[{"text_idx": "#000000", "text": "Homoj, kiuj regule uzas teleskopon scias ke nenio estas pli g\u0302ena ol nuboj. Malgrau\u0306 tio, multaj el la plej belaj strukturoj en la kosmo estas nubegoj. Ne temas pri nuboj el akvo, kiel tiuj, kiujn oni vidas surtere, sed nuboj el jonoj, gasoj kaj polveroj. Ili trovig\u0302as ekster la sunsistemo, sed ja videblas kiel svagaj makuloj en multaj teleskopoj. Pro tio, ili nomig\u0302as nebulozoj, lau\u0306 la Latina vorto \u201dnebula\u201d, kiu signifas nebulo au\u0306 nubo. Kosma turisto ankorau\u0306 povus rigardi c\u0302irkau\u0306 si tamen. Malgrau\u0306 tio ke nebulozoj estas miloj da fojoj pli densaj ol \u201dmalplenaj\u201d partoj de la universo, ili dau\u0306re estas malpli densaj ol la plej bonaj vakuoj, kiujn ing\u0302enieroj povas krei surtere. Se oni plenigus botelon de 1L en nebulozo, oni tipe kaptus kelkajn milionojn da atomoj. Tio sonas kiel granda kvanto, sed se oni farus la saman sur la surfaco de la Tero, oni fakte kaptus c\u0302irkau\u0306 1022 atomojn (dek triiliardoj). La maso de litro da nebulozo do absolute ne estas granda, sed nebulozoj estas tiom gigantaj ke la totala maso estas miriga kaj povas esti milionoj da fojoj pli granda ol nia Suno. Nebulozoj estas tre interesaj al astronomoj, ne nur pro ilia beleco, sed ankau\u0306 pro tio kion oni povas lerni pri ili. Ili estas interalie la s\u0302losilo al lerni pri la naskig\u0302o kaj morto de steloj."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Steloj tuttempe s\u0302ang\u0302ig\u0302as kaj per observi malsamajn stelojn de diversaj ag\u0302oj, sciencistoj sukcesis detale priskribi la vivon de multaj specoj de steloj. Grava parto de tio kompreneble estas la \u201dnaskig\u0302o\u201d. Steloj formig\u0302as tuttempe en malhelaj nebulozoj, kiuj nomig\u0302as molekulaj nuboj. C\u0302i tiuj nebulozoj estas malpli spektaklaj ol iliaj pli koloraj gefratoj, sed sen ili, steloj ne povus ekzisti. Malhelaj nebulozoj videblas (foje ec\u0302 nudokule) kiel malhelaj makuloj antau\u0306 la hela fono de la Lakta Vojo. Ili estas malhelaj, pro tio ke ili ekzistas el molekula gaso kaj etaj polveroj, kiuj ne elsendas lumon. Nur kiam tre lumaj steloj estas proksimaj, la polveroj povas reflekti la lumon, kio kreas \u201dreflektan nebulozon\u201d. Tiuj aspektas kiel blua brilo c\u0302irkau\u0306 la steloj. La plej grandaj ekzempleroj de malhelaj molekulaj nuboj povas havi diametron de 150 lumjaroj kaj enteni la mason de milionoj da Sunoj. Kompreneble tiom granda maso ankau\u0306 havas fortan gravitan efikon, kio kau\u0306zas ke la materio en la nebulozo emas ig\u0302i pli densa. Tio kreas etajn, pli densajn strukturojn, kiuj rotacias pli kaj pli rapide."