[{"text_idx": "#000002", "text": "Archivo de la etiqueta: kulturo"}, {"text_idx": "#000003", "text": "C\u0302ernobilo, impresiga televida spektaklo, sed kiom vera?"}, {"text_idx": "#000004", "text": "En la antau\u0306a blogero, pri la dezirindeco de historiaj fikcioj kaj la (miaopinie) malbonaj sekvoj de tiu g\u0302enro, mi promesis al vi ke mi komentos iom la tre faman televidan serion \u201cC\u0302ernobilo\u201d, lau\u0306 kelkaj unu el la pintoj de la televida fikcio. Mi iom prokrastis la verkadon, sed g\u0302uste hodiau\u0306, en la 35a datrevenon de la c\u0302ernobila katastrofo, venis la oportuna momento."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mi havas ioman au\u0306toritaton, c\u0302ar mi iam laboris en tiu sektoro. Eble vi memoras la artikolon kiun mi verkis antau\u0306 dek jaroj, okaze de la katastrofo de Fukus\u0302imo, kiu havis iom da sukceso kaj estis poste republikigita en la revuo Kontakto, en dosiero pri nuklea energio."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mia laboro temis pri radioprotektado, t.e. la aro da teknikoj por malpliigi la malbonajn efikojn de la radiado super la homoj, c\u0302u laboristoj, c\u0302u eksteraj log\u0302antoj. Atentu tamen ke mi ne okupig\u0302is ekzakte pri la protekto kontrau\u0306 akcidentoj: ekzistas por tio alia specialeco, nomata nuklea sekureco, pli rilata al ing\u0302enierado, kiu koncentrig\u0302as pri la evitado de tiaj akcidentoj. Kvankam evidente trovig\u0302as iom da kontakto inter ambau\u0306 disciplinoj, kaj mi iom rilatis al g\u0302i, mi tamen ne estas specialisto pri tiu c\u0302i alia fako. Do, pri la teknikaj aferoj rilataj al la katastrofo mem, nome, kiel g\u0302i okazis, kiuj estis la kau\u0306zoj kaj kiel oni evitu la malpliigon de la eventoj mem dum la katastrofo, mi ne povas opinii. Miaj samfakuloj estis tiuj kiuj aperas mezurante la nivelojn de radiado, kaj fiksante rimedojn por malpliigi la konsekvencojn al la personoj, ekzemple, limigante tempojn de ekspozicio, arang\u0302ante s\u0302ildadon, proponante evakuadon au\u0306 aliajn metodojn por malpliigi la dozon ricevitan."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Alia afero pri la televida serio pri kiu mi ne povas komenti vere, sed kiu estis kritikata de multaj spektintoj estas la maniero prezenti la vivon kaj la povrilatojn ene de la socio de Sovetunio. Oni multe kritikis ke la etoso de la serio ne estas la vera vivo en tiu socio, sed la bildo kiun okcidenteu\u0306ropanoj au\u0306 usonanoj havas pri g\u0302i. Nur kiel ekzemplo, en komentoj legitaj en la reto, oni forte skeptikis pri la (fikcia) mortminaco al la vicdirektoro de la Kurc\u0302atov-instituto fare de ministro, kiu estus ebla en la Stalin-epoko sed absolute ekstertema en 1986. Pri tio mi vere dezirus koni la opinion de la legantoj tiu c\u0302i teksto, kaj mi s\u0302atus inviti amikojn kiuj konis tiun socion (ekssovjetianoj, postsovjetianoj au\u0306 aliaj spertuloj) komenti pri la tempo."}, {"text_idx": "#000008", "text": "C\u0302ar mi kutime ne spektas tiajn televidajn seriojn, la unua sugesto kiun mi ricevis venis de mia filic\u0302jo, kiu estis g\u0302in spektinta antau\u0306e, kaj, konante mian laboradon, forte rekomendis g\u0302in. Li donis ekzemplon pri la strec\u0302a situacio montrita de la filmo, menciante ke en iu aparte signifa sceno la plej grava spertulo komentas al la alia gravulo (g\u0302uste la du roluloj menciitaj en la antau\u0306a paragrafo) ion similan al \u201cpri io ni certas: post la granda radiado ricevita, ni ambau\u0306 mortos pro kancero\u201d. Dekomence tio jam levis mian unuan suspekton, c\u0302ar tio ne havas sencon el pure scienca vidpunkto. Eble tion povus diri alia rolulo, c\u0302ar tiun ideon havas plejmulto de la homoj, ec\u0302 iuj laborantaj en la sektoro, sed certe ne la vicdirektoro de la Kurc\u0302atov-instituto."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Nome \u2013 pardonu se tio aspektas lekciono, mi ne profundigos multe \u2013 la biologiaj efikoj de la radiadoj apartenas al du klasoj: stokastaj kaj nestokastaj, au\u0306, pli simple dirite, statistikaj kaj certaj. Ekzistas iuj efikoj kiuj certe aperas pro tre altaj dozoj de radiadoj; tial ili estas certaj, do nestokastaj (ne-statistikaj). Se vi atingas iun altan nivelon de radiadon (kiun oni ricevas nur en kazo de akcidento, au\u0306 kiam vi akiras ilin kiel paciento, ekz. en radioterapio), vi certe suferos je iuj simptomoj, kiel bruligoj, falo de la haro, imunodeprimo, au\u0306, en la plej malbona kazo, la t.n. sindromo de akuta radiado kiu povas okazigi la morton. Ja tio okazis al dekoj da homoj en tiu katastrofo, el kiuj trideko mortis tuj au\u0306 post kelkaj semajnoj. Sed plej multo de la homoj, ec\u0302 la t.n. likviduloj au\u0306 likvidatoroj batalintaj kontrau\u0306 la postaj efikoj, tute ne atingis tiun limnivelon, kaj do ne suferis tiujn simptomojn, au\u0306 escepte ricevis iom pli kaj sukcesis esti kuracitaj."}, {"text_idx": "#000010", "text": "La kancero kaj la heredaj mutacioj apartenas al tute alia kategorio de efikoj. Oni bone scias de la komenco de la historio de radiado, ke joniga radiado povas kau\u0306zi tiujn c\u0302i damag\u0302ojn. Sed temas pri statistika au\u0306 epidemiologia efiko. Nome, oni povas ricevi altan dozon de radiado kaj tamen ne suferi kanceron. Fakte, tio estas la plej probabla rezulto. La efiko estas statistika en la senco ke (simpligante) eble iu fotono au\u0306 partiklo transirigas sian energion g\u0302uste al iu geno en la korpo, kaj, se neriparita, tio kondukas al mutacio kiu povas iniciati kanceron au\u0306 (se la c\u0302elo estas genera) al efiko sur la idaro. La efikon oni povas kontroli c\u0302e la nivelo de la populacio, studante, per epidemiologiaj teknikoj, la pliig\u0302on de kazoj en populacio kompare kun alia kiu suferis pli malgrandan nivelon de radiado."