[{"text_idx": "#000005", "text": "Post la nederlanda polico, nun ankau\u0306 la franca aerarmeo trejnas aglojn kun la celo\n\u201ec\u0302asi\u201d suspektindajn etajn telegvidatajn aviadilojn, la tiel nomatajn droneojn. La programon\nkoncerne la c\u0302asadon per rabobirdoj oni efektivigas en militbazo en la komunumo Mont-de-Marsan."}, {"text_idx": "#000008", "text": "C\u0302u unulingva, unukultura, unukolora mondo? Ne, dankon"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Kredeble, neniam en la historio de la mondo estis tiom da miksig\u0302o inter unuopaj uloj\nel diversaj nacioj, nek iam estis tiom da migrado. En Irlando, ekde la alig\u0302o de c\u0302i\ntiu s\u0302tato al EU, la demografio draste s\u0302ang\u0302ig\u0302is. Antau\u0306 kelkaj jardekoj la loka log\u0302antaro\nestis preskau\u0306 tute homogena, sed la alveno de homoj kun plej diversaj originoj (tamen\nprecipe el Pollando kaj baltaj landoj) aliigis iom post iom la situacion, buntigante"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Sed ne c\u0302iam tia arang\u0302o facile plenumeblas. Povas aperi nenature \u2013 kaj ec\u0302 artefarite \u2013 komuniki, kiam unu el la gepatroj komunikas kun infano au\u0306 infanoj en lingvo kiun\nli/s\u0302i ne kutime uzas por babili kun la edzo au\u0306 edzino. Plie, infanoj kaj junuloj kutime\nne s\u0302atas uzi lingvon ne konatan de la propraj junaj geamikoj. Eble ili sentas sin\nfremdaj kaj mokataj: ili volas paroli la saman lingvon kiel la samag\u0302uloj, au\u0306skulti\nla saman muzik(ac\u0302)on, porti la samajn bizarajn vestaj\u0302ojn kaj mang\u0302i ekzakte la saman\nnutraj\u0302on (prefere tiel nomatan \u201erapidan mang\u0302aj\u0302on\u201d)."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ke strikodoj ne c\u0302iam estas tedaj, tion pruvis nederlanda fromag\u0302fabriko, kiu petole\naldonis bovinon al la nigra-blanka striaro."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Romano en la portugala premiita"}, {"text_idx": "#000022", "text": "La aljug\u0302intoj en Dublino estas gratulindaj pro sia elekto. Eblas g\u0302oji, ke (preskau\u0306)\nne nur la literaturo de la dominanta angleparolanta mondo estas videbla en la irlandaj\nlibrovendejoj kaj bibliotekoj. Tre bonvena estas la apero de pli kaj pli da literaturo"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Se iam vi vizitos Kipron, kaj ne scios, c\u0302u vi elturnig\u0302os per la loka lingvo, sciu,"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Vojag\u0302o al la plej fora skota insulo"}, {"text_idx": "#000025", "text": "La Nacia Kuratorejo de Skotlando (National Trust for Scotland) estas privata organizaj\u0302o, celanta protekti kaj administri grandan nombron da valoregaj\nhistoriaj konstruaj\u0302oj, bienoj, insuloj kaj lokoj de aparta beleco en Skotlando. La\norganizaj\u0302o protektas la nacian teritorian heredaj\u0302on kaj ebligas aliron al g\u0302i. Paginte\nmodestan kotizon, oni povas membrig\u0302i kaj viziti senpage vidindaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Vojag\u0302antoj kaj turistoj, kiuj deziras ekkoni la plej vidindajn lokojn en Skotlando,\npovas viziti la hejmpag\u0302on de la organizaj\u0302o, kie trovig\u0302as listo de protektataj proprietaj\u0302oj.\nTiuj, kiuj tedig\u0302as de rondiroj tra muzeoj, katedraloj, bienoj kaj kasteloj, povas\nsperti pli strec\u0302ajn kaj ekscitajn ekskursojn al sovag\u0302aj montaroj kaj izolitaj insuloj."}, {"text_idx": "#000027", "text": "La plej aventuremaj kaj kurag\u0302aj (kondic\u0302e ke ili havas sufic\u0302e da tempo kaj povas rezisti\nmarmalsanon) entreprenas vojag\u0302on al la insulo Saint Kilda (gaele\nHirta). G\u0302i estas la plej fora brita insulo kaj unu el la plej izolitaj kaj sovag\u0302aj lokoj\nen Eu\u0306ropo. Oni povas viziti g\u0302in per s\u0302ipo de la haveno Oban sur la skota c\u0302eftero au\u0306\nper s\u0302ipeto de la insuloj Harris (gaele\nNa Hearadh) au\u0306 North-Uist (gaele\nUibhist-a-Tuath) en la Hebridaj Insuloj. Ili atingeblas per s\u0302ipo au\u0306 aviadilo."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Eble pli konvena veturebleco estas tiu de insulo Skye (facile atingebla per ponto\nde la c\u0302eftero). La plej mallonga veturado al Saint Kilda dau\u0306ras proksimume ok horojn.\nLa vojag\u0302o ne rekomendindas por infanoj au\u0306 por tiuj, kiuj suferas de marmalsano. La\nvetero ne c\u0302iam ebligas, ke la veturado okazu."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Dum du mil jaroj la insulo Saint Kilda estis log\u0302ata de diversaj popoloj. Eble pralog\u0302antoj\nokupis g\u0302in dum la neolitika epoko. Ilia kulturo postlasis kelkajn s\u0302tonajn restaj\u0302ojn\nsur la insulo. La origino de tiu popolo estas nekonata, kaj la prahistorio de la insulo\nestas mistera. Ec\u0302 la nomo \u201eSaint Kilda\u201d estas disputata. \u201eSaint\u201d signifas \u201esanktulo\u201d, sed neniam estis sanktulo kun tiu nomo. Okazis iu miskompreno, c\u0302u pro mencio en\nnederlandlingva manuskripto, c\u0302u pro kripligo de skandinava nomo."}, {"text_idx": "#000031", "text": "La insulanoj neniam nomis sian hejmon \u201eSaint Kilda\u201d. Por ili g\u0302i c\u0302iam nomig\u0302is Hiort, sed en la insula dialekto la sono\nr ofte pli similis al\nl, do \u201eHiort\u201d au\u0306 \u201eHirta\u201d prononcig\u0302is kiel \u201ehilt\u201d. De \u201ehilt(a)\u201d al \u201ekilta\u201d au\u0306 \u201ekilda\u201d ne estas longa pas\u0302o. Dum la postaj jarcentoj homoj el la plej okcidentaj Hebridaj\nInsuloj, kies gaela lingvo estis ilia sola lingvo, okupis Hiort. Ec\u0302 en la lastaj jaroj\nvivis maljunaj insulanoj, kiuj nek parolis nek komprenis la anglan."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Estas apenau\u0306 kredeble, ke homoj povis tiom longe postvivi sur tiu fora, sovag\u0302a kaj\nmalfekunda insulo. Tamen la insulanoj amis sian rokan hejmon kaj ploris, kiam ili\nfinfine devis forlasi g\u0302in. Ilia vivo certe estis ege dura. Ili havis plej spartan\ndieton: marbirdoj, malfacile kultivita aveno kaj malabundaj terpomoj. Fis\u0302ojn ili malofte\nkaptis kaj ne speciale s\u0302atis. Kiam malsanoj okazis \u2013 ekzemple iama terura epidemio de tetano inter novnaskitoj \u2013 mankis kuracisto kaj medicinaj\u0302oj. La registaro en Londono kaj la au\u0306toritatoj en Skotlando\npreskau\u0306 tute ignoris la insulanojn. Ec\u0302 en la dudeka jarcento oni rifuzis havigi al\nili pos\u0302tservon, telegrafon, telefonon au\u0306 transporton."}, {"text_idx": "#000034", "text": "La forlaso de la insulo estis peniga precipe por la pli maljunaj homoj. En 1930 pro\nla malforta ekonomia konjunkturo la senlaboreco estis grava problemo kaj malfacile\neblis trovi laboron por la laborkapablaj insulanoj. La au\u0306toritatoj decidis dungi ilin\nen la arbaroj de la rearbariga komisiono de Skotlando, malgrau\u0306 la fakto, ke la plimulto\nde la log\u0302intoj de tiu senarba insulo neniam vidis arbojn kaj nenion sciis pri tiu\nspeco de laboro. La rezulto estis tre malkontentiga, kaj ili multe suferis. Kelkaj\nel ili log\u0302is inter homoj, kiuj nek parolis nek komprenis ilian gaelan lingvon."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Antau\u0306 jaroj, kiam mi estis studento kaj log\u0302is en la skota kamparo, mi iutage renkontis\npastoron de preg\u0302ejo en apuda vilag\u0302o. Dum konversacio li rakontis, ke kiam li estis\nknabo, li log\u0302is sur Hiort, kie lia patro estis misiisto. Evidente li estis unu el\nla lastaj infanoj (kvankam ne denaska insulano), kiu konis la vivon en tiu fora loko."}, {"text_idx": "#000036", "text": "La tragedio de Hiort kus\u0302as nun en la pasinteco kaj estas preskau\u0306 forgesita. La lasta\ninsulano Rachel Johnson mortis la 8an de aprilo 2016 en la ag\u0302o de 93 jaroj. Longe\npost la evakuado de la insulanoj la brita ministrejo pri defendo instalis sur Hiort\narmean stacion por monitori la spurojn de misiloj en Atlantiko."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Konatig\u0302u: la teatro Samarkanda el Almendralejo"}, {"text_idx": "#000038", "text": "En la urbo Almendralejo [almendraleh\u0302o], kiu situas en la provinco Badajoz [badah\u0302o\u0301s]\nde la au\u0306tonoma regiono Ekstremaduro (Hispanio), trovig\u0302as la teatro\nSamarkanda. Al niaj demandoj respondas la produktoro de la teatro, hispana reg\u0302isoro, aktoro\nkaj televida prezentisto Fermi\u0301n Nu\u0301n\u0303ez Arenas."}, {"text_idx": "#000039", "text": ": S-ro Nu\u0301n\u0303ez, c\u0302u vi povus mallonge prezenti al niaj legantoj la teatron"}, {"text_idx": "#000040", "text": "Nu\u0301n\u0303ez: Ni estas profesia teatra kompanio, kiu laboras jam dum 24 jaroj. Nia repertuaro\ninkluzivas klasikajn, modernajn, c\u0302ambrajn, salonajn kaj surstratajn teatraj\u0302ojn. Ni\nmontras al niaj spektantoj diversajn rakontojn, kiuj nin faras intelekte pli liberaj.\nNi estas apertaj al c\u0302io, kio inspiras, allogas kaj motivigas nin serc\u0302i respondojn\nal defioj de la nuntempo."}, {"text_idx": "#000041", "text": ": Kiel venis al vi la ideo nomi la teatron \u201eSamarkanda\u201d?"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Nu\u0301n\u0303ez: Temas pri tio, ke kiam ni ekfunkciis, estante amatora trupo, por ni la teatro estis\nkvazau\u0306 revo, kiun ni nur celis realigi. Subite iu el ni ekmemoris pri la fabele fama\nurbo Samarkando, kaj ni tuj ekimagis nin sur la Granda Silka Vojo, en la urbo de komerco\nkaj kreivo. Ankau\u0306 tre sonora kaj sorc\u0302a vorto \u201eSamarkanda\u201d vere fascinis nin."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Nu\u0301n\u0303ez: Tio estas unukornulo, mita estaj\u0302o, vaste disvastig\u0302inta en pluraj folkloraj tradicioj\nkaj simbolanta bonon, lumon, pacon, belon kaj kreivon. Kiam ni kreis la teatron, tiu\nmagia figuro esperigis nin je sukceso, konfido je estonteco kaj inspiris nin je serc\u0302o"}, {"text_idx": "#000045", "text": ": En kiuj landoj la teatro\ng\u0302is nun prezentis siajn spektaklojn?"}, {"text_idx": "#000048", "text": "La altulo, kiu volis esti eta rakontas la historion de reale vivinta homo (konata kiel \u201eekstremadura giganto\u201d) el nia regiono. Lia skeleto estas nun konservata en la nacia antropologia muzeo"}, {"text_idx": "#000050", "text": "Primoku la klasikulojn konsistas el parodioj je klasikaj temoj el la monda literaturo. Ekzemple, la amo\nde Piramo kaj Tisbo en\nSong\u0302o de somermeza nokto de William Shakespeare, la historio de konata rolulo Juanito Ventolera (parodio je\nCasanova) de hispana verkisto Ramo\u0301n del Valle-Incla\u0301n, same kiel temoj lau\u0306 la verkoj\nde klasikuloj de dramaturgio kiel Aristofano, Plau\u0306to, Terencio kaj aliaj."}, {"text_idx": "#000051", "text": "2050 estas futurisma spektaklo pri tio, kio povas okazi al la socio en totalisma s\u0302tato."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Tri en unu vico estas amuza rakonto pri tri senesperig\u0302intaj, senlaboraj aktorinoj, kiuj trafas en"}, {"text_idx": "#000053", "text": ": Kiel vi imagas Samarkandon?"