruselo ec\u0302 nur 30 %. En Flandrio unu el kvar konstruantoj devas krompagi, dum en Valonio nur unu el dek sep. Similaj ciferoj estas akireblaj pri kontrolo je nigra laboro, je malemo akcepti proponitan laboron, pri pagoj el la malsanasekuraj kasoj ktp."}, {"text_idx": "#000689", "text": "Dum c\u0302iu flandro povas senprobleme akcepti la ideon de solidareco translima \u2013 ne gravas, c\u0302u temas pri lingvolimo au\u0306 landlimo \u2013 malpli facile li toleras, ke iuj sekrete kaj inside klopodas je propra profito akiri pli grandan parton ol tiu, je kiu ili juste rajtas."}, {"text_idx": "#000690", "text": "Ne estas tre vers\u0302ajne, ke Flandrio perforte aliros sendependecon. Tamen estas bone imageble, ke pro malsamaj aliroj al pluraj problemoj la du landpartoj ankorau\u0306 pli drivos for unu de la alia, tiel ke finfine la lingvolimo ig\u0302os tia netransirebla abismo inter la du partoj, ke la disig\u0302o lau\u0306 naturaj leg\u0302oj efektivig\u0302os."}, {"text_idx": "#000691", "text": "La jaro 1991 trovis Albanion ekonomie malric\u0302a kaj politike izolita. Tamen abundis enlande diverstipaj armiloj, produktitaj dum 40 jaroj de la totalisma s\u0302tato. Tiutempe la lando kun pli ol tri milionoj da log\u0302antoj disponis pri 22 armeaj divizioj kun c\u0302irkau\u0306 200 000 soldatoj komplete armitaj kaj ekipitaj por longa milito."}, {"text_idx": "#000692", "text": "La falo de komunismo superfluigis grandan arsenalon. Pro tio en 1991 la registaro fondis la s\u0302tatan organizaj\u0302on MEICO, agantan ene de la ministrejo pri defendado, por eksporti la ekscesajn armilojn, inkluzive de helikopteroj kaj submars\u0302ipoj. Inter la armiloj trovig\u0302is ne plu uzeblaj kaptitaj dum la dua mondmilito. Tiuj iris rekte al la fandejoj de la importintaj landoj. Entute inter 1992 kaj 2004 estis venditaj armiloj kun valoro de pli ol 150 milionoj da usonaj dolaroj."}, {"text_idx": "#000693", "text": "C\u0302efaj celoj por la eksportaj\u0302oj estis Germanio kaj Usono. Sed albanaj armiloj estas uzataj, interalie, de s\u0302tataj sekureco-fortoj en Afganio kaj Irako."}, {"text_idx": "#000694", "text": "En 1997, kiam g\u0302enerala malobeo skuis la s\u0302tatajn fundamentojn, estis pris\u0302telitaj 1200 armeaj kaj policaj deponejoj. El tiuj malaperis c\u0302irkau\u0306 550 000 armiloj, 3600 tunoj da eksplodaj\u0302oj, miliono da kontrau\u0306homaj minoj, 3,5 milionoj da mangrenadoj kaj 1,5 miliardoj da kartoc\u0302oj. Grandparte tiuj c\u0302i armiloj estas neleg\u0302e venditaj al najbaraj landoj, precipe Kosovo, Makedonio kaj Montenegro."}, {"text_idx": "#000695", "text": "Nun la s\u0302tato notinde reduktis la kvanton de armiloj uzataj de la armeo kaj polico. G\u0302i plu ofertas armilojn al interesatoj, samtempe ac\u0302etante pli modernajn ekipaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000696", "text": "15 jarojn post la pereo de la imperio"}, {"text_idx": "#000697", "text": "Tuj post la disfalo de Sovetio Jegor Gajdar respondecis pri la ekonomia politiko en la unua registaro de sendependa Rusio. Li mem nomis sian postenon kamikaza, kaj sendube pravis. Nuntempe popolistoj en Rusio s\u0302atas malbeni la nomojn de la tiutempaj \u201ejunaj reformistoj\u201d, kaj kulpigi ilin, kune kun Mih\u0302ail Gorbac\u0302ov, pri la kras\u0302o de la imperio. Kaj malantau\u0306 ili, kompreneble, staris la malamikaj okcidentaj landoj, kiuj konspiris por pereigi la karmemoran Union de Sovetiaj Socialismaj Respublikoj."}, {"text_idx": "#000698", "text": "Pri tiu disfalo de superpotenco Jegor Gajdar nun verkis esploron. La recenzo de lia nova libro en la retejo de la ekonomia periodaj\u0302o Ekspert tuj naskis longan retdiskuton. Jam la unua diskutanto donis la tonon: \u201eGajdar mem ja estas mars\u0302anta klarigo pri pereo de la imperio ... La libron li devis nomi Mia sperto pri disfaligo de imperio.\u201d"}, {"text_idx": "#000699", "text": "En sia verko \u0413\u0438\u0431\u0435\u043b\u044c \u0438\u043c\u043f\u0435\u0440\u0438\u0438 - \u0443\u0440\u043e\u043a\u0438 \u0434\u043b\u044f \u0441\u043e\u0432\u0440\u0435\u043c\u0435\u043d\u043d\u043e\u0438\u0306 \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u0438 (La pereo de la imperio - lecionoj por la nuntempa Rusio), aperinta en junio 2006, Jegor Gajdar konvinke, kun multaj citaj\u0302oj el oficiala korespondo de la sovetia tempo, montras ke la konspir-teorioj nuntempe furorantaj en Rusio, estas nuraj mitoj \u2013 sed ja mitoj tipaj por la postimperia intelekta etoso, kaj tute kompareblaj kun la fama ponarda legendo en Germanio post la unua mondmilito."}, {"text_idx": "#000700", "text": "Sovetio ne estis intence disfaligita de okcidentaj landoj, kiel multaj kredantoj je la nova rusa ponard-legendo asertadas. Ec\u0302 male, Jegor Gajdar montras en sia libro, ke gravaj aktoroj en la ekstera mondo nepre volis, ke Sovetio pluekzistu, prefere en demokratia formo, kompreneble \u2013 por eviti la riskon de interna milito en lando kun nukleaj armiloj. Tiun deziron klare esprimis ankau\u0306 prezidento Bush (la patro) dum vizito en Ukrainio somere 1991, tuj antau\u0306 la efektiva disfalo de la sovetia imperio."}, {"text_idx": "#000701", "text": "La veraj kialoj de la pereo estis kompreneble tute aliaj, kaj inter ili elstaras la katastrofa evoluo de la sovetia ekonomio. Sovetio ne estis stabila, ekonomie forta grandpotenco, kiel s\u0302atas aserti la nuntempaj rusaj imperiistoj, sed enorma s\u0302ancelig\u0302anta konstruaj\u0302o sur misa fundamento, kies disfalo estis nur demando pri tempo. La alta prezo de nafto en la komenco de la 1980aj jaroj donis al Sovetio tempon provi solvi iujn el la internaj problemoj, sed anstatau\u0306 s\u0302ang\u0302i ion, la partiestroj nur sidis sur sia trono."}, {"text_idx": "#000702", "text": "La kernon de la problemo Gajdar vidas jam en la kolektivigo de la terkulturado en la 1920aj jaroj kaj la industriiga politiko de Stalin, c\u0302ar tiu politiko bazig\u0302is sur perforta malric\u0302igo kaj sklavigo de la kamparo. Komence tio eblis, c\u0302ar la proporcio de urbanoj estis negranda, sed la kreskantaj urboj bezonis c\u0302iam pli da terkulturaj produktoj, kaj post la 2a mondmilito necesis fari ion radikalan por solvi la problemon."}, {"text_idx": "#000703", "text": "La partio ne volis au\u0306 ne kurag\u0302is liberigi la kamparon kaj uzi merkatajn metodojn por pliigi la produktadon de mang\u0302aj\u0302oj. Anstatau\u0306e oni uzis la kutimajn plan-ekonomiajn rimedojn, kaj decidis ekkulturi novajn, antau\u0306e neuzitajn terenojn en malpli fekundaj partoj de la lando. Tie oni fondis novajn s\u0302tatajn bienojn, kiuj estis dependaj ne nur de la malfavoraj veter-kondic\u0302oj, sed ankau\u0306 de c\u0302iam pli da s\u0302tataj investoj. La konsekvenco estis, ke Sovetio ig\u0302is c\u0302iam pli dependa de importita greno. Samtempe kun la importado de greno kreskis la eksportado de nafto. La ekonomia kaj politika stabileco de la lando ig\u0302is c\u0302iam pli dependa de la prezoj de greno kaj nafto en la monda merkato."}, {"text_idx": "#000704", "text": "La partiaj gvidantoj de Sovetio tamen s\u0302ajne ne bone komprenis la kreskantan dependecon, kaj tute ne komprenis la naturon de la kapitalisma merkato de krudaj\u0302oj. Male ol la prezoj de multaj aliaj varoj, la prezoj de krudaj\u0302oj kiel nafto kaj greno povas tre akre kaj neantau\u0306videble varii, atentigas Jegor Gajdar. Tial necesas sekurec-marg\u0302enoj kaj stabiligaj fondusoj, sed tiaj tute mankis en Sovetio. Male, dum malbonaj rikolt-jaroj oni uzis c\u0302iam pli el la or-rezervo de Sovetio por ac\u0302eti grenon eksterlande."}, {"text_idx": "#000705", "text": "Kiam meze de la 1980aj jaroj la prezo de nafto draste sinkis, dum la prezo de greno estis sur nekutime alta nivelo, la rezulto estis katastrofo. Baldau\u0306 ekmankis mono por importo, la sovetia registaro komencis pruntadi monon en eksterlando en dau\u0306re kreskantaj kvantoj, kaj post kelkaj jaroj la enspezoj el naftoeksporto apenau\u0306 sufic\u0302is por io plia ol pagado de la interezo."}, {"text_idx": "#000706", "text": "Same kiel multaj aliaj industrioj en Sovetio, ankau\u0306 la naftoindustrio estis tute dependa de importitaj mas\u0302inpartoj, tuboj, kemiaj\u0302oj kaj aliaj varoj, kiujn la sovetia industrio ne povis mem produkti en sufic\u0302aj kvantoj. Kiam ekmankis valuto, en Sovetio malaperis ne nur mang\u0302aj\u0302oj kaj medikamentoj, sed ankau\u0306 la importaj\u0302oj bezonataj por la subteno de funkcianta naftoindustrio. Por kreskigi la valutajn enspezojn necesus kreskigi la eksporton de nafto, sed anstatau\u0306e la produktado kaj eksporto de nafto dau\u0306re malkreskis, pro manko de mas\u0302inpartoj, pro manko de tuboj, kaj pro manko de laboremo c\u0302e la laboristoj, kiuj povis ac\u0302eti c\u0302iam malpli por siaj dau\u0306re senvalorig\u0302antaj sovetiaj rubloj."}, {"text_idx": "#000707", "text": "Jam komence de la 80aj necesis drastaj reformoj por eviti la kompletan kras\u0302on de la sovetia ekonomio, sed tiaj reformoj estis politike neeblaj. Ec\u0302 c\u0302irkau\u0306 la jaro 1990, kiam la katastrofa situacio jam estis videbla por c\u0302iuj, radikalaj merkataj reformoj ne povis esti entreprenitaj. Fine de la sovetia periodo Mih\u0302ail Gorbac\u0302ov c\u0302irkau\u0306veturadis la mondon por almozpeti kelkcent milionojn en Seulo por la diplomatia rekono de Sud-Koreio, kelkcent milionojn en Kuvajto por la afabla sinteno de Sovetio dum la golfa milito, ankorau\u0306 iom c\u0302e Kohl por la redono de orienta Germanio, kaj por la forj\u0302etinda armea materialo, kiun Sovetio afable lasis je la dispono de Germanio, kiam la soldatoj estis urg\u0302e veturigataj hejmen. La valuto jam mankis ne nur por ac\u0302eto de greno, mono ec\u0302 ne sufic\u0302is por veturigi g\u0302in al Sovetio, kaj sovetiaj s\u0302ipoj estis arestitaj en eksterlandaj havenoj pro nepagitaj fakturoj."}, {"text_idx": "#000708", "text": "La farseca puc\u0302o en au\u0306gusto 1991 ne povintus s\u0302ang\u0302i la ekonomiajn realaj\u0302ojn ec\u0302 se g\u0302i sukcesus. Sed anstatau\u0306e okazis tio, kion la sovetiaj regantoj timis de c\u0302iam: la armeo rifuzis uzi siajn armilojn kontrau\u0306 la popolo. Tio kun plena klareco montris, ke la sovetia centra potenco ne plu ekzistas, kaj ne pasis multaj monatoj antau\u0306 ol la rug\u0302a flago estis malhisita en Kremlo. Poste, jam en sendependa Rusio, la kamikaza teamo de Jegor Gajdar transprenis la sinkantan s\u0302ipon kaj provis g\u0302in savi per sia malfruinta s\u0302oka terapio. Sed tio estas alia historio."}, {"text_idx": "#000709", "text": "Frujanuare la makedonaj au\u0306toritatoj konfiskis la plej grandan kvanton de heroino iam ajn trafikintan en Balkanio. La duontuno superis la kvanton konfiskitan en 2002. Ambau\u0306okaze komencis la heroino sian vojag\u0302on en Venezuelo."}, {"text_idx": "#000710", "text": "Malantau\u0306 la finegocado estas Stanislava C\u030coc\u030corovska-Poletan. Al serba j\u0302urnalo s\u0302i diris, ke s\u0302i estas arestita en Makedonio kiel serba spiono, ankau\u0306 kiel finegocisto de narkotaj\u0302oj, cigaredoj kaj alkoholaj\u0302oj favore al la serbaj sekretaj servoj. S\u0302i asertis, ke kosovanoj kas\u0302e enmetis la heroinon en s\u0302ian kamionon, kaj ke la makedonaj au\u0306toritatoj estas bulgaraj au\u0306 albanaj."}, {"text_idx": "#000711", "text": "Konate estas, ke la akuzitino membras en la klano de la iama internacia krimulo Z\u030celjko Raz\u030cnatovic\u0301 Arkan, estante la edzino de lia korpogardisto Ranko Poletan. S\u0302i havas rilatojn kun politikistoj en Serbio kaj Makedonio, inkluzive de tiu, kiu nun reprezentas serbajn interesojn en Makedonio."}, {"text_idx": "#000712", "text": "Rilatoj inter organizata krimado en Serbio kaj naciismaj politikistoj c\u0302iam intimis, precipe dum la regado de Slobodan Milos\u030cevic\u0301 [milo\u0301s\u0302evic\u0302]. Profitoj de krimado helpis la sekretan policon en Serbio likvidi kontrau\u0306ulojn de la reg\u0302imo."}, {"text_idx": "#000713", "text": "Notindas, ke la internaciaj decidaj instancoj en Eu\u0306ropo kondutas tre indulge rilate organizatan krimadon en Serbio, kiu ludas gvidan rolon en Balkanio. Se oni konfiskus kilogramon da heroino en Kosovo, tuj levig\u0302us granda bruo. Oni reagus politike, dirante, ke Kosovo estas centro de krimado kaj do tial ne meritas memstari."}, {"text_idx": "#000714", "text": "La c\u0302efministro de Kosovo Agim C\u0327eku, prikomentante la konfiskon de la heroino, diris, ke la internacia komunumo forte premu Serbion, por ke g\u0302i ne plu eksportu au\u0306 organizu krimadon en Balkanio."}, {"text_idx": "#000715", "text": "Kial pereis la lasta imperio?"}, {"text_idx": "#000716", "text": "La subita kolapso de la s\u0302ajne potencega Sovetio naskis multe da mitoj pri ties kau\u0306zo. Precipe en Rusio inter naciistoj cirkulas teorio de konspiro, akuzanta Okcidenton pri detruo de tiu lasta imperio. La sama mito kaj diversaj aliaj mitoj cirkulas en la mondo."}, {"text_idx": "#000717", "text": "Se vi interesig\u0302as pri la vera kau\u0306zo, kiu estas pli simpla kaj prozeca, legu la libron de la elstara ruslanda ekonomiisto Jegor Gajdar (cetere, nepo de la fama sovetia verkisto Arkadij Gajdar, kies kelkaj libroj aperis en esperanta traduko) La pereo de la imperio \u2013 lecionoj por la nuntempa Rusio. Sed se vi ne scias la rusan lingvon, tralegu almenau\u0306 la vidpunkton de Kalle Kniivila\u0308 15 jaroj post la pereo de la imperio (MONATO, 2007/2, p. 7-8). La artikolo koncize kaj klare prezentas la enhavon de tiu libro kaj la verajn kau\u0306zojn de la pereo de tiu koloso sur argilaj kruroj."}, {"text_idx": "#000718", "text": "Ne ofte okazas, ke mi sentas la emon reagi al preskau\u0306 c\u0302iu leganto-letero (MONATO 2007/2, p. 6). Sed nun ja."}, {"text_idx": "#000719", "text": "Unue Hektor Alos i Font: mi komplete konsentas, ke oni estu kiel eble plej honesta koncerne la historion \u2013 kaj certege la tiama Otomana Imperio estis multrilate pli bona koncerne interetnajn kaj religiajn aferojn, ol la granda plimulto de l' ceteraj tiutempaj regnoj, pri kiuj mi studis. Do prave, tion oni lau\u0306du. Kaj la fakto, ke difinita religio en certa loko trovig\u0302is pli frue, ol alia religio, kompreneble absolute neniom signifas koncerne g\u0302iajn rajtojn, g\u0302ustecon ktp. Lau\u0306 mi jam tute principe estas malbone, se iu ajn s\u0302tato konsideras sin unugenta au\u0306 unureligia au\u0306 unuideologia ... La mondo estas de ni c\u0302iuj."}, {"text_idx": "#000720", "text": "Due: se mi bone komprenas, Bert Boon estas ofendita, c\u0302ar mi parolis pri homoj, kiuj membras en religioj, kaj homoj, kiuj ne membras en religioj. Tion mi ne komprenas: lau\u0306 mi per tio la tutan homaron mi indikis, sen ec\u0302 eblo ofendi iun ajn. Sed li preferas distingi \u2013 c\u0302u vere g\u0302uste mi komprenis? \u2013 inter homoj, kiuj membras en religioj, kaj aliflanke kleruloj ... Mi supozas, ke mi ne estas senkiale aroganta, se mi konsideras min klerulo, sed tio ne implicas, ke mi ne apartenas al la homoj, kiuj ja membras en religioj. C\u0302ar tiuj du indikoj ja neniel estas du kontrastaj kategorioj: oni povas esti la du samtempe (religia kaj klera) au\u0306 nur po unu (religia au\u0306 klera) au\u0306 ec\u0302 neniu el ambau\u0306 (nek religia nek klera) ..."}, {"text_idx": "#000721", "text": "Trie: mi bone s\u0302ajnas kompreni, ke Paul Gubbins emas diri al Gbeglo Koffi: \u201eNe plu hezitu, kara: vi estas humanisto!\u201d Sed en vivkonceptaj aferoj, lau\u0306 mia opinio, oni neniam trudu al iu alia iun priskribon, titolon, afis\u0302on, \u201enoms\u0302ildon\u201d k.s., se la koncerna homo g\u0302in ne mem elektas. De humanismo, miascie, nuntempe oni uzas minimume du signifojn: unu religian (mi min certe konsideras humanisto, sed mi ja estas ankau\u0306 kristano \u2013 lau\u0306 mi belega ekvilibro \u2013 vidu ekzemple jam c\u0302e Erasmo) kaj la alian nereligian (ankau\u0306 Gubbins estas humanisto, supozeble ne religia, se mi bone komprenas el lia letero)."}, {"text_idx": "#000722", "text": "S\u0302ajnas al mi, ke Bush, au\u0306 almenau\u0306 lia konsilantaro, ne estas tiel stulta, kiel Stefan Maul s\u0302ajnas pensi (Sukcesa terorismo, MONATO 2007/1, p. 7). Lau\u0306 mi la celo de Usono neniam estis starigi demokration en Irako, nek kontrau\u0306batali terorismon. Ili diris tion nur por trompi naivulojn. Eble vi konas la eldiron \u201eKiu perforte eniras bankon, neniam faras tion por lavi la plankon\u201d. Ili ja volas s\u0302teli monon! C\u0302u ne klaras, ke nur la iraka nafto vere interesis ilin? C\u0302u la usona registaro iam ajn interesig\u0302is pri la starigo de vera demokratio en kiu ajn lando subigita al g\u0302i?"}, {"text_idx": "#000723", "text": "Terorismo kaj tiel nomata kontrau\u0306terorismo s\u0302ajnas al mi objektivaj aliancanoj: c\u0302iu \u201eprofitas\u201d el la agoj de la alia. Interalie, la disvastigo de timo povas esti tre profitdona por politikisto deziranta firmigi sian povon. Dume la log\u0302antaroj ambau\u0306flanke malprofitegas, kompreneble. Infera, senesperiga situacio. Necesus kompleta \u201es\u0302ang\u0302o de paradigmo\u201d. Same en Israelo/Palestino. Kiaj tragedioj!"}, {"text_idx": "#000724", "text": "Por la pasinta somero mi planis instrui en la franca Esperanto-Kulturdomo Gre\u0301sillon [grezijo\u0301] kaj poste veturi tra Francio. Tamen c\u0302i lasta intenco ne realig\u0302is. Mian paroligan Esperanto-kurson en Gre\u0301sillon partoprenis homoj el diversaj landoj, inter kiuj ankau\u0306 portugala geedza paro Miguel [mige\u0301l] kaj Manuela Boieiro [bojajru]. Ambau\u0306 invitis min gasti c\u0302e ili. Tio vere pensigis min pri vizito al Portugalio, en kiu mi antau\u0306e ne estis. Fine mi akceptis la inviton. Mi pensis: C\u0302u mi sukcesus ekkoni tiun landon kaj ties multfacetan vivon dum mallonga tempo?"}, {"text_idx": "#000725", "text": "Al Portugalio mi veturis trajne tra Tuluzo. Mi trapasis la francan-hispanan landlimon c\u0302e la Atlantika Oceano. Pireneoj ne tiel impresis al mi, kiel la multe pli altaj Alpoj. La apudeco de la oceano kaj supermara alteco influas la veteron: mi havis la impreson veturi ne al la sudo de Eu\u0306ropo, sed al au\u0306tuna Rusio, mia patrolando, kun ties grizaj nuboj, vento kaj malvarmo."}, {"text_idx": "#000726", "text": "Atinginte Lisbonon, kun priskribita itinero en la mano, mi ekpas\u0302is sur kajo de la moderna neordinare vasta, plensuna Orienta stacidomo. Ne estis problemo trovi la bezonatan bushaltejon: tiel precizaj estis la informoj de la gastiganta familio. Kaj jen mi ekveturis al Alcochete [alkus\u0302ete], kiu trovig\u0302as je 20 km for de la c\u0302efurbo. Survoje al g\u0302i mi pasis lau\u0306 la 16-kilometra ponto \u201eVasco [vasku] da Gama\u201d, kiu estas plej longa en Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000727", "text": "Komence de mia restado familio Boieiro invitis min al la urba festo. Antau\u0306e Miguel estis 19 jarojn urbestro de Alcochete. Antau\u0306 kvar jaroj li elpostenig\u0302is, tamen li plu aktivas en la urba konsilio kaj en multaj lokaj organizaj\u0302oj. Ankau\u0306 Manuela aktive partoprenas en la socia vivo de Alcochete. Danke al tio ni triope alig\u0302is al la oficiala akcepto de la urbestro."}, {"text_idx": "#000728", "text": "Oficistoj de la urbodomo, vestitaj en kostumoj (kompatinduloj: ekstere ja estis varmege \u2013 35 gradoj!), iris tra la urbaj stratoj, vizitante diversajn profesiajn kaj amatorajn meti- kaj pentraj\u0302ekspoziciojn, trinkante kaj mang\u0302ante bongustaj\u0302ojn (i.a. daktilojn kun fromag\u0302o!). Surmetinte decajn vestojn por la okazaj\u0302o, ankau\u0306 mi stoike suferis la varmegon."}, {"text_idx": "#000729", "text": "La solena malfermo de la festo finig\u0302is per hisado de nau\u0306 diversaj flagoj sur la c\u0302efa placo de Alcochete. Miguel hisis la flagon de Eu\u0306ropa Unio. Tiel komencig\u0302is la tradicia au\u0306gusta festo de la urbo Festas do Barrete Verde e das Salinas (Festoj de la verda c\u0302apo kaj la salejoj), kiu havis tre ric\u0302an kaj allogan programon. Tiun vesperon, bele ornamita per diverskoloraj lampoj kaj rubandoj, Alcochete plenplenis je homoj: ne nur urbanoj, sed ankau\u0306 gastoj el najbaraj urboj g\u0302uis la varman vesperon kaj festan etoson, spektante koncerton de folklora ensemblo."}, {"text_idx": "#000730", "text": "Lige kun mia gastado unu el la amikoj de familio Boieiro donacis biletojn por tau\u0306robatalo. Iun vesperon mi kaj Manuela eksidis antau\u0306g\u0302ue sur centraj subtegmentaj lokoj, c\u0302ar je 6a horo posttagmeze ankorau\u0306 varmegas en Portugalio. La toreado postlasas neforgeseblajn impresojn. La afis\u0302o anoncis, ke en g\u0302i partoprenos ses kvarjaraj tau\u0306roj, kiuj pezas proksimume po 550 kg. Felic\u0302e, dum la portugalaj tau\u0306r-bataloj oni ne mortigas tau\u0306rojn kontraste kun la hispanaj. La toreadoj, organizataj c\u0302i tie, reprezentas dupartan spektaklon. Post la impona eliro de bele vestita loka orkestro, kiu ludis la himnojn de Portugalio kaj Alcochete, sekvis majesta sinprezento de la c\u0302evalrajdantoj \u2013 rajdantoj kaj matadoroj, kiuj estis varme bonvenigataj de la c\u0302eestanta publiko. Poste komencig\u0302is la toreado mem. La lerta rajdado de rajdantoj kaj ilia profesieco entuziasmigis la publikon, kiu emocie reagis kaj forte aplau\u0306dis. Fine, ok bravuloj, havantaj siaspecajn kostumojn kun verdaj c\u0302apeloj surkape, kaptis la beston: unu el ili saltis sur g\u0302iajn kornojn, alia tiris la voston por malfortigi g\u0302in, aliaj c\u0302irkau\u0306is kaj saltis sur la tau\u0306ron. Vere tiuj viroj elektis tre dang\u0302eran s\u0302atokupon!"}, {"text_idx": "#000731", "text": "La urba festo dau\u0306ris ses tagojn kaj c\u0302iu el ili havis tipe portugalajn programerojn: katolikan procesion, koncertojn de gitaristoj kaj blovorkestro, profesiajn au\u0306 amatorajn plenumojn de la famaj faduoj, lokan foiron. Okazis ankau\u0306 spektaklo, kiu estis reprezenta por la tuta festo. Enkadre de g\u0302i la urbestro honoris kelkajn urbanojn pro iliaj meritoj, i.a. ankau\u0306 la plej kurag\u0302an verdc\u0302apelulon. En tiu spektaklo estis ankau\u0306 miniatura toreado, en kiu krom plenkreskuloj aktoris ankau\u0306 infanoj kaj tau\u0306rido. La festo de Alcochete finig\u0302is per meznokta malhisado de la flagoj kaj per prezentaj\u0302o de piroteknikaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000732", "text": "Mi restadis kelkajn tagojn en Lisbono, trarigardante vidindaj\u0302ojn sola lau\u0306 la indikoj de Manuela kaj Miguel. Necesas mencii, ke en Portugalio multaj homoj bone komprenas au\u0306 parolas la francan lingvon: tradicie tie oni lernas la francan kiel la unuan fremdan lingvon, sed ekde certa tempo la landon c\u0302iam pli invadas la angla."}, {"text_idx": "#000733", "text": "La vetero malbonig\u0302is: ekblovis tre forta kaj iom malvarma vento kaj ec\u0302 pluvetis. La relative friska vetero ne malhelpis min ekkoni la antikvan c\u0302efurbon de Portugalio, kiu konis invadojn de visigotoj kaj araboj, romianoj kaj hispanoj. Sur ties stratoj pas\u0302is Vasco da Gama, Kolumbo kaj Magelano. Nun pri tio kaj multo alia atestas arkitekturaj kaj historiaj monumentoj. Vere la tempo ne sufic\u0302is trarigardi c\u0302ion, sed mi uzis la turistan buson por veturi tra la urbo."}, {"text_idx": "#000734", "text": "En Lisbono mi ne preterlasis la okazon veturi ankau\u0306 per la tipa unuvagona tramo, kiu estas multe s\u0302atata de eksterlandaj turistoj. Estis interese viziti ankau\u0306 urbon Sintra \u2013 perlo de Portugalio, kiu trovig\u0302as c\u0302e la atlantika marbordo kaj estis somera rezidejo de portugalaj reg\u0302oj en la mezepoko. Veturante el Lisbono al Setu\u0301bal, banloko kaj samtempe industria centro, sur monteto videblis malnova araba fortikaj\u0302o de urbo Palmela. Tie aleo de altstaturaj palmoj ege impresis al mi pro ties kunigitaj kronoj."}, {"text_idx": "#000735", "text": "La lastan tagon de mia restado en Portugalio mi vizitis kune kun miaj gastigantoj du muzeojn de Lisbono. En unu el ili, tiu de Calouste Gulbenkian, estas eksponataj eksterordinaraj artaj\u0302oj, kolektitaj de la petrola magnato mem. Kelkaj el ili datumas de 2800 jaroj antau\u0306 Kristo. La kastelo de Sa\u0303o Jorge [sau\u0306n j\u0302orj\u0302e], al kiu malrapide grimpis nia buseto, estis konstruita sur la plej alta pinto de la urbo. De tie perfekte ni g\u0302uis belegan panoramon de la urbo kaj ties plej malnovaj kvartaloj."}, {"text_idx": "#000736", "text": "Por reveni al mia hejmurbo Ivanovo en Rusio mi devis traveturi Hispanion. Do, mi profitis la okazon viziti ankau\u0306 tiun alian iberian landon. La veturo al Madrido estis planite efektivig\u0302i per taga buso (pri tio insistis Manuela), por ke mi povu pli bone vidi la iberiajn pejzag\u0302ojn. La sidado sur komforta kaj larg\u0302a fotelo en klimatizita buso agordis al dormeto, la s\u0302oseo ja estis tiel glata, ke oni ne sentis skuadon. Tamen la vigla diversspeca muziko en la au\u0306skultiloj, per kiuj estis ekipita c\u0302iu sidloko, kaj la alloga pejzag\u0302o direktis miajn okulojn eksteren. Ili \u201efotis\u201d kaj tiamaniere memorfiksis porlonge vitejojn kaj pomarbajn kampojn, ebenaj\u0302ojn kun pas\u0302tig\u0302antaj s\u0302afoj kaj bovinoj, montetojn kun sovag\u0302aj olivarboj, kurb- kaj rekt-liniajn s\u0302oseojn, ege bluan c\u0302ielon kaj senkompatan au\u0306gustan sunon."}, {"text_idx": "#000737", "text": "Mi disponis nur pri kvar tagoj por ekkoni la hispanan c\u0302efurbon. Ambau\u0306 miaj madridaj gastigantoj (hispana geedza paro) laboris dumtage, do mi vagadis sola. En Madrido funkciis ankau\u0306 turista buso, en kiu riceveblis informoj en kelkaj lingvoj, inkluzive la rusan. Dumtage buso veturis tra la urbo. Oni povas g\u0302in forlasi en iu ajn haltejo, promeni en certa kvartalo, kaj poste denove enbusig\u0302i, dau\u0306rigante la veturon al alia interesa loko. Do, mi uzis tiun buson por trarigardi la hispanan c\u0302efurbon."}, {"text_idx": "#000738", "text": "La sekva tago estis dedic\u0302ita al fama muzeo El Prado, en kiu mi sukcesis ankau\u0306 viziti la ekspozicion de Picasso-pentraj\u0302oj. Posttagmeze mi vizitis la reg\u0302an palacon. Konstruita en klasika baroko sub franca kaj itala influoj, lau\u0306 la principo de kvarangula fasado, g\u0302i havas egalajn flankojn. Do, provizita per franclingva parolilo (pro manko de informoj en la rusa) mi transiris de unu ric\u0302e ornamita ejo al alia, de porcelana salono al la trona, admirante surplafonajn skulptaj\u0302ojn, enormajn spegulojn, kelktunajn lustrojn, ktp."}, {"text_idx": "#000739", "text": "Vespere madridaj geesperantistoj venigis min al lokoj, kiuj ne c\u0302iam atingeblas por organizitaj turistoj. Ni iris lau\u0306 malnovaj stratoj, atingis la placon Mayor [majo\u0301r], la c\u0302efan placon, kies fondig\u0302o estas ligita al la nomo de Filipo la Tria. 136 kvarnivelaj samstilaj domoj kun 437 balkonoj estas kunligitaj kaj formas grandegan kvadraton. G\u0302uste c\u0302i tie okazadis diversaj festoj kaj eventoj: turniroj, luktoj de bovoj, proklamoj kaj geedzig\u0302oj de reg\u0302oj, ekzekutoj, popolfestoj. Ankau\u0306 nun la placo restas loko de renkontig\u0302oj kaj promenoj. Aparte viglas la vivo sur la placo dimanc\u0302e matene, kiam sub arkoj funkcias bazaro de antikvaj pos\u0302tmarkoj kaj moneroj. Iom lacaj pro la longa, tamen tre interesa promeno, ni eksidis en surstrata kafejo kaj gustumis iom ebriigan sangrion, tre refres\u0302igan trinkaj\u0302on kun vino kaj pecoj de diversaj fruktoj."}, {"text_idx": "#000740", "text": "Alian tagon buso veturigis min al Toledo, antikva kastilia c\u0302efurbo. G\u0302i distancas je unuhora veturado de Madrido. Promeni lau\u0306 la pavimo de malnova urbo kun mallarg\u0302aj stratoj estas malfacile: s\u0302tonoj kaj s\u0302tonetoj dolorigas la piedojn, kiuj senlace plu pas\u0302as. Tamen indis viziti ankau\u0306 la antikvan katedralon, superantan c\u0302iujn konstruaj\u0302ojn en Toledo, la kastelon kaj la etan preg\u0302ejon de Santo Tome\u0301 (Sankta Tomeo), en kiu estas eksponita unu el famaj pentraj\u0302oj de El Greco [el greko] El Entierro del Conde de Orgaz (La enterigo de la grafo de Orgaz)."}, {"text_idx": "#000741", "text": "C\u0302iuj vojoj kondukas al Barcelono"}, {"text_idx": "#000742", "text": "La interurbaj busoj estas relative malmultekostaj en Hispanio, kompare kun la trajnoj. Tial se oni busveturas tage, la veturo agrablas. G\u0302is Zaragoza [saragosa] la buso duonplenis, sed poste c\u0302iuj sidlokoj estis okupitaj. (C\u0302u en Hispanio c\u0302iuj vojoj kondukas al Barcelono?) Profitante la longan someran tagon, mi ekiris tra la urbo. Tie apudas longe konstruata kaj tre kurioza lau\u0306forme templo Sagrada Fami\u0301lia (Sankta Familio), kies talenta kreanto estas arkitekto Gaudi\u0301. Senc\u0302ese alvenis busoj kun fremdlandaj turistoj, kiuj rigardis, fotis kaj filmis la faman multpintan preg\u0302ejegon. C\u0302iutage homoj subsune staris envice por eniri g\u0302in."}, {"text_idx": "#000743", "text": "Barcelona esperantisto volis nepre montri al mi alian allogaj\u0302on de la vespera urbo. Veturante per la moderna metroo, ni eliris c\u0302e Plac\u0327a d'Espanya (Placo de Hispanio). Antau\u0306 ni, sur la monteto Montjui\u0308c [mung\u0302ui\u0301k], videblis la majesta konstruaj\u0302o de Palau Nacional [pala\u0301u nasiuna\u0301l] (Nacia Palaco), kaj malantau\u0306 ties kupolo vidig\u0302is nau\u0306 projekciataj lumradioj (lau\u0306 la nombro de literoj en la vorto Barcelono), kiu formis s\u0302ajnkronon. La homa tumulto igis nin rapidi al la granda fontano: ni sukcesis alveni por la komenco de akva spektaklo. Eksonis muziko kaj ekmovig\u0302is strioj de fluanta akvo: kurtaj kaj longaj, rapidaj kaj lantaj, gajaj kaj tristaj depende de la akompana melodio kaj diverskolora lumigado, dau\u0306re alternantaj. La prezentaj\u0302o dau\u0306ras dek minutojn, sed ni, kiel plejmulto de c\u0302eestantoj, emis sperti ankorau\u0306foje tiun belan spektaklon. G\u0302i ripetig\u0302is post duonhoro, absolute nova lau\u0306 formoj, koloroj kaj muziko. La sekvan tagon mi pasigis en la urbo, uzante jam konatan duetag\u0302an turisman buson. Sed, bedau\u0306rinde, c\u0302i-foje au\u0306skultiloj mankis. Helpe de magraj franclingvaj klarigoj en bros\u0302ureto mi informig\u0302as pri la vidindaj\u0302oj de la urbo. C\u0302ic\u0302eroninoj nee respondis miajn demandojn pri gvidado en la rusa, franca au\u0306 Esperanto. Ili parolis pri Barcelono en la kataluna kaj en la angla lingvoj. Tio surprizis min, c\u0302ar Katalunio ja estas parto de Hispanio kaj g\u0302is Francio ja estas malpli ol 200 kilometroj!"}, {"text_idx": "#000744", "text": "Do, finig\u0302is mia trisemajna restado. Mi iom triste adiau\u0306is Iberion. Tamen por c\u0302iam restos en mia memoro ambau\u0306 vizititaj landoj kaj ties log\u0302antoj, kiujn kunigas geografio, historio kaj kulturo. Krome, varma gastameco estas unu el la komunaj c\u0302eftrajtoj de iberianoj."}, {"text_idx": "#000745", "text": "Bankroton evitis la au\u0306stra sindikato post la kolapso de sia banko. La laboristan bankon BAWAG fondis en 1922 la socialdemokrata politikisto Karl Renner por esti \u201esendependa de la kapitalistoj\u201d. La banko ig\u0302is posedaj\u0302o de la au\u0306stra sindikato O\u0308GB."}, {"text_idx": "#000746", "text": "Dum 2006 okazis ekonomia katastrofo, kaj la sindikato devis vendi BAWAG al usona investfirmao. La sindikato estas nun sens\u0302ulda, sed la kotizoj de 1,4 milionoj da sindikatanoj estas por c\u0302iam perditaj. La afero estas tiom tikla, ke la sindikato ne plu povas finkonstrui sian sidejon en Vieno kaj devas redukti la nombron de siaj oficistoj. Sekvos drasta reformo de la sindikato."}, {"text_idx": "#000747", "text": "Ekde januaro 2007 Au\u0306strio havas novan registaron. Temas pri koalicio inter la venkintaj socialdemokratoj kaj la malvenkinta Popola Partio. La nova c\u0302efministro, Alfred Gusenbauer, ne plenumis tri c\u0302efajn promesojn faritajn antau\u0306 la voc\u0302donado: nuligi studkotizojn, rezigni pri ac\u0302eto de novaj militaviadiloj Eurofighter, kaj starigi komunajn lernejojn por infanoj inter 10 kaj 15 jaroj. Sekvis viglaj protestoj de socialdemokrataj studentoj kontrau\u0306 la c\u0302efministro."}, {"text_idx": "#000748", "text": "Estis serena, trankvila malfrusomera antau\u0306tagmezo. Subite la elektra lumo flagris. Tra la fenestro ni vidis levig\u0302antan fumnubon proksime de nia domo. Poste ni vidis rostitan turfalkon en masto de alttensia konduktlineo. Eble g\u0302i postflugis paseron kaj tus\u0302is elektrajn dratojn. Tuj la birdo mortis."}, {"text_idx": "#000749", "text": "Pli da bons\u0302anco havis turfalkino, kiu rompetis al si flugilon. Ni trovis s\u0302in en heg\u0302o de nia g\u0302ardeno. Najbaro transdonis s\u0302in al c\u0302asisto, kiu zorgis pri s\u0302i. Unu monaton poste la birdo povis denove flugi."}, {"text_idx": "#000750", "text": "La turfalko estas la plej ofta rabobirdo en Au\u0306strio. En Eu\u0306ropo vivas 350 000 paroj. Tiu c\u0302i adaptig\u0302ema birdo ne timas homojn, tamen la nombro malkreskas pro reduktig\u0302antaj vivmedio kaj ebloj nutri sin. Tial la organizaj\u0302o Birdovivo Au\u0306strio kaj la Germana Asocio pri Naturprotekto deklaris la turfalkon Birdo de la Jaro 2007."}, {"text_idx": "#000751", "text": "La turfalko vivas en altaj arboj, turoj, mastoj kaj simile altaj konstruaj\u0302oj. Falko ne mem konstruas neston, sed reuzas tiun de korvo. C\u0302ar falko estas tro malforta por forpus\u0302i korvon, g\u0302i uzas forlasitan neston de la pasinta jaro. La ino alvokas la viron al parig\u0302o. Meze de aprilo s\u0302i demetas tri g\u0302is ses ovojn, kiuj longas 4 cm. La idoj elovig\u0302as post 28 tagoj. Dum la unuaj tagoj s\u0302i protektas la birdidojn sub siaj plumoj. Poste la gepatroj serc\u0302as nutraj\u0302on por la idoj. Dum la tria vivsemajno ili ekhavas jam la mason de plenkreskuloj. Turfalkoj povas vivi maksimume 16 jarojn."}, {"text_idx": "#000753", "text": "La latina nomo Falco tinnunculus venas de la tintanta kriado de la birdo: ti! ti! ti! Ekzistas pli ol dek tiaj \u201evortoj\u201d. Starante, birdoj de ambau\u0306 seksoj altas 35 cm; la etenditaj flugiloj estas kune 75 cm larg\u0302aj; la maso estas 200 gramoj. Rimarkindaj estas la diversaj aspektoj lau\u0306 koloro: la kapo de la vira birdo estas helgriza, de la ina rug\u0302-bruna. C\u0302ar la kolspino konsistas el 15 vertebroj, la birdo \u2013 tipe por falkoj \u2013 povas turni la kapon 180 gradojn."}, {"text_idx": "#000754", "text": "C\u0302ar oni markis la birdojn per ringoj, oni scias la migradvojojn. Kelkaj travintras en Eu\u0306ropo, se kapteblas sufic\u0302e da musoj. Aliaj s\u0302ang\u0302as sian log\u0302regionon nur iomete. Aliaj forflugas au\u0306tune pli suden kaj restas en la tropika pluvarbaro, kiam en Eu\u0306ropo malvarmas."}, {"text_idx": "#000755", "text": "Hospitalo en la gubernio Kumamoto instalis bebujon nomatan \u201elulilo de cikonioj\u201d. En muro estas farita eta fenestro kaj, kiam patrino g\u0302in malfermas, tie estas lulilo, en kiun s\u0302i povas meti sian bebon, kiun s\u0302i ne kapablas prizorgi. Kiam enmetita estas bebo, au\u0306dig\u0302as sonorilo, kaj iu venas por g\u0302in ricevi. Poste la hospitalo konfidos la bebon al orfejo au\u0306 serc\u0302os adoptonton."}, {"text_idx": "#000756", "text": "La c\u0302efo de la hospitalo, d-ro Hasuda S\u0302ooic\u0302i, klarigis: \u201eBeboj estas bonvenaj al multaj homoj, tamen ekzistas nedezirataj beboj pro tio, ke la patrinoj estas tro junaj au\u0306 tro malric\u0302aj. De kvar jaroj ni helpas tiajn patrinojn. Inter tiuj estis junulinoj kaj lernantinoj, kiuj neniam vizitis hospitalon g\u0302is la nasko au\u0306 ne povis konfesi sian gravedig\u0302on al siaj gepatroj. Se ili ne konsilig\u0302us c\u0302e ni, ili forj\u0302etus au\u0306 mortigus siajn bebojn.\u201d Post kiam la kuracisto publikigis la projekton, 70 000 homoj kontaktis lian retpag\u0302on."}, {"text_idx": "#000757", "text": "En Japanio kreskas la nombro de infanoj vartataj en orfejoj. C\u0302iutage eblas legi gazetare pri mistraktitaj beboj, c\u0302u pro neglekto, c\u0302u pro perforto. Kelkaj opinias, ke tio indikas disrompig\u0302on de japana socio. Tial diskuteblas, c\u0302u la cikonio-lulilo montras socian progreson au\u0306 malprogreson."}, {"text_idx": "#000758", "text": "Antau\u0306 15 jaroj, en januaro 1992, Eu\u0306ropa Unio agnoskis la novan s\u0302taton Slovenio. En la tago de tiu datreveno komplete ekvalidis la nova valuto, eu\u0306ro. Por festi la datrevenon kunvenis membroj de la eu\u0306ropa elito en Ljubljana, la c\u0302efurbo de tiu c\u0302i eta dumiliona lando. La solenaj\u0302on c\u0302eestis la prezidanto de la Eu\u0306ropa Komisiono, Jose\u0301 Manuel Barosso, la prezidanto de la Eu\u0306ropa Centra Banko, Jean-Claude Trichet, kaj la prezidanto de la Eu\u0306ropa Konsilio kaj la germana kanceliero Angela Merkel."}, {"text_idx": "#000759", "text": "C\u0302eestis ankau\u0306 ses aliaj registaraj prezidantoj, ministroj pri eksterlandaj aferoj kaj ekonomikistoj kaj financistoj. Lau\u0306ditaj estis la atingaj\u0302oj de Slovenio, la unua ekskomunisma lando enirinta la eu\u0306ro-zonon. La sukcesa organizado de la evento farig\u0302is testo pri la kapablo de Slovenio prezidi Eu\u0306ropan Union dum la unua duono de 2008."}, {"text_idx": "#000760", "text": "Tamen spegulig\u0302as en la publika opinio de tiu c\u0302i lando du makuloj: la skandala traktado de la romaa familio Strojan kaj la nesolvita problemo pri la tiel nomataj forvis\u0302itoj. Somerfine de 2006 la 30-membra romaa familio log\u0302anta en kontrau\u0306leg\u0302e konstruita domo sur sia tereno estis forpelata de la loka slovena log\u0302antaro. Jam multis disputoj kun membroj de tiu c\u0302i familio kaj pro tio la lokaj vilag\u0302anoj atakis g\u0302in."}, {"text_idx": "#000761", "text": "Por \u201eprotekti\u201d la familion la polico transportis g\u0302in 100 kilometrojn for al rifug\u0302ejo. Malgrau\u0306 intervenoj de diversaj politikistoj, la vilag\u0302anoj ne permesis la revenon de la familio. En novembro la s\u0302tato forigis la kontrau\u0306leg\u0302e konstruitan domon kaj trovis log\u0302ejon por la romaoj proksime al Ljubljana. La afero elvokis fortan rasismon c\u0302e la sud-slovenaj vilag\u0302anoj kontrau\u0306 romaoj kaj montris la nepretecon de la s\u0302tato defendi minoritaton atakatan de majoritato. La problemo ankorau\u0306 ne estas solvita."}, {"text_idx": "#000762", "text": "Alia makulo rilatas al c\u0302irkau\u0306 4000 personoj, kiuj ankorau\u0306 havas la tiel nomatan forvis\u0302ito-statuson. Temas pri homoj, kiuj formale ne ekzistas. En 1992, post la sendependig\u0302o, la slovena registaro decidis, ke homoj kun fremda deveno vivantaj en Slovenio aparte petu, ke ili volas farig\u0302i s\u0302tatanoj. Tion la slovenoj kun slovena deveno ne devis fari."}, {"text_idx": "#000764", "text": "Antau\u0306 kvar jaroj la Konstitucia Tribunalo de Slovenio jug\u0302is, ke la tiama slovena registaro kontrau\u0306leg\u0302e agis, kaj ke la registaro redonu la s\u0302tatanecon. La slovena registaro redonis al pluraj, sed ankorau\u0306 restas pli ol 4000 personoj, kiuj restas forvis\u0302itaj."}, {"text_idx": "#000765", "text": "Tiel la registaro montras, ke g\u0302i ne obeas al la decidoj de la Konstitucia Tribunalo. La s\u0302tato ne kondutas, kiel en jura s\u0302tato necesas konduti, kaj dau\u0306re rifuzas bazajn rajtojn al miloj da homoj. Ankau\u0306 tiu c\u0302i afero makulas la ekonomiajn kaj aliajn sukcesojn de la sudeu\u0306ropa respubliko."}, {"text_idx": "#000766", "text": "Kiu punos tiujn, kiuj mortigis pli ol ses milionojn da homoj en Irako? Mi atendas! Kiam la milito haltos?"}, {"text_idx": "#000767", "text": "Ni esperu pri demokratiaj reformoj"}, {"text_idx": "#000768", "text": "En decembro mortis Saparmyrat Nyy\u0301azow [Saparmurat Nijazov], la diktatoro de Turkmenio, unu el la lastaj diktatoroj inter la post-sovetiaj regantoj en la post-sovetia spaco."}, {"text_idx": "#000769", "text": "Mi esperas, ke en Turkmenio finfine okazos demokratiaj reformoj kaj ke la lando ig\u0302os demokratia tiom, kiom eblas en centra Azio. Mi esperas, ke ankau\u0306 baldau\u0306 liberig\u0302os finfine Nord-Koreio kaj Kubo de siaj tiranoj."}, {"text_idx": "#000770", "text": "Gratulojn Louis, genia estas via ideo Propono al c\u0302iuj politikistoj (MONATO 2007/2, p. 6). Kial prokrasti? Ili bruligu naciajn librojn, por rapidigi la aferon."}, {"text_idx": "#000771", "text": "Bombo eksplodas la kamerao c\u0302ion vigle notas: \u201eJe bona Dio, homoj, kuru elegante kaj sincere ridu, vi estos surekrane g\u0302in vi nepre fidu.\u201d"}, {"text_idx": "#000772", "text": "Samkiel estig\u0302is kaj pereis la Roma Imperio samtiel pereis mia ampasio."}, {"text_idx": "#000773", "text": "Diablo proponis: \u201eMi legas viajn poemojn se vi eniros la inferon, la paradiz' mals\u0302atas ilin c\u0302ar tie oni ne toleras veron.\u201d"}, {"text_idx": "#000774", "text": "En mia domo belas c\u0302io krom mia mio."}, {"text_idx": "#000775", "text": "Miajn poemojn mi ruladis g\u0302is la pinto de l' monto. Tie staris recenzisto kaj forruligis ilin en abismon."}, {"text_idx": "#000776", "text": "Post operacio li ig\u0302is ino kaj lia edzino s\u0302ia bofratino."}, {"text_idx": "#000777", "text": "Metio kaj formo tradicio kaj progreso"}, {"text_idx": "#000778", "text": "Progreso povas okazi ne nur en metropoloj, sed same en periferiaj regionoj. Imprese pruvig\u0302is tio au\u0306tune en Andelsbuch, vilag\u0302o en Bregenca Arbaro, okcidenta Au\u0306strio. G\u0302i situas en alpa valo, geografie iom fermita, sed kulture vigla kaj nefermita. Jam en la pasinteco la kampara log\u0302antaro, sub la premo de mizeraj vivkondic\u0302oj, sendis en la mondon lertajn masonistojn kaj konstrumajstrojn, pentristojn kaj aliajn metiistojn, kiuj konstruis la famajn barokajn katedralojn pli-malpli proksime de la Konstanca Lago. La plej fama farig\u0302is Angelika Kauffmann (1741-1807), artpentristino, filino de tiu preg\u0302eja pentristo, kiu fine de sia vivo, vaste agnoskita, rezidis en Romo, S\u0302ian salonon frekventis la korifeoj de la tiama eu\u0306ropa kultura sfero."}, {"text_idx": "#000779", "text": "Iliaj posteuloj estas metie same talentaj. Ili ne plu devas serc\u0302i sian fortunon eksterlande. Nun oni venas ec\u0302 el eksterlando por loke admiri kaj ac\u0302eti la diversajn metiartaj\u0302ojn. Ekde 1999 la institucio Werkraum (\u201eLaborejo\u201d / \u201eProduktejo\u201d), ligo de la regionaj metiistoj, okazigas ekspoziciojn de la plej montrindaj produktoj kun ambicio je mondskala merkato. Specifaj trajtoj estas la ligo al la regionaj krudmaterialoj, precipe ligno, metalo, ledo, s\u0302tofo, s\u0302tono, la dau\u0306rigo de metiistaj tradicioj, la precizeco de la produktoj kaj ties praktika funkcikapablo."}, {"text_idx": "#000780", "text": "Tamen la produktoj ne montras postrestintecon, sed ja modernecon kun dezajno lau\u0306 la pinto de mondvaste aktuala evoluo. Plej konvinkaj estas iliaj simplaj, klaraj strukturoj kaj formoj. Ili elradias originalecon, modestan noblecon, dau\u0306remon, estetikan kaj materian valoron, foje ec\u0302 humuron."}, {"text_idx": "#000781", "text": "Lastatempe okazis en iamaj metiejoj la kvara tia ekspozicio en Andelsbuch kun 98 kontribuantoj, el kiuj oni honoris per lau\u0306doj kaj premioj c\u0302irkau\u0306 la trionon. La j\u0302urio klarigis sian verdikton en modernstila pavilono el normaj EU-paledoj, portempa centra konstruaj\u0302o de la ekspozicio. Aparte g\u0302i aprezis la inventemon kaj la ludeman kreoimpulson c\u0302e kelkaj produktoj, la tau\u0306gecon de la materialoj, la precizan au\u0306 plurflankan funkciadon. Tiuj ekspoziciaj\u0302oj nek volas nek povas farig\u0302i industriproduktoj, sed individuaj s\u0302atataj vivakompanantoj, kiujn la posedantoj kun g\u0302ojo uzadas."}, {"text_idx": "#000783", "text": "Sed la valanoj de la Bregenca Arbaro nur flanke kultas la morton. Prefere ili ofertas sian belegan alpan regionon inter la Konstanca Lago kaj la mondfama Arlberg-skipejzag\u0302o tutjare al turistoj. Altiraj\u0302oj estas la vizitindaj lokoj de la Ka\u0308sestrasse (Fromag\u0302ostrato), atinganta ec\u0302 montopinton super dumil metroj, kie oni gasteje proponas regionajn fromag\u0302pladojn kaj informas pri la estig\u0302o de la loka fromag\u0302o kaj la kromproduktoj. Somera pluso estas la senpagaj utiligado de liftoj al la montaj altaj\u0302oj kaj aliro al valaj nag\u0302ejoj. Krome la vizitantoj multloke povas renkonti la lokan kulturon, el kiu la ekspozicio en Andelsbuch estas nur portempa parto. La venonta ekspozicio okazos post tri jaroj. Dume oni povas vidi kaj ac\u0302eti la iam premiitajn produktojn en prezentejo en la najbara vilag\u0302o Schwarzenberg, naskig\u0302loko de Angelika Kauffmann kaj intertempe farig\u0302inta internacie renoma koncerta centro meze de bovinpas\u0302teja pejzag\u0302o."}, {"text_idx": "#000784", "text": "Genetika analizo konfirmas la originon de HIV-1"}, {"text_idx": "#000785", "text": "Internacia teamo de sciencistoj konfirmis, ke la homa HIV-1-viruso, la kau\u0306zo de aidoso, devenas el la similspeca SIVcpz-a viruso de c\u0302impanzoj. Kvankam tiu fakto jam longe estis supozata, solidaj pruvoj mankis, c\u0302ar nur malmultaj kaptitaj c\u0302impanzoj fakte portis SIVcpz. Pro tiu kau\u0306zo, g\u0302is nun multaj personoj dubis, ke c\u0302impanzoj povas esti la natura rezervujo de la viruso. La teamo analizis c\u0302impanzajn fekaj\u0302ojn, kolektitajn el solecaj regionoj de la arbaro de Kameruno, pri la c\u0302eesto de virusa heredeca substanco (la RNA) kaj antikorpoj kontrau\u0306 la viruso. Tiuj antikorpoj estis produktitaj kiel reago de la c\u0302impanza imuna sistemo kontrau\u0306 la viruso. La analizo montris, ke g\u0302is 35 % de la sovag\u0302aj c\u0302impanzoj el kelkaj grupoj portas SIVcpz-n."}, {"text_idx": "#000786", "text": "La teamo izolis la virusan RNA-n el la fekaj\u0302o por sekvaj esploroj. Tiel ili kondukis la unuan molekulan epidemian esploron de SIVcpz, ebligante la komparadon de la homa HIV-1 kun la simia viruso. Lau\u0306 Brandon Keele, la c\u0302efau\u0306toro de la raporto, \u201ela malkovro de tiu nature infektita c\u0302impanza grupo ebligos la eksplikon de la natura historio kaj de la konduto de SIVcpz en la naturo kaj helpas nin malkovri kial kaj kiam SIVcpz transpasis la c\u0302impanzan-homan limon.\u201d La esploro, realigita de sciencistoj c\u0302e la usona universitato de Alabamo en Birmingamo, estos publikigita en sekva numero de la j\u0302urnalo Science (Scienco)."}, {"text_idx": "#000789", "text": "Ankau\u0306 germana teamo de la Fraunhofer Institut fu\u0308r Rechnerarchitektur und Softwaretechnik konstruis homan-komputilan interfacon. Dum la lasta CeBIT (elektronika foiro en Hanovro) ili prezentis sian \u201emensan tajpilon\u201d. Tiu instrumento mezuras la elektran cerban aktivecon, la elektroencefalograman signalon, tiel regante la movon de kursoro sur ekrano. Uzanto, portante kufon kun elektrodoj, imagas la movon de sia mano por elekti la deziratajn literojn per la kursoro. Gabriel Curio de la malsanulejo Charite\u0301 diris, ke uzantoj povas uzi la instrumenton post nur 20 minutoj da trejnado. Ankau\u0306 tiu tekniko utiligas programaron kun artefarita intelekto. La sciencistoj nun intencas konstrui komercan version de sia \u201etajpilo\u201d por helpi amputitojn kaj paralizitojn."}, {"text_idx": "#000790", "text": "Kiam komence de la jaro subite por kelkaj tagoj c\u0302esis flui nafto el dukto el Rusio trans Belorusio, en okcidentaj landoj ekestis histeriaj reagoj. Oni timis, ke dum vintro oni havos tro malmulte da hejtpetrolo kaj karburaj\u0302o por au\u0306tomobiloj. Histerie, tamen, reagis ne okcidentaj energi-industrioj, sed precipe politikistoj. La industrio provis trankviligi la konsumantojn: pro g\u0302is tiam milda vintro oni havis sufic\u0302e grandan kvanton da rezervoj en okcidentaj naftocisternoj, tiel ke facile oni povus elteni plurajn semajnojn sen nova rusa nafto. Ankau\u0306 la merkato reagis prudente; energiprezoj restis stabilaj."}, {"text_idx": "#000791", "text": "La naftofluo haltis pro kverelo inter Moskvo kaj Minsko. Rusio jam de kelka tempo adaptis prezojn de nafto kaj gaso al monda nivelo por eksaj sovetiaj kaj nun sendependaj landoj, laste por Ukrainio kaj nun por Belorusio. La najbaran kaj oficiale \u201eamikan\u201d landon g\u0302is tiam Moskvo subvenciis per \u201eamikaj\u201d prezoj, tiel ke ties diktatoro Lukas\u0302enko povis kas\u0302i, ke la s\u0302tato estas duonbankrota. Li ne volis akcepti prezaltigon kaj minacis interrompi sur sia teritorio fluadon en naftodukto, krome postulis doganimposton por naftotransito. Dau\u0306ris c\u0302irkau\u0306 unu semajnon, g\u0302is Moskvo kaj Minsko trovis novan interkonsenton; dume nafto denove fluis."}, {"text_idx": "#000792", "text": "Sed okcidentaj politikistoj montris sin s\u0302okitaj, parolis jam pri \u201enaftokrizo\u201d kaj admonis la rusan prezidanton Putin garantii liveradon. En sia histerio ili ignoris, ke dum multaj jardekoj Sovetio kaj poste Rusio fidinde liveradis gason kaj nafton, fidele al kontraktoj. En Okcidento oni nun rezonadis pri troa dependeco de Rusio kaj pri alternativaj energifontoj. En Germanio ekzemple iuj postulis haltigi la planon iom post iom mals\u0302alti atomcentralojn; lau\u0306 nia scio tamen neniu nuklea reaktoro produktas karburaj\u0302on por au\u0306tomobiloj."}, {"text_idx": "#000793", "text": "Hejti domojn oni ne devas nepre per petrolo; oni povas uzi diversajn aliajn brulaj\u0302ojn, kiel ligno kaj gaso produktita lau\u0306 naturaj metodoj el naturaj materialoj, ekzemple gaso el best-urino kaj brulaj\u0302o el cerealoj. Sed kio pri au\u0306toj? Benzinon kaj dizelan karburaj\u0302on rafinitan el nafto plej tau\u0306ge kaj simple povas anstatau\u0306i tiel nomata \u201ebiokarburaj\u0302o\u201d, kiun liveras diversaj plantoj. En Brazilo ekzemple jam de jardekoj au\u0306toj uzas alkoholaj\u0302on el sukerkano; en malpli varma Eu\u0306ropo oni precipe prenas g\u0302in el kolzo, kaj en aliaj landoj el maizo."}, {"text_idx": "#000794", "text": "Sed ankau\u0306 tio povas alporti problemojn, kiajn j\u0302us spertis Meksiko. Tie c\u0302iu ordinara familio c\u0302iutage mang\u0302as tortiljon bakitan el maiz-faruno. Sed en januaro la prezo por unu kilogramo da tortiljo kreskis ene de kelkaj semajnoj de 50 al 75 eu\u0306rocendoj, tiel ke la registaro spite al libera merkato devis fiksi la prezon je maksimume 60 cendoj. Kau\u0306zis la krizon, ke maizo mondvaste plikostig\u0302is je 60 elcentoj kompare al januaro 2005; en la plej grava maizoborso en usona C\u0302ikago la prezo por 25 kilogramoj kreskis de 2,50 al pli ol 4 usonaj dolaroj. Estas tri precipaj kialoj por tiu drasta prezosalto: troa sekeco en Au\u0306stralio, pro kiu reduktig\u0302is rikoltoj tie; minacanta malkresko de rikolto ankau\u0306 en Usono \u2013 kaj kreskanta bezono de biokarburaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000795", "text": "Usono estas la monde plej granda produkt-lando de maizo, 70 elcentoj de eksporto venas de tie. Se s\u0302ang\u0302ig\u0302as io en Usono, tio do efikas al la tuta mondo. Antau\u0306 unu jaro en Usono oni uzis nur 11 elcentojn de la maizorikolto por biokarburaj\u0302o, nun estas jam 20 kaj en la venonta jaro probable 31 elcentoj. Mondvaste oni nun konstruas 70 pliajn alkohol-rafinejojn. En Germanio nun 7 elcentojn de benzinkonsumo liveras biokarburaj\u0302o, mondvaste estas c\u0302irkau\u0306 27 elcentoj. Se la evoluo dau\u0306ros, iam ni revenos al la epoko antau\u0306 industriigo; tiam oni uzis c\u0302irkau\u0306 trionon de la agroj por ebligi transportadon: oni kultivis avenon por la c\u0302evaloj ..."}, {"text_idx": "#000796", "text": "Estus utopie atendi, ke homoj rezignos grandkvante pri au\u0306tomobiloj kaj tiel prudente reagos al manko de energifontoj. Sed estus multe pli prudente kaj malpli koste produkti au\u0306tojn, kiuj konsumas malmultan karburaj\u0302on, ol konstrui pli kaj pli multajn alkohol-rafinejojn kaj riski konflikton inter au\u0306tomobilistoj kaj homoj, kiuj ne plu povos pagi sian c\u0302iutagan nutraj\u0302on. La ekzemplo de Meksiko devus averti ec\u0302 la potencajn au\u0306tomobil-lobiojn \u2013 kaj la politikistojn."}, {"text_idx": "#000797", "text": "Espereble vin ne trafis la katastrofa uragano Cirilo, kiu en januaro kau\u0306zis multegajn damag\u0302ojn en Eu\u0306ropo, ec\u0302 mortigis kelkajn homojn. Tia s\u0302tormego por eu\u0306ropanoj estis tute nekutima, kontraste al nord-amerikanoj, kiuj c\u0302iujare suferas multajn uraganojn, tiel ke ili ec\u0302 havas specialajn nomojn por diversaj uraganoj. Bons\u0302ance meteologoj kapablas tre precize prognozi s\u0302tormojn lau\u0306 tempo, lokoj kaj dau\u0306ro, tiel ke la log\u0302antoj, help- kaj aliaj publikaj servoj g\u0302ustatempe povas prepari sin. En Germanio ekzemple la fervojo tial komplete c\u0302esigis la trafikon, tiel ke falintaj arboj kaj aliaj malhelpaj\u0302oj ja kau\u0306zis damag\u0302ojn, sed ne vundis pasag\u0302erojn kaj fervojistojn. La unuan fojon post la 2a mondmilito en Germanio dum tuta diurno veturis ec\u0302 ne unu trajno \u2013 tute nova sperto por postmilitaj generacioj."}, {"text_idx": "#000798", "text": "Estas vere, ke tiom giganta uragano super tuta Eu\u0306ropo neniam okazis antau\u0306e. Tamen ekstremaj veter-fenomenoj c\u0302iam eblas, sed aliflanke oni rajtas supozi, ke Cirilo iel tiel s\u0302uldig\u0302as ankau\u0306 al la konata klimat-s\u0302ang\u0302o. Klimatologoj jam delonge avertas, ke ekstremaj veteroj pli kaj pli oftig\u0302as kaj oftig\u0302os. Nekutime estis ankau\u0306, ke la eu\u0306ropa vintro g\u0302is la fino de januaro estis ekstreme milda. Tial, cetere, la damag\u0302oj de Cirilo ne estis tiom teruraj, kiom ili probable estus, se samtempe la vintro estus severa kun multa neg\u0302o."}, {"text_idx": "#000799", "text": "En Germanio, cetere, la varma vintro havis alian, kuriozan efikon. En tiu lando ekvalidis leg\u0302o, lau\u0306 kiu neniu rajtas uzi au\u0306tomobilon sur neg\u0302o, se g\u0302i ne havas vintrajn pneu\u0306matikojn. Kiam fine de au\u0306tuno falis kelkaj neg\u0302eroj, c\u0302iuj rapidis ac\u0302eti vintrajn pneu\u0306matikojn. Sed dum du monatoj ne plu neg\u0302is. Kiel konate, sur sekaj stratoj la molaj vintraj pneu\u0306matikoj rapide eluzig\u0302as. La pneu\u0306-produktistoj g\u0302ojas pri bonega negocado pro superflua leg\u0302o. Tiel klimatos\u0302ang\u0302o alportas por iuj ankau\u0306 neatenditajn avantag\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000800", "text": "\u201eLando de sanktuloj kaj doktuloj\u201d \u2013 tiel Irlando estis konata, dum Eu\u0306ropo dormetis tra la mezepoka mallumo. Monah\u0302oj el la insulo elmigris al tuta Eu\u0306ropo, fondante monah\u0302ejojn kaj kunprenante la kristanan mesag\u0302on. Tiutempe ne ekzistis presitaj libroj kaj granda parto de la laboro de la monah\u0302oj estis kopiado de parto de la Biblio (precipe la evangelioj). La kopioj estis farataj sur veleno lau\u0306 hodiau\u0306 ne plu uzata irlanda skribsistemo. Kutime la kopio komencig\u0302is per tuta senteksta pag\u0302o de desegnoj, la tiel nomata \u201etapis\u0302a pag\u0302o\u201d. La dua pag\u0302o nomig\u0302is \u201eincipito\u201d, el latina vorto signifanta \u201eekkomenco\u201d. Tie la unuaj vortoj de la evangelio aperis, kun bele ornamitaj majuskloj kaj kelta interplektaj\u0302o, ofte kun homaj kaj bestaj elementoj."}, {"text_idx": "#000801", "text": "La plej konata libro estas la Libro de Kells. G\u0302i originas de la insulo Iona, hebrida insulo de Skotlando okcidenta, kie sankta Kolumba (Columcille) fondis monah\u0302ejon. Kiam la vikingoj atakis la insulon, la monah\u0302oj eskapis, prenante la libron kun si al alia monah\u0302ejo de sankta Kolumba en Kells (irlandgaele: Ceannanas Mo\u0301r [kjananas moor]), en Irlando. Alia, pli antikva, estas la Libro de Durrow [daru] (gaele: Dearmagh [djarma]) apud Tullamore en meza Irlando. Tie Columcille fondis monah\u0302ejon antau\u0306 ol iri al Iona, I' Caluimcille [i kalmkilje]."}, {"text_idx": "#000802", "text": "En septembro 2006 okazis konferenco en Birr, meza Irlando, pri la Libro de Birr, ankau\u0306 nomata la Evangelioj de MacRegol (angle: the MacRegol Gospels). MacRegol estis abato de la monah\u0302ejo de Birr, kiu mortis en 822, do la libro estis kopiita antau\u0306 tio. Sankta Brendan \u201ela navigisto\u201d fondis tiun monah\u0302ejon, sed de g\u0302i ne restis ec\u0302 ruinoj. La libro estas la sola relikvo de g\u0302i kaj estis \u201eperdita\u201d dum 700 jaroj kaj trovita en Anglio en 1681, kiam iu John Rushworth [ras\u0302u\u0306ef] donacis g\u0302in al la biblioteko Bodleian de Oksfordo. Tie g\u0302i restis g\u0302is hodiau\u0306, sed nun, pro la granda strebo de kelkaj homoj en Birr, la publiko povas rigardi kaj foliumi belegan faksimilaj\u0302on, kiu ekde nun estos gardata en la publika biblioteko de Birr."