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Sed tre malofte oni povas tion aserti je la individua nivelo. Kelkfoje oni povas suspekti. Ekzemple oni ofte komentas ke Maria Curie forpasis pro la alta radiado ricevita (kiun oni povas ec\u0302 nun scii c\u0302ar s\u0302iaj kajeroj plu restas kontaminitaj pro radioaktivaj substancoj), kaj ja la tipo de malsaneco estas kongrua kun tiu radiado, sed tion ne eblas aserti centprocente, interalie c\u0302ar multaj tiutempaj esploristoj ricevis similajn radiadojn, kiam la teknikoj de radioprotektado estis multe malpli disvolvitaj, kaj forpasis pro tute senrilataj malsanoj. Ankau\u0306 c\u0302e maloftaj kanceroj oni povas pli bone suspekti tiun kau\u0306zon, kaj bona ekzemplo estas la tiroida kancero, pri kiu oni multe komentas en la kazo de C\u0302ernobilo, kau\u0306zita pro la akumulig\u0302o en tiu organo de radioaktiva jodo eskapinta el la reaktoro. Sed denove temas pri kancero kiu povas okazi ankau\u0306 sen c\u0302eesto de radiado, kaj do oni ne povas atribui g\u0302in simple al la akcidento (cetere, tiu kancero estas evitebla en akcidentoj malpli h\u0302aosaj kaj estas ankau\u0306 relative facile kuracebla en plej multaj okazoj)."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Do, multaj el la scenoj en kiuj aperas homoj kvazau\u0306 kondamnitaj al estonta morto ne havas bazon en la realo. Simple la kancero kaj tiaj efikoj ne funkcias tiel. Oni povas kreskigi la riskon kiam kreskas la dozo au\u0306 kreskas la nombro da homoj c\u0302eestantaj, sed en la sama maniero kiel kreskas riskoj en aliaj sektoroj de la vivo."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Pro tio oni povas legi pri tre malsamaj kalkuloj pri mortoj kau\u0306zitaj de la katastrofo de C\u0302ernobilo: temas pri kalkuloj de probableco, kiu postulas tre subtilajn epidemiologiajn teknikojn (kiuj evidentig\u0302is des pli malfacilaj en tiu kazo, pro la samtempaj politikaj, ekonomiaj kaj sociaj renversig\u0302oj, siavice kau\u0306zintaj siajn proprajn efikojn). Sed ili estis faritaj kaj la konkludoj certe ne atingas la konsekvencojn sugestitajn en la filmo."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mi ne postulas de fikcia filmaro tute ekzaktajn sciencajn pritraktojn, sed ja ke oni iom zorgu por eviti antau\u0306jug\u0302ajn bildojn, kiuj trompas la publikon. Kaj mi speciale indignas kontrau\u0306 unu specifa sceno, kiu ludas per tiu antau\u0306jug\u0302o: tiu de la log\u0302antoj de la urbo Pripjato, kiuj supozeble spektis la spektaklon de la fajro el iu ponto, kaj kiuj, lau\u0306 la serio, c\u0302iuj mortis. Ne, tute ne. Tiu ponto de la morto estas legendo, kiu krome ne estas ebla el scienca vidpunkto. Je tiu distanco, la homoj certe ne ricevus la akutajn dozojn kiuj kau\u0306zus la senperan morton. Kaj se ili ricevis malpli, estas simple neeble ke c\u0302iuj, ec\u0302 ne plimulto, povas morti pro stokastaj efikoj. Estas grava senrespondeco flanke de la scenaristoj tion ec\u0302 sugesti."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Alia klara eraro, certe montrita pro dramaj efikoj, estas la traktado de la joniga radiado kvazau\u0306 temus pri kontag\u0302a fenomeno. Mi ofte s\u0302ercas ke kiam homoj eksciis ke mi laboris en nukleaj instalaj\u0302oj, oni povis percepti ke la averag\u0302a distanco de miaj c\u0302irkau\u0306antoj al mi iom post iom kreskis, kvazau\u0306 mi mem farig\u0302is fonto de radiado (mi ne certas ke tiu estis scienca observado, sed ja bone valoris por iom s\u0302erceti)"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Ekzistas ja maniero per kiu homo povas farig\u0302i radioaktiva: se oni ricevas altegan (vere enorman) dozon da radiado, c\u0302efe per neu\u0306tronoj. Tiam la materialo surradiadigita (ec\u0302 homa korpo mem) farig\u0302us radioaktiva. Sed la surradiado devas esti tiom granda ke fakte la homo mortas en tiu cirkonstanco. Tio okazis historie en diversaj akcidentoj, c\u0302efe ligitaj al la nukleaj armiloj, kaj en tiu kazo la dozo estas tiom alta ke fakte la homoj mortis. Eble vi estas familiara kun la koncepto ke en tiu kazo oni enterigas la homon en plumbaj c\u0302erkoj, c\u0302ar tio aperis en raportoj. Io tia okazas en la televida serio, en kiu, en drameca sceno, oni enterigas aron da homoj en tiaj c\u0302erkoj, kiujn oni poste survers\u0302as per betono. Denove temas pri troigo, drameca sed malvers\u0302ajna. Eble unu au\u0306 du homoj plej proksimaj al la reaktoro en la momento mem de la akcidento povus ricevi tiun neu\u0306tronan surradiadon, sed tio certe ne okazis al la fajrbrigadanoj. S\u0302ajnas ke ja unu homo estis enterigita en specialaj cirkonstancoj, sed en C\u0302ernobilo la mortintoj ne estis mem radioaktivaj, kaj oni povas sekure viziti ilian tombon."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Pli vers\u0302ajna estas alia maniero farig\u0302i kvazau\u0306 radioaktiva (au\u0306 radioaktivportanta). Se vi tus\u0302as radioaktivan substancon en formo de likvo au\u0306 polvo, via hau\u0306to portos tiun materialon kaj vi povos kontamini aliajn. G\u0302uste por tio ekzistas mezuriloj en la limo inter diversaj partoj de la nukleaj konstruaj\u0302oj, por kontroli tiun cirkonstancon kaj eventuale senkontaminigi la homon au\u0306 la materialon; tiu fakte estis unu el la plej gravaj taskoj de mia tiama laboro. En la kazo de C\u0302ernobilo, certe multaj laboristoj estis tiel kontaminitaj dum la purigado de la instalaj\u0302oj, kaj povis porti tiun poluaj\u0302on al la sanigejo, sed plej probable ili estus antau\u0306 c\u0302io lavitaj, kaj do krom en la komenca fazo, estas tre malvers\u0302ajne ke ili damag\u0302is la medicinan personaron."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Mi komentas tion c\u0302i c\u0302ar en iuj tre videble dramecaj scenoj en la hospitalo, la laboristoj aperas inter kurtenoj, izolitaj, kvazau\u0306 por eviti la eliron de la radiado eksteren. La izolig\u0302o estis vera, sed pro aliaj kialoj, ec\u0302 kontrau\u0306aj: la celo estis protekti la laboristojn mem! Nome, la damag\u0302o kiun suferis la plej surradiaditaj laboristaj kondukis al imunodeprimo, kaj do estis tre grave ke nur tre zorgaj profesiuloj povus alproksimig\u0302i al ili. La scenoj en kiuj la edzino de unu el ili restis c\u0302e lia lito estis dramecaj por spektantoj, sed elnervigaj por spertuloj: vi kvazau\u0306 volas salti kaj diri al s\u0302i: \u201cne temas pri vi, sed pri li; vi povas mortigi lin! for!\u201d."