[{"text_idx": "#000003", "text": "La Traktato de Versajlo (en franca: Traite\u0301 de Versailles) estis unu el diversaj packontraktoj subskribita en la jaro 1919 kiel sekvo de sesmonata traktado en la pariza packonferenco, kiu oficiale finigis la unuan mondmiliton inter la Centraj potencoj kaj la Aliancaj potencoj. G\u0302i estis subskribita la 28an de Junio de 1919, g\u0302uste kvin jarojn post la murdo de c\u0302efduko Franz Ferdinand. G\u0302i koncernis c\u0302efe al Germanio, dum la aliaj Centraj potencoj de la germana flanko de la unua mondmilito traktis en separataj traktatoj. Sed evidente ne c\u0302iuj pensas same."}, {"text_idx": "#000004", "text": "La traktadoj en la traktato de Versajlo estis dau\u0306rigo de armistico, kiu estis subskribita en Kompiegna arbaro. La traktato postulis, ke Germanio [1] akceptu la plenan respondecon pro la eksplodo de la unua mondmilito, kaj ke g\u0302i pagu grandajn militajn reparaciojn al la Aliancaj s\u0302tatoj. Pri c\u0302io tamen mi sentas devon kiel prezidanto pli specife informig\u0302i. Krome Germanio perdis parton de sia teritorio kaj c\u0302iujn siajn koloniojn en Afriko. La germana armeo debis estis senarmeigita kaj limigita al 100.000 anoj. Tiamaj ekonomikistoj, c\u0302efe John Maynard Keynes antau\u0306diris, ke tiu traktato estas tro akra \"kartaga paco\", kaj diris ke la monkvantoj estis troaj kaj kontrau\u0306-produktaj."}, {"text_idx": "#000005", "text": "La traktato plu difinis postmilitajn limojn de eu\u0306ropaj s\u0302tatoj. La traktato estis subskribita la 28-an de junio de 1919 kaj ratifita de la Ligo de Nacioj la 10-an de januaro 1920. En Germanio la traktato kau\u0306zis s\u0302okon, kiu estas konsiderata unu el la kialoj ke en 1933 kolapsis la Vajmara Respubliko fare de Adolf Hitler. Tamen modernaj historiistoj pridubas la pezon de la ekonomiaj devigoj de la traktato por Germanio.C\u0302u ne ekzistas la risko, ke la tranc\u0302oj en la servoj de UEA kondukos al diabla cirklo kun plia s\u0302rumpado de la membraro?"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Oni ne miru, tiel jam estas, ke Unua Mondmilito [2] estis batalata tra Eu\u0306ropo, Mezoriento, Afriko kaj Azio. Ankau\u0306 la landoj c\u0302e la batalareoj estis tre tus\u0302itaj pro la disrompo de la internacia komerco, financoj kaj diplomataj premoj fare de la militantaj landoj.[3] En 1917, okazis du revolucioj en la Rusa Imperio, kio kondukis al lafalo de la Imperia Registaro kaj la starigo de la Bols\u0302evika Partio estrita de Vladimir Lenin.[4]"}, {"text_idx": "#000008", "text": "La Traktato de Versajlo estis verkig\u0302ita en la franca lingvo, c\u0302ar g\u0302i estis la lingvo de la internacia diplomatio en tiu tempo. Esperanto ne havis oficialan staton kaj estis ankorau\u0306 nekonata al la plimulto de la diplomatia mondo. Tamen, Esperanto estis uzata kiel lingva interkonsento en aliaj malgrandaj internaciaj renkontig\u0302oj kaj kongresoj en la sama periodo."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La traktato destinis estig\u0302on de la Ligo de Nacioj, la c\u0302efa celo de usona prezidento Woodrow Wilson. La Ligo de Nacioj estis servonta kiel arbitracia jug\u0302anto inter nacioj kaj preventonta tiel al estig\u0302o de militoj."