}, {"text_idx": "#000803", "text": "Dum la semajnfino estis rakontata la mirinda historio de tiu kopio. La koncernaj spertuloj kaj la organiza komitato prelegis pri la kompleta fotografado de la libro en Oksfordo, la kopiado sur 59 kompaktaj diskoj, la sendado per aparta kuriero al Birr, la presado de Brosna Press, Ferbane, kaj la bindado de Tony Cains, Trinity College, Dublin. La libro estis tiom granda, ke devis esti binditaj (en belega rug\u0302a kaprohau\u0306to) du volumoj. Tiuj spertuloj (fotografisto James Allan de Bodleian, direktoro de Brosna Press Diarmuid Guinan, bindisto Tony Cains el Dublino) renkontig\u0302is la unuan fojon en tiu semajnfino. Kelkaj aliaj spertuloj pri kelta arto kaj skribsistemo prelegis pri la beleco kaj signifo de la artelementoj."}, {"text_idx": "#000804", "text": "La psalmaro de Fadden More"}, {"text_idx": "#000805", "text": "Nur unu monaton antau\u0306 la konferenco okazis la mirakla trovo de alia manuskripto, dum viro fosis en torfejo. Io simila al bulo de lasanjoj (kiel diris Pat Wallace [u\u0306alis], direktoro de la Muzeo de Irlando) venis al la surfaco de la grundo. Felic\u0302e, Edward Fogarty, la trovinto, sciis, ke g\u0302i devas esti tuj rekovrita per malseka torfo, por ke g\u0302i ne diserig\u0302u. Li re-enterigis la trovaj\u0302on kaj informis la muzeon. Kelkaj jaroj de konsultado kaj traktado devos okazi, antau\u0306 ol g\u0302i povos esti montrata en la muzeo. G\u0302is nun oni konstatis, ke g\u0302i estas kopio de psalmo 82 kaj ke g\u0302i enhavas desegnaj\u0302on, sed ne estas certe, ke g\u0302i povos esti savita kaj konservita. Espereble okazos alia konferenco en Birr post kelkaj jaroj por rakonti la historion de la psalmaro de Fadden More."}, {"text_idx": "#000806", "text": "Anglalingvaj irlandaj verkistoj kaj poetoj estas tutmonde konataj kaj admirataj. En tiu rilato sufic\u0302as mencii nomojn kiel James Joyce [g\u0302ejmz g\u0302ojs], Oscar Wilde [oskar u\u0306ajld], William Butler Yeats [u\u0306iljm botlr jejts] kaj George Bernard Shaw [g\u0302org\u0302 bernrd s\u0302o], sed oni povus listigi multe da aliaj verkistoj. Unika inter ili estis Samuel Beckett [beket], kiu verkis kaj en la angla, kaj en la franca. G\u0302is nun la Nobel-premio pri literaturo estis aljug\u0302ita al ne malpli ol kvar irlandaj verkistoj."}, {"text_idx": "#000807", "text": "Tamen, preskau\u0306 nekonata \u2013 ec\u0302 inter multaj el siaj samlandanoj \u2013 estas unu el la plej elstaraj verkistoj, nome Ma\u0301irti\u0301n O\u0301 Cadhain (1906-1970), kies verkaro en la irlanda (gaela) lingvo estas rigardata tiom altvalora kiom la plej bona irlanda literaturo en la angla. C\u0302ar la gaela, malkiel la angla, ne estas vaste disvastig\u0302inta lingvo, O\u0301 Cadhain apenau\u0306 estas fama ekster la eta mondo de gaelparolantoj. Plie, li ofte uzis dialektajn vortojn kaj tropojn, kiuj ne estis kutimaj krom en malgranda regiono en okcidenta Irlando. La kontribuinto de la artikolo en la Enciklopedio de Irlando pri c\u0302i tiu verkisto asertas: \u201eO\u0301 Cadhain scipovis plenumi per majstreca kaj kelkfoje inkandeska prozo delikatajn studaj\u0302ojn pri konscienco kaj karaktero.\u201d"}, {"text_idx": "#000808", "text": "Ma\u0301irti\u0301n O\u0301 Cadhain, au\u0306toro, akademiano kaj lingva aktivisto, naskig\u0302is en la graflando Galway [golu\u0306ej] (gaele: Gaillimh [galjiv]). Kiel inteligenta studento, li gajnis stipendion, kiu ebligis al li dau\u0306rigi sian studadon en altlernejo en Dublino. Post tiu periodo (1924-1926) li estis dungita kiel lerneja instruisto sur eta insulo. Li translokig\u0302is al alia loko (Camus [kamas]) en la graflando Galway, kie li ricevis postenon de lernejestro. Dum sia restado en Camus li komencis sian tutvivan kolektadon de folkloraj\u0302oj kaj materialoj rilataj al la diversaj gaelaj dialektoj de tiu regiono. Kiam li forlasis Camus en 1932, li akceptis alian lernejestran postenon en Carnmore, Galway, sed en la jaro 1936 li estis maldungita pro gvidado de grupo kiu partoprenis en politika arang\u0302o ne aprobita de la klerigaj au\u0306toritatoj. Li fondis la organizaj\u0302on Muinntir na Gaedhealtachta [mujntjir na gejltah\u0302ta] (Popolo de la gaela regiono) kaj estis unu el la c\u0302efaj instigantoj de kampanjo por translog\u0302igi gaelparolantojn de la malfekunda teritorio de Conamara [konamara] en okcidenta Galway, al agrikultura regiono en la graflando Meath [mit] (gaele: Mi\u2019), je kelkaj kilometroj norde de Dublino. Tiel, en 1930 estis kreita la unua gaela distrikto en orienta Irlando de post la granda malsato en la 19a jarcento. Tiu gaelparolanta distrikto ankorau\u0306 ekzistas."}, {"text_idx": "#000809", "text": "Dumtempe O\u0301 Cadhain estis oficiro en la Irlanda Respublikisma Armeo (IRA) kaj dufoje estis internigita (1939 kaj 1940-1944). Post sia liberigo li hejmig\u0302is konstante en Dublino, kie li dau\u0306rigis sian verkadon, kiu publikige komencig\u0302is per la eldono de novelaro sub la titolo Idir Shu\u0301gradh agus Da\u0301iri\u0301re [idir hugra agas dorire] (Inter s\u0302erco kaj seriozeco). Sekvis multaj gravaj verkoj en la gaela kaj kelkaj skribaj\u0302oj en la angla. En Dublino li laboris kiel tradukisto c\u0302e registara instanco, sed en 1956 li ig\u0302is lektoro en la prestig\u0302a universitato Trinity College. En 1969 tiu altlernejo nomumis lin katedra profesoro de la lingvoj gaela kaj keltaj. Dum sia tuta vivo li abunde verkis kaj laboris por la lingvo kaj por sia gaela popolo. Lia lasta eldonita verko estis An tSraith To\u0301gtha (La levig\u0302inta falc\u0302aj\u0302o)."}, {"text_idx": "#000810", "text": "Al c\u0302i tiu mallonga biografio mi povas aldoni personan postskribon. En iu somero antau\u0306 kelkaj jardekoj, kiam mi feriis en la Foraj Hebridoj en okcidenta Skotlando, mi renkontis Ma\u0301irti\u0301n O\u0301 Cadhain. Li estis vizitanta la skotgaelajn insulojn por konatig\u0302i kun la tiea popolo kaj iliaj dialektoj. Dum kuna promenado li diris al mi, ke (kvankam li estas katoliko) li s\u0302atas c\u0302eesti la dimanc\u0302ajn skotgaelajn diservojn en la lokaj presbiterianaj preg\u0302ejoj, c\u0302ar li admiras kaj g\u0302uas la belan lingvaj\u0302on kaj la elokventon de la predikantoj kaj la konversaciojn pri komplikaj teologiaj temoj de la adorantoj, kiam ili hejmen piediras post la diservo. C\u0302efe plac\u0302is al li au\u0306skulti la ric\u0302an gaelan vortprovizon kaj g\u0302ui la inteligenton de la insulanoj. Antau\u0306e li menciis, ke li iam estis membro de IRA, kaj, c\u0302ar mi estis juna kaj ne havis grandan sperton pri la komplekseco de la homa spirito, mi iom miris, ke tiu milda kaj g\u0302entila persono estis eksbatalanto en armita organizaj\u0302o. Samtempe, por mi estis grandega privilegio koni tiom gravan verkiston kaj simpatian homon."}, {"text_idx": "#000811", "text": "En januaro 2007 la albana polico farig\u0302is 90-jara. Temas pri la polico de la sendependa albana s\u0302tato fondita en 1912. Tiam, post 500 jaroj sub otomana jugo, la nova s\u0302tato frontis al anarh\u0302io. Ekzemple, s\u0302telistoj prirabis kaj terurigis la popolon. Pro tio necesis polico por establi publikan ordon."}, {"text_idx": "#000812", "text": "Kaptitaj en rara foto estas tiamaj policistoj. Meze, apogite kontrau\u0306 la muro, estas mortinta s\u0302telisto, kiu surhavas mallongan fustanelon. C\u0302i tiu estas karakteriza albana plurfalda jupo, kiu ebligas facile kuri kaj eskapi el la manoj de c\u0302asantoj. G\u0302i estas grizkolora kaj s\u0302mirita per graso, por ke g\u0302i estu ne rimarkebla kaj rezistu al humideco."}, {"text_idx": "#000814", "text": "Antau\u0306 kelkaj tagoj mia patrino kau\u0306zis al ni grandan maltrankvilon. S\u0302ia piedo estis operaciota, kaj antau\u0306 la kirurgiado ni iris viziti la kuraciston. Surprize el sia mansako s\u0302i eltiris dokumenton subskribotan de s\u0302i kaj de la kirurgo, en kiu s\u0302i konstatigis sian volon tute malakcepti sangotransvers\u0302adon. Kaze de komplikig\u0302o dum la operacio, mia patrino preferis perei."}, {"text_idx": "#000816", "text": "Estas suspektinda la fakto, ke g\u0302ia sidejo en Hispanio trovig\u0302as en Torrejo\u0301n de Ardoz, urbo apud Madrido, kie trovig\u0302as usona milita bazo. Ankau\u0306 estas suspektinda la fakto, ke ties instruaj\u0302oj asertas, ke Unuig\u0302intaj Nacioj estas kreaj\u0302o de Satano, ke g\u0302ia anaro ne rajtas voc\u0302doni nek opinii politike, kaj ke oni neniel devas agi por pli bona mondo, c\u0302ar tion Jehovo-dio faros mem."}, {"text_idx": "#000817", "text": "El kristana vidpunkto, tia doktrino estas tute senfundamenta. Ili uzas propran kaj tre falsitan version de la biblio, rekte tradukitan el la anglalingva modelo. Neniu scias, kiu kreis tiun modelon en la angla, tiel do, ne eblas scii, kiuj estas la fakuloj, kiuj korupte tradukis al la angla la tekstojn el la klasikaj greka kaj hebrea. Kaj tamen, ec\u0302 tiel, multaj el iliaj instruaj\u0302oj tute ne plu kongruas kun ilia biblio, kaj pluraj eldonaj\u0302oj \u2013 kiel lernolibroj kaj revuoj \u2013 estas necesaj por plifortigi ilian doktrinon."}, {"text_idx": "#000818", "text": "El racia vidpunkto la afero estas ec\u0302 pli grava. La organizaj\u0302o konvinkas bonkorajn homojn falintajn en g\u0302ian kaptilon pri tio, ke tiu ilia religio estas la sola vera religio kaj ke ne estas rekomendinde havi amikojn ekster la organizaj\u0302o. Krome, c\u0302iuj estas konvinkitaj, ke se iam iu sukcesas konvinki iun anon pri la falseco de iliaj instruoj, efektive estas Satano mem, kiu parolas pere de tiu c\u0302i homo."}, {"text_idx": "#000819", "text": "Bons\u0302ance mia patrino estis sukcese operaciita sen komplikaj\u0302oj, kaj neniu sangotransvers\u0302ado estis necesa, aliokaze la kirurgo estus devigita lasi s\u0302in perei. Mi estas certa, ke ne temas pri tio, kion volis s\u0302i, sed pri tio, kion la organizaj\u0302o Watch Tower voligis al s\u0302i."}, {"text_idx": "#000820", "text": "S\u0302iaj samreligianoj rekomendis ne atentigi la familion pri la ekzisto de tiu leg\u0302a dokumento malpermesanta la kuraciston doni sangon al s\u0302i, ec\u0302 okaze de bezono."}, {"text_idx": "#000821", "text": "Antau\u0306 nelonge mi legis en ekzemplero de la revuo La gvato-turo tre detale, kiel testamenti favore al la organizaj\u0302o sen havi leg\u0302ajn problemojn kun familianoj. Mi nun timas ne nur pri la sano de mia patrino, mi ankau\u0306 timas perdi mian log\u0302ejon post s\u0302ia forpaso."}, {"text_idx": "#000822", "text": "La printempa festo estas la plej grava kaj movoplena festo de la c\u0302ina popolo. G\u0302i estas novjara festo lau\u0306 la luna kalendaro kaj okazas la unuan tagon de la unua monato de tiu c\u0302i kalendaro. En 2007 la printempa festo okazis la 18an de februaro en la jaro de la porko, lau\u0306 la c\u0302ina kulturo."}, {"text_idx": "#000823", "text": "La printempa festo fontas el la kultado de dioj kaj prapatroj antau\u0306 c\u0302irkau\u0306 3000 jaroj. G\u0302i anoncas la alvenon de printempo, la refres\u0302iga periodo, kiam komencig\u0302as nova sezono de semado kaj rikoltado. De la 23a g\u0302is la 30a de la lasta monato de la luna kalendaro okazas \u201etagoj por bonvenigi printempon\u201d au\u0306 \u201etagoj por purigado\u201d. Kutime c\u0302inoj purigas siajn hejmojn antau\u0306 la printempa festo."}, {"text_idx": "#000824", "text": "Dum 10 tagoj antau\u0306 la festo familioj ac\u0302etadas, ekzemple kortobirdon, fis\u0302aj\u0302on, viandon, teon, drinkaj\u0302ojn, spicaj\u0302ojn, nuksojn, sukeraj\u0302ojn, fruktojn ktp. Krome ili preparas donacojn: novajn vestaj\u0302ojn por la infanoj. Cetere, dum tiu c\u0302i periodo ili gluas novjaran versparon sur la pordon de la log\u0302ejo por esprimi bondezirojn. La versparo estas skribita sur rug\u0302a papero. Apudporde pendas granda rug\u0302a lanterno, kaj sur la pordklapo legeblas papero kun ideogramo signifanta \u201efelic\u0302o\u201d."}, {"text_idx": "#000825", "text": "Lau\u0306mite aperas jarfine minacanta besto. G\u0302i estu forpelita per petardoj: eksplodigi fajraj\u0302ojn farig\u0302is do kutima printempfesta amuzaj\u0302o. Sed temas pri tempo ne nur por petardoj, sed ankau\u0306 por familiaj renkontig\u0302oj. Dum la tiel nomata jarfina vespero familianoj kunig\u0302as por g\u0302ui bongustaj\u0302ojn: tiuj, kiuj laboras for de la hejmo, revenu antau\u0306 la festo."}, {"text_idx": "#000826", "text": "C\u0302e la unua kokeriko kaj la sonado de sonorilo, familianoj eksplodigas siajn petardojn. C\u0302iu surmetas novajn vestaj\u0302ojn, salutas la maljunulojn kaj donacas monon al la infanoj. La unuan novjaran tagon oni kunmang\u0302as; la duan vizitas amikojn kaj parencojn. Surstrate oni dancas kaj paradas."}, {"text_idx": "#000827", "text": "Tamen la festo s\u0302ang\u0302ig\u0302as. Dum maljunuloj kaj mezag\u0302uloj ankorau\u0306 flegas tradician feston, junuloj volas kartludi, interretumi au\u0306 simple malstrec\u0302ig\u0302i kaj eskapi la premojn de la c\u0302iutaga vivo. Kelkaj junuloj ec\u0302 ne hejmeniras por festi kun siaj gepatroj. Anstatau\u0306 persone saluti per tradicia \u201eRic\u0302ig\u0302on!\u201d au\u0306 \u201eGratulon!\u201d, ili sendas telefonajn au\u0306 elektronikajn mesag\u0302ojn. Pli da familioj ferias dum la festperiodo, elektante hotelojn anstatau\u0306 la propra hejmo."}, {"text_idx": "#000829", "text": "En la venontaj numeroj MONATO prezentos al vi verkojn de kelkaj elstaraj fotantoj, c\u0302u profesiaj, c\u0302u amatoraj, kiuj per siaj verkoj iel \u201efrapis\u201d la redaktoron. Kial iu foto aparte tus\u0302as la rigardantojn kaj alia ne? Nu, la respondo estas relative malfacile donebla. Jen povas temi pri frapaj koloroj, jen pri nekutima rigardo-angulo, jen pri aparte bela fotita persono au\u0306 objekto ... MONATO povos prezenti en siaj pag\u0302oj nur kelkajn fotojn, sed c\u0302iam estos donita la retadreso, kie vi povos trovi pli da bildoj de la prezentata au\u0306toro."}, {"text_idx": "#000830", "text": "En tiu c\u0302i unua artikolo MONATO prezentas la verkaron de sinjorino Kerstin Wichmann, kiu log\u0302as en Stadland, malgranda germana vilag\u0302o, kun sia amiko Mario kaj siaj du gefiloj Marcel (baldau\u0306 18) kaj Jessica (13). Pri si mem Kerstin Wichmann skribas: \u201eMi fotas, c\u0302ar mi tre s\u0302atas kapti malgrandajn momentojn. Mi amas rigardi bildojn denove kaj denove kaj rememori.\u201d S\u0302i plej s\u0302atas makrofotojn de floroj au\u0306 aliaj objektoj, kaj la bildo Kandellumo estas s\u0302ia plej s\u0302atata."}, {"text_idx": "#000832", "text": "Se ankau\u0306 vin ravas la fotoj de Kerstin Wichmann, vi povas trovi kelkcenton da aliaj en "}, {"text_idx": "#000833", "text": "Kurioze sonas la invito de Paul Gubbins (MONATO 2007/2, p. 6) al Gbeglo Koffi eniri la rotojn de humanistoj. Kiu ne konsentus kun tiu invito? Sed strangas la implicita difino de humanisto, kiu, lau\u0306 li, estas \u201etiu, kiu en sia vivo centras homojn, ne diojn; racion, ne superstic\u0302on; faktojn, ne fantaziojn\u201d. C\u0302u Thomas More kaj Erasmo (kaj cent mil aliaj) estis humanistoj senraciaj, fordonintaj sin al fantaziaj\u0302oj? Krome: kiam intelektulo kaj nenaiva homo el skeptikeco au\u0306 dubemo ascendas al \u201edikredo\u201d, kiel certas Gubbins, ke tiuj c\u0302i rezignis racion por fantaziaj\u0302oj? Kaj c\u0302esis esti humanistoj? G\u0302usta difino pri \u201ehumanisto\u201d implicas uzadon de la tuta racio g\u0302isfunde. El tiu Gubbins-a difino pri \u201ehumanisto\u201d likas, certe senintence, pli ol aplombo, io malrespekta al homoj sincere serc\u0302antaj au\u0306 racimotivitaj dikredantoj."}, {"text_idx": "#000834", "text": "Responde al Paul Gubbins (MONATO 2007/2, p. 6) mi konstatas, ke mi estimas kaj religianojn kaj agnostikulojn. Nepre por ne esti fanatika kiel kristana kredemulo mi c\u0302e tiaj demandoj favore citas la biblion, por ke mi ne arogu la veron al mi persone."}, {"text_idx": "#000835", "text": "Eble la humanismo kaj humanisto centras homon kaj ne ian dion. Superstic\u0302on, do falsan kredon, ankau\u0306 serioza kristano ne centras, sed tre konscie evitas. Ankau\u0306 kun faktoj mi ne havas problemon. Sed la juda \u2013 kaj la biblia \u2013 realismo estas iom alia, ol faktoj. Ankau\u0306 tio c\u0302i estas konsiderebla kiel realisma:"}, {"text_idx": "#000836", "text": "Homoj jam iam rifuzis akcepti Dion kiel majstron. Ili mem volis esti tiaj. Sed esti bona majstro ankau\u0306 inkluzivas venki malbonon. Evidente ni estas malbonaj majstroj. C\u0302iel la submetado de la tero al si ne signifas regadon."}, {"text_idx": "#000837", "text": "Kaj tiuj, kiuj akceptas Dion tia, kiel majstro kaj ilia sinjoro same kiel amoplena patro? Ili mem ne estas sekuraj de sortobatoj. Jesuo ankau\u0306 asertis, ke lia regno ne estas de tiu c\u0302i mondo. Sed ili ankau\u0306 ne tiel facile detruig\u0302as je trafo de malbono. Oni konstatis, ke delongaj fidemuloj pli facile resanig\u0302as de malsanoj, ekzemple."}, {"text_idx": "#000838", "text": "Interesa estas la artikolo Lasta manovro (MONATO 2007/1, p. 8), sed nesufic\u0302e preciza. Notindas, ke:"}, {"text_idx": "#000840", "text": "2. la prokrasto difini la statuson de Kosovo okazis pro la deziro de albanaj politikistoj, ke Kosovo estu apartigita de Serbio. Tio estas neakceptebla lau\u0306 la C\u0302arto de UN, la Organizaj\u0302o pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eu\u0306ropo kaj internacia juro. Sen tio Kosovo ricevus rapide sian statuson;"}, {"text_idx": "#000841", "text": "3. menciendas la jaro 1912, kiam Serbio sukcesis forpeli turkajn okupintojn el Kosovo kaj Metohio (Kosmet). Kvankam albanoj log\u0302is en serba Kosmet dum la turka okupacio, kaj armee servis turkojn, Serbio ne forpelis ilin. Same okazis kun albanoj en Makedonio kaj Grekio."}, {"text_idx": "#000842", "text": "Por sekurigi pacon ne permeseblas redifini s\u0302tatajn limojn. Al Kosmet necesas revenigi c\u0302irkau\u0306 200 000 forpelitajn serbojn, kies domojn kaj kulturajn monumentojn detruis albanoj."}, {"text_idx": "#000843", "text": "De la 29a de januaro g\u0302is la 2a de februaro 2007 en la belga c\u0302efurbo Bruselo (kaj etskale ankau\u0306 en franca Grenoble kaj hispana Murcia) okazis prelegoj kaj diskutoj pri inteligenta uzo de energio. La arang\u0302on organizis la Eu\u0306ropa Komisiono (EK) kaj kelkaj g\u0302iaj agentejoj. Estis forumo, kie eu\u0306ropaj oficistoj, sciencistoj kaj reprezentantoj de la industrio povas inters\u0302ang\u0302i ideojn. Estis la unua tia semajno, kaj g\u0302i estonte vers\u0302ajne okazos c\u0302iujare."}, {"text_idx": "#000844", "text": "La eu\u0306ropaj instancoj kaj la kunlaborantaj sciencistoj prezentis la kurantajn kaj estontajn projektojn, por kiuj disponeblas subvencioj. La industrio klarigis sian vidpunkton pri la sekvotaj vojoj. C\u0302ar pluraj arang\u0302oj okazis samtempe, mi povas raporti pri nur kelkaj eroj."}, {"text_idx": "#000845", "text": "G\u0302is nun EK ne multon entreprenis rilate al urba publika transporto, c\u0302ar lau\u0306 la tiel nomata \u201esubsidiar-principo\u201d1, EK ne intervenu pri aferoj, kiuj plej bone povas esti farataj sur landa au\u0306 loka nivelo. Tamen ekestas g\u0302enerala deziro por havi pli da eu\u0306ropnivela reguligado. Ekzemple busoj reprezentas nur malgrandan parton de la tuta merkato de transportiloj, kaj se c\u0302iu urbo aparte lanc\u0302as mendojn lau\u0306 la propraj kriterioj pri komforto, motoroj, dimensioj ktp, la merkato ankorau\u0306 pli dispecig\u0302as. El tio rezultas pli altaj prezoj kaj malpli alta kvalito. Pli bone estus interkonsenti sur eu\u0306ropa nivelo pri bazaj aferoj."}, {"text_idx": "#000846", "text": "La brusela diskuto okazis prepare al la aperigo en au\u0306tuno 2007 de \u201everda libro\u201d, tio estas diskutdokumento, en kiu EK prezentos temojn kiel tarif- kaj pag-sistemoj, mezurado de kvalito, propulso-sistemoj, minimumaj servoj, kiun g\u0302i deziras trakti eu\u0306ropnivele. C\u0302iuj civitanoj rajtos sendi siajn rimarkojn pri tiuj proponoj."}, {"text_idx": "#000847", "text": "Uzo de energio en konstruaj\u0302oj"}, {"text_idx": "#000848", "text": "Jam de jardeko EK pristudas metodojn por igi la publikajn kaj privatajn konstruaj\u0302ojn malpli energivoraj. Nun la preparaj laboroj finig\u0302is, kaj aro da normoj, informoj kaj helpiloj estas preskau\u0306 pretaj por enkonduki veran agadplanon. Oni unuavice celos grandajn konstruaj\u0302ojn, c\u0302ar ili estas plej facile mastrumeblaj kaj liveros plej rapidajn kaj grandajn s\u0302parojn. Antau\u0306videblas, ke jam post kvin jaroj sur c\u0302iu tia konstruaj\u0302o estos s\u0302ildo, komparebla al la jam ekzistanta s\u0302ildo sur kelkaj kategorioj de hejmaj aparatoj en eu\u0306ropaj vendejoj, kiu montras al la publiko, kiom s\u0302parema la aparato estas. Io simila venos por privataj log\u0302ejoj, kvankam g\u0302i ne estos publika, sed nur montrenda ekzemple okaze de luo au\u0306 vendo de domo."}, {"text_idx": "#000850", "text": "Tiun kunvenon organizis Eurelectric, la unuig\u0302o de la eu\u0306ropa elektroproduktanta industrio (). Elektro kovras proksimume (dependas de la kalkulmetodo) duonon de la tuta energibezono; nukleaj centraloj liveras trionon de la elektro. Grava nuntempa problemo estas la ofta saturig\u0302o de la interkonektoj, de la grandaj alttensiaj lineoj kaj de la gasoduktoj, kiuj ligas landojn kaj regionojn. Tio malhelpas konkurencon kaj igas la Eu\u0306ropan Union (EU) vundebla, kiam okazas katastrofo. La prelegantoj substrekis la bezonon plu atenti pri ekvilibro inter konkurencpova kostprezo, fidinda provizado kaj dau\u0306rigebla produktado, elektanta neelc\u0302erpig\u0302ontajn energifontojn."}, {"text_idx": "#000851", "text": "En printempo 2007 Eurelectric publikigos la rezultojn de dujara studo pri la rolo de elektro, por atingi tiun ekvilibron je mezlonga (2030) kaj longa (2050) tempo. Temoj en la studo estos inter aliaj s\u0302paro de elektro kiam eblas, prefero por elektro, kiam g\u0302i plej efikas (ekzemple en transporto), kaj nova atento pri karbo por elektroproduktado, c\u0302ar tiu energifonto havas plej stabilan prezon kaj g\u0302ia uzado ne nepre estas polua."}, {"text_idx": "#000853", "text": "La semajno2 montris la vojojn, kiujn la EK kaj la industrio emas iri rilate al energi-politiko. La inters\u0302ang\u0302o de ideoj certe helpos por kongruigi la vidpunktojn. Kvankam la arang\u0302o estis malfermita al c\u0302iuj, en realo la c\u0302eestantaj \u201eordinaraj\u201d civitanoj estis raraj. Parte ili estis reprezentataj de premgrupoj, kiuj elstarigas nur siajn ideojn kaj silentas pri kontrau\u0306aj opinioj. Tamen, per iniciato kiel \u201everda libro\u201d c\u0302iuj ankorau\u0306 havos s\u0302ancon esprimi sian opinion."}, {"text_idx": "#000854", "text": "1. Subsidiar-principo: lau\u0306 tiu principo c\u0302iu supera unuo de socio kaj s\u0302tato devas plenumi nur tiujn taskojn kaj uzi nur tiujn rajtojn, kiujn la suba unuo ne kapablas realigi, sed c\u0302iam la supera unuo devas ebligi (helpi) al la subaj unuoj mem lau\u0306eble bone plenumi siajn taskojn kaj apliki siajn rajtojn."}, {"text_idx": "#000855", "text": "2. estas la c\u0302efpag\u0302o de la semajno. Kiel la aliaj pag\u0302oj, g\u0302i estas preskau\u0306 ekskluzive anglalingva."}, {"text_idx": "#000856", "text": "Komence de 2007 mi ricevis inviton por partopreni tutsemajnan arang\u0302on en Bruselo pri la projektoj de la Eu\u0306ropa Komisiono rilate al zorga uzo de energio. Kvankam mi ne estas fakulo pri tiu temo, estis s\u0302anco por konatig\u0302i kun medio, kiun oni konas nur el gazetaj artikoloj kaj televidaj programoj. Ankau\u0306 estis interese fari komparon kun aliaj tutsemajnaj konferencoj, kiujn mi kutimas partopreni."}, {"text_idx": "#000857", "text": "Kvankam mi profesie laboras en Bruselo, mi nur malofte venas en g\u0302ian eu\u0306ropan kvartalon. Origine g\u0302i estis burg\u0302a kvartalo ekster la urbocentro, nove planita en la 19a jarcento, kun nomo \u201eLeopoldkvartalo\u201d (lau\u0306 la unua belga reg\u0302o), kun granda, samnoma parko. Jam de jardekoj g\u0302i aspektas al mi kiel ega, senfina konstruejo. Malnovajn kaj ec\u0302 sufic\u0302e novajn konstruaj\u0302ojn oni detruas kaj anstatau\u0306e venas grandaj konstruaj\u0302oj. De la malnovaj stratoj restas nur kelkaj partoj, jen bone prizorgitaj, jen kun pereantaj domoj, kiuj atendas malkonstruiston. Trafa ekzemplo estas la Luksemburga Stacidomo, kiu iam estis la c\u0302efa internacia stacidomo de Bruselo. G\u0302i ankorau\u0306 ekzistas, sed g\u0302i ig\u0302is liliputa, kompare kun la novaj oficejoj ambau\u0306flanke kaj kun la Eu\u0306ropa Parlamento malantau\u0306 g\u0302i. De majo g\u0302is au\u0306gusto 2007 en tiu (nun eksa) stacidomo okazos ekspozicio pri la urboplanado en la eu\u0306ropa kvartalo (vidu )."}, {"text_idx": "#000858", "text": "En la invitletero estis klarigite, kie kaj kiam okazos la prelegoj kaj diskutoj. Tamen, la adresoj estis simpligitaj: mi ekzemple ne tuj sciis, kiel trovi \u201eCharlemagne S3\u201d. \u201eK-Nal (Bassin Beco) (150)\u201d estis ec\u0302 pli mistera adreso. La dua adreso s\u0302ajne estis apud kanalo, sed mi ne trovis g\u0302in (kaj honeste dirite, mi ne vere serc\u0302is, sed profitis de libera tago). Pli detale traserc\u0302ante la informojn, mi eksciis, ke Charlemagne trovig\u0302as apud Berlaymont, la c\u0302efa domego de la Eu\u0306ropa Komisiono en Bruselo, kies situon mi konis. \u201eS3\u201d simple estas la numero de salono en g\u0302i."}, {"text_idx": "#000860", "text": "Forpasis la tempo, kiam eblis eniri iun ajn oficejon, saluti la homon c\u0302e la akceptejo kaj pluiri al la c\u0302ambro, kie oni havas rendevuon. C\u0302ie nun necesas unue kontroligi sakojn, malplenigi pos\u0302ojn kaj meti noms\u0302ildon. Post tiu procedo abundas helpantoj, kiuj montras la vojon kaj disdonas dokumentojn. Menciindas la lingvouzo: la gardistoj c\u0302e la enirejo estas belgoj, kun kiuj oni povas paroli nederlande au\u0306 france; kun la helpantoj oni parolu france au\u0306 angle; kun la organizantoj de la arang\u0302o oni parolu prefere angle. Fojfoje videblas purigisto au\u0306 teknikisto, sed tiuj plejofte klare ne estas eu\u0306ropdevenaj kaj ne parolas."}, {"text_idx": "#000861", "text": "En Charlemagne mi nombris tri au\u0306 kvar kunvenejojn kun kapacito inter 100 kaj 500 personoj. Ili estis c\u0302iam preskau\u0306 plenaj. Apud la enirejo c\u0302iufoje estis disdonataj programo kaj listo de partoprenantoj. El tiuj listoj evidentig\u0302is, ke proksimume duono venis el eksterlando kiel reprezentantoj de kompanioj kaj asocioj. Ankau\u0306 la \u201ebelgoj\u201d fakte plejparte estis eksterlandanoj, c\u0302ar temis pri (kelkaj) oficistoj de la eu\u0306ropaj instancoj kaj pri reprezentantoj de diversaj internaciaj asocioj kaj premgrupoj establitaj en Bruselo. Mi jam au\u0306dis, ke estas multaj lobiistoj en Bruselo, sed mi ne konsciis, ke ilia kvanto estas tiom granda. La divido viroj-virinoj en la publiko estis en ekvilibro, sed sur la podio virinoj maloftis."}, {"text_idx": "#000864", "text": "La voc\u0302o de Ivo Lapenna estis konata al generacioj de esperantistoj. Lia oratorado vibrigis, entuziasmigis, emociis, plurfoje profunde kortus\u0302is milojn da homoj. Sed li c\u0302esis oficiale paroli en 1987, nur malmultajn semajnojn antau\u0306 sia morto: pasis do jam dudek jaroj, kaj la personoj, kiuj havas memoron pri la vervo de lia voc\u0302o, iom post iom estingig\u0302as. Generacioj sekvas unu la alian, kaj memoroj perdig\u0302as."}, {"text_idx": "#000865", "text": "Ivo Lapenna postlasis en c\u0302iuspecaj revuoj centojn kaj centojn da gravaj artikoloj: la movado trapasis liajn pensojn, kaj c\u0302io movada estis de li analizata kaj interpretata. Revuoj kaj paroladoj estis liaj periloj al la internacilingva publiko, publiko, kiu rapide konsumas sensaciojn kaj emociojn, sed ne havas tempon au\u0306 emon legi plenan libron. Tial libroj de li verkitaj, kolektantaj lian oratorecon, estis principe nur du, kvankam fundamentaj: Retoriko kaj Elektitaj paroladoj kaj prelegoj."}, {"text_idx": "#000866", "text": "Cetere, la oratora flanko tute fadas en skribita pag\u0302o. Tial la eldono de paroladoj de Ivo Lapenna tra kompaktaj diskoj estas absolute necesa instrumento por konigi la c\u0302efan aspekton de lia filozofio kaj, spegule, de lia populareco. Jam en 2003 lia vidvino Birthe Lapenna estis realiginta du diskojn kaj estis planinta (kaj etkvante jam eldoninta) tutan serion de la paroladoj. La unuaj du diskoj enhavis la lastajn paroladojn, faritajn en 1987: Lapenna estis jam 79-jara, lia voc\u0302o estis ankorau\u0306 potenca, kaj la temoj estis pli glorigaj pri la pasinteco, ol stimulaj por estonteco."}, {"text_idx": "#000867", "text": "La fres\u0302e eldonitaj tri diskoj entenas ses prelegojn de aliaj tempoj, el kiuj kvar estas de la kvindekaj jaroj: alia elano, aliaj proponoj, eble aliaj esperoj. En du el tiuj paroladoj oni perceptas la sintenon de Lapenna kontrau\u0306 la tiama UEA: estis fendo, estigita de la estraraj kaj komitataj elektoj en Hamburgo en 1974, kiuj kau\u0306zis la foriron de Lapenna de UEA kaj la arang\u0302on de la konferencoj de la Neu\u0306trala Esperanto-Movado (NEM) kaj poste de la Internacia Centro de NEM. Pasis pli ol 30 jaroj, kaj pri g\u0302i historiistoj eventuale plu diskutos, analizos kaj definitive verdiktos. Sed ankorau\u0306 interesa lau\u0306 la historia vidpunkto estas la pozicio de Lapenna, esprimita en prelego, enkondukanta al la laborprogramo por la centjara jubileo de Esperanto en 1987, laborprogramo, lanc\u0302ita de Lapenna jam en 1981."}, {"text_idx": "#000868", "text": "La plej interesa dokumento estas, tamen, la registraj\u0302o de la plej glora evento de la Lapenna-periodo, la sesio de la G\u0302enerala Konferenco de Unesko en Montevideo, de la 10a de decembro 1954. Mallonga klarigo de la antau\u0306aj faktoj antau\u0306as la registraj\u0302on, en kiu au\u0306dig\u0302as la prezento de la fama mocio, kiu legeblas en c\u0302iu jara eldono de la UEA-jarlibro, kaj kiu agnoskas la rezultojn, atingitajn per Esperanto en la kampo de kulturo. La meksika delegacio prezentas (hispane), la svisa delegito apogas franclingve, dirante, ke la antau\u0306a voc\u0302dono el la programkomisiono maturig\u0302is en nefavora situacio, la brita delegito proponas amendon (angle), la prezidanto voc\u0302donigas kaj la rezulto estas 30 por, 5 kontrau\u0306 kaj 17 sindetenoj. La verva aplau\u0306do kuntrenas ankau\u0306 la nunan au\u0306skultanton."}, {"text_idx": "#000869", "text": "Jes ja, Montevideo estis la plej alta pinto de la sukcesoj de Lapenna, almenau\u0306 la plej videbla, tiu, kiu donis la plejajn eblojn por s\u0302tata instruado. Pri g\u0302i Lapenna verkis multloke, interalie, en Esperanto en perspektivo kaj en la revuo Horizonto. Tiujn emociajn tagojn mi havis la okazon siatempe travivi kun granda partopreno: mia karmemora Patro, tiam redaktoro de Radio Roma, estis inter tiu ducento da aktivuloj, kiuj ricevis bros\u0302uron kun eltiraj\u0302oj el la leteroj de Lapenna al la CO de UEA. Plena raporto, kun c\u0302iuj dokumentoj, aperis neniam, sed elc\u0302erpa estas la artikolo, aperinta en la verko Eseoj memore al Ivo Lapenna sub la titolo Pasio, racio kaj emocio: de Parizo al Montevideo."}, {"text_idx": "#000870", "text": "Aliaj paroladoj estas same emociantaj. La kultura valoro de la internacia lingvo estas la temo de la festparolado en 1954 en Harlemo: principoj c\u0302iam validaj, bone enkadrigitaj per preciza oratora skemo. La aparteno al la gento kaj al la lingvo estas supera al la aparteno al nacio, kaj la aparteno al la homaro manifestig\u0302as per la uzado kaj disvastigo de la internacia lingvo. Dek jarojn poste, denove en Nederlando, en Hago, la kongreso g\u0302uis la altan protektadon de nederlanda reg\u0302ino, kaj Ivo Lapenna salutis la reprezentantojn de la registaroj, c\u0302eestantaj la inau\u0306guron. Kiel domag\u0302a diferenco de la nuna situacio, kiam reprezentantoj de registaroj kaj ambasadoroj apenau\u0306 sendas salutmesag\u0302on al niaj UKoj! La skemo de la paroladoj de Lapenna, precipe la festparoladoj, estis c\u0302iam la sama: saluto al la oficialaj partoprenantoj, memorigo pri la c\u0302efaj personoj de la gastiganta lando, paraleligo de la ideoj de tiuj granduloj kaj la ideoj, disvastigataj de esperantismo, kerna tus\u0302o de la kongresa temo: jen la internacia kunlaboro, jen la homaj rajtoj, jen la internacia jaro de edukado."}, {"text_idx": "#000874", "text": "Teruraj kaj sovag\u0302aj farig\u0302as homoj en ekstremo. S\u0302oka estas la rakonto de la kontrolisto de la japanaj militkaptitoj."}, {"text_idx": "#000875", "text": "\u201eKial ni ne forkuru? Nia malamiko neniam lasos nin hejmen iri, pro manko de laboristoj,\u201d proponis unu kaptito."}, {"text_idx": "#000876", "text": "\u201eNia hejmo tamen estas tro malproksima, eble pli ol kvar mil kilometrojn for,\u201d kontrau\u0306parolis alia. \u201eMultaj arbaregoj, riveregoj, kaj eble montoj staras antau\u0306 ni.\u201d"}, {"text_idx": "#000877", "text": "Kvankam la milito finig\u0302is jam de longe per malvenko de Japanio, nenia informo pri la hejmeniro de militkaptitoj estis au\u0306debla. Kaptitoj farig\u0302is pli kaj pli malesperaj. Ne mirinde, ke la ideo pri forkuro elig\u0302is. Sed aktuala agado estis tro malprudenta kaj dang\u0302era. Vere la kazerno ne estis s\u0302losita. La kaptitoj estis konsiderinde liberaj. La gardistoj estis ec\u0302 amikaj al la kaptitoj. La log\u0302antoj c\u0302irkau\u0306 la kazerno ankau\u0306 estis bonkoraj, kaj de tempo al tempo proponis akvon al la kaptitoj post peza laboro. La gardistoj komplicis pri tio, c\u0302ar ili ec\u0302 trinkis la samon kune. Ne regis severa malsato, kvankam la mang\u0302porcio ne estis sufic\u0302a. Sed la sopiro al hejmo nature plimultig\u0302is post la laboro c\u0302iutaga, precipe pro manko de informoj el la ekstera mondo. Multfoje interkonsilig\u0302is la du kaptitoj pri la ebleco forkuri. Vere s\u0302ajnis facila la forkuro. Sed c\u0302u oni povas alveni al sia hejmo kvar mil kilometrojn for? Oni ne povas uzi fervojon, kiu estas sub severa kontrolo de la armeo."}, {"text_idx": "#000878", "text": "\u201eNu, ni piediru. Ni povos trovi mang\u0302aj\u0302on survoje. Kion ajn bestoj povas fari, tion homoj ankau\u0306 faru! Post kelkaj monatoj, ni atingos la maron, kie ni s\u0302telu boaton!\u201d"}, {"text_idx": "#000879", "text": "Unu tagon tri kaptitoj forkuris. La kontrolisto malkovris la foreston de la kaptitoj post kelkaj horoj. Taskeskadro de c\u0302asarmeo estis tuj organizita. La eskadro havis veturilojn, c\u0302evalojn kaj ec\u0302 mas\u0302inpafilojn."}, {"text_idx": "#000882", "text": "\u201eKio ja okazis? C\u0302u vi pafis ilin al morto?\u201d mi demandis timeme de la c\u0302efoficiro."}, {"text_idx": "#000883", "text": "\u201eJes, ni mortigis du el ili,\u201d respondis la oficiro mallau\u0306te kaj diris nenion pli."}, {"text_idx": "#000884", "text": "La nombro de la kadavroj estis tri. Tamen la c\u0302asarmeo mortigis nur du. Kion signifas tio? C\u0302iuj estis mutaj. Ec\u0302 la soldatoj, ordinare gajaj, volis paroli nek al ni nek inter si. Kaj ili s\u0302ajnis tre malg\u0302ojaj, kvankam ilia tasko estis sukcese plenumita. Post unu tago, la oficiro iom post iom rakontis al mi pri la okazaj\u0302o. La c\u0302asantoj facile trovis la fug\u0302antojn en frua nokto apud klare videbla fajro. Du viroj bruligis ion per lignetoj. La bruligita estis tranc\u0302ita karno de homa korpo! La du fug\u0302antoj kriegis nehoman krion kaj senespere kontrau\u0306atakis la c\u0302asantojn por tuja mortigo per pafiloj. La forkurantoj estis tro optimismaj. Ili ne konis la realan severecon de la vasta Siberio. Preskau\u0306 nenion mang\u0302eblan ili povis trovi dum taglonga kurado. C\u0302evespere de la sekvanta tago, eble malsato farig\u0302is netolerebla. La plej malforta farig\u0302is viktimo. Iom kompatindaj estis la du pli fortaj, kiuj estis pafitaj, antau\u0306 ol ili satigis sian apetiton. La viktimo tamen estis veng\u0302ita!"}, {"text_idx": "#000886", "text": "Regis tomba silento inter ni. Mi rememoras la diron de mia amiko pri kankroj. En infaneco, li kaptis nau\u0306 kankrojn kaj forlasis ilin longe en kesto. Li trovis post kelkaj tagoj nur du gigantajn kankrojn en la kesto. Sendube la kankroj mang\u0302is unu la alian, g\u0302is la fina grandig\u0302o de du postvivantoj. Mi plue rememoras la rakonton pri postvivantoj sur savboato, kiuj decidis loti pri mang\u0302viktimo. Simila tragedio okazis inter niaj kolegoj. Homo certe estas malforta, jes, precipe malforta kontrau\u0306 malsato. Vere nur post malpli ol du tagoj la forkurantoj alvenis al tia ekstremo! Mi ne volis tion kredi. Sed kiel mi povus kondamni ilin? Dio scias, kion mi farus en simila situacio. C\u0302iuokaze nia hejmlando estis senespere for je kvar mil kilometroj!"}, {"text_idx": "#000887", "text": "Post tri monatoj, neatendite venis al ni bela novaj\u0302o: \u2013 Ni povas iri hejmen lau\u0306 akordo internacia."}, {"text_idx": "#000888", "text": "La 15-jara datreveno de la disfalo de Sovetio estas bona preteksto por analizi tiun historian okazaj\u0302on, kaj atestinto de tiuj eventoj Kalle Kniivila\u0308, tiam trovig\u0302anta en Moskvo, povus multon interesan rakonti pri tio. Sed, bedau\u0306rinde, anstatau\u0306 sia vidpunkto (kion subkomprenas metado de lia artikolo en la koncernan rubrikon de la februara numero de MONATO), li publikigis simplan referaj\u0302on de la libro de Jegor Gajdar, la unua kaj la plej maltalenta c\u0302efministro de Rusio en la postsovetia epoko."}, {"text_idx": "#000889", "text": "La faktoroj, kiuj kau\u0306zis la pereon de Sovetio, estis pluraj kaj diverskarakteraj: ekonomiaj, politikaj, etno-naciaj, federaciaj (ekzemple diversnivelaj konfliktoj de la centraj kaj regionaj elitoj), kiujn analizi estas tre interese \u2013 sed komplike. Pri tio ekzistas jam granda literaturo. Tamen Gajdar interesig\u0302as nur pri la ekonomiaj, kaj ne la plej gravaj kau\u0306zoj, sed penas pruvi, ke g\u0302uste ili estas la c\u0302efaj. Tia unudimensia pritrakto de la temo tau\u0306gas por Gajdar, des pli pro tio, ke lia c\u0302efa tasko estas senkulpigi sin pro la ekonomia kolapso, kiun elvokis liaj propraj metodoj gvidi la ekonomian vivon en la lando, sed por serioza j\u0302urnalisto senrezerve rerakonti sinpravigajn primitivajn asertojn de fiaskinta politikisto estas tute ne serioze."}, {"text_idx": "#000890", "text": "Ndlr.: Loki la artikolon en la rubriko \u201eEl mia vidpunkto\u201d ne decidis la au\u0306toro, sed la redakcio. Cetere, referenci al fakuloj supozataj au\u0306 veraj estas kutima metodo j\u0302urnalista."}, {"text_idx": "#000891", "text": "Por multaj eksterlandanoj Litovio estas nekonata kaj fojfoje ec\u0302 mita lando, nekomprenata kaj misreprezentata en filmoj kaj libroj. Tion indikas enketoj en 18 landoj de la Eu\u0306ropa Unio."}, {"text_idx": "#000892", "text": "Ekzemple en la romano Hannibal, sur kiu filme bazig\u0302as la kanibalo Hannibal Lecter, la au\u0306toro Thomas Harris nomas litovojn jen baltoj, jen slavoj. Menciataj estas geografiaj nomoj ne tipaj por Litovio. La bieno apud Vilnius, de kie venas la Lecter-familio, asociig\u0302as kun tipe gotika franca kasteleto. Familiaj nomoj en la romano sonas pli internacie ol litove, kaj kantoj en la filmo rilatas pli al germana folkloro ol la litova."}, {"text_idx": "#000893", "text": "La holivuda aktoro Mel Gibson antau\u0306 kelkaj jaroj en intervjuo parolis pri \u201eakradentaj litovoj, armitaj per basbalaj bastonoj\u201d. Cetere en filmo \u201eInfanoj el la 402a klaso\u201d oni prezentis rusajn specialaj\u0302ojn, kvazau\u0306 ili estus litovaj. Kaj irlanda gazeto en 2004 publikigis artikolon, en kiu Litovio estis prezentata kiel lando de malfelic\u0302uloj, sur kies stratoj rulig\u0302is nur malnovaj rusaj au\u0306toj kaj kie, finstudinte, junuloj povis nur lavi telerojn, c\u0302ar alia laboro mankas."}, {"text_idx": "#000894", "text": "Usona verkisto, Jonathan Franzen, en Korektoj aperinta en 2001, notis, ke Vilnius estas urbo regata de banditoj. Krome la c\u0302efurbanoj suferas pro manko de nutraj\u0302o kaj estas devigataj mang\u0302i c\u0302evalaj\u0302on."}, {"text_idx": "#000897", "text": "Kial vere kolapsis la tri turoj de MKC?"}, {"text_idx": "#000898", "text": "J\u0302urnalistoj raportis pri la kolapso de du turoj de la Monda Komerca Centro (MKC) la 11an de septembro 2001, kiam ilin trafis du flugmas\u0302inoj. Nun specialistoj pridemandas la oficialan raporton. Kio vere okazis en tiu sortoturna evento, kaj kio estas la fono de tia katastrofa mondskua atako? Ian Fantom priesploras ..."}, {"text_idx": "#000899", "text": "Preskau\u0306 c\u0302iu, kiu sufic\u0302e ag\u0302as por memori la murdon de la usona prezidanto Kennedy [ke\u0301nedi] en 1963, memoras precize, kie li estis en la momento, en kiu li au\u0306dis la novaj\u0302on. Vers\u0302ajne simile estos pri la murdo de preskau\u0306 tri mil homoj en la du turoj de la Monda Komerca Centro en Novjorko la 11an de septembro 2001."}, {"text_idx": "#000900", "text": "Mi mem estis tuj elironta al vojag\u0302agentejo por mendi flugbileton, kiam mi au\u0306dis la unuan anoncon, kaj meze de la negocoj, kiam mi au\u0306dis pri la sugesto de terorista atako. Poste mi vidis la kolapson de la du turoj, kaj, kiel c\u0302iu alia, miris pri la disciplina maniero, en kiu la turoj falis, g\u0302uste kvazau\u0306 ili estus malkonstruitaj de specialista malkonstrua kompanio."}, {"text_idx": "#000901", "text": "Mi tamen ne estis fakulo, kaj mia atento rapide transiris al la homa situacio, al la konfesvidbendo de Osama bin Laden, al la terorisma agado de Alkaido, al la supozata subteno de ilia terorisma agado fare de la registaro de Afganio, kaj, kiel preskau\u0306 c\u0302iu alia, mi estis konvinkita pri la bezono forigi tiun fonton de terorismo."}, {"text_idx": "#000902", "text": "En decembro 2006 pro momenta impulso, mi entajpis en Google, sed anglalingve, \u201eDavid Shayler, eventoj, 2006\u201d. David Shayler [dejvid s\u0302ejla] estas konata nomo en Britio, ekde kiam li forlasis la militinteligentan servon MI5 fine de 1995, kune kun sia tiama partnero Annie Machon [ani mac\u0302on]. Ili havis zorgojn pri ekscesoj de la brita milita inteligento, kaj decidis, ke jam venis la tempo malmaski la aferon, riskante la sekvojn de tiu rompo de la Akto pri Oficialaj Sekretoj1,2."}, {"text_idx": "#000903", "text": "David Shayler raportis pri intervenoj de MI5 en britaj organizaj\u0302oj \u2013 ec\u0302 etaj \u2013 kiuj prezentas nenian minacon al la brita sekureco3, 4. Temis ne nur pri gvatado, sed ankau\u0306 pri rekta interveno por malmunti asociojn pro celoj aliaj ol nacia sekureco. G\u0302enerale temis pri maldekstraj organizaj\u0302oj, kiel la Komunista Partio de Granda Britio, la Socialista Laborista Partio, sed ankau\u0306 la Kampanjo por Nuklea Malarmado (CND). Aperas nun ec\u0302 raportoj, ke Tony Blair [teu\u0306ni blea] estis agento de MI5 en la Laborpartio kaj CND, antau\u0306 ol li farig\u0302is c\u0302efministro5."}, {"text_idx": "#000904", "text": "Por kompreni, kiel tio povas funkcii, necesas havi komprenon pri la temposkalo de tiaj projektoj. Lau\u0306 la estro de la londona metropola polico, Sir Iain Blair [ian blea], oni bezonis dudek jarojn por penetri la Irlandan Respublikan Armeon6. Por penetri je tia nivelo, la c\u0302efa rolo estas gajni kredindecon. Por terorisma organizaj\u0302o oni havus iujn spionojn en strategie gravaj pozicioj, kiuj donus al la kas\u0302servoj informojn, sed la interveno venus de la polico, au\u0306 de aliaj branc\u0302oj de la militaj servoj."}, {"text_idx": "#000905", "text": "El aliaj fontoj ni scias, ke dum la malvarma milito MI5 troigis la minacon de sovetia komunismo7, 8. G\u0302enerale la homoj supozis, ke la Komunista Partio estas sub rego de Moskvo; g\u0302i ne estis. La sovetia sekreta servo KGB estis hezitema pri la Komunista Partio de Granda Britio, c\u0302ar g\u0302i sciis, ke g\u0302i estas serioze penetrita de MI53."}, {"text_idx": "#000906", "text": "David Shayler raportis, ke kiam oni petis, ke li transprenu la operacion malmunti la Komunistan Partion, kaj aliajn organizaj\u0302ojn, estis kvardek agentoj en la partio, kaj ke temis pri tre longdau\u0306ra projekto. MI5, li raportis, sciis pli multe pri tio, kio okazas en la partio ol la komunistoj mem. Unu tekniko uzata estis kvereligi la homojn inter si. La partio estis facile penetrebla, li raportis, c\u0302ar la komunistoj ne estis konsciaj pri sekureco. Li finis tiun operacion, sed la partio kolapsis c\u0302iuokaze."}, {"text_idx": "#000907", "text": "Tamen la c\u0302efa kau\u0306zo de lia eksigo de MI5 levig\u0302is, kiam li eltrovis pri nerajtigita plano murdi la prezidanton de Libio, kolonelon Muammar Gadafi. MI5 pritraktas enlandan sekurecon, kaj eksterlandan sekurecon pritraktas MI6. Pri la afero Gadafi li eksciis, kiam li traktis kun sia ekvivalentulo en MI6. S\u0302ajne la registaro sciis nenion pri tiu plano. Tio signifus, kompreneble, ke la kas\u0302servoj funkcias ekster la rego de demokratie elektitaj politikistoj, kaj ke ili povus havi la propran tagordon en planado de murdoj kaj intervenoj tutmonde sen demokrateca rego au\u0306 kontrolo."}, {"text_idx": "#000908", "text": "David Shayler fug\u0302is al Parizo, sed poste libervole revenis al Britio por alfronti juran procedon, por argumenti defendon de publika intereso. Lin defendis juristo de Liberty (Libero), la organizaj\u0302o por civitanaj rajtoj en Britio. Li tamen pasigis du monatojn en brita malliberejo."}, {"text_idx": "#000909", "text": "En 2003 eksplodis la milito en Irako, kaj la mondo miris pri la milita inteligento provizita de MI6 kaj la usona sekreta servo CIA pri armiloj de amasa detruo. La britoj estis perpleksitaj. Britoj konsideras sin la lulilo de demokratio, kaj ili tutsimple ne falsas aferojn por doni pretekstojn eniri agresajn militojn. Certe oni supozus, ke la registaro scias ion, kion la popolo ne scias. Poste, iom post iom, la vero evidentig\u0302is, kaj la britoj devis akcepti la eblecon, ke la propra registaro lanc\u0302is agresan kaj kontrau\u0306leg\u0302an militon kontrau\u0306 Irako."}, {"text_idx": "#000910", "text": "Tamen ne estis la agado de MI6, kiu igis min entajpi tiujn vortojn en la serc\u0302ilon de Google; mi havis kelkajn zorgojn rilate al MI5. Mi estis nova membro de Liberty, kaj c\u0302eestis unu jarkunvenon. La membronombro kreskis en tiu jaro de sep mil g\u0302is nau\u0306 mil. Oni diris, ke tio estas rezulto de membrokampanjo, sed mi kiel membro ne estis konscia pri membrokampanjo. Pli vers\u0302ajne g\u0302i estis rezulto de grandskala publika zorgado pri la civitanaj rajtoj en la lando."}, {"text_idx": "#000911", "text": "Mi intencis resti kvieta en la jarkunveno, sed rapide mi maltrankvilig\u0302is. Venis propono doni al la komitato la rajton eksigi iun ajn komitatanon, kiu diras ion al j\u0302urnalistoj ne aprobitan de la komitato. Tuj mi avertis, ke g\u0302uste ion tian oni atendus de homoj, kiuj volas forpreni civitanajn rajtojn, ne protekti ilin. Oni povus serioze misuzi tiun rajton por silentigi homojn. Mi mem vidis ion similan en alia organizaj\u0302o. Multaj kontribuantoj sekvis per similaj argumentoj, kaj oni elj\u0302etis la proponon. Private, mi demandis min, c\u0302u MI5?"}, {"text_idx": "#000912", "text": "En decembro mi scivolis, kion faras David Shayler nuntempe. Tuj mi trovis, ke li prelegas diversloke en Britio, kun sia partnero Annie Machon, pri la atako kontrau\u0306 MKC."}, {"text_idx": "#000913", "text": "La Brita Vero-Kampanjo pri \u201e9-11\u201d agadas, por ke la mondo sciu g\u0302uste, kio okazis en la amasmurdo de la 11a de septembro 20019. La ideo, ke tio povus esti interne organizita falsflaga operacio unue s\u0302ajnis bizara, sed la unua impreso pri la kolapso de la turoj ja estis, ke estas io stranga pri tio, ke g\u0302i vere aspektas kiel regita malkonstruo, kun antau\u0306plantitaj eksplodaj\u0302oj diversloke en la turoj por kau\u0306zi vertikalan kolapson. Tiun ideon studis profesoro pri fiziko, kaj li konkludis, ke g\u0302uste tio g\u0302i estis10. Neniel, li argumentis, du flugmas\u0302inoj povintus faligi tiajn turojn. La turoj estas konstruitaj por rezisti tian eventualaj\u0302on. Ec\u0302 la posta brulo ne atingus sufic\u0302e altan temperaturon por sufic\u0302e moligi la s\u0302talan strukturon por kolapsigi la konstruaj\u0302on. Li kalkulis la tutan energion de fluganta avio, kinetan kaj h\u0302emian, kaj konkludis ke tio estus bagatelo kompare kun la energio bezonata por kau\u0306zi la kolapson."}, {"text_idx": "#000914", "text": "La metalo rapide forkondukus la varmon, kaj oni devus provizi sufic\u0302an varmon por altigi la temperaturon de pli-malpli la tuta strukturo. Ec\u0302 se tio okazus, la strukturo ne falus simetrie, sed falus dise, h\u0302aose. Vidbendoj de la kolapsoj montras klare fortegajn eksplodojn, unue c\u0302e la bazo de la konstruaj\u0302oj, kaj poste en sinkronizita maniero de la supro malsupren. La sinkronizado estis tia, ke la supra etag\u0302o falis libere, senreziste, kio ne okazus, se c\u0302iu etag\u0302o falus pro la frapforto de la pli altaj etag\u0302oj. La oficiala versio estis lau\u0306 li ridinda."}, {"text_idx": "#000915", "text": "Ankau\u0306 h\u0302emiisto studis la h\u0302emion de la postrestaj\u0302oj, kaj konkludis, ke plej vers\u0302ajne la turoj kolapsis pro eksplodo de termito (thermite), au\u0306 de militgrada termato (thermate), alttemperatura eksplodaj\u0302o uzata g\u0302uste en la malkonstruo de tiaj strukturoj11, 12. Kiel indikon de la alteco de tiuj temperaturoj, li atentigis, ke ec\u0302 unu semajnon poste troveblis ankorau\u0306 likva aluminio. La h\u0302emiiston oni maldungis."}, {"text_idx": "#000916", "text": "Eble la plej enigma kolapso estis tria turo, kiu ec\u0302 ne estis frapita de flugmas\u0302ino, kaj kiu suferis nur de relative malgrandaj bruloj, sed kiu tamen kolapsis kelkajn horojn poste. Enigma estis ankau\u0306 la damag\u0302o en Pentagono (la usona ministrejo pri defendo); la truo ne estis sufic\u0302e granda, mankis signoj de flugmas\u0302inaj motoregoj, kaj estis trovita motoro de misilo."}, {"text_idx": "#000917", "text": "Tuj oni kulpigis Osama bin Laden, teroriston log\u0302antan en Tora Bora, grotoj en la fora montaro de Afganio, c\u0302effiguron en la terorista organizaj\u0302o Alkaido, subtenata de la afgana taliba registaro. Tamen la konfesvidbendo de Osama bin Laden evidentig\u0302is esti falsita, kaj Alkaido estis nomo inventita en Usono. Oni trovis ankau\u0306 memorandon de la Bush-teamo, verkitan antau\u0306 lia elektig\u0302o kiel prezidanto, kiu asertis: \u201eNi bezonas novan Pearl Harbor.\u201d13."}, {"text_idx": "#000918", "text": "Sed c\u0302u povus esti kredeble, ke iu kreus tian falsflagan atakon je tia skalo, kiel pretekston komenci militon, kiu malstabiligos la tutan mez-orienton, enkarcerigante sep cent \u201emalamikajn batalantojn\u201d en Guanta\u0301namo Bay [bej], kaj, kiel oni nun raportas, sendante centojn da kaptitoj por pridemandado sub torturo en tute nerilataj landoj?14 Kio povus esti la fono malantau\u0306 tiu nekredeblaj\u0302o, kaj kiel g\u0302i povus esti evoluig\u0302inta, sen ke la usona au\u0306 la brita publiko ec\u0302 suspektu, ke estas io malg\u0302usta?"}, {"text_idx": "#000919", "text": "Eble la solvo troveblas en la adiau\u0306a prelego de la usona prezidanto Dwight Eisenhower [du\u0306ajt a\u0301jzenhau\u0306er] la 17an de januaro 196115. Li parolis pri la dang\u0302eroj al demokratio de tro forta ligo inter giganta militestablaj\u0302o kaj granda militserva industrio \u2013 la \u201emilit-industria komplekso\u201d. \u201eLa potencialo por katastrofa mislokado de potenco ekzistas kaj persistos\u201d, li konkludis."}, {"text_idx": "#000920", "text": "Evidentig\u0302is, ke en la dua mondmilito CIA kaj la mafio kunlaboris por invadi Italion16. Evidentig\u0302is, ke tiu alianco dau\u0306ris, kun enplektig\u0302o de sekretaj societoj. La mafio, oni raportas, enplektig\u0302is en la armilindustrio."}, {"text_idx": "#000921", "text": "La posteulo de Eisenhower, prezidanto John Kennedy [g\u0302on ke\u0301nedi], fame prelegis pri la minaco de sekretaj societoj al demokratio kaj libero de la informkomunikiloj. Pasie li pledis por demokratio17. La 22an de novembro 1963 en Dallas, Teksaso, prezidanto Kennedy estis mortpafita, kaj multaj atestantoj poste mistere mortis.18"}, {"text_idx": "#000922", "text": "Nun la parolo estas pri kas\u0302a influo de tiuj sekretaj societoj, kiuj lau\u0306dire havas milionojn da membroj tutmonde, kaj kiuj delonge parolis kviete pri \u201eNova Monda Ordo\u201d. Jen afero harhirtiga por tiuj, kiuj strebas al harmonio kaj mondopaco."}, {"text_idx": "#000939", "text": "Religiuloj ofte diras, ke humanistoj neas spiritecon; tiam oni konfuzas spiritecon, kiun posedas c\u0302iuj homoj, kun religio. Sed ni c\u0302iuj evoluigas, per spertado, personan perspektivon, kaj ni rajtas nomi tion spiriteco. Kaj humanistoj kaj religiuloj estimas la fenomenon. Sed ofte la homoj supozas, ke \u201espirita\u201d kaj \u201ereligia\u201d estas samvaloraj. C\u0302iuokaze \u201espirita\u201d estas iom malpreciza koncepto."}, {"text_idx": "#000940", "text": "En Britio ec\u0302 inspektistoj de lernejoj asertas, ke \u201espirita\u201d ne estas sinonima kun \u201ereligia\u201d. Oni ne plu donas difinon ekzaktan al \u201espirita\u201d. Tion oni povas kompreni, c\u0302ar la vorto havas multajn diversajn signifojn. G\u0302i estas aktuala. Oni ofte uzas la vorton, kvazau\u0306 g\u0302i havus la saman sencon kiel \u201ereligia\u201d. Sed mi opinias, ke religio ofte asociig\u0302as kun fundamentismo kaj milito, kaj ankau\u0306 kun persekutoj, subpremado, superstic\u0302o ktp."}, {"text_idx": "#000942", "text": "Estas tre malfacile envortigi tiujn spertojn; se oni faras tion, la sperto farig\u0302as nur memoro. Dum la pasinta jarcento multaj homoj g\u0302uis kvazau\u0306 spiritajn spertojn ec\u0302 en kinejo."}, {"text_idx": "#000943", "text": "Ni rigardu la naturan mondon; ni c\u0302iuj kontemplas la mirigan mondon, c\u0302u la komplikan rapidecon de etaj kreitoj, c\u0302u la vastecon de la nokta c\u0302ielo."}, {"text_idx": "#000947", "text": "Humanistoj estas speciale senantau\u0306jug\u0302aj pri spiritaj spertoj, c\u0302ar ili estas sentemaj pri mortemo; niaj mensoj koncentrig\u0302as je tiu c\u0302i vivo kiel la sola vivo. Krome, la spirita vivo estas persona; grup-spiriteco, en kulto, estas la rezulto de miljaroj da prahistorio, kiam homoj log\u0302is en tribaj komunumoj. Nuntempe ni c\u0302efe vivas per efemeraj renkontoj; ni ankau\u0306 havas fremdulojn en \u201eskatolo\u201d en niaj log\u0302oc\u0302ambroj; c\u0302iuokaze, ni vivas en artefarita medio."}, {"text_idx": "#000948", "text": "Do, kio estas spiriteco? Nur momentoj de emocio, memoro kaj imago, kiuj donas al ni apartan konscion. Spiriteco estas lau\u0306okaza sperto. G\u0302i ne povas esti bazo por konstrui kredosistemon."}, {"text_idx": "#000950", "text": "C\u0302u vere okazis sang-oferaj paskoj?"}, {"text_idx": "#000951", "text": "Lau\u0306 itala juda historiisto tio eble okazis. Eliras el la eldonejo en tiuj c\u0302i tagoj en Italio libro titolita Sangaj Paskoj. Judoj en Eu\u0306ropo kaj ritaj mortigoj de hebredevena Ariel Toaff. Jam estas anoncitaj tradukoj al diversaj lingvoj, kaj ankau\u0306 jam eksenteblas kultura bruo, jen flanke de italaj judoj, jen aliflanke."}, {"text_idx": "#000952", "text": "La historiisto Ariel Toaff estas filo de fama antau\u0306a c\u0302efrabeno de la roma sinagogo (inter alie, li feste ricevis papon Johano Pau\u0306lo la 2-a dum la unua historia papa vizito al sinagogo). Per sia iniciato li intence, per historiaj metodoj kaj procedoj, esploris la fifaman akuzon al la judoj pri infanmortigo. Estas akuzo same fama kiel trista. Lau\u0306aserte ili mortigis kristanan infanon jen por festi sanktan oferon, jen por obskure kaj moke ripeti, per homa sango, kion kristanoj celebras en la eu\u0306karistio."