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Tuj poste, kiam evidentig\u0302as ke s\u0302i estis graveda, kaj ke poste la bebo mortis, aperas sceno en kiu la plej sperta specialisto (la virino ne bazita sur vera rolulo, sed kiel komponaj\u0302o de pluraj sciencistoj) asertas ke la bebo kvazau\u0306 absorbis la radiadon kaj savis la panjon. Ne, ne, kaj milfoje ne! Tio ne havas sencon! Se tion dirus la patrino, kiu estas normala homo ne sperta pri radiado, nu, tion mi povas imagi, sed ke tion asertas la sag\u0302ulo, tio tute misgvidas la publikon kaj kondukas al malseriozigo de la tuta filmo."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Iom pli da vero, mi petas"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mi esperas ke nun vi pli bone komprenas mian vidpunkton, esprimitan en la antau\u0306a blogero. Se vi s\u0302ang\u0302as detalon, nu, tion mi povas akcepti kaj mi ekzemple povas kompreni ke oni kreis tiun rolon de la sciencistino por iom simpligi la manieron esplori kaj decidi en tiuj cirkonstancoj (ec\u0302 se mi devas konfesi ke en iuj momentoj agacis min la trivita formulo ke nur du au\u0306 tri superhomoj kvazau\u0306 decidis c\u0302ion dum la tuta krizo)"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Sed kiam temas pri eraroj fontantaj el la konformig\u0302o al la s\u0302ablonoj, tion mi eltenas malpli. Tion mi komentis jam en la kazo de la Insulo de la Rozoj, kaj denove mi vidas la saman fenomenon en C\u0302ernobilo."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Estu kurag\u0302aj, scenaristoj. S\u0302oku nin, kaj ne adaptig\u0302u al niaj antau\u0306jug\u0302oj. La realo estas pli interesa ol viaj fikciigoj!"}, {"text_idx": "#000024", "text": "En j\u0302usa artikolo en Libera Folio, mi komentis la bedau\u0306rindan neglekton kiun multaj kleruloj, speciale la gardantoj de la literatura kanono, montras pri la nefikcia g\u0302enro. La verkoj pri historio, biografio, scienco, j\u0302urnalismo, filozofio, ec\u0302 ne estas konsiderataj literaturo, kaj ne aperas en la libroj pri historio de literaturo. Kaj mi konjektis ke eble tiu neglekto igas iujn au\u0306torojn, kiuj povus verki historian libron, s\u0302ang\u0302i la g\u0302enron, aldoni fikciajn datumojn au\u0306 argumenton, kaj krei historian romanon."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Jen tute mala ekzemplo, kiun mi trovis speciale frapa: la verko \u201cDek tagoj de kapitano Postnikov\u201d, de Mikaelo Brons\u0302tejn, rakontas la esperantan aktivadon de la plurvizag\u0302a pioniro Aleksandr Postnikov, g\u0302in fikciigante, per la enkonduko de eksteraj fadenoj, dialogoj kaj aliaj similaj teknikoj. Samtempe g\u0302i konservas realajn dokumentojn, kiuj pruvas la ampleksan esplorlaboron faritan de la au\u0306toro pri la homo kaj la epoko. Mi devas konfesi ke mi trovis tre interesa la homon aperantan en tiu verko, kaj fascina la etoson priskribitan. Sed por mi ne necesis la fikciigo, ec\u0302 pli, g\u0302i g\u0302enis min, malgrau\u0306 la lerteco kaj la penado de Brons\u0302tejn."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Kaj je la fino, post la fermo de la historio disvolvata en la romano, kiam oni rakontas pri la posta sorto de la c\u0302efrolulo, ni trovas la informon, mallongan, pri liaj postaj aventuroj, lia anig\u0302o en Ligo de Socialistoj-Universaljeroj (tiel!), lia rea enkarcerigo kaj lia ekzekuto. Fakte, tiu por mi estis la plej frapa ero el la tuta libro, kaj jam ekster la romano!"}, {"text_idx": "#000030", "text": "Tiu sama prefero ne limig\u0302as al literaturo, sed etendig\u0302as al aliaj artaj manifestig\u0302oj, specife la au\u0306dvidajn. Mi malpli kaj malpli eltenas la filmojn \u201cbazitajn sur reala historio\u201d. Laste ili farig\u0302is tiom abundaj, mi suspektas ke pro manko de imagpovo de la nuntempaj scenaristoj, ke oni inkludas similan reklamon ec\u0302 en kazoj en kiuj la rakonto havas nur etetan rilaton al la veraj okazintaj\u0302oj. Komprenu min, mi ne kontrau\u0306as la fikcion, ec\u0302 male! Lerta scenaristo sciu elpensi proprajn au\u0306 novajn mondojn, ne limigu sin al perforto de historio per establitaj s\u0302ablonoj."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Mi konscias ke oni ne devus tiel agi, sed mi konfesas personan pekon: tuj kiam finig\u0302as filmo kun tiu reklamo, se la historio estis altira, mi volas scii pli, serc\u0302as en la reto kaj... neeviteble min frapas la realo: la vera historio apenau\u0306 havas ion komunan kun la scenaro. Mi kolerig\u0302as kaj promesas ke mi neniam plu spektos... g\u0302is la sekva okazo."}, {"text_idx": "#000033", "text": "La Insulo de la Rozoj"}, {"text_idx": "#000035", "text": "La filmo estas amuza, bone filmita kaj aktorita, kaj tre distra. Sed tre falsa."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Kaj mi diras falsa ne en la senco ke iuj malgrandaj detaloj estas ornamitaj por plibeligi la historion au\u0306 adapti g\u0302in al la necesoj de la rakontado. Tion mi povas kompreni. Sed tie c\u0302i la tuta afero, c\u0302efe la motivado de la projekto, estas, lau\u0306 mia takso, tute inversita. Komparu kun antau\u0306a dokumenta filmo pri la afero en la reto, kiun eblas spekti rete, ec\u0302 kun esperantaj subtekstoj."}, {"text_idx": "#000037", "text": "La scenaristo kaj reg\u0302isoro de la j\u0302usa filmo kreis fabelon hipiecan kaj amteman. La kialojn de la aventuro oni traktis au\u0306 kiel strebon al libereco ene de la etoso de la 60aj jaroj au\u0306 kiel provon reenamigi eksfianc\u0302inon (au\u0306 mikson de ambau\u0306). En la realo la motivoj s\u0302ajnas esti pli kompleksaj. Ne temis pri iu junulo, kiu sin lanc\u0302is al aventuro, sed pri jam matura ing\u0302eniero, bone establita (kaj, cetere, jam edzig\u0302inta kaj pac\u0302jo de unu filo). Ja ia liberecana motivo s\u0302ajne ekzistis, sed ne en la senco kiun la filmo montras. Paradokse, en mia opinio, la uzo de la 68-jaraj temaroj, kiuj iam estis konsiderataj revoluciaj, farig\u0302is jam s\u0302ablonaj. Por neriskema filmisto pli facilas elvoki la mitajn 1968-jarajn strebojn ol eniri en la kompleksan menson de kravatita ing\u0302eniero."