[{"text_idx": "#000000", "text": "La tiktakado kiu gvidis sciencan revolucion, christiaan huygens"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Christiaan Huygens vivis dum la Ora Jarcento de la tiama Respubliko de la Sep Unuig\u0302intaj Provincoj (Nederlando). Li naskig\u0302is en 1629 en Hago kaj mortis en 1695 en la sama urbo. Tiutempe, la Respubliko estis mondestra potenco kaj ege ric\u0302a. Tiu ric\u0302eco estis la rezulto de la bons\u0302anca loko de la lando, novaj ideoj pri ekonomio kaj kolonia imperio, sed ankau\u0306 kiam temas pri aliaj kvalitoj la lando floris. La manko de politika au\u0306 religia estro igis la ric\u0302ajn komercantojn la plej gravaj klientoj por artistoj, kio donis multe da libereco kaj komerco al pentristoj. La libereco de religio kaj manko de cenzuro logis multajn fug\u0302intojn, inter kiuj estis multe da talento, kaj ebligis liberan sciencan interkomunikadon. Pluraj universitatoj estis fonditaj kaj sciencistoj eltrovis novajn instrumentojn, interalie por s\u0302ipistoj, kaj fundamentajn teoriojn pri natursciencoj. Mallonge dirite, g\u0302i estis la perfekta medio por kreskigi Huygens al lia plena potenco."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Huygens estis bons\u0302anca pro sia familia medio. Li naskig\u0302is kiel la dua filo de konata poeto kaj diplomato. Lia familio estis altstatusa kaj ric\u0302a, kio ebligis al la kvin gefiloj havi senzorgan infanecon kun multe da spaco por kreski. La familio parolis France kaj Latine hejme por prepari la filojn por ig\u0302i diplomatoj kaj ebligis al ili studi arton, muzikon kaj sciencon. Jam kiel infano Huygens plej s\u0302atis matematikon kaj lia patro subtenis lin per forg\u0302i kontakton kun gravaj matematikistoj kaj filozofoj. En 1647 la Franca filozofo kaj sciencisto Mersenne skribis ke, se li tiel dau\u0306rigus, povus enombrigi Arkimedon. Huygens studis matematikon kaj leg\u0302ojn en Lejdeno kaj finis siajn studojn en Breda, sed li poste log\u0302is dum periodoj en Anglio, kie li ig\u0302is membro de la j\u0302us fondita Royal Institution, kaj Francio kie li havis gravan pozicion en la Acade\u0301mie Royal des Sciences. Ankau\u0306 kiam Francio komencis militon kontrau\u0306 la Respubliko, Huygens restis en Francio, pro tio ke li taksis sin ekster la politiko. La finon de sia vivo, Huygens log\u0302is en lia urbo de naskig\u0302o."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Dum la deksepa jarcento dum kiu Huygens vivis estis scienca revolucio al kiu li multe kontribuis. Multaj el tiuj malkovroj estis meh\u0302anikaj. Por astronomia esplorado kaj transmaraj vojag\u0302oj oni bezonis tre precizajn horlog\u0302ojn, sed oni havis neniun meh\u0302anismon por igi la horlog\u0302ojn tiktaki je konstanta ritmo. Huygens pensis multe pri la movig\u0302oj de pendoloj kaj elpensis kiel tiuj povus helpi. Li priskribis ke la periodo kiun pendolo bezonas por iri tien kaj reen estas konstanta, sendepende de kiom da forto oni uzas por ekmovi g\u0302in. La longo de tiu periodo nur dependas de la longo de la pendolo kaj la gravita forto. Tiu malkovro ne nur havis praktikajn utilojn, sed ankau\u0306 ege gravis por fundamenta fiziko. La formulo por la periodo de pendolo estas la plej malnova formulo en fiziko. Huygens vidis ke la mondo c\u0302irkau\u0306 ni estas malpli hazarda ol g\u0302i aspektas kaj multe pli ol liaj antau\u0306uloj li provis matematikigi g\u0302in. Li priskribis la naturon pere de simpla algebra ekvacio kaj tiel kreis unu el la plej gravaj iloj kiujn fizikistoj havas. Pro tiu kialo, oni povus nomi Huygens la unuan teorian fizikiston."