}, {"text_idx": "#000054", "text": "Nu\u0301n\u0303ez: Por ni g\u0302i estas fabela urbo, la historia centro de kulturaj inters\u0302ang\u0302oj, la urbo,\nkie realig\u0302as revoj. Kaj unu tia revo jam plenumig\u0302is, donacinte al ni la nomon de nia"}, {"text_idx": "#000055", "text": ": Viaj bondeziroj al la log\u0302antoj de Samarkando kaj al tuta Uzbekio?"}, {"text_idx": "#000056", "text": "Nu\u0301n\u0303ez: Ni s\u0302atus iam ludi iun el niaj spektakloj en via urbo. Kaj ni deziras, ke niaj kaj\nviaj revoj realig\u0302u, proksimigante nin kaj disvolvante la multkulturan kreivon."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Ni notu, ke la teatro\nSamarkanda estis fondita en 1994 surbaze de la teatra ateliero de la Popola Universitato de\nla urbo Almendralejo. Bildigante la artajn figurojn sur la scenejo au\u0306 dum la strataj\neventoj, la artistoj sin turnas al diversaj kreivaj teknikoj: evoluigante la teknikon\nde movado, danco, akrobataj\u0302oj, muziko, kantoj, fabelaj instalaj\u0302oj, fajraj\u0302oj, procesioj\nsur altegaj stilzoj ktp, dum la spektantoj ofte ig\u0302as senperaj partoprenantoj de la"}, {"text_idx": "#000058", "text": "La konsisto de la trupo de\nSamarkanda varias depende de c\u0302iu aparta teatraj\u0302o, kutime de tri g\u0302is ses aktoroj kaj ankau\u0306 teknika\npersonaro el kvar homoj. La spektakloj de\nSamarkanda sufic\u0302e ofte okazas sur la scenejo de la Municipa Teatro en Almendralejo.\nSamarkanda ludas c\u0302iujn siajn spektaklojn (ec\u0302 eksterlande) en la hispana lingvo. Kaj iuj el iliaj\nteatraj-strataj spektakloj tute ne postulas lingvon, c\u0302ar ili okazas sen parola komponanto."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Tri spektakloj de la teatro\nSamarkanda estis trifoje nomumitaj je la premioj\nMax \u2013 la plej altaj distingoj de Hispanio en la kampo de teatra arto."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Mi volas noti kun dankemo la amikan subtenon de la hispana filologo-esperantisto Jose\u0301\nMaria Salguero Rodri\u0301guez, kiu afable konsentis helpi pri organizado de la intervjuo\nkun la gvidantaro de la teatro\nSamarkanda. Interalie, g\u0302uste Jose\u0301 Salguero antau\u0306 proksimume dudek jaroj unuafoje informis la\nau\u0306toron de c\u0302i tiuj linioj pri ekzisto de la hispana teatro"}, {"text_idx": "#000063", "text": "Ie ajn en unu el la romanoj de la franca au\u0306toro Honore\u0301 de Balzac, trovig\u0302as la frazo:\n\u201eParis me fait horreur\u201d (Parizo hororigas min). Ne estas evidente, kial la bela franca c\u0302efurbo povus provoki\ntian senton, c\u0302ar en la sama epoko, kiam verkis Balzac, certe estis en Eu\u0306ropo pluraj\nurboj, kie la vivkondic\u0302oj estis multe pli hororaj ol io ajn en Parizo. Markso kaj\nEngelso priskribis la malsanajn efikojn de la Industria Revolucio en la nordaj urboj\nde Anglio, kie la vivo de la laboristoj estis mizera, brutala kaj mallonga."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Ekde tiam, por la ordinaraj civitanoj, la urba vivo iom post iom ig\u0302is pli facila kaj\npli prospera, sed tute ne pli trankvila. Komence malrapide, sed konstante pli intense,\nla urba medio farig\u0302is pli kaj pli brua, pli kaj pli strec\u0302a, pli kaj pli malagrabla.\nLa granda beno, kiu nomig\u0302as Silento, ne plu estis konstatebla."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Por homoj, kiuj naskig\u0302is kun normala au\u0306dpovo, neniam kaj nenie en la mondo regas absoluta\nsilento. Ec\u0302 en lokoj, kie ne au\u0306dig\u0302as la kanto de birdoj, la zumado de insektoj, kaj\nla kriegoj de sovag\u0302aj bestoj, kelkaj sonoj estas au\u0306deblaj: la murmuro au\u0306 mug\u0302o de la\nventoj, la susuro de la maraj tajdoj kaj la gutado de la pluvo. Lau\u0306 esploristoj, la\nantarkta kontinento estas la plej silenta regiono de la mondo, sed ec\u0302 tie okazas ferocaj\ns\u0302tormoj kaj blovadoj, sen mencii la akrajn kriegojn de pingvenoj apud la marbordo.\nEc\u0302 en nord-afrikaj dezertoj sonas la stranga muziko de la movig\u0302anta sablo de dunoj."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Ekde la komenco de la aktuala jarcento tiu tuta kakofonio senbride kaj eksponenciale\nkreskis kaj kreskis. G\u0302i influis la tutan socian etoson. Multaj frenezig\u0302is; draste\npliig\u0302is la nombro de memmortigoj (kio jam estis gravega problemo dum la antau\u0306a jarcento);\nalkoholismo kaj uzado de drogoj ig\u0302is preskau\u0306 universalaj; c\u0302iutage okazis murdoj kaj\nseksperfortoj en la urboj kaj ec\u0302 en la supozeble trankvila kamparo; la malliberejoj,\nmalsanulejoj kaj aziloj por mensmalsanuloj estis plens\u0302topitaj; c\u0302ie estis h\u0302aoso. La\nvivo farig\u0302is netolerebla. Nur junuloj \u2013 kaj ne c\u0302iuj \u2013 asertis, ke ili s\u0302atas la muzikac\u0302on kaj la altdecibelan bruegon. La registaro trovig\u0302is"}, {"text_idx": "#000071", "text": "Kompreneble okazis feroca reago kontrau\u0306 la surdiga movado. Muzikistoj kaj komponistoj\nprotestis, ke g\u0302i kau\u0306zos la morton de la muzika arto. Surdigistoj kontrau\u0306argumentis,\nke foresto de muziko estas la prezo, kiu devas esti pagata por regajni trankvilon\nkaj pacon. Iuj rimarkigis, ke Beethoven, kiam li surdig\u0302is, ankorau\u0306 kapablis senti\nsiajn komponaj\u0302ojn kaj komponi en la kapo. Muziks\u0302atantoj \u2013 kiuj rememoris aserton de la renoma violonisto Jehudi Menuhin, ke ankau\u0306 la poezio\nestas muziko \u2013 konsolis sin per legado de poezio, do la eldonistoj de poeziaj antologioj unuafoje\nen la vivo faris respektindan profiton."}, {"text_idx": "#000073", "text": "La veraj gajnantoj estis denaskaj surduloj (kiuj jam sukcese vivis malgrau\u0306 sia handikapo\nkaj farig\u0302is kvazau\u0306 elita klaso), kaj instruistoj de gestolingvo kaj liplegado. Ilia\ninstruado ig\u0302is tre populara, ec\u0302 inter au\u0306dantaj infanoj, kiuj g\u0302oje lernis kaj kune\nludis per la \u201esekreta\u201d lingvo de la surduloj."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Venis tempo, en kiu iu s\u0302ajne malica spirito de la naturo decidis kunlabori kun la\nsurdiga movado. Mallonge post la akcidento de Vito, okazis nekredebla koincido, nome\nakrega tutmonda epidemio de nekutima virulenta formo de morbilo, kiu kau\u0306zis grandskalan\nsurdigon sen interveno de la kirurgio."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Por la ekonomio estis katastrofa la efiko de la surdiga movado kune kun la pliakrigo\nde la situacio pro la epidemio. La elektronik-industriistoj, financistoj kaj komercistoj\nbankrotis. Senlaboreco ig\u0302is universala. Perfortega reago de la kapitalisma mondo estis"}, {"text_idx": "#000076", "text": "Vito ne povis antau\u0306vidi la konsekvencojn de sia drasta decido. Kelkajn jarojn poste\neksplodis nova monda milito. Pro la fakto, ke tiom da landoj posedas atombombojn kaj\naliajn armilojn de amasa detruo, oni dubas c\u0302u la homaro longe supervivos."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Kapitalismo kreis nian socion; kapitalismo detruis g\u0302in. Se la homaro ne kapablos eviti\niun vagneran Krepuskon de la Dioj, nia planedo por c\u0302iam silentig\u0302os. Kaj kiam ne plu\nekzistos la Universo, regos la eterna Silento."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Tumulta historio de la c\u0302eh\u0302a nacio"}, {"text_idx": "#000080", "text": "Spirita revolucio en la koro de Eu\u0306ropo estas surprize ric\u0302a libro kun kvazau\u0306 serio de portretoj el la c\u0302eh\u0302a historio."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Iom hazarde mi komencas per Jan Amos Komensky\u0301 (Komenio), la instruisto de la nacioj:\njam de jaroj tiun nomon mi konas. Li estis moravia teologo, filozofo, religia reformisto,\npansofisto kaj pedagogo. Kion li tus\u0302is, pri tio klerege li verkis: li pledis por funda\ninstruado al knaboj kaj knabinoj de c\u0302iuj tavoloj de la socio. Instrulibrojn li verkis\nkaj ec\u0302 inicis tute novan instrusistemon por poloj, svedoj kaj hungaroj. C\u0302e famaj amikoj\nli pledis por memstareco de sia patrolando. Tamen li ne farig\u0302is revoluciema, sed restis\neu\u0306ropano tradicia, kun humanisma rigardado."}, {"text_idx": "#000082", "text": "La 12-jara Jan farig\u0302is orfo, sed danke al parencoj li studis teologion kaj filozofion,\nlaste en Hejdelbergo. Jan Amos Komenio revenis post trijara studado en la germanaj\nuniversitatoj hejmen por esti utila al la Moravia Unuig\u0302o, de kiu li devenis; loka\ngrafo lasis lin instrui la latinan, kio donis eblon forigi malnovig\u0302intajn instrumetodojn,\nsub kiuj siatempe li mem suferis. Li ricevis taskojn pli gravajn: li farig\u0302is predikisto\nkaj administristo de la fratara (husana) lernejo en la vigla germana fratara grupo\nde Fulnek, proksime al la limo kun Silezio."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Grandajn problemojn estigis la habsburgoj, kiuj malobeis la interkonsentojn pri religia\nlibereco. Rezultis la 30-jara milito, kiu ruinigis tiom da landoj. Treege suferis\nBohemio kaj Moravio. En 1620 Ferdinando la 2a venkis kun helpo de soldat-tac\u0302mentoj\nhispana, bavara kaj papa sur la Blanka Monto c\u0302e Prago. Rezultis perforta kontrau\u0306reformacio\nkaj fino de libero por la c\u0302eh\u0302a nacio por la sekvaj 30 jaroj. Perforte la popolon oni\nree katolikigis kontrau\u0306 la dujarcenta protestanta tradicio."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Komenio tuj forlasis la hejmon kaj rifug\u0302ejon li serc\u0302is en urbeto. Hispanaj trupoj\nelrabis c\u0302ion \u2013 forbrulis multaj liaj libroj kaj manuskriptoj. Sekvis la pesto: pereis la edzino\nkaj du infanoj. Konsolon li trovis en la Biblio. Sekvis mirindaj verkoj el tio:\nLabirinto de la mondo, ekzemple. La Frataro devis sin kas\u0302i en arbaroj kaj rokoj. Komenio tra multa vagado\nserc\u0302is sekurecon por la siaj i.a. en Nederlando, sed ankau\u0306 c\u0302e la Elbo-fonto. Dume"}, {"text_idx": "#000085", "text": "La sveda reg\u0302o Gustavo Adolfo kun la protestanta saksa armeo penetris g\u0302is Prago. Unue\nla kapojn de protestantaj martiroj ili forigis de la pontoturo, kie malhome jam dek\nunu jarojn ili pendis. Oni solene entombigis ilin. Jam baldau\u0306 la habsburgoj reprenis\nla potencon. For estis la espero de c\u0302eh\u0302oj kaj slovakoj."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Tiutempe Komenio disvolvis siajn novajn instrumetodojn: anstatau\u0306 nura parkerpostula\ninstruado kaj paralela vergado venis lernado kvazau\u0306 luda \u2013\nschola ludus (lernejo kiel ludo). Infanoj lernu lau\u0306s\u0302tupe kiel konvenas al ilia ag\u0302o."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Jen do, se iel resumi almenau\u0306 parte, kion pri Komenio oni renkontas en c\u0302i tiu ric\u0302a"}, {"text_idx": "#000088", "text": "Spirita revolucio en la koro de Eu\u0306ropo sinsekve aperas priskriboj pri la princo Va\u0301clav, Jan Mili\u0301c\u030c el Krome\u030cr\u030ci\u0301z\u030c, la patro\nde la c\u0302eh\u0302a reformacio, Jan Hus, Hieronimo la Praga, kunlaboranto de Jan Hus, Petr\nChelc\u030ciscky\u0301, la profeto sur la sojlo de epokoj, la frato R\u030cehor\u030c, fondinto de la Unuig\u0302o\nde C\u0302eh\u0302aj Fratoj (C\u0302eh\u0302a Kunfrataro), Jan Amos Komensky\u0301, la instruisto de nacioj, Toma\u0301s\u030c\nMasaryk, la filozofo kaj s\u0302tatestro; la lasta c\u0302apitro, sufic\u0302e optimisma post c\u0302i panoramo\ntra la ofte perfortoplena historio de la lando, estas"}, {"text_idx": "#000089", "text": "La libron mi krome instigus eklegi, prefere trastudi, ankau\u0306 pro la enesto de artisme\nfaritaj portretoj, kiuj tuj nin memorigas pri alia eldonaj\u0302o de la sama eldonejo:\nJan Hus; Pri la Eklezio \u2013 elektitaj c\u0302apitroj, kiun supre mi jam menciis."