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Ili certe faris tion intence. Ili kompreneble konis tiun dokumentan filmon (kiel detalo, en tiu c\u0302i aperas profesorino pri internacia juro, koincide la profesio de la fianc\u0302ino en la fikcio), sed preferis la s\u0302ablonan version. Ec\u0302 Esperanto pli komforte sidas por multaj en tiu trivita vizio, kiel plia utopia ero. Mi ne certas ke tiu bildo, tiom simpligita, utilas al nia komunumo. Jes, simpatia, sed destinita al fiasko. C\u0302u la reala projekto de la ing\u0302eniero kaj la klopodoj de la realaj esperantistoj ne estus pli interesaj kaj pensinstigaj?"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Oni povus obj\u0302eti al mi ke ja temas pri distra filmo, kaj ke c\u0302iu spektanto scias ke tiaj ne reprezentas la realon. Mi ne tiom certas. Homoj konscias ke en tiaj filmoj iuj detaloj estas s\u0302ang\u0302ataj por drama efiko, sed normale esperas ke la kerno de la historio enhavas verecon. Eble vi konas la skandaleton vekitan de alia televida filmserio \u201cThe Crown\u201d pri la brita monarh\u0302io, kaj la peton de ties registaro ke oni inkludu atentigon ke temas pri fikcia verko. Sendepende de tio, kion vi opinias pri tiu konkreta ekzemplo (kaj mi mem ne spektis g\u0302in, do ne povas opinii), klaras ke ne c\u0302iuj samopinias pri la impreso lasata de tiuj fikciaj verkoj."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Mi jam verkis plurfoje c\u0302i tie pri TED, kaj g\u0302enerale pozitive. Se vi ne legis au\u0306 ne memoras, temas pri formo de konferencoj, organizitaj en Usono, kiuj traktas tre diversajn temojn, kutime en la avangardo de la scio kaj la evoluado de la socio, sub la slogano \u00abideoj meritantaj diskonigon\u00bb. Kvankam la originala formato estas esprimata c\u0302iam en la angla, la organizantoj faris konsiderindan penadon por promocii la tradukadon de enhavo, kaj mi mem kunlaboris en la tradukado de kelkaj el ili al Esperanto. Ili kreis markon tiel potencan, ke oni ec\u0302 povis g\u0302in disetendi per la t.n. TEDx-eventoj, prizorgataj de eksteraj organizataj lau\u0306 la sama modelo, kaj pri kiuj mi ankau\u0306 parolis en c\u0302i tiu blogo, pro la partopreno de David de Ugarte en TEDxMadrid per prelego tute elparolita en la internacia lingvo."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Nu, mi tamen neniam estis pelita de tia enorma entuziasmo, kiun oni ofte konstatas c\u0302irkau\u0306 tiuj konferencoj. Mi ec\u0302 trovis teh\u0302nologiajn guruojn proponantajn la enkondukon de tiaj prelegoj sisteme kaj devige en la tuta eduka sistemo. Mi konsideris g\u0302in interesa ilo, sed iom tro inklinita al la nefirmigitaj novaj\u0302oj kaj al la simpligado lau\u0306 modelo de, ni diru, kalifornia socio."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Sed post au\u0306skultado de serio da tiaj TED-prelegoj pri edukado, mi alvenis al iom pli preciza karakterizado de tiuj konferencoj: TED estas la kontrau\u0306-scienco, au\u0306 eble pli ekzakte, la antau\u0306-scienco."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Ne temas pri pseu\u0306doscienco, t.e. la procedo akiri falsajn rezultojn per supozeble sciencaj metodoj. Ne, c\u0302i tie la konkludoj povas fakte esti validaj, sed la maniero de prezento kaj komunikado iras kontrau\u0306 tio, kion niaj plejag\u0302uloj lernis por fari el scienco la plej potenca ilo por konakiro."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Specife, antau\u0306 la plifortig\u0302o de la scienca metodo, scio estas transdonita tra la prestig\u0302o de sag\u0302uloj, kiuj per potencaj retorikaj argumentoj kapablis montri la veron sendiskute. Ne ekzistis tiam kontroleblaj referencoj, ne okazis au\u0306 restis senutila la ripetado de la sperto au\u0306 la eksperimento (se tio entute ekzistis). Scienco tamen lau\u0306grade farig\u0302is pli kolektiva, perdis gravecon la opinio de la guruo, kaj ig\u0302is pli kaj pli necesa la preciza priskribo de la eksperimento, ebligante tiel la kontroladon kaj ripetadon."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Mi kompreneble konscias kiom malproksime tro ofte trovig\u0302as la efektiva praktiko disde tiu simpla kaj idilia priskribo kiun mi proponis. Kvankam mia okupo estas nuntempe for de la esplorado, mi scias ke ne malofte ekzistas trompoj kaj memtrompoj en la eksperimentado au\u0306 la interpretado de rezultoj, kaj kiom pezas tradicio kaj konformemo. Lastatempe mi legis multajn diskutojn pri aktualaj problemoj de scienco, precipe tiuj ligitaj al la malemo al kontrolado au\u0306 la neraportado de negativaj rezultoj, al kiuj la lasta c\u0302efpag\u0302o de The Economist montras bonan rigardon, kaj pri kiuj oni proponis diversajn eblajn solvojn (1, 2). Sed almenau\u0306 la bazajn principojn de la scienca metodo oni rigardas plu kiel idealojn."}, {"text_idx": "#000048", "text": "En kontrasto, c\u0302e TED, la emfazo trovig\u0302as en tiaj procedoj el kiuj la scienco devus savi nin. La potenco kaj karismo de la preleganto, iliaj retoriko kaj prezento, estas g\u0302uste tio, kio kreas memorindan TED-prelegon. Ne eblas replikado. Ne eblas kontrolo. Ne mirigas ke la eksplikoj estas ofte troigitaj, kun saltoj en la konkludoj, ju pli spektaklecaj des pli bone."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Nu, por iom konkretigi, mi volas iom rapide komenti la plej frapan el tiuj prelegoj kiuj, kiel mi diris komence, vekis mian atenton kaj spronis min redakti tiun c\u0302i tekston. Kaj la fajrero venis el asertoj pri lernado de lingvoj kiuj certe farig\u0302os nekredeblaj al iu ajn esperantisto, ec\u0302 se ili ne tiel evidentas por la anglalingvanoj kutime au\u0306skultantaj la programon."}, {"text_idx": "#000050", "text": "En tiu serio pri edukado la plej granda pezo centrig\u0302is en prelego de hindidevena teh\u0302nologo nomata Sugata Mitra, kiu prezentas siajn ideojn pri spontana lernado, danke al kiuj li gajnis la premion kreitan de TED kaj dotitan per 1 miliono da usonaj dolaroj, por novigaj projektoj. Vi povas spekti liajn ideojn en video j\u0302us esperantigita."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Sugata Mitra prezentas eksperimenton Hole in the Wall, kiu ig\u0302is tre fama en la reto, per kiu li lasis komputilojn je la atingo de infanoj en hindiaj antau\u0306urboj, sen ajna klarigo, por ke ili povu ilin manipuli sen esti instruataj. Nu, lau\u0306 lia aserto, la infanoj ne nur lernis utiligi la komputilojn, sed ec\u0302 sukcesis lerni la anglan por farig\u0302i kapablaj ilin programi."