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Malhelaj molekulaj nuboj videblas, c\u0302ar ili kovras stelojn en la fono. C\u0302e la randoj nur rug\u0302a lumo videblas, pro tio ke pli blua lumo pli facile absorbig\u0302as"}, {"text_idx": "#000003", "text": "La plirapidig\u0302o estas la rezulto de la distribuo de maso. Se oni disigas la brakojn kun peza libro en ambau\u0306 manoj kaj turnas sin, oni povas senti kiel la distanco de la libroj influas kiom rapide oni povas turni sin. Tiu efiko nomig\u0302as la konservig\u0302o de angula movokvanto kaj amplifas la rotacion. Aldone, la rotacio platigas la nubon en diskon, kiu nomig\u0302as \u201dalkreska disko\u201d. Kio okazas poste dependas de bons\u0302anco kaj de la kvanto de materio en la disko. La centro de la disko ig\u0302as pli kaj pli densa kaj varma, g\u0302is stelo ekkreskas. Tio okazas kiam la varmo kaj premo tiom grandas, ke nuklea reago kreig\u0302as en la kerno. Tiu reago konvertas hidrogenon al heliumo kaj liberigas energion. Tiu liberigata energio pus\u0302as kontrau\u0306 la gravito, kio kreas delikatan balancon. Ju pli granda la stelo estas, des pli forta g\u0302ia gravito estas. Tio igas la premon en la kerno pli granda, kio plirapidigas la konvertadon de hidrogeno. Etaj steloj \u201dbrulas\u201d malpli forte, sed ili ankau\u0306 ne havas tiom da gravito por kontrau\u0306stari. La maso do influas kiom densa kaj granda la stelo estas, sed ankau\u0306 kiom varma g\u0302i estas kaj kiom intense g\u0302i brilas."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Artista interpreto de beba stelo"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Supraj\u0302e, la vivodau\u0306ro de steloj estas kontrau\u0306intuicia. Malrandaj steloj, kiuj enhavas malpli da hidrogeno, vivas pli longe ol grandaj steloj. Grandegaj steloj fakte vivas dum nur kelkaj milionoj da jaroj, dum la plej etaj eltenas dek triilionojn da jaroj. Tio estas multe pli ol la nuna ag\u0302o de la universo, do ankorau\u0306 neniu el ili mortis. Tiu granda diferenco estas kau\u0306zata de la nuklea reago en la stelo. Grandaj steloj uzas nur la hidrogenon en la kerno kaj tiom intence brilas, ke ili rapide foruzas g\u0302in. Etaj steloj ja havas malpli da maso, sed ili uzas hidrogenon el c\u0302iuj tavoloj kaj multe pli s\u0302pareme brulas. Steloj kiel la Suno estas en la mezo kaj vivas dek miliardojn da jaroj. Je la fino de g\u0302ia vivo, la Suno ne plu havas sufic\u0302e da hidrogeno en la kerno por subteni la nuklean reagon. Kiam tio okazas, la gravito subite venkas kaj implodigas la stelon. Tiam la kerno ig\u0302as pli densa kaj varma. Dume, la eksteraj tavoloj de la stelo estas forblovataj en la kosmon. Finfine, la kerno estos sufic\u0302e densa por konverti heliumon al kelkaj aliaj elementoj, c\u0302efe karbono. La procedo okazas dekomence kaj ec\u0302 pli da materio estas forblovata. La Suno ne estas sufic\u0302e peza por kunigi karbonon tamen, do kiam neniu heliumo restas en la kerno, g\u0302i farig\u0302as densa, karbona pilko tiom granda kiel la Tero kaj malrapide malvarmig\u0302as."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Se la restanta kerno, kiu nomig\u0302as blanka nano, ne sufic\u0302e grandas por subteni nuklean reagon, ekestas problemo. La antau\u0306a balanco inter la nuklea reago kaj gravito ne plu ekzistas, do la stelo devus tute implodi. Tio ne okazas, pro tio ke alia forto ig\u0302as relevanta. La kerno nun konsistas preskau\u0306 tute el karbono kaj multege da elektronoj. Elektronoj tute ne s\u0302atas esti en la sama