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Fojfoje eldonejoj sendas al MONATO pli ol unu ekzempleron de siaj libroj, el kio rezultas do du recenzoj. C\u0302u troas havi\ndu recenzojn pri unu verko? Ne c\u0302iam. Vi vidos, ke la c\u0302i-suba recenzo de Stanislav\nBelov estas malfavora. Por komparo, ni rekomendas al vi legi la favoran recenzon de\nDon Broadribb, kiu aperis en MONATO 2006/08, p. 27. Poste legu ankau\u0306 la verkon mem kaj konstatu, kiu recenzanto lau\u0306 vi pravis! (red.)"}, {"text_idx": "#000092", "text": "Historio de la c\u0302eh\u0302o, kiu dum kaj post la dua mondmilito savis milojn da c\u0302eh\u0302aj, judaj\nkaj germanaj infanoj de dang\u0302era strata vivo, nazioj kaj komunistoj \u2013 mirinda temo, c\u0302u ne? Pro tio mi kun granda interesig\u0302o plong\u0302is en la libron de la\nHeroo de amo: la vivo de Pr\u030cemysl Pitter. Tamen mi apenau\u0306 kontentas pri la rezulto."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Pri kio fakte temas? Tio estas biografio de la c\u0302eh\u0302a humanisto kaj pedagogo Pr\u030cemysl\nPitter. Li naskig\u0302is en Prago en 1895 en bonhava familio. Post la morto de sia patro\nen 1913 li heredis ties presejon, sed li evidente estis mallerta pri komercaj aferoj,\ndo la entrepreno bankrotis post kelkaj monatoj. La unua mondmilito, eksplodinta en\n1914, s\u0302ajne prezentis al li eblon eskapi de tiuj zorgoj, trovi sian lokon en la vivo\nkaj gajni estimon de aliuloj kaj de si mem, sed ankau\u0306 c\u0302i-kampe li malsukcesis."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Vidinte la realan militon kun g\u0302iaj kruelaj\u0302oj, maljustaj\u0302oj kaj sensencaj\u0302oj, li ig\u0302is\npacisto, kiu sentas abomenon al iu ajn perforto. Post dizerto el sia tac\u0302mento li estis\nkaptita kaj kondamnita al mortopuno, felic\u0302e neplenumita pro kreskanta politika h\u0302aoso"}, {"text_idx": "#000096", "text": "Tiun agadon li dau\u0306rigis dum la nazia okupacio, malgrau\u0306 pluraj obstakloj kaj minacoj.\nG\u0302is lasta minuto li helpis al siaj judaj prizorgatoj, kvankam finfine devis lasi ilin\nal la manoj de la nazioj, kiuj sendis la infanojn al ekstermejoj."}, {"text_idx": "#000098", "text": "De c\u0302iuj flankoj akuzata kiel nacia perfidulo, li tamen sukcesis savi de malsatmorto,\ntorturado kaj humiligado milojn da germanaj infanoj kaj enlog\u0302igi ilin en siajn orfejojn\nkun judaj infanoj, plejparte georfoj, revenintaj el koncentrejoj. La libro enhavas\nkortus\u0302ajn priskribojn de tiaj vivhistorioj, kiuj multe pli interesas ol ajna beletraj\u0302o."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Post enpotencig\u0302o de la komunistoj premo sur lin kaj lian agadon kreskis neeviteble\n\u2013 la komunisma ideologio malakceptis iujn ajn rivalojn, des pli religiajn. Unue oni\nkatenis lin per organizaj limigoj, poste rekte enmiksig\u0302is en la funkciadon de lia\nlernejo kaj fine integris g\u0302in en la g\u0302eneralan klerigan sistemon, diluinte g\u0302iajn unikajn"}, {"text_idx": "#000100", "text": "Pr\u030cemysl Pitter g\u0302ustatempe komprenis direkton de tiu c\u0302i evoluo kaj fug\u0302is trans la konstruata\nberlina muro. En Okcidento li dau\u0306rigis bonfaran agadon, helpante dum kelkaj jaroj\nal germanoj forpelitaj el orienta Eu\u0306ropo, kaj poste al c\u0302eh\u0302oslovakaj fug\u0302intoj, persekutataj\nde la komunisma reg\u0302imo. Apude c\u0302iam estis lia fidela svisa (kor)amikino Olga Fierz,\nkiu post lia morto ordigis kaj publikigis dokumentojn el lia arh\u0302ivo."}, {"text_idx": "#000101", "text": "C\u0302ion c\u0302i mi eksciis fakte el\nEnkonduko, do el la unuaj pag\u0302oj de la libro. Stranga afero, c\u0302u ne? Cetere, mi ne ripetu tiun\neraron de la au\u0306toro kaj prezentu c\u0302ion sinsekve. Unue mi diros, kion mi s\u0302atis."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Evidente, li havis certan ideologion, kies kerno estis la kristana komunismo, kaj\nankau\u0306 tio estas interesa afero. En la intermilita periodo c\u0302iam pli strec\u0302ig\u0302is tensio\ninter la du alternativoj: kapitalismo kaj komunismo, kau\u0306zante plurajn diskutojn, tumultojn\nkaj ec\u0302 revoluciojn. Malkontento pri ambau\u0306 variantoj elvokis al la mondo la trian vojon\n\u2013 naziismon, kiu pretendis anstatau\u0306igi la klasajn batalojn per rasaj."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Sed samtempe estig\u0302is la kvara movado, kiu proponis alian vojon \u2013 tiun de amo. Kristana komunismo esperis unuigi la klasojn kaj naciojn en la sola\ndigna batalo \u2013 tiu kontrau\u0306 malric\u0302eco (spirita kaj materia) kaj malamo. G\u0302ia voc\u0302o estis mallau\u0306ta kaj\nbaldau\u0306 silentigita tiom krude kaj forte, ke ec\u0302 plejparto de la fakuloj pri tiutempaj\neventoj apenau\u0306 scias pri tiu kvara vojo kaj konsideras g\u0302in en siaj esploraj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Krome la agado de Pr\u030cemysl Pitter estas interesa en la kunteksto de la postmilita forpelado\nde la germanoj el orienta Eu\u0306ropo. Tiu temo estas populara nun inter la esploristoj\nkaj j\u0302urnalistoj, grandparte danke al la libro de Gu\u0308nter Bo\u0308ddeker\nDie Flu\u0308chtlinge. Die Vertreibung der Deutschen im Osten (Rifug\u0302intoj. Elpelo de la germanoj el la oriento), vere bona kaj interesa. Oni neeviteble\nsin turnas al la aferoj antau\u0306e prisilentataj \u2013 deportado de la germanoj, ilia prirabado, persekutado ktp. Sed ec\u0302 en la plej malluma\nnokto aperas malforta lumstrio. Por la c\u0302eh\u0302oslovakaj germanoj tia lumo de espero estis"}, {"text_idx": "#000106", "text": "Kion mi ne s\u0302atas en la libro? Bedau\u0306rinde, temas pri longa listo da riproc\u0302oj."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Due, la au\u0306toro trafas kaptilon, kiu minacas c\u0302iujn biografojn \u2013 li enamig\u0302as je sia heroo. Pr\u030cemysl Pitter estas por li preskau\u0306 sanktulo, pritraktenda\nnur de sur malsupra pozicio. Oni ne rajtas pridubi au\u0306 kritiki tiun grandulon, paroli\npri liaj fus\u0302oj kaj misagoj \u2013 nur adori kaj admiri. Tio sekvigas grandnombrajn kaj sufic\u0302e tedajn epitetojn kaj\nparolturnojn, glorigantajn Pr\u030cemysl Pitter kaj lian akompanantinon Olga Fierz. Arto\nde rakontisto konsistas ne en aldono de glorigaj\u0302oj al sia heroo, sed en prezentado\nde li tia, ke legantoj mem elbus\u0302igu tiujn vortojn."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Trie, pro la menciita admiro kaj propra idealismo la au\u0306toro foje perdas kapablon realisme\npritaksi okazaj\u0302ojn. Ekzemple, en la parto dedic\u0302ita al la invado de Sovetio (akompane\nde aliaj socialismaj s\u0302tatoj) al C\u0302eh\u0302oslovakio en 1968, li resumas, ke la invadintoj\nmalvenkis, c\u0302ar la c\u0302eh\u0302oj malaprobis tiun entrudig\u0302on, protestis kontrau\u0306 la okupacio\nkaj amase elmigris au\u0306 almenau\u0306 malkontentis. Sed apenau\u0306 la politikaj gvidantoj interesig\u0302is\npri humoro de la c\u0302eh\u0302oj au\u0306 bedau\u0306ris pri fug\u0302o de malkontentuloj. Ili deziris plu teni\nregon super tiu c\u0302i lando (militan kaj politikan) kaj plene sukcesis pri tio."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Ec\u0302 la plej bonkora kaj inteligenta homo estas tamen viva persono el karno kaj sango.\nAnton C\u0302eh\u0302ov estis mirinda verkisto kaj grandanima humanisto, sed tio ne malhelpis\nal li esti persono gale sarkasma kaj fervora amoremulo, serc\u0302anta seksajn aventurojn\ntra la mondo kaj kun plezuro rakontanta ilin al siaj geamikoj. Do oni ne ripetu oftan\neraron de la arthistoriistoj, kiuj rigardas c\u0302iun artiston kiel spiritan senkorpan\nestaj\u0302on, klarigante liajn agojn nur per serc\u0302ado de absoluta beleco kaj altaj movoj"}, {"text_idx": "#000111", "text": "Mi rimarkigu, ke Pr\u030cemysl Pitter evidente estis sufic\u0302e racia kaj praktikema persono,\nkio montrig\u0302as interalie en lia rilato al Esperanto. Unue entuziasma pri la ideo de\nla Lingvo Internacia, li mem tiel argumentis sian postan kabeon: \u201eMi komprenis, ke en la nuna historia tempo la ideo de Zamenhof restos neefektivigebla\nkaj ke esperantistoj restos nur nemulte signifa sekto. Nu, kaj mi dedic\u0302is mian tempon\nal la angla lingvo kaj mi ne bedau\u0306ras tion. Praktike g\u0302i farig\u0302is monda interlingvo,\nc\u0302u al ni tio plac\u0302u au\u0306 ne plac\u0302u\u201d (p. 59)."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Kvare, pro la menciitaj misoj en tiu biografia libro mankas pluraj biografiaj detaloj.\nMi tralegis g\u0302in atente kiel decas al (eksa) historiisto, tamen ne trovis respondojn\nec\u0302 al la plej bazaj demandoj. Kiu financis instituciojn de Pr\u030cemysl Pitter, speciale\nantau\u0306 la dua mondmilito? Kio ili estis \u2013 orfejoj, edukejoj, kluboj? C\u0302u stratinfanoj venis tien nur vespere au\u0306 pasigis tie\ntutajn tagojn, ec\u0302 dormis? Kiom da ejoj li havis, kaj kiom da infanoj vizitis ilin"}, {"text_idx": "#000113", "text": "La au\u0306toro ofte citas kritikajn artikolojn de Pr\u030cemysl Pitter, en kiuj tiu riproc\u0302as\nla prezidanton Toma\u0301s\u030c Garrigue Masaryk. Sed kio estis la ideologio de Pr\u030cemysl Pitter\nmem? La au\u0306toro citas jen kaj jen liajn eldirojn pri religio, antisemitismo, drinkado,\nfumado ktp, sed mankas strukturita priskribo de liaj propraj ideoj."}, {"text_idx": "#000115", "text": "La libro mem estas preparita kaj eldonita zorgeme kaj preskau\u0306 senriproc\u0302e. Tajperaroj\nmaloftas, la lingvaj\u0302o estas sufic\u0302e glata, kvankam foje senteblas la slava deveno de\nla au\u0306toro. La papero estas blanka, la folioj forte intergluitaj, la kovrilo el dika\npapero kun kolorbildo \u2013 iom amatoreca lau\u0306 mia gusto, sed ne primitive, kiel tiuj de multaj Esperanto-eldonaj\u0302oj.\nInterne haveblas pluraj nigrablankaj fotoj, sufic\u0302e bonkvalitaj kaj c\u0302iam subskribitaj.\nFinas la libron listo de c\u0302efrolantoj kaj fontoj kaj vivkronologio de Pr\u030cemysl Pitter."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Al kiu mi povas rekomendi tiun c\u0302i libron?"}, {"text_idx": "#000117", "text": "Al legantoj, kiuj interesig\u0302as pri kulturo kaj historio de C\u0302eh\u0302io kaj Slovakio \u2013 en la au\u0306tora teksto kaj citaj\u0302oj de Pr\u030cemysl Pitter abundas aludoj kaj referencoj al\nla eventoj kaj ideoj el la pasinteco de ambau\u0306 landoj, do tio estas nemalbona kompletigo\nal bazaj konoj kaj instigilo al plua esplorado."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Al kristanoj kaj pacistoj, ja ambau\u0306 temoj estas vaste prezentataj kaj diskutataj en\nla libro, memorigante pri ideoj kaj spertoj de la pasintaj epokoj. Se oni deziras\niri plu, unue lernu lecionojn de antau\u0306uloj, kiujn ili ofte pagis tre multekoste."