}, {"text_idx": "#000052", "text": "En tiu momento, au\u0306skultante la guruon, c\u0302e mi sonis c\u0302iuj alarmoj, kvankam s\u0302ajnas ke c\u0302e la au\u0306skultantaro tio ne okazis. Lerni la anglan solaj?. Post nur malmultaj monatoj? C\u0302u li s\u0302ercas? Ne nur tio, li poste komentis ke infanoj en alia klaso instruis al si mem la anglan por memlerni la sekretojn de la DNA-replikado. Nu, mi ne estas fakulo pri la temo, sed, kiel diris David Hume kaj popularigis Carl Sagan: \u00abEksterordinaraj asertoj postulas eksterordinaran evidentecon.\u00bb Kaj mi poste trovis ke mi ne estas sola: iuj spertuloj kritikis la eksperimentojn kaj teoriojn de Mitra, kaj kvankam mi ne povas decidi kiu pravas, formato kiel TED ne permesas tiajn interagojn por serc\u0302i veron lau\u0306 pli scienca metodo. En TED la au\u0306skultantoj estas ofte portataj de la retoriko, kaj la kritika sento kvazau\u0306 malaperas."}, {"text_idx": "#000053", "text": "C\u0302i tiu kazo devus sufic\u0302i por ilustri la problemojn de TED, sed permesu alian ekzemplon de la sama interparolado, ligitan ankau\u0306 al mia intereso pri la nacioj kaj lingvoj: verkisto defendas la kapablojn de la infano por lerni jam en la panja ventro. S\u0302i ec\u0302 asertas ke jam de tiam oni transdonas iujn el la trajtoj kiuj konsistigas la nacian lingvon. Mi bedau\u0306ras, sed, ec\u0302 ne estante sperto, tio s\u0302ajnas al mi tute troigita. Ne nur c\u0302ar mi estas sennaciisma kaj ne kredas je la nacioj. Mi suspektas ke en la eksperimentoj povas ludi memtrompado, trajto tute normala en la homa karaktero, sed kiun la scienca metodo klopodas eviti per strikta kontrolado (kaj permesu ke tion mi montru g\u0302uste... per TED-prelego). Tion mi diras c\u0302ar mi mem trompig\u0302is dum la prelego: en unu el la ekzemploj kiujn oni au\u0306das en la diskuto, dum kiu oni montras ke la infanoj ploras malsame depende de la lingvo de la patrino, mi trovis ke ja s\u0302ajnis ke la franca infano \u00abploris en la franca\u00bb... g\u0302is kiam mi rimarkis ke mi miskomprenis, kaj fakte temis pri la germanuleto. Nu, tio ja estas anekdoto, sed g\u0302i montras la facilecon por iluziig\u0302o kaj la neceson pri kontroloj, kiujn oni eble ja konsideris en la originala esploro, sed kiuj en TED-prezento malaperas sub tunoj de emocia retoriko."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Oni povus argumenti ke tiuj kritikoj estas same aplikeblaj al ajna kazo en scienca komunikado. Mi koncedas: mi skribis en alia okazo, ke la termino populara scienco estas certasence oksimoro, simile al ekologia konsumado au\u0306 al militara justico, kaj same necesa. Mi ne postulas ke dokumenta filmo plenigu la ekranon per piedpag\u0302aj notoj. Sed la problemo estas ke la TED-formato pus\u0302as la personecon super la enhavo. Kiel klare montrig\u0302as per la intervjuo de la granda fizikisto Murray Gell-Mann parolante pri lingvoj (kaj tiun ekzemplon mi elektas parte pro memkritiko, c\u0302ar mi kunlaboris en la Esperanto-traduko... kaj c\u0302ar tiu priskribo aplikas ankau\u0306 al mi mem)"}, {"text_idx": "#000055", "text": "Mi dau\u0306re au\u0306skultos TED-prelegojn. Oni ja prezentas foje interesajn ideojn, sed ne provu konvinki min ke ili estas io pli ol interesa spektaklo, al kiu devas esti aplikata tre alta dozo de skeptikismo. G\u0302i ne estas scienco, ec\u0302 kiam oni pritraktas sciencajn temojn. Tiu ja estas \u00abideo meritanta disvastigon\u00bb."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Perfekta resumo de nia renkonto"}, {"text_idx": "#000062", "text": "Nu, neniam blogaj\u0302o estis tiel kompleta kaj tiel facila \ud83d\ude09"}, {"text_idx": "#000063", "text": "Antau\u0306 g\u0302uste tri jaroj, mi verkis artikolon en mia blogo en Ipernity, pri fenomeno kiun mi pleje malamas: tiomaj filmoj kiuj teorie intencas disvolvi kontrau\u0306rasisman mesag\u0302on, sed faras tion per blankulaj c\u0302efrolantoj. Tie mi menciis plurajn el ili, komencante per la plej malnova \u00abMortigi najtingalon\u00bb (\u00abTo kill a Mockingbird\u00bb), kiun mi ja pardonas pro g\u0302ia antikveco, kaj pro g\u0302iaj filmaj kvalitoj. Sed tio estas malpli pardoninda en pli novaj filmoj, kiel \u00abAustralia\u00bb, kiu g\u0302uste kau\u0306zis la verkon de tiu iama teksto."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Nun mi eksciis pri alia pli j\u0302usa ekzemplo: la tre sukcesa kandidato al la oskar-premio, \u00abThe Help\u00bb. G\u0302i s\u0302ajne kondamnas la rasismon en la sudo de Usono dum la apartismaj tempoj, sed, jen denove, pere de la okuloj kaj la travivaj\u0302oj de juna blankula bonkorulo. Ne mirinde ke iuj nigrulaj historiistoj kritikis g\u0302in au\u0306 ke la apuda afis\u0302o g\u0302in mokas."}, {"text_idx": "#000065", "text": "G\u0302i estas unu el tiuj tipaj antau\u0306jug\u0302oj kiujn Holivudo dau\u0306re flegas, kiel bone rimarkis la humura retejo en trafa artikolo pri la kutimaj trukoj de tiu industrio, kun pluaj ekzemploj kiujn mi ne estis menciintaj."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Permesu do ke mi ec\u0302 ne faru la penon iri spekti la novan filmon, ec\u0302 se g\u0302i farig\u0302as oskar-premiita. Eble mi estas maljusta, sed mi malamas tiajn hipokritecojn."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Kun granda bedau\u0306ro mi ekscias pri la fermo de la elsendoj de Pola Radio en Esperanto (vidu historion tie c\u0302i). Temas pri unu el tiuj lastatempe tiom oftaj decidoj de registaroj tutmonde, kaj ankau\u0306 de tutmondaj entreprenoj kaj aliaj organizaj\u0302oj, prioritatigi mallongtempajn decidojn, kaj apenau\u0306 atenti la konsekvencojn en pli dista estonto. Mi supozas ke ili rigardis nudajn statistikojn pri nombro da els\u0302utantoj, kaj ec\u0302 ne pensis pri la malsamaj kvalitoj de la esperantaj au\u0306skultantoj. Unu decido en unu sekundo kaj jen c\u0302io!"