loko, do ili provos eskapi. Tiu efiko nomig\u0302as \u201delektrona degenera premo\u201d kaj g\u0302i batalas kontrau\u0306 la gravito. Kiam la fortoj estas en balanco, la denseco de la stelo estas tiom giganta, ke unu litro da blanka nano pezus milionon da kilogramoj. Felic\u0302e por astronomoj, la eksteraj tavoloj de la stelo, kiuj estis forblovitaj, ankorau\u0306 estas sufic\u0302e proksimaj al la stelo. La nubo estas c\u0302irkau\u0306 unu au\u0306 du lumjaroj for de la stelo, kio estas nenio en astronomiaj terminoj. La eskapantaj elektronoj, kiuj eliras el la stelo estas multe pli rapidaj ol la nubo kaj trafas g\u0302in. Tie, ili estas absorbataj de la atomoj, kio s\u0302ang\u0302as ilian energinivelon. Tiu aldona energio denove liberig\u0302as en la formo de lumo kaj la koloro dependas de la trafita elemento. Rug\u0302a lumo venas de hidrogeno kaj verda lumo de oksigeno kaj ankau\u0306 la aliaj c\u0302eestantaj elementoj kontribuas iomete. La nova objekto estas nebulozo kaj c\u0302i tiu speco ricevis la nomon \u201dplanedumaj nebulozoj\u201d de la astronomo Herschel, pro tio ke ili aspektis kiel svagaj diskoj en lia teleskopo (la Suno vers\u0302ajne ne estas sufic\u0302e energia por ig\u0302i planeduma nebulozo, sed iom pli grandaj steloj estas). Tiu nomo ne estas tiom bona tamen, pro tio ke la objektoj estas mortaj steloj kaj ne planedoj. Pro iliaj belaj koloroj, nebulozoj estas tre popularaj objektoj c\u0302e amatoraj astronomoj. Kelkaj el ili jam videblas per tre bazaj teleskopoj, sed ofte oni ne vidas multe pli ol grizan makulon. Kiam oni uzas fotilon tamen, oni povas kunigi plurajn fotojn de la sama objekto por plifortigi la strukturojn. Specife populara estas la Messier-objektoj. Kiam Messier serc\u0302is kometojn per sia teleskopo, li notis c\u0302iujn svagajn objektojn, kiuj ne estas kometoj en sia katalogo, por ke li ne konfuzu ilin kun kometoj. La rezulto estas listo de objektoj, kiujn oni hodiau\u0306 povas facile vidi per amatora teleskopo kaj multaj el ili estas planedumaj nebuloj. Kvankam oni atendus perfektan sferon (pro tio ke la gaso eskapas en c\u0302iujn direktojn), multaj planedumaj nebulozoj havas interesajn strukturojn kiel spiralojn kaj cirklojn. Multaj faktoroj povas influi tiujn strukturojn, sed ofte la gravito de la alia stelo en duopo estas grava faktoro, au\u0306 ec\u0302 la gravita influo de granda planedo. Almenau\u0306 tiam la nomo planeduma nebulozo ne estus tute sensenca."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Multe pli spektakla estas la morto de gigantaj steloj. Ili estas sufic\u0302e grandaj por subteni la kunig\u0302on de karbono kaj ec\u0302 pli pezaj elementoj. La fino de tiu procezo estas fero, pro tio ke la kunig\u0302o de fero nete kostas energion. C\u0302iam kiam la stelo sukcesas kunigi novan elementon, ekestas nova tavolo en la stelo, do la ekstera tavolo konsistas el hidrogeno, poste venas heliumo, karbono, oksigeno ktp, g\u0302is silicio. Laste estas la kerno en kiu pli kaj pli da fero formig\u0302as. Tiuj malsamaj fazoj ne dau\u0306ras same longe tamen. La plejparton de la vivo de la stelo dudek fojojn tiom