}, {"text_idx": "#000953", "text": "Ni komencu elfore. Estas konata la historio de sankta Simonino: meze de la jaro 1475 fama \u201eac\u0302aj\u0302o\u201d okazis en la urbo Trento (norda Italio). La tuta juda loka komunumo, gvidata de estimata kaj respektinda pliag\u0302ulo, estis akuzata pri malamega infanmortigo: La viktimo estus la kristana infano Simono. Okazis proceso kaj kondamno: 15 kulpigitoj estis mortkondamnitaj kaj ekzekutitaj. De post tiam (estu dirate parenteze) sankta Simonino (la itala nomo signifas Simoneton) ekg\u0302uis kulton kiel sankta martiro; sed g\u0302uste tia kulto ne tute plac\u0302is al romaj papaj kongregacioj, kiuj malpermesis la kulton pro manko de klara neceso, ke g\u0302i estu festata en la tuta eklezio; sekve la kulto estis malpermesita au\u0306 subpremata ankau\u0306 en la diocezo de Trento. Sed la disputo pri la proceso, pri la jug\u0302overdikto kaj pri la koncerna (sen)kulpeco dau\u0306ris plu, kun diversaj konkludoj, jen inter historiistoj c\u0302e kristana flanko jen inter samfakuloj judaj."}, {"text_idx": "#000954", "text": "Multaj dokumentoj similas tra la jarcentoj al tiu proceso pri la tiel nomata sankta Simonino: ekzemple, ekde la nau\u0306a jarcento, tiaj suspektoj kaj akuzoj pri kristanaj infanoj, lau\u0306dire kaptitaj kaj sange oferitaj, svarmis inter la okcidentaj popoloj, precipe en germanaj regionoj, kaj kau\u0306zis persekutojn kontrau\u0306 judoj, precipe dum la preparoj al la dua krucmilito en Germanio kaj Hungario ktp."}, {"text_idx": "#000955", "text": "Pri tiu \u201eonidiro\u201d senhonoriga, la kardinalo Ganganelli kreis komisionon por vidi, c\u0302u io tia vere okazas kaj okazis, kaj la komisiono de ekleziuloj konkludis, ke la onidiro ne estas fondita sur seriozaj pruvoj! La sentenco estis redaktita de la kardinalo mem, kiun poste oni elektis papo sub la nomo Klemento la 14a (forpasinta en 1769). Li tiutempe estis la komisiito de la Sankta Ofico. La enketo originis el la akuzoj pri \u201erita murdo\u201d kontrau\u0306 juda komunumo en Pollando en 1759."}, {"text_idx": "#000956", "text": "Ni revenu al nia historiisto Ariel Toaff: kion li eseas? Jen la surprizo. Lau\u0306 li, eblas, ke foje vere okazis sangaj paskaj (Pesach) oferoj, por kiuj viktimig\u0302is kristanaj infanoj! Li diras, ke li ne posedas pruvojn el historia vidpunkto, sed liaj \u201epruvoj\u201d venas, kiel hodiau\u0306 oni diras, el la kultura antropologio, kiu inspirig\u0302as de la eseoj de Mircea Eliade kaj similuloj kaj de modernaj prisociologiaj studoj. La rezonado estas pli-malpli: C\u0302u vere estas neeble, ke \u201einter tiom da persekutitaj hebreoj senkulpaj kaj silentaj, iu \u2013 pli feroca, pli malespera kaj malpli rezignacia ol la aliaj \u2013 konceptis kaj plenumis tiun kruele teruran krimon de veng\u0302o?\u201d"}, {"text_idx": "#000957", "text": "Lau\u0306 li, la 15 atestoj de krimkonfesantoj estas tro detale precizigitaj kaj samformaj por ne suspektigi la tristigan veron. Pelas al tiu konkludo ankau\u0306 la neokaza estig\u0302o de gnostikaj herezoj inter mezepokaj judoj konstante kondamnataj de la oficiala rabenaro, kiu sin turnis al la Inkvizicio por publikaj denunco kaj puno (kiel estas definitive montrate de Gersom Scholem, fama nemulte ortodoksa berlina jud-asimilita pensisto, 1897-1982). Prosperis (kaj tio fortikigas la asertojn de la historiisto) inter mezepokaj judoj ankau\u0306 katastrofa kaj apokalipsa teologio, en kiu estis proponita kaj stimulata la sangofero de homoj, kiel kompenso de la maljustaj\u0302oj altruditaj de la kristana plimulto. Helpas al la konkludo ankau\u0306 la fakto, ke oni forigis el la sinagogoj la subtenantojn de legitimeco de paska sangofero."}, {"text_idx": "#000958", "text": "Lia argumentado etendig\u0302as je 300 pag\u0302oj, kiujn povas sekvi la leganto de la libro."}, {"text_idx": "#000959", "text": "Utilus halti c\u0302e la reagoj el juda medio. G\u0302is nun kompetentaj judoj montras iom da embaraso, sed ankau\u0306 lau\u0306dojn pro la kurag\u0302o de la historiisto; oni substrekas ankau\u0306 kiel originalan kontribuon al la historia scio (sed ne nur lia kontribuo!), ke li insistas pri tio, ke inter oficiala judaro kaj oficiala kristanaro la konataj periodoj de amikeco farig\u0302as pli nombraj ol tiuj de malamikeco. \u201eSe tiuj mankus, kiel ja eblus kompreni, ke la malplimultaj minoritatoj ne forfug\u0302is tra la jarcentoj el Eu\u0306ropo?\u201d Inter la nejudaj samfakuloj ne mankas ekkonsento. Estos certe interese sekvi la estontan debaton."}, {"text_idx": "#000960", "text": "Se konkludi per noto trista, kiu c\u0302e iuj farig\u0302as rekta riproc\u0302o al la kurag\u0302o de Ariel Toaff: oni certe ne malmemoras, ke c\u0302i tiun akuzon siatempe la nazioj elfosis el la mezepokaj kulpigoj je la juda popolo, kaj kiel ili misuzis ankau\u0306 c\u0302i tion por pravigi siajn kontrau\u0306judajn persekutojn. La historiisto tion scias kaj antau\u0306vidis tiajn reagojn, sed li supozas, ke por siaj tezoj pri eventuala, malofta sanga ofero de kristanaj infanoj en paskaj ritoj li ne devas timi misuzadon de eksteruloj."}, {"text_idx": "#000962", "text": "La rusa prezidanto Vladimir Putin montris sin tre c\u0302agrenita. Dum la c\u0302i-jara sekurec-konferenco en Munkeno akre kaj lau\u0306te li kritikis Usonon kaj Nord-Atlantikan Traktat-Organizaj\u0302on (NATO). Li memorigis, ke NATO promesis ne loki avi-trupojn sur teritorioj de novaj (orient-eu\u0306ropaj) membroj-s\u0302tatoj, \u2013 g\u0302i ne plenumis tiun promeson. Li kritikis, ke NATO ankau\u0306 ne realigis la traktaton pri limigo de konvenciaj trupoj en Eu\u0306ropo. Al Usono li riproc\u0302is, sen internacijura pravigo militi kontrau\u0306 aliajn s\u0302tatojn (ekzemple Irakon). Krome la prezidanto avertis, ke NATO kaj Rusio komplete rezignis pri mezdistancaj kaj mallongdistancaj raketoj kun nukleaj eksplodaj\u0302oj, sed ke nun Barato, Pakistano, Israelo kaj Norda Koreio aldonas al siaj arsenaloj g\u0302uste tiajn armilojn."}, {"text_idx": "#000963", "text": "Aparte Putin atakis Usonon, asertante, ke Vas\u0302ingtono detruas la strategian balancon inter la du s\u0302tatoj. Precipe li tiukampe kritikis la usonan planon por defend-sistemo kontrau\u0306 longdistancaj, strategiaj raketoj, do tiaj, kiuj kapablas porti nukleajn eksplodaj\u0302ojn. Rusio en tio vidas evoluon, kiu povos protekti Usonon, sed samtempe ebligas al g\u0302i uzi sian propran strategian potencialon ofensive. Grava fakto c\u0302i-rilate estas ankau\u0306, ke Usono g\u0302is nun ne ratifis la plej novan traktaton pri plia reduktado de nuklestrategiaj potencialoj."}, {"text_idx": "#000964", "text": "C\u0302iuj tiuj faktoj estas konataj, same konataj estas la kritikoj pri ili plurfoje eldiritaj en Moskvo. Sed Putin uzis la forumon de la mondvaste atentata sekurec-konferenco, por kompakte listigi tiujn okcidentajn (precipe usonajn) agojn ne konformajn al la intencoj de malarmado post la malvarma milito. Estis vera filipiko, kiu ne maltrafis sian celon, c\u0302ar g\u0302i estis plejparte prava."}, {"text_idx": "#000965", "text": "Usono asertas, ke la nova kontrau\u0306raketa sistemo ne direktos sin kontrau\u0306 Rusio, sed kontrau\u0306 eventualaj evoluoj \u201een Irano kaj aliloke\u201d. C\u0302u vere? Irano ja disponas intertempe pri raketoj, kiuj kapablas flugi 1300 km, kaj baldau\u0306 eble g\u0302is 2000 km. Sed tiaj raketoj ankorau\u0306 ne tau\u0306gas por atingi Eu\u0306ropon, des malpli Usonon. Por tion realigi, Irano bezonos minimume pliajn kvin jarojn. Kaj por instali en tiaj raketoj nukleajn eksplodaj\u0302ojn, Irano bezonos kromajn kvin jarojn. Se entute, por detrui iranajn raketojn Usono devus instali sian defend-sistemon en suda Eu\u0306ropo, ne en Pollando kaj C\u0302eh\u0302io, najbare de Rusio."}, {"text_idx": "#000966", "text": "Moskvo do konsekvence modernigis sian strategian potencialon: g\u0302i evoluigis novan interkontinentan raketon (Topol-M), kiu kapablas flugi 10 000 au\u0306 ec\u0302 12 000 km kaj apenau\u0306 povus esti detruata per usonaj defend-raketoj. Usono g\u0302is nun parolis pri siaj planoj nek kun unuopaj aliancanoj, nek kun Rusio, nek (ec\u0302) kun NATO. Estas do unuflanka projekto, kiun Usono pravigas per tiaj kaj aliaj argumentoj, tiel ke neniu scias konkrete, kion g\u0302i celas. Se Usono vere timas iranan nukle-atakon, la temo devas esti diskutata en NATO kaj kun Rusio, kiun ja same povus atingi iranaj raketoj."}, {"text_idx": "#000967", "text": "Mi ne vidas ion alian por karakterizi tiun c\u0302i evoluon, ol timi novan vetarmadon. Se g\u0302i dau\u0306ras, ni baldau\u0306 denove alvenos al la fifama \u201eekvilibro de hororo\u201d, bone konata el la epoko de malvarma milito. Horora imago! Iom konsolas nur, ke g\u0302is nun la plej multaj testoj por la usona raket-defenda sistemo fiaskis. Eble ja temas nur pri h\u0302imero. C\u0302u vi memoras, ke antau\u0306 multaj jaroj Usono jam havis similan, ec\u0302 pli ambician planon? Tiam ni duonmoke parolis pri \u201estel-milito\u201d. Kiam montrig\u0302is, ke nek teknike, nek finance oni povis realigi tiun frenezaj\u0302on, senbrue oni entombigis g\u0302in. Sed c\u0302ar neniu scias precize, c\u0302u la nuna plano eble tamen povos realig\u0302i, aliaj registaroj reagas per propra vetarmado. Atendas nin maltrankvilaj jaroj."}, {"text_idx": "#000968", "text": "Mi pensas, ke la sekva logika enigmo diras al ni ion pri demokratio."}, {"text_idx": "#000969", "text": "Cent raciaj kaj avidaj piratoj devas dividi trezoron inter si, kaj ili uzas la sekvan metodon. Unue la plej ag\u0302a pirato proponas dividon, kaj c\u0302iuj voc\u0302donas por au\u0306 kontrau\u0306 tiu propono. Se ne estas plimulto kontrau\u0306 la propono, g\u0302i estas akceptita kiel la definitiva divido. Alie, oni mortigas la proponinton, kaj la plej ag\u0302a restanta pirato devas proponi dividon, kaj tiel plu. Kiun dividon proponu la plej ag\u0302a pirato?"}, {"text_idx": "#000970", "text": "Estas facile solvi la enigmon, se oni unue solvas g\u0302in por unu pirato, poste por du piratoj, poste por tri piratoj, kaj tiel plu. Se estas nur unu au\u0306 du piratoj, evidente la plej ag\u0302a pirato prenu la tutan trezoron; ne estos plimulto por voc\u0302doni kontrau\u0306 la proponinto. Se estas tri piratoj, la plej ag\u0302a povas rezoni jene: se mia propono estos malakceptita, la due plej ag\u0302a prenos c\u0302ion; tial, sufic\u0302as donaci unu gros\u0302on al la plej juna pirato, por ke li subtenu mian proponon. Do la plej ag\u0302a pirato proponas doni unu gros\u0302on al la plej juna kaj la ceteron al si mem. La plej juna subtenas la proponon, kaj la meza pirato ricevas nenion."}, {"text_idx": "#000971", "text": "Se estas kvar piratoj, la plej ag\u0302a rezonas jene: se mia propono estos malakceptita, la due plej ag\u0302a proponos doni unu gros\u0302on al la plej juna kaj la ceteron al si mem, kaj tiu propono estos akceptita; tial, sufic\u0302as doni unu gros\u0302on al la trie plej ag\u0302a pirato, por ke li subtenu mian proponon. Do la plej ag\u0302a pirato proponas doni unu gros\u0302on al la trie plej ag\u0302a kaj la ceteron al si mem, kaj la propono estos akceptita."}, {"text_idx": "#000972", "text": "Dau\u0306rigante tiel, oni vidas, ke la solvo de la enigmo pri cent piratoj estas jena: la plej ag\u0302a proponas doni po unu gros\u0302on al piratoj 3, 5, 7, ktp, dum la ceteron ricevas li mem. Tiuj, kiuj ricevas ion, subtenos la proponon, kaj la propono estos akceptita, c\u0302ar duono de la piratoj voc\u0302donos jese."}, {"text_idx": "#000973", "text": "C\u0302u vere el tia enigmo oni povas konkludi ion pri la vera mondo? Kompreneble, ne rekte. En la enigmo temas pri simpla kaj ideala situacio, dum la vera mondo estas multe pli komplika. Tamen, se avido, racio kaj demokratio logike kondukas al tia maljusteco en simpla, teoria situacio, estus strange kredi, ke la samaj faktoroj kondukos al justeco en la vera, kompleksa mondo."}, {"text_idx": "#000974", "text": "Kaj fakte la solvo de la piratenigmo havas analogion en la vera mondo. Vidu, kion proponas la plej ag\u0302a pirato: li donas iomete da mono al duono de la piratoj kaj kvazau\u0306 diras jene: \u201eVi, kiuj ricevas iomete da mono, voc\u0302donu por mi, c\u0302ar se vi ne voc\u0302donos por mi, same avida homo min anstatau\u0306os, kaj tiam vi eble ricevos tute nenion.\u201d"}, {"text_idx": "#000975", "text": "Politikisto en demokratia lando povas agi simile: li nur devas konvinki iomete pli ol duonon de la balotantoj, ke ili estas iomete pli ric\u0302aj sub lia regado ol sub la regado de alia, same avida politikisto de alia partio, kaj tiuj balotantoj volonte subtenos lin, malgrau\u0306 tio, ke la politikisto prenas preskau\u0306 c\u0302ion por si mem."}, {"text_idx": "#000976", "text": "Mi tezas, ke g\u0302uste tio neeviteble okazas en demokratia lando kun tradicia balotsistemo, se homoj kondutas avide kaj racie \u2013 kiel ekonomikistoj ja volas, ke ili kondutu!"}, {"text_idx": "#000978", "text": "Bedau\u0306rinde, al la civitanoj en tipa \u201edemokratia\u201d lando mankas la pirata spirito, kaj mankas al ili ankau\u0306 glavoj. Ili s\u0302afe obeas la regulojn kaj akceptas maljustecon, timante pri la propraj kapoj, au\u0306 eble rezonante: \u201eNu, ni ja voc\u0302donis, kaj tiu partio venkis, do ni devas nun akcepti ties regadon.\u201d"}, {"text_idx": "#000979", "text": "Se la tezo estas g\u0302usta, eble la sola maniero certigi justecon estas, ke almenau\u0306 kelkaj homoj estu malraciaj, koleremaj kaj armitaj. Hodiau\u0306 oni (mis)nomas tiujn homojn \u201eteroristoj\u201d. Tamen, mi proponas, ke ni salutu ilin kiel la gardantojn de justeco."}, {"text_idx": "#000981", "text": "La meksika reg\u0302isoro Alejandro Gonza\u0301lez In\u0303a\u0301rritu [inja\u0301ritu] scias, kiel li devas kapti sian publikon. Dum 142 minutoj \u2013 filmo de du horoj kaj duono estas escepta \u2013 li kaptas la atenton de la spektantoj."}, {"text_idx": "#000982", "text": "La rakonto disvolvig\u0302as c\u0302irkau\u0306 la teorio de la h\u0302aoso. Se papilio ekflugas en unu kontinento, povas esti, ke la venteto kreita c\u0302iam ade fortig\u0302as kaj finfine en alia kontinento kau\u0306zas cunamon. Estus malsag\u0302e malkas\u0302i al vi, kio au\u0306 kiu estas la papilio en tiu c\u0302i filmo, c\u0302ar nur en la lastaj minutoj de la rakonto la spektanto konstatas, kio en tri kontinentoj kau\u0306zis c\u0302ion, kio estas montrata en la filmo."}, {"text_idx": "#000983", "text": "Yussef kaj Ahmed, du marokaj knaboj, kies patro j\u0302us ac\u0302etis pafilon, enuas dum la s\u0302afpas\u0302tado kaj decidas iom provi la armilon. Hazarde ili trafas usonan turistinon (Cate Blanchett), kiu vojag\u0302as en au\u0306tobuso. La virino estas severe vundita, kaj s\u0302ia edzo (Brad Pitt) portas s\u0302in al najbara vilag\u0302o. Tie ili atendas helpon, sed la sola preta kaj kapabla iom helpi estas loka berbera veterinaro. La usona ambasado sciigas, ke la pafon lanc\u0302is marokaj teroristoj, kaj ke sendado de ambulanco nenecese endang\u0302erigus la vivon de la flegista skipo."}, {"text_idx": "#000984", "text": "Samtempe ni ekscias, ke la infanoj de la usona paro estas c\u0302e meksika vartistino (Adriana Barraza) en San-Diego, kaj ke s\u0302i \u2013 pro la akcidento \u2013 devas varti ilin multe pli longe ol antau\u0306vidite. S\u0302i decidas kunporti la infanojn al Meksiko, kie edzig\u0302os s\u0302ia filo, okazaj\u0302o, kiun s\u0302i ja ne volas maltrafi. La revenvojag\u0302o al San-Diego tamen disvolvig\u0302as ne kiel planite. La hiperlaborema usona limgardistaro ne pretas kredi, ke s\u0302i estas la vartistino, kaj arestas s\u0302in pro kidnapado de usonaj infanoj."}, {"text_idx": "#000985", "text": "En tria mondparto, Azio, japana surdmuta adoleskulino (Rinko Kikuchi), kiu dau\u0306re luktas kun la fakto, ke s\u0302ia patrino memmortigis sin, sopiras je iom da atento. Unuavide la spektantoj ne komprenas, kiel tiu rakonto interplektig\u0302as kun la du aliaj rakontoj, sed finfine la puzlo ja kompletig\u0302os."}, {"text_idx": "#000986", "text": "Gonza\u0301lez In\u0303a\u0301rritu c\u0302iam estis fascinita de la fakto, ke unusekunda ago povas komplete s\u0302ang\u0302i homan vivon. En lia antau\u0306a filmo Amores perros (Hunda amo) tio estis la sekundo, en kiu tri au\u0306toj koliziis unu kun alia, en 21 Grams (21 gramoj) la momento, kiam patro kun siaj du infanoj havas akcidenton. En Babel (Babelo) temas pri tiu unu pafo, kiu ne estas lanc\u0302ita pro malamo au\u0306 politikaj motivoj, sed dum infana ludo."}, {"text_idx": "#000987", "text": "Pri la signifo de la titolo eblas iom filozofi. Unuflanke la filmo estas plurlingva. G\u0302i ne estas la kutima usona klis\u0302o, en kiu francoj, germanoj, hispanoj kaj aliaj c\u0302iuj parolas la anglan. Ne, la marokanoj parolas berbere kaj arabe, la turistoj france kaj kelkaj angle, la vartistino dum la nupta ceremonio parolas kun c\u0302iu hispane, la japanoj japane kaj la japana knabino ec\u0302 la japanan gestolingvon."}, {"text_idx": "#000988", "text": "Sed la babela konfuzo ne estas nur lingva. En la maroka rakonto la edzo de la pafita virino ne havas problemojn lingve komprenigi sin, sed emocie li ne povas transigi siajn sentojn al siaj kunvojag\u0302antoj. Tiuj volas kiel eble plej rapide forvojag\u0302i kaj lasi la paron sola en la berbera vilag\u0302eto. La meksika vartistino vane provas komprenigi al la usonaj limgardistoj, ke s\u0302i konas la infanojn ekde ilia naskig\u0302o kaj neniel havas malbonajn intencojn. Kaj en Japanio la patro de la adoleskulino nur konstatas, ke li ne plu komprenas sian filinon, malgrau\u0306 la komuna lingvo."}, {"text_idx": "#000989", "text": "Se vi legos plurajn recenzojn pri Babel, vi konstatos, ke tre multaj lau\u0306degas g\u0302in kaj nomas g\u0302in grandioza kreaj\u0302o nepre vidinda. Tion konfirmas ankau\u0306 la faktoj, ke la filmo ricevis la Oran Globon kaj ke Alejandro Gonza\u0301lez In\u0303a\u0301rritu en Cannes ricevis la titolon de la plej bona reg\u0302isoro. Aliflanke vi vidos, ke pluraj trovas la filmon enua, malinteresa, ne spektinda. S\u0302ajne en iuj nederlandaj lokoj, kie la filmo aperis komence de la jaro, duono de la c\u0302eestantoj forlasis la kinejon antau\u0306 la fino de la filmo. C\u0302u ruba au\u0306 rava filmo? Nu, por povi mem jug\u0302i, vi rigardu g\u0302in!"}, {"text_idx": "#000990", "text": "Kiam la usona prezidanto George W. Bush [g\u0302org\u0302 dablju bus\u0302] planis sian kriman militon kontrau\u0306 Irakon, li serc\u0302is komplicojn. Tiun bandon eu\u0306femisme li nomis \u201ealianco de bonvoluloj\u201d \u2013 pli trafe oni devus diri \u201ealianco de supluloj\u201d. Fine membris 36 registaroj en tiu bando; ni ne parolu en tiu c\u0302i kunteksto pri s\u0302tatoj, c\u0302ar en multaj el la koncernaj landoj la popolo plimulte kontrau\u0306is la decidon de siaj registoj. Unu el la plej suplaj estis la brita c\u0302efministro Tony Blair [teu\u0306ni blea]; sed nun li anoncis retiri siajn trupojn el Irako, kiel antau\u0306 li faris jam 14 aliaj komplicoj. Malfrue ankau\u0306 Blair perceptis, kion ni ordinaraj homoj dekomence diris, nome ke en tiu milito oni ne povas venki, sed nur provoki intercivitanan militon. Sed Bush mem kredas, ke li devos nur sendi pliajn 21 500 soldatojn al Irako por tamen venki, kvankam ec\u0302 liaj propraj konsilantoj de tiel nomita Baker-komisiono rekomendis retiri la usonajn trupojn."}, {"text_idx": "#000991", "text": "Kiam mi legis, ke do ankorau\u0306 soldatoj el 22 landoj militas en Irako, mi tre miris pri tiu nombro. Mi havigis al mi liston de tiuj landoj \u2013 kaj ec\u0302 pli miris. Nur el 5 landoj venas 1000 (Kartvelio) au\u0306 pli multaj soldatoj: 130 000 el Usono, 7100 el Britio, 2300 el Suda Koreio kaj 1240 el Au\u0306stralio. Ankau\u0306 Suda Koreio, cetere, intencas redukti siajn trupojn. Pollando disponigis 900 kaj Rumanio 754 soldatojn. Danio intencas retiri siajn 463 batalantojn. Restas 300 el Salvadoro. Kaj la aliaj? Mi demandas min, kiujn aliajn gravajn taskojn, krom komplezi al Bush, povas plenumi 150 soldatoj el Azerbajg\u0302ano au\u0306 Albanio, kion faras 125 el Latvio, 120 el Bulgario kaj 100 el C\u0302eh\u0302io au\u0306 Mongolio? Sekvas Litovio (50), Armenio (46), Bosnio-Hercegovino (36), Estonio (35), Makedonio (33) kaj Kazah\u0302io (23). Fine restas Moldavio kun 12 (supozeble unu generalo kaj unu oficiro kun siaj servistoj, s\u0302oforoj kaj kuiristo). Vere impona alianco, c\u0302u ne? Sed la bonvolaj registoj de tiuj landoj fiere povas diri: \u201eNi helpis liberigi la irakan popolon!\u201d Ke pro tiu bonvolemo mortis dekmiloj da irakanoj kaj ankorau\u0306 c\u0302iutage suicid-atenculoj murdas g\u0302is 100 civitanojn au\u0306 ec\u0302 pli multajn, tio g\u0302enas nek la usonan prezidanton nek liajn komplicojn. C\u0302u neniu punos ilin?"}, {"text_idx": "#000992", "text": "Finfine estas prezentita la plano de Martti Ahtisaari, la speciala komisiito de Unuig\u0302intaj Nacioj (UN) pri la statuso de Kosovo. La plano tamen apenau\u0306 mencias la vortojn \u201esendependeco\u201d kaj \u201esuvereneco\u201d, kiujn la albanoj en Kosovo longe prirevas kaj atendas."}, {"text_idx": "#000993", "text": "Cetere la plano enhavas multon konfuzan, ambiguan kaj dubindan, kio povus endang\u0302erigi la estontecon de nova Kosovo. Albana eminentulo, la internacie konata verkisto Ismail Kadare, atentigas, ke rimarkeblas neglekto rilate albanojn, ke tio donata al albanoj estas kvazau\u0306 duonkore donata. Apenau\u0306 menciataj estas ilia nomo, ilia kultura heredaj\u0302o kaj ilia lingvo."}, {"text_idx": "#000994", "text": "Emfazata en la plano estas la serba malplimulto kaj g\u0302ia heredaj\u0302o, parlamentaj seg\u0302oj, preg\u0302ejoj kaj municipoj. Tial ne senmotive okazis en Pris\u030ctina en februaro kaj marto popolaj manifestacioj de albanoj. Dum la unua manifestacio mortis du albanaj junuloj pro la reago de UN-policanoj (c\u0302efe ukrainaj policistoj)."}, {"text_idx": "#000995", "text": "La albanoj esperas, ke la junuloj estos la lastaj martiroj de la longe suferanta albana popolo de Kosovo, sopiranta pri propra s\u0302tato."}, {"text_idx": "#000996", "text": "Post maratona antau\u0306balota kampanjo elektig\u0302is Edi Rama jam la trian fojon urbestro de Tirano. Li kandidatig\u0302is sub egido de la Socialista Partio, kiun li prezidis, kiam en 2005 la demokratoj gajnis la plimulton en la albana parlamento."}, {"text_idx": "#000997", "text": "Sukcesis Rama malgrau\u0306 kritikoj kaj akuzoj rilate konduton kaj personan kaj publikan. Kvarfoje divorcinta, li neglektis urbajn planojn kaj permesis liberan konstruon de altaj domoj, kio sufokas la c\u0302efurbon. Tamen li akiris eksterlande reputacion de unu el la plej kapablaj urbestroj en Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000998", "text": "La kandidato de la demokrata koalicio Sokol Olldashi, pli juna, kun modela familia vivo, kaj eksa sukcesa ministro pri internaj aferoj, malvenkis. Tamen ekster Tirano la opozicia koalicio venkis en c\u0302iuj gravaj urboj de la lando."}, {"text_idx": "#000999", "text": "La venontaj parlamentaj balotoj okazos en 2009. Intertempe albanoj scivolas, kiel post multekosta elekta kampanjo la nova urbestro gvidos kaj la urbon kaj la Socialistan Partion."}, {"text_idx": "#001000", "text": "La plej grava ekonomia problemo en Litovio, kaj samtempe la plej malgaja por la popolo, estas la salajroj, kiuj altig\u0302as pli rapide ol kreskas la laborefiko. Tio signifas, ke la dungantoj pagas pli ol la dungitoj meritas. C\u0302i-momente neniu konsilas malaltigi la salajrojn, tamen haltigo de ilia kresko estas serioza rekomendo."}, {"text_idx": "#001001", "text": "Spertuloj de Internacia Mona Fonduso avertis, ke se Litovio ne solvos la kreskantan inflacion, la troan altig\u0302on de la salajroj kaj la dau\u0306ran bug\u0302etan deficiton, g\u0302i eble alfrontos longdau\u0306ran haltig\u0302on de sia progreso. En 2006 la meza salajro kreskis je 5,1 % pli ol la laborefiko. La meza malneta salajro kreskis je 17,6 % g\u0302is 435 eu\u0306roj kaj la neta je 19,6 % g\u0302is 317 eu\u0306roj. La pli grandaj salajroj instigis la konsumon. Tio kontribuis al kresko de la importo kaj al pli alta deficito de la kuranta konto."}, {"text_idx": "#001002", "text": "Lastatempe la labormerkato mem diktis la kondic\u0302ojn. Tial dungantoj unue klopodis konservi siajn laborfortojn kaj ne serc\u0302is eblecon por altigi la laborefikon. \u201eDungantoj simple ne sukcesis altigi la laborefikon samgrade kiel kreskis la salajroj, c\u0302ar ekestis malordinara situacio: multaj homoj elmigris kaj la neceso altiri plian laborforton estis urg\u0302a, c\u0302ar la dungantoj vastigis sian produktadon. Do ili simple devis unue akcepti la postulojn de la dungitoj, kiuj volas pli altan salajron por eklabori. Dungantoj ne sukcesis unue atingi pli grandan laborefikon kaj nur poste pagi pli\u201d, deklaris financa analizistino Daiva Rakauskaite."}, {"text_idx": "#001003", "text": "Tamen laboristaj sindikatoj ne konsentas, ke salajroj kreskas tro rapide kaj sensence. \u201eSe kreskas profito, kreskas produktado, sekve devas kreski ankau\u0306 la financaj rimedoj por salajroj. Kien nun ili trafas? Statistiko montras, ke preskau\u0306 80 % de la laboristoj ricevas malpli ol la oficialan mezan salajron. Samtempe la statistiko asertas, ke ankau\u0306 la meza salajro kreskas. Do, jen la respondo: la meza salajro kreskas pro la salajrokreskig\u0302o de entreprenistoj kaj manag\u0302eroj\u201d, diris Algirdas Kvedaravic\u030cius, vicprezidanto de la litova sindikata konfederacio."}, {"text_idx": "#001004", "text": "Vytautas Jus\u030cc\u030cius, ekonomikisto de la klaipeda universitato, rimarkis, ke la laborefiko en Litovio atingas nur 40 g\u0302is 50 % de la averag\u0302o en Eu\u0306ropa Unio (EU). Dum 2006 la laborefiko kreskis je c\u0302irkau\u0306 5 % kaj la reala salajro je 8 g\u0302is 15 %. \u201eNecesus apartigi laborefikon kaj laborintensecon. Miaopinie, hodiau\u0306 en Litovio precipe kreskas laborintenseco: vendeja kasistino devas labori pli longe. En la situacio de efika laboro la intenseco ne devus kreski, sed dum la samlonga tempo ni devus produkti pli. Sed tio dependas de teknika ekipig\u0302o, uzataj teknologioj kaj kvalifiko de laborforto. La litovoj laboras multe, sed mia slogano estus: ni ne devus labori pli multe, sed necesus labori pli racie, do pli bone organizi la laboron, uzi pli modernajn kaj efikajn laborrimedojn\u201d."}, {"text_idx": "#001006", "text": "Almenau\u0306 estas klare, ke bastono c\u0302iam havas du finaj\u0302ojn. Pagante tro malaltajn salajrojn, entrepreno riskas perdi spertajn laboristojn. En okazo de tro rapida salajro-altigo entrepreno riskas bankrotig\u0302i. Do la sola solvo, por ke la popolo ne sentu sin perfortata, kaj por ke la lando aspektu moderna, restas investi en rimedoj, kiuj plialtigas la laborefikon."}, {"text_idx": "#001007", "text": "Antau\u0306 nelonge albano log\u0302anta en Stokholmo serc\u0302is interrete informojn pri armeoj de la Nord-Atlantika Traktat-Organizaj\u0302o (NATO). Li trovis filmon pri trejnado de greka tac\u0302mento apud la turka landlimo. La grekaj soldatoj kantis kontrau\u0306albanajn kaj kontrau\u0306turkajn kantojn."}, {"text_idx": "#001008", "text": "La grekoj kantis, ke ili faros lac\u0302ojn el la intestoj de albanoj kaj s\u0302uojn el la hau\u0306to de \u201eotomanoj\u201d. La albano informis grekajn kaj albanajn amaskomunikilojn pri la vidbendo. La greka j\u0302urnalo Ta Nea publikigis la informojn, kaj ankau\u0306 albanaj televidaj stacioj dissendis erojn el la vidbendo. Forte koleris albanoj."}, {"text_idx": "#001009", "text": "Unu semajnon poste manifestaciis albanaj junuloj laborantaj en Grekio. Bruligita estas la greka flago. La greka registaro kondutis prudente, atendante reagon kaj respondon de koncernaj homoj kaj institucioj. La greka oficiro, kiu enmetis la vidbendon en Interreton, klarigis, ke tion li faris por entuziasmigi siajn soldatojn."}, {"text_idx": "#001010", "text": "Lau\u0306 albanoj, la vidbendo \u2013 nun retirita, sed plena de malamo kontrau\u0306 albanoj kaj turkoj \u2013 indikas, kiel edukig\u0302as grekaj soldatoj. Albanoj kredas, ke ankorau\u0306 regas s\u0302ovinismo kaj rasismo en politikaj kaj edukaj rondoj en Grekio. Antau\u0306 unu jaro estis murdita albana junulo sur la insulo Kreto, c\u0302ar li portis bluzon surhavantan la albanan nacian standardon."}, {"text_idx": "#001011", "text": "En Finnlando la entrepreno Teijo-talot (talot = domoj) patentigis novan manieron transporti tutan domon el fabriko al elektita log\u0302loko."}, {"text_idx": "#001013", "text": "La firmao fabrikas el ligno kioskojn, garag\u0302ojn, stokejojn, kafejojn kaj sau\u0306nojn, aldone al la familiaj kaj aliaj log\u0302domoj. G\u0302i transportis al la konstruejo de la nuklea centralo en Olkiluoto 40 domojn por la laboristoj, kelkaj el ili eksterlandanoj, kiuj log\u0302os tie dum du au\u0306 tri jaroj. Kiam la centralo estos preta, la domoj estos transportataj aliloken."}, {"text_idx": "#001014", "text": "La tuta domo estas konstruita, farbita kaj lau\u0306vole ankau\u0306 meblita en la fabriko. Fenestroj, pordoj, fajrujoj, plankoj, murpaperoj kaj lampoj estas pretigataj lau\u0306 la deziroj de la ac\u0302etinto. Nek ac\u0302a vetero, nek pluvo au\u0306 frosto povas plilongigi la konstrutempon au\u0306 damag\u0302i la konstruaj\u0302on. Eblas tuj eklog\u0302i, kaj nek ruboj, nek malordo malbeligas la c\u0302irkau\u0306aj\u0302on. Se la posedanto post kelkaj jaroj deziras translokig\u0302i, eblas kunpreni la domon."}, {"text_idx": "#001018", "text": "La mondo lau\u0306 la vidpunkto de leopardo"}, {"text_idx": "#001020", "text": "Per la vivospertoj de nove naskita, kaj frue orfigita, sovag\u0302a leopardo J\u0302imo ni lernas ne nur pri la pejzag\u0302o sud-afrika kaj la sentoj kaj bezonoj de rabobesto, sed ankau\u0306 pri multaj dang\u0302eroj, kiujn alfrontas tia besto. Inter tiuj dang\u0302eroj estas ne nur la minaco de aliaj rabobestoj, sed ankau\u0306 la problemo eviti homojn. Leopardoj estas protektata specio, sed bienuloj emas forgesi la leg\u0302ojn, rilatantajn al tiu fakto."}, {"text_idx": "#001022", "text": "Ni trovas, ke la deziro protekti \u201eendang\u0302erigitajn\u201d sovag\u0302ajn speciojn estas lau\u0306dinda, sed ne c\u0302iam bone planita. En la lasta parto de la romano la au\u0306toro konigas al ni la dang\u0302erojn, kiujn povas prezenti al rabobesto la vivo en boncela kaptiteco. La manko de tau\u0306ga mang\u0302aj\u0302o: la digestosistemo de sovag\u0302a leopardo evoluis, spertante iom putrajn bestokadavrojn, kaj ne c\u0302iu parto de morta besto estas egale nutra por sovag\u0302a leopardo. La provizado de nur fres\u0302a viando efektive malsanigas J\u0302imon, kiu resanig\u0302as nur post eskapo el la \u201eprotekta regiono\u201d, kiun prizorgas boncelaj homoj. Ankau\u0306 la manko de senlima libero vagadi kaj trovi naturajn kas\u0302lokojn por tranoktado au\u0306 por naski kaj varti idojn povas endang\u0302erigi kaj la korpan kaj la psikologian sanon de la rabobesto."}, {"text_idx": "#001023", "text": "Aliflanke, la bezonoj de la homoj, klopodantaj vivteni sin, bredante bestojn kaj kreskigante necesajn vegetaj\u0302ojn por la homa nutrado, konfliktas kun la vivbezonoj de la sovag\u0302aj bestoj. C\u0302u ekzistas eblo solvi tiun dilemon? La au\u0306toro, per sia tre hom- kaj best-ama detaligo de la vivo en tiaj regionoj, tre klare montras al ni la naturon de tiu dilemo. C\u0302iu vivanto renkontas gravajn, kaj ne c\u0302iam supereblajn, problemojn. Ni ne tro idealisme imagu, ke la paca kunekzisto estas fundamenta parto de la naturo. La naturo estas tiom pereiga, kiom vivefika."}, {"text_idx": "#001025", "text": "Verko rekomendinda por serioza leganto, c\u0302u infana, c\u0302u ag\u0302e postinfana."}, {"text_idx": "#001027", "text": "Kiu estas Humphrey Tonkin, ne necesas klarigi al kiu ajn, almenau\u0306 iomete engag\u0302ita en Esperanto-movadon: ja dum pli ol 40 jaroj li okupis s\u0302losilajn poziciojn en g\u0302i \u2013 jen formale, kiel prezidanto au\u0306 estrarano de TEJO kaj UEA, jen simple influante g\u0302in per sia au\u0306toritato. Kaj resumo de liaj meditoj pri tio, kio estas la verda popolo kaj movado, kiaj ili estas kaj estu, ne povas esti neinteresa por c\u0302iuj, kiujn tus\u0302as tiuj problemoj. C\u0302ar, ideale, tia estas c\u0302iu esperantisto, la libro devas farig\u0302i furora en la esperantlingva merkato. Se tiel ne okazos, do, nia lingva komunumo jam tro degeneris."}, {"text_idx": "#001028", "text": "Ne nur pro la nenombreblaj movadaj aktivecoj famas Tonkin, sed ankau\u0306 kiel brilega oratoro kaj stilisto. Mi simple envias al la studentoj, kiujn li instruas! Tial la libro estas ne nur interesa enhave, sed ankau\u0306 bone legeblas. Legante la liniojn, mi kvazau\u0306 au\u0306dis lian voc\u0302on, ric\u0302an je tau\u0306gaj intonacioj. Fakte, la bazo de la libro estis origine prelegaro, kiun li pretigis por la Interlingvistikaj studoj en la Universitato Adam Mickiewicz en Poznano en 2005. Danke al la eldono de la libro, nun c\u0302iuj povas konatig\u0302i kun la skizo de la spertoj kaj pensoj de la eminenta persono."}, {"text_idx": "#001029", "text": "Komencanta esperantisto-aktivulo trovos en la libro, vers\u0302ajne, tre multe, kio helpos s\u0302in au\u0306 lin akiri g\u0302eneralajn sciojn pri la movado kaj kompreni, kiel necesas pli bone plani sian agadon. Aktivulo sperta, longe kuirig\u0302inta en la esperantista medio c\u0302irkau\u0306 UEA, ricevos, eble, ne tro multe da novaj informoj \u2013 kaj ja ne por tiuj spertuloj estas c\u0302efe destinita la libro. Sed ankau\u0306 ili povas trovi en g\u0302i multon interesan \u2013 ekzemple, bonajn kaj precizajn formulojn de certaj problemoj, klare esprimitajn resumojn de plurjaraj meditoj. Aferoj, kiuj s\u0302ajnis jam rutinaj pro longa ripetado, aperas fres\u0302aspekte, kaj en tiu formo povas elvoki pliajn meditojn tiudirektajn."}, {"text_idx": "#001030", "text": "La libro konsistas el ok c\u0302apitroj-prelegoj: La lingvo kaj g\u0302ia rolo: idearo kaj ideologio; Lingva politiko interna kaj ekstera; Kio estas lingvopolitiko?; Lingvokultivado; Eksteraj rilatoj: UN kaj Unesko; Nunaj kaj estontaj strukturoj; La Esperanto-komunumo en la mondo; Esploroj kaj estonteco. Tre larg\u0302a kaj varia temaro!"}, {"text_idx": "#001031", "text": "Multaj aferoj en prezento de Tonkin aspektas fres\u0302e pro tio, ke li, tute ne fokusante la atenton je iuj problemoj de lingvo mem (c\u0302ar li tute prave atentigas, ke Esperanto estas unuavice interesa ne de lingva vidpunkto, sed de la soci-lingva), parolas, uzante siajn sciojn de eminenta lingvisto. Tial nia mondeto kaj g\u0302iaj rilatoj al la granda mondo aspektas iom alimaniere, en pli vasta perspektivo, ol en prezento de esperantisto, kiu kiel lingvisto estas amatoro. Por mi, ekzemple, la unuan fojon farig\u0302is klare, kio ja estas \u201elingvoplanado\u201d en c\u0302iuj siaj flankoj kaj aspektoj, diverseco en kompreno de ec\u0302 simplaj nocioj, kiel \u201edulingveco\u201d, kaj simile. Kun granda kontento mi komprenis, ke miaj c\u0302iamaj klarigoj pri tio, ke ne povas ekzisti objektivaj manieroj por statistiko de la nombro de esperantistoj, estas tute g\u0302ustaj de la scienca vidpunkto."}, {"text_idx": "#001032", "text": "Certe, c\u0302ar Tonkin c\u0302iam estis aktivulo en la kadroj de UEA, liaj imagoj estas iom UEA-centrismaj. Eble tio estas g\u0302usta \u2013 ja vivo de nia lingvokomunumo reale turnig\u0302as c\u0302irkau\u0306 tiu organizaj\u0302o, kaj g\u0302ia stato kaj estonteco, inkluzive tiujn ec\u0302 de Esperanto-Civito, finfine dependas de la stato kaj estonteco de UEA. Tamen fokusig\u0302o je nur UEA, kaj neglekto de ideaj atingoj en aliaj rondoj de la komunumo, foje kondukas la au\u0306toron al \u201einventoj de biciklo\u201d. Ekzemple, kiam en la 1970aj jaroj li, diskutante kun Lapenna, diris, ke en certaj okazoj plena politika neu\u0306traleco en formo de distancig\u0302o de kiu ajn politiko estas, reale, apogo de la plej dekstra politiko, tio estis nur ripeto de tio, kion malkovris Lanti kaj aliaj fondintoj de la laborista E-movado 50 jarojn pli frue. Aliflanke, li bone konscias pri certaj dekstrismaj dang\u0302eroj, kiujn enhavas subteno de \u201ekonservado de diversecoj\u201d, vaste apogata en UEA kaj c\u0302irkau\u0306 g\u0302i. G\u0302enerale la libro donas grandan materialon por kvankam ne konkluda, tamen fruktodona meditado pri tio, kio fakte estas neu\u0306traleco."}, {"text_idx": "#001033", "text": "C\u0302ar en la libro temas multe pri ideologiaj problemoj de la movado kaj komunumo, fine estas aldonitaj tri multfoje cititaj en g\u0302i dokumentoj: Deklaracio de Tyreso\u0308, Manifesto de Rau\u0306mo kaj Manifesto de Prago. Tio helpas konatig\u0302i kun la au\u0306tentikaj tekstoj kaj kompreni ilian esencon sen speciala serc\u0302ado kaj tial estas aparte utila al novaj aktivuloj. Do, tre sag\u0302a libro de granda sag\u0302ulo, nepre legenda por c\u0302iu, kiu kontribuas au\u0306 volas kontribui al la Esperanto-movado."}, {"text_idx": "#001035", "text": "Kiel oni (trans)vivas en Kroatio"}, {"text_idx": "#001036", "text": "Estas interese analizi la datumojn pri la ekonomia vivo en la Respubliko Kroatio dum la lastaj dek g\u0302is dek kvin jaroj. Por tio ekzistas diversaj oficialaj fontoj, i.a. la S\u0302tata Instituto pri Statistiko kaj la Kroatia Ekonomia C\u0302ambro (). Por koni la realan staton estas necese alproksimig\u0302i al la c\u0302iutaga vivo de la \u201emalgranda homo\u201d."}, {"text_idx": "#001037", "text": "Kio okazis en la ekonomia vivo post la demokratiaj s\u0302ang\u0302oj (enkonduko de la merkata ekonomio kaj la plurpartia sistemo) en la jaro 1990 kaj post la milita periodo 1991-1995? Malgrau\u0306 la malpliig\u0302o de la log\u0302antaro (nun estas 4,4 milionoj da log\u0302antoj), la aktiva log\u0302antaro pligrandig\u0302is je 4,3 % g\u0302is 1,7 milionoj. Ankau\u0306 kreskis la senlaboreco, de 14,5 % al 17,9 %, g\u0302is 300 000. Apenau\u0306 s\u0302ang\u0302ig\u0302is la nombro de dungitaj laboristoj kaj oficistoj inter 1995 kaj nun; g\u0302i restas sur la nivelo de 1,4 milionoj. Dum la sama periodo la malneta enlanda produkto (MEP) en kurantaj prezoj pligrandig\u0302is je 104,7 % g\u0302is 38 505,6 milionoj da usonaj dolaroj; la reala kresko estis 48,6 %."}, {"text_idx": "#001038", "text": "En 2005 la nivelo de la MEP je log\u0302anto atingis la nivelon de 1990, sed la industria produktado atingis nur 81,3% de tiu de 1990. Aliflanke, la averag\u0302a neta salajro en la menciita periodo pligrandig\u0302is nominale je 140,6 % g\u0302is 4376 kunaoj. La reala amplekso de la pomalgranda komerco pligrandig\u0302is je 81,4 %. Ekzistas do evidentaj malkongruoj inter la nivelo de la MEP je log\u0302anto, la salajroj, la industria produktado kaj la reala amplekso de pomalgranda komerco."}, {"text_idx": "#001039", "text": "Kroatio jam de kelkaj jaroj estas lau\u0306 nominala sumo de salajroj en la dua loko (post Slovenio) inter la transig\u0302antaj landoj, sed pro la altaj vivkostoj la vivnivelo en C\u0302eh\u0302io kaj Hungario estas pli alta, ol en Kroatio. Multaj pensiuloj ne povas vivi normale pro la malaltaj pensioj. Ekzemple, la averag\u0302a pensio por decembro 2006 estis lau\u0306 oficiala statistiko 1907 kunaoj (260 eu\u0306roj). En c\u0302i tiu situacio amason da log\u0302antoj savas la \u201egriza ekonomio\u201d (lau\u0306 esprimo en Kroatio), au\u0306, pli bone esprimite, la \u201enigra laboro\u201d. Krome multaj homoj pluvivas per kreditoj kaj s\u0302uldoj."}, {"text_idx": "#001040", "text": "En la jaro 2005 la pagobilanco havis negativan saldon de 9,8 miliardoj da usonaj dolaroj, en 2006 8,8 miliardoj. Ekde la jaro 1993 tiu deficito estas konstanta fenomeno. Ekonomikistoj unuavice kiel kau\u0306zon konsideras la nerealisman kurzon de la kroata kunao. En la periodo 1995-2005 la averag\u0302a kurzo rilate al la dolaro kreskis je 13,7 % kaj rilate al la eu\u0306ro je 9,5 %. Neniu kroata registaro akceptis devaluton de la kunao kiel rimedon por sanigi la komercan bilancon."}, {"text_idx": "#001041", "text": "Samtempe la eksterlanda s\u0302uldo okoblig\u0302is, atingante sumon de 30,2 miliardoj da dolaroj. Kelkjare la s\u0302uldoj superis 80 % de la MEP. Plia nefavora fakto estas la pli ol trioblig\u0302o de la s\u0302tata bug\u0302eto, kiu atingas sumon de elspezoj de 87,9 miliardoj da kunaoj. La bug\u0302eto inkluzivas novajn kostojn, kiel sana kaj pensia asekuroj. Publika konsumado en Kroatio en la lastaj jaroj superis 50 % de la MEP, tro granda s\u0302arg\u0302o por la kroata ekonomio."}, {"text_idx": "#001042", "text": "Pozitivaj tendencoj videblas en la turismo. La nombro de tranoktadoj de turistoj jare kvaroblig\u0302is g\u0302is 51 milionoj (inter kiuj 46 milionoj estas eksterlandanaj). La valutaj enspezoj de la turismo atingis 7,4 miliardojn da dolaroj. Okazis grandaj investoj en konstruado de au\u0306tos\u0302oseoj. Unuflanke tio kau\u0306zis pliajn s\u0302uldojn kaj s\u0302arg\u0302ojn, sed aliflanke estis uzitaj enlandaj laborfortoj kaj kapacitoj. La rektaj eksterlandaj investoj en Kroatio kreskis 14,2-foje g\u0302is 1,3 miliardoj da eu\u0306roj, sed mankas investoj en tute novaj fabrikoj."}, {"text_idx": "#001043", "text": "Kroatio tiel farig\u0302is lando de kontrau\u0306diroj. Unuflanke estas multekostaj investoj en infrastrukturo kaj aliflanke malbonaj perspektivoj por la log\u0302antaro. La Monda Banko riproc\u0302as al Kroatio malg\u0302ustan disdividon de la nacia produkto. La privatigoj de 1990 perdigis kelkajn centmilojn da laborlokoj kaj kreis amason da senlaboruloj sen perspektivoj. Surbaze de privilegiaj kondic\u0302oj ekestis, sen multe da laboro, peno kaj mono, nova klaso de ric\u0302uloj. Post la sanigo de la plimulto de la bankoj per mono de la impostpagantoj, sekvis ilia privatigo al fremdaj proprietuloj, kiuj transigas la profitojn eksterlanden. La bankoj allogas la log\u0302antaron per malaltaj interezoj (pli favoraj, ol por entreprenoj) kaj tiel kreskigas la s\u0302uldecon. Multaj eksterlandaj firmaoj malfermis novajn komercajn centrojn, pligrandigante la konkurencon kaj samtempe stimulante la konsumadon. Ekzemple, kroatoj havas, malgrau\u0306 sia ekonomia malpotenco, pli da au\u0306tomobiloj, ol iuj ajn log\u0302antoj de la Eu\u0306ropa Unio, sed pli necesaj bezonoj estas neglektataj."}, {"text_idx": "#001044", "text": "Navin Shrestha demandas, kiu punos tiujn, kiuj mortigis pli ol ses milionojn da homoj en Irako (MONATO 2007/3, p. 6). Neniu scias ekzakte, kiom da homoj mortis en Irako, sed certe ne ses milionoj. La 16an de marto la kalkulilo de la retejo Iraq Body Count () atingis 64 729 viktimojn, sed ekzistas pluraj aliaj taksoj. La plej alta cifero troveblas en (cetere tre kritikita) studo aperinta en The Lancet () la 21an de oktobro 2006. Lau\u0306 g\u0302i estis pli ol 650 000 viktimoj. Amiko estas kara, sed vero pli kara ..."}, {"text_idx": "#001045", "text": "Prezentita al la novjorka publiko estas pico kun valoro de 1000 usonaj dolaroj (c\u0302. 750 eu\u0306roj). Kreis g\u0302in albana elmigrinto, Nino Selimaj, el ses kaviaro-specoj. La pico, havanta diametron de 30 cm, estas dividita en ok partojn. C\u0302iu peco kostis ekvivalenton de preskau\u0306 100 eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#001047", "text": "C\u0302u vi jam rimarkis, ke ni vivas en epoko de malpermesoj? En Germanio pro plendoj de nekristanoj oni malpermesis krucifiksojn en klas-c\u0302ambroj. (Kiam venos malpermeso de vojkrucig\u0302oj?) En pluraj landoj oni malpermesis al islamanaj instruistinoj porti kaptukojn (en Turkio tiuj tukoj en universitatoj estas malpermesitaj). En iuj usonaj lernejoj darvinismo estas malpermesita. Jam en multaj landoj oni malpermesis fumadon en publikaj konstruaj\u0302oj kaj restoracioj. En mia urbo oni malpermesis forj\u0302eti cigaredstumpon au\u0306 mac\u0302gumon sur la strato (se vi faras, vi riskas altan monpunon). Flugpasag\u0302eroj ne rajtas kunporti normalajn botelojn kun fluidaj\u0302o. En Germanio oni diskutas pri rapidlimigo por au\u0306toj, kiu validas jam en multaj aliaj landoj. Sed en Germanio pro konstanta trafiks\u0302topig\u0302o sur au\u0306tovojoj oni praktike pli multe staras, ol veturas ... En Eu\u0306ropa Unio (EU), protagonisto de malpermesoj, oni nun ankau\u0306 diskutas pri malpermeso de alkoholaj\u0302oj, almenau\u0306 por junaj homoj. (Ni memoras, ke en Usono iam c\u0302ia alkoholaj\u0302o estis malpermesita \u2013 kial ne plu?) En EU-landoj baldau\u0306 oni malpermesos al au\u0306toj, kiuj ellasas tro grandan kvanton da veneno kaj fulgo, veturi en urbocentrojn dum tagoj kun tre multa mikropolvo en la aero. Mi demandas min, kial ili dum la aliaj tagoj rajtas polui la medion. Grandioza ekzemplo de sagaca malpermeso estas, ke en Germanio oni ne rajtas uzi au\u0306tojn sen vintraj pneu\u0306matikoj, kiam neg\u0302as. C\u0302ar pro la klimats\u0302ang\u0302ig\u0302o en plej granda parto de Germanio ne plu neg\u0302as, tiu malpermeso validas nur dum kelkaj tagoj jare (sed kiu scias antau\u0306e, dum kiuj tagoj?)."}, {"text_idx": "#001048", "text": "Nu ja, iuj malpermesoj ja estas pravaj (ekzemple pri fumado), sed mi demandas min, kiujn limigojn de nia individua libereco ni ankorau\u0306 devos suferi? Kaj kiu kontrolas c\u0302iujn c\u0302i malpermesojn? C\u0302u ni devas por tio rekrutigi armeon da denuncantoj? Cetere, mi havas pliajn prudentajn proponojn por malpermeso. Ekzemple oni povus malpermesi stultigajn televidprogramojn kaj rubaj\u0302on en Interreto. Kaj oni devus malpermesi al bestoj kaj homoj furzadon, c\u0302ar ties intestaj gasoj venenas la aeron. Tamen ion mi ne atendas: ke oni malpermesos homan stultecon g\u0302enerale kaj militon aparte."}, {"text_idx": "#001050", "text": "Don Broadribb estas, sendube, tre klera kaj lerta kunlaboranto de MONATO. Tamen koncerne recenzojn estas jena principo dezirinda: Por la jug\u0302o de la tradukkvalito, egale el kiu lingvo io estas tradukita, estas tre grave, ke la originala lingvo g\u0302uste estu la gepatra lingvo de la recenzanto. Ekzemple por la traduko de la fama Eu\u0306geno Onegin Boris Kolker estus konvena recenzanto. Koncerne tradukojn el anglalingvaj verkoj sendube Donald Broadribb estas tre kompetenta prijug\u0302anto."}, {"text_idx": "#001051", "text": "C\u0302u vi legis la alarman raporton de la Interregistara Komisiono pri Klimat-S\u0302ang\u0302o (konata per la angla mallongigo IPCC)? Mi lernis per g\u0302i, ke definitive oni ne plu povas haltigi tiun s\u0302ang\u0302on, ec\u0302 se oni tuj farus c\u0302ion eblan por redukti emision de venenoj kaj simile \u2013 simple estas tro malfrue. Maksimume oni povus iom bremsi la katastrofan evoluon. Do mi krome konkludas el la raporto de tiu monda klimat-konsilio, ke ni devas vivi kun la sekvoj, kaj tio signifas, ke ni devas adaptig\u0302i al la klimat-s\u0302ang\u0302o."}, {"text_idx": "#001052", "text": "La demando estas, kion mi persone povas kaj devas fari en tia situacio. Kio atendas min, vivantan en meza Eu\u0306ropo, en grandurbo situanta inter Danubo kaj la Alpoj? Nia vetero jam de jaroj s\u0302ang\u0302ig\u0302as: sezonoj ne plu estas samaj kiel en mia junag\u0302o; ni nun havas mildajn vintrojn kaj varmegajn somerojn. La sledojn ni povas bruligi, c\u0302ar en nia regiono preskau\u0306 ne plu neg\u0302as; se niaj genepoj volas sledi, ni devus veturi al la Alpoj (kaj ec\u0302 tie ofte mankas neg\u0302o) \u2013 sed nia au\u0306to ja venenas la atmosferon kaj do tiel ni damag\u0302us la klimaton. Do fino de la vintra amuzaj\u0302o por infanoj! Sed la vetero kapricas; pasintan jaron en marto (printempa monato c\u0302i tie) dum du semajnoj ni havis abundan neg\u0302on kaj froston. Sekve infanoj tamen povis sledi, sed la floroj de nia pomarbo frostig\u0302is, tiel ke en au\u0306tuno ni rikoltis nur manplenon da fruktoj ..."}, {"text_idx": "#001054", "text": "Politikistoj apelacias al ni s\u0302pari energion. Do ni ac\u0302etis novan fridujon, sur kiu ni legas \u201esuper-eko\u201d kun la epiteto \u201eenergi-s\u0302para\u201d. En nia log\u0302ejo jam de multaj jaroj ni uzas tiel nomatajn s\u0302par-ampolojn, sed nur tie, kie ni ofte kaj multe bezonas lumon vespere kaj nokte. Nun en Au\u0306stralio oni jam malpermesas c\u0302iujn ordinarajn elektrajn ampolojn, c\u0302e ni oni (g\u0302is nun) nur konsilas. Do ni ac\u0302etos pliajn multekostajn s\u0302parampolojn por savi la naturon. Sed kion fari pri malnovaj tamen ankorau\u0306 perfekte funkciantaj elektraj aparatoj, kiuj voras energion? Niaj modestaj pensioj ne permesas al ni forj\u0302eti ilin kaj ac\u0302eti novajn. C\u0302u do ni plu kulpu pri energi-mals\u0302paro?"}, {"text_idx": "#001055", "text": "Aliflanke, pro la nun pli varmaj vintroj ni s\u0302paras au\u0306tomate hejt-energion. Sed kio pri la nun varmegaj someroj? C\u0302u ni s\u0302vitu malnormale au\u0306 instalu energivorajn klimatizilojn por elteni la temperaturojn? Se ni tre multe s\u0302vitas, ni devas pli multe lavi vestaj\u0302ojn \u2013 kaj denove konsumas energion (tamen nia relative nova lav-mas\u0302ino ankau\u0306 estas \u201eenergi-s\u0302para\u201d lau\u0306 aserto de la produktinto). Cetere, ni certe akiros pliajn kulo-retojn por protekti ne nur nian dormc\u0302ambron, sed ankau\u0306 c\u0302iujn fenestrojn kontrau\u0306 la baldau\u0306 abundaj pikuloj. Kiel multaj germanoj pasint-tempe ni ofte libertempis en varmaj sudeu\u0306ropaj landoj. Nun ni povas resti hejme kaj g\u0302ui propran varmon; sed pro tio suferos turisma industrio en sudeu\u0306ropaj landoj \u2013 c\u0302u ni rajtas damag\u0302i tiel italojn, grekojn kaj hispanojn?"}, {"text_idx": "#001056", "text": "Aliflanke tiamaniere ni ne plu damag\u0302as la atmosferon, c\u0302ar ni ne plu flugos. Hejme jam de multaj jaroj ni uzas nian au\u0306ton nur en urg\u0302aj okazoj, ceterokaze biciklas au\u0306 uzas tramon kaj buson. En nia granda urbo ni bons\u0302ancas tiurilate. Sed por viziti nian ferian domon je 30 km sude de Au\u0306gsburgo ni devas uzi la au\u0306ton; per trajno au\u0306 buso ni ne povas atingi g\u0302in, por bicikli la distanco estas tro granda. Tamen tie ni konsumus malpli da energio, ekzemple c\u0302ar ni hejtas la domon per ligno, kiu ne tiom poluas la aeron. C\u0302u ni, pensiuloj, do translokig\u0302u tien? Sed log\u0302i en la vilag\u0302eto sen au\u0306to ne eblas, c\u0302ar krom viandaj\u0302on kaj panon ni povas preskau\u0306 nenion ac\u0302eti pro manko de vendejoj; do ni devus uzi au\u0306ton por atingi superbazarojn en urboj \u2013 jen la sama dilemo."}, {"text_idx": "#001057", "text": "Ho jes, superbazaro! Tie oni ofertas nutraj\u0302ojn el la tuta mondo. Sed c\u0302u plu ni rajtas ac\u0302eti produktojn el foraj landoj, kiujn oni importas per konsumado de multa energio? C\u0302u ni rajtas ac\u0302eti tomatojn kaj orang\u0302ojn el suda Hispanio, se frid-kamionoj dum mil-kilometra veturado poluas la atmosferon kaj tiel varmigas g\u0302in pli? C\u0302u plu mi rajtas mang\u0302i pirojn el Sud-Afriko au\u0306 Argentino?"}, {"text_idx": "#001058", "text": "Abundas konsilioj por helpi la naturon. Ekzemple oni rekomendas al ni vojag\u0302i ne per au\u0306to, sed per trajno. Por viziti parencojn en distanco de c\u0302irkau\u0306 500 km mi povas veturi per trajno; tio kostas malpli ol uzi la au\u0306ton. Sed se ni vojag\u0302as duope, por la trajno ni pagas konsiderinde pli da mono, ol per la au\u0306to, kiu sampreze transportas unu au\u0306 kvin personojn."}, {"text_idx": "#001059", "text": "Ne, vere ne estas facile por ni, ordinaraj homoj, kontrau\u0306batali la klimat-s\u0302ang\u0302on. Do ni adaptig\u0302u al pli multaj uraganoj, fortaj pluvegoj kaj inundoj. Kaj eble, eble, ja ankau\u0306 registaroj lernas el la raporto de la monda klimat-konsilio ..."}, {"text_idx": "#001060", "text": "C\u0302i tiu modestaspekta libro konsistas el rerakonto de sep budhismaj fabeloj, bazitaj sur, sed ne kopiitaj el Dhammapada kaj Jaataka. En c\u0302iu el ili, bodisatvo (estonta Budho) partoprenas, kelkfoje kiel la protagonisto, kelkfoje kiel la kompatema reg\u0302ustiganto. Transforminte sin en beston, li helpas protekti aliajn bestojn kontrau\u0306 morto fare de homoj; transforminte sin en homon, li helpas endang\u0302erigitan homon; transforminte sin en homon, li konigas kaj instruas la Veron al erarinta homo kaj tiel ebligas ties eventualan bodisatvig\u0302on."}, {"text_idx": "#001061", "text": "Ekspliko por tiu, kiu ne konas la terminojn: bodisatvo estas persono, kiu efektive atingakiris la kvalitojn de budho, sed decidis ne budhig\u0302i (= eniri nirvanon) dum plu restos homoj helpendaj au\u0306 helpindaj. Budho estas persono, kiu jam eniris nirvanon, do ne plu estas en la kosmo de ekzisto, sed en la eksterekzista stato nirvana. Nirvano estas stato nepriskribebla, tute ekster la homa komprenkapablo kaj ekster la dualisma koncepto \u201eekzisto/malekzisto\u201d kaj \u201evivo/morto\u201d. Kvankam en la homa historio ni scias pri nur unu budho kaj lin do nomas la Budho, la mondo konis ankau\u0306 aliajn personojn, kiuj budhig\u0302is; kaj la nombro de bodisatvoj estas nekalkulebla. Tiu konceptaro estas la fundamento de la fabeloj budhismaj, do ankau\u0306 de la sep fabeloj en c\u0302i tiu libro."}, {"text_idx": "#001062", "text": "En la budhisma doktrino ekzistas ankau\u0306 dioj; ili estas uloj, kiuj per sia multmeritig\u0302o post sia morto renaskig\u0302is en iu el la c\u0302ieloj. La c\u0302ieloj kaj la dioj estas parto de la ekzistanta kosmo, kaj inter ili vivas la bodisatvoj. Kiam en nia nuna fabelaro estas parolate pri la Budho, efektive temas pri la historia persono, kiu, antau\u0306 ol eniri nirvanon, pro sia meritego vivis, kiel bodisatvo, en iu el la c\u0302ieloj kaj fojfoje revenas al la tero por helpi estulojn bezonhavajn."}, {"text_idx": "#001063", "text": "C\u0302iu vivanto, c\u0302u homo, c\u0302u besto, naskig\u0302as kaj poste mortas, kaj post la morto renaskig\u0302as; ne nepre kiel samspeca estulo: homo povas renaskig\u0302i kiel besto, se li perdis iom el sia nobla karaktero; besto povas renaskig\u0302i kiel homo, se g\u0302i akiris pli da nobleco. Do nin ne mirigu, ke en la fabeloj homoj kaj bestoj traktig\u0302as egalrange."}, {"text_idx": "#001064", "text": "La unua fabelo en la libro, La regrifuzanto, rakontas pri princo, kiu decidas nenial farig\u0302i reg\u0302o, c\u0302ar reg\u0302o faras fiaj\u0302ojn. Plenumi tiun decidon estas por li malfacilege. Sed fine li sukcesas instigi eksreg\u0302ig\u0302i kaj anstatau\u0306e farig\u0302i monah\u0302o ne nur sian patron, sed ankau\u0306 kelkajn aliajn reg\u0302ojn."}, {"text_idx": "#001065", "text": "La lasta fabelo en la libro havas tre malsimilan temon. Studento, kiu rajtas akiri sian diplomon, estas kalumniata. Lia instruisto tial postulas, ke, kiel puno, li mortigu mil personojn kaj alportu la dekstran etfingron de c\u0302iu el ili. La studento do farig\u0302as mortigisto, kiun timas kaj evitas c\u0302iuj personoj. Por akiri sian milan dekstran etfingron, li estas murdonta sian propran patrinon. Sed lastamomente la Budho lin renkontas kaj instigas meditadi. Per sia meditado li ekkonscias pri la vero kaj rezignas sian fiecon. Li monah\u0302ig\u0302as. La aliaj homoj lin batadas, sangigas, preskau\u0306 mortigas."}, {"text_idx": "#001066", "text": "Li renkontas la Budhon, kiu diras al li: \u201eMultajn fiaj\u0302ojn vi faris, do neniel mirindas, ke c\u0302i tio okazis. G\u0302oju, ke post viaj fiaj\u0302oj vi vivis tiel meritige. Aliokaze okazus multe pli, ne nur dum c\u0302i tiu vivo, sed ankau\u0306 dum venontaj vivoj, dum centoj kaj miloj da jaroj. Agoj naskas sekvojn.\u201d"}, {"text_idx": "#001067", "text": "Mi rekomendas legi c\u0302i tiujn fabelojn. Ili edifas dumdistre, tre efike."}, {"text_idx": "#001069", "text": "Gunnar Ga\u0308llmo disponigas per plurajn siajn esperantolingvajn verkojn. La prezoj estas tre moderaj, kaj vi povas legi detalojn pri la libroj c\u0302e Lulu."}, {"text_idx": "#001070", "text": "Gunnar Ga\u0308llmo: \u201eLa regrifuzanto\u201d kaj aliaj budhismaj fabeloj. Eld. la au\u0306toro per Lulu. 84 pag\u0302oj gluitaj. Mendebla c\u0302e kontrau\u0306 6,21 USD + 4,25 USD afranko."}, {"text_idx": "#001071", "text": "Eksterlandaj investantoj rapide ac\u0302etas nemoveblaj\u0302ojn"}, {"text_idx": "#001072", "text": "Antau\u0306 nelonge eksterlanda investfonduso ac\u0302etis parcelon de c\u0302. 24 000 kvadrataj metroj en S\u0302anhajo. G\u0302i planas investi 1,3 miliardojn da c\u0302inaj juanoj por tie konstrui multetag\u0302an oficejan domegon kaj uzi la restantan parton por alia komerca celo."}, {"text_idx": "#001073", "text": "Jen ekzemplo kiel en pluraj provincoj kaj municipoj de C\u0302inio alilandaj entreprenoj specialigitaj en negoco de nemoveblaj\u0302oj ac\u0302etas terpecojn kaj memstare konstruas kaj vendas novajn domojn. Ankau\u0306 almenau\u0306 100 famaj c\u0302inaj entreprenoj el la sama sektoro kunlaboras kun alilandanoj, kondic\u0302e ke tiuj grandkvante kuninvestas."}, {"text_idx": "#001077", "text": "La decidiga motivo por eksterlandaj entreprenoj estas la altaj profitoj, kiuj nuntempe eblas. Lau\u0306 raporto, antau\u0306 nelonge publikigita de RREEF, investfilio de la germana Deutsche Bank (), la malneta profitmarg\u0302eno de log\u0302doma projekto en C\u0302inio jam atingas 20 g\u0302is 30 % kaj eble baldau\u0306 superos tiun de Usono. Pekino kaj S\u0302anhajo okupis la unuan lokon, antau\u0306 usonaj urbegoj. En Parizo, Sidnejo kaj Honkongo la profitmarg\u0302eno estas nur 4 g\u0302is 5 %."