}, {"text_idx": "#000075", "text": "Mi supozas ke la problemo estas iel profesiigi tiun c\u0302i kulturaj\u0302on. Tio s\u0302ajnas nun tre malfacila sen s\u0302tata subteno, kaj la nura kiu havas iom komercan celon, nome la varbadon por revuo kaj eldonejo, la podkasta fako de Sezonoj, Radio Esperanto, suferas la saman mankon de akurateco, eble c\u0302ar la profitigo de la entrepreno ne estas facila. Notu simple kiel ekzemplo ke la hispanlingvaj blogaj\u0302oj tie c\u0302i entenas ligojn al guglaj anoncoj, dum la esperantaj nur malofte ilin montras. Sed la aferoj rilate al pagado au\u0306 al enspezado pere de anoncoj s\u0302ang\u0302ig\u0302as multe lastatempe, kaj ne estas malrealisme pensi ke ankau\u0306 esperantaj kulturaj\u0302oj povas trovi sian vojon en tiu medio. Nu, ni vidos."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Dume, kurag\u0302on al c\u0302iuj radioamikoj, al la jam cititaj kaj ankau\u0306 al la ceteraj: Radio Kubo, Parolu Mondo, Radio 3ZZZ, Radio Vatikana, C\u0302ina Radio kaj la malnovaj. Ilia laboro ja valoras. Nur mankas iom pli da apogo fare de c\u0302iuj ni, iliaj au\u0306skultuntoj."}, {"text_idx": "#000077", "text": "(Flanka noto, profitante ke ni parolas pri s\u0302tataj radioj: Kiel konsekvenco de la intervjuo en la j\u0302urnalo \u00abEl Mundo\u00bb, pri kiu mi verkis en la antau\u0306a blogero, oni petis de mi alian intervjuon en radio. Tio okazos venontan mardon la 8-an de februaro, je la 10-a matene, en la poreksterlanda s\u0302tata radiostacio Radio Exterior de Espan\u0303a. Eble iuj amikoj en aliaj landoj povos au\u0306skulti g\u0302in per longa ondo; alikaze, la podkasto estos disponebla en la retejo de la programo \u00abPuntos de Vista\u00bb, tio estas, Vidpunktoj)"}, {"text_idx": "#000078", "text": "La dua libro kiun mi volas recenzi tus\u0302as denove la sciencon kaj la publikan bildon pri g\u0302i. Sed ne fug\u0302u: g\u0302i ankau\u0306 estas elstara ekzemplo de biografio, temas pri fascina homo, kaj ec\u0302 rilatas al Esperanto! (sed pri tio c\u0302i lasta, atendu g\u0302is la fino)"}, {"text_idx": "#000079", "text": "\u201cLa plej stranga homo\u201d, tiu estas la titolo de la biografio eldonita antau\u0306nelonge pri la fizikisto P.A.M. Dirac. La aperon de la biografio mi jam komentis tiam, kaj g\u0302in pritraktis ankau\u0306 Luis Guillermo Restrepo. Sed nur nun mi havis la eblecon g\u0302in legi. Ankau\u0306 pri Dirac mi jam parolis en aliaj momentoj, c\u0302ar li estas eble unu el la plej klaraj ekzemploj de tiu fenomeno, ke ec\u0302 mezkleraj homoj ne okupig\u0302antaj pri scienco au\u0306 teh\u0302niko ne konas homojn kiuj, se ili estus sin dedic\u0302intaj al arto au\u0306 literaturo, aperus en c\u0302iuj tekstoj pri kultura historio. Lian ekzemplon mi traktis en alia blogo, kiam mi komparis la reeh\u0302on kiun havis lia morto, kun la pritrakto de la morto de la kinreg\u0302isoro Franc\u0327ois Truffaut en la hispania j\u0302urnalo \u201cEl Pai\u0301s\u201d: tri pag\u0302ojn por tiu c\u0302i lasta en la tago post lia morto, kaj kelkajn pliajn en sekvaj tagoj, dum la morto de Dirac estis menciita en mallonga kaj sensuka nekrologo kelkajn tagojn post lia morto. Kaj tamen, pardonu min kinamantoj, Dirac estas nekompareble pli grava ol Truffaut, kaj estos memorata kiam neniu scios kio estis la Nouvelle Vague (\u201cnova ondo\u201d)."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Por iom krude resumi, Dirac estas la homo kiu malkovris la antimaterion, kaj li faris tion nur surbaze de intuicio post la disvolvo de matematikaj ekvacioj ellaboritaj dum la studo de la tiam disvolvig\u0302anta kvantuma meh\u0302aniko, antau\u0306 ol ili estis trovitaj en la naturo. Liaj kontribuoj en tiu kampo estis multnombraj, kaj ofte frapaj por liaj kolegoj, des pli ke li estis dudekkelkjara kiam ili komencis aperi. Li ankorau\u0306 estas unu el la homoj kiuj plej junaj ricevis al Nobelpremion."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Lia prestig\u0302o estis jam tiam grandega inter siaj kolegoj, kaj ankorau\u0306 nun fizikistoj konsideras lin, kun Einstein kaj Feynman, unu el la plej geniaj sciencistoj de la pasinta jarcento. Por esti justa, ke li apenau\u0306 estas konata ekster tiu specialista rondo, tio ne estas nur kulpo de la g\u0302enerala malatento al scienca historio. Granda parto s\u0302uldig\u0302as ankau\u0306 al lia personeco. Fakte, la du aliaj j\u0302us cititaj fizikistoj estis preskau\u0306 steluloj. Dirac tamen abomenis publikecon, kaj faris neniom por diskonigi siajn malkovrojn ekster la fakaj rondoj, kaj por montrig\u0302i antau\u0306 la amasojn."}, {"text_idx": "#000082", "text": "G\u0302uste tiu karaktero de Dirac donas la titolon de la anlalingva biografio: \u201cLa plej stranga homo\u201d. Mi ne tute konsentas kun la kvalifiko, c\u0302ar la konkurso estas sendube tre disputata, kaj krome ni suferas la riskon fortikigi la popolan miton ke sciencistoj emas esti malsocietemuloj enfermitaj en sia mondo, sed veras ke Dirac estis tre speciala homo. En la libro oni montras plurajn kazojn de sciencistoj same geniaj, kiaj Bohr au\u0306 Heisenberg, au\u0306 Einstein mem, kun tre normalaj kaj foje fascinaj vivoj, sed en la kazo de Dirac la mito estas pravigebla. Li estis malvortema g\u0302is preskau\u0306 malespero, malvarma en siaj unuaj personaj kontaktoj, precizega c\u0302e la respondo. Inter liaj kolegoj cirkulis amaso da anekdotoj, kiujn oni foje suspektas plibeligitaj dum la senfina rakontado. Nur unu ekzemplo, kiun mi speciale s\u0302atas:"}, {"text_idx": "#000083", "text": "Post prelego en usona universitato, malfermig\u0302is demandrondo. Unu c\u0302eestanto starig\u0302is kaj diris: \u201cMi ne komprenas la ekvacion tie supre maldekstre\u201d. C\u0302iuj rigardis al Dirac, kiu restis silenta. Post longa embarasa silento, la moderanto demandis al Dirac c\u0302u li deziris respondi. Tiu c\u0302i komentis: \u201cNe temis pri demando, sed pri aserto\u201d"}, {"text_idx": "#000085", "text": "La konkludo kiun eltiras la au\u0306toro de la biografio, Graham Farmelo, estas ke Dirac estis au\u0306tisto, kaj mi emas konsenti kun li. Mi ne fakas pri tiu c\u0302i temo, kaj ec\u0302 ne havas rektan sperton kun homoj kun tiuj trajtoj, sed g\u0302i fascinas min, kaj mi iom legis pri la afero, kaj la karakterizaj\u0302oj de Dirac tute kongruas kun la priskribado pri la homoj suferantaj tiun malsanon. Antau\u0306 kelkaj monatoj mi menciis en mia alia blogo c\u0302e Ipernity la libron \u201cLa kurioza kazo de la hundo meznokte\u201d, kaj diversaj scenoj ne malaperis el mia kapo kiam mi legis parton de la biografio."