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Fine mi dankas la eldonejon\nKava-Pech pro tiu bona iniciato kaj sugestas pripensi dau\u0306rigon forme de rememoroj de Olga Fierz,\nfidela akompanantino de Pr\u030cemysl Pitter. La libro enhavas kelkpag\u0302an citaj\u0302on el tiu\nverko, kaj se la tuta libro estas tia, g\u0302i certe elvokos grandan interesig\u0302on de la\nEsperanto-legantaro. Mi pretas esti la unua leganto kaj promesas tujan recenzon, eble"}, {"text_idx": "#000122", "text": "Dum la mallonga periodo \u2013 malpli ol jarcento kaj duono! \u2013 ekde la lanc\u0302o de Esperanto fare de Zamenhof lia planlingvo demonstris sin efika,\nesprimpova kaj utila komunikilo. Tamen, lau\u0306 Jan Werner, esperantisto, ing\u0302eniero pri\nkonstruado kaj docento pri konstruado, konstateblas unu granda manko en Esperanto.\nTemas pri la apliko de la lingvo en scienco kaj tekniko."}, {"text_idx": "#000123", "text": "En la antau\u0306parolo de sia verketo pri terminologio li rakontas pri la 1970aj jaroj:\n\u201eEsprimado de fakaj temoj, precipe la teh\u0302nikaj, estis tre malfacila, c\u0302ar en Esperanto\nmankis nomoj por multaj ec\u0302 banalaj nocioj.\u201d Werner atribuas c\u0302i tiun situacion al la fakto, ke terminologio kiel scienco estas\npreskau\u0306 neglektata inter esperantistoj. Notinda escepto estis la pionira laboro de\nEugen Wu\u0308ster (1898-1977), sed post li ne-multaj esperantistoj okupig\u0302is pri la terminologio.\nS\u0302ajne, la Akademio de Esperanto ne tre okupig\u0302as pri la temo."}, {"text_idx": "#000125", "text": "Tamen, se Werner pravas, la unua el tiuj principoj ne estas aplikebla al la terminologio,\nnek al uzado de Esperanto en scienco, tekniko au\u0306 aliaj fakaj kuntekstoj. En tiuj okazoj\nla lingvaj\u0302o devas esti kiel eble plej internacia, nome tia, kia g\u0302i estas en komuna\nuzo en la koncernaj fakoj. Aliokaze Esperanto ne estos serioze akceptata de fakuloj.\nWerner ne akceptas la kontrau\u0306an opinion de William Auld, ke oni traktu fakan terminaron\nsame, kiel estas traktata \u201eordinara Esperanto\u201d."}, {"text_idx": "#000126", "text": "Plie, terminologio kaj kreado de faka vortaro ne devus esti tasko de unuopuloj laborantaj\nsolaj. La laboro devas esti subtenata de iu oficiala au\u0306toritato au\u0306 komisiono, c\u0302u s\u0302tata,\nc\u0302u akademia. Kvankam tia au\u0306toritato au\u0306 komisiono nepre devas inkluzivi kompetentajn\nlingvistojn, g\u0302i bezonas kunlaboron kaj konsilon de plej doktaj specialistoj de c\u0302iu\nfako. Sendube la kontribuoj kaj sugestoj de individuo kiel Ru\u0308diger Eichholz estis\nvaloraj, sed c\u0302iu terminologia laboro devas esti tasko de speciala komisiono."}, {"text_idx": "#000127", "text": "En la hodiau\u0306a mondo superregas en preskau\u0306 c\u0302iuj kampoj de homa aktiveco (sciencoj,\ntekniko, kulturo, sporto ktp) la influo de la anglaj \u2013 au\u0306 pli g\u0302uste la usonanglaj \u2013 lingvo kaj vivmaniero. Sed inkluzive en la anglalingva universo la terminologia afero\nprezentas gravajn problemojn kaj estigas dubojn kaj miskomprenojn. Werner skribas,\nke anglaj fakuloj el la sfero de lingvistiko konstatis interesan realaj\u0302on. Helpe de\nekzaktaj metodoj ili elektis la 500 plej oftajn vortojn en la angla lingvo kaj trovis,\nke al ili estas eble atribui pli ol 14 000 diversajn signifojn, do averag\u0302e pli ol\n28 signifojn por c\u0302iu vorto."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Grava faka kaj interfaka ligilo estas komerco, sed la nuntempa uzado de Esperanto\nen komerco estas maksimume en infana stadio de disvolvo. En la scienca sfero g\u0302i estas"}, {"text_idx": "#000130", "text": "La au\u0306toro de c\u0302i tiu recenzo ne povas pretendi esti faka terminologo, sed li j\u0302us aperigis\nreviziitan eldonaj\u0302on de modesta verketo pri uzado de la skotgaela lingvo en la moderna\nmondo, kiu inkluzivas listojn de fakaj terminoj. En g\u0302i li korektis kelkajn erarojn,\nkiuj trovig\u0302as en popularaj anglaj-gaelaj vortaroj, kaj kiuj estig\u0302is pro miskompreno\nde erarigaj anglaj terminoj. Ekzemple, la kompilinto de iu el tiuj vortaroj indikas\nsupozitan ekvivalenton por la angla homonimo \u201elime\u201d, kiu havas almenau\u0306 tri signifojn, nome \u201ekalko\u201d, \u201etilio\u201d, \u201elimedo\u201d (citrusfrukto) kaj \u201elimedujo\u201d. Konfuzo pri homonimoj ne ofte okazas, kiam temas pri tute malsamaj kuntekstoj, sed\nen c\u0302i tiu okazo \u201etilio\u201d kaj \u201elimedujo\u201d ambau\u0306 apartenas al la kategorio \u201earbo\u201d, do miskompreno estas neevitebla."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Alia eraro de la sama kompilinto konsistis el miskompreno de la angla vorto \u201eshrew\u201d, kiu signifas kaj \u201emegero\u201d (malica virinac\u0302o), kaj \u201esoriko\u201d (eta musosimila mamulo). Werner citas similajn ambiguajn homonimojn en la c\u0302eh\u0302a kaj\nla germana (ekzemple, la du malsamaj signifoj de la germana vorto \u201eKiefer\u201d, nome \u201emakzelo\u201d kaj \u201epinarbo\u201d). Estas grave konscii, kiuj samsignifaj terminoj estu evitataj en la faka Esperanto.\nSamsonaj kaj same skribataj vortoj devas ne esti uzataj en faka terminaro, krom eble\nkiam temas pri tute apartaj \u201euniversoj de diskurso\u201d. Ec\u0302 tiel tio estas evitinda. Konsideru ni la germanan vorton \u201eDichtung\u201d (\u201ejuntos\u0302topaj\u0302o, garnaj\u0302o\u201d), kies alia signifo estas \u201epoezio\u201d (!). Felic\u0302e, oni malofte trovas la du nociojn en la sama kunteksto."}, {"text_idx": "#000135", "text": "Plurajn pag\u0302ojn la au\u0306toro dedic\u0302as al terminaro de sia propra specialaj\u0302o, nome konstruado."}, {"text_idx": "#000137", "text": "Kvankam c\u0302i tiu verko ne estas legaj\u0302o por la g\u0302enerala publiko, oni povas rekomendi\ng\u0302in al iu ajn, kiu serioze okupig\u0302as pri faka terminaro en Esperanto."}, {"text_idx": "#000139", "text": "Vintras terure. Neg\u0302o krakas sub la piedoj en Bjelostoko. Tra neg\u0302os\u0302tormo malfacile\niras knabo. Jam krepuskig\u0302as. En la fono batas la turhorlog\u0302o, kvinfoje. Pli kaj pli\nlau\u0306te au\u0306dig\u0302as polaj voc\u0302oj. Temas pri iritataj plenkreskuloj, kies krudaj voc\u0302oj flugas\ntra la s\u0302tormo, voc\u0302oj tre blasfemaj, bone au\u0306deblaj por la orelo, kaj senteblaj por\nc\u0302iu animo sentema. \u201eTiuj damnaj rusoj!\nCo za ba\u0142agan, cholera! Kia fatraso, fi! Kial ili neniam purigas nian straton?\u201d"}, {"text_idx": "#000140", "text": "Malaperas iliaj botoj en la blanka tavolo. La knabo suprentiras sian kolumon, plis\u0302irmante\nla vizag\u0302on de la mordanta malvarmo. Li revas pri dolc\u0302aj\u0302oj kaj hejma varmig\u0302o en la\nkomforto de amika domo. Leo atendas lin tie por kune studi la gramatikajn tiklaj\u0302ojn\nde la antikva greka. Fakte morgau\u0306 okazos grava testo en la lernejo. Pendaj\u0302o neg\u0302kovrita\nmontrig\u0302as antau\u0306 liaj esperplenaj okuloj. Lia ganto tuj forvis\u0302as la neg\u0302on, kaj sur\nla s\u0302ildo aperas vorto rusa:"}, {"text_idx": "#000141", "text": "Kun bedau\u0306ro, li obstine dau\u0306rigas sian vojon. Iu stumblas, kaj kontrau\u0306vole piedfrapas\nmalplenan botelon, kiu kus\u0302is en la neg\u0302o. La s\u0302tormo tralasas denove krudan voc\u0302on. Tiu\nhomo haltas s\u0302ancelig\u0302ante, prenas la botelon kaj j\u0302etas g\u0302in. La botelo tinte frakasig\u0302as\nen apuda rubujo. Apenau\u0306 au\u0306deble, krudaj vortoj en la rusa, kiuj akre mencias la pigrecon\nde la poloj, atingas la orelojn de la knabo. Kial malamikaj grupetoj farig\u0302is tute\nfremdaj unuj al aliaj, kaj interkomprenig\u0302ado estas absolute ne ebla?"}, {"text_idx": "#000142", "text": "Li tuj turnig\u0302as dekstren al la alia flanko de la strato. Tie estas alia s\u0302ildo. Tra\nla aero li flaras agrablan odoron de fres\u0302aj bakaj\u0302oj. Ganto vis\u0302as la s\u0302ildon, kaj legeblas\nla vorto: pano. Li c\u0302irkau\u0306iras la angulon, kaj estas alia vendejo antau\u0306 li. Liaj okuloj\nrigardas supren al la s\u0302ildo de tiu vendejo. La neg\u0302o lasis la lastajn literojn klare\nskaja. Li frapetas la s\u0302ildon, kaj la neg\u0302o falas leg\u0302ere sur la straton.\nKonditerskaja. Sukeraj\u0302ejo. Jen fine la g\u0302usta loko! Liaj okuloj jam komencas brileti, kiam li eniras\nla vendejon. Kelkajn minutojn poste la knabo pli g\u0302oje promenas sur la strato kun saketo."}, {"text_idx": "#000143", "text": "Kia maloportunaj\u0302o! La antikva greka havas tiom da difinaj artikoloj, kaj mi neniam\nsukcesis parkerigi ilin sen helpo de Leo. Felic\u0302e li helpos al mi, kaj mi trovis la\ndolc\u0302aj\u0302ojn kiel rekompencon post la studado. Tri, nau\u0306, dek tri ... Jen! C\u0302i tie devas\nesti la apartamentaro, kie log\u0302as Leo. La knabo rekte eniras la konstruaj\u0302on kaj rapidas"}, {"text_idx": "#000144", "text": "\u201eKien vi iras? Kiu vi estas? C\u0302u vi ne vidis la s\u0302ildon? Vi devas anonci vin, stultulo!\u201d Surprizite li turnas la kapon kaj subite vidas la pordiston. \u201ePardonu min, sinjoro\u201d, li mallau\u0306te respondas ruse. \u201eAtendas min mia amiko Leo Wiener, kiu log\u0302as en la tria etag\u0302o.\u201d La pordisto kolerete fingromontras la s\u0302ildon al la timigita knabo. Sur g\u0302i estas skribita"}, {"text_idx": "#000145", "text": "Lazaro Zamenhof ekkomprenas, ke la gramatiko povas pli kaj pli degeli en liaj manoj,\nkaj ke la grandecon de la vortaroj povas anstatau\u0306i unu sufikso, kiu signifas certan\nrilaton. Li subite eksentas la teron sub siaj piedoj. Antau\u0306 liaj okuloj klarig\u0302as skizoj"}, {"text_idx": "#000148", "text": "Spite al pluraj tiurilataj disvastig\u0302intaj klis\u0302oj, urologo c\u0302iam pli ofte okupig\u0302as ankau\u0306\npri virinoj. Fakte tutmonde la kancero de urina veziko trafas kreskantan nombron da\ninaj individuoj: c\u0302iujare en Italio oni observas c\u0302irkau\u0306 5000 novajn kazojn, el kiuj"}, {"text_idx": "#000149", "text": "G\u0302enerale, vezikan kalkulusozon (kiu estas konata ankau\u0306 kiel gruzmalsano) spertas 5 %\nde la ina itala log\u0302antaro. Pli ol 2 milionoj da pacientinoj, siaflanke, suferas pro\nurina inkontinenco. Cistito mem estas problemo, kiu tradicie je 90 % rilatas al virinoj,\nen iu ajn ag\u0302o. Pro la pliig\u0302o de la supre menciitaj patologioj, kaj kun la espero povi\nhelpi homojn elkoni kaj frue prizorgi c\u0302i tiujn malsanojn de la urina aparato,\nSocieta\u0300 Italiana di Urologia (Itala Asocio pri Urologio) preparis kaj, printempe de 2018, eldonis detalan kaj\ninteresan manlibron. Interesatoj povas els\u0302uti la itallingvan bros\u0302uron el la oficiala"}, {"text_idx": "#000151", "text": "Kvankam Skotlando estas malgranda peco de tero c\u0302e la okcidenta marg\u0302eno de Eu\u0306ropo,\ng\u0302i estas naskig\u0302loko de kelkaj el la plej gravaj intelektuloj en la kampo de la naturfilozofio.