[{"text_idx": "#000003", "text": "Por esperantistoj, kiuj iom konas nian historion, eble la komencaj c\u0302apitroj iras tro malrapide, sed ni ne forgesu, ke temas pri anglalingva originalo el la jaro 1985, ne destinita unuavice al internacia publiko: por pli bone komprenigi, kia estis Lidia, la au\u0306torino unue donas bildon pri s\u0302ia hejmo kaj precipe pri s\u0302ia patro kaj Esperanto mem. Kaj tio estas trafa decido: s\u0302in ja formis kiel personon g\u0302uste tiu fono."}, {"text_idx": "#000005", "text": "La vivo de Lidia estas multrilate malkutima: la plej juna filino de Zamenhof, por kiu la antau\u0306aj gefratoj ja estis jam adoltaj, kiam s\u0302i ekkonsciig\u0302is pri la vivo, iasence ekkreskis kvazau\u0306 solinfano. Nur 9-jara s\u0302i eklernis Esperanton por akompani la gepatrojn al la UK en Berno en 1913, kie pli-malpli au\u0306tomate s\u0302i ekludis kvazau\u0306 rolon de princino: ja filino de d-ro Esperanto mem! Se tion tiujare s\u0302i ne farus, s\u0302i devus resti hejme. Tiu minaco efikis. De post tiam s\u0302i ne plu c\u0302esis okupig\u0302i pri la Internacia Lingvo: jam frue s\u0302i komencis traduki en g\u0302in kaj farig\u0302is bonstila au\u0306torino. C\u0302iuj konas s\u0302ian tradukon de Quo Vadis? kaj Baha\u0301'u'lla\u0301h kaj la Nova Epoko, sed ankau\u0306 plurajn aliajn tradukojn kaj proprajn tekstojn s\u0302i au\u0306toris."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Lidia ofte emfazis, ke por s\u0302ia patro la lingvo mem ne estis la plej grava afero: spirita proksimig\u0302o por Zamenhof c\u0302iam estis pli grava. \u201eIom post iom Esperantujo farig\u0302os edukejo de la estonta interfratigita homaro (1907, p. 126)\u201d. Tio instigis lin al Hilelismo, poste \u2013 pli g\u0302enerale \u2013 al Homaranismo. Lidia mem renkontis Bahaismon pere de Martha Root okaze de la publika dedic\u0302a ceremonio pri la tombomonumento de Zamenhof en 1926; s-ino Root unue prezentis tiun religion al s\u0302i kiel \u201eformo[n] de Homaranismo\u201d. Tiu c\u0302i renkontig\u0302o kun la plej nova branc\u0302o en la religio-familio: judismo \u2013 kristanismo \u2013 islamo \u2013 bahaismo, estis la dua c\u0302efa okazaj\u0302o en la vivo. Por s\u0302i la judismo g\u0302is tiam estis nura identigilo koncerne la devenon: religie s\u0302i sin ne sentis juda. Sed en tiama Pollando oni \u201eja bezonis ien aparteni\u201d [mia esprimo]. Do juda s\u0302i sin nomis. Religie, tamen, baldau\u0306 s\u0302i farig\u0302is vera fidulino je Dio, pere de ties profetoj de Bahaismo: la tiama Gvidanto, Shogi Effendi, por s\u0302i estis vera proksima spirita patro-konfidenculo. Kaj pri Baha\u0301'u'lla\u0301h s\u0302i ofte parolas, kvazau\u0306 temus pri Dio mem: unu cito el inter multaj sur pag\u0302o 321: \u201eBaha\u0301'u'lla\u0301h elau\u0306skultis miajn preg\u0302ojn\u201d. Notinte c\u0302i tiun citaj\u0302on, mi tuj konsciig\u0302is, ke multaj kristanoj sammaniere parolas pri Jesuo, kvazau\u0306 simple Dio li estus. C\u0302ie s\u0302i serc\u0302is gvidadon de Dio, ofte kvazau\u0306 moderna viziulino, kies viziojn ni ne konas, s\u0302i faras decidojn, kiuj supraj\u0302e kontrau\u0306as c\u0302iun eblan personan profiton, pro iu mistera sento, ke tiel devos okazi. El teksto, kiu randas je vizia literaturo: pag\u0302o 376: Kredo, lernis s\u0302i, eble estas nur aranea fadeneto, sed g\u0302i kapablas triumfi super c\u0302iuj potencoj de l' malhelo. C\u0302ar, kiu, kiel la eta araneo sur la sojlo de la Sanktejo, \u201etrovos ankorau\u0306 en sia koro unu radieton de kredo, tiel delikatan kaj etan kiel aranea fadeno, ne pereos en abismo, sed se ec\u0302 c\u0302iuj potencoj de tiu c\u0302i mondo ekbatalus kontrau\u0306 li, por pus\u0302i lin malsupren, ec\u0302 en la falo mem li haltos, kaj per tiu c\u0302i radio, kiel per la biblia s\u0302tuparo, ec\u0302 el la abismo levos sin al la c\u0302ielo\u201d."