}, {"text_idx": "#001078", "text": "En 1993 la japana registaro agnoskis la ekziston de tiel nomataj konsol-virinoj, kiuj servis japanajn militistojn dum la dua mondomilito kiel seks-sklavinoj. Tamen lastatempe la nova japana c\u0302efministro, Shinzo Abe, neis ilian ekziston."}, {"text_idx": "#001079", "text": "Forte reagis Usono kaj Nederlando. En la usona senato oni apelaciis al Japanio oficiale agnoski la konsol-virinojn kaj ilin finance kompensi. Sed japanaj konservativuloj koleris, dirante, ke la virinoj estis nuraj prostituitinoj."}, {"text_idx": "#001080", "text": "Virino, kiu dum 16 jaroj batalas por la 200 000 virinoj, c\u0302efe el Koreio, estas amsterdamanino Berthy Korvinus. En 1944, kiel sesjarulino en tendumejo Muntilan sur Meza Javo, s\u0302i vidis, kiel junaj virinoj estis perforte pelvarbitaj de la japana armea polico al bordelo en Magelang."}, {"text_idx": "#001081", "text": "En 1991 Korvinus c\u0302eestis konferencon en Seulo, Suda Koreio, kiam unuafoje prezentis sin publike la tiel nomataj jungshindeoj, alivorte koreinoj perforte tiritaj el siaj domoj por farig\u0302i seks-sklavinoj. Tiam tri el la virinoj iniciatis en Tokio proceson kontrau\u0306 la japana s\u0302tato. Unu jaron poste, la japana registaro agnoskis la ekziston de konsol-virinoj kaj pardonpetis per letero al la koreinoj, \u201erekrutitaj por prostituado kaj suferintaj nepriskribeblajn fiagojn\u201d."}, {"text_idx": "#001082", "text": "En 1994 sinjorino Korvinus renkontis profesoron Yoshimi en Washeda-universitato en Tokio. Li posedis dokumentojn el armeaj arkivoj, kiuj nedubeble pruvas, ke ekzistis sistemeca plano pri deviga prostituado dum la dua mondmilito."}, {"text_idx": "#001083", "text": "Cetere notis la Internacia Virina Tribunalo pri Militkrimoj de Japan-armea Seksuma Sklavigo, okazinta en 2000 en Tokio, ke la aliancanoj ne procesis kontrau\u0306 japanaj respondeculoj dum la internacia milit-tribunalo en Tokio inter 1946 kaj 1948, \u201emalgrau\u0306 la fakto, ke ili posedis pruvojn pri c\u0302i tiu seksuma sklavigo\u201d."}, {"text_idx": "#001084", "text": "La nuna japana c\u0302efministro, Shinzo Abe, admiras sian avon, kiu estas registrita kiel A-kategoria militkrimulo. Ne mirinde, ke la c\u0302efministro reprenas la iaman neadon pri konsol-virinoj. Subtenas lin oficiala japana raporto, publikigita en marto pasintjare, kiu asertas, ke mankas fizika pruvo pri la seksa ekspluatado de eksterlandaj virinoj."}, {"text_idx": "#001085", "text": "Mi legis la eseon Kial vere kolapsis la tri turoj de MKC? de Ian Fantom (MONATO 2007/4, p. 24-26). Kiu plu interesig\u0302as pri la temo, rigardu la (anglalingvan) retejon ."}, {"text_idx": "#001086", "text": "Noto nekontentiga por germanaj lernejoj"}, {"text_idx": "#001088", "text": "La rezultoj en Germanio ne kontentigis. Evidentig\u0302is, ke infanoj ofte ne komprenas, kion ili lernas. S\u0302ajnas, ke instigas ilin notoj kaj la venonta testo anstatau\u0306 scivolo kaj intereso. Kelkaj gelernantoj lernas kvazau\u0306 \u201ebulimie\u201d: ili enkapigas la lernendaj\u0302on, parkere g\u0302in \u201eelvomas\u201d kaj post la ekzameno c\u0302ion forgesas. Jam frue en sia lerneja kariero ili lernas trompi kaj frau\u0306di."}, {"text_idx": "#001092", "text": "Raporto de Unuig\u0302intaj Nacioj, publikigita en marto, indikis, ke la germana instru-sistemo, kaj aparte selektado, rompas homajn rajtojn. Gepatroj kaj lernejanoj alfrontas gravajn malfacilaj\u0302ojn, kaj aparte suferas infanoj de enmigrintoj. La registaro, kaj precipe la kristanpartiaj ministroj pri kulturo, kritikis la konkludojn de la raporto. Aliflanke socialdemokratoj kaj sindikatanoj akceptis la raporton kaj postulis komunan agadon por plibonigi lernejojn."}, {"text_idx": "#001094", "text": "Canaletto: Imponaj pentraj\u0302oj de eu\u0306ropaj urbvidaj\u0302oj"}, {"text_idx": "#001095", "text": "Per la organizo de pentraj\u0302-ekspozicio de la italo Bernardo Bellotto (c\u0302. 1721-1780), iufoje nomata Canaletto [kanaleto], la Arthistoria Muzeo en Vieno plenumis sian multjaran deziron ebligi la aliron de vasta publiko al la artaj\u0302oj de tiu fama pentristo, kiu en ili eternigis vidindajn lokojn de vico da eu\u0306ropaj urboj."}, {"text_idx": "#001096", "text": "Vigla kunlaboro de la viena muzeo kun la plej gravaj polaj muzeoj estigis la fundamenton de tiu ekspozicio. Pro la restau\u0306rado de la Reg\u0302palaco en Varsovio kaj ties \u201eCanaletto-Halo\u201d gravaj pentraj\u0302oj de la pola ciklo de Canaletto \u2013 kiuj tie estas konstante ekspoziciataj \u2013 povis veni al Vieno. Tie ili estis montrataj kune kun pentraj\u0302oj el la Nacia Muzeo de Varsovio kaj el aliaj eu\u0306ropaj kaj ekster-eu\u0306ropaj kolektoj, nome el Sankt-Peterburgo, Dresdeno, Budapes\u0302to, Dublino, Londono, Milano, Torino, Vas\u0302ingtono, Vieno, samkiel el privataj kolektoj."}, {"text_idx": "#001097", "text": "La ekspozicio de Canaletto en Vieno prezentis la vivovojon de la pentristo el Italio tra Dresdeno, Vieno, Munkeno kaj Varsovio surbaze de liaj impresaj pentraj\u0302oj, kreitaj en la menciitaj urboj."}, {"text_idx": "#001098", "text": "Bernardo Bellotto, kiu naskig\u0302is en Venecio c\u0302irkau\u0306 1721, estas unu el la c\u0302efaj reprezentantoj de la tiel nomata panoram-pentrado, la g\u0302enro de kvazau\u0306 topografie g\u0302usta redono de urbaj vidaj\u0302oj. Tiu specifa formo de pentrado de urbaj pejzag\u0302oj evoluis en Venecio dum la 18a jarcento lige kun la pliig\u0302anta nombro de vojag\u0302antoj cele al memklerig\u0302o. C\u0302efmajstro de tiu specifa g\u0302enro, ekestinta g\u0302uste en Venecio, estis Antonio Canale [kanale], onklo kaj instruanto de Bellotto, kiu de li transprenis la alnomon Canaletto."}, {"text_idx": "#001099", "text": "Bellotto aktivis post siaj lernojaroj c\u0302e Antonio Canale ankau\u0306 ekster Venecio, en Romo, Florenco, Lucca, Milano, Torino kaj Verono. En 1747 li forlasis sian naskig\u0302urbon Venecio por c\u0302iam kaj translog\u0302ig\u0302is al Dresdeno en sud-orienta Germanio. En la sekvaj 11 jaroj li pentris tie kiel kortega pentristo c\u0302e princo-elektisto Frederiko Au\u0306gusto la 2a vicon da grandaj pejzag\u0302-pentraj\u0302oj de la floranta malfrubaroka rezidentejurbo Dresdeno, samkiel de la mezepoka urbo Pirna kaj ties fortikaj\u0302o. Per tiuj pentraj\u0302oj li transdonis la g\u0302is tiam specifan venecian formon de urbvidaj\u0302a pentrado al meza Eu\u0306ropo. Liaj pentraj\u0302oj mirigas per la topografia ekzakteco kaj detal-fidindeco, kvankam Canaletto faris gravajn s\u0302ang\u0302ojn favore al la kohereco de komponaj\u0302a konstruo kaj efike dividis la komponaj\u0302ojn per fortaj lumaj kaj ombraj kontrastoj."}, {"text_idx": "#001100", "text": "En 1759 kaj 1760 la pentristo restadis en Vieno, kie li, komisie de la au\u0306stra-hungara imperiestrino Maria Tereza, kreis pentraj\u0302ojn de vidaj\u0302oj de Vieno kaj de la imperiestraj kasteloj Scho\u0308nbrunn kaj Schloss Hof, kiuj estas konstantaj ekspoziciaj\u0302oj de la Arthistoria Muzeo en Vieno."}, {"text_idx": "#001101", "text": "Poste Canaletto revenis tra Munkeno al Dresdeno, kaj ekde 1767 g\u0302is sia morto en 1780 li estis kortega pentristo c\u0302e la pola reg\u0302o Stanis\u0142aw August Poniatowski. Tie li pentris por la reg\u0302a palaco grandan nombron da pejzag\u0302-pentraj\u0302oj de Varsovio kaj g\u0302ia c\u0302irkau\u0306aj\u0302o."}, {"text_idx": "#001102", "text": "En aprilo estas liberigitaj 15 britaj mararmeanoj kaptitaj de iranaj militistoj kaj enkarcerigitaj dum preskau\u0306 du semajnoj en Irano. Lau\u0306 la irana registaro, la britoj \u2013 dej\u0302orantaj lau\u0306 mandato de Unuig\u0302intaj Nacioj \u2013 kontrau\u0306leg\u0302e eniris iranan marspacon, kiam ili kontrolis pro kontrabandaj\u0302oj vars\u0302ipon. La brita registaro male insistis, ke la militistoj ne transiris permesatajn irakajn limojn."}, {"text_idx": "#001103", "text": "En Irano, la kaptitoj \u201ekonfesis\u201d antau\u0306 televidaj kameraoj, ke ili navigis en irana maro malpermesata. Samtempe kelkaj kaptitoj, inkluzive de la unusola virino en la grupo, leteris, agnoskante sian kulpon kaj lau\u0306dante sian humanan traktadon en la malliberejo. Tamen evidentis, pro la kripligita kaj nenatura angla lingvo, ke la leteroj estas tradukitaj kaj diktitaj al la \u201eau\u0306toroj\u201d."}, {"text_idx": "#001104", "text": "Neatendite, la irana prezidanto Mahmoud Ahmadinejad liberigis la kaptitojn kiel \u201epaskan donacon\u201d al la brita popolo. Motivoj tiel por kapti kiel por liberigi ne estas klaraj: supozeble Irano volis protesti kontrau\u0306 britaj armeanoj en la regiono kaj montri sian militan muskolon. Dume la brita registaro, kiu antau\u0306 kelkaj semajnoj decidis renovigi siajn nuklean submars\u0302iparon, devis noti, ke kontrau\u0306 atencoj tiaj ne protektas nukleaj armiloj."}, {"text_idx": "#001105", "text": "La brita publiko, vipata de bulvarda gazetaro, koleris kontrau\u0306 la humiligo de la ostag\u0302oj. Aparte agacis fotoj pri la kaptitino, devigita konforme kun religiaj moroj kovri la hararon. Filmetoj tamen vidigis la malliberigitojn en bona sanstato, mang\u0302antaj kaj kune konversaciantaj. Plejparte la gazetaro, indigna pro la traktado de britaj militistoj, amneziis pri la konduto de britaj soldatoj en Irako kaj aliloke, kiuj humiligis, seksperfortis kaj murdis siajn kaptitojn."}, {"text_idx": "#001106", "text": "Hejmenirinte, la iamaj kaptitoj anoncis, ke ili vendos siajn historiojn al amaskomunikiloj. Raportite estis, ke la unusola virino ricevos g\u0302is 150 000 eu\u0306rojn pro ekskluzivaj intervjuoj kun televido-stacio kaj gazeto. Tuj la \u201eherooj\u201d transformig\u0302is en malheroojn. Ofendig\u0302is i.a. parencoj de soldatoj, kiuj mortis lastatempe en Irako kaj aliloke. La profitemo de la mararmeanoj, kiuj oferis nur 13 tagojn da libereco kontraste al tuta vivo, insultis la memoron de la perditaj gefiloj, tondris familianoj."}, {"text_idx": "#001107", "text": "Unue la registaro sankciis la surmerkatigon de la travivaj\u0302oj. G\u0302i argumentis, nelogike, ke, se la koncernitoj vendos siajn historiojn, pli facile eblos determini la enhavon. Tamen post dimanc\u0302aj gazetoj plenaj de \u201eekskluzivaj\u201d raportoj, kaj post lau\u0306taj publikaj protestoj kontrau\u0306 la komercismo de soldatoj relative bone salajrataj por alfronti dang\u0302erojn, la registaro, embarasite, subite anoncis, ke en la estonteco (kiel fakte en la pasinteco) militistoj ne plu povos tiel ric\u0302ig\u0302i de siaj spertaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001108", "text": "Tiel finig\u0302is evento, kiu de pluraj vidpunktoj postlasas fiodoron. Argumenteblas, ke britaj militistoj ne servu en regiono milojn da kilometroj for de la patrujo, kie ilia registaro ne enmiksig\u0302u en tiea politiko, kaj kie ili ludas ne defendan sed agresan rolon; argumenteblas, ke la irana registaro ne propagandocele ekspluatu simplajn soldatojn \u2013 aparte virinon \u2013 farantajn foje malagrablan devon; argumenteblas, ke la gazetaro ne c\u0302eklibrumu por plenigi siajn pag\u0302ojn kaj, kolerig\u0302inta pro la sursokligo de kaptitino, mem ne sursokligu la saman liberigitinon."}, {"text_idx": "#001109", "text": "Tio ne signifas, ke la kaptitoj ne publikigu siajn versiojn pri 13 tagoj da kaptiteco. Nepras, ke iliaj pretendoj ekvilibrigu la pretendojn de la irana registaro, i.a. ke la kaptitoj \u2013 paradokse \u2013 \u201eplene liberis\u201d en sia malliberejo. Sed ac\u0302etitaj novaj\u0302oj estas \u2013 g\u0302enerale \u2013 nefidindaj novaj\u0302oj. Novaj\u0302oj, alivorte propagando, publico, informoj, estu libere donitaj: veraj novaj\u0302oj, alivorte sekretoj, skandaloj, kas\u0302aj\u0302oj, estu libere elfositaj. Novaj\u0302ojn vendi sendignigas ac\u0302etantojn, ac\u0302etatojn kaj, fine, socion."}, {"text_idx": "#001110", "text": "Nanoq la unua arkta muzeo"}, {"text_idx": "#001111", "text": "Dum siaj longaj vojag\u0302oj, ekspedicioj kaj restadoj en borealaj regionoj, kiuj dau\u0306ris 25-30 jarojn, finno Pentti Kronqvist lernis profunde respekti kaj admiri log\u0302antojn en Kanado kaj Gronlando, kiuj vivas en naturkondic\u0302oj ne elteneblaj por homoj el la sudaj mondpartoj. Ni ofte nomas ilin eskimoj, tamen ne c\u0302iuj el ili s\u0302atas tiun nomon. G\u0302i devenas de indianaj lingvoj kaj signifas \u201emang\u0302antoj de kruda viando\u201d. Tial prefere ni nomu ilin inuitoj (la solaj homoj). Antau\u0306e en ties regionoj ili ja ne renkontis aliajn homojn, kiam la \u201eblankuloj\u201d c\u0302iam ankorau\u0306 ne interesig\u0302is pri ili."}, {"text_idx": "#001112", "text": "Kronqvist ekdeziris fondi muzeon kaj studcentron pri la arktaj regionoj kaj ties log\u0302antoj. Li entuziasmigis siajn geamikojn kaj kune ili kreis la muzeon Nanoq (blanka urso), inau\u0306gurita en 1991 apud la okcidentfinna, parte svedlingva urbo Pietarsaari/Jakobstad. La muzeon oni konstruis c\u0302efe el torfo lau\u0306 la ekologiaj tekniko kaj modeloj, uzataj de inuitoj mem. G\u0302i bone kas\u0302ig\u0302as en sia arbara kaj roka c\u0302irkau\u0306aj\u0302o."}, {"text_idx": "#001113", "text": "La muzeo nuntempe posedas pli ol mil librojn pri Arkto, filmojn kaj fotojn pri inuitoj, faritajn de Kronqvist mem, au\u0306tentajn manlaboraj\u0302ojn, vestaj\u0302ojn, fis\u0302kaptilojn kaj aliajn c\u0302asilojn, objektojn de la c\u0302iutaga vivo kaj memoraj\u0302ojn de famaj ekspedicioj malsukcesaj au\u0306 bons\u0302ancaj ekde la 18a jarcento. G\u0302i estig\u0302is grava studcentro por en- kaj ekster-landaj esploristoj. Kortus\u0302a kaj admirinda estas la kolekto de multformaj skulptaj\u0302etoj el steatito. Oni povas konatig\u0302i ankau\u0306 kun inuitaj ritoj, tomboj, kaptado de fokoj, kaptado de balenoj en la 16a kaj 17a jarcentoj, kiu ne endang\u0302erigis la specion."}, {"text_idx": "#001114", "text": "Apud la enirejo de muzeo staras figuro de impona blanka urso. C\u0302irkau\u0306 g\u0302i viziteblas diversaj dometoj el torfo. Oni povas ankau\u0306 refres\u0302igi sin en la kafejo. Sian au\u0306ton oni tamen lasu en parkejo, kiu situas iom pli fore. Al la muzeo oni venas piede lau\u0306 pado inter rokoj kaj pinoj de la Botnia Golfo."}, {"text_idx": "#001115", "text": "Iom post iom la lingva diverseco de la mondo pli kaj pli malric\u0302ig\u0302as. En preskau\u0306 c\u0302iuj kontinentoj kaj landoj lingvoj konstante mortas. Kompreneble, tiu fenomeno c\u0302iam okazis. Malaperis la lingvoj de la antikva Egiptio, de Babilonio, de Ugarito, kaj la latina antau\u0306 longe c\u0302esis esti parolata idiomo kaj komunikilo de la klerigitaj klasoj en Eu\u0306ropo. Sed hodiau\u0306 tiu procezo draste akcelig\u0302as. G\u0302i okazas pro diversaj kialoj: milito, migrado, ekstermado de triboj kaj komunumoj, malagnosko kaj malpermeso de lokaj lingvoj, tutmondig\u0302o ktp. Nova faktoro estas la aktiveco de premgrupoj, kiel la tiel nomata Project for the New American Century (Projekto por la nova usona jarcento), kiu celas fortigi la influon kaj potencon de Usono en la tuta mondo kaj trudi la usonanglan kiel ununuran mondan lingvon. Ec\u0302 grandaj prestig\u0302aj lingvoj estas minacataj kaj perdas sian iaman statuson, kiel vehikloj de kulturo, scienco kaj komerco. Strange, pluraj popoloj kaj s\u0302tatoj s\u0302ajnas bonvenigi tiun eklipson de siaj lingva graveco kaj kultura influo."}, {"text_idx": "#001118", "text": "Eble Auld pravas; tamen aliflanke, povas esti, ke tiu pesimismo ne estas tute pravigita. Ekde la restau\u0306ro en 1997 de la skota parlamento oni konstatas en Skotlando renovigitan intereson pri la aparta nacieco kaj pri la indig\u0302enaj lingvoj de la skotoj. Pruvo de tio estas nova reflorado de au\u0306tenta skota literaturo kaj pliig\u0302o de eldona aktiveco en la lando. Kvankam hodiau\u0306 oni malofte au\u0306das la skotajn dialektojn en \u201epura\u201d tradicia formo sur la stratoj kaj ec\u0302 en la kamparo, kaj malgrau\u0306 la s\u0302rumpado de denaskaj gaelparolantoj en la lokoj, kie la gaela iam estis la c\u0302iutaga lingvo de la tuta log\u0302antaro, tiu literatura reflorado estas tre evidenta, precipe rilate al la gaela. Neniam antau\u0306e en la historio de Skotlando estis tiom alta la kvalito de la artoj romana kaj novela, kaj neniam pli abunda la publikigo de libroj en tiu lingvo."}, {"text_idx": "#001119", "text": "Signifoplena estas la fakto, ke du el la plej bonaj literaturaj revuoj en Skotlando estas publikigataj ne en la majoritata kaj plej prestig\u0302a angla, sed en la gaela kaj la skota. Temas pri la revuoj Gath (gaellingva), kaj Lallans. Gaellingvaj poetoj kaj eldonistoj s\u0302atas doni plursencajn titolojn (kiuj abundas en la gaela). \u201eGath\u201d signifas \u201elumfasko\u201d, \u201eradio\u201d, \u201einsekta piko\u201d, \u201elanco\u201d ktp, kaj la elekto de tiu plursenca titolo estas intenca. \u201eLallans\u201d estas la nomo de la literatura formo de la malalteja skota lingvo."}, {"text_idx": "#001120", "text": "Ambau\u0306 revuoj publikigas prozon kaj poezion ne nur de jam konataj au\u0306toroj, sed ankau\u0306 de novaj junaj verkistoj, kiuj hodiau\u0306 tute ne mankas. Kelkaj el la junaj kontribuantoj al Gath estas gefiloj de gepatroj el malsamaj landoj \u2013 ekzemple Germanio kaj Skotlando \u2013 kiuj deziras esti kulturitaj en la gaela (supozeble la prapatra lingvo de unu el la gepatroj). Aliaj regulaj kontribuantoj estas irlandanoj, kiuj verkas kaj en la irlandgaela kaj en la skotgaela. Unu el la kontribuantoj, kiu devenas de Nord-Irlando, komencis verki en la skotgaela, prefere al la irlandgaela, c\u0302ar dum la periodo de malpaco en tiu teritorio (kiu felic\u0302e jam c\u0302esis) uzantoj de la irlanda lingvo estis suspektataj de porbritaj uniistoj."}, {"text_idx": "#001121", "text": "La redaktoroj de Lallans uzas pli-malpli normigitan kaj iom artefaritan skotan, sed multaj kontribuantoj verkas en siaj lokaj dialektoj, inkluzive de la tre diverg\u0302a s\u0302etlanda. La rezulto de tia libereco estas tio, ke kelkfoje legantoj bezonas iom da mensostrec\u0302o au\u0306 sperton pri diversaj dialektoj, por bone kompreni la tekstojn. Precipe la kvalito de la poeziaj kontribuaj\u0302oj en la skota estas alta."}, {"text_idx": "#001122", "text": "Gath estas sekvanto au\u0306 \u201eposteulo\u201d de alia tre sukcesa gaela literatura revuo, nome Gairm (Alvoko), kiu dau\u0306ris 50 jarojn, c\u0302iam kun la sama redaktoro, g\u0302is lia eksig\u0302o de la redaktoreco en la ag\u0302o de preskau\u0306 80 jaroj. Kiam tiu revuo c\u0302esis, oni timis, ke la gaela literatura aktiveco en Skotlando suferos gravan frapon pro g\u0302ia malapero, sed Gath estas digna kaj komparebla publikigaj\u0302o, kiu havas la plian avantag\u0302on, ke g\u0302i allogas pli kaj pli da junaj verkistoj kaj poetoj."}, {"text_idx": "#001123", "text": "Malkiel la publika sinteno rilate al la gaela lingvo, kiu lastatempe ig\u0302is pli pozitiva, tro da skotoj rigardas la parolatan skotan kiel idiomon de malpli klerigitaj homoj. Tamen, ofte personoj, kiuj neniam aperte parolas g\u0302in, pretas verki en g\u0302i. Kredeble, la nura fakto, ke ili kapablas verki en la skota (au\u0306 en iu ajn lingvo), elmontras, ke ili ne estas neklerigitaj!"}, {"text_idx": "#001124", "text": "Supozeble similaj sintenoj kaj antau\u0306jug\u0302oj trovig\u0302as en aliaj partoj de la mondo, kie ekzistas lokaj lingvoj kaj dialektoj, rigardataj kiel idiomoj de malsupera statuso, parolataj de nuraj kamparanoj au\u0306 sensciuloj. La au\u0306toro de c\u0302i tiu eseeto pasigis sian fruan infanecon en Galegio (nord-okcidenta Hispanio), kie, inter la klerigitaj klasoj, la regiona idiomo estis malpli estimata ol la s\u0302tata kastilia hispana lingvo, kvankam, iom paradokse, c\u0302iuj s\u0302ajnis estimi siajn galeglingvajn poetojn, kiel la tre amata Rosali\u0301a de Castro, \u201epoetino de la senpatrujuloj\u201d, kiu priskribis sin kiel \u201efremdulinon en sia patrujo\u201d."}, {"text_idx": "#001125", "text": "Tro malfrue la plej perceptaj inter ni komencas rekoni, ke c\u0302iu lingvo kaj c\u0302iu kulturo konsistigas valoran parton de la komuna heredaj\u0302o de la homaro, kiu meritas esti estimata kaj konservata. Kelta diraj\u0302o trafe asertas: \u201eTi\u0301r gun cha\u0301nan, ti\u0301r gun anam\u201d (Lando sen lingvo estas lando sen animo)."}, {"text_idx": "#001126", "text": "Oni delonge provas kultivi ne nur en Japanio miniaturajn arbojn en g\u0302ardenoj au\u0306 potoj. Tial en la moderna mondo s\u0302ajne sole la nomo \u201ebonsajo\u201d asocias la hobion kun g\u0302ia devenlando."}, {"text_idx": "#001127", "text": "Por enc\u0302ambra bonsajo oni elektas malprofundan ujon el ceramiko au\u0306 plasto. En la nordaj klimatkondic\u0302oj oni povas kreskigi bonsajon ekzemple el pomarba semo, el pinido, kreskanta en arida loko, el sorp-arbido, el betuleto. Multaj bonsaj-s\u0302atantoj ac\u0302etas sian unuan bonsajon en vendejo au\u0306 ricevas g\u0302in kiel donacon. Tiuokaze en la poto kutime kreskas planto pli ekzotika ol en la naturkondic\u0302oj de la koncerna lando."}, {"text_idx": "#001128", "text": "Estus bone ekde la komenco enskribi c\u0302ion pri sia bonsajo en kajeron, kiu poste estus ties \u201etaglibro\u201d. En g\u0302i legeblus pri sukcesoj, dang\u0302eroj kaj problemoj, pri la tuta evoluo de la planto kaj ties kultivanto. El tiu kajero aliaj bonsaj-s\u0302atantoj plezure c\u0302erpus konsilojn, kaj se oni donacus la bonsajon al amiko, li povus ekkoni la planton ekde g\u0302ia apero."}, {"text_idx": "#001129", "text": "Ne g\u0302ustas la aserto, ke kultivi bonsajon signifas torturi la planton. Kvankam oni devas zorgeme tondi branc\u0302ojn, radikojn kaj ligi junajn branc\u0302ojn, por ke ili kresku en g\u0302usta direkto, la tondado neniam estas drasta kaj la ligaj\u0302ojn oni neniam igas vundi au\u0306 sufoki la planton. Male, oni dorlotas la bonsajon per c\u0302iutaga s\u0302prucado, tau\u0306ga sterko, kontrolo de la temperaturo kaj lumo en la c\u0302ambro. Multaj bonsaj-s\u0302atantoj ankau\u0306 \u201eparolas\u201d au\u0306 \u201ekantetas\u201d al sia planto-amiko. Foliarbajn bonsajojn oni au\u0306tune transigas en malvarmetan lokon, la plej nordajn speciojn oni devas vintre meti en kelon au\u0306 s\u0302irmi en kesto sur balkono dum la frostaj monatoj."}, {"text_idx": "#001130", "text": "Bonsajo en bela poto, por kiu oni zorgeme elektis konvenajn s\u0302tonetojn, muskon kaj herbetojn, kreskontajn sur la surfaco, povas farig\u0302i tre kara miniatura g\u0302ardeneto. En ties c\u0302eesto la posedanto-kultivanto malstrec\u0302ig\u0302as, meditas kaj refres\u0302ig\u0302as post labortagoj au\u0306 dum personaj problemoj. Bonsajon oni povus kompari kun dorlotbesto. Tamen g\u0302in oni ne bezonas promenigi, kaj g\u0302i povas vivi multe pli longe. Kultivi bonsajon c\u0302iam estas silenta aventuro."}, {"text_idx": "#001132", "text": "Antau\u0306 jaro kaj duono la prezidanto de la komisiono, Jose\u0301 Barroso, lanc\u0302is iniciaton por plibonigi dialogon inter EU kaj g\u0302iaj civitanoj. Evidentas, ke la atendataj s\u0302ang\u0302oj ne okazis. Teorie, c\u0302eh\u0302oj rajtas skribi c\u0302eh\u0302e kaj ricevi respondon g\u0302is post 15 tagoj. Tamen kvar komisionanoj, inkluzive de Barroso, ec\u0302 ne indikas Interret-adreson."}, {"text_idx": "#001133", "text": "Sekretariino de Vladimi\u0301r S\u030cpidla, komisionano pri laboro kaj sociaj aferoj, komentis: \u201eMi ne komprenas, kiel tio povis okazi. Ni respondas zorgeme al c\u0302iuj.\u201d S\u0302i promesis esplori la aferon."}, {"text_idx": "#001134", "text": "Mi estas surda, kaj mi kredas, ke estas tre dezirinde, ke surdaj esperantistoj posedu mangestan interkomunikeblon. Ekzistas gestolingvo por internacia uzo nomita \u201eGestuno\u201d, sed g\u0302i ne estas pli ol vortaro, sen gramatiko. S\u0302ajnas, ke c\u0302iu uzanto povas libere sekvi la sintakson de la denaska lingvo, recepto por plena h\u0302aoso! Gesti surbaze de Esperanto en Gestuno apenau\u0306 eblas, c\u0302ar tute mankas ekvivalento de la gramatikaj finaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001135", "text": "Mi do interesig\u0302is, kiam mi eltrovis, ke ekzistas gestolingvo Signuno, difinita kiel \u201eGestuno + Esperanto\u201d. Mi provis esplori g\u0302in pere de Interreto, sed ho ve! Kvankam klare montrig\u0302as mangestoj por la alfabeto, inkluzive de la c\u0302apelitaj literoj, por la cetero de la lingvo aperas nur granda aro da misteraj ideografiaj\u0302oj sen sufic\u0302a klarigo, kiel realigi ilin. Ec\u0302 en retejoj, kiuj pridiskutas Signunon, oni ne komentas tiun kodon, kvazau\u0306 la kontribuantoj al la diskutoj jam mem komprenas g\u0302in, sed por mi tio estas nepenetrebla defio."}, {"text_idx": "#001136", "text": "Unu kritikanto skribis, ke kontraste al la diversaj naciaj gestolingvoj Signuno (kiel cetere ankau\u0306 Gestuno) ne sufic\u0302e ekspluatas la vidan dimension, sed nur lame sekvas Esperanton, radikon post radiko."}, {"text_idx": "#001137", "text": "Evidente ni bezonas novan Zamenhof por krei bonan kaj efikan silentan lingvon, prefere surbaze de Gestuno, kiu funkciu paralele kun Esperanto por surduloj. Intertempe mi g\u0302ojus ricevi helpon de iu ajn, kiu povus dec\u0302ifri la simbolojn de Signuno. Por trovi retejojn, iru ekzemple al Google kaj uzu la serc\u0302vorton \u201eSignuno\u201d."}, {"text_idx": "#001138", "text": "La ekonomia revuo Forbes en marto 2007 aperigis liston de la plej ric\u0302aj personoj en 2006. En la unua loko, jam de 13 jaroj, restas Bill (oficiale William) Gates, estro de Microsoft. La nombro de ric\u0302egaj personoj en Rusio, Barato kaj C\u0302inio pligrandig\u0302is rimarkinde."}, {"text_idx": "#001139", "text": "Bill Gates posedas 56 miliardojn da usonaj dolaroj. Lin sekvas Warren Buffett, talentulo pri akcioj, kiu posedas propran ric\u0302aj\u0302on de 52 miliardoj da dolaroj. Lin sekvas Carlos Slim Helu\u0301, telekomunikada magnato de Meksiko; lia ric\u0302aj\u0302o dum 2006 atingis la plej grandpas\u0302an kreskon de 19 miliardoj."}, {"text_idx": "#001140", "text": "Lau\u0306 la listo de Forbes, la nombro de personoj, kies ric\u0302aj\u0302oj superis unu miliardon da dolaroj, atingis 946 \u2013 nova rekordo en la historio."}, {"text_idx": "#001141", "text": "En la pasinta jaro 53 rusoj enlistig\u0302is. Tiu cifero jam alproksimig\u0302as al tiu de Germanio, kaj Rusio eble baldau\u0306 ig\u0302os, post Usono, la dua lando de la mondo lau\u0306 la nombro de ric\u0302eguloj. Kompare kun 2005, la nombro de ric\u0302eguloj el Barato kaj C\u0302inio preskau\u0306 duoblig\u0302is. Barato nun havas 36. Inter ili tri estis vicigitaj inter la 20 unuaj de la mondo."}, {"text_idx": "#001142", "text": "C\u0302inaj regionoj superas la aziajn"}, {"text_idx": "#001143", "text": "En 2005 en la c\u0302ina landinterno estis sep superric\u0302uloj, kiuj havis kapitalon de po miliardo da dolaroj au\u0306 pli. En la pasinta jaro tiu cifero kreskis g\u0302is 20. En Honkongo la kvanto de ric\u0302eguloj pliig\u0302is je kvin kaj atingis 21. Tajvano havas ok. Se oni kalkulas la sumon de la ric\u0302eguloj en la tri regionoj de C\u0302inio, sume estis 49, kaj lau\u0306 tio C\u0302inio jam superas la aliajn aziajn landojn."}, {"text_idx": "#001144", "text": "Furoras au\u0306stra lernolibro pri la Eu\u0306ropa Unio. Unue EU por vi estis eldonita en 2005 en 50 000 ekzempleroj, sed nun aperas dua, plene reverkita kaj aktualigita eldono."}, {"text_idx": "#001145", "text": "Kiam la libro estis uzata en c\u0302iuj bazaj lernejoj kaj gimnazioj en Au\u0306strio, ekestis ankau\u0306 eksterlanda intereso. Rezulte estas eldonitaj nun 265 000 ekzempleroj. Ekzemple, prepare por sia EU-eniro, Kroatio provizis c\u0302iujn gelernantojn en la devigaj lernejoj per tiu c\u0302i enkonduko en la celojn kaj funkciadon de la Eu\u0306ropa Unio."}, {"text_idx": "#001146", "text": "Samtempe oni tradukis la libron en la slovenan kaj turkan lingvojn, kaj c\u0302i-momente estas preparata eldono en la estona. Cetere, pluraj aliaj EU-landoj jam esprimis interesig\u0302on pri la libro. C\u0302iuj eksterlandaj tradukoj entenos c\u0302apitron pri la rilatoj en la koncerna lando al EU."}, {"text_idx": "#001148", "text": "Au\u0306toroj de la libro estas Wolfgang Bo\u0308hm de la viena tag-j\u0302urnalo Die Presse kaj Othmar Lahodynsky de la magazino Profil. Ambau\u0306 estas spertaj j\u0302urnalistoj, kiuj ekde multaj jaroj verkas artikolojn pri EU."}, {"text_idx": "#001149", "text": "La prezidanto de la Eu\u0306ropa Komisiono, Jose\u0301 Manuel Barroso, karakterizis la lernolibron kiel modelon de \u201eplej bona praktiko\u201d pri informado. Li alvokis al EU-membroj traduki la libron kaj g\u0302in uzi en lernejoj."}, {"text_idx": "#001150", "text": "Mi plidikig\u0302is. Dum jardekoj mi tenis mian ideal-pezon lau\u0306 la formulo \u201ealto en centimetroj minus 100 minus 10 elcentoj\u201d. Sed ekde pluraj jaroj ade mi plipezig\u0302is kaj nun havas 10 kilogramojn pli. Tio mirigas min, c\u0302ar mi tute ne s\u0302ang\u0302is miajn vivo- kaj mang\u0302o-kutimojn. De multaj jardekoj mi mang\u0302as ekzemple malmultan grason, c\u0302iam mi movis min biciklante c\u0302iutage unu horon kaj ofte mars\u0302ante. Jes, nun mi estas pensiulo kaj eble ne plu havas tiom da strec\u0302o, kiom dum la dej\u0302ora periodo. Mia edzino asertas, ke kulpas la biero. Estas vere, ke mi s\u0302atas la bonan bavaran bieron, kiu lau\u0306 la indig\u0302enoj estas ne alkoholaj\u0302o sed \u2013 nutraj\u0302o. Fakte bavara biero bone nutras. Sed ankau\u0306 antau\u0306e mi trinkis bieron. Kial do, finfine, mi ig\u0302is pli dika?"}, {"text_idx": "#001151", "text": "Mi supozas, ke kulpas la statistiko. Lau\u0306 fres\u0302a esploro, du trionoj de plenkreskuloj en Germanio estas tro dikaj au\u0306 ec\u0302 grasaj. Ili nun tenas inter la EU-landoj la plej altan rangon de dikeco, krome estas same dikaj kiel usonanoj. Tio ne mirigas, c\u0302ar germanoj tradicie ne nur adoras sed ankau\u0306 kopias la usonan vivmanieron. Por mi mem mi povas konkludi, ke mi kun mia dikeco trovig\u0302as en bona societo, c\u0302u ne? La nova statistiko tiom alarmis la germanan federacian ministron Horst Seehofer, en kies respondeco estas ankau\u0306 la sekcio \u201enutrado\u201d, ke li tuj anoncis kampanjon por klerigi kaj informi la log\u0302antaron pri sana nutrado kaj instigi homojn pli multe movig\u0302i. Sed fakuloj, kiuj esploris tiajn programojn en multaj landoj, trovis, ke tiaj kampanjoj efikas neniom. Ili postulas tial ne plu reklami por energiric\u0302aj nutraj\u0302oj, kiel tion rekomendas Monda Organizaj\u0302o pri Sano (MOS). Sed, pardonu, estimataj MOS-mos\u0302toj, mi neniam atentas reklamon de nutraj\u0302oj kaj ekzemple ec\u0302 ne konas reklamojn de Makdonaldo; mi ac\u0302etas kaj mang\u0302as tion, kion mi c\u0302iam s\u0302atis kaj mang\u0302is. Konsolas min alia fakulo, kiu atentigas, ke pri dikeco kulpas precipe genoj. Efektive, lau\u0306 multaj indicoj mi heredis precipe genojn de mia avo, kiu dum sia tuta vivo estis svelta, tamen mang\u0302is multan grason. Cetere, mi nun ne plu havas idealan, sed normalan pezon lau\u0306 la menciita formulo \u2013 kaj sentas min tute bone. Kion do ni lernas el tio? Eble, ke statistiko estas unu afero kaj reala individua vivo io tute alia. Dezirante al vi, ke vi ne tro dikig\u0302u, mi restas"}, {"text_idx": "#001152", "text": "Antau\u0306 la jaro 1990 oni ne rajtis en Nepalo lau\u0306leg\u0302e paroli pri la reg\u0302o au\u0306 pri lia familio. Oni elturnig\u0302is, dirante ekzemple: \u201eMi au\u0306dis pri la reg\u0302o, ke li faris c\u0302i tion ... sed bonvolu ne diri al aliaj\u201d. Oni parolis malantau\u0306 fermitaj pordoj kaj fenestroj: tiamaniere sekretoj malsekretig\u0302is kaj farig\u0302is konataj tra la lando."}, {"text_idx": "#001153", "text": "Lastatempe la leg\u0302aro koncerne la reg\u0302on s\u0302ang\u0302ig\u0302is. G\u0302is antau\u0306 nelonge la reg\u0302o ne povis esti punata. Multaj nepalanoj taksis lin dio. Kaj nun la unua filo au\u0306 la unua filino de la reg\u0302a familio rajtas sendiskriminacie farig\u0302i reg\u0302o au\u0306 reg\u0302ino. Cetere ne plu necesas uzi apartajn, tiel nomatajn reg\u0302ajn vortojn \u2013 longajn kaj nefacilajn \u2013 por prezenti novaj\u0302ojn pri la reg\u0302o."}, {"text_idx": "#001154", "text": "Tamen c\u0302io c\u0302i ne multe helpas. La reg\u0302o kaj lia unua filo apartenas al la plej mals\u0302atataj homoj en la lando. Nepalanoj pli kaj pli volas forigi la reg\u0302on kaj lian familion, kiuj nun kas\u0302as sin en la reg\u0302a palaco, el kiu venas de tempo al tempo mesag\u0302oj al la popolo, ke la reg\u0302o plu regas. Efektive, tamen, regas la c\u0302efministro."}, {"text_idx": "#001155", "text": "Ribelantoj, kiuj jam de dek jaroj batalas por starigi respublikon kaj kiuj nun eniris la registaron, kredas, ke baldau\u0306 ili realigos sian celon. Sed ankorau\u0306 ne eblas diri kun certeco, c\u0302u au\u0306 kiam Nepalo farig\u0302os respubliko."}, {"text_idx": "#001156", "text": "La tri turoj de MKC (2)"}, {"text_idx": "#001157", "text": "Aldone al la kredebla analizo de Ian Fantom en lia ampleksa eseo Kial vere kolapsis la tri turoj de MKC? (MONATO 2007/4, p. 24-26) oni povas rimarki, ke tio ne estis la unua okazo, en kiu s\u0302tato komplote planas tiajn atakojn kontrau\u0306 propraj instalaj\u0302oj kaj akuzas aliajn pretekste por ataki ilin. Tion faris Hitler, kiam li enscenigis okupadon de radiostacio en Gliwice (Gleiwitz) en 1939, akuzis Pollandon kaj tuj atakis g\u0302in. Ion similan faris Sadam Husajn en 1980 kaj atakis Iranon. Tion faris Usono en 1983 per sud-korea aviadilo, en kiu estis gravaj usonanoj. G\u0302i dum horoj flugadis super Sovetio en spionada misio, malgrau\u0306 vana ripeta postulo de la sovetiaj au\u0306toritatoj surterig\u0302i, kio finig\u0302is per g\u0302ia faligo en la maron."}, {"text_idx": "#001158", "text": "Unuhora programo pri la sama temo en la brita televido (Channel-4, septembro 2004) traktis la politikan motivon por tiu c\u0302i komploto. Lau\u0306 tiu programo vicprezidanto Richard Bruce (Dick) Cheney skribis leteron al Bush antau\u0306 la fama 11a de septembro, en kiu li pledis, ke por etendi la usonan influon en la mondo we need something big, like Pearl Harbor (ni bezonas ion grandan, kiel Pearl Harbor). En Pearl Harbor okazis la atako, kiu komencis la militon kontrau\u0306 Japanio en la dua mondmilito."}, {"text_idx": "#001159", "text": "Lastatempe la albana nacia banko sciigis, ke g\u0302iaj or-rezervoj estas nur 372 kg. Sed antau\u0306 la dua mondomilito Albanio estis kvazau\u0306 ora insulo en Balkanio. Ekzemple, en 1938, unu jaron antau\u0306 la okupado itala, trovig\u0302is en la s\u0302tata trezorejo 2400 kg da oro. Tamen c\u0302e ordinaraj civitanoj trovig\u0302is multe pli da oro, c\u0302ar tiam ili posedis orajn monerojn kaj bankbiletojn kun ora ekvivalento. Rilate oron Albanio kalkulig\u0302is inter la plej ric\u0302aj landoj."}, {"text_idx": "#001160", "text": "Lau\u0306 dokumentoj de la ministrejo pri internaj aferoj, la komunista reg\u0302imo estis sekvestrinta g\u0302is la jaro 1948 entute 43 816 682 orajn monerojn kun pezo de 320 000 kg, au\u0306 320 tunoj. Tiam, en la banko, trovig\u0302is 90 kg da oro, do plejparte la oro estis en la manoj de civitanoj. En tiu epoko centoj da albanaj familioj, senigitaj de sia oro, estis persekutataj de la sekreta polico."}, {"text_idx": "#001161", "text": "Albanio sendependig\u0302is de Turkio en 1912. Cirkulis en la lando krom turkaj oraj moneroj ankau\u0306 aliaj, inkluzive de britaj. En 1920 la registaro emisiis unuafoje albanajn moneron kaj banknoton kun ora ekvivalento. Lau\u0306 raporto antau\u0306 la Ligo de Nacioj Albanio disponis tiutempe ankau\u0306 pri granda kvanto da valoraj metaloj. En 1926 ekcirkulis moneroj kun valoro de 100 oraj frankoj kaj jaron poste ankau\u0306 20 oraj frankoj."}, {"text_idx": "#001162", "text": "La reg\u0302o Zog la 1a forlasis la patrion en aprilo 1939 kaj forportis c\u0302irkau\u0306 183 kg da oro el la s\u0302tata trezorejo. Post la kapitulaco de Italio germanoj forrabis albanan oron el banko en Romo, kie trovig\u0302is c\u0302irkau\u0306 2,5 tunoj. Post la kolapso de Germanio forprenis la albanan oron britoj, kiuj ne redonis g\u0302in pro la tiel nomata korfua incidento, kiam Britio taksis Albanion komplica en la dronigo en 1946 de du britaj mars\u0302ipoj."}, {"text_idx": "#001163", "text": "Antau\u0306videblas, ke g\u0302is 2030 la log\u0302antaro de Svisio \u2013 en 2005 7 459 100 homoj \u2013 atingos ok milionojn, c\u0302efe pro enmigrintoj. De jardekoj la lando suferas pro malalta nombro de naskoj: po 1,42 infanojn naskas averag\u0302a virino. Ne sufic\u0302as enlandaj laborfortoj por ebligi normalan kreskon de la ekonomio."}, {"text_idx": "#001164", "text": "En la 1970aj jaroj la registaro invitis eksterlandanojn labori en Svisio. Onde alvenis enmigrantoj el sud-eu\u0306ropaj landoj, precipe Italio, timigante grandajn sekciojn de la svisaro, kiu ne kutimis vidi tiom da fremduloj ene de la landlimo. La registaro elpensis laborpermesilo-sistemon kaj nuntempe laboras en Svisio diversaj etnoj pli-malpli akceptataj de la prasvisoj. Eksterlandanoj konsistigas 20,7 % de la hodiau\u0306a log\u0302antaro."}, {"text_idx": "#001165", "text": "Spite sian kreskon, la log\u0302antaro maljunig\u0302as. Lau\u0306 j\u0302usa raporto de la Svisa Statistika Oficejo la nombro de log\u0302antoj ag\u0302antaj pli ol 65 jarojn pligrandig\u0302os de la nunaj 16 % g\u0302is 24 % en 2030, kaj ec\u0302 pli ol 30 % en iuj kantonoj. La s\u0302velig\u0302o de la ag\u0302ularo kaj la s\u0302rumpig\u0302o de la junularo povus havi sekvojn en sektoroj kiel edukado, sanservoj, laboro, sociala asekuro kaj la nombro de hejmoj."}, {"text_idx": "#001166", "text": "La svisa farmacia firmao Roche [ros\u0302] kritikas mondajn registarojn, c\u0302ar ili ne stokas sufic\u0302e da g\u0302ia kontrau\u0306virusa medikamento Tamiflu por kontrau\u0306stari grandskalan epidemion de gripo."}, {"text_idx": "#001167", "text": "La Monda Organizaj\u0302o pri Sano (MOS) ne indikis, kiom da Tamiflu estu stokata, sed esprimis kontenton pri la preparoj en membros\u0302tatoj. MOS ripetis sian averton, ke nova stamo de gripo, eble el mutacio de la birda gripa viruso, estas iam atendata, kaj konfirmis, ke Tamiflu estas esenca elemento por malarmi la minacon."}, {"text_idx": "#001168", "text": "Tamen Roche anoncis en aprilo, ke registaraj mendoj de la medikamento estingig\u0302is dum la unua jarkvarono de 2007, malgrau\u0306 tio, ke la firmao pligrandigis sian produktokapablon."}, {"text_idx": "#001170", "text": "Roche kapablas produkti 400 milionojn da dozoj (po dek kapsuloj) jare, sed intencas limigi produktadon lau\u0306 hodiau\u0306a mendado, t.e. 215 milionoj da dozoj jam menditaj de registaroj. MOS antau\u0306vidas, ke eble infektig\u0302os g\u0302is miliardo da homoj kaj mortos inter 2 kaj 7,4 milionoj. Entute 170 el la 193 MOS-membros\u0302tatoj havas planon por trakti grip-epidemion. Amasigado de Tamiflu estas nur unu el gamo de rimedoj rekomendataj de MOS."}, {"text_idx": "#001171", "text": "Svislando intencas vakcini la tutan log\u0302antaron okaze de virulenta viruso."}, {"text_idx": "#001172", "text": "La novaj\u0302o, ke juna arme-oficiro volas plenumi sian devon, s\u0302ultron c\u0302e s\u0302ultro kun siaj regimentanoj, servante kaj la patrujon kaj la monarkinon, ne aparte surprizas. Armeanoj armeas, same kiel instruistoj instruas kaj buss\u0302oforoj s\u0302oforas. Tamen pli komplikas la situacio, kiam la oficiro estas la dua filo de la brita kronprinco, do la tria tron-heredonto, kies regimento estas ekmilitonta en Irako."}, {"text_idx": "#001173", "text": "Princo Harry, kiu nur antau\u0306 nelonge finis sian trejnadon c\u0302e la armea altlernejo Sandhurst, lau\u0306 diversaj raportoj forte deziras militservi. Li trejnig\u0302is, lau\u0306 amikoj, ne por sidi c\u0302e armea skribotablo, dum liaj kolegoj alfrontas c\u0302iutagajn dang\u0302erojn en Irako. Tiel kelkaj britoj atentigas pri la \u201ekurag\u0302o\u201d de la princo."}, {"text_idx": "#001174", "text": "Dume en Irako, lau\u0306 aliaj raportoj, partizanoj kaj gerilanoj jam salivumas pro la ideo, ke la princo dej\u0302oros en nur leg\u0302ere kirasita skoltad-veturilo sur iliaj stratoj kaj s\u0302oseoj. En similaj veturiloj jam mortis dekoj da britaj soldatoj. Jam anoncis irakaj milicianoj, ke pro spionoj en la britaj kazernoj ili perfekte scios, kie kaj kiam la princo eliros el la relativa sekureco de sia bazo."}, {"text_idx": "#001175", "text": "Por protekti la princon \u2013 ironie, c\u0302ar la princo kaj la brita soldataro okupas Irakon teorie por protekti la popolon \u2013 la brita armeo planas sendi aparte trejnitajn trupojn al Irako. Kiamaniere ili protektos, sekretas. Sed tac\u0302mentoj tiaj kau\u0306zas plian financan s\u0302arg\u0302on portotan de britaj impost-pagantoj, kiuj plejparte kontrau\u0306is kaj plu kontrau\u0306as la militon, argumenteble kontrau\u0306leg\u0302an, entreprenitan de c\u0302efministro Tony Blair sen antau\u0306a parlamenta debato."}, {"text_idx": "#001176", "text": "Estig\u0302as alia kaj pli grava konsidero ol pure financa: la homa. La c\u0302eesto de la princo en Irako preskau\u0306 certe endang\u0302erigos la vivojn de kolegoj. Ili estos elmetataj al kromaj riskoj, nur pro privilegia kaj dorlotita junulo, kiu pro sango kaj rango povus facile okupi skribotablon anstatau\u0306 fremdan kaj malamikan landon."}, {"text_idx": "#001177", "text": "C\u0302u do princo havu la rajton tiel ludi kun la vivoj de aliaj homoj? C\u0302u ne \u201enoblesse oblige\u201d; c\u0302u ne rango postulas ne oferadon, sed iufoje sinoferadon? C\u0302u ne la princo \u2013 juna masklo volanta sin pruvi en la mondo \u2013 fakte montrus sin pli kurag\u0302a, pli heroa, pli matura, rezignante pri sia \u2013 kio? c\u0302u gloro? \u2013 en Irako, samtempe akceptante, ke la agadkampo ec\u0302 de princoj \u2013 aparte de princoj \u2013 estas strikte limigita pro konsideroj pli vastaj ol nur personaj?"}, {"text_idx": "#001178", "text": "Tony Blair opinias, ke la decido militservigi la princon en Irako estu tiu de la armeo, ne la registaro. Tiam, kiam mortpafita princo hejmenrevenos, kiel jam centoj da armeanoj, en c\u0302erko, li povos sin senkulpigi: decidis ne mi, sed la generaloj. Samtempe tiuj, kiuj volas, ke la princo montru sin viro en Irako, estos inter la unuaj, kiuj plej lau\u0306te hurlos kontrau\u0306 la monstroj, kiuj sendis junan princon al morto en fora lando pro milito, pri kiu neniu plu kredas."}, {"text_idx": "#001179", "text": "Funde de la debato pri la soldato-princo kus\u0302as la monarkio \u2013 anakronisma karbunklo, kies heredaj principoj insultas la nocion de demokratio. Jam de jardekoj la brita monarkio lau\u0306dire volas prezenti pli modernan, pli mildan vizag\u0302on. Tamen la du filoj de la kronprinco restis fidelaj al sia klaso kaj trejnig\u0302is c\u0302e la armea altlernejo. Nepras, s\u0302ajne, ke estonta brita monarko lernu mortigi kaj ne, ekzemple, kuiri, kontadi, kuraci au\u0306 alimaniere utili al sia popolo."}, {"text_idx": "#001180", "text": "Fakte, moderna monarkio estas kontrau\u0306diro. Monarkio kaj moderneco tiom similas, kiom tago kaj nokto. En Britio pli kaj pli montrig\u0302as la abismo inter la anakronismaj postuloj de hereda monarkio kaj la bezonoj de moderna, demokrata s\u0302tato. La sola maniero aboli la dilemon pri la militservado de Harry en Irako estas aboli la monarkion."}, {"text_idx": "#001181", "text": "Fine decidis la generaloj. La volo de la princo estos respektata: Harry militservos en Irako. Evidente: kial princi, se generaloj ne obeos? Intertempe imageblas, ke irakaj milicianoj benas la generalojn, kiuj sendos al ili predon tiel princan."}, {"text_idx": "#001182", "text": "Tri semajnojn post la decido sendi la princon al Irako, la generaloj \u2013 bone, ke Britio posedas tiom da klarvidaj kaj firmdecidaj militistoj \u2013 anoncis, ke Harry tamen restos hejme. Estos tro dang\u0302ere por la princo, opiniis la generaloj. Tuj replikis la patrino de ordinara soldato mortigita en Irako: \u201eSe tro dang\u0302eras por Harry, ankau\u0306 tro dang\u0302eras por niaj knaboj.\u201d"}, {"text_idx": "#001183", "text": "Kiel novjorkano, kiu atestis la detruon de MKC, mi c\u0302agrenig\u0302is vidi, ke MONATO presis sensencan artikolon (MONATO 2007/4, p. 24-26) pri konspirteorioj. Tiu artikolo bazig\u0302as sur la vortoj de kelkaj disidentaj sciencistoj. Hazarde la \u201eteorio\u201d, ke s\u0302talo ne povas fandig\u0302i pro petrola fajro, j\u0302us pruvig\u0302is malvera per la disfalo de s\u0302tala ponto en Oakland (Kalifornio) la 29an de aprilo."}, {"text_idx": "#001184", "text": "Krome la artikolo vere ne prezentis racian politikan klarigon, kial la usona registaro dezirus preni la vivojn de kelkaj el la plej bonaj respublikanaj subtenantoj de George Bush, kiuj laboris en la turoj. C\u0302u preteksto por la milito en Afganio? Evidentig\u0302is, ke Bush ne bezonis pretekston por militi en Irako."}, {"text_idx": "#001185", "text": "Por informoj de veraj ing\u0302enieroj pri la disfalo de la turoj, bonvolu vidi wtc.nist.gov. Eble c\u0302iam restos kelkaj misteroj pri tiu evento, c\u0302ar, kiel c\u0302iu sciencisto scias, oni neniam povas klarigi c\u0302ion. Lau\u0306 mi pli utile estus esplori la veran kialon, kial Bush invadis Irakon."}, {"text_idx": "#001186", "text": "C\u0302u la tero farig\u0302os sau\u0306no? \u2013 tiun elokventan titolon portis la kovrilo de la revuo fine de 2005 (MONATO 2005/11). En tiu sama numero aperis artikolo de la c\u0302efredaktoro Stefan Maul Migrobirdoj, kie la au\u0306toro tre bedau\u0306ras, ke la hirundoj pro plivarmig\u0302o \u201ejam ne plu venas al Germanio en meza Eu\u0306ropo\u201d. Nu, ja, efektive, s\u0302ang\u0302oj de migrovojoj de la birdoj estas preskau\u0306 objektiva kriterio de la tutmonda plivarmig\u0302o. Sed kion pri tio diras la sciencistoj? La plimulto el ili fakte konfirmas la realecon de la tutmonda plivarmig\u0302o kaj certas, ke la klimats\u0302ang\u0302oj estas precipe kau\u0306zataj de homa agado. Ili indikas, ke longdau\u0306ra kresko de industriaj ellasoj de forcejaj gasoj (c\u0302efe karbondioksido, sed ankau\u0306 metano kaj iuj aliaj gasoj) povas draste altigi la tutmondan averag\u0302an temperaturon. Rezulte de tio komencos degeli la glac\u0302eroj de Arkto kaj Antarkto, de multaj montaroj (ekzemple, de Alpoj), Gronlando ktp, kio kondukos al vastegaj apudbordaj inundoj kaj ec\u0302 al malapero de multaj apudbordaj urboj."}, {"text_idx": "#001187", "text": "Estas ankau\u0306 malmultaj sciencistoj, kiuj opinias, ke la klimats\u0302ang\u0302oj ne estas kau\u0306zataj de homoj, sed dependas de naturaj procezoj. Mi ne intencas diskuti la kau\u0306zojn de la tutmonda tervarmig\u0302o, c\u0302ar mi ne estas specialisto pri klimatologio. Tial por mi nur gravas, ke sendepende de la kau\u0306zoj, plivarmig\u0302o estas objektiva fenomeno. Kiel epidemiologo, sube mi atentas la epidemiajn sekvojn en Eu\u0306ropo rezulte de la tutmonda plivarmig\u0302o. Antau\u0306 c\u0302io mi traktos la probablan disvastig\u0302on de iuj infektmalsanoj."}, {"text_idx": "#001188", "text": "Paradizo por insektoj kaj akaroj"}, {"text_idx": "#001189", "text": "Ekzistas multaj infektmalsanoj, kies disvastig\u0302o pleje dependas de temperaturaj kondic\u0302oj. Tiuj estas la malsanoj, kiuj transmisiig\u0302as per sangosuc\u0302antaj insektoj kaj akaroj. El ili la plej minaca estas malario, kau\u0306zata de protozooj (plasmodioj), kiuj transmisiig\u0302as per kuloj de la genro anofelo (Anopheles). Antau\u0306 c\u0302irkau\u0306 60-70 jaroj malario en Eu\u0306ropo ankorau\u0306 estis disvastig\u0302inta malsano. Rezulte de utiligado de novaj persistaj insekticidoj kaj efikaj kuraciloj epidemioj de malario en Eu\u0306ropo iom post iom komencis retirig\u0302i kaj baldau\u0306 estis praktike likviditaj. Nuntempe en la eu\u0306ropaj landoj estas registritaj unuopaj kazoj de malario, precipe enportitaj el endemiaj regionoj. Sed en multaj landoj de la mondo g\u0302is nun malario estas terura plago por la log\u0302antoj. Do en Afriko c\u0302iujare aperas pli ol 500 milionoj da novinfektitaj malariaj malsanuloj, el kiuj pli ol du milionoj pereas, precipe rezulte de malariaj cerbaj komplikaj\u0302oj. La plej dang\u0302era plasmodio, Plasmodium falciparum, kau\u0306zanta tropikan malarion, en multaj regionoj farig\u0302is rezista al multaj antau\u0306e efikaj kuraciloj. Pro klimatplivarmig\u0302o en Eu\u0306ropo aperos la plej favoraj kondic\u0302oj por reproduktig\u0302o de kuloj. Alta temperaturo rapidigos la evoluon de kulaj larvoj. Krome, pli varma vintro permesos al multaj kuloj travintri en la matura stadio. Rezulte de enmigrado al Eu\u0306ropo de multaj rifug\u0302intoj el tropikaj regionoj, kie tutmonda plivarmig\u0302o povas kau\u0306zi klimatsekecon kaj senrikoltecon, vers\u0302ajne venos homoj, infektitaj de malario, kio kune kun abundeco de malariaj kuloj povas konduki al epidemia eksplodo de malario en Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#001190", "text": "Pro plivarmig\u0302o en Eu\u0306ropo aperos favoraj kondic\u0302oj por disvastig\u0302o de alia malsano: okcident-nila febro. Tio estas dang\u0302era virusa infektmalsano, transmisiata de kuloj, por kiu estas karaktera grava komplikaj\u0302o: meningito-encefalito. La malsano jam delonge eliris el Afriko kaj antau\u0306 nelonge estis registrita en multaj landoj: Usono, Kanado, Israelo, Rumanio, Rusio kaj aliaj. En Rusio preskau\u0306 c\u0302iujare epidemioj de la malsano okazas en la volgograda kaj astrah\u0302ana regionoj. Grandan rolon en la disvastigo de la malsano ludas migrantaj birdoj. Rezulte de plivarmig\u0302o oni ne povas escepti aperon en Eu\u0306ropo de tiel dang\u0302eraj virusaj hemoragiaj malsanoj, kiel denga febro kaj flava febro. La vehikloj de iliaj virusoj estas kuloj, precipe de la genro Aedes, kiuj estas tre senkapricaj kaj povas reproduktig\u0302i rezulte de plivarmig\u0302o en iaj ajn flakoj."}, {"text_idx": "#001191", "text": "Dum plivarmig\u0302o aperos favoraj kondic\u0302oj por reproduktig\u0302o de moskitoj, kiuj en Eu\u0306ropo transmisias la protozoan malsanon viscera lejs\u0302maniozo. G\u0302i estas tre dang\u0302era malsano, kiu atakas la medolon, sangon, hepaton, lienon. Sen kuracado g\u0302i estas absolute mortiga (por kuracado estas sukcese aplikataj precipe preparaj\u0302oj de antimono). En Eu\u0306ropo la malsano precipe renkontig\u0302as en la landoj mediteraneaj (Italio, Hispanio kaj aliaj). Nuntempe, lau\u0306 informo de sciencistoj de tiuj landoj, viscera lejs\u0302maniozo estas pli disvastig\u0302inta pro oftig\u0302o de aidoso, kiu detruas la imunstaton de infektitoj."}, {"text_idx": "#001192", "text": "La klimatplivarmig\u0302o en Eu\u0306ropo kontribuos al plimultig\u0302o de akaroj kaj transigoj de iliaj malsanoj. La plej aktuala kaj disvastig\u0302inta estas la akara boreliozo, kau\u0306zata de la spiralecaj bakterioj Borrelia burgdorferi. Alia nomo de tiu malsano estas \u201eLajm-malsano\u201d (Lyme [lajm] estas urbo en Usono, kie pli ol 30 jarojn antau\u0306e estis distingita tiu malsano). Dum la malsano precipe estas atakataj la dermo (per migranta eritemo), artikoj, nerva sistemo, koro. Kvankam la malsano estas bone kuracebla per antibiotikoj, g\u0302i povas transiri al kronika formo. La Lajm-malsano transmisiig\u0302as per la mordo de akaroj de la genro Ixodes. La malsano estas registrata preskau\u0306 en c\u0302iuj kontinentoj. Plej ofte g\u0302i renkontig\u0302as en Usono, sed estas registrata ankau\u0306 en Kanado kaj en multaj landoj de centra, nord-okcidenta kaj orienta Eu\u0306ropo. En Rusio la malsano estas diagnozata precipe en orientaj kaj nordaj regionoj."}, {"text_idx": "#001193", "text": "Alia virusa malsano, kiu transmisiig\u0302as precipe per mordo de akaroj de la genro Ixodes, estas akara encefalito. La malsano estas precipe disvastig\u0302inta en la azia parto de Rusio (Siberio, Malproksima Oriento kaj aliaj regionoj). Lastan tempon, pro plivarmig\u0302o, la akara encefalito farig\u0302is pli disvastig\u0302inta en multaj landoj de nord-okcidenta, orienta kaj centra Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#001194", "text": "Unu el la plej dang\u0302eraj virusaj malsanoj, kiu oftig\u0302is pro plivarmig\u0302o, estas la konga-krimea hemoragia febro. La viruso transmisiig\u0302as per mordo au\u0306 hazarda dispremado de infektitaj akaroj precipe de la genro Hyalomma kaj dum kontakto kun sango de malsanuloj. Por la malsano estas tipaj multnombraj hemoragioj. La malsano estas ofte registrata en multaj regionoj de Afriko kaj Azio. Lastan tempon pro plivarmig\u0302o oftig\u0302is epidemioj de la malsano en la sudaj regionoj de Rusio. En Eu\u0306ropo la malsanig\u0302intoj de la konga-krimea hemoragia febro estis registritaj ankau\u0306 precipe en sudaj regionoj (Grekio, Bulgario, Serbio kaj aliaj)."}, {"text_idx": "#001196", "text": "Do, la tutmonda plivarmig\u0302o estas dang\u0302era ne nur pro tiaj teruraj sekvoj, kiel subakvigoj de la multaj apudbordaj urboj, uraganoj ktp, sed ankau\u0306 pro kredebla apero de multnombraj epidemioj de la dang\u0302eraj infektaj malsanoj. Tial tre gravas anticipe entrepreni preventajn agadojn kontrau\u0306 probablaj epidemioj ... Estas malfacile preventi la aperon de infektmalsanoj transmisiig\u0302antaj per sangosuc\u0302antaj insektoj. Necesas ellabori efikajn teknikajn rimedojn por preventado de la apero de marc\u0302ejoj ktp. Al sciencistoj tre gravas krei novajn efikajn kaj sendang\u0302erajn insekticidojn. Nuntempe jam ekzistas vakcinoj kontrau\u0306 la akara encefalito. Estas ricevitaj la unuaj esperigaj rezultoj de la provoj de la malaria vakcino, kvankam por la finofara bato ankorau\u0306 necesos kelkaj jaroj. Antau\u0306 nelonge estis ricevitaj novaj kontrau\u0306malariaj kuraciloj faritaj el la c\u0302ina kreskaj\u0302o Artemisia annua. Estas kreita vakcino kontrau\u0306 la Lajm-malsano, sed g\u0302ia praktika utiligado elvokas akutajn diskutojn, precipe en Usono, pro eventualaj komplikaj\u0302oj. Plej gravas c\u0302iam esti atentegaj rilate al la apero kaj disvastig\u0302o en Eu\u0306ropo de infektmalsanoj rezulte de la tutmonda plivarmig\u0302o. Ec\u0302 pli simpla solvo estus eviti la tutmondan plivarmig\u0302on, la kau\u0306zon de tiom da nebrideblaj komplikaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001197", "text": "Arkeologoj en Bosnio malkovris lastatempe en la rivero Neretva restaj\u0302ojn de du iliriaj s\u0302ipetoj pli ol 2200 jaroj ag\u0302aj. Trovig\u0302is en la barkoj, 14 metrojn longaj kaj 4 metrojn larg\u0302aj, nomataj Liburne, diversaj relikvoj, inkluzive de amforoj kun samag\u0302a vino."}, {"text_idx": "#001198", "text": "El priskriboj fare de antikvaj historiistoj kaj arkeologoj oni scias, ke iliriaj barkoj kaj s\u0302ipetoj estis tre fortaj kaj rapidaj. Danke al ili, ilirianoj (prauloj de hodiau\u0306aj albanoj) regis longatempe Adriatikon de Istrio g\u0302is Ambrakio, antau\u0306 la tri iliriaj-romiaj militoj (la lasta 168-167 antau\u0306 Kristo)."}, {"text_idx": "#001199", "text": "Antau\u0306 kelkaj jaroj bosnia-usona arkeologo trovis en montetoj proksime al Sarajevo spurojn de granda piramido vers\u0302ajne 30 000 jarojn ag\u0302a. G\u0302i estas konstruita de antikvaj log\u0302antoj de okcidenta Balkanio, probable pelasgoj au\u0306 antau\u0306uloj de ilirianoj."}, {"text_idx": "#001200", "text": "Se la teorioj konfirmig\u0302os danke al plia samloka fosado, tio indikos, ke la civilizacio pelasga estas pli antikva ol la egipta au\u0306 la helena-romia. Tio notinde revoluciigos g\u0302isnunan historian pensadon."}, {"text_idx": "#001201", "text": "Komence de majo, dum dek horoj, la placo Patrino Tereza en la albana c\u0302efurbo Tirano transformig\u0302is en grandan parkejon \u2013 ne por ordinaraj au\u0306toj, sed por la plej luksaj apartenantaj al steluloj el la mondoj de kino kaj modo."}, {"text_idx": "#001202", "text": "La kondukantoj, diversnaciaj ric\u0302eguloj, partoprenis la au\u0306tokonkurson Gumball 3000. Tiel, en siaj Porsche (entute 21), Ferrari, Lamborghini kaj aliaj plej multekostaj kaj potencaj sportau\u0306toj ili traveturis plurajn eu\u0306ropajn landojn (sed nek Germanion, nek Turkion, kiuj malpermesis al la kondukantoj trapasi sian teritorion)."}, {"text_idx": "#001203", "text": "La albanaj instancoj taksis la viziton granda turisma evento. Ec\u0302 la c\u0302efministro Sali Berisha bonvenigis la milionulojn kaj vespermang\u0302is kun ili. Tamen la vizito ne senprobleme okazis. Brita kondukanto kau\u0306zis akcidenton kaj mortigis maljunan paron en Makedonio. La loka polico arestis la kondukanton kaj ne permesis al li forlasi la landon."