\nEkde la dek-oka jarcento \u2013 la periodo de la tiel nomata Skota Klerismo \u2013 la c\u0302efurbo de Skotlando, Edinburgo, iom tro memkontente nomas sin \u201ela Ateno de la Nordo\u201d. Renomaj skotaj intelektuloj, kiuj havis mondvastan influon, inkluzivas la filozofon\nkaj historiiston David Hume, la beletriston kaj historiiston Thomas Carlyle kaj la\nfilozofon kaj ekonomikiston Adam Smith, kies amiko Hume ne c\u0302iam konsentis pri liaj"}, {"text_idx": "#000152", "text": "Adam Smith naskig\u0302is la 5an de junio 1723 en la orient-skota urbo Kirkcaldy (gaela\nnomo: Cair Chaladain), g\u0302is antau\u0306 nelonge pli konata kiel centro de fabrikado de linoleumo\nol kiel hejmo de pensuloj. Li frue montris sin aparte inteligenta studento, kiu interesig\u0302is\npri c\u0302iuj akademiaj fakoj. Post jaroj de studado en Glasgovo kaj Oksfordo, dum la resto\nde sia vivo li iom post iom faris sin multsciulo. Li ricevis renomon kiel lekciisto\nen Edinburgo, sed estante deca kalvinisto, li malaprobis tion, kion li rigardis kiel\nla diboc\u0302an vivon en la c\u0302efurbo, kaj preferis log\u0302i en la pli sobra Glasgovo."}, {"text_idx": "#000153", "text": "Farinte provan lekcion pri la temo\nDe Origine Idearum (Pri la origino de ideoj), en 1751 li estis promociita kiel profesoro pri logiko.\nKiel profesoro Smith estis aparte respektata, ne nur de skotaj studentoj, sed ankau\u0306\nestis serc\u0302ata de studentoj el la c\u0302efaj eu\u0306ropaj landoj kaj el Rusio, kiuj poste disvastigis\nliajn ideojn kaj principojn en siaj propraj landoj."}, {"text_idx": "#000157", "text": "Eble bezonas klarigon la esprimo \u201ela nevidebla mano\u201d. La unua mencio de tiu frazo trovig\u0302as en verko de Smith pri klasika mitologio, en\nkiu li parolas pri \u201ela nevidebla mano de Jupitero\u201d en la homaj aferoj. Almenau\u0306 dufoje poste, en eseoj pri ekonomiko, li uzas la saman\nfrazon por la nocio, ke lasate regi sin mem, sen troa interveno de la s\u0302tato, la ekonomio\nplej bone funkcias por la publika bono. Tamen, se okazas malavantag\u0302o al dungitoj kaj\nmalric\u0302uloj, la s\u0302tato ja rajtas korekti la maljustecon."}, {"text_idx": "#000158", "text": "Bedau\u0306rinde, tamen, la ekonomikistaj principoj de Smith (humana kaj kompatema viro)\npli ofte estas misuzataj por pravigi la ekscesojn de la tiel nomata nov-liberalisma\nlaissez faire (libera merkato sen interveno de la s\u0302tato), t.e. tute la malo de la socialisma kredo.\nEkstrema ekzemplo de la aplikado de\nlaissez faire estis la politiko de la antau\u0306a brita c\u0302efministro Margaret Thatcher, kiu asertis ke\n\u201ela socio ne ekzistas; nur individuoj\u201d, sed tutmonde multaj aliaj politikistoj kaj instancoj sekvis (kaj ankorau\u0306 sekvas)"}, {"text_idx": "#000160", "text": "Kiam mi unue ricevis c\u0302i tiun etan libron, mi dubis, c\u0302u g\u0302i bezonas pli ol mallongan\nrecenzon, sed fakte mi trovis g\u0302in interesa kaj konciza enkonduko al la vivo kaj la\nideoj de la grava filozofo Adam Smith, precipe kie ili rilatas al ekonomiko. La au\u0306toro,\nBo Sandelin, estas supera profesoro en Go\u0308teborg, Svedio."}, {"text_idx": "#000161", "text": "Alia recenzo pri la sama libro aperis en la rubriko \u201eEkonomio\u201d (MONATO 2018/07, p. 21)"}, {"text_idx": "#000163", "text": "Notinda evento okazis en la urbo Yaguaramas (municipo Abreus, apartenanta al la kuba\ncentro-suda provinco Cienfuegos), kie oni lastatempe muntis 19 440 sunpanelojn donacitajn\nde C\u0302inio. La ambasadoro de C\u0302ina Popola Respubliko en Havano, sinjoro Chen Xi, transdonis\nla s\u0302losilon simbolantan la komencon de la ekspluatado de sunenergiaj parkoj kun suma\ngener-povumo de 9 megavatoj (MW), konsiderante ankau\u0306 tiujn en la okcidenta provinco\nPinar del Rio. Ambau\u0306 estis konstruitaj kun la financa helpo de la c\u0302ina registaro."}, {"text_idx": "#000165", "text": "Rube\u0301n Cid Carbonell, kuba vic-ministro pri energio kaj minejoj, deklaris, ke, malgrau\u0306\nla malfacilaj\u0302oj ligitaj kun la ekonomia kaj komerca blokado fare de Usono, preskau\u0306\nc\u0302iuj kubanoj havas aliron al elektroenergio. \u201eYaguaramas, kune kun Pinar del Rio, konstituas la unuan etapon de donaco fare de C\u0302inio,\nkaj la du parkoj finitaj en 2018 havigas 13 500 megavat-horojn (MWh) jare kaj reduktos\nla produktatan karbondioksidon\u201d, li notis. Ene de malpli ol 90 tagoj la kontribuo de la parkoj egalis al pli ol 3500\nMWh kaj oni evitis emisii en la atmosferon 3000 tunojn da CO"}, {"text_idx": "#000166", "text": "Alvenas en Italion aparte efika sistemo por perdi pezon, kiu jam estis sukcese uzita\nen aliaj landoj de la mondo. Temas praktike pri gastra balono, kiun oni glutas samkiel\npilolon komence de la traktado kaj kiu post c\u0302irkau\u0306 kvar monatoj eliras nature el la\nkorpo, ene de homaj fekaj\u0302oj. La produkto, kiu nomig\u0302as\nElipse, estis prezentita komence de junio 2018 en Milano kaj oni priskribas g\u0302in kiel la\nunuan balonon kun c\u0302i tiaj novecaj trajtoj. Fakuloj rekomendas g\u0302in al dikaj personoj,\nkies korpomasa indico (BMI) egalas al \u2013 au\u0306 pli altas ol \u2013 27, precipe se ili jam provis sekvi dieton sen tamen atingi la deziratan rezulton."}, {"text_idx": "#000169", "text": "Dietikistoj je dispono de pacientoj"}, {"text_idx": "#000170", "text": "La uzo de tiu c\u0302i metodo por maldikig\u0302i estas parto de programo, kiu intencas, danke\nal la paralela helpo de fakula teamo kaj al la sento pri sateco kau\u0306zata de la balono,\ns\u0302ang\u0302i la mang\u0302ajn kutimojn de pacientoj. La programo antau\u0306vidas, ankau\u0306 en la fazo sekvanta\nla forpelon de la balono, la c\u0302eeston de aro da dietikistoj je dispono de pacientoj:\nili klerig\u0302is tiurilate kaj do havas apartan kompetenton kaj c\u0302iujn necesajn kapablojn\npor prizorgi homojn post la elpelo de la gastra balono pere de ilia ekskremento."}, {"text_idx": "#000171", "text": "En Romo, kie la projekto jam komencig\u0302is, ekzistas 15 nutraj kuracistoj, kiuj jam alig\u0302is\nal la projekto; en Sicilio oni nombras sume 20, dum aliaj ekaperas nun kaj pretas\nproponi tiun utilan servon en Lombardio, Emilia-Romagna kaj aliaj regionoj."}, {"text_idx": "#000172", "text": "La patrinan tagon oni celebras en la unua duono de majo en tre multaj landoj: c\u0302i-jare\ng\u0302i estos solenita en la 12a tago. La koncerna datreveno s\u0302ang\u0302ig\u0302as iomete de jaro al\njaro, sed g\u0302i koincidas c\u0302iam kun la dua dimanc\u0302o de majo."}, {"text_idx": "#000173", "text": "La origino de la patrina tago ekis antau\u0306 pluraj jarcentoj: la festo estis antikve\nligita vers\u0302ajne kun la kulto de fekundeco kaj patrineco. La patrina tago, kia ni g\u0302in\nkonas hodiau\u0306, estis tamen starigita fine de la 19a jarcento, kiam g\u0302in enkondukis la\nusona porpaca aktivulino Ann Reeves Jarvis, sekvita de s\u0302ia filino Anna kaj de sinjorino"}, {"text_idx": "#000174", "text": "Dum la 1860aj jaroj Ann Reeves Jarvis agadis kaj organizadis kampanjojn por kontrau\u0306batali\nla infanan mortemon kau\u0306zatan de diversaj malsanoj kaj de la poluado de lakto. Post\nla usona enlanda milito Ann Reeves Jarvis komencis lanc\u0302i iuspecajn \u201epanjo-festojn\u201d. Temis precipe pri piknikoj kaj aliaj arang\u0302oj, kun la celo antau\u0306enigi la amikecon\ninter patrinoj apartenantaj al frakcioj, kiuj estis malamikaj dum tiu milito. En 1870\nJulia Ward Howe verkis la Proklamon de la Patrina Tago, kiu instigis virinojn ludi\npli aktivan rolon en la paciga procezo."}, {"text_idx": "#000175", "text": "La 10an de majo 1908 Anna Jarvis, filino de Ann Reeves Jarvis, organizis en diversaj\nusonaj urboj eventojn dedic\u0302itajn al patrinoj. Dum la postaj jaroj la famo kaj graveco\nde tia tago kreskis pli kaj pli, kaj la usona prezidento Woodrow Wilson oficialigis\nla feston en 1914. Li decidis, ke la festo koincidu c\u0302iam kun la dua dimanc\u0302o de la\nmonato majo, kaj tiel oni memoras la daton de la morto de Ann Reeves Jarvis, forpasinta\nla 9an de majo 1905. C\u0302i tiu tago estis poste elektita en pluraj okcidentaj landoj,\ninkluzive de Italio ekde la malfruaj 1950aj jaroj."}, {"text_idx": "#000177", "text": "Kiam la nekonata viro venis log\u0302i en la vilag\u0302o, neniu atentis lin. Li ac\u0302etis malnovan\ndomon, iomete riparis g\u0302in, rekonstruis la tegmenton, farbis la barilon de la korto\nkaj faris garag\u0302on por sia au\u0306to."}, {"text_idx": "#000179", "text": "La nekonata viro kun neniu konversaciis, kun neniu renkontig\u0302is. Nur de tempo al tempo\nli inters\u0302ang\u0302is po kelkaj vortojn kun Cecka, la vendistino en la magazeno, kaj same\nkun Petranka, la junulino, kiu laboris en la kafejo."}, {"text_idx": "#000181", "text": "Iom post iom la homoj alkutimig\u0302is al li, sed ili evitis lin kaj ne alparolis lin.\nLi kvazau\u0306 preferis pasigi la tagojn hejme, kaj nur de tempo al tempo oni lin vidis\nsur la vilag\u0302a placo. Lia domo trovig\u0302is c\u0302e la rando de la vilag\u0302o, c\u0302e la strato, kiu\ndeklivis suben al la s\u0302oseo al la urbo."}, {"text_idx": "#000182", "text": "Sed iun tagon la nekonata ulo serioze maltrankviligis preskau\u0306 la tutan vilag\u0302on. Tio\nestis en la komenco de oktobro. Trian tagon la pluvo ne c\u0302esis. Pluvis, la pluvo plifortig\u0302is,\nkaj evidentig\u0302is, ke tutan semajnon pluvos."}, {"text_idx": "#000183", "text": "En la vilag\u0302o estis nur baza lernejo, kaj kelkaj lernantoj, kiuj frekventis gimnazion,\nc\u0302iun tagon piedmars\u0302is al la urbo, kiu trovig\u0302is tri kilometrojn de la vilag\u0302o."}, {"text_idx": "#000184", "text": "Hodiau\u0306, kiam Veska revenis de la lernejo, Milka, s\u0302ia patrino, demandis s\u0302in, kiel s\u0302i\nsukcesis iri al la lernejo en la forta pluvo. Veska respondis, ke matene, kiam s\u0302i\nekiris al la lernejo kun siaj amikinoj Katja kaj Ljubka, Nekonato, kiu log\u0302is c\u0302e la\nrando de la vilag\u0302o, proponis veturigi ilin per sia au\u0306to al la urbo, kaj ili veturis"}, {"text_idx": "#000186", "text": "\u2013 Kiel vi kurag\u0302as veturi en la au\u0306to de Nekonato? Vi nek scias, kiu li estas, nek konas\nlin. Neniu scias, kiu li estas! Oni diras, ke li estas krimulo kaj farus al vi ion\nmalbonan au\u0306 veturigus vin ien kaj malhonorigus vin!"}, {"text_idx": "#000187", "text": "\u2013 Sed, panjo, ni estis tri knabinoj kaj nenian fiagon li povus kau\u0306zi al ni. Kaj s\u0302ajnas\nal mi, ke li ne estas krimulo, bonedukita kaj kultura li estas ..."}, {"text_idx": "#000188", "text": "\u2013 Nenion mi volas au\u0306di! \u2013 interrompis s\u0302in Milka. \u2013 Kaj neniam vi kurag\u0302u eniri lian au\u0306ton."}, {"text_idx": "#000189", "text": "Sed, evidente, Veska ne taksis serioze la averton de sia patrino, kaj post kelkaj\ntagoj iu najbarino diris al Milka, ke s\u0302i vidis Veska-n denove eniri en la au\u0306ton de\nNekonato survoje al la urbo. Tio nervozigis Milka-n. S\u0302i saltis kaj ekiris al la domo\nde Nekonato. Post nur kelkaj minutoj s\u0302i estis antau\u0306 la pordo kaj komencis forte frapi\nal la pordo. Nekonato eliris kaj mire alrigardis s\u0302in. G\u0302is nun neniu el la vilag\u0302o vizitis\nlian domon, nek serc\u0302is lin por io. Li malfermis la bus\u0302on por demandi Milka-n, kion\ns\u0302i volas, sed s\u0302i ne permesis al li ec\u0302 unu sonon prononci."