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La meh\u0302anismo de la pendola horlog\u0302o kiel Huygens elpensis g\u0302in"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Alian meh\u0302anikan malkovron li faris kiam li log\u0302is en Francio. La reg\u0302o petis lin elpensi manieron por igi la fontanojn de la reg\u0302domo spruc\u0302igi akvon. Li elpensis ke oni povus eksplodigi pulvon en tubo kaj uzi tion por movi pis\u0302ton. Aliulo poste kombinis tion kun vaporo por krei la vapormas\u0302inon, kiu estis la fundamento de la industria revolucio."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Lia plej granda pasio tamen, estis astronomio. Jam kiam li estis juna li kreis teleskopon de kvar metroj kun lia frato. Ili ankau\u0306 kreis siajn proprajn lenzojn per tre bone prilabori la surfacon de vitro per sablo por forigi materialon. Poste Huygens konstruis la unua sentuba teleskopo, de 66 metroj. Se g\u0302i havintus tubon, g\u0302i vers\u0302ajne ne povus subteni sian propran pezon. Pere de liaj akraj instrumentoj li kapablis fari multajn malkovrojn. Gravaj ekzemploj estas la plej granda luno de Saturno (kiun oni nomis Titano poste), glacio sur Marso kaj solvi la misterion pri la strukturo c\u0302irkau\u0306 Saturno. Antau\u0306aj astronomoj jam divenis ke la objektoj estis grandaj diskoj au\u0306 \u201doreloj\u201d c\u0302irkau\u0306 la planedo, sed Huygens malkovris ke li rigardis ringon kiu c\u0302irkau\u0306iras la tutan planedon sen tus\u0302i g\u0302in. Finfine li ankau\u0306 aplikis la matematikon kiun li eltrovis por priskribi liajn astronomiajn malkovrojn, kio donis al li avantag\u0302o kontraste al antau\u0306aj astronomoj."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Per pli kaj pli bonaj teleskopoj, Huygens povis vidi novajn detalojn kiuj neniu vidis antau\u0306e, kiel luno de Saturno kaj detaloj sur la surfaco de Marso kaj la Luno"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Kompreneble Huygens faris multe pli da malkovroj, kiel la unuajn pas\u0302ojn al infinitezima kalkulo (kvankam li laboris multe pli geometrie ol Leibniz kaj Newton), novan muzikteorion kiel sistemo kie okto enhavas 31 malsamajn tonojn kaj la teorio kiu priskribas lumon kiel ondon, kiu poste ig\u0302is grava parta de la moderna kvantuma meh\u0302aniko. Li ec\u0302 pensis pri ekstertera vivo kaj ekstersunsistemaj planedoj, kvankam li ne havis la ilojn por testi tiujn ideojn. Li vivis antau\u0306 sia tempo kaj estis sendube unu el la plej influaj kaj inteligentaj homoj kiuj iam ajn vivis. Por ekscii c\u0302u li ankau\u0306 pravis pri eksterteruloj, ni simple atendu."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Unu restaj\u0302o el la tempo de Huygens estas la horlog\u0302ego de la Hooglandse Kerk en Lejdeno. La horlog\u0302o de tiu preg\u0302ejo venas el 1609 kaj estis farita de sinjoro Hopcoper, sed g\u0302ia precizeco ne estas pli ol kvaronhoro. Post 1657, kiam Huygens kreis la pendolan horlog\u0302on, oni modifis la horlog\u0302egon per pendolo de 6,40 metroj. Oni povas vidi g\u0302in funkciante kun klarigo en la Nederlanda per la ligilo sube."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Por ekscii kiel mikrotona muziko lau\u0306 la sistemo de Huygens sonas, oni povas au\u0306skulti la orgenon de la Huygens-Fokker Asocio."}, {"text_idx": "#000013", "text": "La traduko de Cosmotheoros, la lasta libro kiun Huygens verkis, legeblas enrete senkoste. Temas pri la Nederlanda traduko kiu verkig\u0302is en 1754. Legi verkon pri temoj kiel ekstersunsistemaj planedoj kaj eksterteruloj en tiom malnova stilo estis tre interesa sperto al mi."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Pro tio ke Huygens tiom multe kontribuis al nia kompreno de Saturno, ties ringojn kaj Titano, la Titan-sondilo kiu kunflugis kun la Cassini-misio havis la saman nomon. Oni povas legi pli detale pri la malkovroj de tiu sondilo en antau\u0306a blogafis\u0302o."}]