}, {"text_idx": "#001204", "text": "Ne eblas diri, ke la au\u0306toj kaptis la intereson de la albanoj. En Albanio oni kutimig\u0302is al luksaj au\u0306toj: tie troveblas granda kvanto da Mercedes-au\u0306toj (plejparte s\u0302telitaj au\u0306 kontrau\u0306leg\u0302e importitaj). S\u0302ajne la steluloj allogis la spektantojn."}, {"text_idx": "#001205", "text": "Post dek jaroj kiel brita c\u0302efministro Tony Blair [teu\u0306ni blea] anoncis en majo la daton de sia eksig\u0302o \u2013 la 27an de junio. Ke Blair intencis eksig\u0302i iam antau\u0306 la venontaj tutlandaj elektoj (ne okazontaj g\u0302is post du jaroj), ne estis sekreto: la c\u0302efministro ekadiau\u0306is jam antau\u0306 la pasintaj elektoj, sed rifuzis indiki precizan eksig\u0302o-daton. Tiel, dum la lastaj jaroj li farig\u0302is iasence nur provizora c\u0302efministro, kies povo kaj influo neeviteble vaporig\u0302is."}, {"text_idx": "#001206", "text": "Li postlasas s\u0302taton plurpunkte pli fortan kaj pli prosperan ol en 1997, sed, kontraste, pli cinikan kaj konfuzitan. Ekonomie la lando de Blair floris, aparte dum la fruaj jaroj, verdire danke al la ministro pri financo Gordon Brown (vers\u0302ajne la c\u0302efministra posteulo de Blair). Senlaboreco, kompare ekzemple kun tiu en Germanio au\u0306 Francio, restis malalta, ankau\u0306 inflacio. Helpataj estis la plej malric\u0302aj en la socio, ekzemple pensiuloj kaj gepatroj kun junaj infanoj. Edzig\u0302i rajtas samseksemuloj; ne plu tolereblas vulpo-c\u0302asado; kaj baldau\u0306 en publikaj lokoj oni ne rajtos fumi."}, {"text_idx": "#001207", "text": "Sed c\u0302u tio sufic\u0302as? Pro enormaj parlamentaj plimultoj, kaj pro la bonvolo de la brita popolo (kontrau\u0306e, tamen, de la konservativa, kontrau\u0306eu\u0306ropa kaj potenca bulvarda gazetaro), Blair posedis mandaton s\u0302ang\u0302i kaj modernigi Brition. Tamen la reformoj montrig\u0302is troaj kaj timaj. Troaj en la senco, ke la registaro suferis pro iniciatozo: senc\u0302ese elfluis el registaraj oficejoj planoj kaj projektoj, skemoj kaj skizoj, plejparte j\u0302argono-ric\u0302aj, sed praktiko-povraj, tiel ke fine neniu plu kredis ministrajn eldirojn kaj aliajn anoncojn el la registara aparato."}, {"text_idx": "#001208", "text": "Elektote, Blair indikis kiel prioritaton klerigadon. Nun, anstatau\u0306 travidebla s\u0302tata lerneja sistemo, ekzistas miriado da lernejoj, privataj, duonprivataj, regataj de fondusoj, firmaoj au\u0306 lokaj instancoj, c\u0302iuj proponantaj la s\u0302tatan studprogramon, sed kelkaj specialig\u0302antaj pri natursciencoj, ing\u0302enierado au\u0306 artoj. Cetere, registaraj specialistoj pri publikaj rilatoj insistas, ke la klerec-nivelo jaron post jaro altig\u0302as. Dume plendas industriistoj kaj aliaj dungantoj, ke mankas bazaj kapabloj pri matematiko kaj la angla lingvo. Kiun kredi? Tiel ens\u0302ovig\u0302as en la landan menson cinikismo kaj konfuzo."}, {"text_idx": "#001209", "text": "Same la landa sansistemo. La registaro investis rekorde kaj, certe, pacientoj ne tiom longe atendas operaciojn. Aliflanke, la sanservo estas tiom ofte reformita, ke kuracistoj kaj flegistoj, kies postenoj kaj ec\u0302 foje hospitaloj estos eliminitaj, seniluziig\u0302as. Krome, malgrau\u0306 la investoj, en pluraj partoj de Britio ne plu laboras kadre de la s\u0302tata sanservo dentistoj. Pacientoj estas devigitaj viziti privatajn kuracejojn kaj, memevidente, pagi pli ol lau\u0306 la s\u0302tata sistemo."}, {"text_idx": "#001210", "text": "Aliaj reformoj montrig\u0302as supraj\u0302aj kaj senkurag\u0302aj. Anstatau\u0306 aboli la neelektitan, nedemokratian superan parlamentan c\u0302ambron \u2013 la t.n. C\u0302ambron de Lordoj \u2013 okazis duonbakita reformo, kiu ne forbalais la bazan maljustecon de parlamentanoj neelektitaj. Enkondukitaj estis naciaj asembleo en Kimrio kaj parlamento en Skotlando, kun malsimilaj povoj, sed neniu nacia parlamento en Anglujo. Kimraj kaj skotaj deputitoj estas elektitaj per proporcia voc\u0302donado \u2013 ankorau\u0306 permesitaj nek en lokaj elektoj en Anglio, nek en britaj tutlandaj elektoj. Denove: politiko nekohera, kiu konfuzas kaj cinikigas. Almenau\u0306 en Nord-Irlando funkcias provinca parlamento (sed ne nur Blair respondecas pri g\u0302ia starigo)."}, {"text_idx": "#001211", "text": "Restas aliaj farendaj\u0302oj. Britoj demandas sin, kial ilia lando, la kvina plej ric\u0302a en la mondo, posedas h\u0302aosan kaj, rilate fervojojn, ege multekostan transport-sistemon; kial rubaj\u0302oj plu makulas komunumojn kaj kampojn; kial politikistoj parolas pri, sed ne agas kontrau\u0306 poluado, planante, ekzemple, novajn flughavenojn por ekologie nedefendeblaj rabat-flugoj; kial, kiam enpostenig\u0302is pli da policanoj, kreskas krimado. Alivorte, britoj sin demandas, kial troveblas mono ekzemple por novaj nukleaj submars\u0302ipoj, sed ofte ne por lokaj lernejoj, hospitaloj au\u0306 aliaj servoj."}, {"text_idx": "#001212", "text": "Certagrade mankas financaj rimedoj por plibonigi la c\u0302iutagan vivon de ordinaraj britoj pro la eksterlanda politiko de Blair, kiu resumeblas unuvorte: Irako. Irako, kiu tage konsumas milionojn da pundoj (ankau\u0306 junajn soldatojn); Irako, kiu konsumis ankau\u0306 la reputacion de Blair. Blair, kiu en 1997 promesis ludi pli kernan rolon en Eu\u0306ropa Unio ol antau\u0306aj britaj c\u0302efministroj, tamen pro Irako pelis sin en la brakojn de George Bush kaj en militon, kiun kontrau\u0306is \u2013 nun ec\u0302 pli kontrau\u0306as \u2013 la brita popolo. Sincere, sed misgvidate surbaze de plej dubindaj informoj, Blair pravigis la Irak-militon, dirante, ke posedas Irako amasdetruajn armilojn, per kiuj eblus minaci kaj ataki Brition. Britoj ne forgesos, kaj ne pardonos, c\u0302i tiun eraron."}, {"text_idx": "#001213", "text": "Historiistoj verdiktos pri Blair, ke li misuzis, au\u0306 ec\u0302 tute ne uzis, la eblojn donitajn al li de la brita popolo. Li restis esence konservativa c\u0302efministro, kiu tro timis la bulvardan gazetaron, samtempe ne sufic\u0302e fidis parlamenton, por realigi fundajn, radikalajn kaj longdau\u0306rajn reformojn. Iasence Blair farig\u0302is alia viktimo de la t.n. kontrau\u0306terorisma milito, certe de la Irak-milito. Tiel tio, kio kore komencig\u0302is en 1997, rankore finig\u0302is en 2007."}, {"text_idx": "#001214", "text": "Fres\u0302a informo de la Administrejo pri Urbanizado montras, ke en pluraj urbegoj de C\u0302inio la rapideco de au\u0306tobusoj pli kaj pli malkontentigas la urbanojn. Precipe matene, kiam la urbanoj devas veturi al siaj laborlokoj, preskau\u0306 c\u0302iam la rapideco falas sub 10 kilometrojn hore pro trafiks\u0302topig\u0302o."}, {"text_idx": "#001215", "text": "En la c\u0302efurboj de kelkaj provincoj, kiel Xi'an, Chengdu kaj Hangzhou, la meza rapideco de busoj estas malpli ol tiu de bicikloj, kiuj facile povas atingi 12 kilometrojn hore. Ofte okazas, ke ec\u0302 grandag\u0302uloj, por mallongigi la vojag\u0302tempon, preferas biciklon. Kompare kun la periodo 2005-2006 en 2007 veturanto bezonis po dek minutojn pli por busveturado. Tio jam plurfoje provokis akrajn plendojn c\u0302e la ministrejo pri trafiko."}, {"text_idx": "#001216", "text": "Aparte de tio, la pasag\u0302eroj estas nekontentaj ankau\u0306 pri la prezo de la biletoj kaj pri la konduto de s\u0302oforoj kaj konduktoroj. Por ordinara buso oni por unu veturado pagas unu juanon, sed por luksa, klimatizita buso du juanojn au\u0306 ec\u0302 pli. Por iri labori, oficisto nepre uzas busojn c\u0302iutage kvar fojojn kaj kutime en unu monato elspezas pro trafikkostoj sume 200 juanojn, tio estas sepono de lia monata salajro. Gejunuloj, kiuj malhavas rimedojn, estas embarasitaj pro la alta prezo de biletoj. Senmonaj studentoj kelkfoje s\u0302tele enbusig\u0302as por eviti ac\u0302eti bileton."}, {"text_idx": "#001217", "text": "Ofte kompanio pri urba trafiko provizas buson nur per unu s\u0302oforo kaj unu konduktoro. Dum la veturo ili estas plene okupitaj de veturado, vendo de biletoj kaj anoncado de haltejo. C\u0302ar plimulto de la linioj havas pli ol 20 haltejojn kaj estas supers\u0302arg\u0302itaj, estas apenau\u0306 evitebla fenomeno, ke la longa veturado kaj la laciga servado faras s\u0302oforon kaj konduktoron de tempo al tempo malbonhumoraj kaj ke ili donas al la pasag\u0302eroj malbonkvalitan servon."}, {"text_idx": "#001218", "text": "Kvankam dum la lastaj du-tri jaroj en c\u0302inaj urbegoj la publika trafiko relative rapide disvolvig\u0302is, restas granda diferenco inter la trafika kapablo kaj la postuloj fare de la urba ekonomio. La estro de la Administrejo pri Urba Trafiko konfesis al la gazetaro, ke nun en c\u0302inaj urboj la publika trafiko estas tre limigita pro la nesufic\u0302a infrastrukturo. La urba bustrafiko g\u0302is hodiau\u0306 ankorau\u0306 ne atingis radikalan s\u0302ang\u0302ig\u0302on. Estas du c\u0302efaj problemoj. Unuflanke, post la perdo de agroj, aroj da kamparanoj eniras en la urbojn por labori kaj ofte elektas relative malaltekostan buson kiel kutiman veturilon. Aliflanke, sen pli da mono la urba registaro povas nur malforte subteni la publikan trafikon kaj ne povas plimultigi au\u0306 renovigi busojn."}, {"text_idx": "#001219", "text": "La statistikaj donitaj\u0302oj, kiuj lastatempe aperis en la ekonomia bulteno de la S\u0302tata Statistika Buroo, konfirmas la situacion. La reala stato de au\u0306tobusoj, aludata de la donitaj\u0302oj, vere pensigas la trafikajn instancojn de la c\u0302ina registaro. Unue, nuntempe en la urba trafiko la au\u0306tobusa transporto okupas proporcion de malpli ol 10 % de la tuta transportokvanto. En kelkaj urbegoj, kiel Pekino, S\u0302anhajo kaj Kantono, tiu proporcio estas pli alta, sed restas sub 20 %. Due, la nombro de busoj ne sufic\u0302as. Ekzemple en Chengdu, la c\u0302efurbo de Sic\u0302uan-provinco, por ses milionoj da ofte vojag\u0302antaj urbanoj oni havas malpli ol mil busojn. Trie, dum en la plimulto de la grandaj urboj en Eu\u0306ropo, Japanio kaj Suda Ameriko busveturantoj reprezentas 40 g\u0302is 60 % de la uzantoj de publikaj trafikiloj, en C\u0302inio ili konsistigas nur trionon g\u0302is duonon de la uzantaro de la publika transporto. Cetere, por au\u0306tobusoj baldau\u0306 trovig\u0302os forta konkurenculo, c\u0302ar pluraj urbegoj nun konstruas metroojn, kiuj lau\u0306plane ekfunkcios jam en 2007 au\u0306 2008."}, {"text_idx": "#001220", "text": "Konsiderante la nunan nebonan staton de la urba publika trafiko, antau\u0306 nelonge la ministrejo pri trafiko okazigis en Pekino tutlandan kunvenon. La c\u0302eestantoj decidis antau\u0306 c\u0302io potence progresigi la au\u0306tobusan aferon por moderigi la trafikan problemon kaj igi la veturadon de ordinaraj urbanoj pli oportuna kaj pli komforta."}, {"text_idx": "#001221", "text": "C\u0302u vi havas birilon? Estas tiu komputileto, kiu indikas al vi itineron de urbo A al urbo B per mapeto kaj per cifereca voc\u0302o, kiu diras \u201eC\u0302e la krucig\u0302o turnu dekstren!\u201d Se vi posedas birilon, vi scias, ke g\u0302i funkcias helpe de GPS. Tiun satelitan sistemon instalis la usona armeo por siaj soldatoj, sed poste disponigis al c\u0302iuj. Sed c\u0302u vi ankau\u0306 scias, ke la usona armeo senaverte povas mals\u0302alti la sistemon? En tiu okazo vi starus meze de granda fremda urbo kaj ne plu scius, kien stiri la au\u0306ton por trovi la log\u0302ejon de via amiko! Certe, g\u0302is nun tio neniam okazis, sed ja povus okazi, ekzemple por malhelpi teroristojn trovi siajn atencocelojn. Pro tiu terura eventuala risko Eu\u0306ropa Unio (EU) planas propran satelitan bir-sistemon kun la bela nomo \u201eGalileo\u201d. G\u0302i estos, lau\u0306 la promesoj, multe pli potenca kaj preciza ol GPS kaj ankau\u0306 multe pli kapabla ol sistemoj de Rusio au\u0306 C\u0302inio. Por realigi la planon, la EU-registaroj kunigis c\u0302iujn kompetentajn kompaniojn de EU en unu komuna konsorcio."}, {"text_idx": "#001222", "text": "Sed ho ve! Nun montrig\u0302as, ke tiu konsorcio suferas tipe eu\u0306ropan malsanon: naciisman j\u0302aluzon. Lau\u0306 la planoj, la centralo de Galileo trovig\u0302os en Germanio. Sed nun ankau\u0306 Italio kaj Hispanio postulas tian centralon \u2013 kiel infanoj en sablokesto, kiuj nepre volas havi la saman muldilon, per kiu ludas najbara infano. Krome tia projekto bezonas longdau\u0306ran financan investadon kun grandaj riskoj; sed tiujn riskojn nek la unuopaj entreprenoj, nek la konsorcio volas s\u0302ultri. Kion faru EU? Kutime en tiaj okazoj oni transdonas la taskon al alia kompetenta kompanio, sed c\u0302ar oni ja kunigis c\u0302iujn por tio tau\u0306gajn kompaniojn, restas neniu konkurenco ... la konsorcio havas monopolon kaj povas dikti al la politikistoj siajn postulojn. Por evitigi fiaskon de la projekto, EU nun volas pagi la sistemon per la mono de la impostpagantoj. Tio kostos por la EU-civitanoj minimume 2,4 miliardojn da eu\u0306roj. Dume mi deziras al vi bonan vojag\u0302on per GPS kaj esperas, ke la usona armeo ne mals\u0302altos g\u0302in."}, {"text_idx": "#001223", "text": "C\u0302i-jare albanoj memoras sian rolon en la eksigo antau\u0306 50 jaroj de la sovetia ministro pri defendado, mars\u0302alo Georgij J\u0302ukov. En oktobro 1957 la sovetia partigvidanto Nikita H\u0302rus\u0302c\u0302ov ordonis al J\u0302ukov viziti Balkanion. Tiel H\u0302rus\u0302c\u0302ov ellandigis sian ministron por pli facile eksigi lin."}, {"text_idx": "#001224", "text": "J\u0302ukov, kiu distingig\u0302is, defendante en 1941 Leningradon, kaj kiu kvarfoje farig\u0302is Heroo de Sovetio, prezentis kaj por Stalin en 1946 kaj por H\u0302rus\u0302c\u0302ov post 1953 potencan rivalon, malgrau\u0306 tio, ke li okupig\u0302is nur pri la armeo kaj ne pri pli vastaj politikaj aferoj."}, {"text_idx": "#001225", "text": "La ministro estis pompe kaj gastame ricevata en Albanio la 17an de oktobro 1957. Arang\u0302itaj estis militludo, bankedoj kaj renkontig\u0302oj kun altranguloj. La albana parlamento pretigis por J\u0302ukov la prestig\u0302an Ordenon de Skanderbeg, la nacia heroo de Albanio."}, {"text_idx": "#001226", "text": "Dume en Moskvo H\u0302rus\u0302c\u0302ov planis la eksigon de J\u0302ukov. Post dek tagoj en Albanio la ministro hejmeniris. El la aviadilo li sendis tradician dank-telegramon al siaj albanaj gastigintoj. Li subskribis g\u0302in simple kiel mars\u0302alo J\u0302ukov, ne ministro. Tiel oni eksciis, ke li estas informita pri sia eksigo. Cetere la Ordenon de Skanderbeg li ne ricevis."}, {"text_idx": "#001227", "text": "Inter la 14a kaj 21a de aprilo 2007 pli ol 60 milionoj da nig\u0302erianoj rajtis voc\u0302doni por nova prezidanto, estroj de la 36 s\u0302tatoj kaj novaj federaciaj kaj s\u0302tataj parlamentanoj. La internacia komunumo sendis ne nur observantojn, sed ankau\u0306 monon por faciligi la laboron de Sendependa Elekta Komisiono."}, {"text_idx": "#001228", "text": "En la historio de Nig\u0302erio el c\u0302iuj voc\u0302donoj rezultis krizoj kaj poste s\u0302tatrenverso fare de la nig\u0302eria armeo. Tial nig\u0302erianoj pensis, ke eble, post pli ol 25 jaroj da armea regado, la politikistoj jam lernis sian lecionon. Tiel ne estis."}, {"text_idx": "#001229", "text": "El 50 registritaj partioj 24 prezentis kandidatojn por la ofico de prezidanto. La elpostenig\u0302anta prezidanto, Olusegun Obasanjo, kies Popola Demokratia Partio (PDP) estris kaj la centran registaron kaj 26 s\u0302tatojn, promesis senfrau\u0306dan voc\u0302donon. Tamen la federacia registaro uzis sian povon por bari fortajn kandidatojn."}, {"text_idx": "#001230", "text": "Fakte al c\u0302iuj opozicianoj kaj eksaj amikoj de la prezidanto, kiuj kontrau\u0306is lian provon s\u0302ang\u0302i la konstitucion, por ke li ricevu trian mandaton, estis malpermesite kandidati. Multaj, i.a. la vic-prezidanto Alhaji Atiku Abubakar, plendis c\u0302e tribunaloj kaj kortumoj. Sukcesis kandidati nur Atiku."}, {"text_idx": "#001231", "text": "Cetere Obasanjo elektis kiel prezidanto-kandidaton la estron de la norda s\u0302tato Katsina, Umaru Yar'Adua. PDP akceptis la decidon de Obasanjo, kaj c\u0302iuj aliaj kandidatoj devis rezigni. Simile li elektis la s\u0302tatestro-kandidatojn. Tiel li kandidatigis por PDP nur siajn preferatajn subtenantojn."}, {"text_idx": "#001232", "text": "Dum la elekto-tago nig\u0302erianoj iris por voc\u0302doni, sed trovis mankon de elektiloj, sekurec-agentojn por fortimigi opozicianojn, perforton kaj mortigon. Fine de la elektado ec\u0302 tie, kie ne okazis voc\u0302donado, oni anoncis rezultojn kaj deklaris PDP-on venka."}, {"text_idx": "#001233", "text": "La opozicio petis nuligon de la balotoj, sed vane. Internaciaj observantoj subtenis la opozicion kaj sendepende konfirmis, ke ja okazis perforto kaj frau\u0306dado. Tamen la Sendependa Elekta Komisiono, subac\u0302etita de Obasanjo kaj la reganta partio, deklaris Umaru Yar'Adua prezidanto. La komisiono donis al li pli ol 80 % de la federacia parlamento kaj 28 el la 36 s\u0302tatoj."}, {"text_idx": "#001234", "text": "Komence aliaj landoj rifuzis rekoni la novan prezidanton. Tamen poste pli kaj pli da s\u0302tatoj ekgratulis la novulon. Nur Usono kaj kelkaj eu\u0306ropaj landoj insistis, ke oni korektu la erarojn en la voc\u0302donado, kaj konsilis, ke opozicianoj iru al la tribunaloj anstatau\u0306 al strat-manifestacioj. Kelkaj opozicianoj sekvis la konsilon, sed kredeble malmulton atingos."}, {"text_idx": "#001235", "text": "Intertempe opozicianoj petis, ke nig\u0302erianoj proteste restu hejme, dum estos inau\u0306gurata la nova prezidanto. Ankorau\u0306 ne certos, c\u0302u ripetig\u0302os la historio, kaj c\u0302u intervenos la armeo."}, {"text_idx": "#001236", "text": "Post longa politika disputo la registaro de Estonio decidis formovi la tombojn de 12 sovetiaj soldatoj kaj la tombomonumenton el la centro de la c\u0302efurbo. La decido kondukis al nokto de rabado en Talino kaj al monumenta krizo en rilatoj kun Rusio."}, {"text_idx": "#001237", "text": "La \u201eBronza soldato\u201d en la centro de Talino ne vere estis la c\u0302efa kau\u0306zo de la krizo, sed nur katalizilo. La \u201eBronza soldato\u201d estis starigita en 1947 de la sovetia registaro de Estonio honore al la \u201eLiberigintoj de Talino\u201d. Por multaj estonoj la monumento tamen simbolis ne liberigon, sed sovetian okupacion de la lando. Post la sendependig\u0302o de Estonio en 1991 la teksto sur la monumento estis s\u0302ang\u0302ita al pli neu\u0306trala \u201ePor la pereintoj en la dua mondmilito\u201d."}, {"text_idx": "#001238", "text": "Spite la pli neu\u0306tralan tekston, la sovetia monumento en la centro de la c\u0302efurbo plu iritis multajn estonojn, precipe c\u0302ar ruslingvaj milit-veteranoj kun rug\u0302aj flagoj kutimis kolektig\u0302i c\u0302e la monumento dum la tradicia sovetia venkotago, la 9a de majo. La statuo estis kelkfoje farbita de nekonatoj."}, {"text_idx": "#001239", "text": "Antau\u0306 la elektoj, okazintaj en marto 2007, la c\u0302efministro Andrus Ansip promesis formovi la statuon, se lia dekstra partio gajnos. Lia partio venkis en la elektoj, kaj fine de aprilo oni komencis prepari la movon de la statuo. Multaj ruslingvaj log\u0302antoj de Estonio forte mals\u0302atis la decidon transloki la sovetian monumenton. La plej multaj el ili regule sekvas rusiajn s\u0302tatajn televidkanalojn, kiuj aparte atentigis pri la konflikto. La rusiaj kanaloj aludis, ke estus \u201efas\u0302isme\u201d formovi statuon honorantan sovetiajn soldatojn, kiuj batalis kontrau\u0306 la nazia Germanio."}, {"text_idx": "#001240", "text": "Frumatene la 26an de aprilo barilo estis rapide starigita c\u0302irkau\u0306 la \u201eBronza soldato\u201d, kaj laboristoj komencis konstrui grandan tendon super g\u0302i. C\u0302e la barilo, gardata de multaj policanoj, kolektig\u0302is cento da koleraj ruslingvaj log\u0302antoj de Talino."}, {"text_idx": "#001241", "text": "\u201eC\u0302i tio estas ja fas\u0302ismo, alimaniere ne eblas nomi c\u0302i tion,\u201d diris 28-jara Artur Bujlo, kiu fiksis rug\u0302ajn diantojn sur la barilon. Sed lia c\u0302efa plendo ne temis pri la statuo. \u201eMi naskig\u0302is en Talino kaj log\u0302as c\u0302i tie mian tutan vivon. Tamen mi devus trapasi lingvan ekzamenon pri la estona por rajti ig\u0302i civitano. Nun mi havas neniajn rajtojn,\u201d li diris."}, {"text_idx": "#001242", "text": "La saman nokton junuloj, c\u0302efe ruslingvaj, amasig\u0302is en la stratoj de Talino, disrompis fenestrojn kaj prirabis butikojn. Dum la amasa ribelo estis mortigita 20-jara ruslingvano kaj civitano de Rusio, Dmitrij Ganin. Li mortis pro tranc\u0302ila vundo, kaj tri semajnojn poste du junuloj kun estonaj nomoj estis arestitaj lige al la kazo. Post la perforta nokto la \u201eBronza soldato\u201d estis urg\u0302e forportita kaj baldau\u0306 starigita en sia nova loko, en militista tombejo kelkajn kilometrojn for."}, {"text_idx": "#001243", "text": "La rusia propaganda kampanjo intensig\u0302is. En Moskvo agresemaj manifestaciantoj el por-registaraj junularaj organizaj\u0302oj dum semajno blokadis la ambasadon de Estonio. Aperis subitaj \u201eteknikaj problemoj\u201d pri trajn-trafiko inter Rusio kaj Estonio. La ponto c\u0302e la limo de Rusio kaj Estonio en Narva estis fermita kontrau\u0306 kamiona trafiko sur la rusia flanko, rusiaj politikistoj admonis homojn bojkoti estonajn varojn, kaj reprezentantoj de por-registaraj junularaj organizaj\u0302oj vizitadis vendejojn por kontroli c\u0302u estas vendataj estonaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001244", "text": "La rilatoj inter Estonio kaj Rusio en majo 2007 atingis sian plej malaltan punkton post la sendependig\u0302o de Estonio en 1991, kaj la konflikto influis ankau\u0306 la rilaton inter Eu\u0306ropa Unio kaj Rusio. Dum la pint-renkontig\u0302o de EU kaj Rusio, fine de majo, Rusio estis kritikata pro perforta dispelo de pacaj manifestacioj, kaj aresto de homoj, kiuj ankorau\u0306 nenion faris, sed nur planis manifestacii."}, {"text_idx": "#001245", "text": "\u201eEn Estonio oni ne nur dispelas manifestaciojn, tie oni mortigas manifestaciantojn,\u201d replikis prezidanto Putin, kaj akuzis la estonan policon pri la morto de Dmitrij Ganin. La prezidanto de la supera c\u0302ambro de la rusia parlamento, Sergej Mironov, siavice oficiale proponis, ke la strato, kie situas la ambasado de Estonio en Moskvo, ricevu la nomon \u201eStrato de Dmitrij Ganin\u201d."}, {"text_idx": "#001246", "text": "La regantaj politikistoj de Rusio dum la lasta tempo konstante serc\u0302as eksterajn malamikojn, c\u0302u por forturni la atenton de internaj problemoj kaj manko de demokratio, c\u0302u por altigi sian profilon. Nun estas la vico de Estonio esti tia malamiko. Sed la konflikto c\u0302irkau\u0306 la \u201eBronza soldato\u201d tamen estas interna afero de Estonio, kaj g\u0302i estas nur la pinto de glacia monto, kies c\u0302efa parto restis g\u0302is nun sub la surfaco."}, {"text_idx": "#001247", "text": "Proksimume triono de la log\u0302antoj de Estonio denaske parolas la rusan, sed la rusa lingvo havas nenian oficialan statuson en la lando. Publikaj s\u0302ildoj devas esti en la estona ec\u0302 en regionoj, kie preskau\u0306 neniu parolas la estonan. Duono de la ruslingvanoj en Estonio ne ricevis civitanecon de la lando, kvankam multaj el ili ec\u0302 naskig\u0302is tie, kaj por farig\u0302i civitanoj ili devas trapasi ekzamenon pri la estona lingvo. Tial iuj el ili anstatau\u0306e prenis la civitanecon de Rusio."}, {"text_idx": "#001248", "text": "Estas facile kompreni la estonojn, se konsideri, ke pro Sovetio ilia lando perdis sian sendependecon en 1940 kaj ili estis subpremataj dum jardekoj. Sed same facile estas kompreni la ruslingvanojn de Estonio, kiuj nun sentas sin subpremataj en sia naskig\u0302lando."}, {"text_idx": "#001249", "text": "Por malpliigi la kontrau\u0306staron inter la popolgrupoj necesus, ke ankau\u0306 la ruslingva minoritato povu senti sin aprezata parto de la estonia socio. Oficiala dulingveco apenau\u0306 eblos en la reganta politika klimato de Estonio, sed evidente la aprilaj okazaj\u0302oj malfermis la okulojn de multaj estonoj al la problemo. Oni ec\u0302 c\u0302e alta nivelo ekdiskutis la eblecon fondi ruslingvan nekomercan televidkanalon en Estonio."}, {"text_idx": "#001251", "text": "Estonio ig\u0302is sendependa s\u0302tato fine de la unua mondmilito, lige kun la rusia revolucio. Sian sendependecon Estonio perdis, post kiam Sovetio kaj la nazia Germanio dividis orientan Eu\u0306ropon lau\u0306 la traktato Molotov-Ribbentrop. En 1939 Sovetio devigis la tri baltajn landojn akcepti sovetiajn militajn bazojn, kaj kun subteno de la sovetiaj trupoj la lando rapide estis sovetigita."}, {"text_idx": "#001252", "text": "En parlamentaj elektoj somere de 1940 rajtis partopreni nur kandidatoj de la nova Estona Laborista Alianco, kreita c\u0302irkau\u0306 la Estona Komunisma Partio, kiu ankorau\u0306 printempe de 1940 havis nur 133 membrojn. La nova parlamento tuj decidis, ke Estonio ig\u0302u parto de Sovetio. Proksimume 2000 personoj estis ekzekutitaj dum la unua jaro de sovetia regado, 19 000 malliberigitaj kaj senditaj al la internaj partoj de Sovetio."}, {"text_idx": "#001253", "text": "Germanio atakis Sovetion en junio 1941 kaj la germanaj trupoj atingis Estonion jam en julio. Dum la germana okupacio estis ekzekutitaj proksimume 6000 log\u0302antoj de Estonio, c\u0302efe judoj, komunistoj, au\u0306 homoj, kiujn oni ofte senbaze akuzis pri kunlaboro kun komunistoj. Proksimume 100 000 personoj fug\u0302is el la lando en 1944, kiam la sovetia armeo denove proksimig\u0302is. Au\u0306tune de 1944 la sovetiaj trupoj revenis al Estonio, kaj baldau\u0306 pliaj 5000 estonoj estis malliberigitaj kaj ekzilitaj."}, {"text_idx": "#001254", "text": "Estonio estis regata de komunistoj senditaj el Rusio g\u0302is la jaro 1988, kiam unuafoje denaska estoniano kaj estono, Vaino Va\u0308ljas, ig\u0302is la unua sekretario de la Estona Komunisma Partio. Dum la sovetia regado la proporcio de estonlingvanoj en la lando malkreskis de pli ol 90 % al iom pli ol 60 %. Au\u0306tune de 1991 Estonio ig\u0302is sendependa. En 2004 Estonio alig\u0302is al Eu\u0306ropa Unio."}, {"text_idx": "#001255", "text": "Kantado en la gaela lingvo"}, {"text_idx": "#001257", "text": "La teksto de la arioj estis en diversaj lingvoj: itala (kompreneble la plej ofta), franca, germana kaj rusa. Tre malmultaj estis en malpli disvastig\u0302intaj idiomoj. Por legi la etikedojn sur la rusaj diskoj mi devis lerni la cirilan alfabeton. Informojn pri la komponaj\u0302oj kaj la kantistoj mi trovis en referenclibroj pri la historio de opero. C\u0302ar mia hejma lingvo estas la gaela, mi serc\u0302is en tiuj libroj kaj katalogoj por konstati, c\u0302u la libreto de iu ajn opero iam estis verkita en g\u0302i. Nur unu mi trovis \u2013 irlanda verko, kies titolon mi tute forgesis. Tamen en la Enciklopedio de Irlando mi legas, ke la teatraj\u0302oj jam prezentitaj en la gaellingva teatro Taibhdhearc na Gaillimhe [tajvjarak na gajljive] en la okcident-irlanda urbo Galway [golu\u0306ej] inkludis operojn, sed c\u0302u estis originalaj, c\u0302u tradukitaj, ne estas indikite."}, {"text_idx": "#001258", "text": "G\u0302is nun, lau\u0306 mia scio, neniam estis komponita au\u0306 prezentita gaellingva opero en Skotlando. Antau\u0306 la dua mondmilito estis verkita muzika teatraj\u0302o en la gaela, sed ne temis pri vera opero, kaj mi ne scias, c\u0302u la publiko iam spektis kaj au\u0306dis g\u0302in. Lastatempe, tamen, la radio kaj la gaela gazetaro raportis, ke entuziasmuloj pri opero nun havos okazon g\u0302ui novan operon en la skotgaela. G\u0302ia titolo estas Hiort \u2013 Mac Talla nan Eun (Sankta Kilda \u2013 eh\u0302o de la birdoj). La opero temas pri la plej fora kaj plej soleca insulo de Skotlando \u2013 angle nomata Saint Kilda, kaj gaele Hiort [hirs\u0302t]. Tiu insulo \u2013 au\u0306 pli g\u0302uste insularo \u2013 situas je c\u0302irkau\u0306 100 kilometroj de la ekstrema okcidenta marbordo de Skotlando. Dum du mil jaroj la plej granda insulo de tiu grupo estis log\u0302ata, sed en la jaro 1930 la insulanoj timis morton pro malsato kaj ege malvolonte akceptis la decidon forlasi sian antikvegan hejmon. G\u0302is tiam c\u0302iam restis sufic\u0302e da servokapablaj viroj por ekipi siajn malgrandajn remboatojn kaj por c\u0302asi kaj kapti la marbirdojn, kiuj estis ilia plej grava fonto de nutraj\u0302o."}, {"text_idx": "#001259", "text": "La viroj kutimis mallevig\u0302i per s\u0302nuroj lau\u0306 la krutegaj kvarcentmetraj klifoj, por mortigi birdojn kaj kolekti iliajn ovojn. C\u0302ar tiu dang\u0302era laboro estis tiom grava por la ekzisto de la insulanoj, junaj viroj ne rajtis edzig\u0302i antau\u0306 ol montri siajn kurag\u0302on kaj reziston al vertig\u0302o, starante sur alta roko super la maro, c\u0302e la rando de la klifoj."}, {"text_idx": "#001260", "text": "Por simboli tian pendadon sur la klifoj, la opero inkludas spektaklan kaj sensacian \u201ebaleton\u201d en kiuj viraj dancistoj balancig\u0302as sur s\u0302nuroj super la scenejo."}, {"text_idx": "#001262", "text": "Konsternis min legi en la recenzo de Sen Rodin (MONATO 2007/6, p. 22) la nomon de la fama violonc\u0302elisto Pau Casals [pau\u0306 kazals] hispanigita. Pau Casals naskig\u0302is en El Vendrell (Katalunio) la 29an de decembro de 1876 kaj estis unu el la plej bonaj violonc\u0302elistoj de la 20a jarcento."}, {"text_idx": "#001263", "text": "Krom muzikisto, la famkonata violonc\u0302elisto estis paca homo. En 1933 li rifuzis ludi en la filharmonio de Berlino pro la regado de Adolf Hitler kaj pro la persekutoj de lia nazia reg\u0302imo. Unu jaron poste estis inau\u0306gurita en Barcelono la avenuo Pau Casals. En 1939, kiam la armeo de la generalo Franco prenis Barcelonon, li ekzilig\u0302is en Parizo, kaj en 1940, pro invado de la germana armeo, li forfug\u0302is en Amerikon. Dum la tuta diktaturo de Franco li helpadis ekzilitajn hispanojn. Dum sia tuta vivo, Pau Casals konstante agadis favore al paco, al justeco, al libereco kaj al sia lando Katalunio."}, {"text_idx": "#001264", "text": "Kiam en 1971 U Thant, g\u0302enerala direktoro de Unuig\u0302intaj Nacioj, donis al li la Medalon de la Paco, Casals diris: \u201eTio c\u0302i estas la plej granda honoro, kiun mi ricevis en mia vivo. Paco c\u0302iam estas mia plej granda zorgo. Jam dum mia infaneco mi lernis g\u0302in ami [...]. Permesu al mi diri ion al vi. Mi estas kataluno, ano de nuntempa provinco de Hispanio. Sed kio estis Katalunio? Katalunio estis la plej granda lando en la mondo. Katalunio havis la unuan parlamenton longe antau\u0306 ol Anglio. Katalunio havis la komencon de Unuig\u0302intaj Nacioj. C\u0302iuj au\u0306toritatoj de Katalunio kunvenis dum la 11a jarcento en franca urbo \u2013 tiutempe kataluna \u2013 por priparoli pacon [...]. Jen kio estis Katalunio.\u201d Tiuj c\u0302i paroloj de Pau Casals estas spekteblaj en Youtube pere de la ligilo /watch?v=AKlkO3Tt3Kw."}, {"text_idx": "#001265", "text": "Pau Casals estas por la katalunoj ne nur unu el la plej grandaj muzikistoj de nia tempo, sed ankau\u0306 elstara kontrau\u0306fas\u0302isto, pacbatalanto kaj defendanto de la rajtoj de la kataluna popolo. Unu el la plej grandaj petoj de la katalunoj estas respekti la katalunecon de lia nomo, ofta peto g\u0302is nun c\u0302iam ignorita."}, {"text_idx": "#001266", "text": "Evidentig\u0302as, ke samseksemuloj en Litovio ankorau\u0306 ne sentas sin plenrajtaj civitanoj. Tion montras provoj de la ligo de samseksemuloj de Litovio iniciati informan kampanjon kadre de la tutmonda tago kontrau\u0306 homofobio."}, {"text_idx": "#001267", "text": "Parto de la kampanjo celis afis\u0302ojn sur trolebusoj en la c\u0302efurbo Vilnius kaj en Kaunas. La busoj estus ornamitaj per s\u0302ildoj kun la c\u0302ielarkaj koloroj \u2013 simbolo de la samseksemuloj \u2013 kun sloganoj: \u201eSamseksemaj dungitoj rajtas esti publikaj kaj sekuraj\u201d, \u201eAnkau\u0306 gejo povas servi en la polico\u201d, \u201eLesbanino povas labori en lernejo\u201d. Tamen nek en unu, nek en la alia urbo aprobis magistratoj la kampanjon."}, {"text_idx": "#001268", "text": "La c\u0302efurbestro de Vilnius, Juozas Imbrasas, diris: \u201eNi estas toleremaj rilate ajnan seksan inklinon, tamen ni donas prioritaton al tradiciaj familioj kaj strebas propagandi familiajn valorojn. Tial ni ne subtenas la ideon pri publika demonstrado de samseksemaj ideoj\u201d."}, {"text_idx": "#001269", "text": "Fiaskis ankau\u0306 iniciato organizi dutagan feston, \u201eC\u0302ielarkaj tagoj 2007\u201d, por disvastigi egalajn rajtojn de samseksemuloj kaj lukti kontrau\u0306 diskriminacio kaj maltoleremo. Tiu c\u0302i festo estus parto de eu\u0306ropa iniciato kulminanta per publika evento, dum kiu etendig\u0302us 30 m longa c\u0302ielarka flago."}, {"text_idx": "#001270", "text": "La prezidanto de la ligo de samseksemuloj de Litovio, Vladimir Simonko, bedau\u0306ris, ke la iniciato, kiu komencu dialogon, fiaskis, c\u0302ar la socio evidentig\u0302as \u201enesufic\u0302e matura\u201d."}, {"text_idx": "#001272", "text": "Je kelkaj kilometroj for de la sud-okcidenta atlantika marbordo de Irlando situas la eta insularo Blasket (gaele: Na Blascaodai\u0301 [blaskejdi\u0301]). La plej malproksima insulo de tiu arkipelago estas Tiaracht [tjiarah\u0302t], kiu konsistigas la lastan okcidentan ekstremaj\u0302on de la eu\u0306ropa kontinento. En la insularo estas ses insuloj. La plej granda, An Blascaod Mo\u0301r, estis log\u0302ata g\u0302is la jaroj 1953/4, sed tiam la insulanoj finfine devis rezigni pri sia konstanta batalo kontrau\u0306 malfavoraj kondic\u0302oj kaj malvolonte translokig\u0302is al la irlanda c\u0302eftero. Kelkaj el la aliaj pli malgrandaj insuloj iam estis ankau\u0306 log\u0302ataj, sed de post la 19a jarcento ili restas tute sen log\u0302antoj."}, {"text_idx": "#001273", "text": "An Blascaod Mo\u0301r estas kruta insuleto kun areo de nur 4,6 kvadrataj kilometroj. En la oriento g\u0302i estas sufic\u0302e ebena por ebligi limigitan kultivadon de terpomoj kaj aveno. La restaj\u0302oj de la vilag\u0302o (ruinigita, sed kun kelkaj restau\u0306ritaj domoj) trovig\u0302as en tiu relative ebena orienta parto. Al la vilag\u0302o tute mankis sociaj au\u0306 socialaj servoj. Ec\u0302 por c\u0302eesti la meson la insulanoj devis veturi al preg\u0302ejo sur la c\u0302eftero. La sola transportrimedo konsistis el etaj fragilaj tradiciaj boatoj (tiel nomataj \u201ekorakloj\u201d, faritaj el ligna framo kun gudrita kanvasa tegaj\u0302o, antau\u0306e el felo). C\u0302ar ofte okazas s\u0302tormoj sur tiu regiono de la Atlantika Oceano, kaj la insuloj estas tute senprotektaj kontrau\u0306 la ventego kaj la vetero, tiuj vojag\u0302oj povis esti dang\u0302eraj kaj ofte neeblaj."}, {"text_idx": "#001274", "text": "Ne multaj el la log\u0302antoj kutimis legi librojn. Iliaj distraj\u0302oj konsistis el kantado, dancado, rakontado kaj konversacio. Iliaj tradicioj estis mense konservataj kaj bus\u0302e rakontataj, kaj inkludis antikvajn legendojn \u2013 el kiuj kelkaj estis pli antikvaj ol la anglosaksa Beowulf \u2013 kaj poemojn kaj kantojn, kiuj datig\u0302is de la dek-sepa kaj dek-oka jarcentoj. Nur fragmentoj de tiu abunda tradicia trezoro estas hodiau\u0306 kolektitaj kaj registritaj. La plimulto estas por c\u0302iam perdita. En la lastaj jaroj de ekzisto de la komunumo la insulanoj ekfaris lerte konstruitajn violonojn."}, {"text_idx": "#001275", "text": "C\u0302iuj el la insulanoj estis gaelparolantoj, kaj, kvankam la angla lingvo estis instruata en la malgranda lernejo, nur la gaela estis parolata inter la log\u0302antoj. Kelkaj el la insulanoj posedis bovinojn kaj s\u0302afojn. La c\u0302efa okupo estis kaptado de omaroj dumsomere kaj de skombroj dumvintre, vere dang\u0302era kaj necerta porvivaj\u0302o."}, {"text_idx": "#001276", "text": "La plej granda iama nombro da log\u0302antoj (176) estis atingita en 1916, sed post tiu jaro g\u0302i konstante malkreskis pro elmigrado, precipe al Usono. Kiam An Blascaod Mo\u0301r estis evakuita pro malric\u0302eco kaj manko de preskau\u0306 c\u0302iuj rimedoj, la log\u0302antaro ne nombris pli ol 150 personojn."}, {"text_idx": "#001277", "text": "Malgrau\u0306 la ekstrema malric\u0302eco kaj klimata malmildeco konstante suferataj de la log\u0302antaro, Blascaodai\u0301 estis hejmo de eksterordinara kaj tute unika kulturo. La insulanoj parolis belegan irlandgaelan lingvon, kiu ankorau\u0306 montris mezepokan influon kaj posedis ric\u0302egan vort-trezoron, kies elementoj ornamis ilian konversacion kiel lingvaj juveloj, kontraste kun hodiau\u0306a malric\u0302igita irlanda lingvaj\u0302o, c\u0302u angla, c\u0302u gaela. Iliaj tradicioj, legendoj, poemoj, kantoj, rakontoj kaj folkloro estis abundaj kaj ric\u0302aj."}, {"text_idx": "#001278", "text": "Tiu izolita, malgranda kaj malric\u0302a komunumo estigis unu el la plej rimarkindaj kaj vere senegalaj skoloj de verkistoj en la mondo. Iliaj simplaj sed elokventaj kontribuaj\u0302oj al la monda literaturo estas g\u0302enerale fervore lau\u0306dataj de tiuj, kiuj konas ilin. Kelkaj el iliaj verkoj ec\u0302 estas uzataj en irlandaj lernejoj por instrui la junulojn pri imitinda gaela lingvaj\u0302o kaj pri estinta okcident-irlanda vivmaniero."}, {"text_idx": "#001279", "text": "La kreado de tia literatura trezoro komencig\u0302is per la eldono de la membiografiaj memoraj\u0302oj de iu insulanino, nome Peig (au\u0306 Peg) Sayers (1873-1958). Peig scipovis legi kaj skribi, sed nur en la angla (por s\u0302i fremda lingvo), c\u0302ar lerneja instruado, kiun s\u0302i ricevis sur la c\u0302eftero, ne okazis tiam en la gaela lingvo. Do s\u0302i diktis sian nun faman libron en s\u0302ia bela gepatra idiomo."}, {"text_idx": "#001280", "text": "En tiu tempo (precipe inter 1910 kaj 1930) diversaj erudiciuloj kaj esplorantoj de la gaela lingvo kaj insula kulturo vizitadis la insularon. Unu el la plej konataj el tiuj vizitantoj estis Robin Flower [flau\u0306er], gaele kromnomita Bla\u0301ithin'. Li kaj kelkaj aliaj instigis la insulanojn skribi siajn memoraj\u0302ojn pri tiu malaperonta insula vivo kaj pri g\u0302iaj tradicioj. La unua, kiu propramane verkis, estis Toma\u0301s O\u0301 Criomhthainn [o krohajn] (1854-1937). Li estis au\u0306toro de libroj kies titoloj estas La insulano kaj Tradicioj el la okcidenta insulo. Je la fino de la unue nomita verko, lia membiografio, O\u0301 Criomhthainn skribis c\u0302i tiun kortus\u0302an kaj ofte citatan frazon: \u201eDetale mi skribis pri multe el tio, kion ni faris, c\u0302ar estis mia deziro, ke ie restu memoraj\u0302o de la tutaj\u0302o, kaj mi strebis priskribi la karakteron de la homoj c\u0302irkau\u0306 mi, por ke post ni dau\u0306ru iu kroniko pri ni, c\u0302ar neniam plu estos popolo simila al ni.\u201d"}, {"text_idx": "#001282", "text": "La lasta el tiu unika grupo da poetoj kaj rakontistoj de la Blasket-insularo estis Michea\u0301l O\u0301 Gaoithi\u0301n [mih\u0302o\u0301l o gejhi\u0301n], filo de Peig Sayers, kiu verkis la libron Domag\u0302e, ke la juneco ne dau\u0306ras."}, {"text_idx": "#001283", "text": "Tiuj libroj estis poste angligitaj por pli vasta publiko, kaj pluraj estis tradukitaj en diversajn aliajn lingvojn. Entute, oni kalkulas, ke almenau\u0306 15 libroj estis verkitaj de la insulanoj. Estas preskau\u0306 neimageble, ke en iu ajn alia parto de la mondo, tiom da literaturo estus kreata de tiom eta socio de simplaj, apenau\u0306 edukitaj homoj. Estu rimarkita, ke la log\u0302antaro ne superis entute 150 homojn!"}, {"text_idx": "#001284", "text": "Malkiel kelkaj disvastigitaj eraraj ideoj pri la kelta karaktero, la Blasket-insulanoj (kaj aliaj anoj de la kelta familio) ne estis mistikaj romantikuloj log\u0302antaj en magiaj krepuskaj regionoj. Ili neniel estis ventkapuloj, sed praktikaj kaj solidaj boatistoj kaj kamparanoj, kiuj devis batali por apenau\u0306 vivi sur sia venta, sens\u0302irma, senarba, senkomforta kaj senrimeda \u2013 sed severe bela \u2013 insuleto, c\u0302e la tutlasta marg\u0302eno de Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#001285", "text": "Starante sur la okcidenta rando de la duoninsulo Dingle [dingl] (gaele: Daingean), kaj rigardante la vastan Atlantikon, iu ajn vizitanto povas admiri la imponan panoramon de la soleca Blasket-insularo. Tamen, se oni havas okazon surterig\u0302i sur Blascaod Mo\u0301r ekster la turisma sezono, oni ne plu au\u0306dos homan voc\u0302on \u2013 nur la melankolian kriegon de la marbirdoj, kaj la sonon de la marondoj frakasig\u0302antaj sur la rokojn. La voc\u0302oj de la insulanoj restos por eterno silentaj. Ec\u0302 iliaj skribaj\u0302oj \u2013 krom kelkaj malmultaj \u2013 ne plu estas facile troveblaj en la librovendejoj au\u0306 bibliotekoj."}, {"text_idx": "#001286", "text": "Toma\u0301s O\u0301 Criomhthainn pravis: \u201eNeniam plu estos popolo simila al ni.\u201d"}, {"text_idx": "#001287", "text": "La urbestro de Moskvo Jurij Luj\u0302kov deklaris pri gejo-festo okazonta en la rusa c\u0302efurbo: \u201eG\u0302i estas spektaklo de Satano. Neniam, neniam mi permesos tian porkaj\u0302on en mia urbo!\u201d Ni preterlasu la malestimon pri porkoj (kiujn tamen li mang\u0302as); ni ankau\u0306 preterlasu, ke sekve de tiu militproklamo oni bastonis kaj arestis pacajn manifestaciantojn, inter kiuj estis tri deputitoj (eu\u0306ropa, rusa, itala). Ja tiaj bagateloj okazas jam c\u0302ie, sub ia ajn reg\u0302imo. Temas ja pri sekureco."}, {"text_idx": "#001288", "text": "Restas la kerno: senkulpaj civitanoj estas senigataj de civitanaj rajtoj kaj traktataj kiel krimuloj simple kaj ekskluzive pro la fakto, ke iliaj seksaj inklinoj estas diferencaj disde la seksaj inklinoj de la plimulto. Tio s\u0302ajnas al mi malfacile komprenebla kaj tolerebla, c\u0302efe en lando, kies estraro proklamas sin \u201edemokrata\u201d."}, {"text_idx": "#001289", "text": "Mi estas nek gejo nek viandomang\u0302anto. Tamen, kiel homo kaj kiel vegetarano, mi firme, obstine defendadas la rajton de c\u0302iu homo esti gejo au\u0306 viandomang\u0302anto au\u0306 ion-ajn-kredanto, se tiu tion libere elektas sen damag\u0302i aliajn homojn. Ion similan diris iam Voltaire, sed oni forgesis."}, {"text_idx": "#001290", "text": "Nur reciprokaj konatig\u0302o, interau\u0306skultado kaj respekto povas savi nian ferocan specion disde la memdetruo. Ni esperu, ke ne estas jam tro malfrue."}, {"text_idx": "#001292", "text": "Mi c\u0302iam opiniis, eble pro malmulta au\u0306 malsimila fundamento, ke la zamenhofa esprimo \u201eneu\u0306trale homa\u201d estu interpretata lau\u0306 la lumo de alia lia esprimo rilatanta al religio: \u201epotenca senkorpa mistero, fortego, la mondon reganta\u201d. C\u0302iuj religioj povas sin rekoni en tiu minimuma denominatoro, al kiu ili povas aldoni siajn proprajn dogmojn; kaj per tia rekono ili eniras en la mondkoncepton de \u201eneu\u0306trale homa\u201d. Sed nun, legante kaj relegante la recenzon de Carlo Minnaja pri la libro Mi estas homo (MONATO 2007/5, p. 19-21), mi tentig\u0302as s\u0302ang\u0302i mian opinion, kvankam tio igus Zamenhofon iom zigzaganta kaj eble ne tre kohera."}, {"text_idx": "#001293", "text": "Se mi persistus en tiu mia interpreto pri la zamenhofa \u201eneu\u0306trale homa\u201d, mi trovus, male al Minnaja, ke ec\u0302 religioj, kiel la hebrea kaj kristana, kiuj sian anaron epitetas (au\u0306 epitetis) \u201epopolo elektita\u201d, perfekte inkludig\u0302as en tiu mia (nur mia, certe!) interpreto pri \u201eneu\u0306trale homa\u201d, c\u0302ar ec\u0302 ili esence kredas je tiu komuna denominatoro. Kaj, krome, certe ankau\u0306 Zamenhof sciis, ke c\u0302iu religio pretendas esti la vera, la unika vera, kaj ke tiu konvinko ne multe distingig\u0302as de tiu de \u201eelektita popolo\u201d."}, {"text_idx": "#001294", "text": "Kvankam maloftas en j\u0302urnalaj titoloj mencioj pri birda gripo, la Svisa Oficejo pri Publika Sano (SOPS) plu klopodas prepari la log\u0302antaron kontrau\u0306 la epidemio. G\u0302i j\u0302us rekomendis, ke c\u0302iu sviso akiru 50 higienajn maskojn. Tiuj estu uzataj, se la viruso tiel evoluos, ke g\u0302i povos transiri de homo al homo."}, {"text_idx": "#001296", "text": "Zeltner opinias, ke la c\u0302efa kontrau\u0306gripa s\u0302irmilo estas vakcino. Do la svisa registaro staplas vakcinon por proksimume ok milionoj da personoj. Danke al kompletiga aktivilo la vakcino vers\u0302ajne kontrau\u0306staros novajn virus-mutaciojn."}, {"text_idx": "#001297", "text": "Lau\u0306 prognoza modelo, epidemio dau\u0306ros c\u0302irkau\u0306 ses semajnojn, kiel tradicia gripo. En la plej bona okazo la publiko povos normale plu vivi. Tamen lernejoj probable estos fermitaj, c\u0302ar porti maskon estos troa trudo c\u0302e infanoj."}, {"text_idx": "#001298", "text": "La maskoj jam haveblas en superbazaroj kontrau\u0306 4,90 svisaj frankoj (c\u0302. 2,90 eu\u0306roj) kartone po 50 maskoj. La Monda Organizaj\u0302o pri Sano studos la sperton en Svislando, antau\u0306 ol decidi, c\u0302u rekomendi, c\u0302u mondskale ac\u0302eti maskojn."}, {"text_idx": "#001299", "text": "Aperis antau\u0306 nelonge furorlibro en la angla lingvo pri la japana kronprincino Masako. La japana traduko devis aperi en marto, sed g\u0302i estas nuligita. La au\u0306toro, Ben Hills [hilz], en sia libro (esperante: Princino Masako. Malliberulino de la Krizantema Trono. La tragika vera rakonto de japana kronprincino) kritikis la malmodernan kaj burokratan influon de la Buroo pri Kortegaj Aferoj (BKA), kaj nun japanoj demandas sin, c\u0302u BKA iel subpremis la tradukon."}, {"text_idx": "#001300", "text": "Masako naskig\u0302is en 1963. S\u0302i kreskis c\u0302efe eksterlande kaj parolas multajn lingvojn. Studinte c\u0302e la universitatoj de Oksfordo, Harvard kaj Tokio, s\u0302i eklaboris c\u0302e la ministrejo pri eksterlandaj aferoj. S\u0302i estas c\u0302iel moderna kaj kapabla virino kun internaciaj spertoj."}, {"text_idx": "#001301", "text": "Tamen s\u0302ia vivo s\u0302ang\u0302ig\u0302is post la edzinig\u0302o en 1993 al la japana kronprinco Naruhito. Vivado en la imperiestra familio farig\u0302is sufoka pro multaj konvencioj. S\u0302i ne povis utiligi siajn sperton kaj kapablojn. Masako devis farig\u0302i obeema edzino kaj naski viran bebon kiel kronheredanton. Baldau\u0306 s\u0302i mense malsanig\u0302is (oficiale \u201ealg\u0302ustiga malordo\u201d, sed lau\u0306 Hills \u201edepresio\u201d) kaj preskau\u0306 malaperis el publika vido."}, {"text_idx": "#001302", "text": "La anglalingva originalo trovig\u0302as inter la plej furoraj eksterjapanaj libroj c\u0302e . Tie, lau\u0306 leganto-rekomendoj, g\u0302i havas nur du stelojn kaj duonon, dum aliaj furorlibroj g\u0302enerale havas pli. Supozeble multaj konservativaj japanoj kritikis la libron."}, {"text_idx": "#001303", "text": "Kutime japanoj ne skribas malestime pri la imperiestra familio, parte pro g\u0302enerala respekto kaj parte pro timo de minacoj au\u0306 ec\u0302 fizikaj atakoj fare de ekstrem-dekstruloj. Tamen c\u0302i-foje la \u201emalpermeso\u201d de la traduko de la kritika Hills-libro certigas la impreson, ke la princino pro la burokrata premo de BKA vere malsanig\u0302is."}, {"text_idx": "#001304", "text": "Nuligi la tradukon nenion solvos. La c\u0302eesto de tiel nomataj malprecizaj frazoj en la libro ne estas sufic\u0302a kialo por malpermesi japanlingvan eldonon. Legantoj mem decidu."}, {"text_idx": "#001305", "text": "Estis iom nesukcesa la s\u0302tata vizito de la litova prezidanto Valdas Adamkus al Portugalio. La vesperon antau\u0306 la vizito ankorau\u0306 ne estis klare, kiu flugkompanio transportos la prezidanton. Fine Adamkus flugis kiel ordinara pasag\u0302ero \u2013 kaj per unudirekta bileto \u2013 en c\u0302eh\u0302a aviadilo."}, {"text_idx": "#001306", "text": "Litovio ne posedas propran aviadilon por oficialaj vizitoj. Oni intencis tiucele adapti nove akiritan milit-transportilon de la marko Spartan. Tamen ministro, reveninte el Centra Azio, plendis, ke Spartan tro malvarmis. Oni veturas, lau\u0306 oficistoj de la prezidanta administrejo, kvazau\u0306 per kamiono kun s\u0302tata flago."}, {"text_idx": "#001307", "text": "Adamkus ne estas la sola prezidanto, kiu tiel suferis. Antau\u0306ulo, Algirdas Brazauskas, iam flugis al Argentino. Survoje perdig\u0302is valizoj, inkluzive de unu, kiu entenis s\u0302tatan ordenon por la argentina prezidanto. Kaj kiam Litovio estis formale akceptota en la Eu\u0306ropan Union, la tiama prezidanto Rolandas Paksas flugis al Ateno per la litova kompanio Aurela. Multaj, vidante diversajn s\u0302tatajn aviadilojn, demandis: \u201eKiu estas tiu c\u0302i lando Aurela?\u201d"}, {"text_idx": "#001308", "text": "Reveninte el Portugalio, Adamkus petis, ke la registaro baldau\u0306 decidu pri aviadilo por s\u0302tataj eksterlandaj vizitoj, por ke la prestig\u0302o de la lando ne plu suferu."}, {"text_idx": "#001309", "text": "Post 48 jaroj da diktatoreco la portugala popolo finis la fas\u0302isman reg\u0302imon la 25an de aprilo 1974 per sensanga revolucio. Portugaloj nomas g\u0302in la \u201eDianta Revolucio\u201d, c\u0302ar la popolo enmetis diantojn en la pafilojn de la soldatoj."}, {"text_idx": "#001310", "text": "Pasis 33 jaroj. La portugala popolo starigis demokratian socion, kaj la lando estas membro de Eu\u0306ropa Unio. Tamen, c\u0302efe de antau\u0306 du jaroj, la signoj pri politika retroiro estas maltrankviligaj. Portugaloj vidas iom post iom, kiel estas detruataj libereco kaj demokratio. Tio ne estas troigo. Diktatoroj estas polpoj, kapablaj alivestig\u0302i, kiuj kreskas rapide, etendante siajn tentaklojn sur la tutan socion g\u0302is en la personan vivon de c\u0302iu."}, {"text_idx": "#001311", "text": "Korupto disvastig\u0302as tra la socio. Skandaloj enormaj koncernis c\u0302efe politikistojn, privatajn universitatojn kaj futbalestrojn. Senlaboreco kreskis g\u0302is preskau\u0306 duonmiliono da homoj, kaj estas pli ol unu miliono da personoj, kies laborkontraktoj estas limdatigitaj."}, {"text_idx": "#001312", "text": "Infankrimuloj eskapas de la justico. En lando, kie koruptuloj kaj infankrimuloj estas apenau\u0306 punitaj post multaj jaroj da tribunalaj sesioj, amaskomunikiloj j\u0302us sciigis, ke sinjorino 76-jarag\u0302a estis akuzita pro s\u0302telado de hau\u0306t-kremo kun valoro de 3,99 eu\u0306roj. La sinjorino lau\u0306dire tion faris post reveno de kurackonsulto en la Portugala Instituto Kancerologia. Tro da rigoro por etaj krimoj, malrigoro por veraj krimuloj."}, {"text_idx": "#001313", "text": "Antau\u0306 nelonge la amaskomunikiloj suspektis, ke la licenciig\u0302o de la c\u0302efministro Jose\u0301 So\u0301crates [j\u0302uze\u0301 so\u0301krates] kiel ing\u0302eniero estis plenumita iel strange. So\u0301crates, membro de la Socialista Partio, ne finis la superan kurson pri ing\u0302enierado pro manko de kvin fakoj. Fine li akiris la kvin fakojn en Universidade Independente, privata universitato akuzita pro interligo kun armil-komercado."}, {"text_idx": "#001314", "text": "La amaskomunikiloj dubis pri la sukceso en la kvin fakoj, i.a., c\u0302ar kvar el ili li akiris la saman jaron kun la sama profesoro. Ankau\u0306 estas datoj, kiuj ne koincidas kun la licenciig\u0302o. Cetere telefonvokoj el la registaro provis timigi j\u0302urnalistojn kaj dokumentoj mistere malaperis. Mokas televidaj humuristoj, ke la c\u0302efministro estas falsa ing\u0302eniero."}, {"text_idx": "#001315", "text": "Al la portugala popolo ne gravas, c\u0302u la c\u0302efministro estas au\u0306 ne estas ing\u0302eniero. Gravas, ke li prezentis identigilajn paperojn en la parlamento kvazau\u0306 ing\u0302eniero, kiam li ankorau\u0306 ne havis la licencion. Ankau\u0306 gravas, c\u0302u li honeste plenumis sian studprogramon."}, {"text_idx": "#001316", "text": "Estas aliaj, rilataj aferoj. Instruisto Fernando Charrua [ferna\u0301ndu s\u0302ah\u0302u\u0301a], kiu laboris dum 19 jaroj en la G\u0302enerala Estraro pri Edukado de la Nordo, kaj membras en la Socialdemokrata Partio, okupig\u0302is g\u0302is antau\u0306 nelonge pri rekonado de licenciig\u0302oj kaj aliaj studgradoj en tiu s\u0302tata institucio."}, {"text_idx": "#001317", "text": "Kiel normala portugalo li rakontis anekdoton pri la c\u0302efministro al kolego. La kolego sciigis la estrinon, kiu suspendis la instruiston. Poste la ministrejo pri edukado nuligis la suspendon, sed irigis la instruiston al la mezgrada lernejo, kie li laboris antau\u0306 20 jaroj. La anekdoto temis pri la neing\u0302eniereco de So\u0301crates. La kazon diskutis la portugala parlamento, kies deputitoj, de c\u0302iuj partioj, unuafoje interkonsentis pri io: nome, ke la registaro faligas la liberon en Portugalio."}, {"text_idx": "#001318", "text": "J\u0302urnalistoj, instruistoj, kuracistoj, esplorpolicistoj kaj g\u0302enerale la profesiuloj bone funkcias en Portugalio. Tamen ne estas facile bone labori, kiam la institucioj estas plenaj je polpaj tentakloj. Kelkaj blogoj en Portugalio estas kontrolataj de la polpo. Se iam mi malaperos el la reto, sen antau\u0306a informo, bonvolu suspekti."}, {"text_idx": "#001319", "text": "C\u0302i tiuj situacioj eble estas komunaj en aliaj membros\u0302tatoj de Eu\u0306ropa Unio. C\u0302u pro tio la eu\u0306ropaj popoloj dubas kaj s\u0302ancelig\u0302as pri subskribado de la Konstitucia Traktato en c\u0302i tia Eu\u0306ropo?"}, {"text_idx": "#001321", "text": "En la gubernio Shitai de Anhui, C\u0302inio, situas la malnova domo Cuipingju, konstruita kiel tetrinkejo antau\u0306 pli ol 200 jaroj. Dum multaj jaroj g\u0302i kadukig\u0302as pro manko de riparoj. Pasintjare la posedanto de la domo intencis vendi g\u0302in al sveda tekomercisto kontrau\u0306 200 000 juanoj (c\u0302. 20 000 eu\u0306roj)."}, {"text_idx": "#001322", "text": "Kiam amaskomunikiloj priraportis la negocon, intervenis la loka registaro kaj malhelpis la vendon, dirante, ke la konstruaj\u0302o estas kultura heredaj\u0302o protektata."}, {"text_idx": "#001324", "text": "Li dau\u0306rigis: \u201eMi elspezas c\u0302iujare pli ol 2000 juanojn por ripari la domon. Tio estas granda s\u0302arg\u0302o por mia familio. Mi decidis g\u0302in forvendi, kiam la sveda komercisto proponis ac\u0302eton. Fakte mi ne volas forvendi g\u0302in, tamen estas pli bone vendi g\u0302in ol vidi g\u0302in disfali.\u201d"}, {"text_idx": "#001325", "text": "Antau\u0306 nau\u0306 jaroj okazis simila afero en la gubernio Xiuning de la sama provinco. La malnova domo Yinyutang de la vilag\u0302o Huangcun estis vendita al Usono post sep-jara traktado. Oni malmuntis de la malnova domo 700 lignaj\u0302ojn, 8500 brikojn kaj 500 s\u0302tonaj\u0302ojn, kiuj estis enmetitaj en 40 kontenerojn."}, {"text_idx": "#001326", "text": "La ac\u0302etanto elspezis 125 milionojn da dolaroj por transporti la malmuntitan domon al Usono. Poste oni rekonstruis g\u0302in en usona muzeo. En junio 2006 la muzeo malfermig\u0302is al la publiko. Por la muzeo oni instalis retpag\u0302aron, kiu envicig\u0302is inter la 10 plej furoraj retpag\u0302aroj en Usono."}, {"text_idx": "#001328", "text": "Antau\u0306 centoj da jaroj komerco prosperis en la suda regiono de Anhui. Lokaj ric\u0302uloj konstruigis grandan nombron da delikataj domoj, praulaj temploj, memoraj arkaj\u0302oj kaj pontoj lau\u0306 c\u0302ina tradicia arkitekturo. Sed tiuj konstruaj\u0302oj estas nek enlistigitaj kiel kulturaj heredaj\u0302oj nek protektataj de la registaro."}, {"text_idx": "#001329", "text": "Ironie estas, ke lastatempe iu c\u0302ina kultura instituto kolektis c\u0302irkau\u0306 10 milionojn da juanoj por rekonstrui la domon Yingyutang sur la origina loko. La instituto planas iom post iom restau\u0306ri c\u0302iujn konstruaj\u0302ojn de la vilag\u0302o Huangcun."}, {"text_idx": "#001331", "text": "Antau\u0306e tiel ne okazis, ne nur pro la komunisma reg\u0302imo, sed ankau\u0306 pro tradicio. Oni ne scias, de kie venis tiu c\u0302i nova moro. Tamen instruistoj kaj aliaj civitanoj g\u0302in ne s\u0302atas kaj esperas, ke baldau\u0306 g\u0302i ne plu okazos."}, {"text_idx": "#001332", "text": "En la artikolo de Ian Fantom Kial vere kolapsis la tri turoj de MKC? (MONATO 2007/4, p. 24-26) mi trovis teknikajn hipotezojn por klarigi la disfalon de la turoj. Thomas Eccardt (MONATO 2007/6, p. 6) kontrau\u0306as per tio, kio aperas en wtc.nist.gov. En la citita retpag\u0302o mi ne sukcesis trovi teknikajn hipotezojn samcelajn. C\u0302u s-ro Eccardt bonvolus montri ilin al mi? Mi estas ing\u0302eniero kun pli ol tridek jaroj da sperto pri s\u0302talo kaj g\u0302iaj kvalitoj."