}, {"text_idx": "#000190", "text": "\u2013 Sinjoro! \u2013 komencis kolere kaj minace s\u0302i \u2013 Mi ne scias, kiu vi estas, sed mi avertas vin ne okupig\u0302i pri mia filino! Tio konvenas\nnek al via ag\u0302o, nek al viaj jaroj. Se mi ekscios, ke vi ankorau\u0306 foje proponos al s\u0302i\nveturigi s\u0302in al la urbo per la au\u0306to, mi plendos al la polico, kaj mi procesos kontrau\u0306\nvi! C\u0302u vi ne hontas!"}, {"text_idx": "#000191", "text": "Nekonato restis konsternita. Li rigardis s\u0302in kaj ne sciis, kion respondi."}, {"text_idx": "#000192", "text": "\u2013 Pluvis, kaj mi volis helpi la knabinojn, por ke ili ne mars\u0302u piede \u2013 diris li."}, {"text_idx": "#000193", "text": "\u2013 Tion al iu alia vi diru. Mi estas patrino, kaj mi tre bone scias, kion vi volis."}, {"text_idx": "#000195", "text": "La novaj\u0302o rapide disvastig\u0302is, kaj c\u0302iuj en la eta montara vilag\u0302o jam sciis, ke Nekonato\nveturigas la knabinojn al la urbo per la au\u0306to. Iuj, kiel Milka, suspektis lin pri\nmaldecaj intencoj, sed aliaj senkulpigis lin. Estas virinoj, kiuj diris, ke Nekonato\nkompatis la knabinojn kaj proponis veturigi ilin al la urbo, por ke ili ne mars\u0302u tri\nkilometrojn piede en la pluvo."}, {"text_idx": "#000196", "text": "C\u0302ar en la vilag\u0302o okazis preskau\u0306 neniaj eventoj, tiu novaj\u0302o kelkajn tagojn kaptis la\natenton de la homoj. Oni pridiskutis g\u0302in en la domoj, en la drinkejo kaj en la kafejo.\nIuj patrinoj serioze avertis siajn filinojn eviti Nekonaton. Sed kiel c\u0302iu miraklo\ntritaga ankau\u0306 tion oni rapide forgesis. Nekonato preskau\u0306 ne videblis en la vilag\u0302o.\nKvazau\u0306 li estus foririnta ien, kaj lia domo senhomig\u0302is."}, {"text_idx": "#000197", "text": "La vintro pasis, venis la printempo, la arboj verdig\u0302is, en la kortoj ekfloris la printempaj\nfloroj. La sunradioj pli kaj pli varmigis la korojn, kaj la sudvento forpelis la zorgojn,\nla maltrankvilojn, kaj ridetoj ekbrilis sur la vizag\u0302oj de la homoj. La pli junaj komencis\nfrumatene iri al la agroj, kiuj c\u0302i tie en la montoj estis malgrandaj, sed la homoj"}, {"text_idx": "#000198", "text": "Iun posttagmezon malbona informo kvazau\u0306 glacia vento pasis super la vilag\u0302o: Nedelc\u0302o,\nla kvinjara filo de la familio Kanc\u0302ov, malaperis. Li eliris el la korto, lia patrino\nVera ne rimarkis lin, kaj kiam s\u0302i serc\u0302is lin, li jam forestis. S\u0302i ekiris tra la vilag\u0302o\npor serc\u0302i lin, sed nenie lin trovis. S\u0302i demandis, pridemandis, sed vane, de la infano\nne estis ec\u0302 spuro. Tiu c\u0302i sciigo rapide disvastig\u0302is tra la tuta vilag\u0302o. La homoj maltrankvilig\u0302is.\nLa viroj kolektig\u0302is en la drinkejo por decidi, kion fari. La kors\u0302ira ploro de Vera"}, {"text_idx": "#000199", "text": "\u2013 Certe li ekiris al la arbaro \u2013 supozis la viroj. \u2013 Ni devas disig\u0302i en grupojn kaj traserc\u0302i la arbaron."}, {"text_idx": "#000200", "text": "Ili ekiris, rapidis, c\u0302ar baldau\u0306 vesperig\u0302os kaj en la mallumo ili trovus nenion. La\nplaco senhomig\u0302is kaj silentig\u0302is en maltrankvila atendado. Nur el la domo de la familio\nKanc\u0302ov dau\u0306re elflugis la plorego de Vera. La horoj malrapide kaj pene pasis, sed la\nviroj ne revenis. La virinoj ilin atendis kun kuntiritaj koroj kaj kun rigardoj fiksitaj\nal la densa pinarbaro, kiu de norde kaj de okcidente c\u0302irkau\u0306is la vilag\u0302on. La suno\nkvazau\u0306 time subiris, kaj g\u0302iaj lastaj radioj similis al savmanoj."}, {"text_idx": "#000201", "text": "Kiam la virinoj, kiuj estis en la kafejo c\u0302e la placo, jam opiniis, ke c\u0302i-vespere la\nviroj ne povos trovi Nedelc\u0302o-n, el la rando de la vilag\u0302o aperis Nekonato. Li rapide\nmars\u0302is al la placo, portante mane Nedelc\u0302o-n. Petranka el la kafejo la unua lin vidis\ntra la fenestro kaj g\u0302oje ekkriis:"}, {"text_idx": "#000203", "text": "La virinoj eksaltis kvazau\u0306 vekitaj de subita tondro kaj ekkuris eksteren. Nekonato\nhaltis, transdonis Nedelc\u0302on al iu el ili kaj mallau\u0306te diris:"}, {"text_idx": "#000204", "text": "\u2013 Li dormis c\u0302e la herbejo Genov, apud la granda pino. Hazarde mi lin vidis."}, {"text_idx": "#000205", "text": "\u2013 Estu viva kaj sana \u2013 diris iu el la virinoj."}, {"text_idx": "#000206", "text": "\u2013 Dio vin benu \u2013 aldonis alia."}, {"text_idx": "#000207", "text": "\u2013 Kuru, diru al Vera, ke s\u0302ia Nedelc\u0302o estas trovita, kaj al la viroj, ke ili revenu"}, {"text_idx": "#000208", "text": "Nekonato turnig\u0302is por ekiri, sed Petranka lin haltigis."}, {"text_idx": "#000209", "text": "\u2013 Sinjoro, atendu, eniru, por ke ni almenau\u0306 per unu kafo regalu vin."}, {"text_idx": "#000210", "text": "Nekonato ekrigardis s\u0302in, por sekundo li enpensig\u0302is, sed ekiris al la kafejo. Li sidig\u0302is\nc\u0302e iu tablo kaj la virinoj lin c\u0302irkau\u0306is. Petranka alportis la kafon."}, {"text_idx": "#000211", "text": "\u2013 Bonvolu, sinjoro \u2013 diris s\u0302i. \u2013 Delonge vi ne venis en la kafejon, vers\u0302ajne vi havas laboron?"}, {"text_idx": "#000212", "text": "\u2013 Jes \u2013 respondis li. \u2013 Mi ne havas liberan tempon."}, {"text_idx": "#000213", "text": "\u2013 Kion vi faras? Malofte vi eliras el la domo \u2013 dau\u0306rigis per la demandoj Petranka."}, {"text_idx": "#000214", "text": "\u2013 Verkisto mi estas. Mi verkas. Mi venis tien c\u0302i en la vilag\u0302on por verki trankvile."}, {"text_idx": "#000215", "text": "\u2013 Verkisto \u2013 interrigardis sin la virinoj. Ne c\u0302iuj klare komprenis, kion signifas esti verkisto,\nsed sur iliaj vizag\u0302oj aperis estimo kaj respekto."}, {"text_idx": "#000216", "text": "Mi dankas vin pro la sendita \u201egustumaj\u0302o\u201d beletra, la novelo\nCent diantoj de Ju\u0301lia Sigmond (MONATO 2018/12, p. 25-26). Sed estu permesate fari lingvan rimarkon pri g\u0302i. S\u0302ajnas, ke la verketo originas\nde hungarino, kion mi konkludas el la lingvaj\u0302o, pli precize el g\u0302ia vortordo, pro kio\nla lingvon, en kiu s\u0302i g\u0302in verkis, mi kutimas nomi \u201eHunganto\u201d, t.e. la versio, dialekto de Esperanto, preferata de multaj hungaroj. Esperanto bezonas\nunuecan sistemon ankau\u0306 vortordan, alie g\u0302ia popularig\u0302o estas minacata."}, {"text_idx": "#000217", "text": "Sekve al tiu c\u0302i teksto aperis letero de leganto en posta numero de MONATO."}, {"text_idx": "#000219", "text": "Oni scias, ke neniu devas miksi arton kaj artiston, kaj ke, se oni volas konservi\nsiajn ravon kaj admiron pri ajna artisto (kaj mi vere admiras la tuj recenzotan verkiston!),\noni ja devas teni sin je sekura distanco de tiu. Plie, en c\u0302iuj landoj, kulturoj kaj\nlingvoj trovig\u0302as artistoj, kies vivon komplete c\u0302irkau\u0306as, vole nevole, polemikoj. Felic\u0302e\nau\u0306 ne, c\u0302e ni, esperantistoj, ne estas ja kutime havi artistojn, kiuj estas ankau\u0306 kau\u0306zo\nau\u0306 celo de akraj polemikoj, tio estas ja escepto. Sed nun ni parolu pri unu el tiuj"}, {"text_idx": "#000220", "text": "Esperantlingva poeto el Hispanio, konig\u0302inta ekde la fino de la 80aj jaroj, Camacho\nestas unu el tiuj revoluciuloj de nia poezio, kiuj, grupe, famig\u0302is kiel\nIbera Skolo. Tamen liaj personaj sintenoj antau\u0306 kelkaj el niaj institucioj au\u0306 aliaj famuloj de\nnia movado c\u0302iam rezultigis, ke la vervo kaj verko de Camacho estas rigardataj ne nur\nkiel tempestaj, sed ankau\u0306 kiel agresemaj kaj, de kelkaj personoj, netoleremaj. Ne\nestas malmultaj tiuj, kiuj pensas, ke \u201eja temas pri elstara poeto, tamen"}, {"text_idx": "#000221", "text": "Tamen pro la fakto mem, ke mi ne rajtas jug\u0302i homon, kun kiu mi neniam havis personan\nkontakton, mi povas (almenau\u0306 mi tion pensis, sed tion taksu leganto mem) kun iom da\nsenpartianeco prepari tiun c\u0302i recenzon pri lia lasta libro, titolita\nBrulvunde estas bona rikolto de poemoj, produktitaj en la jaroj 2016 kaj 2017, kio igas la\nlibron duparta tekstaro, kredeble organizita lau\u0306 verk-ordo mem."}, {"text_idx": "#000222", "text": "La unua parto, 2016, ekas per versforma prezento de la akra disputo, tiam j\u0302us okazinta,\ninter la au\u0306toro kaj Carlo Minnaja. Fakte, la unuaj sep poemoj de la tuta libro konsistas\nel rakontado de lia versio de la afero kaj en atakoj kontrau\u0306 Minnaja. Estas domag\u0302e,\nke Minnaja ne estas ankau\u0306 poeto, tiel li eble povus per samaj armiloj prezenti kaj\npropran version. Tamen ne nur kontrau\u0306 Minnaja Camacho atakas, estas same alia celo: Ian Fantom,\nkiu, tamen, \u201emeritis\u201d nur unu poemon, en la pag\u0302o 112."}, {"text_idx": "#000223", "text": "Sed ne pensu, ke la tuta poemaro estas tiom akre militema. Estas en g\u0302i kortus\u0302a omag\u0302o\nal la tiam j\u0302us forpasinta c\u0302efredaktoro de MONATO, nia karmemora Paul Gubbins (p. 30, vidu la kadron), kaj al Baldur Ragnarsson, al\nkiu Camacho dedic\u0302as la libron. Li rekonas lin kiel \u201emodelon\u201d por sia verko kaj konfesas s\u0302uldi al li la versan strukturon, konstruitan lau\u0306 \u201etrioj\u201d. Plie, en la poemo \u201eAl untaj poetoj\u201d, li ec\u0302 rekomendas al siaj posteuloj bone trastudi la verkojn"}, {"text_idx": "#000225", "text": "Bone ... kaj pri la poemoj mem? Kion pri ili oni povas diri?"}, {"text_idx": "#000227", "text": "Fine, kiamaniere taksi poeton kiel Camacho? Senkonsidere pri la polemikisto, mi sincere\npovas diri, ke liaj poetaj kvalitoj ankorau\u0306 dau\u0306re vervas, sed liaj poeziaj formuloj\njam, iom post iom, elc\u0302erpig\u0302as. Tiel, oni ja flaras post legado de\nBrulvunde ioman lacig\u0302on, de li mem konfesitan, antau\u0306 la (memdeviga?) tasko esti c\u0302iam avangardeca.\nEble mi au\u0306dacu diri, dum tiu sia \u201epoezia au\u0306tuno\u201d, nia eminenta poeto devos investi iom da tempo je propra reinventado, kaj, sen plua\nkompromiso por esti moderna, farig\u0302i tiam eterna."}, {"text_idx": "#000229", "text": "Carlo Minnaja prave substrekas en sia recenzo, kiun mi legis, ke\nLaminario estas mara brunalgo, kies nomon nefakulo kutime ne konas. Tiu titolo, vers\u0302ajne, volis\nCelakantoj de Camacho, fis\u0302oj, supozitaj formortintaj de c\u0302irkau\u0306 65 milionoj da jaroj (kiel registras\nNPIV) kaj tute abrupte retrovitaj en 1938 kiel plu vivantaj."}, {"text_idx": "#000230", "text": "Persone mi sugestas, ke per c\u0302i tiu titolo \u2013 iel spegulante sian amikon en la elektado de ekzotika vivaj\u0302o \u2013 la au\u0306toro intencis titolon ne tuj forgeseblan, kiu iel, vers\u0302ajne, registrig\u0302os en"}, {"text_idx": "#000231", "text": "Kiel ajn, per vortelekto li montras, ke li tre bone regas nian vortprovizon \u2013 sed pli grave: per siaj versoj, poemoj, poemetoj li konvinke arogas al si indan lokon\nsur nia eta Parnaso. Junan kaj fierindan kolegopoeton ni hurau!"