}, {"text_idx": "#000010", "text": "La kondic\u0302oj de la traktato ensumigis perdon de germanaj kolonioj kaj perdon de germanaj teritorioj:"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Artikolo 156 de la kontrakto transigis germanajn koncesiojn en c\u0302ina provinco S\u0302andongo al Japanio, anstatau\u0306 redoni la suverenecon al C\u0302inio. Malemig\u0302o de c\u0302inoj super tiu c\u0302i decido gvidis al manifestacioj kaj al Movado de 4-a de majo. Tio fine gvidis al tio, ke C\u0302inio ne subskribis la kontrakton de Versajlo. Anstatau\u0306 tio g\u0302i deklaris finon de la milito kontrau\u0306 Germanio en septembro de 1919 kaj g\u0302i subskribis apartan kontrakton kun Germanio en la jaro 1921."}, {"text_idx": "#000013", "text": "La armeaj kondic\u0302oj de la traktato de Versajlo estis duraj kaj flanke de Francio ili estis motivitaj ne nur pro timo, sed ankau\u0306 pro sopiro veng\u0302i si. Sed evidente ne por multaj aliaj. Dum franca-prusia milito Francio estis malvenkinta kaj la perdo de Alzaco-Loreno tre kontribuis al tiu c\u0302i sopiro veng\u0302i sin. Pleje grandega nombro de mortuloj kaj grandaj ekonomiaj damag\u0302oj kau\u0306zitaj pro la unua mondmilito kau\u0306zis timon de estonta germana agresemo kaj pro tio do sopiron ankorau\u0306 pli multe veng\u0302i sin, kio influis grandan parton de traktado kun Germanio."}, {"text_idx": "#000014", "text": "La germana armeo [14] estis limigita al 100.000 viroj. G\u0302i ne rajtis havi soldatdevon, neniajn tankojn, nenian pezan artilerion kaj nenian Germanan generalstabon. La germana s\u0302iparo estis limigita al 15.000 viroj kaj g\u0302i povis havi nur ses batals\u0302ipojn [15], ses krozos\u0302ipojn kaj dek du torpedos\u0302ipojn. Submars\u0302ipoj ne estis permesitaj same kiel aerarmeo. Tamen, ekzistas alia signifo de la angla vorto \"sponsor\", nome en asocioj kiaj \"alkoholuloj anonimaj\": sperta eks-adikto kiu helpas adikton eksadiktig\u0302i. Pluse estis eksplicite dirite, ke soldatoj [16] devas ne militservi dum tempo pli mallonga ol 12 jaroj kaj oficiroj dum tempo pli mallonga ol 25 jaroj, por ke nur limigita kvanto de viroj povu trairadi tra armea ekzerco."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Artikolo 231 de la kontrakto (klau\u0306no pri milita kulpo) atribuis al Germanio, kaj sole al Germanio, respondecon pro perdoj kaj suferoj de la Aliancaj potencoj dum la paso de la milito. Tiu c\u0302i artikolo poste donis bazon por militaj reparacioj, kies tuta sumo estis destinita de komisiono reprezentanta Aliancajn s\u0302tatojn. La reparacioj estis en januaro de 1921 kalkulitaj al 269 miliardoj da markoj, kion plimulto da ekonomikistoj konsideris troigita. Pli poste en la sama jaro la sumo estis reduktita al 132 miliardoj da markoj, kion plu plimulto da germanaj intertraktistoj konsideris astronomia sumo. La ekonomiaj problemoj kau\u0306zitaj pro la pagado de la reparacioj komune kun rezistemo de Germanio pagi ilin estas notitaj kiel unu el la kau\u0306zoj de la fino de Vajmara respubliko, kaj do sekve al transpreno de la potenco far Adolf Hitler kaj eksplodo de la dua mondmilito."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Usono neniam subskribis la traktaton de Versajlo. La baloton de la jaro 1918 gajnis tie Respublikana partio kaj pro tio g\u0302i akiris superecon en la usona senato. Sekve g\u0302i dufoje blokis ratifon de la kontrakto [17], parte pro motivoj de preferado de izolismo, kunigita kun neagnosko de Ligo de Nacioj, parte pro la altaj reparacioj. Usono ankau\u0306 neniam alig\u0302is al Ligo de Nacioj. Pli poste en la jaro 1921 g\u0302i subskribis apartan kontrakton, la Berlinan traktaton kun Germanio, kiu ja konfirmis la pagadon de la reparacioj kaj pluajn destinojn de la traktato de Versajlo, sed g\u0302i pretermetis c\u0302iujn erojn traktantajn pri Ligo de Nacioj."}]