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Post kelkjara laboro en Eu\u0306ropo en 1937 Lidia ekiras al Ameriko (pag\u0302o 240): Usono kaj iom Kanado. Samtempe en la monda historio plej obskurig\u0302as la nuboj de hitlerismo kaj de la diskrevonta dua mondmilito. Dum en Ameriko s\u0302i estas, prelegas, instruas, c\u0302ie c\u0302irkau\u0306e kreskas la timiga obskuro. Tiun minacon certe klare s\u0302i perceptis. Sed unuflanke s\u0302i ne povis senlime plilongigi sian restadon en Ameriko \u2013 s\u0302i ne ricevis novan vizon kaj ec\u0302 estis problemoj pri enspezoj el la kursoj (ofte nura liliputa au\u0306 simbola pago \u2013 felic\u0302e s\u0302i gastis senpage, alie s\u0302i ne eltenus!), kiujn s\u0302i estis kontrau\u0306leg\u0302e ricevinta; aliflanke, iel revokis s\u0302in hejmen la devosento kaj la certeco, ke en la malfacilo s\u0302i devas esti c\u0302e la siaj. S\u0302iaj rakontoj pri song\u0302oj el tiu epoko klare reflektas la tiamajn timojn kaj dang\u0302ero-konscion."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La verko fine rakontas pri s\u0302ia pereo \u2013 murdita en Treblinka. Finas la libron klarigo pri fontoj uzitaj kaj utile ampleksa indekso."}, {"text_idx": "#000011", "text": "G\u0302is nun en Esperanto oni povis ricevi nur svagan bildon pri Lidia: Isaj Dratwer \u2013 Lidja Zamenhof, Vivo kaj agado, 1980; li almenau\u0306 donis la plej bazajn informojn pri s\u0302ia vivo, kune kun pluraj leteroj s\u0302iaj el la Esperanto-Muzeo en Vieno, kaj Julian Modest per sia Ni vivos! Dokumenta dramo pri Lidia Zamenhof (Hungara Esperanto-Asocio, (s.j., 1985?) donis eble iom romanigitan teatran impreson."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Dumlegade mi farig\u0302is c\u0302iam pli scivola, kio entute enestos en la baldau\u0306 aperonta La Originala Verkaro de Lidja Zamenhof: fojfoje la teksto de tiu c\u0302i biografio citas, foje iom resumas el leteroj kaj aliaj verkaj\u0302oj de Lidia: prelegoj, rakontoj, raportaj\u0302oj \u2013 kiuj kune promesas impresan tutaj\u0302on. Persone, ekzemple, mi scivolas pri s\u0302ia eseo \u201eVojoj de Dio\u201d (pag\u0302o 330). Jam el pluraj citoj c\u0302i-libre oni povas konstati, ke Lidia ankau\u0306 literature havis talenton. Sed al mi ne farig\u0302is tute certe, kio ja konservig\u0302is el tio, kion s\u0302i verkis. Bernhard Westerhoff redaktis la baldau\u0306an volumon. Do ni vidos!"}, {"text_idx": "#000014", "text": "En 1985 aperis s\u0302ia plurcentpag\u0302a libro pri la vivo kaj agado de Lidia\nZamenhof en la angla lingvo. Intertempe g\u0302i estas elc\u0302erpita kaj nur malfacile\nhavebla brokante. Nun, dank' al la klopodoj de la tradukinto Bernhard Westerhoff,\nla grava kaj nepre leginda studo ekzistas en Esperanto."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Nur en 1980 Heller komencis sian esploradon, kiu kondukis s\u0302in al diversaj\npersonoj en pluraj landoj, kiuj konis la zamenhofan filinon au\u0306 konservis\ns\u0302iajn leterojn. La plej fruktodona kontakto estis trovita kun sinjorino\nRoan Orloff Stone. Sed ankau\u0306 multaj esperantistoj helpis al s\u0302i trovi\nla dokumentojn. La tasko verki pri Lidia Zamenhof necesigis la ellernadon\nde Esperanto, kaj Heller surprizig\u0302is kiom rapide s\u0302i lernis tiun mirindan\nlingvon pli flue ol kelkaj lingvoj, kiujn s\u0302i studadis antau\u0306e dum jaroj."