granda kiel la Suno, kiu dau\u0306ras milionojn da jaroj, la stelo konvertas hidrogenon al heliumo. Post tiu, c\u0302iu fazo iras pli rapide, do ekzemple la konvertado de neono kaj oksigeno dau\u0306ras malpli ol jaron kaj la konvertado de silicio dau\u0306ras nur unu tagon! Same kiel sunsimilaj steloj, la eksteraj tavoloj de la stelo pligrandig\u0302as (tio okazas kiam gaso varmig\u0302as) dum la kerno ig\u0302as pli densa. C\u0302i tiuj steloj jam estis gigantaj en la komenco tamen, do la rezulto estas la plej grandaj steloj en la universo. Bonega ekzemplo estas VY Canis Majoris, kies diametro estas c\u0302irkau\u0306 1420 fojojn tiom granda kiel tiu de la Suno. El tio sekvas ke la volumeno de la stelego estas pluraj miliardoj da fojoj pli granda ol tiu de nia Suno, kio igas VY Canis Majoris unu el la plej grandaj steloj iam trovitaj. Lau\u0306 c\u0302iuj mezuroj c\u0302i tiuj gigantaj steloj do superas nian Sunon, sed la plej miriga parto ankorau\u0306 venu. Post la produktado de fero, kiam la nukleaj reagoj ekkostas energion, energio estas uzata anstatau\u0306 liberigata. Tio signifas la ke la kerno implodas. Tiu implodo estas rapidega kaj liberigas pli da energio en kelkaj sekunoj ol la Suno en sia tuta vivo. Ankau\u0306 la eksteraj tavoloj implodas, sed ili estas trafataj de fortega s\u0302okondo kaj sennombraj neu\u0306trinoj (specifaj partikloj), kiuj kreig\u0302is en la kerno. La fortoj tiom grandas ke la materio haltas kaj estas pus\u0302ata eksteren. La stelo lau\u0306vorte eksplodegas! C\u0302i tiu fenomeno nomig\u0302as supernovao kaj la nebulozo kiu kreig\u0302as estas supernovaa restaj\u0302o. Nur en supernovaoj la fortoj estas tiom grandaj ke ankau\u0306 elementoj pli pezaj ol fero kreig\u0302as. Tio signifas ke c\u0302iuj atomoj en la mondo, kiuj pli pezas ol fero iam estis en supernovao (au\u0306 kreitaj en laboratorio). C\u0302i tio estas grava por kompreni, c\u0302ar sen steloj, la universo konsistus el nur hidrogeno kaj heliumo (kaj iom da aliaj atomoj). Planedoj kreig\u0302as en molekulaj nuboj, sed tiuj nuboj estas nutrataj de mortintaj steloj. En la Lakta Vojo, averag\u0302e unu stelo kreig\u0302as c\u0302iujare kaj se nenio nutrus la molekulajn nubojn, ne plu estus sufic\u0302e da materialo en la galaksio por krei novajn stelojn. Anstatau\u0306e, molekuloj c\u0302iam eniras novajn stelojn kaj tio ebligas preskau\u0306 c\u0302iun elementon surtere. Supernovaaj restaj\u0302oj ne estas nur utilaj tamen, sed ankau\u0306 ege belaj. Ili montras la plej belajn strukturojn kaj kolorojn. Entuziasmuloj kun teleskopo povas denove uzi la Messier-katalogon, kiu enhavas unu supernovaan restaj\u0302on: la unua objekto en la listo, M1. Pli populare, M1 estas nomata la Krabnebulozo. G\u0302i trovig\u0302as en la konstelacio Tau\u0306ro kaj lau\u0306 historiaj fontoj, g\u0302i korespondas al supernovao kiu okazis en 1054 kaj estis observata de C\u0302inaj astronomoj. Nuntempe la restaj\u0302oj estas tro malhelaj por vidi nudokule, sed dum hela nokto binokloj sufic\u0302as por almenau\u0306 svage vidi g\u0302in."