}, {"text_idx": "#001333", "text": "La 10an de junio vizitis Albanion la usona prezidanto George Bush. Ekde la fino de la unua mondmilito, kiam la tiama usona prezidanto Wilson deklaris sin c\u0302e la Ligo de Nacioj favora al popola rajto pri memdecido, kio influis ankau\u0306 la akcepton internacian de Albanio kiel sendependa s\u0302tato, neniu usona prezidanto vizitis Albanion."}, {"text_idx": "#001334", "text": "Post la komunisma reg\u0302imo restarig\u0302is diplomatiaj rilatoj inter Albanio kaj Usono en 1991. Tiam Usono farig\u0302is preskau\u0306 la sola internacia advokato pri albanaj aferoj. La milita interveno en Kosovo de la Nord-Atlantika Traktat-Organizaj\u0302o (NATO), kun c\u0302ekape Usono, dum printempo 1999 konfirmis la fidon de la albanoj al la usonanoj kaj ilia registaro."}, {"text_idx": "#001335", "text": "Prezidanto Bush restis nur sep horojn en Albanio. Li estas akceptita c\u0302e la prezidanta palaco kaj ricevis la plej altan landan medalon. Poste li renkontig\u0302is kun la c\u0302efministro, parlamentestroj kaj du specialaj invititoj, la c\u0302efministroj de Makedonio kaj Kroatio, rilate preparojn por akcepti la tri landojn venontjare en NATO. Cetere, dum la vizito Bush denove deklaris sian subtenon por sendependa kaj memstara Kosovo."}, {"text_idx": "#001336", "text": "La vizito de Bush, malgrau\u0306 ekstrema sekureco (dej\u0302oris pli ol dek mil lokaj policanoj kaj ec\u0302 mil usonaj soldatoj), montris, ke albanoj estas eble la plej usonema nacio en Eu\u0306ropo. Forestis ekzemple la kontrau\u0306usonaj manifestacioj viditaj lastatempe en C\u0302eh\u0302io kaj Italio. Civitanoj venis per au\u0306toj kaj ec\u0302 per bicikloj el c\u0302iuj anguloj de la lando por bonvenigi la usonan prezidanton."}, {"text_idx": "#001337", "text": "Flickr (), unu el la multaj servoj de la giganta firmao Yahoo!, estas la plej granda reta foto-arkivo de la mondo. Centmiloj da fotoamatoroj kaj profesiuloj montras tie siajn verkojn. La 13an de junio la germanlingvaj vizitantoj de Flickr subite rimarkis, ke multaj bildoj, kiujn ili en la antau\u0306aj tagoj povis vidi, nun subite ne plu estas alireblaj. Anstatau\u0306 la foto venis mesag\u0302o: \u201eTiu c\u0302i foto ne estas disponebla al vi\u201d."}, {"text_idx": "#001338", "text": "Komence oni emis kredi, ke temas pri cimo en la programaro, sed post kelkaj horoj la realo montrig\u0302is alia. Iu rimarkis malgrandan s\u0302ang\u0302on \u2013 tute ne anoncitan \u2013 en la regularo: \u201eSe via identiga numero havas kiel bazon Singapuro, Germanio, Honkongo au\u0306 Koreio vi povos vidi nur bildojn kun sekura enhavo\u201d."}, {"text_idx": "#001339", "text": "Tiu c\u0302i ekscio ene de kelkaj horoj kau\u0306zis lavangon da protestoj. Miloj da fotografoj kaj fotografaj grupoj el la tuta mondo afis\u0302is protest-tekston au\u0306 -foton sur sia c\u0302efpag\u0302o: \u201eNe al la cenzuro!\u201d Tute strange, Flickr dum preskau\u0306 24 horoj ne reagis. Nur la postan tagon venis mallonga komunikaj\u0302o: \u201eLa nuna situacio estas por ni [Flickr] tre malagrabla, sed \u2013 kredu nin \u2013 ni ne havas alternativon.\u201d"}, {"text_idx": "#001340", "text": "Intertempe la protestoj dau\u0306ris kaj multaj minacis venontjare ne rekotizi. Kelkaj protestafis\u0302oj ig\u0302is ec\u0302 tiel popularaj, ke ili aperis en la c\u0302efpag\u0302o inter la plej vidataj fotoj. Post plenaj du tagoj da protestado venis nova oficiala komunikaj\u0302o: \u201eLa decido s\u0302ang\u0302i la Flickr-sperton en Germanio neniam rilatis cenzuron. G\u0302i estas farita en provo certigi, ke Yahoo!-Germanio estu konforma al la lokaj leg\u0302oj.\u201d"}, {"text_idx": "#001341", "text": "Pri kiuj leg\u0302oj temas, ne estis dirite. Germanaj juristoj diskutis, sed ne trovis precizajn leg\u0302ojn. Eble la cenzurado bazig\u0302as sur Jugendschutzgesetz (leg\u0302aro por protekti gejunulojn), plistriktigita, post kiam en 2002 19-jarag\u0302ulo en Erfurt mortigis instruistojn kaj lernantojn.1"}, {"text_idx": "#001342", "text": "Lau\u0306 tiu c\u0302i leg\u0302o montri \u201edang\u0302erajn fotojn\u201d al junuloj estas krimo. Sed Flickr baris aliron ne nur al junuloj, sed al c\u0302iuj germanlingvaj abonantoj. Cetere g\u0302i baris milionojn da fotoj, kies \u201edang\u0302ero\u201d estas ridinda. Tiel Flickr provis fliki sian pag\u0302aron lau\u0306 malbone pripensita maniero."}, {"text_idx": "#001343", "text": "1. Du semajnojn poste oni informis, ke la koncerna leg\u0302o estas Staatsvertrag u\u0308ber den Schutz der Menschenwu\u0308rde und den Jugendschutz in Rundfunk und Telemedien (Federacia traktato pri la protektado de la homa digno kaj de la junularo en radio, televido kaj Interreto)."}, {"text_idx": "#001344", "text": "Zhongdian [g\u0302ongdjan] estas malgranda gubernio en la nord-okcidenta parto de la c\u0302ina provinco Yunnan [junan], kiu situas najbare de Tibeto. Antau\u0306e tre malmultaj konis g\u0302in, sed nun la gubernio g\u0302uas grandan famon. C\u0302iujare g\u0302i altiras milionojn da turistoj. Tiu granda interesig\u0302o ekestis rezulte de la deklaro de la loka registaro en 1997, ke la fikcia loko S\u0302angrilao (angle Shangri-La), unuafoje menciita en la romano Perdita horizonto de la brita au\u0306toro James Hilton, trovig\u0302as en la gubernio."}, {"text_idx": "#001345", "text": "En 1933 Hilton verkis la libron, en kiu li priskribas belan lokon, en kiu estas longa kaj mallarg\u0302a valo Blua Luno kaj lamaejo S\u0302angrilao, situanta sur krutaj\u0302o c\u0302e la piedo de la neg\u0302kovrita monto Karakal. Lau\u0306 la romano iam en la 30aj jaroj de la pasinta jarcento okazis tumulto en la urbo Baskul en iu lando najbare de Barato. Brita diplomato, lia sekretario, usonano kaj misiistino decidis forlasi la urbon. Ili flugis per malgranda aviadilo al Peshawar [pes\u0302avar], en la nuna Pakistano (tiam parto de la brita kolonio Hindio). Tamen la aviadilo estis kaptita kaj surterigita en dezerta loko. Gvidate de c\u0302ina maljunulo, scipovanta la anglan, ili venis al la lamaejo S\u0302angrilao. G\u0302i regis la valon Blua Luno, kie log\u0302is miloj da homoj de pluraj gentoj, apartenantaj al malsamaj religioj. Ili harmonie vivis lau\u0306 la principo de modereco kaj g\u0302enerale estis longvivuloj. En la lamaejo oni kolektis multajn trezorojn, librojn kaj instrumentojn eksterordinarajn el la orienta kaj okcidenta civilizacioj. C\u0302iuj lamaoj estis bone klerigitaj ..."}, {"text_idx": "#001346", "text": "Post dekoj da jaroj en iuj landoj homoj deklaris, ke S\u0302angrilao trovig\u0302as sur ilia teritorio: Ladakh de Kas\u0302miro, Nepalo, Butano, valo Hunza en Pakistano kaj en sud-okcidenta C\u0302inio. En la lasta regiono, pli precize en la gubernio Zhongdian, troveblas neg\u0302monto, profunda valo kaj lamaejo, menciitaj en la romano Perdita horizonto. Tie estas 470 montoj, kiuj altas je pli ol 4000 metroj super la marnivelo. Inter ili kus\u0302as valoj, stepoj, lagoj, virgaj arbaroj kaj glaciejoj. Pro specifaj situo kaj klimato tie formig\u0302is mirindaj vidindaj\u0302oj, konsistantaj el komplika geomorfologia strukturo. Tie estas ankau\u0306 raraj bestoj kaj plantoj. En la antikveco la gubernio servis kiel grava transs\u0302arg\u0302a stacio c\u0302e la sud-okcidenta Silka Vojo. Nun g\u0302i havas c\u0302irkau\u0306 130 000 log\u0302antojn el 13 etnoj kaj el malsamaj religioj. C\u0302iu etno trankvile vivas lau\u0306 siaj propraj moroj kaj kutimoj. En 2002 la gubernio Zhongdian transprenis la nomon S\u0302angrilao."}, {"text_idx": "#001347", "text": "Litova iluziisto Arvydas Gaic\u030ciunas kaj lia fratino Diana kreis novajn rekordojn, kiam ili plej longe restis senspire sub akvo. Arvydas pasigis 15 minutojn 58 sekundojn subakve kaj Diana 11 minutojn 7 sekundojn. La antau\u0306aj rekordoj: respektive 13 minutoj 42 sekundoj kaj 7 minutoj 30 sekundoj."}, {"text_idx": "#001349", "text": "Tri milionoj da au\u0306toj en Pekino"}, {"text_idx": "#001350", "text": "La Pekina Komitato pri Trafiko anoncis, ke en majo 2007 en la c\u0302ina c\u0302efurbo estis almenau\u0306 tri milionoj da privataj au\u0306tomobiloj. Tio montras, ke la urbo eniris la au\u0306tan socion."}, {"text_idx": "#001351", "text": "Ekde la pasinta jaro la nombro de privataj au\u0306toj en la urbo kreskis kun rapideco de po 1000 en unu tago. Kiam en 1950 la nova C\u0302inio fondig\u0302is, en Pekino trovig\u0302is nur 2300 civilaj au\u0306toj. En februaro 1997 la nombro atingis unu milionon; por tio estis bezonataj pli ol 40 jaroj. Pasis nur iom pli ol ses jaroj, g\u0302is en au\u0306gusto 2003 la nombro superis du milionojn. Por plimultig\u0302i g\u0302is tri milionoj estis bezonataj nur tri jaroj kaj nau\u0306 monatoj. Tiu cifero estis atingita multe pli frue ol la specialistoj pri urba disvolvig\u0302o antau\u0306kalkulis."}, {"text_idx": "#001352", "text": "Oni povus konkludi, ke la ekonomia konstruado de la urbo brile sukcesis, sed tio estas unuflanka vidpunkto. Dum intervjuo kun la internacie fama profesoro Lu Huapu, estro de la Trafika Instituto c\u0302e Quinghua-Universitato, j\u0302urnalisto trovis, ke kompare kun privatuloj en evoluintaj landoj, kiuj plejparte posedas au\u0306tojn por per g\u0302i pasigi libertempon au\u0306 malstrec\u0302i sin, la ac\u0302etcelo de plimulto de la pekinanoj estas nur por eviti la embarason, kau\u0306zatan de malbona publika trafiko."}, {"text_idx": "#001353", "text": "Lu Huapu substrekis: \u201ePekino nun alfrontas pezan trafikan s\u0302arg\u0302on. Preskau\u0306 c\u0302iutage estas terura trafiks\u0302topig\u0302o. La plej s\u0302losila problemo estas, ke al la urbo Pekino, dense log\u0302ata, mankas kapabla sistemo de publika trafiko. Lau\u0306 statistiko nuntempe en Pekino la publika trafiko havas porcion de nur 20 % de la tuta urba trafiko, dum en Novjorko, Tokio kaj aliaj urboj, la publika trafiko g\u0302enerale havas 70 %.\u201d"}, {"text_idx": "#001354", "text": "Unu el la zorgigaj problemoj estas, ke specialistoj kaj koncernaj instancoj de la c\u0302ina registaro nepre bezonas fari pli sciencan prognozon pri la kresko de au\u0306tokvanto en Pekino kaj aliaj urbegoj. Estonte, la tempoperiodo, en kiu la civilaj au\u0306toj de Pekino atingos kvar milionojn, certe pli mallongos ol la bezonita tempo de du milionoj g\u0302is tri milionoj."}, {"text_idx": "#001355", "text": "La trafiks\u0302topig\u0302o ig\u0302is por pekinanoj tre doloriga problemo. La pligrandigo de la au\u0306tokvanto certe ne povos g\u0302in solvi. Necesas senprokraste plani rimedojn por adaptig\u0302i al rapidega intensig\u0302o de trafiko. Sen apliko de sciencaj metodoj kaj efika administrado, la kombino de efikoj, kau\u0306zitaj de la au\u0306tomobila socio kiel, ekzemple, kresko de energikonsumo kaj grandkvanta elig\u0302o de nocaj gasoj, povas konduki al katastrofo. Do, tri milionoj da au\u0306toj kiel turnopunkto levis por la c\u0302ina c\u0302efurbo atentigan signalon."}, {"text_idx": "#001356", "text": "Kaj Pilato lavis siajn manojn ..."}, {"text_idx": "#001357", "text": "La 20an de aprilo 2004 la c\u0302ina registaro eldonis dokumenton n-ro 11 Informo pri la laboro por konservi stabilecon, en kiu g\u0302i avertis, ke okaze de la 15a datreveno de la protestoj en la placo Tiananmen c\u0302inaj disidentoj povus veni al la kontinento, kio povus endang\u0302erigi la politik-socian stabilecon de la s\u0302tato. La registaro insiste petis c\u0302iujn j\u0302urnalistojn nenion raporti pri la tiel nomataj \u201eeventoj de la 4a de junio\u201d."}, {"text_idx": "#001358", "text": "Shi\u0304 Ta\u0304o estas c\u0302ina j\u0302urnalisto, kiu laboris en 2004 por la ekonomia revuo Contemporary Business News, eldonita en la c\u0302ina provinco Hunan. Ankau\u0306 li ricevis la registaran peton. Pri la \u201eeventoj\u201d li nenion raportis, sed hejme, per sia privata retadreso de Yahoo!, li sendis resumon de la dokumento al la transmara retejo Asia Democracy Foundation (Fondaj\u0302o por demokratio en Azio), kiu publikigis g\u0302in en siaj pag\u0302oj. Kiam la c\u0302ina registaro rimarkis tion, g\u0302i petis la honkongan oficejon de Yahoo! kontroli, kie estis la liko, kaj transdoni la personajn donitaj\u0302ojn de la sendinto. Yahoo! donis la informojn, ne demandante, kial ili estas bezonataj. Tuj poste, la 24an de novembro 2004, Shi\u0304 Ta\u0304o estis arestita. Komence de 2005 li estis \u201eau\u0306data\u201d kaj punita per dekjara mallibereco pro likigo de s\u0302tataj sekretoj."}, {"text_idx": "#001359", "text": "C\u0302io c\u0302i do okazis jam antau\u0306 pli ol du jaroj. Tamen la internacia gazetaro reprikomentis la kazon, kiam en junio la World Organization for Human Rights USA (La monda organizaj\u0302o por homaj rajtoj, Usono), kune kun la c\u0302ina disidento Wang Xiaoning kaj lia edzino Yu Ling, antau\u0306 tribunalo en Kalifornio (Usono) postulis de Yahoo! financan sendamag\u0302igon en nekonata sumo. La organizaj\u0302o diras, ke Yahoo! per la transdono de privataj donitaj\u0302oj severe endang\u0302erigis la j\u0302urnaliston Shi\u0304 Ta\u0304o kaj aliajn politikajn disidentojn."}, {"text_idx": "#001361", "text": "Kiel finig\u0302os la proceso kontrau\u0306 Yahoo! estas c\u0302i-momente ankorau\u0306 ne konata, sed c\u0302iuj mirus, se malgranda Davido, la asocio por homaj rajtoj, gajnus kontrau\u0306 la borsa giganto kaj ties nova \u2013 ironie c\u0302indevena \u2013 estro Jerry Yang."}, {"text_idx": "#001362", "text": "C\u0302u ni povas iom pus\u0302i al justeco, se estonte ni ne plu uzos la retserc\u0302ilon de Yahoo!, sed uzos tiun de Google, kaj se ni instigos aliajn fari same? Nu ja, teorie jes. \u201eC\u0302iu alklako gravas\u201d, iam diris retspecialisto. Sed ekzistas ankorau\u0306 aliaj metodoj por protesti. Miloj da klientoj de pagataj servoj de Yahoo!, inter aliaj de Flickr (vidu artikolon c\u0302i-prie aliloke en tiu c\u0302i numero), nuligis siajn kontojn en junio, interalie pro la kazo de C\u0302inio. Tio estas la \u201einterna politika afero\u201d de tiuj klientoj, kontrau\u0306 kiu neniu povas ion fari. Kaj c\u0302ar \u201ela kliento reg\u0302as\u201d, precipe en Usono, iliaj etaj, sed multnombraj protestoj eble tamen utilos al Shi\u0304 Ta\u0304o kaj liaj kolegoj."}, {"text_idx": "#001363", "text": "C\u0302i-jare mi multe aviadas. Multe pli ol en pasintaj jaroj. Fakte, mi rondiras la terglobon: el Eu\u0306ropo unue al Usono, poste al Japanio, tiam hejmen al Eu\u0306ropo. Kaj, antau\u0306 la rondirado, mi samjare jam flugis de Britio al Italio."}, {"text_idx": "#001364", "text": "Kiom da mejloj mi estos c\u0302i-jare fluginta, mi ne scias. Mi ne kalkulis kaj, verdire, mi ne volas kalkuli. Mi scias nur, ke, de medioprotekta vidpunkto, mi tro aviadas. Alivorte, mia c\u0302i-jara tiel nomata karbona piedspuro estos hontinde granda. Ec\u0302 ne pacigas mian konsciencon la fakto, ke mi poluas pro Esperanto: c\u0302iuj c\u0302i-jaraj flugoj estos faritaj per, pro kaj por Esperanto."}, {"text_idx": "#001365", "text": "Do, kiam mi akceptis inviton reiri en malfrua somero denove al Italio (ankorau\u0306foje pro Esperanto), mi decidis fari mian plejeblon por savi la planedon kaj tien trajni. Per Interreto mi ekesploris kaj, post iom da tempo, trovis, ke eblus vojag\u0302i ene de 24 horoj de mia hejmo en norda Anglio al mia celo en norda Italio."}, {"text_idx": "#001366", "text": "Eblus ac\u0302eti kvin-tagan rabat-bileton kontrau\u0306 275 eu\u0306roj. Bone, sed la bileto ne validas en Britio. Necesus ac\u0302eti kroman bileton por atingi minimume Londonon (fakte, ne klaris, c\u0302u la rabat-bileto validus en Eurostar inter Londono kaj Parizo). Do al la 275 eu\u0306roj neprus aldoni minimume pliajn 80 eu\u0306rojn. Cetere estu alkalkulita suplemento por kus\u0302loko en nokta trajno el Parizo (jam de jardekoj ne plu studento, mi ne pretas dumnokte sidadi en kutima kupeo)."}, {"text_idx": "#001367", "text": "G\u0302is nun, post esplorado de pluraj retejoj, c\u0302io c\u0302i tolereblus. Tamen jen tubero. Eblas mendi nur ses semajnojn antau\u0306 la vojag\u0302o. G\u0302is tiam, lau\u0306 la retejoj, la trajnhoraroj ne haveblas. Do kion fari? Ses semajnojn antau\u0306 la planata Italio-vojag\u0302o mi estos survoje al Japanio \u2013 sen propra komputilo kaj sen aliro al Interreto. Se mi atendus g\u0302is mia reveno, eble estus tro malfrue por akiri biletojn ... almenau\u0306 rabatitajn."}, {"text_idx": "#001368", "text": "Estante senkurag\u0302ulo, mi ne volas riski. Do mi denove guglas, serc\u0302ante flugbiletojn por la koncernaj datoj. Post sekundoj jen c\u0302io: flugkompanioj, horaroj, prezoj ktp. Ho ... la prezoj. Anstatau\u0306 minimume 350 eu\u0306roj, mi trovas konvenan flugon kontrau\u0306 175 eu\u0306roj. El mia loka flughaveno rekte tien, kien mi volas iri, kontrau\u0306 duono de la kosto de la trajnbiletoj. Mi tuj mendis."}, {"text_idx": "#001369", "text": "Amikoj poste diris, ke estas apartaj retejoj, kiuj specialistig\u0302as pri eu\u0306ropaj trajnvojag\u0302oj, ke estas agentejo en Londono, kiu povas konsili kaj mem mendi biletojn. Bone ... sed la retejojn mi ne trovis, kaj en Londono mi ne log\u0302as. Kaj, se ne eblas mendi g\u0302is ses semajnoj antau\u0306 la vojag\u0302o, la plej informoric\u0302aj retejoj, la plej klientoplac\u0302aj agentoj ne multe utilos. Kredeble \u2013 espereble \u2013 la situacio ekster Britio estas pli bona: mi ne scias."}, {"text_idx": "#001371", "text": "Kaj, g\u0302is la kompanioj kunlaboros, g\u0302is mi povos de mia hejma komputilo mendi kontrau\u0306 deca prezo decan trajnbileton al eu\u0306ropa celstacio, mia karbona piedspuro \u2013 bedau\u0306rinde \u2013 ec\u0302 pli grandig\u0302os."}, {"text_idx": "#001372", "text": "La furioza pafado kontrau\u0306 la gejoj fare de la katolika eklezio estas rimarkinda ekzemplo de amika pafado."}, {"text_idx": "#001373", "text": "Pri s\u0302tupoj kaj supoj ..."}, {"text_idx": "#001374", "text": "Kvankam la albana c\u0302efurbo Tirano trioblig\u0302is dum la lastaj 17 jaroj, malofte oni starigis novajn konstruaj\u0302ojn. Plejparte oni renovigis kaj pligrandigis ekzistantajn konstruaj\u0302ojn, ekzemple lernejojn. Mankas mono por nova konstruado."}, {"text_idx": "#001375", "text": "Tamen ofte la malnovaj konstruaj\u0302oj ne eltenas aldonajn etag\u0302ojn au\u0306 internajn modernigojn. Okazas akcidentoj, kiel ekzemple antau\u0306 nelonge c\u0302e la tutlanda hotelumada kaj turisma mezlernejo. Dum instalado de novaj s\u0302tuparoj masonistoj tiom malfortigis la strukturon, ke g\u0302i ne plu eltenis. Falis tri etag\u0302oj kaj mortis du laboristoj, aliaj grave vundig\u0302is. Felic\u0302e forestis lernejanoj."}, {"text_idx": "#001376", "text": "Pro la akcidento la registaro rekonsideras sian konstru-politikon, aparte rilate lernejojn. Oni devas finfine kompreni, ke pli bone estus konstrui novan lernejon, ol rekonstrui malnovan. Malkara supo bruligas viajn lipojn, diras proverbo. Ankau\u0306 nura rekonstruado bruligas la urbodoman kason."}, {"text_idx": "#001377", "text": "En multaj landoj turismo kaj komerco vivtenas la ekonomion. En Albanio, tamen, tion faras la mono de elmigrintoj. C\u0302irkau\u0306 1,5 milionoj da albanoj log\u0302as precipe en Grekio kaj Italio kaj jare sendas hejmen 934 milionojn da eu\u0306roj. Tio konsistigas 13 % de la malneta enlanda produkto."}, {"text_idx": "#001378", "text": "C\u0302irkau\u0306 26 % de la albanaj familioj dependas de membroj eksterlande laborantaj. Kalkulite estas, ke dum la lastaj 15 jaroj la elmigrintoj sendis entute 6,3 miliardojn da eu\u0306roj. La mono konvertig\u0302is ne nur en nutraj\u0302ojn kaj vestaj\u0302ojn, sed ankau\u0306 en novajn hejmojn kaj produktejojn. G\u0302i farig\u0302is ankau\u0306 s\u0302parmono en bankoj."}, {"text_idx": "#001379", "text": "Lau\u0306 la Internacia Migrada Organizaj\u0302o (IMO), elmigrinto-mono superas je 65 % tiun de komercado kaj je 132 % tiun de turismo. Denove lau\u0306 IMO, albanaj elmigrintoj envicig\u0302as la unuaj inter elmigrintoj de 20 aliaj landoj, kiam temas pri sendado hejmen de sia mono. Malbona, tamen, estas tio, ke la mono cirkulas plejparte ekster bankoj, kio malhelpas la ekonomion."}, {"text_idx": "#001380", "text": "Antau\u0306 nelonge okazis plia albana-greka landlima incidento. Grekaj gardistoj pafis albanan junulon klopodantan kontrau\u0306leg\u0302e transpasi al la ekonomie pli prospera najbara lando. La junulo faris tion, kion centmiloj da albanoj jam faris."}, {"text_idx": "#001381", "text": "La pafado vekis profundan indignon ne nur en Albanio, sed ankau\u0306 en Grekio. Okazis surstrataj protestoj organizitaj de asocioj de albanaj enmigrintoj kaj grekaj asocioj por homaj rajtoj. La indignon plifortigis televida elsendo de sceno en policejo en Ateno, kie policistoj batas du enmigrintajn adoleskajn s\u0302telistojn, el kiu unu estas albano. La policanoj devigas ilin plurfoje manfrapi unu la alian."}, {"text_idx": "#001382", "text": "La lasta landlima incidento estas unu inter miloj da similaj. Tamen gravas, ke la greka registaro kaj aliaj instancoj reagu pozitive kaj kondamnu la kulpulojn. Tio helpos plibonigi la reputacion de Grekio ene de la Eu\u0306ropa Unio."}, {"text_idx": "#001383", "text": "Se facilas rekoni en humanistoj tion, per kio W. H. Simcock ilin ekipas (MONATO 2007/6, p. 18), nome emocikapablon ktp, kvazau\u0306 komencagradan spiritecon, malpli facilas kompreni, kial Simcock obstinas envicigi en la humanistan liston nur al la homaro bonfarajn klerigistojn, kondic\u0302e ke ili estu nedikredantaj. C\u0302u tio ne kontrau\u0306as historion kaj konstantan konstaton? Se forlasi milojn da nomoj, c\u0302u ne indus ensteligi en la noblan liston Tolkien, Lewis, Milton, Newton?"}, {"text_idx": "#001385", "text": "Felic\u0302aj konceptoj, c\u0302ar pliklerig\u0302intaj humanistoj c\u0302i-punkten alvenas (mi konsideras precipe kristanismon) post ampleksa uzo de la racio: oni komencas kaj procedas per la racio g\u0302ia, kiam g\u0302i informas, ke iu respondas kaj kunigas al la racio mem."}, {"text_idx": "#001386", "text": "Ni renkontig\u0302u c\u0302e la monumento al Korczak"}, {"text_idx": "#001387", "text": "La 1an de junio 2006, simbole en la internacia tago de la infanoj1 en Varsovio estis inau\u0306gurita monumento omag\u0302e al Janusz Korczak [janus\u0302 korc\u0302ak] kaj la orfoj, kiujn dum sia vivo li protektis, amis kaj estimis. G\u0302i estas starigita sur tragedie simbola loko, kie trovig\u0302is la lasta orfejo de Korczak."}, {"text_idx": "#001388", "text": "De tie, matene la 6an de au\u0306gusto 1942, lau\u0306 ordono de germanaj nazioj, oni forpelis d-ron Korczak (Henryk Goldszmit) kun liaj c\u0302irkau\u0306 200 prizorgatoj kaj lia dungitaro. Dum terure malvarma tago ili devis piediri tra la geto al la Umschlagplatz (Transs\u0302arg\u0302a placo). Kaj de tie inter amaso da aliaj viktimoj ili forvojag\u0302is sian lastan vojon al koncentrejo Treblinka. Samtage ili estis gasumitaj kaj forbruligitaj ..."}, {"text_idx": "#001389", "text": "La ideo konstrui monumenton honore al Korczak ekestis baldau\u0306 post la fino de la dua mondmilito. Fondig\u0302is komitato: amikoj, kelkaj savitoj, iom da kunlaborintoj. Sed pasis jaroj."}, {"text_idx": "#001390", "text": "Dume plurloke en la mondo oni omag\u0302is lin, diskonigis liajn profunde humanismajn ideojn. Nur en Varsovio, kie dum la tuta vivo li laboris, estis silentado ..."}, {"text_idx": "#001391", "text": "En la 70aj jaroj oni starigis buston pri li, antau\u0306 la enirejo al la orfejo c\u0302e strato Krochmalna 92 (nun Jaktorowska), kie 30 jarojn li laboris g\u0302is en 1940 li estis enigita en la geton de Varsovio."}, {"text_idx": "#001392", "text": "Komence de la 80aj jaroj oni konstruis tre kortus\u0302an monumenton, sed lokis g\u0302in ... en judan tombejon, c\u0302e strato Okopowa. La solena malkovro okazis la 28an de oktobro 1982. C\u0302eestis amikoj kaj adeptoj de la ideoj de Korczak el la tuta mondo. Kristanaj klerikoj kune kun rabeno preg\u0302is. Sed mi substrekas: ne ie en la centro de Varsovio, sed en juda tombejo."}, {"text_idx": "#001393", "text": "Indas memorigi malg\u0302ojigan fakton el pli fora pasinteco: kiam dum la postkongreso en Bjalistoko, en 1931, estis metita bazangula s\u0302tono por monumento al d-ro L.L. Zamenhof, lau\u0306 permeso de lokaj instancoj en tre bona loko, la dekstrula gazetaro \u2013 precipe la eklezia \u2013 protestis, ke prefere oni loku tiun monumenton en parko, kie \u201ela judoj kutimas promeni\u201d. Trudig\u0302as demando ... al kiu malfacile estas respondi: c\u0302u la homaro iam alkreskos al tia homeco, ke g\u0302i komprenos ke homoj kiel Zamenhof au\u0306 Korczak per sia strebado plibonigi la mondon apartenas ne al unu etno sed formas trezoron por la tuta homaro ...?"}, {"text_idx": "#001394", "text": "Kiel menciite, la kortus\u0302a monumento pri Korczak estis starigita en la juda tombejo, ofte vizitata, sed la varsovianoj g\u0302enerale kaj certe la aliregionaj au\u0306 eksterlandaj vizitantoj, krom la judoj, malofte tien venadas. Krome, g\u0302i estis konstruita el sinteza rezino, kaj iom post iom g\u0302i komencis difektig\u0302i. Formig\u0302is do denove komitato por starigi, lau\u0306 la sama aspekto, pli firman bronzan monumenton samloke."}, {"text_idx": "#001395", "text": "Inde okazis g\u0302ia inau\u0306guro la 6an de au\u0306gusto 2002, je la 60a datreveno de la neniigo de d-ro Korczak kaj liaj georfoj. Priskribo pri tio aperis en Monato de septembro 2002."}, {"text_idx": "#001396", "text": "Nun, post denove pluraj jaroj, oni faris decidan novan pas\u0302on: fine nun estas starigita je lia omag\u0302o, kiel dirite sur simbola loko ligita al la lastaj monatoj de lia vivo, la monumento, centre de Varsovio, kiu vere proksimigos Korczak kaj liajn ideojn al pli vasta publiko kaj pola kaj eksterlanda. Fine okazis simbola \u201eforkonduko\u201d de tiu granda humanisto el la izolejo g\u0302isnuna."}, {"text_idx": "#001397", "text": "Korczak plurfoje montris sian korligitecon kun Varsovio, ec\u0302 enpelite en la limigitan spacon de la geto, ec\u0302 vivante en teruraj kondic\u0302oj. Li skribis interalie: \u201eMi amas Vistulon varsovian, kaj des\u0302irita de Varsovio mi sentas neelteneblan sopiron. Varsovio estas mia, kaj mi estas g\u0302ia. Mi diros pli \u2013 mi estas g\u0302i! Kune kun g\u0302i mi g\u0302ojis, kune kun g\u0302i mi malg\u0302ojis. [...]\u201d C\u0302i-loke valoras substreki, ke c\u0302i citaj\u0302o trovig\u0302as en lia Taglibro je la dato 15 V 1942, do malpli ol tri monatojn antau\u0306 lia neniig\u0302o ..."}, {"text_idx": "#001398", "text": "La iniciaton realigi la nunan monumenton entreprenis en 1999 la Pola Asocio Janusz Korczak kaj la Fondaj\u0302o \u201eShalom\u201d. En la honora komitato estis artistoj, sciencistoj, politikistoj. Honoran protektadon je la tuto akceptis la edzino de la tiama prezidento de la pola respubliko, s-ino Jolanta Kwas\u0301sniewska. Grandelane kunlaboris prof-ino Jadwiga Binczyska (de Pola Asocio J. Korczak) kaj s-ino Go\u0142da Tencer (Fondaj\u0302o \u201eShalom\u201d). Por kolekti la necesan monon oni arang\u0302is interalie koncertojn, dum kiuj okazis au\u0306kcioj de artaj\u0302oj kaj unikaj libroj donacitaj tiucele. Similaj arang\u0302oj okazis ankau\u0306 eksterlande, precipe en Britio."}, {"text_idx": "#001399", "text": "En 2001 estis konkurso por projekti la monumenton. Prezidis la j\u0302urion prof-o Adam Myjak de la Akademio de Belartoj de Varsovio. El la plej eminentaj projektoj fine oni elektis por realigado tiun de Zb. Wilma kaj B. Chmielewski. En septembro 2003, sub granda intereso ankau\u0306 de urbaj au\u0306toritatuloj, oni metis la bazangulan s\u0302tonon. Bedau\u0306rinde, la realigo prokrastig\u0302is c\u0302ar la komitato ne sukcesis kunigi la bezonatan monsumon. Tiam la c\u0302efaj iniciatintaj organizaj\u0302oj sin turnis al la instancoj de Varsovio mem. Tiuj transprenis la taskon."}, {"text_idx": "#001400", "text": "La 1an de junio 2006 okazis do fine la malkovro de la monumento. El tuta Pollando infanoj, precipe el lernejo kun la nomo Korczak, venis al la solenaj\u0302o; ankau\u0306 de aliloke. C\u0302eestis la membroj de la komitato, kaj pluraj gastoj. La prezidento de la respubliko, Lech Kaczyn\u0301ski en sia parolado esprimis kontenton, ke la monumento staras en la centro de Varsovio, vid-al-vide al la Palaco de la Junularo. Li ankau\u0306 diris ke \u201epri tiu monumento Varsovio atendis tro longe. Ni s\u0302uldis tion al li jam tuj post la milito. Tamen, ni devas esti kontentaj, ke fine g\u0302i realig\u0302is\u201d."}, {"text_idx": "#001401", "text": "Post la oficialaj paroladoj la gvidadon transprenis la infanoj. Sur la podio aperis lau\u0306vice ensembloj kun scenoj bazitaj je la verkoj de Korczak. La programo estis vere varia: koruso kun tekstoj liaj, surscenejigo de eroj el liaj plej konataj libroj, kiel ekzemple Reg\u0302o Mac\u0302jo la Unua, poemoj, dancoj en popolaj kostumoj."}, {"text_idx": "#001402", "text": "La altnivelaj prezentadoj de la infanoj funde kortus\u0302is la homojn. Zb. Wilma emfazis ke \u201e ... la plej grava, plej bela omag\u0302o al Korczak certe estis la amuzig\u0302antaj infanoj c\u0302e la piedestalo de lia monumento\u201d."}, {"text_idx": "#001403", "text": "Sur la granda placo, kie g\u0302i nun staras, jam de jaroj renkontig\u0302as la junularo. G\u0302i nun ric\u0302ig\u0302is per bela esprimpova monumento."}, {"text_idx": "#001404", "text": "Vers\u0302ajne ankau\u0306 la esperantistoj, kiuj vizitos Varsovion, ne preterpasos c\u0302i tiun monumenton indiferente. Oni honoru lin en la urbo, kie li vivis kaj laboris. Ni tie renkontig\u0302u."}, {"text_idx": "#001407", "text": "Studo de la instituto SOFRES rimarkigis, ke la medicina g\u0302enerala kontrolo de la Jehovo-atestantoj estas identa al tiu de iliaj samlandanoj kaj do ne montras apartecon. Pri la malakcepto de sangotransvers\u0302ado la franca leg\u0302o nepre antau\u0306kalkulas, ke c\u0302iuj kuracatoj povas elekti siajn medicinajn kuracadojn. La plej alta administra jurisdikcio en Francio, la S\u0302tatkonsilio, cetere jug\u0302is, ke la rajto de la kuracataj Jehovo-atestantoj malakcepti tiun c\u0302i terapion, apartenas al ilia fundamenta libereco."}, {"text_idx": "#001409", "text": "C\u0302iel ajn, la Jehovo-atestantoj estas sukcese kuracataj de miloj da kuracistoj, kiuj uzas aliajn kuracojn ol la sangotransvers\u0302adon. Donante privilegion al la alternativaj formoj, la Jehovo-atestanto atestas sian volon elekti klere kaj pripenseme. Ili cetere ne estas la solaj por elekti tiun c\u0302i alternativon. Pli kaj pli da kuracatoj malakceptas sangotransvers\u0302adon pro aliaj motivoj ol religiaj."}, {"text_idx": "#001411", "text": "La S\u0302tatpotenco agnoskis la Jehovo-atestantojn kiel kultan asocion partoprenan, tiel konfirmante la religian distingaj\u0302on de ilia praktikado, kaj konstatis, ke ili neniel maltrankviligas la publikan ordon."}, {"text_idx": "#001412", "text": "En marto 1994 la eldonejo de MONATO serc\u0302is novan redaktoron por la rubriko Kuirado post la demisio de Marco Gazzetta. Unuafoje tiu serc\u0302ado okazis rete, kaj inter la kondic\u0302oj por ig\u0302i redaktoro estis ec\u0302 aliro al la reto. La retadreso de la eldonejo en tiu anonco estis paul@knooppt.hacktic.nl? C\u0302u do en tiu tempo la eldonejo estis en Nederlando? Ne, g\u0302i c\u0302iam estis en Antverpeno, sed en tiu tempo ankorau\u0306 ne ekzistis publikaj retperantoj en Belgio, kaj FEL do devis \u2013 se g\u0302i volis havi retadreson \u2013 akiri tiun c\u0302e eksterlanda peranto, nome Hacktic."}, {"text_idx": "#001413", "text": "Hacktic estis la unua peranto en Nederlando, kiu malfermis Interreton por la publiko. En tiu \u201eheroa\u201d tempo aliri la reton ne estis tiel facile kiel nun, sed, se oni finfine sukcesis, oni ja estis certa pri la rezulto. Se fine de la pasinta jarcento oni sendis retleteron, oni certis pri g\u0302ia alveno. Kaj se fojfoje tamen io misiris, oni ricevis leteron, kiu koncize klarigis, kial la mesag\u0302o ne povis esti liverita."}, {"text_idx": "#001414", "text": "Nun tamen, nur iom pli ol dek jarojn poste, la situacio estas tute alia. Se oni sendas retleteron, oni povas nur esperi je g\u0302ia alveno. Certi ne plu eblas. Tiun situacion ni s\u0302uldas al la sinjoroj kaj sinjorinoj spamistoj. C\u0302ar pli ol 90 % de la retmesag\u0302oj estas spamo, do nepetita kaj altrudita reklamo, retperantoj provas per diversaj filtrosistemoj eviti la plens\u0302topig\u0302on de siaj lineoj. Iuj el tiuj filtriloj estas tre efikaj, sed aliaj estas primokindaj. Antau\u0306 nelonge iu grandega belga retperanto konfesis, ke g\u0302i filtris spamon lau\u0306 la lingvo. Esperanto estis por la filtrilo nekonata lingvo, kaj do c\u0302iuj Esperanto-leteroj enrubujig\u0302is."}, {"text_idx": "#001415", "text": "Kion konkludi? Se al letero sendita al MONATO, au\u0306 al iu ajn, vi ne ricevos respondon ene de normala tempoperiodo, indas suspekti, ke via letero estis barita de iu misagordita spamfiltrilo. Ne hezitu peti konfirmon per dua retletero kaj, se ankau\u0306 al tiu ne sekvas respondo, per praaj pasintjarcentaj metodoj, kiel telefono au\u0306 ec\u0302 papera letero!"}, {"text_idx": "#001416", "text": "Esperante, ke tiu c\u0302i numero de MONATO atingos vin, sincere salutas"}, {"text_idx": "#001418", "text": "Dum kontrau\u0306proceso en Londono en septembro 1933 estis pruvite, ke la bruligo de la Reichstag estis faro de nazioj. Estas tamen aliaj pruvoj, kiuj farig\u0302is konataj poste. En sia 48-pag\u0302a raporto la germana eksperto prof. Emil Josse, al kiu la jug\u0302esploristo komisiis esplori la teknikan flankon de la evoluo de la incendio, konkludis, ke la konstruaj\u0302o, kiu havas amplekson de pli ol 10 000 m3, ne povas esti bruligita de nur unu homo per torc\u0302o, ke por tio estis uzitaj likvaj brulaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001419", "text": "En siaj atestoj la supera direktoro de la berlina fajrobrigado Walter Gempp ekskludis, ke Van der Lubbe povis sola kau\u0306zi la incendion, ke la preparo de la incendio postulis longan tempon kaj estis farita de kelkaj personoj. Necesis minimume 20 kg da likva brulaj\u0302o. Gempp estis arestita kaj strangolita en sia c\u0302elo, por ke li ne denuncu la efektivajn bruligintojn."}, {"text_idx": "#001420", "text": "Estas konservita letero de Karl Ernst, komandanto de sturmtac\u0302mento, murdita la 30an de junio 1934 lau\u0306 ordono de Hitler. Jen citaj\u0302o el la letero:\u201eNi decidis, ke van der Lubbe devas eniri tra fenestro de la restoracio. Mi kaj miaj kamaradoj estis vestitaj en s\u0302uoj kun gumaj plandumoj. Ni s\u0302miris la seg\u0302ojn kaj la tablojn per fosforo kaj survers\u0302is la kurtenojn kaj la kanapojn per petrolo. Poste ni ekbruligis en kelkaj lokoj en la kunsida salono kaj en la salono de imperiestro Vilhelmo. Je kvarono post la 9a c\u0302io estis finita kaj ni eliris. Van der Lubbe estis certa g\u0302is la lasta momento, ke li agas sola ...\u201d."}, {"text_idx": "#001421", "text": "En la artikolo Duonkore donata (MONATO, 2007/5, p. 11) oni citas la planon de Martti Ahtisaari pri la statuso de Kosovo. Anstatau\u0306 tio, ke la traktadoj inter Beogrado kaj Pris\u0302tino bazig\u0302u sur internacia juro, Ahtisaari surprize konkludis, ke interkonsento inter ili du ne ekzistas, kaj li proponas novan statuson de Kosovo."}, {"text_idx": "#001422", "text": "Balkanio kaj Eu\u0306ropo devus flegi la ideon, ke naciaj malplimultoj estas pontoj de amikeco inter s\u0302tatoj kaj popoloj. Tial la albana malplimulto en Serbio rezignu pri kreado de nova s\u0302tato en ekzistanta Serbio kaj komencu la flegadon de amikeco inter Albanio kaj Serbio."}, {"text_idx": "#001424", "text": "C\u0302u la \u201efantomo\u201d aludas, ke ia sekreta enlanda societo detruis la g\u0302emelajn turojn kaj trabatis la muron de Pentagono per la kvara pirata aviadilo? Lau\u0306 mia memoro la terorisma ago estis farita plejparte de civitanoj de Sau\u0306da Arabio. Kvankam Bush (filo) intime amikig\u0302as kun la reganta nobelaro de tiu lando, estas dubinde, ke ia enlanda konspiro ekzistas."}, {"text_idx": "#001425", "text": "Ankau\u0306 estas ekstreme dubinde, ke la fama adiau\u0306a avertparolo pri \u201emilitindustria komplekso\u201d de la forpasinta Dwight Eisenhower iel rilatas al la nuntempa krizo pri terorisma agado en Irako au\u0306 en iu ajn alia lando. Konspiraj teorioj estas popularaj, sed ankau\u0306 s\u0302ajnas al mi senbaze rilatigi la politikan murdon de John Kennedy al la nunaj \u201einternaciaj aferoj\u201d en la regiono mez-orienta. Kian signifon en tiu c\u0302i eseo havas la bildo pri la usona militprizono en Kubo?"}, {"text_idx": "#001426", "text": "Mi ne estas ing\u0302eniero kaj ne povas klarigi, kiel la g\u0302emelaj turoj dispecig\u0302is en tiu 11a tago de septembro. Tamen ankau\u0306 Ian Fantom ne prezentis pli fortan argumenton por klarigi, kiel la konstruaj\u0302oj estis detruitaj."}, {"text_idx": "#001427", "text": "Mi konsentas, ke la administracio de Bush mensogas pri la stato de internaciaj aferoj. La usona registaro, kiel c\u0302efredaktoro Stefan Maul prave diris, respondecas pri la morto de miloj da personoj en Irako. Sed malhonesta registaro ne estas kialo por malhonesta j\u0302urnala raportado! Kiu vere estas la fantomo?"}, {"text_idx": "#001428", "text": "De la morto al la senmorteco"}, {"text_idx": "#001429", "text": "Mi tre g\u0302ojas legi pri inda, videbla montro de honoro al la memoro de Janusz Korczak en ofte vizitata parto de Varsovio (MONATO 2007/8-9, p. 16-17)."}, {"text_idx": "#001430", "text": "Pasintjare mi trafis \u2013 kaj tuj ac\u0302etis \u2013 bengallingvan romanon de Narayan Sanyal, konata verkanto de biografiaj romanoj. Tiu c\u0302i lia romano portas la sanskritan titolon \u201eMritjor ma amritam ...\u201d (De la morto al la senmorteco ...), citon el antikva preg\u0302o, kaj kunplektas erojn el la vivoj de Janusz Korczak, Anne Frank kaj Simon Wiesenthal. Sendube por plividebligi la eventojn al la bengala legantaro, Sanyal reliefigas la fakton, ke g\u0302uste antau\u0306 la forpaso Korczak arang\u0302is en sia orfejo surscenigon de la teatraj\u0302o La pos\u0302toficejo de Rabindranath Tagor. Tiu teatraj\u0302o, kiu donas la kurag\u0302on alfronti la morton kaj kompreni, ke la homo estas pli granda ol lia pereo, ekzistas ankau\u0306 en Esperanto. G\u0302i aperis en Literatura mondo en la intermilita periodo; elbengaligis g\u0302in Provat Kumar Bose."}, {"text_idx": "#001431", "text": "Mi g\u0302ojas povi diri, ke ankau\u0306 en tiu c\u0302i mondparto ne estas nekonata la vizag\u0302o de Janusz Korczak, kiu aperas sur la romankovrilo kun maljunula rideto, c\u0302irkau\u0306ata de infane ridetantaj vizag\u0302oj de georfoj."}, {"text_idx": "#001432", "text": "Busoj, biciklantoj kaj kavaliraj kutimoj"}, {"text_idx": "#001433", "text": "Partoprenintoj en la Universala Kongreso en Jokohamo certe rimarkis, inter multaj ekzotaj\u0302oj, kelkajn strangaj\u0302ojn, ekzemple veturadon sur la maldekstra flanko: vagonaroj sur fervojoj, au\u0306tomobiloj sur au\u0306tos\u0302oseoj kaj urbostratoj, ec\u0302 homoj sur trotuaroj kuras maldekstre."}, {"text_idx": "#001434", "text": "Tiu praktiko estis g\u0302enerala jam meze de la 19a jarcento, sed oni ne scias kial. Iuj provis eltrovi la kialon tiamaniere: kiam renkontig\u0302is mezepokaj kavaliroj1, ili emis piediri sur la maldekstra flanko. Alie iliaj glavoj portataj maldekstre c\u0302e la kokso tus\u0302us unu la alian, minacante esti kau\u0306zo de kvereloj kaj ec\u0302 dueloj. Estas tamen iom strange, ke en la okcidento oni ne necese iras maldekstre, kvankam oni portas la glavon same maldekstre (oportuna kutimo por la plimulto de homoj, kiuj estas dekstramanaj)."}, {"text_idx": "#001435", "text": "Ekster Japanio trovig\u0302as landoj, kie oni veturas sur la maldekstra flanko: Britio, sed tiu inkluzivas nun sendependajn ekskoloniojn escepte de Kanado, kiu havas pli intimajn rilatojn kun Usono. Japanoj vojag\u0302antaj eksterlande sentas sin hejme en multaj landoj pro la heredaj\u0302o de la brita imperio."}, {"text_idx": "#001436", "text": "Japanio havis s\u0302ancon transiri al dekstraflanka veturado. Tio okazis post la dua mondmilito, sed g\u0302i rezignis pro la neceso refari pordojn de au\u0306tobusoj. Tio estas tipa logiko de burokratoj c\u0302e la ministerio pri transporto. Tiam, en la malfruaj 40aj jaroj, au\u0306tomobiloj estis malmultaj sur tokiaj stratoj pro usonaj aeratakoj. Ec\u0302 busoj estis malmultaj. Tiamaniere Japanio fiaskis kapti s\u0302ancon novigi la trafiksistemon."}, {"text_idx": "#001437", "text": "Supozeble partoprenintoj en la UK en Jokohamo trovis japanajn au\u0306tomobilojn pli puraj ol en sia hejmlando. Japanoj prizorgas siajn veturilojn, malgrau\u0306 tio, ke ili jam estas ric\u0302aj. Por multaj japanoj, au\u0306toj estas statuso-simboloj. Semajnfine, en log\u0302kvartaloj de Tokio, viroj lavas sian au\u0306tomobilon kun kau\u0306c\u0302uka akvotubo en la mano. Tio videblas malofte en Usono au\u0306 ekzemple Parizo. Japanoj farig\u0302is ric\u0302aj, sed ilia psih\u0302ologio restas tipe etburg\u0302a."}, {"text_idx": "#001438", "text": "Inter la aj\u0302oj, kiujn japanoj lernis de usonanoj post la dua mondmilito, estas t.n. vid-al-vida trafiko. Kie trovig\u0302as neniu trotuaro, piedirantoj tenu sin sur la dekstra flanko. Tio s\u0302ajnas racia. Sed tiu regulo konfuzas. Tiuj, kiuj havas veturpermeson, facile komprenas la regulon, sed por aliaj, precipe maljunulinoj, la regulo estas tro komplika. Estus do pli bone lasi piedirantojn observi malnovan regulon c\u0302iam piediri sur la maldekstra flanko kaj peti veturigantojn iri dekstre. Tio tamen estas revolucia, kaj universala krom c\u0302e la britoj."}, {"text_idx": "#001439", "text": "En Japanio la institucio de trotuaro estas nova. G\u0302i naskig\u0302is nur meze de la 19a jarcento. Kio estis c\u0302iutagaj\u0302o por la antikvaj romianoj estis nekonata en Japanio g\u0302is la moderna epoko. Ec\u0302 nun ekster grandaj urboj ne trovig\u0302as trotuaroj."}, {"text_idx": "#001440", "text": "Kio aldonis al konfuzo estas nova regulo, ke bicikloj povas iri sur trotuaro. Tiamaniere trotuaroj c\u0302esis esti sendang\u0302eraj. Biciklantoj estis viktimoj sur la veturilspaco. Ili s\u0302ang\u0302ig\u0302as nun en fortulojn. Ili insultas sur trotuaroj maljunulojn malrapide piedirantajn. La polico devus insisti, ke biciklantoj uzu au\u0306tozonojn."}, {"text_idx": "#001441", "text": "Nun estas tempo, ke oni malgrandigu la nombron de au\u0306tomobiloj. La gvidantoj de la Federacio de Japanaj Entreprenoj neniam konsentos pri tio, kio malpliigus ilian profiton. Se tamen oni ne faros, tuta Japanio estos kovrita de au\u0306tos\u0302oseoj. Burokratoj c\u0302e la ministrejo pri financo kaj ekonomio kaj universitataj profesoroj de ekonomiko neniam konsentos, sed, por la kvalito de vivo, oni devus pensi pri minusa kresko de la ekonomio."}, {"text_idx": "#001442", "text": "1. Armitaj bienuloj en la antau\u0306moderna Japanio ne estis nomataj \u201ekavaliroj\u201d, kvankam ili rajdis c\u0302evalon. En la japana li estas simple \u201esinjoro, bienulo\u201d; mi ne nomis ilin feu\u0306daj, c\u0302ar genealogie ili estis en la antikveco sklavtenantoj."}, {"text_idx": "#001444", "text": "Mia kara edzino ne nomig\u0302as Hortensia, sed, por konservi s\u0302ian anonimecon, mi prunteprenas la nomon de la edzino de mia fikcia amiko Kvinke. Tamen c\u0302i tiu raporto estas au\u0306tentika. Tio, kion mi rakontos, vere okazis: ne en la Mirlando de Alico, sed en Irlando, la Verda Insulo."}, {"text_idx": "#001445", "text": "Verda ankau\u0306 estas Hortensia, au\u0306, por precizigi, s\u0302i estas membro de la irlanda Verda Partio, antau\u0306e nomita la Ekologia Partio (fondita, parenteze, de respektata esperantisto, onklo de eksredaktoro de alia konata esperantlingva revuo)."}, {"text_idx": "#001446", "text": "Antau\u0306 kelkaj jaroj, dum la lasta elektokampanjo por la Da\u0301il [dojl], la malsupra c\u0302ambro de la parlamento de Irlando, la verduloj persvadis Hortensian kandidatig\u0302i en nia elektodistrikto. Lau\u0306leg\u0302e, s\u0302i devis prezenti sin c\u0302e la oficejo de la elektoregistristo en najbara urbo. C\u0302ar nek s\u0302i, nek mi posedas motoran veturilon (estante ambau\u0306 konvinkitaj medio-amikoj), s\u0302i petis la menciitan fondinton de la partio, kiu posedis etan verdan au\u0306tomobilon, ke li farig\u0302u s\u0302ia elektoagento kaj ke li veturigu s\u0302in al la registrejo."}, {"text_idx": "#001448", "text": "Hortensia: Mi legis en la regularo pri tutlandaj elektoj, ke c\u0302iuj kandidatoj devas esti irlandaj civitanoj. Kio estas la oficiala difino de la termino \u201ecivitano\u201d?"}, {"text_idx": "#001450", "text": "Post kelkaj pliaj demandoj al la kandidatino kaj telefonado al la c\u0302efurbo dau\u0306ris la konversacio."}, {"text_idx": "#001451", "text": "Registristo: Mi ege bedau\u0306ras, sed vi ne estas civitano de Irlando. Se vi ne estus farinta demandon pri civitaneco, mi jam registrus vin. Sed atendu. Ni klopodos igi vin civitano antau\u0306 vendredo."}, {"text_idx": "#001452", "text": "La komplezema registristo telefonis al la instanco en Dublino, kiu respondecis pri civitaneco. Tamen venis la informo, ke antau\u0306 la semajnfino ne eblas. Oni bezonas pli da tempo por igi s\u0302in s\u0302tatanino de Irlando. Do s\u0302i ne povos kandidatig\u0302i. Hortensia tiam ricevis inspiron."}, {"text_idx": "#001453", "text": "Hortensia: Se mi ne povas esti registrita kiel kandidato, c\u0302u mia kunulo, s-ro KoFo rajtas? Li posedas irlandan s\u0302tatanecon."}, {"text_idx": "#001454", "text": "Hortensia: C\u0302u ankau\u0306 la agento de la kandidato devas esti irlanda civitano?"}, {"text_idx": "#001455", "text": "Hortensia: Do, ni s\u0302ang\u0302u niajn rolojn. Li estu la kandidato, kaj mi la agento."}, {"text_idx": "#001456", "text": "Do s-ro KoFo akceptis la novan rolon, kondic\u0302e, ke li ne vizitu domojn en la elektodistrikto, nek metu afis\u0302ojn, nek dissendu au\u0306 disdonu flugfoliojn, nek faru publikajn oratoraj\u0302ojn. Tamen, ec\u0302 sen tia varbado, li sukcesis gajni pli da voc\u0302oj ol aliaj kandidatoj, krom tiuj de la grandaj partioj."}, {"text_idx": "#001457", "text": "C\u0302i-jare denove devis okazi elekton por la irlanda parlamento. Intertempe Hortensia sukcesis aldoni irlandan civitanecon al sia antau\u0306a denaska s\u0302tataneco, do rajtis kandidatig\u0302i. S\u0302i tuj komencis sian elektokampanjon, kvankam modestan kompare kun aliaj kandidatoj. Mankis mono por personaj afis\u0302oj kaj flugfolioj. S\u0302i vizitis diversajn urbojn kaj vilag\u0302ojn en la elektodistrikto kaj au\u0306skultis la plendojn kaj la zorgojn de la publiko. Por transporti sin mallongdistance s\u0302i uzis biciklon (anstatau\u0306 la kamionetojn uzatajn de aliaj kandidatoj) kaj vestis sin per klare videbla flava jako, sur kiu legig\u0302is la frapfrazo: \u201eUnu au\u0306tomobilo malpli \u2013 kaj pli rapide! Voc\u0302donu verde \u2013 voc\u0302donu Kvinke!\u201d."}, {"text_idx": "#001458", "text": "Kelkaj homoj promesis doni al s\u0302i sian unuan preferon lau\u0306 la irlanda elektosistemo, sed aliaj \u2013 precipe apogantoj kaj kandidatoj de la grandaj partioj \u2013 atakis la politikon de la verduloj. Unu asertis, ke la Verda Partio estas la limako sur la laktuko de la socio; alia, ke g\u0302ia politiko regresigos la landan agrikulturon kaj ekonomion al la dek-nau\u0306a jarcento."}, {"text_idx": "#001459", "text": "Iutage Hortensia renkontis sur la strato unu el siaj apogantinoj, N, kiu entuziasme s\u0302in salutis kaj diris, ke s\u0302i senpacience atendas la sukceson de la kandidatino, por ke s\u0302i ricevu novan fridujon. Alia promesis, ke s\u0302i voc\u0302donos por Hortensia, kondic\u0302e, ke s\u0302i forigigu hundofekaj\u0302on de la trotuaroj."}, {"text_idx": "#001460", "text": "Oni konstatis, ke la voc\u0302donantoj en nia elektodistrikto malmulte interesig\u0302as pri la medio, pri tutmondig\u0302o au\u0306 pri la ekstera politiko de la registaro. La demando de la plimulto vortumig\u0302as: \u201eKion vi povos fari por mi?\u201d. Fine Hortensia gajnis iom pli ol nau\u0306 cent voc\u0302ojn \u2013 ne sufic\u0302ajn por parlamenta seg\u0302o."}, {"text_idx": "#001461", "text": "Felic\u0302e, s\u0302i neniam atendis, nek deziris esti politikistino. Entute la Verda Partio gajnis (au\u0306, pli g\u0302uste, retenis) nur ses seg\u0302ojn. La respublikana partio, FF, kiu havis majoritaton en la antau\u0306a registaro, refoje gajnis, sed ne kun absoluta majoritato, do devis ekintertrakti kun aliaj partioj kaj sendependuloj por formi novan koalicion. FF invitis la Verdan Partion partopreni, kaj g\u0302ia estraro akceptis kontrau\u0306 la volo de multaj el g\u0302iaj membroj."}, {"text_idx": "#001463", "text": "Verda eksmembro de la Eu\u0306ropa Parlamento Patricia McKenna emocie postulis, ke la partio ne partoprenu en registaro, kiu permesas al la usona flugarmeo uzi la internacian flughavenon en Shannon [s\u0302anon] (okcidenta Irlando) por replenigi la benzinujojn de militaj aviadiloj survoje al Irako kaj Afganio, eble transportantaj militajn malliberulojn al Gvantanamo kaj/au\u0306 al sekretaj malliberejoj kaj torturejoj en aliaj landoj."}, {"text_idx": "#001464", "text": "Hortensia kaj aliaj c\u0302eestantaj anoj de s\u0302ia loka elektodistrikta grupo voc\u0302donis kontrau\u0306 partopreno en la koalicio, sed majoritato apogis la proponon. La Verda Partio nun estas malplimulta partnero en la nova mikspota parlamenta koalicio konsistanta el 78 FF-anoj, 6 verduloj, 4 sendependuloj, 2 membroj de PD (dekstrula c\u0302ionprivatiga partio). La opozicio konsistas el FG (politike simila al FF), la Laborista Partio kaj kelkaj sendependuloj. Sekve, pluraj membroj eksig\u0302is el la Verda Partio, do g\u0302ia estonteco kaj tiu de la koalicio estas necerta."}, {"text_idx": "#001465", "text": "Hortensia decidis ne plu okupig\u0302i pri partia politiko. S\u0302i plu kulturos sian g\u0302ardenon, kunlaboros kun Amnestio Internacia, studos por ekologia diplomo, praktikos la hispanan kaj la irlandan lingvojn, c\u0302eestos astronomiajn kunvenojn kaj arang\u0302ojn de la nova naturamanta socio, ludos pianon, mang\u0302igos la katinon, kaj faros sian eblon por konsciigi la publikon pri la neceso savi la planedon. Per tio s\u0302i estos pli-malpli plene okupata."}, {"text_idx": "#001466", "text": "Ferriol Macip i Bonet (MONATO 2007/7, p. 6) pravas, kaj mi pardonpetas. La granda komponisto-violonc\u0302elisto Casals estis efektive kataluno kaj nomig\u0302is Pau. Mi eraris, kiel c\u0302iuj de mi konataj enciklopedioj, muziktekstoj, diskoj, muzikistoj, kiuj c\u0302iuj senescepte parolas pri \u201ehispana violonc\u0302elisto\u201d kaj hispanigas lian nomon je \u201ePablo\u201d. Eble la eraro devenas de la fakto, ke Katalunio estis/as konsiderata \u201eregiono\u201d de la hispana s\u0302tato. Io simila okazis al Zamenhof, iam konsiderata kaj ec\u0302 iafoje sin deklarinta rusa civitano (= s\u0302tatano), c\u0302ar tiutempe Pollando estis lau\u0306jure \u201erusa provinco\u201d. Mi dankas sinjoron Ferriol. Ekde nun mi c\u0302iam substrekos la apartenon de Casals al la kataluna etno, kiun mi aparte s\u0302atas kaj estimas."}, {"text_idx": "#001467", "text": "Volontula grupo observas la cirkuladon de la eu\u0306robiletoj tra Eu\u0306ropo. Per la registraj\u0302oj eblas fari diversajn statistikojn."}, {"text_idx": "#001468", "text": "Lau\u0306 la TTT-ejo Eurobilltracker (), multlingva, ankau\u0306 en Esperanto, fondita en 2002 por observi la movojn de la eu\u0306robiletoj en Eu\u0306ropa Unio, komence de julio 2007 nur 17,3 % de la eu\u0306robiletoj, kiuj cirkulas en Belgio, estas ankau\u0306 efektive presitaj tie, do vere belgaj."}, {"text_idx": "#001469", "text": "Ekde la enkonduko de la eu\u0306ro antau\u0306 kvin jaroj la procentaj\u0302o konstante malaltig\u0302is. En januaro 2002 ankorau\u0306 pli ol 80 % de la biletoj estis belgaj. Unu jaron poste tiu procentaj\u0302o jam falis al 50 %. Lau\u0306 Eurobilltracker la procentaj\u0302o de hispanaj biletoj nun estas preskau\u0306 same granda kiel la procentaj\u0302o de belgaj biletoj: 16,5 %. Krom tiuj, ofte cirkulas ankorau\u0306 germanaj (15,9 %), francaj (13,4 %), italaj (10,2 %) kaj finnaj (8,1 %) biletoj. Malpli aperas au\u0306straj (3,1 %), irlandaj (1,0 %) kaj grekaj (0,8 %). Tiu diferenco s\u0302ajne rilatas al la pli granda geografia kaj kultura distanco inter la landoj."}, {"text_idx": "#001470", "text": "La koncerna TTT-ejo ebligas al membroj registri la biletojn, kiujn ili posedas, kaj ankau\u0306 kontroli, en kiuj landoj, ec\u0302 en kiuj urboj, tiuj biletoj jam uzig\u0302is. La vagado estas ilustrata per mapoj. Iu fanatika uzanto jam registris pli ol 400 000 biletojn. Eble post vojag\u0302o tra la tuta mondo iam la sama bileto revenos al la sama persono."}, {"text_idx": "#001471", "text": "La vualo, romantika kaj erotika"}, {"text_idx": "#001472", "text": "Nepre, por ne maljuste prijug\u0302i la vualojn, oni devus konstati, ke la belulinoj de la \u201edika vualo\u201d tute ne restas tro avaraj. Dum ili pasas au\u0306 se ie sur la vojo au\u0306 en socia okazo vi trafas ilin, ili ofte donacas al vi agrablan kortus\u0302an ekvidon pri vizag\u0302oj au\u0306 elegantaj staturoj lau\u0306 oportuna figur-movo, rideto au\u0306 palpebrumo, kiuj radias al vi plezuron kaj levas por vi la moralon."}, {"text_idx": "#001473", "text": "En la kamparo de arabaj kaj islamaj landoj, kie la vizag\u0302-vualo c\u0302iuokaze apenau\u0306 ekzistas, knabino ekzemple de Mez-Oriento (Libano, Palestino, Sirio, Jordanio) ec\u0302 flirtas per levo de sia granda, brodita s\u0302alo, simple nigra au\u0306 bunta, iomete super la kapo nur dum unu-du momentoj, por ke vi povu ekvidi la inecon en la plenaj\u0302o de s\u0302ia hararo kaj la nete buklita plektaj\u0302o. S\u0302i timeme palpebrumas je siaj okulharoj al vi kun rideto sur sia vizag\u0302o; kaj kvankam, kiam s\u0302i preterpasas, s\u0302i ne sin turnas al vi, tamen vi sentas tute certe, ke tia ora radieto ankorau\u0306 blovetas parfuman amon al vi, dum s\u0302i foriras en tiujn rok-dotitajn vojetojn de la montara vilag\u0302o au\u0306 lau\u0306longe de la verdaj deklivoj malsupren en la valon de la rivero Litani. Intertempe, vi ankorau\u0306 g\u0302oje tenas tian imagon, kiu ec\u0302 post jardekoj ne tute malaperas el via kora memoro."}, {"text_idx": "#001475", "text": "C\u0302iuokaze, c\u0302u ne endas iom prove esplori, kial unuavice estig\u0302is la vualo, de kie g\u0302i devenis kaj pro kiaj kau\u0306zoj. Virinoj en la pasinteco kutimig\u0302is, kaj ankorau\u0306 kutimas, en kelkaj partoj de Arabio kaj islamaj landoj, uzi vualon lau\u0306 diversaj manieroj, modoj kaj grandecoj1. Iu tipo de vualo plene kovras la figuron ekde la kap-pinto g\u0302is la pied-fingroj, alia nur la figuron sen vizag\u0302o kaj manoj, tria nur la kapon kaj la hararon \u2013 c\u0302iam tamen kutime kun longa robo, almenau\u0306 g\u0302is sub la genuoj, kaj tiel plu, lau\u0306 pluraj diversaj naciaj vestmanieroj."}, {"text_idx": "#001476", "text": "C\u0302ar c\u0302i tiu au\u0306toro dumlonge alterne log\u0302adis en urboj kaj en kamparoj de pluraj arabaj landoj kaj vojag\u0302adis tra arabaj kaj islamaj landoj, ofte kun vigla observado de arabo-islamano, kiu ankau\u0306 iom spertis \u201ela alian flankon\u201d de la mondo, tial prosperis al mi iel imagi, kiamaniere oni pratempe komencis uzi la vualon en Arabio kaj kiajn gravon kaj funkcion g\u0302i ankorau\u0306 havas por multaj log\u0302antoj."}, {"text_idx": "#001478", "text": "Unue, oni povus g\u0302uste imagi la bezonon de vualo kiel masko kontrau\u0306 sablo-s\u0302tormoj kaj brula varmo sub la dezerta suno, al kiu nepre la nomadaj beduenoj, la indig\u0302enoj, estas rekte mals\u0302irmataj. Due, c\u0302ar ekde antau\u0306 miloj da jaroj kaj g\u0302is antau\u0306 nelonge nenio povis protekti la nomadon kaj liajn familianojn kaj bestaron kaj aliajn havaj\u0302ojn krom la glavo kaj la sekreteco de kamuflado, tre vers\u0302ajne do oni bezonis maskadon kontrau\u0306 dezertaj rabistoj. Fine, la vualo en sia plena grandeco estas la aba-robo. Tio estas fluanta vesto, kutime teksita el s\u0302aflano, kapro- au\u0306 kamel-haroj, kies koloro kutime estas nigra (nokta koloro), griza (vintra koloro), au\u0306 hel-flava (koloro de sablo), au\u0306 striita lau\u0306 tiuj koloroj. La aba kutime kovras la tutan figuron."}, {"text_idx": "#001479", "text": "Aba-robo (abao) servas tre diversajn utilojn. C\u0302i tiu au\u0306toro persone en diversaj okazoj rimarkis g\u0302ian uzatecon interalie por la jenaj aferoj c\u0302e beduenoj en la dezerto kaj c\u0302e kamparanoj kaj foje c\u0302e urbanoj en diversaj partoj de Arabio. 1. Kiel kamufla masko, por eskapo kaj simile, kiam oni devas pasi fremdajn lokojn dum la ofta vagado en la vastaj malplenaj ebenaj\u0302oj de la araba duoninsulo. 