}, {"text_idx": "#000233", "text": "fluoj \u2013 la tri subtitoloj de c\u0302i poemaro \u2013 iom svage meditigas pri la verkado de tiu c\u0302i poezia libro: por mi persone Fonto unuavice\npensigas pri mia konstanta eldonisto, kun kiu tra la jardekoj tiom da libroj kaj libretoj\nni povas enmondigi, sed konkrete, ili tri \u2013 fontoj, tajdoj, fluoj \u2013 pensigas pri akvo, sur kiu drivas nia mondo, nia ekzisto: la unua c\u0302apitro \u2013 fontoj \u2013 komencig\u0302as per Sablodolaro: tia stranga vivaj\u0302o, kiun la \u201emi\u201d de la verko volus imiti en sekreta kus\u0302ado nerimarkata, por vendig\u0302i trigros\u0302e kiel\nornamaj\u0302o en pulbazaro. Kia modestega revo!"}, {"text_idx": "#000234", "text": "retrovi la vojon al vi estas mistera tasko\nnur plenumebla de birdoj mang\u0302antaj panerojn\nau\u0306 de talpoj tunele ligantaj niajn grotajn timojn\nc\u0302ar tio au\u0306tomate pensigas onin pri bildoj c\u0302iuflanken saltantaj: jen unu el la plej\ngravaj taskoj de \u201emoderna\u201d poezio. Sian vivon oni ja ekiras, postlasante spurojn por kapabli retrovi la vojon\niritan, sed birdoj, kiuj hazarde pasas kaj ekg\u0302uas la j\u0302etitajn panerojn, forigas tiun\nspuron ... Tiam do retrovi la vojon farig\u0302as neeble."}, {"text_idx": "#000235", "text": "Glacirompe \u2013 povas esti, ke mi komplete misasociadas, sed min tiu poemeto impresas tre triste\ntristige: s\u0302ajne, la \u201emi\u201d s\u0302ipe drivas tra maro da rubo, kvazau\u0306 glacimonto da rubo. G\u0302i memorigas min pri dokumenta\nfilmo, kiun antau\u0306 nelonge televide mi spektis."}, {"text_idx": "#000236", "text": "Dancanta Satiruso \u2013 kiel klasiklingvisto tuj mi ekpensis pri tiu mirinda statuo, kiu marfunde dum jarcentoj\nkonservig\u0302is, nun prave en muzeo miatakse fierega: Kiel trafa\nc\u0302ar amase turistoj venis vidi g\u0302in."}, {"text_idx": "#000237", "text": "Sed post la malkovro de la mirinda statuo la vivo reig\u0302is normala:"}, {"text_idx": "#000238", "text": "La memoroj pri la avo au\u0306dig\u0302as kompatema tenereco, kiun samtempe li neas (helpos\u0302nuron mi elj\u0302etus, / sed"}, {"text_idx": "#000239", "text": "La siamaj luktistoj \u2013 al mi impresas iom triste, ke c\u0302i tiuj du luktistoj reciproke, s\u0302ajne, sin amas, ja\niel havas interkontakton, sed samtempe ne povas sin au\u0306di: tipe \u201emoderna\u201d tristeco kun c\u0302iuj teknikaj\u0302oj ja uzataj."}, {"text_idx": "#000240", "text": "Herbario \u2013 romantika poemeto, kiu komencig\u0302as per renkontig\u0302o por prizorgi la herbarion, la herbokolekton;\nens\u0302ovig\u0302as gejunulaj am-sentoj, sed malgrau\u0306 ia heziteto inter romantikaj emoj kaj odoroj\nde plej logaj floroj, subite venkas c\u0302u devosento: \u201eni hastu al parko, verd' atendas.\u201d"}, {"text_idx": "#000241", "text": "La baseno \u2013 pri \u201eakva koro\u201d en la g\u0302ardeno de Palermo. Mi, kompreneble, ne povas esti certa, ke temas ekzakte\npri la sama naturfenomeno, sed s\u0302ajnas al mi, ke g\u0302uste tie antau\u0306 tiom da jaroj mi estis,\nKurag\u0302e antau\u0306en! pri nimfo, kiu tra la fluoj de riveroj migras de kontinent' al kontinento por honori"}, {"text_idx": "#000242", "text": "Kau\u0306ze \u2013 Ja klare: tio okazas al oni, se oni kus\u0302as surplanke en g\u0302ardeno. Fungojn oni au\u0306das\nkreski, aeron pumpadi radiken. En Esperanto mi ankorau\u0306 ne renkontis, almenau\u0306 ne konscie,\npoeton tiel atentan pri la naturfenomenoj. Gratulon al vi, kara!"}, {"text_idx": "#000243", "text": "Medito, pri kio restos post c\u0302iu nia laboremo, luktado, penado \u2013 tre c\u0302arme rekoni survoje konatajn nomojn, ec\u0302 de nia amika rondeto de Kajto \u2013 sed fine c\u0302io forvaporig\u0302os en eternecan neniomon ... Persone tio min impresas tre\nreligie, sed, supozeble, tio pruvas precipe pri mia personeco. Dankon, Suso! Bela"}, {"text_idx": "#000247", "text": "Mi akceptis c\u0302i tiun libron por recenzo parte pro tio, ke mi nun okupig\u0302as, partatempe,\npri arkivo kaj pri biblioteko, nome pri la postlasaj\u0302o de Marjorie Boulton kaj pri\nla katalogado de Biblioteko Butler. Miroslav Malovec traktis la aferojn, kiuj plej\nproksime rilatas al mia agado. Ankau\u0306 mi pensas pri la bananskatoloj."}, {"text_idx": "#000248", "text": "Inter la 11 alitemaj prelegoj mi aparte notas du prelegojn de Piet Buijnsters, en\nkiuj li pritaksas diversajn parolrekonilojn kaj literumilojn por Esperanto. Domag\u0302e,\nke li ne simile pritaksis diversajn tekstlegilojn por Esperanto, c\u0302ar tio ec\u0302 pli interesus\nmin. Kiu el ABBYY FineReader, OmniPage, Readiris kaj, eble, ankau\u0306 aliaj programoj\nplej bone funkcias por kiaj tekstoj? Jen interesa temo, eble, por iu alia. Piet Buijnsters\nforpasis, bedau\u0306rinde, kelkajn semajnojn antau\u0306 ol mi ricevis c\u0302i tiun libron."}, {"text_idx": "#000249", "text": "Por resumi, jen kolekto de tekstoj pri diversaj interesaj temoj. Plenan liston de\nili oni povas trovi en la reto, kaj mi esperas, ke la eldonejo ricevis permeson por\nenretigi ankau\u0306 la plenajn tekstojn, kiam estos konvene. Registraj\u0302oj de kelkaj prelegoj"}, {"text_idx": "#000250", "text": "Arkivoj kaj bibliotekoj \u2013 kiel protekti kaj konservi nian heredaj\u0302on. Eld. Espero, Partiza\u0301nske, 2015. 173 pag\u0302oj. ISBN 978-80-89366-36-1."}, {"text_idx": "#000251", "text": "C\u0302ar mi estas latin-amerikano, mi vivas en mondoparto, kies kulturo estis grandparte\nmuldita de la romkatolika eklezio, kaj, c\u0302ar mi vivas en urbo mondfame konata kaj pro\nkarnavala festo kaj pro statuo de Kristo Redemptoro, certe alikontinenta leganto povus,\nkvankam pale, imagi, kun kia scivolo diversaj el miaj samurbanoj rigardas la sep ortodoksajn\npreg\u0302ejojn ekzistantajn en Rio-de-J\u0302anejro, el kiuj c\u0302iu estas ligita al unu enmigrinta\nkolektivo el ortodoksaj landoj, do estas ortodoksa rusa, ukraina, siria, libana, pola,"}, {"text_idx": "#000252", "text": "Tiel, ortodoksa kredo estas afero de niaj slavdevenaj samlandanoj; kio por ni estas\nnenia problemo. Sed oni konfesu, ke por multaj brazilanoj estas ja iom strange vidi\nhomojn, kiuj vivas sian kredon lau\u0306 maniero, kiu por ni, latinoj, \u201ene samas sed egalas\u201d, kiel diras la kanzono de kuba kantau\u0306toro Silvio Rodri\u0301guez. Tio okazas, c\u0302ar ortodoksa\nkredo c\u0302iam montrig\u0302as al ni kiel multe pli serioza kaj tradiciema versio de katolikismo,\ntamen kun pli belaj kirkoj kaj pli allogaj mesoj (kaj longbarbaj pastroj)."}, {"text_idx": "#000253", "text": "C\u0302ar g\u0302i g\u0302enerale estas asociita kun slavaj popoloj, ortodokseco farig\u0302is kvazau\u0306 komuna\nkaj g\u0302enerala kultura trajto de slavoj, kiuj, ec\u0302 kiam romkatolikoj, havas kulturon\ng\u0302eneralan, plenigitan de ortodoksa pensmaniero; tiel tre oportunas, ke ni havu, en\nEsperanto kaj aliaj lingvoj, tekston de la\nProglas (antau\u0306kanto), tio estas, kanto, kiu antau\u0306as, dummese, la prezentadon kaj legadon"}, {"text_idx": "#000254", "text": "Verkita de Sankta Cirilo, ankau\u0306 konata kiel Konstanteno la Filozofo, temas pri religia\npoemo, kiu iel resumas la Novan Testamenton. Ja en sia esperanta versio la poemo belas,\nkaj transdonas al ni la religian senton de la verkinto, kredeble same tenatan de nuntempaj\nAntau\u0306kanto gravas ne nur pro sia religia simbolismo, sed g\u0302i ec\u0302 pli gravas pro sia lingvistika\nvaloro. La tuta poemo estas la unua teksto skribita kaj en unu el la slavaj lingvoj\nkaj en tute nova alfabeto. Bone, tion klarigi postulos iom da historio."}, {"text_idx": "#000256", "text": "Antau\u0306kanton en tio, kion lingvistoj nomas \u201emalnovslava lingvo\u201d, elpensita kiel unua tutslava planlingvo, do komprenota de c\u0302iu slavlingvano, kiu\nscipovas la glagolican alfabeton. Tamen post la morto de Konstanteno lia frato Metodo\nreadaptis kaj simpligis la glagolican, tiamaniere kreante alian alfabeton kiu, omag\u0302e\nal la mortinta frato, estas nun konata kiel \u201ecirila\u201d."}, {"text_idx": "#000257", "text": "Kaj oni ja devas konstati, ke tre trafe pensis la fratoj rilate al la lingvo, c\u0302ar\nsimpla rigardo al tiu oklingva eldono de\nAntau\u0306kanto (eldonita g\u0302uste en Nitro), ebligas ke, se oni ec\u0302 nur fulme komparas ilin \u2013 kiuj siavice estas, krom la esperanta, la malnovslava (en la cirila kaj glagolica\nalfabetoj), la slovaka (lau\u0306senca kaj versa tradukoj), la nitra dialekto, la c\u0302eh\u0302a,\nla bulgara kaj la angla (?!) \u2013 rapide konstateblas, kiom proksimaj tiuj lingvoj ja ec\u0302 hodiau\u0306 estas. Tamen la varieco\nde lingvoj permesas, ke oni demandu: c\u0302ar temas pri slava teksto, kial rusa kaj pola\nversioj malestas, c\u0302u ili ne ekzistas?"}, {"text_idx": "#000261", "text": "Se kompari kun kelkaj antau\u0306aj verkoj de Modest, c\u0302i tie mankas iuj trajtoj, kiuj siatempe\nestis kritikataj, sed restas iu atmosfero de sentempeco kaj senlokeco. Privata detektivo\nJanko Sinapov estas petata esplori pri malaperinta persono; nomoj estas bulgaraj,\nsed la sceno povus okazi en ajna loko: tramo, au\u0306tomobilo, mezgranda urbo kun malpli\nluksaj c\u0302irkau\u0306aj\u0302oj, rutineca malnovdoma oficejo, kie amasig\u0302as paperaj dokumentoj (kvankam\npreterpase estas menciitaj komputilo kaj reto), kafejoj tau\u0306gaj por renkontig\u0302oj, edzino\nlaca pro la trolaboro de la edzo, inspektado pri eventuala kokro ktp."}, {"text_idx": "#000262", "text": "Trovig\u0302as c\u0302iuj ingrediencoj, kutimaj al ajna detektiva romano. Tiu c\u0302i aspektas kvazau\u0306\nde Simenon, c\u0302ar mankas ja modernaj teknologiaj\u0302oj, mankas atente skrupulaj ekzamenoj\nde detaloj, kiujn Sherlock Holmes praktikas per lenso. Mankas ankau\u0306 plej subtilaj\nkrimkau\u0306zoj pri heredaj\u0302o, kiuj abundas c\u0302e la televidaj serioj kun la eterne viva Angela\nLansbury. Fakte, c\u0302io estas koncentrita en la renkontig\u0302oj de la detektivo kaj interparoloj\nkun la eventualaj konantoj de la malaperinto. C\u0302iu el c\u0302i-lastaj havas sian retenig\u0302emon,\nla unua respondo al la demandanta detektivo estas \u201emi delonge ne havas rilatojn al li\u201d."}, {"text_idx": "#000264", "text": "Por ke vi ne plu konfuzig\u0302u"}, {"text_idx": "#000265", "text": "Malmultajn paperajn librojn mi ac\u0302etas lastatempe. Plej ofte mi legas artikolojn au\u0306\nlibrojn per mia iPad. Ankau\u0306 multajn paperajn vortarojn mi fordonacis, simple c\u0302ar en\npraktiko mi uzas pos\u0302telefonan aplikaj\u0302on au\u0306 retejon. Tamen jen verko, kiun mi vere\nrekomendas ac\u0302eti en papera formo:\nKonfuziloj de Przemys\u0142aw Wierzbowski. Kial? Mi fojfoje instruas Esperanton kaj rimarkis, samkiel\nla au\u0306toro de la verko, ke multaj parolantoj de nia lingvo \u2013 ec\u0302 progresintoj \u2013 kelkajn vortojn ade uzas malg\u0302uste. Ili parolas, ekzemple, pri \u201eimpos\u0302toj\u201d, \u201emang\u0302i dezerton\u201d au\u0306 pri la \u201erezolucio de ekrano\u201d. Terure!"}, {"text_idx": "#000266", "text": "Konfuziloj kolektig\u0302as sur 152 pag\u0302oj vortoj konfuzaj jen pro la similsoneco, jen pro la etimologio\nkaj similo al vortoj nacilingvaj, c\u0302iuj kun tre belaj ilustraj\u0302oj kaj difinoj, bazitaj\nPlena Ilustrita Vortaro. Au\u0306 kiel aperas en la subtitolo: \u201evortoj, kiuj faras nian lingvon malfacila\u201d."