}, {"text_idx": "#000008", "text": "La plej imponaj nebulozoj tamen estas emisiaj nebulozoj. Kiam granda, varma stelo kreig\u0302as en molekula nubo, la gaso c\u0302irkau\u0306 g\u0302i povas varmig\u0302i de -250\u00b0C g\u0302is pli ol 8000\u00b0C. Tio kau\u0306zas ke la molekuloj disfalas kaj la kvanto de partikloj kvaroblig\u0302as. La rezulto estas intensega premo, kiu pus\u0302as la partiklojn eksteren. Tio kunpremas la trafatan gason, kio kau\u0306zas la formadon de novaj steloj, kiuj plifortigas la efikon. La rezulto estas c\u0302enreago, kiu ig\u0302as ec\u0302 pli h\u0302aosa kiam la origina stelo ig\u0302as supernovao. Estas granda energiplena nubo, kiu konstante fluas. La grandaj steloj jonigas la hidrogenajn atomojn, kio igas ilin elsendi lumon. Same kiel en planedumaj nebulozoj, la koloroj indikas kiuj elementoj trovig\u0302as en la nebulozo. La plej grandaj ekzemploj de emisiaj nebulozoj havas diametron de pli ol 500 lumjaroj. Tiuj ne trovig\u0302as en la Lakta Vojo tamen. Pli tipaj estas nebulozoj de c\u0302irkau\u0306 30 lumjaroj."}, {"text_idx": "#000009", "text": "IC 4703, la Agla Nebulozo estas belega ekzemplo de emisia nebulozo"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Unu el la plej interesaj emisiaj nebulozoj estas la Nebulozo de Oriono. G\u0302i trovig\u0302as sub la zono de Oriono kaj konsistas el la objektoj M42 kaj M43. La radio kiu provizas energion al la nebulo venas el aro de helaj steloj, kiuj nomig\u0302as la Trapeza Stelamaso. La trapeza formo estas pro la kvar plej helaj steloj, sed ankau\u0306 estas multaj junaj, malgrandaj steloj. La nebulozo de Oriono estas la nura emisia nebulozo, kiu videblas nudokule. Oni povas trovi g\u0302in dum klaraj noktoj, kiel svagan makuleton. Per binokloj g\u0302i ig\u0302as multe pli videbla kaj per teleskopo oni vere vidas strukturon. Kion oni ne vidas tamen, estas ke la nebulozo estas nur eta parto de giganta molekula nubo kiu tro malhelas por esti vidata. Ke g\u0302i estas tiom facile observebla igas la nebulozon tre populara inter astrofotografoj. Felic\u0302e, mi havas amikon kiu praktikas astrofotografion kiel s\u0302atokupon kaj pretis sendi foton kiel ekzemplon."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Kion oni povas konkludi estas ke astronomoj estas bons\u0302ancaj. Nebulozoj ne nur estas ege valoraj kaj interesaj studobjektoj, sed ankau\u0306 ebligas la plej belajn bildojn en astronomio, au\u0306 ec\u0302 scienco g\u0302enerale. Iel ankau\u0306 estas bela rakonto ke la vivo de steloj estas cirkla kaj ke ili naskig\u0302as kaj mortas en nebulozoj. Eble la fizika rakonto tamen, pri kiel tio okazas, estas ec\u0302 pli interesa. Laste, nebulozoj kapablas kapti la intereson de homoj, kiuj kutime ne interesig\u0302as pri astronomio kaj igi ilin demandi sin, kion ili rigardas. G\u0302i inspiras pli spertajn c\u0302iels\u0302atantojn al preni sian teleskopon kaj rigardi au\u0306 ec\u0302 foti tiujn belajn objektojn. Tio tiklas kaj ilian sciencan flankon kaj ilian artan flankon. Kiel ajn, la intensega radio de gigantaj steloj kaj eksplodoj ne nur havas efikon al gaso kaj polveroj, sed ankau\u0306 al homoj kaj tio estas valora."}]