2. Kiel fajr-estingilo, ankau\u0306 kiel bandag\u0302o por vundoj, kaj simile. 3. Kiel armilo kontrau\u0306 sovag\u0302a besto au\u0306 atakanto. 4. Kiel rimen-j\u0302etilo. 5. C\u0302ar la abao estas ege fluanta sur la staturo, g\u0302i povas iom kas\u0302i la efektivan figuron kontrau\u0306 malamika pafado. 6. Kiel signalilo: oni svingas g\u0302in super la kapo en soleca loko (dezerto ktp) por atentigi malproksiman personon au\u0306 por peti helpon. Oni ankau\u0306 svingas g\u0302in c\u0302e festetoj, dum dancado au\u0306 kiam oni eligas milit-kriojn. 7. Kiel s\u0302nuro (por ligi beston au\u0306 boaton). 8. Kiel superpalto. 9. Kiel dormsako au\u0306 kapkuseno. 10. Kiel balancilo au\u0306 lulilo por infanoj. 11. Kiel boat-velo. 12. Kiel reto por fis\u0302kaptado. 13. Kiel kap-pufo, au\u0306 s\u0302ultro-pufo por porti pezaj\u0302ojn. 14. Kiel balailo. 15. Kiel korbo por porti aj\u0302ojn. 16. Se ies figuro ne estas tre eleganta, certe pro sia rekta formo, la abao povas \u201ekorekti\u201d la forman neperfektaj\u0302on. 17. Kiel kribrilo de akvo kontrau\u0306 argilo kaj akvo-insektoj. 18. Kiel mur-breto au\u0306 lignokorbo. 19. Kiel pluv- au\u0306 sun-ombrelo. 20. Kiel mato, \u201etablo\u201d-tuko au\u0306 pleto por mang\u0302aj\u0302oj au\u0306 aliaj aferoj. 21. Kiel tendo, ankau\u0306 kiel kurteno inter g\u0302iaj sektoroj. 22. Kiel ventumilo (ankau\u0306 klimatizilo, kiam oni malsekigas la abaon). 23. Kiel prestig\u0302a vesto en iuj arabaj landoj (ekzemple en Sau\u0306da Arabio). 24. Fine, c\u0302ar la fadenoj de la abao estas sufic\u0302e fortikaj (kiel jam menciite, kutime faritaj el lano, kamel- au\u0306 kapro-haroj), do post jaroj, kiam g\u0302i malnovig\u0302as au\u0306 difektig\u0302as, oni povas malplekti la fadenojn kaj doni ilin al teksisto por denove teksi novan aba-robon. Certe neniu alia unuopa vestaj\u0302o povas servi c\u0302iujn tiajn kaj similajn utilojn."}, {"text_idx": "#001480", "text": "La tradicia kufija-kaptuko: g\u0302i estas ankau\u0306 vualo, ankau\u0306 estas la virina s\u0302alo, en tuta Mez-Oriento. G\u0302i estas ec\u0302 biblia kap-vesto, certe la sama kiel tiu de Maria, la patrino de Jesuo. Historie oni povas diri, do, ke tia vest-modo estas tipa g\u0302enerale por la semida kulturo de Mez-Oriento. Eble pro la dezerta klimato, nur araboj plimulte bezonas la vualon. Kvankam vualo eble aspektas \u201efremde\u201d por alilandanoj, tamen multaj el ili diras, kaj plurfoje tion mi au\u0306dis, ke al ili plac\u0302as la araba vest-modo, kvankam, dume, g\u0302ia praktikeco por aliaj kulturoj en malsamaj cirkonstancoj, kompreneble estas alia afero."}, {"text_idx": "#001481", "text": "Do, kiel jam dirite, estas la sablo, la varmo kaj la neamika soleco de la dezerto, kiuj unuavice devigis homojn uzi la vualon. Kvankam seksa atako tre malofte okazas inter beduenoj, c\u0302ar tio estus granda honto por la tribo de la atakanto, kiu kutime pro tio ricevas severan punon, tamen virino devas kas\u0302i sian vizag\u0302on ankau\u0306 por kamufli. Mi ankau\u0306 rimarkis, ke kelkfoje bedueninoj vestas sin same kiel viroj, kio persone al mi aspektas erotika vest-modo, kvankam eble ili celas kas\u0302i sian sekson dum trairado tra fremda regiono. En tempoj de konflikto kaj reciprokaj invadoj \u2013 aparte antau\u0306 la naskig\u0302o de Islamo \u2013 oni ne hezitis kapti infanojn kaj virinojn kiel ostag\u0302ojn; tamen ofte okazadis poste, ke la malamikoj edzig\u0302is al tiuj virinoj, kaj do iliaj infanoj parencig\u0302is al ambau\u0306 rivalaj triboj \u2013 kio tiel estis faktoro por re-interpacig\u0302o c\u0302e la nova generacio."}, {"text_idx": "#001482", "text": "Islamo ja donis disciplinon en Arabio, tamen la dezerto kun siaj kruelaj c\u0302irkau\u0306aj\u0302oj eterne restas, kaj kune kun g\u0302i firme restas la leg\u0302o: g\u0302i ne nur ne devigas ian ajn specifan vualon por la vizag\u0302o de la virino, tamen \u2013 male \u2013 g\u0302i devigas malkas\u0302on, ekzemple en au\u0306toritataj lokoj, kiel en oficejoj kaj kortumoj, por montri la personan identecon. Ankau\u0306 virinoj kun nekovrataj vizag\u0302oj vicig\u0302antaj malantau\u0306 viroj por preg\u0302ado en moskeoj estas komuna, kutima vidaj\u0302o tra la tuta islama mondo."}, {"text_idx": "#001483", "text": "Jen do la efiko de naturaj influoj kaj la pasintaj sociaj konsideroj, kiel j\u0302us menciite, ekzemple pri la fluantaj vestaj\u0302oj de la blanka au\u0306 rug\u0302a aba-robo. Kvankam la s\u0302ario (la islama leg\u0302aro) baze postulas decan vestig\u0302-stilon, kaj por viroj kaj por virinoj (\u201eKonsilu al la kredantinoj turni la okulojn for de tento kaj konservi la c\u0302aston; kovri siajn ornamojn (krom tiujn, kiuj normale estas senkas\u0302aj); tiri la vualojn sur la sinojn kaj ne malkas\u0302i siajn ornamaj\u0302ojn krom al edzoj kaj patroj\u201d ktp \u2013 la Korano), longaj vestoj farua kaj hamdanija (ambau\u0306 superpaltoj el s\u0302aflano kun tre longaj manikoj) kaj la s\u0302irualo (fluanta pantalono) kaj aliaj similaj estas ankorau\u0306 elstaraj en la araba vest-maniero."}, {"text_idx": "#001486", "text": "Cetere, iam en la fruaj sepdekaj jaroj aperis en la londona taggazeto The Times intervjuo kun eksterlandaj laboristoj pri la temo de la seksa revolucio kaj la tiama apero de virinaj mini-jupoj; c\u0302e tio jugoslavia laboristo komentis: \u201eEn nia lando oni ne montras tion, kion oni ne estas preta forvendi.\u201d Jen fakte multe da vero pri la motivo de iuj elmontremaj tendencoj rilate al tiu sin-indulga, frivola \u201erevolucio\u201d."}, {"text_idx": "#001487", "text": "1. Noto de la redaktoro: En norda Afriko c\u0302irkau\u0306 200 jarojn post Kristo, do longe antau\u0306 la profeto Muhamado, junaj kristanaj virinoj subite grandamase forigis siajn vualojn, asertante, ke pro kristanig\u0302o ili ne plu bezonas uzi tiujn. La fama kristana teologo Tertuliano furioze reagis, asertante, ke estas tradicie c\u0302ie, ke decaj virinoj uzas vualon \u2013 kaj judaj kaj sekve ankau\u0306 kristanaj. Tiu anekdoto sugestas, ke porti vualojn almenau\u0306 tie estas ege malnova kultura tradiciaj\u0302o."}, {"text_idx": "#001489", "text": "Fermig\u0302is kun pluso, por la tria sinsekva jaro, la spezokonto de la Sankta Seg\u0302o (la formala nomo de Vatikano). Enspezoj atingis 227,8 milionojn da eu\u0306roj, elspezoj 225,4 milionojn, kaj restis saldo de 2,4 milionoj da eu\u0306roj. Tion sciigis kardinalo Sergio Sebastiani, la prezidanto de la Prefektejo pri la ekonomiaj aferoj, dum la gazetara konferenco, kunvokita por pliklarigi la ciferojn."}, {"text_idx": "#001490", "text": "En la financa raporto estas enkalkulitaj la kostoj de c\u0302iuj papaj administracioj (la kurio), de la 118 reprezentaj sidejoj tra la tuta mondo kaj de la nau\u0306 delegitejoj c\u0302e internaciaj organizaj\u0302oj. Kiel c\u0302iujare, estis indikitaj la fontoj de la enspezoj."}, {"text_idx": "#001491", "text": "Rilate tiun lastan temon estis citita kaj komentita la kanono 1271 de la eklezia leg\u0302aro, kiu invitas episkopajn konferencojn, diocezojn, diversspecajn ekleziajn organizaj\u0302ojn kaj fidelulojn libere helpi por la subvenciado de la taskoj de la kurio. En la jaro 2006 la tiufontaj monoferoj atingis 126,3 milionojn da eu\u0306roj (iomete pli ol en la antau\u0306a jaro). Certe tiu sumo ne sufic\u0302us, se ne helpus alia fonto, la \u201eObolo de Sankta Petro\u201d, mondonacoj al la papo fare de milionoj da fideluloj el la tuta mondo. La pasintan jaron tiu monfonto superis 100 milionojn da usonaj dolaroj. C\u0302i-rilate la kardinalo sciigis, ke kontribuis al tiu rezulto eksterordinaraj donacoj, kiuj eble en la kuranta jaro ne ripetig\u0302os. La realan enspezon de tiu monfonto \u2013 kalkulitan en usonaj dolaroj \u2013 krome negative influas la dau\u0306re falanta kurzo de la dolaro."}, {"text_idx": "#001492", "text": "Kiuj katolikaj komunumoj plej kontribuis al la papaj bonfaraj iniciatoj? La usona (malgrau\u0306, diris la informanto, la bedau\u0306rinda kaj honta afero de la pederastaj pastroj), la germana kaj la itala fidelularo, se oni konsideras la monsumojn. Se eblus kalkuli lau\u0306 la nombro de katolikoj de unuopaj landoj, eble la rezultoj montrig\u0302us malsamaj, c\u0302ar ankau\u0306 fideluloj de aliaj kontinentoj eksentas la devon kontribui. Tamen multaj donacantoj ne lasas indikon pri sia origino."}, {"text_idx": "#001493", "text": "Sukcesoplena, s\u0302ercoplena kaj tre malkutima"}, {"text_idx": "#001494", "text": "Unuavide onin trafas la rimarko, ke tute mankas tabelo de enhavo, au\u0306 iu alia indekso, por c\u0302i tiu libro. Kombininte tiun rimarkon kun medito pri la tre strangasona titolo \u201eNemave edifi\u201d, oni konkludas, ke atendas legon tre nekutima libro. Kaj oni plene pravas."}, {"text_idx": "#001495", "text": "Krome tiu libro ne nur siamaniere ja edifas, kaj tute vere \u201enemave\u201d (= ne malbone), la enhavo tiom ridigas la leganton, ke oni facile forgesas, ke temas pri instrulibro."}, {"text_idx": "#001496", "text": "Temas, plejparte, pri la spertoj de spiono 005, kies sekreta tasko estas protekti Esperanton kontrau\u0306 atakemaj malamikoj kaj insidaj reformistoj. Sed kiaj malamikoj? Nu, c\u0302efe la log\u0302antoj de Volapukastano. Kaj kiaj reformistoj? Nu, oniaj antau\u0306supozoj eraras, kaj mi lasos al vi legi pri ili en la libro."}, {"text_idx": "#001497", "text": "Forme, la plejparto de la libro konsistas el sinsekvo de satiraj kaj parodiaj dramtekstoj, en kiuj spiono 005 c\u0302efe au\u0306 parte rolas; c\u0302iun sekvas granda serio de enigmaj demandaroj, ekzercoj kaj taskoj, kies plenumo postulas detalan kaj tre kribran trastudadon de la koncerna dramo. Enestas ankau\u0306 poemo, prikomputila farso (titolita \u201eLa Diservanto kaj la tomato\u201d), scienc-fikcia dramo, celanta kompari la nombron de esperantistoj sur la tero kaj sur Venuso, kaj kiom pli! C\u0302iu kun propraj ekzercoj."}, {"text_idx": "#001498", "text": "Per la parodioj kaj spektaklaj satiroj vi multegon lernos per c\u0302i tiu libro. C\u0302u vi volas scii, kial la Universala Kongreso en Adelajdo dau\u0306ris multajn monatojn (c\u0302ar iu fors\u0302telis la oficialan martelon, per kiu oni fermas universalajn kongresojn)? Kiom da vortoj kapablas paroli kamelo? Kiel sonas la Fonetika Esperanto, lau\u0306 kiu oni prononcas ankau\u0306 c\u0302iujn interpunkciajn signojn? (Se mi g\u0302uste memoras, la muzik-komediisto Victor Borge distradis siajn au\u0306skultantojn per simila sistemo, rilate la anglan lingvon, antau\u0306 multaj jaroj.) Kiel produkti konstantajn furzojn? Kiel kalkuli la suman nombron de esperantistoj? Kial fiaskis la Esperanto-movado sur Venuso? Kiu torturo estas la plej maltolerebla el c\u0302iuj torturoj? Veran enciklopedieton da absurdaj, komikaj pseu\u0306dofaktoj prezentas al ni Stefan MacGill. Kaj, kiel oni scias, c\u0302e la bazo de c\u0302iu s\u0302erco, kutime kas\u0302ite, ekzistas tre reala vero, kiun oni preferas ignori au\u0306 nur prieu\u0306femismi."}, {"text_idx": "#001500", "text": "Da preseraroj, lingvaj eraroj kaj aliaj g\u0302enaj\u0302oj mi rimarkis neniom."}, {"text_idx": "#001503", "text": "La dika Krause? ... kredu min, sinjorino!"}, {"text_idx": "#001504", "text": "Kiam, antau\u0306 kelkaj semajnoj, mi vidis la novan dikan Krause, mia unua impreso estis iu u\u0306au\u0306-sento. Jes, malgrau\u0306 mia ag\u0302o, mi sekvas la modernan lingvouzon, la modernan fluon de impresoj, sentoj kaj esprimoj. Kaj certe la dek-kvina regulo permesas al ni enkonduki la vorton. U\u0306au\u0306! Du mil ducent dudek kvin gramojn! (La antau\u0306ulo: 650 gramojn.) U\u0306au\u0306! Mil sescent sepdek nau\u0306 pag\u0302ojn (la antau\u0306ulo: 591). U\u0306au\u0306! En c\u0302iu pag\u0302o kvarcent ok kvadratcentimetrojn (la antau\u0306ulo: 228 cm2; rilato do: 1,8). U\u0306au\u0306! Bela bindo! Deca koloro, kvankam la flavo de Langenscheidt pli plac\u0302is al mi, kaj ankau\u0306 la pli simpla durkovrilo de la antau\u0306ulo havas mian preferon, sed ... pri gustoj kaj koloroj ... Sur la dorso mi legis jubilan deklaron, ke temas pri la tutmonde plej ampleksa dulingva Esperanto-vortaro iam ajn aperinta. Nu, bone, librodorso rajtas esti, au\u0306 devas esti, varba. Tiu aserto, tamen, aplombe ripetig\u0302as en la antau\u0306parolo kaj tiel, vole-nevole, invitas al pli funda esploro."}, {"text_idx": "#001505", "text": "En la frato (Esperanto-germana, eld. Buske, 1999) treege g\u0302enis min (mi ne disponas pri s\u0302altilo por malfunkciigi mian estetikan sentemon), ke la esperantaj supersignitaj literoj, en sia oblikva formo, tipografie ne harmonie dancis kun la sensupersignaj. Ili c\u0302iam tro proksimis, tretis la aliajn sur la piedfingrojn. En la nuna komputila tempo ripari tion ja ne devus esti tia nesolvebla problemo! Felic\u0302e, la oblikvaj esperantaj tekstoj en la nova eldono estas maloftaj; ili aperas nur en la bibliografiaj indikoj, sed la problemo ne estas solvita. Plie, la eldonisto, s\u0302ajne, havas romofobion, c\u0302ar li komencas numerigon nur c\u0302e X kaj forgesas indiki XII kaj XV. Negrave, sed s\u0302oke en prestig\u0302a libro! Tamen mi rapide aldonu: tio ne detenu vin de ac\u0302etado! Cetere, c\u0302e la redaktado oni uzis la eksterordinarajn avantag\u0302ojn de perkomputila pag\u0302ordigo. Tiel oni, ekzemple, evitis perdon de spaco, c\u0302ar c\u0302iu litero finig\u0302as c\u0302e la lasta linio de pag\u0302o, kaj do c\u0302iu nova litero komencig\u0302as tute supre de pag\u0302o, kaj inter du sinsekvaj literoj neniu gapa vakuo restas. (Nur la nederlanda vortaro tion antau\u0306e faris, ec\u0302 iom pli fajne ankorau\u0306, c\u0302ar tie c\u0302iu nova litero komencig\u0302as en dekstra pag\u0302o.)"}, {"text_idx": "#001506", "text": "Estas malfacile kompari pomojn kun citronoj. Ec\u0302 jam komparo kun la antau\u0306ulo (por mi la Langenscheidt-eldono de 1993) ne estas tiel facila. Unuavide, oni pensus, ke oni komparas giganton kun nano (nu, tamen jam plenkreska nano). Sed, iom pli detale rigardante, oni konstatas, ke la enhavo de unu malnova pag\u0302o superas la enhavon de unu nova! La nova havas 53 liniojn en c\u0302iu pag\u0302o, la malnova \u2013 malgrau\u0306 malpli granda formato \u2013 havas 62 liniojn. Ankau\u0306 la litertipo estas nun multe pli granda ol antau\u0306e. Granda avantag\u0302o \u2013 sed vi devas pripagi g\u0302in \u2013 estas plia komforto por legado, por uzado. Oni do certe ne trovas la rilaton de pliampleksig\u0302o per kalkulado de la rilato de nombroj de pag\u0302oj (2225 : 650 = 3,4). Mi elektis serion de 100 kapvortoj en la malnova (de Katze g\u0302is Keimdru\u0308sen) kaj nombris, kiom da kapvortoj aperas en la nova inter tiuj du limvortoj. Rezulto: 167. Vastigkvociento do egalas preskau\u0306 1,7. Se mi faras saman kalkulon en mia germana-nederlanda vortaro, tiam, tamen, la nombro estas 268. La vastigo do certe ne atingis sian limon."}, {"text_idx": "#001507", "text": "Iam la frato liveris al mi, malrekte, nederlandan malfacilan ombrigitan vorton. Mi bezonis nederlandan vorton por la esperanta \u201ekavaliero\u201d. Krause instruis al mi, ke germane estas Katze, kio kondukis min rekte al la nederlanda ekvivalento por \u201ekato\u201d. Nun mi do volis reviziti mian malnovan amikon ... sed konstatis, ke g\u0302i mankas. Kaj tio kondukas min al la konstato, ke malforta flanko de la nova dika Krause kus\u0302as en la troa limigo de la diversaj signifoj de unu sama kapvorto. La vortaro konas nur la katan Katze! Malgranda Brockhaus citas 6 signifojn. La hispana gato, en la granda vortaro de Fernando de Diego, havas 11 signifojn pure-vortajn kaj 19 esprimojn plus 7 pliajn kombinaj\u0302ojn, dum la fama Real citas 17 diversajn. La itala vortaro de Carlo Minnaja donas kvinon da signifoj por gatto. Mia germana-nederlanda havas liston de 9 signifoj. En la franca chat havas 4 signifojn, la angla cat 14. Nu, jes, la plej grava, plej kutima estas kato, sed ... mi bezonas vortaron ne por serc\u0302i la signifon de \u201eseg\u0302o\u201d au\u0306 \u201etablo\u201d au\u0306 \u201edomo\u201d, sed precipe por serc\u0302i signifon de vortoj, kiujn mi ne konas, ne komprenas, kiujn mi eble nur unu fojon en la vivo renkontos! Mi faris la saman konstaton por multaj aliaj kapvortoj. Ekzemple Hand kun unu sola signifo c\u0302e Krause, sed 28 por mano c\u0302e de Diego (36 en la Real), 4 c\u0302e Minnaja por itala mano. Plie ankau\u0306 la esprimoj magras, kompare kun aliaj vortaroj. La nacilingvaj vortaroj al la nederlanda donas por la franca main 5 signifojn, kaj por la angla hand 13."}, {"text_idx": "#001509", "text": "El kunpus\u0302ig\u0302o de ideoj naskig\u0302u lumo"}, {"text_idx": "#001510", "text": "Sur la durkovrila frontpag\u0302o de la vortaro aperas g\u0302uste vorto, por kiu la diversaj vortaroj havas malsaman solvon (kio ne nepre estas malbona, kondic\u0302e ke c\u0302iu estu komprenebla), nome Eselsohr, kun, lau\u0306dinde, tri signifoj. La diskutenda signifo estas tiu de la faldita, au\u0306, lau\u0306 mi, pli ankorau\u0306 c\u0302ifonita, angulo de libropag\u0302o (de stud- au\u0306 alia libro). Krause donas, iom tro anemie, tro priskribe, \u201efaldita angulo de libropag\u0302o\u201d ... dum la franca vortaro uzas \u201erefaldo\u201d, la angla \u201ekorno\u201d (interese, estas la franca vorto, kiu estas corne), la nederlanda \u201eangulfaldo\u201d, la itala \u201erefald(aj\u0302)o\u201d, \u201ekornofaldo\u201d. Fakte do c\u0302iu el ili estas komprenebla kaj akceptebla, certe, en g\u0302usta kunteksto."}, {"text_idx": "#001512", "text": "C\u0302iun besteton sian ludeton, c\u0302iun krokodilon sian ludilon. Mia ludilo estas frazeologio, esprimaro, kaj mi c\u0302iam esperas malkovri en vortaroj novajn tau\u0306gajn, kompreneblajn, sed sukajn esprimojn. Krome, mi s\u0302atas rimarki, kiel vortaristo sukcesas ligi (kaj malgrau\u0306 c\u0302iuj c\u0302iutagaj insistoj certe ne jam \u201elinki\u201d!) belajn nacilingvajn esprimojn kun ekzistantaj (au\u0306 ekzistontaj) esperantaj esprimoj. Tiel mi trovis c\u0302e Krause: er will mit dem Kopf durch die Wand \u2013 \u201epor lia volo ne ekzistas malmolo\u201d, sed c\u0302e den Kopf in den Sand stecken mi bedau\u0306ras la mankon de la struto, kiu, tamen, pliklarigus la sencon kaj estas PIV-a. Por er hat viel hinter sich tradukita kiel \u201eli travivis multon (malbonan en sia vivo)\u201d estas, tamen, en la zamenhofa proverbaro troveblaj pli ol unu suka ekvivalento! Rimarkinde trafa estas la traktado de einlegen, kiu montras dekon da diversaj esperantaj vortoj lau\u0306 la senco. Mit ihm ist nichts anzufangen ig\u0302as lau\u0306 la germana signifo er taugt zu nichts \u2013 \u201eli tau\u0306gas por nenio\u201d, dum Zamenhof bilde kaj bele predikis: \u201eli tau\u0306gas nek por studo, nek por ludo\u201d kaj eble ankau\u0306 \u201enek por baki, nek por haki\u201d. Enigmo estis por mi kaj restas por mi: die holde Weiblichkeit, c\u0302ar post g\u0302i mi trovas nur nekompreneblan (por mi) kaum Hawa. C\u0302u slango?"}, {"text_idx": "#001513", "text": "Havinda verko, malgrau\u0306 g\u0302ia, tamen, tro alta nelogika prezo. Duono estus certe pli logika, se oni komparas kun similaj verkoj. Kaj ... g\u0302i absolute estas malpli vasta, malpli kvalita ol la hispana de Fernando de Diego kaj la itala de Carlo Minnaja! Tamen bona verko, valora verko, kvankam nepre plibonigenda! Ni fiere montru g\u0302in al la ekstera mondo kaj dece prisilentu g\u0302iajn mankojn."}, {"text_idx": "#001515", "text": "Lau\u0306 statistiko mezuma litovo disponas nur pri preskau\u0306 198 eu\u0306roj monate. Resume, se c\u0302iuj litovoj estus \u201estatistikaj litovoj\u201d, ili apenau\u0306 povus vivteni sin. Unu persono por nutraj\u0302o, vestoj ktp. monate elspezas 189 eu\u0306rojn kaj finfine liberaj restas nur apenau\u0306 9 eu\u0306roj. Tiu sumo sufic\u0302as nur por unu dupersona vizito al kinejo, teatro au\u0306 nemultekosta restoracio."}, {"text_idx": "#001516", "text": "La plej granda kvanto \u2013 c\u0302irkau\u0306 64 eu\u0306roj monate au\u0306 2 eu\u0306roj tage \u2013 elspezig\u0302as por akiro de mang\u0302produktoj. Tiu sumo sufic\u0302as por c\u0302iutage ac\u0302eti almenau\u0306 unu panon, unu litron da lakto kaj iom da malmultekostaj viandaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001517", "text": "Dua granda elspezoparto konsistas el pagoj por la log\u0302ejo. Elektro, akvo kaj gaso statistike kostas preskau\u0306 23 eu\u0306rojn monate au\u0306 0,75 eu\u0306rojn tage. Alivorte, averag\u0302a litovo c\u0302iutage povas permesi por si iom trinki, iomete hejti sian log\u0302ejon kaj ion kuiri au\u0306 ec\u0302 lavi sin."}, {"text_idx": "#001519", "text": "Por statistika litovo transporto monate kostas 19,50 eu\u0306rojn. Rezulte averag\u0302a litovo, se li posedas au\u0306tomobilon, povas en g\u0302ian ujon envers\u0302i c\u0302irkau\u0306 20 litrojn da benzino. Per tiu kvanto li povas veturi c\u0302irkau\u0306 200 kilometrojn. Se statistika litovo ne posedas au\u0306ton, li, depende de sia log\u0302loko, povus ac\u0302eti 50 g\u0302is 100 biletojn por loka publika trafiko au\u0306 dufoje veturi kaj reveni, ekzemple, inter Vilnius kaj Kaunas, kiuj distancas je c\u0302irkau\u0306 100 km."}, {"text_idx": "#001520", "text": "Por alkoholaj\u0302oj kaj tabako monate restas respektive 5 kaj 2,30 eu\u0306roj. Tio sufic\u0302as por trinki unu botelon de mezkvalita brando au\u0306 6 g\u0302is 8 botelojn da biero kaj fumi ec\u0302 du paketojn de la plej popularaj cigaredoj \u2013 averag\u0302e po unu kaj duono tage. Post aliaj diversaj elspezoj, ekzemple por sano kaj instruado, finfine restas 9 eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#001527", "text": "\u201eMezbone! Emocia afero estis la naskig\u0302tagdatreveno de Jozefo. Tridek geamikoj surprize gratulis lin matene. Kaj mia eksedzo estis tie! Kaj mi devis toleri lian c\u0302eeston. Kaj mi devis rideti, kiam li rakontis al c\u0302iuj la kutimajn malbonajn s\u0302ercojn. Sed kompreneble mi oferis min por Jozefo. Cetere la eksedzo poste sekvis min, kaj li regalis min per biero en trinkejo. Imagu! Li babilis kvazau\u0306 ni ja estas ankorau\u0306 kunlog\u0302antaj kiel geedzoj. Kia aroganteco! Felic\u0302e estas, ke li kun sia c\u0302iesulino baldau\u0306 translokig\u0302os eksterlanden. Vespere Jozefo kaj la koramikino invitis min mang\u0302i en nova sufic\u0302e bona restoracio. Kia bela vespero, sed, ho ve, kia terura afero, ke mi devis hejmen reveni sola, kaj hejme estas neniu zorgema au\u0306skultanto, neniu! Neniu ajn! Vera amikino mankas al mi!\u201d"}, {"text_idx": "#001529", "text": "\u201eC\u0302u vere? Ho ve! Ho, fakte ankau\u0306 mi havis malagrablan sperton, kiu koncernis mian eksedzon ...\u201d"}, {"text_idx": "#001530", "text": "Tamen s\u0302i dau\u0306rigis: \u201eKial vi interrompis min? Kutime vi ...\u201d"}, {"text_idx": "#001531", "text": "Mi parolis plu: \u201eJes, rilatas al mia eksedzo. La filino estas nuntempe en Londono, kaj antau\u0306 tri tagoj s\u0302i vespere telefonis al mi dirante, ke la patro dum tagoj ne prenas la telefonon, kiam s\u0302i vokas lin. Tia maljunulo eble estas morte malsana. S\u0302i memoris kaj mi memoris la onklon, mia frato, kiu mortis sola. Imagu, la kadavron trovis nur la prizorgistino, kiam s\u0302i vizitis lin. Bravulino s\u0302i estas, mia filino, sed tiam mi au\u0306dis, kiel tremas s\u0302ia voc\u0302o. Ec\u0302 post dek ok jaroj da libereco mi ne sentis min tute neu\u0306trala pri la sorto de la eksedzo. Do mi diris: \u201aAu\u0306 mi voku la policon, au\u0306 mi mem vizitu lin!\u2019 \u201aNek la unua, nek la alia!\u2019 S\u0302i malaperis. Post kelkaj minutoj mi vokis s\u0302in, kaj mi au\u0306dis, ke s\u0302i ploras. \u201aMi vizitu lin!\u2019 \u201aBonege!\u2019 Lian adreson mi skribis, kaj mi rapide foriris. La vespera veturado per trajno kaj buso al la urbo estis malfacila kaj malrapida, kaj ekeniris mian kapon, ke mi ne bone konas la vojon. Survoje la filino multfoje telefonis kaj retelefonis al mi por demandi pri la progreso. La akumulatoro de la pos\u0302telefono iom post iom malfortig\u0302is. Iom post iom mi mem ig\u0302is histeria, do mi silentigis s\u0302in. Atingante la urbon mi vane klopodis trovi taksion. Kie estas la taksioj, kiam oni bezonas ilin? Finfine mi sukcesis, sed ho ve, s\u0302ajnis al mi, ke la s\u0302oforo ne kapablas mem trovi la straton. Tiam la filino revokis min: \u201aPac\u0302jo fartas bone! Li simple forgesis s\u0302alti la pos\u0302telefonon. Hejmeniru panjo!\u2019 Mi petis al la s\u0302oforo, ke li haltu. Mi pagis lin kaj mi hejmen revenis sola, kaj tie trovig\u0302is kiel kutime neniu zorgema au\u0306skultanto.\u201d"}, {"text_idx": "#001532", "text": "\u201eC\u0302u vere? C\u0302u mi nun rajtas dau\u0306rigi mian rakonteton?\u201d Dau\u0306re s\u0302i blekadis:"}, {"text_idx": "#001535", "text": "Estroj de ministrejoj pri komunikado de Litovio kaj transporto de Pollando en eta, antau\u0306e nekonata, litova urbeto Mockava, apud la limo litova-pola, inau\u0306guris specialan memortabulon. \u201eTiu c\u0302i ago simbolas komencon de la projekto Rail Baltica\u201d, deklaris ili."}, {"text_idx": "#001536", "text": "Litovio, kun najbaraj s\u0302tatoj Pollando, Latvio kaj Estonio, iniciatis fervojan projekton, kiu povus forte plivigligi la ekonomion de la tuta regiono. Notindas, ke Litovio kaj aliaj baltaj landoj nun estas baritaj de la fervoja reto de la Eu\u0306ropa Unio. Kiel eksaj sovetiaj landoj ili posedas alidimensian rusan s\u0302puron. La distanco inter la enaj randoj de la reloj estas 1524 mm. La eu\u0306ropdimensian fervojon kun s\u0302puro de 1435 mm ili perdis en la jaro 1940 kune kun sia s\u0302tata sendependeco."}, {"text_idx": "#001538", "text": "La landoj, kiuj lanc\u0302is tiun c\u0302i fervojan projekton, ne estos kapablaj memstare realigi g\u0302in. Tial ili petis financan subtenon de la Eu\u0306ropa Komisiono. Oni kalkulas, ke nur por fervojaj laboroj en la teritorio de Litovio estos necesaj 800 milionoj da eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#001540", "text": "Bedau\u0306rinde, en mian artikolon pri Korczak (MONATO 2007/8-9, p. 16-17) ens\u0302telig\u0302is grava eraro. Por substreki la suferojn de la infanaro forpelita matene la 6an de au\u0306gusto 1942 mi menciis, ke ili devis mars\u0302i tra la stratoj \u201edum terure varmega tago\u201d. Mi ne scias, kial la redaktoro s\u0302ang\u0302is tion al \u201edum terure malvarma tago\u201d. Nekomprenebla por mi eraro, c\u0302ar ja en au\u0306gusto neniam en Pollando okazas tre malvarmaj tagoj ..."}, {"text_idx": "#001541", "text": "En junio 2007 la Log\u0302antara Fonduso de la Unuig\u0302intaj Nacioj publikigis sian raporton pri la log\u0302antara stato de la mondo en 2007. Dum la 20a jarcento, la urba log\u0302antaro de la mondo jam rapidege kreskis de 0,2 g\u0302is 2,8 miliardoj kaj en la venontaj 20 jaroj g\u0302i ankorau\u0306 montros senprecedencan kreskon en la disvolvig\u0302antaj landoj."}, {"text_idx": "#001542", "text": "La kresko estos precipe rimarkebla en Afriko kaj Azio. En ambau\u0306 mondpartoj la urbanaro multoblig\u0302os inter la jaroj 2000 g\u0302is 2030 kaj pliig\u0302os je 1,7 miliardoj. Tio superos la sumon de la log\u0302antaroj de C\u0302inio kaj Usono. Dum tiu periodo la nombro de urbanoj en Azio kreskos de 1,3 g\u0302is 2,64 miliardoj, en Afriko de 294 g\u0302is 742 milionoj kaj en Latin-Ameriko kaj la regiono de la Kariba Maro de 394 g\u0302is 609 milionoj."}, {"text_idx": "#001543", "text": "La jaro 2008 ig\u0302os grava turnpunkto en la historio de la homaro. En tiu jaro la \u201epesilo\u201d de la monda log\u0302antaro unuafoje devios de kamparo al urbo. G\u0302is 2030 la log\u0302antaro en urboj pliig\u0302os g\u0302is 5 miliardoj kaj atingos 60 % de la monda log\u0302antaro."}, {"text_idx": "#001544", "text": "La raporto montras, ke la progreson de urbig\u0302ado c\u0302iam akompanas problemoj pri malric\u0302o, log\u0302ado, medio ktp. La plej elstara problemo estas la malric\u0302ulaj kvartaloj. Nuntempe la kvartalac\u0302oj en urboj disvastig\u0302as pli rapide ol en kamparoj. Almenau\u0306 unu miliardo da urbanoj, tio estas triono de la tuta log\u0302antaro, vivas en tiaj kvartaloj. Pli ol 90 % de la urbaj malric\u0302uloj vivas en la disvolvig\u0302antaj landoj. La plej altan proporcion havas suda Azio; post g\u0302i sekvas orienta Azio, la landoj sude de Saharo kaj Latin-Ameriko. Al tiuj homoj mankas iu ajn s\u0302anco enprofesiig\u0302i kaj iuj ec\u0302 ne havas fiksan log\u0302adreson."}, {"text_idx": "#001545", "text": "En la plimulto de la urboj malric\u0302uloj havas averag\u0302an ag\u0302on sub 25 jaroj. Ili plej facile estas trafataj de senlaboreco kaj influataj de doktrinaj religioj. De la antau\u0306urboj de G\u0302akarto en Indonezio g\u0302is la kvartalac\u0302oj de Egiptio videblas la levig\u0302o de iuj fundamentemaj religioj. George Mattin, statistikisto pri log\u0302antaro kaj unu el la au\u0306toroj de la UN-raporto, pri tio rimarkigis, ke la urbig\u0302ado estas s\u0302ang\u0302anta kaj samtempe skuanta niajn pensojn kaj ke nun por tiuj urbaj mizeruloj unu el la manieroj denove organizi sian vivadon estas kredi je ia ekstremisma religio."}, {"text_idx": "#001546", "text": "Malric\u0302uloj rajtu vivi en urboj"}, {"text_idx": "#001547", "text": "La raporto avertas, ke la progresado de urbig\u0302ado estas neevitebla kaj forte alvokas la diverslandajn registarojn sankcii, ke malric\u0302uloj rajtas vivi kaj labori en urboj. La unuecig\u0302o de la monda ekonomio kaj la urbig\u0302ado alportas al la urboj mem tre multajn avantag\u0302ojn, sed tamen c\u0302iuj urboj ofte ne kapablas liveri sufic\u0302e da s\u0302ancoj al tiuj, kiuj venas de la kamparo. Aparte virinoj estas kutime ekskluzivitaj disde la gvidanta vivado de la urbanoj. Al knabinoj mankas ebleco viziti bazan lernejon. Por solvi au\u0306 eviti tiujn problemojn, necesas ke registaraj organizaj\u0302oj g\u0302ustatempe ellaboru projektojn, por ke homoj amase enurbig\u0302intaj havu eblon por edukado, enoficig\u0302o, log\u0302ado kaj aliaj bazaj vivrimedoj."}, {"text_idx": "#001548", "text": "Por fari tion, la organizaj\u0302oj nepre alfrontos grandajn defiojn, c\u0302ar tio bezonas multajn ric\u0302fontojn. Tial espereble estu intensa kunlaboro inter la diverslandaj registaroj kaj Unuig\u0302intaj Nacioj, sed ankau\u0306 estu intimaj rilatoj inter la diversaj landoj."}, {"text_idx": "#001549", "text": "La raporto emfazas, ke nun C\u0302inio jam estas en la pintoperiodo de la urba ekspansio. C\u0302iujare c\u0302. 1,8 milionoj da kamparanoj envenas la urbojn. Tia migrado nepre kau\u0306zas multajn problemojn pri socio kaj medio, sed kompare kun aliaj disvolvig\u0302antaj landoj, en C\u0302inio la migrado faris kaj faras pli grandan kontribuon al la urba kresko. Alia flanko de la c\u0302ina ekonomia prospero tamen estas la malric\u0302ig\u0302o de pli kaj pli da ordinaraj c\u0302inoj."}, {"text_idx": "#001550", "text": "La raporto montras, ke nun C\u0302inio estas la centro de la monda fabrikanta industrio kun pli ol 600 urboj mezaj kaj grandaj. Preskau\u0306 c\u0302iuj fabrikoj situas en au\u0306 apud urboj. La registaro rezonas, ke post malpli ol dek jaroj pli ol duono de la c\u0302inoj, nome c\u0302. 870 milionoj, ig\u0302os urbanoj. Tiam en C\u0302inio estos 83 urbegoj kun po pli ol 7,5 milionojn da log\u0302antoj."}, {"text_idx": "#001551", "text": "\u201eKulpas ne CEET, sed io alia, kion ni ne scias. Nur la registaro solvu la enigmon c\u0302irkau\u0306 la afero\u201d, komentis j\u0302urnalisto, au\u0306dinte kanton, kies verkinto akuzis la togolandan elektran kompanion CEET, ke g\u0302i rifuzas liveri elektron al la popolo."}, {"text_idx": "#001552", "text": "Elektro farig\u0302as raraj\u0302o en Togolando. La tutan tagon oni havas g\u0302in nur kelkajn horojn. Tio bremsas multajn laborojn. Entreprenoj fermig\u0302as, administraj aferoj malrapidig\u0302as, mang\u0302oj putras, kaj en hospitaloj homoj mortas. C\u0302iu povas imagi la rezultojn de la krizo."}, {"text_idx": "#001553", "text": "Laborhoroj konstante s\u0302ang\u0302ig\u0302as. Oni laboras, kiam estas elektro. Tutan tagon oni nenion faras, sed kiam noktomeze ekfunkcias elektro, komencig\u0302as la laboro. Oni povas tamen sin demandi, c\u0302u laboroj tiaj fruktodonas."}, {"text_idx": "#001554", "text": "Nepago de Togolando al tiuj, kiuj liveras elektron, kontribuas al la krizo. Cetere al tiu c\u0302i aldoneblas alia: mankas akvo en la turbinoj."}, {"text_idx": "#001555", "text": "\u201eRezistado \u2013 mia dua plej amata vorto.\u201d Tion deklaris Albin Kurti, la estro de la movado Memdecido, kiu strebas solvi la problemon pri la statuso de Kosovo per popola referendumo. Memdecido estas vera opozicio en Kosovo, kiu kontrau\u0306as ajnan kondic\u0302itan, kripligitan sendependecon de tiu au\u0306tonoma regiono de eksa Jugoslavio. Kosovo, pli ol nau\u0306-dekone log\u0302ata de etnaj au\u0306toktonaj albanoj, estis aneksita de la unua Jugoslavio en 1913, maldanke al tiamaj s\u0302tatpotencoj, c\u0302efe Francio kaj Rusio."}, {"text_idx": "#001556", "text": "Kurti ag\u0302as 32 jarojn. Li laboris en la oficejo de Adem Demac\u0327i, lau\u0306reato de la Sah\u0302arov-premio. En 2000 li estis akuzita pri terorismo kaj enprizonigita en Serbio. Antau\u0306 jug\u0302ejo en Nis\u030c li diris, ke li ne sentas sin devigata respondi en jug\u0302ejo fremdlanda. Liberig\u0302inte, danke al premo de internacia komunumo, li tuj sin engag\u0302is en rekonstruadon de demokratiaj institucioj en Kosovo."}, {"text_idx": "#001557", "text": "Li prezidis la tiel nomatan Komitaton de Kosova Agado, subtenatan de okcidentlandaj reprezentejoj en Pris\u030ctina. La komitato esploris mankojn kaj atingojn en Kosovo rilate revigligon de la ekonomio, respekton pri minoritatoj kaj demokratiigon de la vivo."}, {"text_idx": "#001558", "text": "Antau\u0306 kelkaj jaroj Kurti fondis la movadon Memdecido, kiu kontrau\u0306as planojn pri la tiel nomata religia eksterteritorieco, kiu fakte plu tenas Kosovon en Serbio. Dum manifestacio en februaro, kiu finig\u0302is tragike (mortis du junuloj kaj grave vundig\u0302is pli ol 80 aliaj), la polico arestis lin. Ekde tiam Kurti plu restas en antau\u0306prizono, akuzite pri \u201emalrespekto kaj perfortemo al s\u0302tataj institucioj\u201d."}, {"text_idx": "#001559", "text": "Kurti farig\u0302is simbolo de nuntempa popola rezisto en Kosovo. Dum jug\u0302sesio en julio li diris al la internacia prokurorino Cecilia Tillada, kiu akuzis lin pri \u201ealvoko al rezistado\u201d, ke \u201ela vorto rezistado estas la dua plej amata vorto por mi, c\u0302ar, se estas io antau\u0306en movinta la homaron dum la historio, tio estas g\u0302uste rezistado kaj alvoko al g\u0302i\u201d."}, {"text_idx": "#001561", "text": "Tamen la reganta koalicio povis atingi maksimume 82 voc\u0302ojn. Necesis pliaj voc\u0302oj de la opozicio (socialistoj kaj aliaj aliancanoj), kiu dum la lastaj du jaroj ne favoris la registaron. Lau\u0306konstitucie oni devus arang\u0302i entute kvin parlamentajn elektojn, post kiuj, en okazo de malebleco elekti prezidanton, la parlamento devus disig\u0302i, por ke okazu novaj g\u0302eneralaj balotoj. Tio multekostus al la lando ankorau\u0306 malric\u0302a, aspiranta esti invitita venontjare en Nord-Atlantikan Traktat-Organizaj\u0302on kaj en Eu\u0306ropan Union."}, {"text_idx": "#001562", "text": "Pro tio la politikaj partioj faris sian plejeblon por trovi solvon kaj interkonsenti pri prezidanto. Precedento jam estas: antau\u0306 kvin jaroj socialistoj akceptis la proponon de demokratoj (opozicio) pri Alfred Moisiu, la nuna prezidanto."}, {"text_idx": "#001563", "text": "C\u0302i-foje tamen demokratoj postulis, ke nova prezidanto el opozicia partio promesu eksigi la g\u0302eneralan prokuroron Theodhori Sollaku, kiu, lau\u0306 demokratoj, implikis la batalon kontrau\u0306 korupto. Tion rifuzis socialistoj. Okazis do elektoj kaj \u2013 mirakle \u2013 en la kvara arig\u0302is 85 deputitoj subtene al la demokrata kandidato."}, {"text_idx": "#001564", "text": "Tiel sukcesis Bamir Topi, 50-jara biologo, jam trifoja deputito kaj eks-vicprezidanto de la demokrata partio. Lia elekto ebligas al la lando trankvile dau\u0306rigi la vojon de reformoj kaj konstruado kaj esperi pri pli forta subteno internacia. Cetere ankau\u0306 Kosovo sin sentas pli sekura survoje al sia sendependig\u0302o. Ne hazarde la unua bondeziro al Topi post lia elektig\u0302o venis telefone de Fatmir Sejdiu, prezidanto de Kosovo."}, {"text_idx": "#001565", "text": "Unu el la plej dang\u0302eraj trafikcirkloj en Irlando trovig\u0302as sur la s\u0302tata au\u0306tovojo M50 en norda Dublino. Antau\u0306 nelonge, pro manko de pli tau\u0306ga log\u0302ejo, familia grupo de 50 romaoj (ciganoj) el Rumanio establis primitivan tendumejon sur la trafikcirklo."}, {"text_idx": "#001567", "text": "Pluraj aliaj homamaj organizaj\u0302oj publike esprimis maltrankvilon pri la situacio de la grupo. Tamen reagis la registaro per decido, ke la ciganoj, kiuj ne havas permeson por labori au\u0306 log\u0302i en Irlando, estu senpage retransportitaj per aviadilo al sia devenlando."}, {"text_idx": "#001568", "text": "La irlanda organizaj\u0302o Pavee Point [pavi pojnt], kiu reprezentas la interesojn de nomadoj, asertas, ke la statuso de romaoj el la novaj s\u0302tatoj de la Eu\u0306ropa Unio estas nun ec\u0302 malpli bona ol antau\u0306 la alig\u0302o de tiuj landoj. Tiam ili rajtis (kvankam ne c\u0302iam sukcese) peti azilon kiel rifug\u0302intoj. Nun ne plu. Do, ekde nun, ili ne estos akceptitaj en Irlando, kie jam log\u0302as proksimume 40 000 rumanoj, el kiuj la plimulto ne estas romaoj."}, {"text_idx": "#001569", "text": "La grupo c\u0302e la trafikcirkla tendumejo diras, ke ec\u0302 pli mizeraj estis iliaj vivkondic\u0302oj en Rumanio. Tie ili devis log\u0302i sur urba rubaj\u0302deponejo. Unu el la grupanoj, Anton Rostas, patro de tre juna infano, diris al j\u0302urnalisto, ke li ne volas reiri al Rumanio. \u201eEstas agrable c\u0302i tie\u201d, li diris."}, {"text_idx": "#001570", "text": "Kvankam evidentas, ke ne mankas simpatio por la romaoj, aliaj irlandanoj malakceptas ilin, dirante, ke la komunumo \u2013 kiu rajtas nek labori, nek ricevi socialan subtenon de la s\u0302tato \u2013 konsistas el almozpetantoj kaj s\u0302telistoj. Samtempe s\u0302ajnas, ke la ciganoj trovas simpation nek inter la neromaaj rumanoj jam log\u0302antaj en Irlando, nek c\u0302e la rumana ambasado."}, {"text_idx": "#001571", "text": "Rumana diplomato opiniis, ke lau\u0306 informo el la distrikto, kie antau\u0306e vivis la ciganoj, ili ja havis log\u0302ejojn, kaj unu el ili posedis propran apartamenton. Eble oni rajtas demandi: se tio veras, kial la grupo preferas vivi en plej granda mizero en Irlando?"}, {"text_idx": "#001572", "text": "Subtenantoj kiel Pavee Point pledas, ke EU-s\u0302tatoj urg\u0302e konsilig\u0302u por solvi la problemojn de tiu c\u0302i efektive senhejma popolo, kiu, lau\u0306 historiistoj, elmigris antau\u0306 pli ol mil jaroj el la hinda subkontinento. Oni memorigas pri la fakto, ke ciganoj dum jarcentoj estas viktimoj de persekutado en multaj landoj. La plej grava ekzemplo estas la murdo de miloj da ili en naziaj koncentrejoj dum la hitlera regado."}, {"text_idx": "#001573", "text": "Allogas Litovio ne nur pro siaj historio, arkitekturo au\u0306 natura c\u0302armo, sed fojfoje pro siaj belulinoj. Ekster Litovio, ekzemple, troveblas reklamoj lau\u0306dantaj litovajn virinojn. Itala retejo informas, ke litovinoj \u201eestas tre dolc\u0302aj, tre inecaj kaj multe atentas sian aspekton\u201d."}, {"text_idx": "#001574", "text": "Samtempe konsilig\u0302as italoj: \u201eVeninte al Litovio kaj dezirante konatig\u0302i kun litovinoj, estu afablaj kaj diligentaj, ne kriadu. La plej alloga eco por virinoj estas modesteco.\u201d"}, {"text_idx": "#001575", "text": "Jam farig\u0302is kvazau\u0306 tradicio prezenti turismajn valorojn de Litovio surbaze de g\u0302iaj virinoj. Tial turisto notis interrete: \u201eItaloj estas invitataj al Litovio pro malmultekosta biero kaj diinaj virinoj.\u201d"}, {"text_idx": "#001576", "text": "Mem kulpas litovoj, pri tio ke ilia lando famig\u0302as pro belaj kaj facile atingeblaj virinoj. En gazetaj anoncoj ofte estas proponataj la servoj de belaj c\u0302ic\u0302eroninoj, kiuj akompanos gastojn al hoteloj au\u0306 apartamentoj. Kulpas ec\u0302 la s\u0302tata turisma departemento, kiu en subvenciata eldonaj\u0302o reklamis incitnudig\u0302ajn klubojn."}, {"text_idx": "#001577", "text": "La departementestro neis, ke Litovio farig\u0302as lando de seksa turismo. \u201eNe estas vero, ke turistoj venas al nia lando pro malmultekosta biero kaj belaj virinoj. Ni devas fieri, ke niaj inoj estas simpatiaj, tamen mi ne kredas, ke seksa turismo prosperas\u201d, li diris."}, {"text_idx": "#001579", "text": "Jankauskaite\u0307 opinias, ke inoj en orienta Eu\u0306ropo allogas okcidentanojn pro siaj humileco kaj simpleco. Cetere en Litovio ne agas feministaj movadoj. \u201eOni povas s\u0302ang\u0302i opiniojn de turistoj, kiuj venas al Litovio nur por distrig\u0302i\u201d, s\u0302i diras. \u201eSed komence s\u0302ang\u0302ig\u0302u nia propra sinteno pri virinoj.\u201d"}, {"text_idx": "#001580", "text": "La au\u0306toro de la artikolo Ornamitaj manuskriptoj (MONATO 2007/8-9, p. 26-27) estis ne mi, sed mia edzino Ma\u0301ire McKay. Pri manuskriptoj kaj arkeologio mi ne estas fakulo!"}, {"text_idx": "#001581", "text": "Malvenkis la regantaj partioj en Japanio en la elektoj fine de julio. Suferis kaj la Liberala Demokratia Partio (LDP) kaj Koomei-Partio, kiam okazis elektoj por duono de la membroj de la C\u0302ambro de Konsilistoj. La g\u0302isnunaj 64 seg\u0302oj de LDP reduktig\u0302is al 37, kaj male la 37 seg\u0302oj de la plej granda opozicia Demokrata Partio multig\u0302is al 60. Sekve la du regantaj partioj okupas nur 105 el 242 seg\u0302oj en la C\u0302ambro de Konsilistoj."}, {"text_idx": "#001583", "text": "Kiam Abe S\u0302intaroo c\u0302efministrig\u0302is en septembro 2006, li estis tre populara. Parlamentanoj de LDP opiniis, ke, c\u0302ar li estas belaspekta kaj devenas de bona politikista familio, LDP des pli prosperos. Tamen tio estis iluzio. Kolektig\u0302is c\u0302irkau\u0306 la c\u0302efministro amikaj politikistoj, malpli kapablaj, mone malpli puraj, kaj ec\u0302 s\u0302ovinismaj."}, {"text_idx": "#001584", "text": "Els\u0302prucis diversaj problemoj. En printempo la ministro pri bonfarto kaj laboro diris, ke virinoj estas naskiloj. Pro tiu c\u0302i stulta kaj diskriminacia fidiro virinoj koleregis kaj protestis. Opoziciaj partioj postulis la demision de la ministro, sed la c\u0302efministro rifuzis."}, {"text_idx": "#001585", "text": "Poste malkas\u0302ig\u0302is, ke la ministro pri agrikulturo \u201eelspezis\u201d multe da mono por sia parlamentana apartamento. C\u0302ambrojn parlamentanoj povas lui preskau\u0306 senpage, do opozicianoj demandis, kiel kaj kial la ministro elspezis tiom por preskau\u0306 senpaga log\u0302ejo. La ministro respondis, ke li volis ac\u0302eti \u201eian multekostan akvon\u201d. Samtempe li rifuzis prezenti kvitancojn. Defendis lin la c\u0302efministro \u2013 tamen en majo la ministro sin mortigis."}, {"text_idx": "#001586", "text": "Ankau\u0306 lia posteulo kiel ministro pri agrikulturo simile enplektig\u0302is en kvitanco-skandalo rilate uzon de gepatra domo kiel oficejo. Fine la ministron pri defendo vane provis protekti c\u0302efministro Abe. La ministro publike duonaprobis usonajn faligojn de atombomboj sur Japanion. Forte kritikis lin la popolo, kaj la ministro demisiis."}, {"text_idx": "#001587", "text": "Plue oni trovis, ke perdig\u0302is 50 milionoj da dokumentoj el la nacia pensio-sistemo. C\u0302iuj japanoj pagas kotizon, por ke emeritig\u0302inte ili ricevu s\u0302tatan pension. Multaj homoj tamen ne ricevas pension pro la preteksto, ke malekzistas dokumentoj por atesti la kotizojn. La c\u0302efministro promesis, ke en unu jaro li solvos la problemon. Multaj lin ne kredas."}, {"text_idx": "#001588", "text": "Ekde la c\u0302efministrig\u0302o de Abe, LDP farig\u0302is aroganta, trude aprobigante leg\u0302ojn sen sufic\u0302e da diskutoj. Ekzemple Abe intencas revizii la konstitucion, por ke Japanio povu militi kun Usono. Pacamantoj maltrankvilig\u0302is kaj protestis. Kvankam multaj homoj unue subtenis la c\u0302efministron, ili nun konstatas, ke Abe ne aparte celas plibonigi la vivojn de popolanoj. Malkleraj ministroj kaj perditaj dokumentoj liveras fatalan baton al la c\u0302efministro kaj al LDP."}, {"text_idx": "#001590", "text": "Migranta filo post 10 jaroj"}, {"text_idx": "#001591", "text": "C\u0302i-jare okazas la 10-jarig\u0302o de la reveno de Honkongo al g\u0302ia patrolando C\u0302inio. Antau\u0306 la reveno multaj dubis pri la politiko de \u201eunu lando kun du sistemoj\u201d. Okcidentaj komunikiloj profetis, ke Honkongo \u201emortos\u201d, perdante siajn proprajn socian sistemon kaj vivmanieron."}, {"text_idx": "#001592", "text": "Tamen post 10 jaroj evidentas, ke la ekonomio pli prosperas, la socio pli harmonias, kaj la leg\u0302farado pli kompletas. Ekzemple, en la 1970aj jaroj, Honkongo elstaris kiel la unua internacia financa centro en Azio. Hodiau\u0306 Honkongo, Londono kaj Novjorko konsistigas la tri grandajn financajn centrojn de la mondo. Lau\u0306 indicoj publikigitaj en marto en Londono, Honkongo envicig\u0302as kiel la tria plej forta, tamen antau\u0306videblas plia kresko."}, {"text_idx": "#001593", "text": "Honkongo farig\u0302is ankau\u0306 internacia komerca centro. La sumo de la vara kaj serva komercoj proksimig\u0302as al kvaroblo de la tuta loka produktokvanto. Eksportado de konteneraj varoj kreskas je ducifera elcento en sinsekvaj kvar jaroj, tiel ke Honkongo estas naviga centro en la azi-pacifika regiono. Cetere, krom s\u0302tatdefendo kaj eksteraj aferoj regataj de la c\u0302ina centra registaro, Honkongo g\u0302uas altan memstarecon en administracio, leg\u0302farado kaj en jug\u0302aferoj."}, {"text_idx": "#001594", "text": "Antau\u0306 la reveno al C\u0302inio, Honkongo estis \u201emigranta filo\u201d. Post la reveno Honkongo konscias pri la subteno de la c\u0302ina c\u0302eftero. Tio probable estas la plej granda s\u0302ang\u0302o, kiu efikis al la disvolvig\u0302o de Honkongo."}, {"text_idx": "#001595", "text": "Lau\u0306 enketo farita de la honkonga registaro aprile 2006, 75 % de honkonganoj fieras esti c\u0302inoj; 62 % fieras esti civitanoj de C\u0302inio; 65 % opinias, ke pro la c\u0302ina statuso en la internacia komunumo, c\u0302inoj ne plu suferas humilig\u0302on; kaj 76 % konsentas, ke honkonganoj bezonas patriotisman edukon."}, {"text_idx": "#001596", "text": "Pasis 17 jaroj post demokratiigo de Hungario: g\u0302uste duono de la socialisma erao, alinome gulas\u0302komunismo. Nuntempe oni rememoras kaj komparas ambau\u0306 eraojn. La rezulto estas surpriza, c\u0302ar ofte oni song\u0302as pri la gulas\u0302o. Aro da libroj traktas la temon, ankau\u0306 la c\u0302efkuiriston de la gulas\u0302o, Ja\u0301nos Ka\u0301da\u0301r, kies ostojn nekonatoj elfosis kaj s\u0302telis."}, {"text_idx": "#001597", "text": "Regas nuntempe necerteco, ekzemple rilate laborlokojn. Kiu havas postenon au\u0306 entreprenon, tiu ekspluatas. La Eu\u0306ropa Unio ankorau\u0306 ne liveris rezultojn: nur banditoj profitas, c\u0302ar limoj estas forigitaj. Negocistoj \u201elaboradas\u201d en impostoparadizoj, kiuj trovig\u0302as ankau\u0306 en EU (ekzemple en Guernsey, insuloj markolaj). Aliflanke okulfrapas malric\u0302eco. Senlaboreco stagnas au\u0306 kreskas (7,3 %); inflacio atingis 8,6 %; pri sanservoj kaj salajroj regas senespero."}, {"text_idx": "#001598", "text": "Multas financaj skandaloj. La plej gravaj politikistoj neimageble ric\u0302as. Ili superas la leg\u0302aron, ekzemple kiam temas pri trafikodeliktoj. Emeritoj, kies subtenon bezonas politikistoj, kredas, ke ilia sorto plibonig\u0302os. Sed la ceteraj kuiras sian gulas\u0302on kaj en televido spektas nostalgiajn filmojn pri socialismo."}, {"text_idx": "#001599", "text": "Antau\u0306 40 jaroj abundis en Portugalio infanoj kaj junuloj, kiuj buntigis per siaj ludoj urbojn kaj vilag\u0302ojn. Nuntempe senteblas, ke maljunuloj invadis parkojn kaj kafejojn. Bone, ke oni longe vivas, sed kie estas la beboj?"}, {"text_idx": "#001600", "text": "La internacia kaj sendependa Instituto pri Familia Politiko, kiu sidejas en Madrido, prezentis studdokumenton en Bruselo, kiu almenau\u0306 parte klarigas, kial infanoj malaperas. Unu el g\u0302iaj konkludoj estis, ke en 2006 Portugalio havis la plej malaltan naskokvanton de la lastaj 20 jaroj."}, {"text_idx": "#001601", "text": "El inter la iamaj 15 membroj de la Eu\u0306ropa Unio, Portugalio estis unu el kvar landoj, kun Hispanio, Italio kaj Grekio, kie gepatroj ricevis malplej da mono por prizorgi kaj eduki infanojn. Lau\u0306 raporto La evoluo de la familio en Eu\u0306ropo 2007, bazita sur statistiko de 2004, portugalaj gepatroj ricevis jare 168 eu\u0306rojn; en Luksemburgio 2291 eu\u0306rojn. Ankau\u0306 Danio, Svedio kaj Irlando trovig\u0302as inter la plej malavaraj landoj rilate gepatrajn subvenciojn."}, {"text_idx": "#001602", "text": "Pli lastaj statistikoj rilate la 25-membran union konfirmas la avantag\u0302ojn g\u0302uatajn de la plej ric\u0302aj landoj. Luksemburgio dau\u0306re trovig\u0302as supre; Pollando okupas la lastan lokon (48 eu\u0306roj jare)."}, {"text_idx": "#001603", "text": "Cetere, Hispanio, Portugalio kaj Italio estas lau\u0306orde la eu\u0306ropuniaj landoj, kie divorcoj plej altig\u0302is en la lastaj 11 jaroj. En Hispanio kreskis divorcoj je 326 %; en Portugalio je 89 %; en Italio je 62 %. En Eu\u0306ropo c\u0302iu dua geedzig\u0302o finig\u0302as per divorco. Inter 1990 kaj 2005, tiuj divorcoj trafis 21 milionojn da infanoj."}, {"text_idx": "#001604", "text": "Rezulte ne nur malkreskas la nombro de naskig\u0302oj, sed ankau\u0306 kreskas c\u0302iam pli da infanoj c\u0302irkau\u0306ataj de familiaj problemoj. Ofte ne eblas garantii familian stabilecon."}, {"text_idx": "#001607", "text": "En au\u0306gusto c\u0302i-jare oni trovis en arbaro en Katalunio lian kadavron. Kelkaj j\u0302urnaloj menciis memmortigon. Tamen, lau\u0306 postlasita skribaj\u0302o, s\u0302ajnas, ke li malsanis kaj translokig\u0302is en la montaron por sole, pace kaj silente forpasi."}, {"text_idx": "#001608", "text": "Xirinacs naskig\u0302is en Barcelono en 1932. Farig\u0302inte sacerdoto, kiam li ag\u0302is 22 jarojn, li rifuzis akcepti monon donitan de la s\u0302tato al la eklezio. Li komencis malsatstrikon por protesti kontrau\u0306 la ligoj inter eklezio kaj s\u0302tato. Poste li estis kuniniciatinto de la Asembleo de Katalunio, al kies suvereneco li dedic\u0302is sian vivon. Estante neperfortulo, li sekvis la idearon de Gandhi, inkluzive de rezisto neperforta, kaj estis plurfoje malliberigita."}, {"text_idx": "#001609", "text": "En 1977 li kandidatis unuopule en Barcelono por la senato kaj estis amase voc\u0302donita. En la senato, dum c\u0302iuj sidis, li staris proteste al la malpermeso uzi la katalunan. Li c\u0302iam luktis por la sendependeco de la Kataluna Landaro kaj en 2001 deklaris tiucele malsatstrikon en la placo Sant Jaume de Barcelono."}, {"text_idx": "#001610", "text": "Xirinacs estis kondamnita en 2004 pro \u201epravigo de terorismo\u201d, c\u0302ar en 2002 li deklaris sin amiko de la vaska naciisma grupo ETA, konsiderata i.a. de la Eu\u0306ropa Unio kiel terorisma organizaj\u0302o. Xirinacs citis Gandhi kaj diris, ke, kiam ekzistas konflikto, neperfortulo ne povas deklari sin neu\u0306trala, c\u0302ar en konflikto neu\u0306traleco helpas la plej fortan."}, {"text_idx": "#001611", "text": "Adiau\u0306e kaj testamente Xirinacs postlasis diversajn mesag\u0302ojn. Li skribis: \u201eMi volas fini miajn tagojn en la soleco kaj en la silento\u201d kaj resumis sian vivon tiel: \u201eMi vivis sklave sepdek kvin jarojn en Kataluna Landaro okupita de Hispanio, de Francio (kaj de Italio). Mi vivis lukte kontrau\u0306 tiu sklaveco c\u0302iujn jarojn de mia plenag\u0302a vivo. Sklava popolo, samkiel sklava homo, estas honto por la homaro kaj por la universo. Sed popolo neniam estos libera, se g\u0302iaj anoj ne volas riski ties vivon en g\u0302ia liberigo kaj defendo.\u201d"}, {"text_idx": "#001612", "text": "En Ukrainio kreskas la nombro de familioj, kiuj ne havas infanojn. Proksimig\u0302as demografia krizo. Se en la sovetia periodo en Ukrainio estis proksimume 52 milionoj da log\u0302antoj, nun estas nur 48 milionoj. G\u0302is la fino de la 2020aj jaroj tiu nombro povas esti proksimume 27 milionoj."}, {"text_idx": "#001613", "text": "Kulpas c\u0302efe ekonomiaj problemoj (ne indas naski infanojn sen ebloj bone ilin finance zorgi), nestabileco en la lando (konstantaj politikaj krizoj) kaj tro rapida viv-maniero (ne sufic\u0302as tempo \u201epor si mem\u201d)."}, {"text_idx": "#001614", "text": "Lau\u0306 kalkuloj de specialistoj, seninfanaj familioj konsistigis en 1982 28,3 % de la popolo, en 1995 56,2 % kaj en 2005 62,8 %. Por subteni naskadon en Ukrainio oni planas ne nur altigi financan helpon por patrinoj, sed ankau\u0306 doni seninterezan krediton, por ke familioj kun tria infano akiru log\u0302ejon."}, {"text_idx": "#001615", "text": "En la maja numero mi rezonis pri la klimats\u0302ang\u0302ig\u0302o kaj eventualaj sekvoj por mi persone en nia mez-eu\u0306ropa regiono (MONATO 2007-5, p. 7). Inter alie mi timis, ke abeloj vekig\u0302os tro frue el vintra dormo, ne trovus nutraj\u0302on kaj sekve mortos. Pro tio \u2013 sekva timo \u2013 ili ne fekundigos nian pomarbon, tiel ke ni ne kolektos fruktojn. Alia timo estis, ke abundos plagaj insektoj. Nun, en la eu\u0306ropa au\u0306tuno, estas tempo, por fari bilancon. Kaj jen, g\u0302i estas ne tiom negativa, kiom mi timis. Ekzemple ni havis c\u0302i-jare neniun plagon de vespoj kaj kuloj. Jes, jen kaj jen aperis insektoj, kiujn ni neniam antau\u0306e vidis au\u0306 eble konis nur el mediteraneaj landoj, sed ili ne multis. Abeloj eksvarmis g\u0302ustatempe kaj trovis abunde nektaron; nia pomujo estis plenplena de floroj kaj en au\u0306tuno havis tiom da fruktoj, kiom neniam antau\u0306e, tiel ke pluraj branc\u0302oj rompig\u0302is pro la pezo. Ni ankau\u0306 ne devis (alia mia tiama timo) terure s\u0302viti dum la tuta jaro."}, {"text_idx": "#001616", "text": "Certe, la prognozoj pri la klimat-s\u0302ang\u0302o estis trafaj: preskau\u0306 c\u0302iun monaton meteologoj informis pri rekordaj temperaturoj (\u201eplej varma marto de post ... iu jaro\u201d). Ni havis varmegajn, sekajn periodojn, sed ankau\u0306 pluvoplenajn periodojn kun agrablaj temperaturoj. Vero estas ankau\u0306, ke veter-fenomenoj estis pli ekstremaj ol antau\u0306 jardekoj. Precipe oftig\u0302is pluvegoj, por kiuj germanaj meteologoj inventis novan nocion \u201eStarkregen\u201d ([s\u0302tarkregen] = forta pluvo), oftig\u0302is s\u0302tormoj kaj fulmotondroj dum monatoj, kiuj antau\u0306e havis stabilan veteron. Tamen preskau\u0306 estis nur lokaj inundoj kaj ne tutregionaj, kiel oni timis antau\u0306e. Kaj aliflanke estis mirige, kiom s\u0302ang\u0302ig\u0302is la libera naturo. Tie aperis abunde plantoj kaj floroj, kiujn parte mi memoris nur el mia junag\u0302o kaj kiujn intertempe estis sufokinta nia civilizacio. Pro la tre varma vetero kun sufic\u0302e da pluvakvo ili krome kreskis gigante. Sed en meza Eu\u0306ropo ni ne suferis pro troa varmego kiel en sudo de la kontinento, kie forbrulig\u0302is tre vastaj arb-areoj."}, {"text_idx": "#001617", "text": "Kion do konkludi el tiu miksita bilanco? Certe ni povas g\u0302oji, ke la klimats\u0302ang\u0302ig\u0302o alportas ankau\u0306 agrablajn sekvojn, almenau\u0306 por meza Eu\u0306ropo. Sed c\u0302u pro tio ni povas esti kontentaj au\u0306 ec\u0302 aserti, ke la klimats\u0302ang\u0302ig\u0302o ne estas tiom dang\u0302era, kiom oni asertas, ke simple la vetero kapricas kiel c\u0302iam? Tio sendube estus tro naiva konkludo."}, {"text_idx": "#001618", "text": "Registaro asertas, ke mang\u0302aj\u0302oj estas sekuraj"}, {"text_idx": "#001619", "text": "Lastatempe en la eu\u0306ropa kaj usona gazetaroj aperis artikoloj pri c\u0302inaj produktoj, kiuj povas endang\u0302erigi la sanon. Precipe temis pri ludiloj, kies farbo povas noci infanon, kiu metas la ludilon en la bus\u0302on, sed estis plendoj ankau\u0306 pri mang\u0302aj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001620", "text": "Meze de au\u0306gusto de 2007 la novaj\u0302a oficejo de la S\u0302tata Konsilantaro de C\u0302inio publikigis \u201eblankan libron\u201d, kun titolo La kvalito kaj sekureco de c\u0302inaj mang\u0302aj\u0302oj. Per tia libro la registaro unuafoje provis senpartie konigi al la monda publiko la sekuran staton de c\u0302inaj mang\u0302aj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001622", "text": "Kvankam rilate al la kvalito de c\u0302inaj mang\u0302aj\u0302oj ja ankorau\u0306 ekzistas kelkaj problemoj, la registaro strec\u0302as la pensojn kaj agojn, por ke tiuj problemoj iom post iom estu solvataj. Ekzemple, g\u0302i jam faris la unuajn pas\u0302ojn por enkonduki arkivsistemon c\u0302e mang\u0302aj\u0302aj entreprenoj por plifaciligi kaj pliefikigi la kontroladon. G\u0302i ankau\u0306 komencis aperigi nomlistojn rug\u0302an (por bone kondutantaj eksportantaj entreprenoj) kaj nigran (por kritikendaj entreprenoj). Precipe la etaj mang\u0302aj\u0302farejoj (kun malpli ol dek laboristoj) estu severe kaj ofte kontrolataj, c\u0302ar nur 70 % de tiuj funkcias lau\u0306norme."