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Mi uzis la vorton malsano maleme kaj kursive, c\u0302ar mi rezistas la tenton konsideri tiujn personajn kondic\u0302ojn kiel tian. Fakte, g\u0302i pleje s\u0302ajnas al mi speco de personeco, kiun kelkaj esploristoj preferas rigardi kiel ekstremon en la kontinuo kiu iras el la absoluta racieco al la nekontrolata emociemo, kaj kiun kelkaj priskribas iel neprecize kaj dang\u0302ere kiel ekstreme maskleca cerbo. Mi komprenas ke por la personoj havantaj c\u0302e si au\u0306tistan infanon la emocieca sufero devas esti tre granda, sed la ekzemplo de Dirac montras ke oni povas g\u0302ui tre normalan vivon, krom en ekstremaj kazoj."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Pasintece oni konsideris ke la au\u0306tismon kau\u0306zis au\u0306 influis malvarmaj kaj maldorlotemaj patroj (c\u0302efe patrinoj). Nun oni pensas tute male, ke la patroj reagas malsame kiam ili trovig\u0302as fronte al filo kiu, certe pro kialoj genetikaj au\u0306 kongenitaj, ne respondas el emocia vidpunkto lau\u0306 la atendita maniero. Kaj tie ni alvenas al la plej intriga parto de la biografio de Dirac: en la malmultaj okazoj en kiuj li parolis pri si mem, li c\u0302iam kulpigis sian pac\u0302jon pri sia malfelic\u0302a infaneco, kaj pri la konsekvencoj suferitaj pro la maniero kiel li traktis siajn filojn. Sed el la libro aperas bildo pri la pac\u0302jo, Charles Dirac, kiel persono certe ankau\u0306 iom stranga, eble ankau\u0306 mem au\u0306tisto, sed ne pli malbona ol tiom da aliaj patroj kiuj penas por kaj pro tiel malfacile traktebla filo."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Kaj tie c\u0302i ni alvenas al la rilato al nia lingvo: Charles Dirac, la patro, estis aktiva esperantisto, kaj tion oni mencias plurfoje en la libro. Unuafoje, konekse kun letero sendita kiam li partoprenis la Universalan Kongreson de Kembrig\u0302o, unu el la malmultaj momentoj kiam li foras el la familio, kaj en kies teksto li montrig\u0302as pli elkora ol tio kion la filo memoris. Li estis dum sia tuta vivo unu el la motoroj de la loka esperantista klubo en Bristolo, kaj tio aperas dise en la verko, ec\u0302 en la mencio pri la c\u0302eesto de samideanoj dum lia enterigo. Duone grave, duone anekdote, oni rakontas pri alia kau\u0306zo de la familiaj problemoj: preskau\u0306 evidentas ke dum multaj jaroj li havis kas\u0302an aman rilaton kun membro de la esperantista grupo, kaj ke la edzino tion suspektis au\u0306 malkovris, jam kiam la filo jam estis malproksime."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Eble iuj legantoj de la biografio povas kvazau\u0306 konfirmi la antau\u0306jug\u0302on pri la strangeco ne nur de la sciencistoj, sed ankau\u0306 de la esperantistoj. Kiel mi jam menciis ankau\u0306 pri la sciencistoj, tio estus eraro, kaj, kiel vi eble jam legis, ankau\u0306 pri la esperantistoj mi pensas ke ili ne speciale malnormalas. Dirac patro ankau\u0306 estis iom stranga, ne malpli pro sia laboregemo kaj avareco, sed kiu ne estas tia? Pli probable li ne sukcesis interrilati kun la edzinjo, kies bildo ne aperas tute favora en la verko, nek kun siaj filic\u0302joj (sed ja kun la filinjo). Eble (sed tion mi jam konjektas, c\u0302ar tiuj detaloj ne aperas en la libro) li trovis tiun agrablan lokon en la klubo, kie li faris siajn amikojn. Estus bone se iu britia esperantisto povus esplori pri la tiutempa bristola grupo, kaj tie elserc\u0302i detalojn pri tiama vivo. Tio bele kompletigus la bildon montritan en la verko."}, {"text_idx": "#000091", "text": "La libro estas vere vere leginda. La biografiisto, la ankau\u0306 fizikisto Graham Farmelo, faris bonegan laboron, ne nur esplorante la plej detalajn erojn de la vivo kaj karaktero de Paul Dirac, sed ankau\u0306 eksplikante en malkomplika lingvaj\u0302o la sciencajn malkovrojn, la kuntekton en kiuj ili aperis, kaj la gravecon kiujn ili havis tiutempe kaj aktuale. Li kombinas la plej bonajn trajtojn de la alta scienca popularigo kun la biografia g\u0302enro. Estos tre malfacile ke g\u0302i aperos en Esperanto, sed mi esperas ke tiu c\u0302i mia priskribo povas helpi en la diskonigo kaj la aprecado de tiu kiun ni povus nomi, sen apenau\u0306a troigo, \u201cla plej genia homo\u201d."}, {"text_idx": "#000092", "text": "C\u0302ar dum lastaj tri semajnoj mi estis plejparta malkonektata de la movado, permesu ke miaj unuaj blogeroj utiligu la iom pigran proceduron komenti la somerajn legaj\u0302ojn. Mi promesas ne troe trouzi g\u0302in, sed eble iuj komentoj, kiuj ec\u0302 ne atingas la kategorion de recenzoj, povas vin interesi."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Ne atendu g\u0302eneralan taksadon de la verko, c\u0302ar ne pri tio mi vere kompetentas. Oni certe povas trovi komentojn de pli kleraj specialistoj, kaj tian g\u0302eneralan pritakson mi ja volus ricevi de rusia amiko. Sed mi ne povis rezisti skribi pri du aferoj, la lasta el kiuj probable ne estis pritraktata de plejmultaj kritikistoj (mi verkas tion c\u0302i ne leginte alies recenzojn)"}, {"text_idx": "#000095", "text": "Tiu estas la konkludo kiun eblas eltiri el la legado de la fama libro. G\u0302i lau\u0306titole temas pri kulturo kaj arto, sed vere rilatas c\u0302efe pri ideoj kaj politiko. Kaj tion mi ne komentas kiel kritikon. La verko bone montras ke kulturo ne estas strukturo super sia epoko, kaj la ideoj nepre evidentigas la rilatojn kiuj c\u0302efrolas en la socio kie g\u0302i naskig\u0302as. Fakte, tiu probable estas unu el la c\u0302efaj fortaj\u0302oj de la verko: ke g\u0302i bone eksplikas la kuntekston kaj ideon malantau\u0306 verkoj kiujn homoj kiel mi, ekster tiu socio kaj en alia tempo, ofte ne kapablas percepti. Tion mi nun ec\u0302 pli rimarkas en literaturaj\u0302oj, kaj mi ne povas ne konfesi ke la iama legado de \u201cMalvivaj animoj\u201d de Gogol estis tute mistera afero por mi, g\u0302is la konatig\u0302o kun tiu socia fono pere de la libro de Figes. Pli klare tio evidentig\u0302as c\u0302e muziko: mi volonte au\u0306skultas muzikpecojn de rusiaj komponistoj, sed havis g\u0302is nun absolute neniun ideon pri la kialoj de la diversaj stiloj kaj strukturoj kiuj ilin naskis. Nur la pura formo restas."