}, {"text_idx": "#000016", "text": "En sia infanag\u0302o Lidia Zamenhof ne interesig\u0302is pri Esperanto kaj ec\u0302\nmokis prie. C\u0302ar s\u0302iaj gepatroj ne volis lasi s\u0302in sola en Varsovio, kiam\nili veturis al la berna Universala Kongreso de Esperanto en 1913, ili kvazau\u0306\ndevigis s\u0302in lerni Esperanton. Tion s\u0302i sukcese faris en kelkaj semajnoj\npor kompreni la paroladojn de la kongreso. Tie s\u0302i au\u0306dis ankau\u0306 pri la\nbahaaj kredo kaj movado kiam s\u0302ia patro donis intervjuon al j\u0302urnalisto"}, {"text_idx": "#000017", "text": "La biografio de Lidia Zamenhof (naskita en 1904) estas rimarkinda kaj"}, {"text_idx": "#000019", "text": "En 1930 Lidia pilgrimis al Hajfo al la c\u0302efsidejo de la bahaa komunumo\npor engliti la influon de S\u0302ogi Efendi, la"}, {"text_idx": "#000020", "text": "G\u0302is la eksplodo de la dua mondmilito Lidia entuziasme instruadis Esperanton\nlau\u0306 la Cseh-metodo en diversaj landoj, c\u0302efe Francio kaj Svedio. Invitita\nde esperantistoj kaj bahaanoj, en septembro 1937 s\u0302i vojag\u0302is al Usono,\nkie en diversaj urboj s\u0302i instruadis Esperanton."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Kiel personeco Lidia estis korpe iom malforta, c\u0302ar nur 1,5 metrojn\nalta, sed despli verva s\u0302i estis kiel instruistino. La plimulto de la kursanoj\ntre s\u0302atis s\u0302in, sed samtempe oni konsideris s\u0302in iom stranga, fermita\nkaj distancig\u0302ema (precipe kiam s\u0302i ne laboris, estante laca)."}, {"text_idx": "#000025", "text": "En la varsovia geto Lidia instruis la anglan por vivteni sin. La 22an\nde julio 1942 komencig\u0302is la likvido de la varsovia geto kaj la deportado\nde judoj al Treblinko. Pri la sorto de Lidia longe nenio estis certa, kaj\nonidiroj cirkuladis. Dum Wanda Zamenhof, la edzino de la filo de Zamenhof,\nkun sia filo \u2014 kaj Zamenhof-nepo \u2014 Ludwik (nun Louis Christophe Zaleski-Zamenhof)\nsukcesis fug\u0302i el la transs\u0302arg\u0302a selektejo, oni kredis ke ankau\u0306 Lidia\npovis savi sin kaj ke s\u0302i trovig\u0302as ie en Ruslando."}, {"text_idx": "#000027", "text": "La libro pri Lidia estas do nekutime bone verkita esperantaj\u0302o, konceptita\nlau\u0306 la usona modelo, kies avantag\u0302o estas g\u0302ia vigla, malseka rakontstilo\nkun multaj epizodoj kaj konkretaj ekzemploj."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Parte la teksto legig\u0302as flue preskau\u0306 kiel ekscita romano (sed g\u0302i\nne estas romano!). Iuj eroj estas eble iom tro detalaj kiel ekzemple citaj\u0302oj\nel paroladoj de Lidia, kio faras la verkon iom longspira kaj dika. La decido\nprezenti la tutan tekston en 30 relative mallongaj c\u0302apitroj tamen savis\ng\u0302in. Iom kuriozaj estas eble la titoloj de la unuopaj c\u0302apitroj, sed tio"}, {"text_idx": "#000030", "text": "Entute temas pri elstara kaj serioza esplorlaboro plenumata de Heller,\nkiu plene liberas de legendoj, fantazioj kaj hagiografiaj\u0302oj, karakterizaj\nparte por la malnovaj biografioj pri L.L. Zamenhof."}, {"text_idx": "#000031", "text": "La esencan bibliografion pri la temo Heller konsultis, same multajn\ngazetajn fontojn kaj leterarkivaj\u0302ojn. En la verko tamen oni (t. e. historiistoj)\nsentas la mankon respektive bezonon de minimuma fontindikaro. Ankau\u0306 la\nelektitaj fotoj estas tre vidindaj, kvankam estas bedau\u0306rinde, ke ili ne\npovis esti presitaj en pli bona kvalito. Ankau\u0306 kiel eldonaj\u0302o mem la libro"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Tiel do estig\u0302is signifa teksto ne nur por prezenti la vivon de Lidia\nZamenhof, sed ankau\u0306 por kompletigi malpli konatajn sciojn pri la historio\nde la Esperanto-movado, kiu post la morto de L.L. Zamenhof misie estis\ndau\u0306rigata de lia vojag\u0302ema filino. C\u0302ar la libro de Wendy Heller estas\nsendube ankau\u0306 signifa kontribuo al la priholokau\u0306sta literaturo, indus\npripensi c\u0302u traduki g\u0302in ankau\u0306 al la germana lingvo. C\u0302u Bernhard Westerhoff\ndenove pretus transpreni tiun taskon?"}, {"text_idx": "#000034", "text": "La dubon, c\u0302u Lidia estis bela virino au\u0306 ne, oni povas definitive meti\nad acta per la prezento de la du fotoj kun s\u0302ia porteto sur pag\u0302oj 88 kaj"}]