}, {"text_idx": "#001623", "text": "Porka malsano altigas la prezojn"}, {"text_idx": "#001624", "text": "Pro terura infekta malsano kiu trafis kelkajn regionojn, multaj porkoj en c\u0302inaj bredejoj mortis. Tio ne influas la kvaliton de la vendata viando, sed pro la malpli granda oferto la prezoj de porkoviando levig\u0302is. En julio tiu viando vendig\u0302is kontrau\u0306 26 juanoj por unu kilogramo. En au\u0306gusto la prezo estis 30 g\u0302is 32 juanoj. Ankau\u0306 aliaj varprezoj draste supreniras."}, {"text_idx": "#001625", "text": "La teksto de la blanka libro (en angla lingvo) legeblas je 6032837.htm"}, {"text_idx": "#001626", "text": "Iom post iom bonig\u0302as la situacio de virinoj en Nepalo. Lastan jaron s\u0302ang\u0302ig\u0302is la leg\u0302o, tiel ke ankau\u0306 filino rajtas sen diskriminacio farig\u0302i reg\u0302ino. Antau\u0306e nur filo rajtis heredi la tronon."}, {"text_idx": "#001627", "text": "Cetere, c\u0302i-jare, civitano rajtas ricevi nacian identigilon, prezentante patrinan identeco-karton. En la pasinteco validis nur patra identeco-karto. Krome, dum en antau\u0306aj elektoj nur 5 % de la kandidatoj estis virinoj, la registaro nun permesas, ke 33 % de la kandidatoj estu virinoj."}, {"text_idx": "#001628", "text": "Tiurilate helpis la venko de la nepalaj ribelintoj. Ili elektis pli da virinoj al la nacia parlamento, kie j\u0302us enoficig\u0302is tri ministrinoj. S\u0302ajnas, ke c\u0302iam pli da virinoj nun aktive partoprenas sen diskriminacio en la publika vivo de Nepalo."}, {"text_idx": "#001629", "text": "Dum riparlaboroj okaze de venonta 100-jarig\u0302o incendio subite ekis en la preg\u0302ejo de la Sankta apostolo-evangeliisto Mateo en la eta litova urbeto Naujamiestis apud Panevez\u030cys. La okazintaj\u0302o kau\u0306zis milion-kostan damag\u0302on. Plendante pri la malfelic\u0302o, la preg\u0302eja pastro Algirdas Dauknys interalie menciis ankau\u0306 kvar miraklojn, kiuj esprimig\u0302is dum la incendio."}, {"text_idx": "#001630", "text": "Lau\u0306 la pastro, vere estas miraklo, ke ne forbrulis bildo de Maria, estis savita homo, ne rompig\u0302is la sonorilo, kaj ke la enflamig\u0302intaj turoj falis al g\u0302usta direkto. \u201eVere estas strange, ke la bildo de la mizerikorda (kompatema) Maria ne brulis, malgrau\u0306 tio, ke la incendia fonto estis tute apude kaj la varmego neeltenebla\u201d, diris la pastro. Ankau\u0306 mirakla estas tio, ke, male ol estis atendite, la sonorilo ne falis kaj ne enpikig\u0302is teren, g\u0302i ec\u0302 ne trairis la duan etag\u0302on, g\u0302in haltigis arkaj\u0302o."}, {"text_idx": "#001631", "text": "Lau\u0306 aserto de Dauknys, la tria miraklo estis savo de unu urbano. Du viroj sen informi aliajn interne de la preg\u0302ejo penis estingi la fajron, celante savi la orgenon. \u201eLa viroj opiniis, ke la incendio baldau\u0306 estos haltigita. Kiam komencis fali najloj kaj aliaj des\u0302iraj\u0302oj, ili retirig\u0302is, tamen super iliaj kapoj enfalis la volbo\u201d, rakontis la pastro. Tiam unu el la viroj kuris sur s\u0302tuparo kaj la alia perdig\u0302is en polvo kaj fulmo. Felic\u0302e, la viroj interkontaktig\u0302is, la unua survers\u0302is akvon sur la alian, prenis lian manon kaj ambau\u0306 forkuris."}, {"text_idx": "#001632", "text": "La kvara miraklo estis tio, ke la brulantaj preg\u0302ejaj turoj falis al la g\u0302usta direkto, \u2013 ne al paroh\u0302estrejo kaj aliaj najbaraj domoj, sed alidirekten."}, {"text_idx": "#001633", "text": "La 11an de oktobro je la 16a horo la socia retejo Ipernity malfermis al la publiko sian esperantlingvan fasadon. Jen kialo por iom fosi en la historio de la retejo kaj informpeti pri la planoj por la estonteco."}, {"text_idx": "#001634", "text": "Ipernity nomas sin mem la \u201ec\u0302io-en-unu\u201d de la Reto 2.01. C\u0302iu uzanto de la retejo povas prezenti sin mem al la mondo, au\u0306 al memdifinita grupo amika au\u0306 familia, pere de tekstoj, la tiel nomata blogo, pere de memfaritaj bildoj, filmoj au\u0306 sonregistraj\u0302oj, au\u0306 per kombino de c\u0302io c\u0302i. Jam ekzistas retejoj, kie oni povas kolekti kaj montri siajn fotojn; estas aliaj, kiuj arigas filmetojn; en ankorau\u0306 aliaj oni povas havi sian propran blogon. Ipernity havas c\u0302ion \u201esub unu tegmento\u201d. Tiu c\u0302i koncepto estas tute nova."}, {"text_idx": "#001635", "text": "La personoj, kiuj havas aliron al la retejo, povas lau\u0306plac\u0302e komenti, au\u0306 fari ligojn al sia propra retejo, tiel ke rapide formig\u0302as amika etoso. Se oni tralegas la g\u0302isnunajn blogaj\u0302ojn, oni vidas, ke pluraj miras, kiel rapide amikecoj ekestas. Ne nur oni vidas la fotojn au\u0306 filmojn de la uzantoj, sed samtempe povas informig\u0302i pri ilia vivo, ilia lando, iliaj s\u0302atoj ... Senpaga interna retpos\u0302to kaj facile uzebla tujmesag\u0302ilo inter la uzantoj ankorau\u0306 pli faciligas tiun interkontaktadon."}, {"text_idx": "#001636", "text": "La fondon de Ipernity en aprilo 2007 iniciatis du francoj, kiuj jam pruvis sian kapablon antau\u0306e en la Reto 1.0: Christophe Ruelle, 35-jara, kiu estis c\u0302e la bazo de la franca retejo Voila.fr, kaj Christian Conti, 39-jara, kiu kunfondis la retejojn Respublica.fr, kaj Netradio.fr. Estis ankau\u0306 Christian Conti, kiu, au\u0306dinte pri artikolo en MONATO pri la Reto 2.0, iniciatis la aldonon de esperantlingva fasado."}, {"text_idx": "#001637", "text": "Kvankam la iniciato estis franca, la retejo neniel nun restis tia. La plimulto de uzantoj nun estas germanaj, sed estas grandaj grupoj da hispanoj, katalunoj, islandanoj, svisoj kaj kompreneble francoj, Esperanto-parolantoj kaj multaj aliaj. Usonanoj kaj britoj tamen estas malplimulto, kio grave influas la lingvo-uzon en Ipernity: la angla tie ne superregas."}, {"text_idx": "#001638", "text": "La baza versio de Ipernity estas senpaga. En tiu baza versio oni povas als\u0302uti 200 megabajtojn da dokumentoj (fotoj, filmoj, sondosieroj) monate. Kiu volas als\u0302uti pli, povas kvinobligi sian kvanton kontrau\u0306 1,99 eu\u0306roj monate. La programo estas ankorau\u0306 en beta-stadio. Tio signifas, ke g\u0302i estas jam perfekte uzebla, sed oni konstante aldonas kaj testas pliajn eblojn. Unu el tiuj eroj j\u0302us aldonitaj estas grupoj. Imagu, ke kelkaj uzantoj havas la samajn interesojn. Tiam ili povas fondi grupon, tiel ke ili pli facile povas retrovi sin, inters\u0302ang\u0302i spertojn kaj multe pli. La c\u0302efa retejo de Ipernity trovig\u0302as en , sed c\u0302iuj uzantoj povas ricevi privatan adreson kiel mia ."}, {"text_idx": "#001644", "text": "La proprietulo de la sportvendejo, kie mi vidis la batilojn, diris, ke klientoj ac\u0302etas ilin, c\u0302ar ne ekzistas alia rimedo. En Irlando, civiluloj ne rajtas posedi au\u0306 porti armilojn, krom en tre limigitaj cirkonstancoj. Malfacilas akiri polican permesilon por havi pafilon. Ec\u0302 posedi mallongan bastonon, kian portas policano, malpermesatas al ordinaraj civitanoj."}, {"text_idx": "#001645", "text": "Tial honestaj civiluloj elektas ac\u0302eti basbal-batilojn, kiujn oni rigardas kiel sportartiklojn, ne armilojn. Sed c\u0302u fakte ili estas la honestaj? Mi ne demandis al la butikisto (c\u0302iaokaze, kiel li sciu?), sed mi dubas pri la honesteco de la ac\u0302etintoj. La amaskomunikiloj konstante raportas pri murdoj kaj atakoj kontrau\u0306 senkulpaj homoj \u2013 krimoj faritaj ofte de junuloj sub la influo de alkoholo kaj/au\u0306 narkotaj\u0302oj. Pli lertaj kaj maturaj krimuloj preferas, kaj povas facile akiri, pafilojn. Junaj deliktuloj plej ofte uzas batilojn, ferstangojn au\u0306 tranc\u0302ilojn. Ili malofte estas kaptitaj kaj punitaj."}, {"text_idx": "#001647", "text": "Por mi estas mistero, kial Usono \u2013 grandanima kaj malavara lando \u2013 eksportas ne siajn plej bonajn, belajn kaj noblajn varojn, kiuj estas multaj kaj dezirindaj, sed siajn malpli dezirindajn, malpli belajn kaj malpli utilajn. Inter tiuj troveblas militaj armiloj, kiuj disvastigas malpacon; t.n. \u201erapidvoraj\u0302oj\u201d enhavantaj tro da sukero, salo kaj kemiaj\u0302oj, kaj kiuj kondukas al dikig\u0302o, eventuale al diabeto, blindeco kaj malpli longa vivo; genetike modifitaj grenoj, kies efikoj estas nekonataj; mac\u0302gumo, kiu c\u0302ie makulas trotuarojn; malelegantaj vestaj\u0302oj, c\u0302apoj kaj s\u0302uoj (dum enlande en Usono oni povas ac\u0302eti belegajn modaj\u0302ojn kaj s\u0302uojn); kaj usonangla j\u0302argono, kiu iom post iom uzurpas la lingvaj\u0302on de S\u0302ekspiro (kvankam kelkaj elstaraj anglalingvaj verkistoj kaj poetoj estas nord-amerikaj)."}, {"text_idx": "#001648", "text": "Mi trovas c\u0302i tiun fenomenon ec\u0302 pli nekomprenebla, c\u0302ar la usonanoj, kiuj log\u0302as en Irlando au\u0306 vizitas g\u0302in kiel turistoj, kutime estas c\u0302armegaj. Ofte, sur la stratoj de nia c\u0302efurbo, oni renkontas usonanojn kaj konstatas, kiom simpatiaj ili estas. Ili alparolas nin per g\u0302entila, c\u0302arme malnovmoda lingvaj\u0302o, kiu hodiau\u0306 apenau\u0306 au\u0306dig\u0302as inter ni."}, {"text_idx": "#001649", "text": "Ili respektoplene salutas kaj dankas, uzante la titolojn Sir kaj Mam (siro kaj damo), kiuj en Britio uzatas, kiam oni alparolas gereg\u0302ojn au\u0306 nobelojn. Usonanoj estas pli g\u0302entilaj ol ni, kiuj ne plu uzas titolojn (krom, eble, \u201edoktoro\u201d au\u0306 \u201epastro\u201d) kaj, malkiel ili, ofte forgesas simpatiajn frazetojn \u201ePermesu\u201d kaj \u201eDankon\u201d."}, {"text_idx": "#001651", "text": "Bedau\u0306rinde, la irlandanoj lastatempe ekinteresig\u0302as pri angla kriketo, kiu, lau\u0306 mi, estas la plej longa kaj teda sporto en la mondo (kvankam mi agnoskas, ke, por turistoj, g\u0302i estas pitoreska elemento de la vivo en Anglio). Parenteze, la peza kriket-batilo povus esti ec\u0302 pli efika armilo ol la basbala \u2013 sed tion prefere ne malkas\u0302u al krimuloj."}, {"text_idx": "#001652", "text": "Fine de septembro Hasbro, la produktanto de la konata financa ludo Monopoly, decidis provizore ne plu eldoni belgan eldonon, sed unue esplori, c\u0302u ne pli tau\u0306gus flandra, valona kaj brusela versioj. Alia financa giganto, iom pli serioza, la revuo The Economist, pli-malpli samtempe titolis artikolon Belgium: Time to call it a day (Belgio: la adiau\u0306a horo). The Financial Times estas pli hezita. G\u0302i anoncis: \u201eLa kulturaj diferencoj en Belgio povus kau\u0306zi g\u0302ian finon.\u201d Sed kion pensas la log\u0302antoj de Belgio mem? C\u0302u ili volas du (au\u0306 pli da) s\u0302tatoj au\u0306 preferas resti kunaj? MONATO intervjuis kvindekon da abonantoj."}, {"text_idx": "#001653", "text": "Same kiel The Economist, pluraj citas ekonomiajn kialojn por la tendencoj disigi la s\u0302taton Belgio. Pieter Jan Doumen el Hechtel (Flandrio) skribas: \u201eEkzistas giganta monfluo de Flandrio al Valonio. Lau\u0306 ABAFIM (Administracio de bug\u0302etado, librotenado kaj financa gvidado), tiu fluo en 2003 sumig\u0302is je 6,6 miliardoj da eu\u0306roj kaj c\u0302iujare kreskas1. Do c\u0302iu flandro transdonis en tiu jaro 1100 eu\u0306rojn al la franclingvanoj. Tio jam ne estas solidareco, sed rabado.\u201d"}, {"text_idx": "#001654", "text": "Pri tiu situacio konscias kelkaj valonoj, sed ili reciproke petas financan helpon, c\u0302ar en antau\u0306aj jarcentoj ili subtenis la flandrojn. Dominique Vallet el Jemappes (Valonio) skribas: \u201eCerte, la flandroj estas pli multaj ol ni (pli ol 60 % de la popolo); certe, ili estas pli ric\u0302aj; certe, ili estas kurag\u0302emaj kaj plenfortaj. Sed ili forgesas, ke ekde 1830 (la jaro de la kreo de Belgio) g\u0302is pli-malpli 1960 tiu lando pliampleksig\u0302is precipe pro la valonoj, kiuj tiam estis la plej ric\u0302aj. Nu, estas la vero: la valonaj politikistoj misregis, ili disperdis la ric\u0302aj\u0302ojn de c\u0302iuj, ili ne faris la bonajn decidojn pri la ekonomia bonstato de Belgio, kaj nun Valonio estas ekonomia dezerto; pezo, kiu handikapas Flandrion. Sed ni permesis dum tiom da jaroj, ke Flandrio kresku! Nun ni bezonas helpon. C\u0302u ili lasos nin morti?\u201d Tamen, c\u0302u la mezuma flandro au\u0306 valono konscias pri la granda ekonomia diferenco inter la du s\u0302tatpartoj? Bernard Cassiers el Bruselo opinias: \u201eMi plurfoje demandis franc- kaj nederland-parolantojn, c\u0302u ili scias, pri kio temas, sed la respondoj estis au\u0306 pasiaj au\u0306 indiferentaj, neniam objektivaj.\u201d"}, {"text_idx": "#001655", "text": "Ne c\u0302iu kredas, ke c\u0302iu unuopa flandro s\u0302parus 1100 eu\u0306rojn jare, se Flandrio kaj Valonio sendependig\u0302us. Lau\u0306 Edward Kusters el Brasschaat (Flandrio) s\u0302parus nur kelkaj: \u201eKiu havus avantag\u0302on de tia agado? Certe kelkaj grandaj familioj. Ili ne nur posedas industriojn, sed, pli grave, ili havas la monopolon de c\u0302iuj nederlandlingvaj j\u0302urnaloj kaj magazenoj kaj de unu televidstacio. La strebo estas bona por kelkaj ric\u0302aj familioj, sed ne por Limburgo2 kaj certe ne por Bruselo.\u201d Maurice Wouters el Onhaye (Valonio) aldonas: \u201eLa divido [de Belgio] estas kun g\u0302ojo antau\u0306vidata nek de flandraj, nek de valonaj ekonomikistoj. C\u0302u tiu divido ne estos nova historia eraro?\u201d"}, {"text_idx": "#001656", "text": "Marc Vanden Bempt el Herent (Flandrio) bele resumis por ni: \u201eEn 1830 Belgio kreig\u0302is kiel bufro inter la eternaj rivaloj Francio kaj Germanio. Tiun rolon g\u0302i plenumis brile dum jardekoj, intertempe g\u0302in transprenis kaj g\u0302eneraligis Eu\u0306ropa Unio. La valona parto entenas la iaman princepiskopujon Lieg\u0302o, la graflandojn Namuro kaj Henegovio kaj parton de la duklando Luksemburgio. La flandra parto entenas la graflandon Flandrio kaj grandajn partojn de la duklandoj Brabanto kaj Limburgo3. La rilato kun la historia terdivido do estas sufic\u0302e arbitra, kaj ne nur Belgio, sed same Flandrio kaj Valonio s\u0302ajnas artefaritaj.\u201d"}, {"text_idx": "#001657", "text": "Estas iom frape, ke pluraj argumentas pri la sendependig\u0302o de Flandrio kaj de Valonio, sed ke malmultaj diras ion ajn pri la estonteco de la germanlingva parto de la s\u0302tato au\u0306 pri Bruselo, la grandparte franclingva enklavo ene de Flandrio. Lau\u0306 The Financial Times, disfalo de Belgio en du partojn estas neebla. Lau\u0306 g\u0302i, la germanlingva komunumo certe volos reiri al Germanio, la luksemburganoj volos denove aparteni al la Granddukujo Luksemburgo kaj Bruselo ig\u0302os sendependa teritorio, simile al Vas\u0302ingtono. Raymond Ge\u0301rard el Broechem (Flandrio) ne tute samopinias. Lau\u0306 li \u201ela germana parto, kiu relative bonfartas, havos la eblecon alligi sin al Francio, Germanio au\u0306 Luksemburgo. Mi dubas, c\u0302u ili elektus Flandrion, ec\u0302 se la lingvo nederlanda apartenas al la g\u0302ermanaj.\u201d"}, {"text_idx": "#001658", "text": "Kaj kio pri la reg\u0302o, se Belgio ne plu ekzistus? Raymond Ge\u0301rard skribas: \u201eKio pri la monarkio? Tiu tute ne kau\u0306zas zorgojn. Ili kapablas savi sin mem, kaj fartos ec\u0302 pli bone post la splitig\u0302o. G\u0302enerale la valonoj subtenas la monarkion kaj la devizon de la lando: \u201aUnueco fortigas\u2019.\u201d"}, {"text_idx": "#001659", "text": "C\u0302u vere unueco fortigas, au\u0306 c\u0302u ni iru al la Eu\u0306ropo de la regionoj, ankau\u0306 en Belgio? Raymond Ge\u0301rard plu komentas: \u201eLau\u0306 mi, splitig\u0302o de la belga s\u0302tato eblas nur, se Eu\u0306ropa Unio plifortig\u0302as, kaj ni vere havos Eu\u0306ropon de la regionoj, ne nur de s\u0302tatoj.\u201d Sed, li aldonas, \u201edifini regionojn kaj ties kompetentojn estas malfacila tasko\u201d."}, {"text_idx": "#001660", "text": "Danie\u0308l Goes el Oostende (Flandrio) opinias: \u201eLa sola argumento, kiu pledas favore al dau\u0306rigo de Belgio, estas la ekzisto de la monarkio. Tamen c\u0302u pro tio la kors\u0302iraj jura kaj fakta malegalecoj inter flandroj kaj valonoj eterne devas esti dorlotata? Kiel fervora strebanto por homaj rajtoj kaj por la egalvaloro de c\u0302iuj homoj, inkluzive la decidrajton de popoloj pri si mem, mi povas esperi nur, ke la konstruaj\u0302o \u201aReg\u0302lando Belgio\u2019 tre baldau\u0306 apartenos al la pasinteco.\u201d"}, {"text_idx": "#001661", "text": "Problemoj do ne mankas, sed c\u0302u ekzistas solvoj? Pieter Jan Doumen opinias: \u201eLa plimulto de la flandroj ne deziras disig\u0302i de Valonio. Por tio ili bezonus ja du-trionan plimulton en la federacia parlamento, kio tre vers\u0302ajne neniam eblos. Sendependigo eblus nur, se ili farus revolucion, kion c\u0302iuj flandroj abomenas.\u201d Marc Vanden Bempt kredas, ke \u201eneniu belgo volas denove la nefederacian s\u0302taton de antau\u0306 tridek jaroj. Kion ja li volas? Miriadoj da argumentoj favoras jen Belgion, jen du s\u0302tatetojn, amase ankau\u0306 internaj solvoj aperas. Ne ekzistas du belgoj kun sama bildo pri la fina celo. C\u0302u do konservi la reg\u0302landon kaj iom s\u0302rau\u0306bi pri la strukturo? Politikistoj plu diskutu kaj decidu, rapide por ne lasi Belgion sen registaro. Tio malbonas por c\u0302iuj belgoj, c\u0302u valonoj, c\u0302u bruselanoj, c\u0302u flandroj.\u201d"}, {"text_idx": "#001662", "text": "Evidentig\u0302as, ke preskau\u0306 neniu respondinto al la MONATO-enketo volas la sendependig\u0302on de la diversaj etnoj en Belgio. Plimulto tamen deziras pli justan s\u0302tatreformon. Remy Sproelants (Paal, Flandrio) vortumas jene: \u201eBelgio ne plu federaciig\u0302u, sed konfederaciig\u0302u. Restu malgranda konfederacia c\u0302efestraro, konsistanta el nur protokola reg\u0302o, sen ajna politika povo (la sveda modelo), el c\u0302efministro kaj ministroj pri eksterlandaj kaj internaj aferoj. Eble aldonig\u0302u ministro pri defendo, kvankam oni povus dividi la armeon kaj kunfandi la elementojn en eu\u0306ropa armeo. C\u0302iuj aliaj aferoj estu la respondeco de la tri konfederaciaj s\u0302tatoj Flandrio, Valonio kaj la Orientkantonoj4. Kaj Bruselo? Tie mi vidas nur unu solvon: g\u0302i estu la c\u0302efurbo de Eu\u0306ropo, de Belgio kaj de Flandrio sub eu\u0306ropa administrado.\u201d"}, {"text_idx": "#001663", "text": "Gre\u0301goire Maertens el Brug\u0302o (Flandrio) ne samopinias pri Bruselo: \u201eDum jarcentoj kaj jarcentoj Flandrio cedis teritoriojn kaj personojn sekve de kompromisoj, militaj malvenkoj, traktatoj, interkonsentoj au\u0306 reg\u0302a manipulado. Sufic\u0302as nun la cedado, la perfido. Suvereneco de Flandrio sen Bruselo estus denove malvenko, perfido. En federacia Belgio Flandrio povas atingi, kion g\u0302i volas, malfacile, jes, sed demokrate.\u201d"}, {"text_idx": "#001664", "text": "Ni konkludas per la vortoj de Pieter Jan Doumen: \u201eSeparismo tute ne estas la kau\u0306zo de la konflikto, sed jes egalaj rajtoj por c\u0302iuj belgoj.\u201d"}, {"text_idx": "#001665", "text": "1. La belga banko KBC jam unu jaron antau\u0306e faris similan studon, kaj taksis la monfluon de Flandrio al Valonio je 5 miliardoj da eu\u0306roj jare. VBO, la asocio de belgaj entreprenoj, kalkulis 3,38 miliardojn, kaj lau\u0306 la universitato de Namuro temas pri 5,3 miliardoj."}, {"text_idx": "#001666", "text": "2. La orienta parto de Flandrio."}, {"text_idx": "#001667", "text": "3. La iama graflando Flandrio trovig\u0302as ankau\u0306 parte en Francio kaj parte en Nederlando, la iamaj duklandoj Brabanto kaj Limburgo trovig\u0302as pli-malpli duone en Nederlando."}, {"text_idx": "#001668", "text": "4. La germanlingva parto de Belgio."}, {"text_idx": "#001669", "text": "La silaboj \u201emjan\u201d kaj \u201ema\u201d (au\u0306 \u201emar\u201d) en la birma lingvo signifas \u201eforta\u201d kaj \u201erapida\u201d. C\u0302ar ili mem karakterizas sin tiel, la generaloj de la lando post la puc\u0302o en 1989 per dekreto s\u0302ang\u0302is la nomon de la s\u0302tato al \u201eMjanmao\u201d, do \u201eFort-Rapidujo\u201d. Mi ne scias, c\u0302u en via lando oni adoptis tiun bizaran nomon kaj do en septembro, kiam mondvaste oni raportis pri ribelado de monah\u0302oj, vi legis kaj au\u0306dis la landnomon Mjanmao au\u0306 Birmo. De post la 6a jarcento tiel nomig\u0302is la azia lando, kaj nur malmultaj aliaj s\u0302tatoj (inter ili Germanio), kaj UN adoptis la arbitran noms\u0302ang\u0302on de la diktatoroj. Tamen en Germanio la amaskomunikiloj ne sekvis sian registaron kaj dau\u0306re parolas kaj skribas pri Birmo, same kiel la birma opozicio. Iuj germanaj amaskomunikiloj elturnig\u0302as per \u201eMjanmao, iama Birmo\u201d. En anglalingvaj landoj kaj en Svislando, cetere, la lando estas \u201eBurma\u201d. Konfuza do estas la situacio."}, {"text_idx": "#001670", "text": "S\u0302ang\u0302oj de landnomoj ne estas oftaj, tamen okazas. El insulo Formozo ekzemple ig\u0302is (la nova s\u0302tato) Tajvano. Iama Siamo nun estas Tajlando kaj Sri-Lanko antau\u0306e nomig\u0302is Cejlono. En Afriko pluraj landoj post la sendependig\u0302o forigis nomojn altruditajn de kolonic\u0302efoj kaj elektis tradiciajn nomojn. Tion oni kompreneble povas kaj devas respekti. Nia redakcio sekvas la principon, ke la log\u0302antoj de lando rajtas mem decidi, kiel ili nomas g\u0302in. Tial ni ankau\u0306 adoptis la nomon Barato anstatau\u0306 Hindio, lau\u0306 la deziro de barataj esperantistoj. Sed en la okazo de Birmo ni, pro demokrataj principoj, ne povas akcepti la diktatoran dekreton de noms\u0302ang\u0302o, des pli ke la demokratoj tie mem rifuzas g\u0302in. Tiu c\u0302i nia morala subteno certe ne s\u0302ang\u0302os la situacion, sed g\u0302i estu esprimo por nia deziro, ke iam la birma popolo venku kontrau\u0306 la subpremo fare de la fortaj kaj rapidaj generaloj!"}, {"text_idx": "#001671", "text": "C\u0302i-jare okazis la 300a datreveno de la batalo de Almansa, kie la dinastioj de la Burbonoj kaj la Habsburgoj luktis por akiri la hispanajn reg\u0302landojn."}, {"text_idx": "#001672", "text": "La habsburga Karolo la 2a mortis senfila en 1700. La tiamaj eu\u0306ropaj potencoj disputis, kiu el ili akiros la hispanan monarkion, kiu posedos teritoriojn i.a. en Nederlando kaj Italio. Sekvis longa milito, kiun historiistoj taksas la unua eu\u0306ropa milito de la moderna epoko."}, {"text_idx": "#001673", "text": "En 1707 trupoj de la burbona kandidato por la hispana trono Filipo la 5a de Kastilio venkis c\u0302e Almansa kaj eniris la reg\u0302landon Valencio. Fine, en 1713, per la traktato de Utreh\u0302to, la venkintoj c\u0302ion inter si dividis. Filipo la 5a farig\u0302is la reg\u0302o de Hispanio kaj de la hispanaj posedaj\u0302oj en Ameriko. Aliaj eu\u0306ropaj teritorioj restis tamen por la habsburga kandidato."}, {"text_idx": "#001674", "text": "Anglio retenis G\u0302ibraltaron kaj Minorkon kaj c\u0302efe monopolon pri amerika sklavo-komercado. Pleje perdis tamen la reg\u0302landoj Aragono, Valencio, Majorko kaj la princlando Katalunio, kies leg\u0302aroj estis nuligitaj kaj kiuj ekde tiam g\u0302is la nuno estas regataj de fremdaj leg\u0302aroj. Do dau\u0306re senteblas la postefikoj de batalo okazinta antau\u0306 300 jaroj."}, {"text_idx": "#001675", "text": "La 11an de septembro, en la nacia tago de Katalunio, oni memoras la malvenkon de Barcelono post kelkmonata sieg\u0302o en la jaro 1714. Post la traktato de Utreh\u0302to la princlando Katalunio decidis rezisti la burbonajn trupojn, sed vane. Do la kataluna popolo celebras sian nacian tagon por ne forgesi la perdon de sia suvereneco, la nuligon de siaj institucioj kaj civitanaj liberoj kaj la persekutadon de sia kataluna lingvo."}, {"text_idx": "#001676", "text": "Dum la nacia tago c\u0302efaj societoj kaj politikaj partioj alportas florojn al la monumento de Rafael de Casanova (1660-1743), la tiama c\u0302efministro de Barcelono; aliaj same ornamas la monumenton de Josep Moragues i Mas (1669-1715), tiama generalo defendinta Katalunion kaj poste ekzekutita."}, {"text_idx": "#001677", "text": "Ankau\u0306 organizaj\u0302oj favoraj al re-sendependeco de Katalunio arang\u0302as omag\u0302ojn kaj prelegojn c\u0302e la amastombejo de la defendintoj de la urbo. Okazas ankau\u0306 manifestacioj kaj koncertoj."}, {"text_idx": "#001678", "text": "C\u0302u biokarburaj\u0302oj helpas au\u0306 malhelpas?"}, {"text_idx": "#001679", "text": "Nuntempe oni g\u0302enerale akceptas, ke la energikonsumo endang\u0302erigas nian socion. Unuflanke la kutimaj, facile troveblaj kaj uzeblaj energifontoj iom post iom elc\u0302erpig\u0302as. Aliflanke la dau\u0306ra grandskala uzo de energio influos (kaj eble jam influas) la klimaton. Bonaj solvoj maloftas."}, {"text_idx": "#001680", "text": "Projektoj abundas, sed neniu donas tujan helpon. Nuklea fuzio dau\u0306re restas en eksperimenta fazo kaj bezonos jardekojn por kontribui al la energiproduktado. Hidrogeno s\u0302ajnas ideala, sed g\u0302ia uzo estas komplika. Grandaj akvobaraj\u0302oj por funkciigi hidroelektrajn centralojn estas mals\u0302atataj de mediprotektantoj pro siaj kromefikoj. Inter la kelkaj metodoj kiuj nun reale, kvankam modeste kontribuas al la energiproduktado elstaras la elektroproduktado per ventoturbinoj kaj la biokarburaj\u0302oj (produktitaj surbaze de plantoj, anstatau\u0306 mineralaj karburaj\u0302oj, kiuj devenas de ekzemple nafto), sed ankau\u0306 pri ilia reala utilo estas duboj. Tamen, g\u0302is nun la kelkaj negativaj informoj dronis en la grandskalaj reklamkampanjoj de registaro kaj industrio."}, {"text_idx": "#001681", "text": "Meze de 2007 unuafoje grava instanco alig\u0302is al la flanko de dubantoj. OEKE (Organizaj\u0302o por Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo, angle OECD) aperigis kelkajn studojn, kiuj sufic\u0302e malfavore prijug\u0302as la produktadon kaj uzon de biokarburaj\u0302oj. Unu studo nomig\u0302as Biokarburaj\u0302oj: c\u0302u la rimedo estas pli malbona ol la malsano? (angle: \u201eBiofuels: is the cure worse than the disease?\u201d). La alia studo havas neu\u0306tralan titolon Agrikultura prognozo 2007-2016 (angle: \u201eAgricultural Outlook 2007-2016\u201d) kaj estis verkita kunlabore kun la Nutraj\u0302a kaj Agrokultura Organizaj\u0302o de Unuig\u0302intaj Nacioj."}, {"text_idx": "#001682", "text": "Biokarburaj\u0302oj kiel biodizelpetrolo kaj bioetanolo kontribuas g\u0302is nun nur kelkajn procentojn al la energiprovizado. Novtipaj teknologioj kaj pli granda agrikultura areo povus kreskigi la produktadon g\u0302is kelkdek procentoj de la entute bezonata kvanto. Tiuj novaj teknologioj bedau\u0306rinde ankorau\u0306 ne reale ekzistas, kaj konsiderinde pligrandigi la areon apenau\u0306 eblas. Nur Brazilo grandkvante kaj moderpreze produktas. Tio ankau\u0306 eblus en landoj de Sud-Ameriko kaj Afriko kun simila klimato, sed por tion fari necesus uzi la areon de tropikaj arbaroj, tute neakceptebla ago. Malgrandskale ankau\u0306 eblas racia produktado en skandinavaj landoj, surbaze de la restaj\u0302oj de la ligno-industrio. Kvankam iuj favoras stimuli la internacian komercon de biokarburaj\u0302oj, s\u0302ajnas plej logike uzi ilin en la regionoj, kie okazas la produktado."}, {"text_idx": "#001683", "text": "En la cetero de la mondo la produktado de biokarburaj\u0302oj fakte ne havas sencon. Tie tiuj karburaj\u0302oj havas uzantojn nur c\u0302ar rektaj kaj malrektaj s\u0302tataj subvencioj kaj regulado favoras ilin. Ekzemplo de tio estas la deviga aldono de kelkaj procentoj da biodizela petrolo al la normala petrolo. Krom la troaj kostoj, ankau\u0306 estas la nefavora energi-bilanco de ilia produktado en regionoj, kie la klimato ne estas ideala: la kultivado de la plantoj, ilia transporto kaj prilaboro ankau\u0306 postulas energion, kaj oni devas demandi sin c\u0302u la finfine produktita kvanto de karburaj\u0302oj sufic\u0302e superas la kvanton de energio foruzata dum la produktado. Estas demando kiun multaj ne emas respondi ..."}, {"text_idx": "#001684", "text": "Alia misefiko estas la kresko de nutraj\u0302-prezoj. La areo uzata por produkti biokarburaj\u0302ojn ne plu estas disponebla por produkti mang\u0302aj\u0302ojn. Se nutrogrenoj estas uzataj por produkti biokarburaj\u0302ojn, ekmankas mang\u0302aj\u0302oj kaj kreskas la prezoj. Komence de 2007 okazis ribelado en Meksiko pro prezaltig\u0302o de maizo. Dum la somero ankau\u0306 en Eu\u0306ropo oni anoncis plurloke grandajn prezaltig\u0302ojn de mang\u0302aj\u0302oj. Pri tio kulpas ne nur la biokarburaj\u0302oj, sed pluraj kaj tutmondaj kialoj: kelkloke la rikoltoj estis malprosperaj, la jardekojn dau\u0306ranta troproduktado finfine estas bridita, kaj ekonomie bonfartaj landoj kiel C\u0302inio postulas pli kaj pli kvalitajn mang\u0302aj\u0302ojn. Entute tio montras, ke la ekvilibro en la merkato de mang\u0302aj\u0302oj estas facile perturbebla."}, {"text_idx": "#001685", "text": "En okcidenta Eu\u0306ropo oni nuntempe planas kaj konstruas pli kaj pli grandajn ventoturbinojn por produkti elektron. Unuavide, tio estas salutinda evoluo, c\u0302ar tiu produktadmetodo ne poluas. Bedau\u0306rinde estas ankau\u0306 multaj malavantag\u0302oj. La vento estas kaprica kaj dum periodoj sen vento au\u0306 kun tro forta vento necesas uzi rezervan kapaciton, en aliaj periodoj senutilan. Elektro apenau\u0306 estas grandkvante stokebla (krom per komplikaj metodoj, ekzemple uzante troan elektron por pumpi akvon supren en akvobaraj\u0302ojn). Necesas tute redesegni la altatensian distribu-reton, c\u0302ar la trafiko ne plu iras en unu direkto (de grandaj centraloj al konsumantoj), sed en c\u0302iuj direktoj, kaj plifortigi la transs\u0302tatajn retojn. Fine, la produktantoj de ventoturbinoj dum la pasintaj jaroj, pro la alta postulado, investis precipe en kapacito kaj ne en kvalito. Pro tio tro da turbinoj pro teknikaj problemoj dum longa periodo ne funkcias."}, {"text_idx": "#001686", "text": "Ankau\u0306 la produktado de elektro per fotovoltaaj c\u0302eloj provokas kritikojn. Pro la alta kostoprezo kaj la malgranda rendimento, g\u0302i estas efika nur en idealaj cirkonstancoj, kie abundas suno. Por iuj aplikoj g\u0302i ankau\u0306 aliloke havas sencon, sed en mezvarmaj klimataj zonoj g\u0302i kutime pluvivas nur pro alta subvenciado (ankau\u0306 nerekte, c\u0302ar elektrodistribuantoj estas devigataj ac\u0302eti tiel produktitan elektron je ege altaj prezoj). Rekta transformado de suna varmo en ekzemple varman akvon por hejtado estas malpli komplika kaj pli racia."}, {"text_idx": "#001687", "text": "La karburaj\u0302oj produktitaj surbaze de nafto estas kvazau\u0306 idealaj: facile transporteblaj kaj stokeblaj, malmultekostaj, normigita kvalito, sen risko de putrig\u0302o, multflanke uzeblaj ... Fakte estas skandalo ke tiel altkvalitaj varoj ankorau\u0306 c\u0302ie estas uzataj por simplaj aferoj kiel hejtado, por kiuj oni povus facile uzi malpli kvalitajn energifontojn. Anstatau\u0306e, oni klopodas konvinki nin, ke havas sencon kun multe da peno, mono kaj energio transformi tiajn simplajn karburaj\u0302ojn (plantojn, rubaj\u0302ojn) en altkvalitan dizelpetrolon au\u0306 gason, kiuj c\u0302iuokaze neniel povas sufic\u0302i por kontentigi la kreskantajn bezonojn."}, {"text_idx": "#001688", "text": "Atendante iun idealan solvon, kiu eble neniam venos, restas nur unu sag\u0302a vojo: esti lau\u0306eble s\u0302parema konsumante energion. C\u0302ar plejparto de la homoj g\u0302is nun nur malvolonte tiel kondutas, iom da helpo de supre estus bonvena. Simpla regulo kun tuja efiko: limigi la maksimuman rapidecon de au\u0306toj kaj imposti ilin lau\u0306 la uzo (pagigante ne c\u0302e la ac\u0302eto de au\u0306tomobilo, sed lau\u0306 la energikonsumo) povus s\u0302pari kvanton da karburaj\u0302oj pli grandan ol la kvanto de produktitaj biokarburaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001689", "text": " (Biofuels: is the cure worse than the disease?) (OECD-FAO Agricultural Outlook 2007-2016; resumoj en pluraj lingvoj)"}, {"text_idx": "#001690", "text": "C\u0302u Flandrio kaj Valonio divorcu?"}, {"text_idx": "#001691", "text": "En la artikolo pri Belgio (MONATO 2007/11, p. 8-10) mankas kelkaj argumentoj. Iuj demandas, c\u0302u Flandrio povus aldonig\u0302i al Nederlando kaj Valonio al Francio por pligrandigi tiujn landojn per samlingvaj regionoj. Mi kredas, ke flandroj en multaj aspektoj diferencas de nederlandanoj kaj valonoj ne tro similas al francoj. Tamen indas mencii tion, kio flandrojn kaj valonojn kunligas: bonaj bieroj, fritoj, bona kuirarto, simple iu certa burgunda vivog\u0302ojo, malfacile difinebla, sed vere komuna."}, {"text_idx": "#001692", "text": "La demando, c\u0302u Belgio vere bezonas reg\u0302on au\u0306 ne, lau\u0306 mi ne tiom gravas kaj certe ne nun, kiam oni volas pli kaj pli limigi la veran povon de la reg\u0302o."}, {"text_idx": "#001693", "text": "Ni konstatas dum la lastaj jardekoj pli da fortoj disigaj ol kunigaj. La unueco de Belgio malfortig\u0302as pro tio, ke en la decidonivelo estig\u0302as pli kaj pli da eu\u0306ropa partopreno, kaj c\u0302ar oni atribuas al la regionoj pli grandan povon. La vere federacia belga nivelo malfortig\u0302as do de du flankoj."}, {"text_idx": "#001694", "text": "Oni povus plifortigi Belgion per kulturaj ligiloj. Mi proponas pli da renkontig\u0302oj inter flandraj kaj valonaj kulturaj grupoj por tiel plifortigi la komunan senton de aparteno al s\u0302tato, kiu nun havas tro grandajn kontrastojn."}, {"text_idx": "#001696", "text": "En la jaro 1934 germana ing\u0302eniero Hermann Kemper akiris patenton por \u201etubotrajno\u201d kun magnets\u0302veba tekniko, sed praktike nur fakulojn interesis tiu invento. Tamen g\u0302i ja estis fascina: trajno, kiu ne havas radojn, per magneta povo s\u0302vebas sur betona vojo kaj povas atingi grandan rapidon. Nur en 1969 fine la germana ministrejo pri trafiko mendis ekspertizon pri la eblo konstrui tian trafikilon. Sed dau\u0306ris g\u0302is 1980, kiam fine oni komencas konstrui testvojon."}, {"text_idx": "#001697", "text": "La esploroj estis promesplenaj: la nova trafikilo (nun kun la nomo \u201eTransrapid\u201d) tau\u0306gis por longaj distancoj, c\u0302ar g\u0302i atingis rapidon de c\u0302irkau\u0306 500 km/h, do ne malpli ol aviadilo, sed havis multajn avantag\u0302ojn kompare al ordinaraj eksprestrajnoj kaj aviado. Precipe g\u0302i ne poluis la aeron. Do en 1994 la germana registaro decidis konstrui trakon inter Berlino kaj Hamburgo (292 km)."}, {"text_idx": "#001698", "text": "Tamen ju pli konkretaj ig\u0302is la planoj, des pli kreskis la skeptiko kaj fine oni konstatis, ke tiu trajnvojo estus tro kosta kaj ne altirus sufic\u0302e multajn pasag\u0302erojn. Oni entombigis la projekton, sed planis novajn en 2000. Unu projekto estus 80 km longa trako en industri-regiono de Nordrejn-Vestfalio, alia kun nur 37 km estus ligo inter Munkeno kaj ties flughaveno. En 2001 fine oni vere komencis konstrui transrapid-trakon \u2013 en C\u0302inio, en S\u0302anhajo; g\u0302i ligas la centron kun la flughaveno (30 km). G\u0302i funkcias ekde decembro 2003; en 2006 oni decidis plilongigi la trakon."}, {"text_idx": "#001699", "text": "Kontraste en Germanio oni rezignis pri la projekto en Nordrejn-Vestfalio; ankau\u0306 tiu trako estus tro kosta kaj ne utila. Same tro kosta estus, lau\u0306 plej multaj fakuloj, la trako en Bavario. Sed la bavara ministro-prezidanto Edmund Stoiber [s\u0302tojber] insistis pri \u201esia\u201d projekto, c\u0302ar lau\u0306 la plano oni atingus la flughavenon de la fervoja c\u0302efstacidomo ene de nur 10 minutoj, kontraste al nun 42 minutoj per ordinara trajno. Sed en la printempo de 2007 Stoiber devis anonci sian demision por la au\u0306tuno. Lia partio CSU (Kristan-Sociala Unio), reganta de pli ol 40 jaroj en Bavario (kutime kun absoluta plimulto), pli kaj pli grumblis pri liaj eskapadoj kaj absolutisma regostilo, g\u0302is fine li devis konscii, ke oni volas eloficigi lin."}, {"text_idx": "#001700", "text": "Tamen Stoiber restas obstina pri la transrapido, kaj jen, en septembro 2007, du tagojn antau\u0306 la definitiva demisio, li fiere komunikis, ke li forg\u0302is kontrakton pri konstruado de la trako por 1,85 miliardoj da eu\u0306roj. Triumfe li diris: \u201eLa politikaj respondeculoj ne haltigos tiun projekton.\u201d Sed c\u0302iuj fakuloj kaj tre multaj politikistoj avertas, ke la financado tute ne estas certa; la indikita sumo bazig\u0302as sur kalkuloj en 2004, kaj en la nuna kontrakto krome estas 50 milionoj de Eu\u0306ropa Unio, kiu tute ne havas bug\u0302eton por tia projekto ..."}, {"text_idx": "#001701", "text": "Do lau\u0306 kritikantoj temas pri nura prestig\u0302objekto de Stoiber, kun malserioza financ-kalkulo kaj kontrau\u0306 c\u0302iuj rezistoj. Ekzemple la urbestraro de Munkeno, kiu parte posedas la flughavenon (kaj do rajtus kundecidi, c\u0302ar ankau\u0306 la flughaveno devas kontribui al la investado), strikte kontrau\u0306as la projekton; g\u0302i preferas konstrui rapidan urbotrajnon, kiu kostus multe malpli kaj kondukus pasag\u0302erojn ne multe malpli rapide al la flughaveno. Efektive, neniu argumento tau\u0306gas por konvinki pri la projekto. La plej multaj flugpasag\u0302eroj ne venas el Munkeno, sed el aliaj regionoj de la vasta lando; ili devas uzi au\u0306tomobilojn, c\u0302ar trajna itinero el neniu parto de Bavario kondukas al la flughaveno krom el Munkeno, de kie venas nur malmultaj pasag\u0302eroj."}, {"text_idx": "#001702", "text": "Antau\u0306e Munkeno havis flughavenon periferie de la urbo, do estis facile atingi g\u0302in per trajno kaj pendolbuso de la c\u0302efstacidomo. Sed poste oni konstruis la novan flughavenon en regiono sen iu ajn fervojo. Do por giganta plimulto da bavaroj transrapido estas absolute superflua (kvankam per sia impostmono ili devas financi g\u0302in). Transrapido en Munkeno estas kontrau\u0306diro en si mem, c\u0302ar nur dum malmultaj minutoj ekster la urbego g\u0302i povas ekspluati sian rapidon. Por la sama sumo oni povus konstrui fervojojn el aliaj grandaj bavaraj urboj al la flughaveno."}, {"text_idx": "#001703", "text": "G\u0302enerale oni devas konscii, ke transrapido en dense log\u0302ata lando, kia estas Germanio, ne havas sencon; g\u0302i bezonus vastan ne multe log\u0302atan regionon por ekspluati siajn kvalitojn. Germanio plejparte disponas pri densa reto de fervojoj, kiuj per eksprestrajnoj (ICE = interurba ekspreso) ligas c\u0302iujn grandajn urbojn kaj preskau\u0306 c\u0302iujn flughavenojn (krom tiun de Munkeno). Tial ja oni nuligis la antau\u0306ajn transrapidplanojn. Do la rezistoj abundas kaj c\u0302iuj grumblas pri tiu lasta decido de Stoiber lau\u0306 absolutisma regado. Nun tamen dum duona jaro oni konkretigos la planon, kaj ni povas esti certaj, ke preciza kalkulado montros, ke g\u0302i ne estas realigebla per sumo, kiu ne ofendas prudenton. Post duona jaro do ni povas atendi definitivan entombigon de transrapido en Germanio. Neniu krom stulta Stoiber ploros pro tio."}, {"text_idx": "#001704", "text": "Ankau\u0306 s\u0302arko en akvario povas esti dang\u0302era. Tion konstatis la zoologo kaj subakvisto Tadas Laurinavic\u030cius, kiu zorgas pri akvariaj vivuloj en komerca centro en la litova urbo Kaunas. Li rimarkis, ke unu el la s\u0302arkoj malvigle nag\u0302as, kaj suspektis, ke la besto malsanas."}, {"text_idx": "#001705", "text": "La viro decidis eltiri la malsanan s\u0302arkon kaj transdoni g\u0302in al spertuloj por plia testado. Tial li plong\u0302is en la akvarion. \u201eMi intencis permane kapti la s\u0302arkon\u201d, li diris. \u201eTamen g\u0302i elfug\u0302is el miaj manoj kaj ektus\u0302is mian frunton per siaj dentoj. Felic\u0302e, mia nazo restis surloke.\u201d"}, {"text_idx": "#001706", "text": "La zoologo ne estas grave vundita kaj povis hejme resanig\u0302i. La 10 m alta akvario, kie li laboras, enhavas pli ol 800 tropikajn fis\u0302ojn, inkluzive de ses s\u0302arkoj."}, {"text_idx": "#001707", "text": "En Hungario vino havas tradicion kaj feston. Aparte gravas la rikolto-festo, kiu indikas finon ne nur de la rikolto, sed ankau\u0306 de la peza agrikultura laboro. Kamparanoj estas liberigitaj de devoj kaj zorgoj; samtempe ili gaje anticipas la konsumotan vinon, kiu devas esti fortrinkita por liberigi ankau\u0306 la barelojn."}, {"text_idx": "#001708", "text": "La festo okazas kutime fine de septembro, komence de oktobro. Tamen iuloke, ekzemple okcidente de la tokaja regiono, aperas t.n. neg\u0302vino: la beroj estas rikoltataj, nur kiam la unua frosto au\u0306 la unuaj neg\u0302eroj ilin blankigas."}, {"text_idx": "#001709", "text": "Festoj okazas preskau\u0306 tra la tuta lando. Ili komencig\u0302as per parado de c\u0302aroj kaj c\u0302evaloj. La c\u0302aroj estas ornamitaj per floroj kaj per grapoloj. Festantoj surmetas naciajn vestaj\u0302ojn (se ili estas haveblaj); ornamitaj estas ankau\u0306 la c\u0302evaloj. Akompanas la c\u0302arojn muziko kaj kantado; de sur la c\u0302aroj oni proponas vinon, el bareloj au\u0306 kruc\u0302oj. Fojfoje la veturantoj trinkas rekte el boteloj."}, {"text_idx": "#001710", "text": "Portas la virinoj iuloke longan, buntan jupon kun unukolora, sed brodita kitelo; aliloke iom malpli longan, g\u0302isgenuan jupon kun almenau\u0306 deko da subjupoj. La kapornamaj\u0302oj montras la familian staton de la virinoj: c\u0302u frau\u0306lino, c\u0302u edzino. La viroj vestas sin pli diskrete per blanka c\u0302emizo kun blanka au\u0306 jam pli ofte nigra pantalono kaj botoj."}, {"text_idx": "#001713", "text": "G\u0302is antau\u0306 du jarcentoj ankau\u0306 en la regiono de Buda estis kultivataj vinberujoj: epidemio, la radik-malsano filoksero, ilin detruis. Sed ankorau\u0306 trovig\u0302as resovag\u0302ig\u0302intaj vitoj sur la sunaj deklivoj de la c\u0302irkau\u0306aj montetoj kaj ankau\u0306 eng\u0302ardene zorgeme rastritaj, alligitaj vito-linioj."}, {"text_idx": "#001714", "text": "Apenau\u0306 eblas imagi g\u0302ardenon sen vinber-lau\u0306bo: agrablas la vito grimpanta sur la tegmenton, donanta delikatan ombron en la verando, ankau\u0306 rubenkoloraj, acidetaj beroj, kiujn oni mang\u0302as konkurante kun la merloj."}, {"text_idx": "#001715", "text": "S\u0302ajnas, ke ne eblas bonaj, \u201eamikaj\u201d rilatoj inter la du najbaraj landoj Slovakio kaj Hungario. Komence venenis la rilatojn la elektro-centralo sur la rivero Danubo: slovakoj, malgrau\u0306 hungaraj protestoj, deflankigis la riveron por produkti elektron. Pasintjare hungara slovakino estis surstrate batita. Ankorau\u0306 dau\u0306ras enketoj, kaj la afero ig\u0302is politika. Lau\u0306 la frau\u0306lino, la atako okazis, c\u0302ar s\u0302i parolis hungare. Tion slovakoj ne kredas."}, {"text_idx": "#001716", "text": "Intertempe, en la slovaka parlamento la Partio de Hungara Koalicio prezentis leg\u0302o-proponon por kompensi al hungaroj, kiuj suferis pro la t.n. dekretoj de Benes\u030c. Edvard Benes\u030c estis c\u0302efministro de C\u0302eh\u0302oslovakio dum la dua mondmilito. Li estris en Londono ekzilan kabineton por la tiam ne plu ekzistanta C\u0302eh\u0302oslovakio. Lau\u0306 la dekretoj, la hungara minoritato komune kaj unuece kulpas pri la fas\u0302ismo kaj pri la nuligo de C\u0302eh\u0302oslovakio."}, {"text_idx": "#001717", "text": "Rezulte perdis hungaroj sian s\u0302tatanecon, ili ne ricevis pensiojn kaj ne povis lerni en universitatoj. Iliaj havaj\u0302oj estis forprenitaj, la hungara lingvo estis malpermesita, malaperis hungarlingvaj eldonoj, malfonditaj estis hungaraj kulturaj kaj sociaj institutoj, kaj, fine, almenau\u0306 kelkaj hungaroj estis forpelitaj. Benes\u030c efektive \u201epurigis\u201d la landon, sengermanigante C\u0302eh\u0302ion kaj senhungarigante Slovakion."}, {"text_idx": "#001718", "text": "La leg\u0302o-propono, prezentita en la nomo de la hungara minoritato, estas rifuzita de slovakaj parlamentanoj. Politikistoj unuvoc\u0302e deklaris, ke la dekretoj de Benes\u030c estas netus\u0302eblaj. Tamen ili kondamnis g\u0302enerale la nocion pri komuna kulpo. Sekvis en Hungario nekutime forta protesto kontrau\u0306 la decido de la slovakaj parlamentanoj. Vers\u0302ajne la disputo dau\u0306ros kadre de Eu\u0306ropa Unio."}, {"text_idx": "#001719", "text": "Skuig\u0302is Au\u0306strio pro 15-jarag\u0302a albana knabino. Arigona Zogaj log\u0302as dum kvin jaroj en centra parto de Au\u0306strio kun sia sepmembra familio. La patro laboris kaj la kvin gefiloj studis c\u0302e au\u0306stra lernejo. Ili esperis akiri restadpermeson en Au\u0306strio."}, {"text_idx": "#001720", "text": "Sed la ministrejo pri internaj aferoj, konforme al novaj reguloj por forigi eksterlandanojn enmigrintajn pro ekonomiaj kialoj, ordonis, ke estu ellandigita la familio Zogaj. Arigona, sciigite de samklasano pri la c\u0302eesto de policistoj en sia hejmo, tuj kas\u0302is sin c\u0302e amikoj. Tial, dum s\u0302iaj familianoj estas c\u0302iuj deportitaj, s\u0302i restis en Au\u0306strio, trovante rifug\u0302ejon c\u0302e pastro en vilag\u0302o Ungenach."}, {"text_idx": "#001721", "text": "Arigona diskonigis vidbendon, en kiu s\u0302i minacis sin mortigi, se oni ne revenigos la familion en Au\u0306strion. En flua germana lingvo, s\u0302i diris, ke s\u0302i apenau\u0306 parolas la albanan, studinte en au\u0306stra lernejo. Cetere s\u0302i diris, ke s\u0302i ankorau\u0306 memoras la eventojn en Kosovo en 1998-1999."}, {"text_idx": "#001722", "text": "La au\u0306stra prezidanto, Heinz Fischer, reagante al protestoj de bonfaraj organizaj\u0302oj kaj j\u0302urnalistoj, proponis, ke la ministrejo pri internaj aferoj reviziu siajn regulojn almenau\u0306 por homoj jam integrig\u0302intaj en la lando. En Au\u0306strio solvendas 34 000 kazoj pri azildemandoj."}, {"text_idx": "#001723", "text": "Maltrankvilig\u0302is portugaloj pro polica agado kontrau\u0306 manifestaciintoj kaj sindikatanoj. Komence de oktobro policanoj vizitis manifestaciintojn en la sud-portugala urbeto Montemor-o-Novo [montemo\u0301r-u-no\u0301vu] kaj, samtage, membrojn de instruista sindikato en la mezlanda urbo Covilha\u0303 [kuvilja\u0301n]."}, {"text_idx": "#001724", "text": "La agado pensigis ne nur pri la nuna stato de demokratio en Portugalio, sed ankau\u0306 pri la situacio en 1974, en la tempo de fas\u0302ismo. Sed kontraste al la spirito de la t.n. aprilistoj (t.e. la revoluciuloj de aprilo 1974), ordonemaj ideoj rapide disvastig\u0302as sub la registaro de Jose\u0301 So\u0301crates, c\u0302efministro ekde 2005."}, {"text_idx": "#001725", "text": "Kontrau\u0306 So\u0301crates protestis la 9an de oktobro pli ol cent homoj, kiuj koncentrig\u0302is c\u0302e lernejo en Covilha\u0303. Tial la polico vizitis la sidejon de la tiea instruista sindikato kaj forprenis dokumentojn kaj flugfoliojn. Politikistoj de c\u0302iuj partioj petis klarigon, kaj la registaro diris, ke la vizito rutinas kaj ne plu okazos. Tamen la popolo miris, ke polica vizito al sindikato farig\u0302as \u201erutina\u201d en demokratia s\u0302tato."}, {"text_idx": "#001727", "text": "Antau\u0306 nelonge So\u0301crates estis prifajfita en la insulo Madejro, samkiel en la urboj E\u0301vora [e\u0301vura] kaj Coimbra [kuimbra]. Malkontento g\u0302eneralas, c\u0302efe pro politikoj pri sano, klerigo kaj maldungo. La estraro akuzas la Komunistan Partion, dirante, ke kulpas komunistoj pro la manifestacioj. Antau\u0306 la revolucio la Komunista Partio estis akuzita pro c\u0302io malbona en Portugalio. Eble ripetas sin la historio."}, {"text_idx": "#001729", "text": "Unu el la plej kuriozaj informoj c\u0302i-jare venis el Britio: registara komisiono konsternite konstatis, ke c\u0302iu dua brito estas tro dika. C\u0302u vere? Mi ne konas dikajn britojn; ec\u0302 c\u0302iuj anoj de la reg\u0302a familio, kiu certe fartas bone, estas sveltaj. Sed sanministro Alan Johnson [g\u0302onzn] aserte avertis, ke la dikokrizo egalas al la dang\u0302ero, kiu minacas per la klimats\u0302ang\u0302o. Tial nun britoj rezignu pri fres\u0302a lakto, por tiel savi sin mem kaj la planedon. C\u0302ar fridujoj por konservi fres\u0302an lakton poluas la medion. Ec\u0302 pli kurioza estas alia postulo registara: oni devas redukti la metan-emision de bovinoj je 60 %, alivorte: bovinoj favore al klimato furzu malpli. Kiel la registaro volas certigi tion, oni ne diris \u2013 eble per kataliziloj en anusoj? En au\u0306toj tio ja funkcias ..."}, {"text_idx": "#001730", "text": "Kurioza estis ankau\u0306 aserto de la prezidanto de Usono, kiu \u2013 kiel konate \u2013 estas inter la plej poluantaj landoj. Bus\u0302o elbus\u0302igis: \u201eC\u0302u estas konate al vi, ke Usono estas la sola grava industri-nacio, kiu pasintjare reduktis siajn forcejgasojn?\u201d Fakte la energi-ministrejo konstatis malkreskon de karbondioksido je 1,3 % kompare al 2006. Sed dum la regado de Bus\u0302o en antau\u0306aj jaroj emisiado de tiu veneno konstante kreskis. Mokis Daniel Weiss [vajs] de Centro por Usona Progreso: \u201eTio sonas kvazau\u0306 iu diras, ke li malpezig\u0302is je tri funtoj, post kiam antau\u0306e li aldonis 25 funtojn.\u201d La ministrejo konfese koncedis, ke manke de kompareblaj donitaj\u0302oj el aliaj landoj oni ne povas pruvi la lau\u0306tan memlau\u0306don de Bus\u0302o."}, {"text_idx": "#001731", "text": "Jes, aserti kaj pruvi estas du diversaj aferoj. Tion spertis ankau\u0306 Irano, kiu en marto kaptis britajn soldatojn antau\u0306 sia marbordo, asertante ke tio okazis en irana marparto. Britoj tamen per satelitaj mezuroj (kiuj precizas je 30 m) pruvis, ke estis internacia maro. Kontrau\u0306e Irano prezentis mapon pri la loko de la kaptado \u2013 sed iranironie, estis iraka marparto ... Alian frenezan aserton faris usona jug\u0302isto, kiu postulis de purigejo pagon de milionoj da dolaroj pro malapero de lia pantalono, i. a. pro emocia doloro pri la perdo. Post dujara proceso montrig\u0302is, ke la jug\u0302isto ec\u0302 ne povis pruvi, ke malaperis la pantalono. Plia strangaj\u0302o en la lando de senlimaj kuriozaj\u0302oj estas, ke urbestraro de Belmonto malpermesis fumadon en privataj hejmoj, se temas pri domo kun pluraj log\u0302ejoj. Fumantoj fug\u0302as nun amase el tiaj domoj al belmontoj."}, {"text_idx": "#001732", "text": "Kuriozaj estas ankau\u0306 hungaroj. En du opini-sondoj ili postulis, malpermesi enmigradon de piresoj; se vi ne konas tiun etnon, ne miru: g\u0302i estas fantaziaj\u0302o de opinisonda instituto Tarki. Post unua pridemandado en junio 2006, kiam 68 % kontrau\u0306is piresojn, oni sondis la aferon denove en februaro 2007; plora esplor-rezulto estis, ke rifuzo kreskis je pliaj 9 %. Kompatindaj piresoj \u2013 au\u0306 kompatindaj hungaroj? Malamo de fremduloj ekzistas en multaj landoj, ankau\u0306 en Pollando, kie c\u0302efministro Jaroslav Kac\u0302inski agitadis kontrau\u0306 germanoj. Bedau\u0306rinde li nun devas fari tion en opozicio, c\u0302ar dum elektoj en oktobro la pola popolo voc\u0302donis plimulte por aliaj, tiel ke Kac\u0302inski kun sia partio PiS forpisis sin el la registaro."}, {"text_idx": "#001733", "text": "Tion ne devos fari rusa prezidanto Vladimir Putin. Respektante la konstitucion, kiu malpermesas al li plian oficperiodon, li nun kandidatos por posteno de c\u0302efministro kaj do dau\u0306re povos diktatori en sia \u201elupe-pura demokratio\u201d (lau\u0306 karakterizo fare de eksa germana kanceliero Gerhard S\u0302reder, kiu vere diris \u201elupepura\u201d ne \u201elupe pura\u201d). C\u0302ar kompreneble la nova prezidanto devos obei ordonojn de Putin kaj, kiel oni supozas, baldau\u0306 rezignos pri sia ofico, ekz. pro malsano. Tiam Putin, respektante la konstitucion, denove povos farig\u0302i prezidanto. Eleganta rusa kaj ruza solvo, c\u0302u ne?"}, {"text_idx": "#001734", "text": "Post tiom da negativaj kuriozaj\u0302oj de 2007 ni volas fine mencii almenau\u0306 unu spritan. Trinkaj\u0302-produktisto en Santiago-de-C\u0302ilio varbis per jena slogano: \u201eOkdektriprocenta fumnebulo, centprocenta orang\u0302osuko\u201d. Dum ni do havas purajn sukojn, ni trankvile povas atendi la venontan fumnebul-alarmon."}, {"text_idx": "#001735", "text": "La finig\u0302antan jaron karakterizis tutmonde multaj gravaj problemoj, kiujn oni ne solvis kaj tre probable ankau\u0306 ne solvos venontjare. Ni menciu nur la militojn en Irako kaj Afganio, kiuj nun dau\u0306ras jam multajn jarojn sen perspektivo pri finig\u0302o. Tie kaj en multaj aliaj regionoj islamista terorismo c\u0302iutage voras centojn da homoj kaj neniu g\u0302is nun trovis efikan rimedon kontrau\u0306 tiu skurg\u0302o de la koncernataj popoloj. Simile ne estas imageble, ke baldau\u0306 estos solveblaj aliaj sangaj konfliktoj, ekzemple en Palestino, Libano, Pakistano, Birmo kaj Sudano. Kio finfine okazos en Kosovo, neniu povas prognozi, sendepende c\u0302u la regiono ig\u0302os au\u0306tonoma au\u0306 ne."}, {"text_idx": "#001736", "text": "Alia konflikto eliras de Irano, kiu lau\u0306 aserto de (precipe) Usono strebas produkti atombombojn. Pro tio Usono planas kontrau\u0306raketan sistemon, kio agacas Rusion. Ties prezidanto Putin anoncis modernigon de la rusa armeo kaj konstruadon de novaj raketoj \u2013 timoj pri nova vetarmado ekestis. Elirvojo por tiu konflikto g\u0302is nun ne estas videbla. En Rusio mem subpremo de opozicio kaj demokrataj fortoj dau\u0306ras. Simile en C\u0302inio la reg\u0302imo dau\u0306re tretas homajn rajtojn. Poluado de medio tie krome atingis terurajn dimensiojn. Sed ankau\u0306 g\u0302enerale la medio konstante suferas, precipe pro sekvoj de klimata s\u0302ang\u0302o. Ankau\u0306 tiun gigantan problemon oni ne solvis kaj certe ne solvos, tiel ke ni c\u0302iuj devas adaptig\u0302i al tute novaj vivcirkonstancoj. Sed kiel adaptig\u0302u homoj en multaj tre malric\u0302aj landoj de Afriko, kiujn aparte trafas la sekvoj de klimata s\u0302ang\u0302o? Ili ec\u0302 pli amase ol g\u0302is nun mortos pro malsato kaj manko de pura akvo."}, {"text_idx": "#001737", "text": "Vere, ni ne havas kialojn por rigardi kun optimismo al la nova jaro. Ni devos vivi kun tiuj konstantaj konfliktoj kaj la timoj, kiujn ili kau\u0306zas. Dume dau\u0306re bonfartas kapitalistoj, kies profitoj kreskas spite al au\u0306 parte ec\u0302 pro kaj per tiuj konfliktoj kaj problemoj. Mi ne estas kapitalisto, kaj supozeble ankau\u0306 inter niaj legantoj ni ne trovas tiun specion de ric\u0302uloj."}, {"text_idx": "#001739", "text": "En la artikolo Pace vivi, pace morti (MONATO 2007/11, p. 15) mi menciis \u201eEu\u0306skion\u201d, kaj surprizis min, ke la redaktoro s\u0302ang\u0302is la nomon de la lando al \u201eVaskio\u201d. En la enkonduko de la sama numero Stefan Maul asertas, ke la redakcio de MONATO sekvas la principon, ke la log\u0302antoj de lando rajtas mem decidi, kiel ili nomas g\u0302in. Lau\u0306 tiu principo, se eu\u0306skoj nomas sian landon Eu\u0306skio, kial la redaktoro prenis la hispanlingvan radikon?"}, {"text_idx": "#001740", "text": "C\u0302u Flandrio kaj Valonio divorcu? (2)"}, {"text_idx": "#001741", "text": "La metodo intervjui civitanojn el la diversaj partoj de Belgio (MONATO 2007/11, p. 8-10) s\u0302ajnas al mi tute tau\u0306ga kaj donas kalejdoskopon de almenau\u0306 dek du opinioj. Tio permesas al la legantoj dise tra la mondo pli bone kompreni la belgan problemaron, kiu estas ofte misprezentita de alilandaj informfontoj, c\u0302efe en Francio, kvankam najbarlando (au\u0306 eble pro tio)."}, {"text_idx": "#001742", "text": "Mi volus tamen substreki faktoron, kiun neniu intervjuito menciis: La dau\u0306ra miskompreno inter franc- kaj nederland-lingvanoj en Belgio fontas ankau\u0306 el du apartaj logikaj sistemoj: La nederlandlingva komunumo konsideras, ke pli gravas la teritoria rajto, kaj ke do la situacio de la lingvolimo (c\u0302efe c\u0302irkau\u0306 Bruselo) ne estas s\u0302ang\u0302ebla, ec\u0302 se okazus s\u0302ang\u0302o de plimulto en iuj municipoj. Male la franclingvanoj g\u0302enerale asertas, ke plej gravas la individua rajto, kaj ke do la limo, ekzemple de la dulingva regiono Bruselo, estas s\u0302ang\u0302ebla. Sidanta inter du seg\u0302oj, mi volus pravigi nek la unuan, nek la duan starpunkton."}, {"text_idx": "#001743", "text": "Tamen mi certas, ke civitanoj de aliaj plurlingvaj s\u0302tatoj, ekzemple Svislando (kiu ja estas konfederacio) apenau\u0306 povas kompreni, ke tiu problemaro ne estas solvebla lau\u0306 objektivaj kriterioj en nia malfelic\u0302a reg\u0302lando."}]