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Tiurilate en la libro, specife en tiu interrilato de kulturo kaj politiko, ekzistas du klaraj partoj: la antau\u0306- kaj post-revolucia periodoj."}, {"text_idx": "#000097", "text": "En la unua, la granda fadeno estas la rilato inter la diversaj kurentoj de la rusiaj kulturo kaj idearo, ne nur la jam topikaj eu\u0306ropema kaj slavema, sed ankau\u0306 la diversaj nuancoj en ties sinoj, kaj inter ambau\u0306. Tio s\u0302ajnas al mi granda merito de la verko de Figes, ke li ne simpligas tiujn kunpus\u0302ig\u0302ojn, sed ke li montras la multajn nuancojn, fluojn, kompleksecojn de tiu debato, tiel facile simpligita. Mi ne povas prijug\u0302i la akuratecon de lia vidpunkto (por kio denove necesus specialisto au\u0306 rusiano), sed ne povas ne rimarki la grandan paralelismon kiun oni povas fari kun similaj debatoj en mia lando, Hispanio. Jam en aliaj okazoj mi rimarkis tiajn similaj\u0302ojn en la historio de Rusio kaj Hispanio en la lastaj tri jarcentoj, kaj ankau\u0306 en tiu c\u0302i duoninsulo la konfrontig\u0302o inter modernistoj kaj popolistoj farig\u0302is granda temo de la evoluo de la lando. Ec\u0302 la napoleonaj militoj g\u0302uis similan rolon en Hispanio kompare kun Rusio, kaj ekzemple nur duona jardeko disigas la klopodon de puc\u0302o de la rusiaj decembristoj disde la hispania revolucio de Riego. Iom simile, ankau\u0306 en Hispanio en iu momento literaturistoj kaj kleruloj sin turnis al la kastiliaj kamparanoj por trovi la veran animon de la lando, nur por trovi ke tiuj c\u0302i apenau\u0306 konformis al iliaj antau\u0306jug\u0302oj kaj ne interesig\u0302is pri iliaj teorioj (tian idealigon de la vilag\u0302o fare de urbaj mezklasuloj mi plu trovas ofte nun, kaj eble iam mi komentos pli specife pri tiu kurioza fenomeno)"}, {"text_idx": "#000098", "text": "Nu, mi ne volas tro pus\u0302i la analogion, c\u0302ar tre probable tio s\u0302uldig\u0302as al ia leg\u0302o de historio kaj estas pli g\u0302enerala trajto en la socia disvolvig\u0302o de aliaj teritorioj en la periferio de Eu\u0306ropo, sed mi volis almenau\u0306 g\u0302in mencii. Kaj tio probable povas montri la malpravon de slavemistoj (kaj de casticistas en Hispanio kaj similaj movadoj en ekz. arabaj landoj), pri la supozata unikeco de siaj respektivaj landoj au\u0306 regionoj. Bedau\u0306rinde, Figes ne atentas tiajn similaj\u0302ojn kaj foje traktas tiun polemikon kiel apartan trajton de Rusio."}, {"text_idx": "#000099", "text": "La granda peno por nuancigi la debatojn kaj montri la kompleksecojn, lau\u0306 mia opinio malaperas en la libro kiam oni alvenas al la periodo post la Rug\u0302a Revolucio. Tie c\u0302i mi havas la impreson ke por la au\u0306toro valoras unu c\u0302efa regulo: la artisto estas bona nur se kaj kiam g\u0302i kolizias kun la S\u0302tato. Se dum la antau\u0306a periodo la kulturo estas politiko, en la senco ke g\u0302i sekvas la ideojn kaj la socian evoluon, nun g\u0302i rilatas nur kun la politiko, en g\u0302ia plej senpera rilato al la povo. Kaj tie c\u0302i la au\u0306toro prenas partion, klaran partion. Li prenas okcidentecan vidpunkton, kaj perdas la kapablon nuancigi kaj kompreni. Eble temas pri subjektiva taksado, sed ec\u0302 la revoluciema arto nur valoras c\u0302ar g\u0302i estis poste atakita de la povo, ne pro la veraj meritoj de la intencoj kaj la rezultoj."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Estas bedau\u0306rinde, c\u0302ar s\u0302ajnas al mi ke tiu c\u0302i estos la kanono kiu triumfos pri la arto kaj la kulturo de Rusio, almenau\u0306 ekster tiu c\u0302i lando mem. Kvazau\u0306 konfirmo ke la historion verkas la venkintoj."}, {"text_idx": "#000101", "text": "La dua punkto kiun mi volis iom longe pritrakti estas temo kiun mi jam aludis plurfoje en tiu c\u0302i blogo kaj aliloke: c\u0302u la scienco ne estas kulturo?"}, {"text_idx": "#000102", "text": "Estas mirinde ke en verko subtitolita \u201ckultura historio de Rusio\u201d, preskau\u0306 tute forestas la pritrakto de la scienco. C\u0302u ne trovig\u0302is scienco en Rusio en tiu periodo? Au\u0306, pli vers\u0302ajne, c\u0302u la au\u0306toro konsideras ke la scienco ne estas parto de la kulturo? Tio c\u0302i lasta estas pli vers\u0302ajna ekspliko: ec\u0302 post la fama prelego de C.P. Snow, la kulturaj historiistoj konsideras sciencon io aparta afero. Kaj tio estas bedau\u0306rinde."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Foje ja aperas diversaj mencioj kaj pritraktoj pri sociaj sciencoj: historiografio, geografio, antropologio, literatura kritiko. Kiam tio konvenas por la disvolvo de ideoj, ec\u0302 biologio kaj geologio povas dise roleti. Sed natursciencoj tute forestas."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Kiel eblas ke en tiom dika libro ne aperas la nomo de Mendelejev? En la indekso oni referencas dufoje al la nomo de Lomonosov, sed en unu el la okazoj oni aludas al li kiel poeto. La eksperimentoj de Pavlov estas priskribataj, sed por tuj sekve komenti pri nesciencaj konsekvencoj. Kapitsa (au\u0306 Kapitza) kaj Sah\u0302arov estas preterpase aludataj en la komento pri sciencfikcia romano. La rolon de Lisenko kaj ties teorioj, apenau\u0306 skizatan, la au\u0306toro baze miskomprenas."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Ec\u0302 pli, scienco kaj teh\u0302niko aperas en kuntekstoj negativaj, kvazau\u0306 intereso pri ili estus kontrau\u0306metita al vera spirita disvolvo."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Kaj tamen, studo pri la disvolvo de la scienco kaj la rolo de sciencistoj en Rusio povus multon diri rilate la kulturan kaj g\u0302enerale la socian progreson de la lando, kaj specife pri tiu dialektiko inter eu\u0306ropismo, slavismo, izolig\u0302emo kaj malfermiteco kiu trakuras la libron."}, {"text_idx": "#000107", "text": "C\u0302u temas pri malkono, c\u0302u pri rifuzo, c\u0302u pri mals\u0302ato, c\u0302u pri antau\u0306jug\u0302o? C\u0302iukaze, g\u0302is kiam kulturhistoriistoj ne atentos la sciencan disvolvon, iliaj verkoj, ec\u0302 se kleraj kaj analizaj, restos lamaj."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Al inicio de la web"}]