}, {"text_idx": "#000268", "text": "G\u0302enerale, estas do nur lau\u0306doj. Eblus kritiki, tamen, du aferojn. La kovrilo estas\niom nekutima kaj ne al c\u0302iu plac\u0302os; povus esti, ke tial la verko malpli bone vendig\u0302os\nol g\u0302i enhave meritas. Cetere, mankas kelkaj fivortoj, kiujn mi persone estus aldoninta,\nc\u0302ar gravas, ke oni ilin ne erare uzu. Sed mi imagas, ke tio malfacilas, c\u0302efe pro la"}, {"text_idx": "#000269", "text": "Se vi volas perfektigi vian Esperanton au\u0306 instruas al progresantoj, mi varme rekomendas"}, {"text_idx": "#000271", "text": "Eric Lee estas brita j\u0302urnalisto kaj historiisto, adepto de klasika marksismo kaj socialdemokratio.\nRevo lia, kiel de amaso da socialdemokratoj, estas demokratia socialismo \u2013 ordo, kie socia justeco kaj homaj rajtoj kunekzistas en plena harmonio. Sed ekzistas\nstranga problemo: tie, kie venkis socialismemaj politikaj fortoj, estig\u0302is politikaj\nordoj, kie au\u0306 restis kapitalisma sistemo, nur iom \u201eplibonigita\u201d, au\u0306 mankis demokratio ... Kaj Eric Lee finfine trovis tiun landon kaj mallongan periodon,\nkie, tamen, li vidas efektivig\u0302intan revatan soci-politikan ordon: sendependan Kartvelion\nen la jaroj 1918-1921 (kion antau\u0306is la kamparana \u201eGuria Respubliko\u201d, ekzistinta en unu distrikto de Kartvelio en 1905)."}, {"text_idx": "#000272", "text": "La eventoj, kiujn traktas la au\u0306toro, estas duonforgesitaj: por la epoko de la 1a kaj\n2a rusiaj revolucioj, ili s\u0302ajnas, en mondhistoria skalo, nur flankaj okazintaj\u0302oj,\nkaj lia atentigo pri ili estas grava restau\u0306ro de la historia honoro de liaj protagonistoj,\nkartvelaj socialdemokratoj. Memorigo pri tiuj eventoj antau\u0306centjaraj estas tre edifa\npor nunaj maldekstraj politikistoj. Sed konsenti kun c\u0302iuj konkludoj de la au\u0306toro ne"}, {"text_idx": "#000273", "text": "Lau\u0306 la au\u0306toro, ekskluziva influo de socialdemokratoj en Kartvelio dum la 2a rusia\nrevolucio s\u0302uldig\u0302as al tio, ke ili multon lernis mem el la sperto de popola ribelo\nkaj starigo de pli ol duonjara kamparana memregado en la guria distrikto en 1905.\nTio, ke ili ne simple provis ekgvidi la kampulan ribelon, sed alproprigis la sperton,\nproksimigis ilin al la popolo kaj elvokis grandan fidon al ili. Tial ili (nomataj\nen posta sovetia politika historiografio \u201emens\u0302evistoj\u201d) farig\u0302is la sola amase subtenata partio 12 jarojn poste \u2013 en la jaroj 1917-1918, kio kondukis al ilia absoluta venko en la lando. Krome, ili\nestis sufic\u0302e unuecaj, kaj internaj kontrau\u0306diroj ne malhelpis al ili akorde gvidi la"}, {"text_idx": "#000274", "text": "Eric Lee asertas, ke la reformoj kaj la finfine formig\u0302inta konstitucio de Kartvelio\nregata de la socialdemokratoj havis vere socialisman kaj senrezerve demokratian karakteron.\nLa dokumentaj atestoj, s\u0302ajne, subtenas tiun opinion. Kaj lau\u0306 ili, tie estis vere la\n\u201eora epoko\u201d de demokratia socialismo. Tamen unu afero estas juraj dokumentoj, sed tute alia estas"}, {"text_idx": "#000277", "text": "Ankau\u0306 granda admiro de la au\u0306toro pri la akceptita (cetere, nur lastmomente!) demokratia\nkonstitucio aspektas kiel ioma troigo. Se g\u0302i estus tiom perfekta, en 1991 la sendependaj\nkartvelaj gvidantoj povus g\u0302in refunkciigi \u2013 tamen ne, ili preferis ellabori ion novan."}, {"text_idx": "#000278", "text": "C\u0302iuokaze, la libro estas treege interesa minimume pro tio, ke g\u0302i remalkovras duonforgesitajn\nhistoriajn eventojn kaj elvokas surbaze de tio tre aktualajn meditojn, demandojn kaj\ndiskutojn. Tial ni povas nur danki al MAS kaj al la tradukista teamo sub gvido de\nRenato Corsetti pro aperigo de la libro kaj gratuli la esperantlingvan publikon pro\nla eblo la libron legi \u2013 ja g\u0302i nun ekzistas, krom Esperanto, nur en la angla kaj la kartvela."}, {"text_idx": "#000280", "text": "Mi faris c\u0302ion fareblan en la Esperanto-movado, de agado kiel sekretario de loka klubo\ng\u0302is organizado de junulara renkontig\u0302o, de instruado g\u0302is verkado de lernolibroj kaj\nec\u0302 verkado de recenzoj por MONATO, sed mi neniam okupig\u0302is profesie pri Esperanto. Pro tio mi legis kun pli granda intereso\nc\u0302i tiun libron de Petr Chrdle, kiu raportas pri siaj personaj spertoj en tiu kampo."}, {"text_idx": "#000281", "text": "Chrdle estis c\u0302efe eldonisto kaj vojag\u0302-agento. Temas pri fakoj, pri kiuj pluraj esperantistoj\ninteresig\u0302as, kaj per kiuj ili revas vivteni sin. Mi tutkore rekomendas al ili, ke\nili bonvolu atente legi c\u0302i tiun libron antau\u0306 ol komenci la laborojn por profesia agado\nen tiuj kampoj. La au\u0306toro el la propra sperto montras la problemojn, kiujn oni renkontas,\nkiam oni agas en la normala mondo, kaj la problemojn, kiujn oni renkontas, kiam oni\nagas por klientoj au\u0306 partneroj, kiuj estas tro entuziasmaj esperantistoj."}, {"text_idx": "#000282", "text": "Pli bone ol mi povus fari, la utilecon de c\u0302i tiu libro montras la fakto, ke g\u0302i havis\ntri eldonojn. Mi ne havas ion por aldoni al g\u0302ia enhavo. Mi povas nur diri, ke el la\nlingva vidpunkto, g\u0302i estas en perfekte klasika Esperanto kaj el la presteknika vidpunkto\ng\u0302i estas de tia kvalito, ke g\u0302i sufic\u0302as por inviti ac\u0302eti aliajn librojn de la Eldonejo\nKAVA-PECH. En la libro estas, cetere, pluraj fotoj de iliaj kovriloj."}, {"text_idx": "#000284", "text": "La libro havas vere konfuzan titolon:\nNek pardono, nek redono: La demando pri senpuneco en krimoj kontrau\u0306 la homaro. Decidinte esti g\u0302ia recenzonto, mi opiniis, ke temas pri verko politika kaj parte\nhistoria, sed mi eraris komplete. Tamen mi ne bedau\u0306ras kaj forte rekomendas g\u0302in al\nc\u0302iuj, kiuj opinias, ke \u201ealia mondo eblas\u201d. Speciale, se ili malakceptas la mondon, konstruitan de la au\u0306toro de tiuj c\u0302i vortoj."}, {"text_idx": "#000285", "text": "Tiu c\u0302i verko estas unu el malmultaj ekzemploj de aktuala literaturo en Esperanto,\nja esperantistoj preferas traduki kaj eldoni klasikaj\u0302ojn (eble pro la ag\u0302o de plejparto\nde la eu\u0306ropaj samideanoj). La origina franca eldono aperis en 2009 kaj post nuraj\nkvin jaroj SAT aperigis g\u0302in en la Lingvo Internacia, ricevinte aprobon de la au\u0306toro"}, {"text_idx": "#000287", "text": "La au\u0306tora penso preterflugas stratbatalojn kaj ec\u0302 demandojn pri proprietaj rajtoj,\nimpostoj kaj klasa konscio. Li celas radikojn de la problemo, kau\u0306zinta c\u0302iujn obstaklojn\nkaj g\u0302enojn en la homa vivo. Evidente, li pli detale analizis la jamajn politikajn\nsistemojn aliloke, c\u0302ar c\u0302i-foje li nur preterpase mencias la s\u0302tatan socialismon (inkluzive\nla sovetian kaj c\u0302inan modelojn), teroron de la rug\u0302aj h\u0302meroj kaj kruelaj\u0302ojn de la kultura\nrevolucio. Do lia kritiko rekte trafas la dominantan socio-ekonomian modelon \u2013 la nuntempan kapitalisman socion, kiun oni ofte (kaj trafe) nomas konsumisma."}, {"text_idx": "#000288", "text": "Kiujn riproc\u0302ojn li havas al la eble plej stabila kaj prospera parto de la mondo, kies\nsukceso kaj vivkapablo montrig\u0302is jam en la kompleta kolapso kaj disfalo de la rivala\nkomunisma bloko, kies lastaj restaj\u0302oj en formo de Nord-Koreio kaj Kubo velke vegetas\nkaj poiomete drivas direkte al la c\u0302ina duons\u0302tata kapitalismo? La c\u0302efa kaj fakte sola\nakuzo vortumeblas koncize: g\u0302i kontrau\u0306as la vivon."}, {"text_idx": "#000289", "text": "Neniam homo estis vere libera, c\u0302iam ekzistis iuforma subpremado kaj ekspluatado. \u201eLa homo naskig\u0302as libera kaj c\u0302ie g\u0302i estas en katenoj\u201d, amare konstatis la franca filozofo Rousseau. En c\u0302iuj epokoj la subprematoj protestis,\nfoje ribelis, jen venkante respektivajn elitojn, jen (pli ofte) malgajnante g\u0302enerale,\nsed ricevante iujn cedojn. Dum jarcentoj oni kutimis vidi barikadojn, manifestaciojn,\nlegi pri sindikataj strikoj kaj ec\u0302 pri teroraj atakoj kontrau\u0306 la potenculoj."}, {"text_idx": "#000290", "text": "Sed la lastaj jardekoj montras mirindan mankon de grandaj klasbataloj. La klasika\nproletaro s\u0302rumpas kaj perdas sian influon, g\u0302ian lokon okupas \u201eblankaj kolumoj\u201d, parte kiel memdungitoj kun proprietaj\u0302oj, kvankam etaj. La dungitoj en la okcidentaj\nlandoj g\u0302uas relative altajn salajrojn kaj socialan protekton. Varoj abundas kaj ofte\nmalmultekostas. Se mono ne sufic\u0302as por tuja ac\u0302eto, oni povas preni krediton en banko"}, {"text_idx": "#000291", "text": "Investaj fondusoj proponas efike uzi s\u0302paraj\u0302ojn por garantii trankvilan maljunecon\nal si mem kaj bonan edukadon al siaj infanoj. Post labortago televido amuzos vin,\nprezentante fres\u0302ajn novaj\u0302ojn, televidseriojn kaj humurajn programojn. Pasigi feriojn\nhelpos turismaj firmaoj, kiuj proponas vastan gamon de ripozeblecoj \u2013 de vojag\u0302o al ekzotaj landoj g\u0302is malstrec\u0302a sunumado surplag\u0302e. La vivo ig\u0302is stabila,\nkomforta kaj sekura. Sed Vanejgemo starigas konfuzan demandon: c\u0302u tio vere estas la\nvivo? C\u0302u satigitaj je tiu superabundo de la varoj, homoj sentas sin felic\u0302aj kaj plenas"}, {"text_idx": "#000292", "text": "La respondo estas klare nea. Milionoj da homoj generacion post generacio kuras antau\u0306en\npor ne malfruig\u0302i, sed efektive preskau\u0306 ne movig\u0302as, ja tiu kurado pli similas al hasta\naktivado de la hamstroj en turnig\u0302anta rulcilindro. Klis\u0302oj anstatau\u0306 pensoj, truditaj\ns\u0302ablonoj anstatau\u0306 valoroj, merkata inters\u0302ang\u0302o anstatau\u0306 homaj rilatoj. Mi rememoras\nla vortojn de Erich Fromm: \u201eEn nia tempo en homaj rilatoj oni malofte trovas amon au\u0306 malamon. Eventuale en ili\ndominas pure ekstera amikemo kaj ec\u0302 pli ekstera honesteco, sed sub tiu eksteraj\u0302o kas\u0302as\nsin fremdeco kaj indiferenteco. Kaj ne malmultas c\u0302i tie ankau\u0306 kas\u0302ita malfido.\u201d"}, {"text_idx": "#000293", "text": "En la socio, bazita sur pure ekonomiaj rilatoj, la homo mem ig\u0302is varo, objekto de\ninters\u0302ang\u0302oj, kies valoro egalas al lia komerca utileco. Mortigado de militkaptitoj\nc\u0302esis, kiam oni komencis vendi ilin, rimarkigas Vanejgemo. Infanoj kaj virinoj akiris\npli grandajn rajtojn, ec\u0302 hejmaj bestoj estas konsiderataj pli valoraj \u2013 c\u0302ar c\u0302iuj c\u0302i kategorioj ig\u0302is aktivaj konsumantoj, do ilia komerca valoro kreskis."}, {"text_idx": "#000295", "text": "Kiam la greka ministro pri financoj Janis Varufakis protestis kontrau\u0306 sia ekskludo\nel la grava kunveno fare de la prezidanto de la Eu\u0306rogrupo Jeroen Dijsselbloem kaj\natentigis, ke li reprezentas suverenan s\u0302taton, membron de Eu\u0306ropa Unio, li ricevis\nrimarkindan respondon de tiu c\u0302i burokrata oficejo: \u201eLa Eu\u0306rogrupo ne havas leg\u0302an ekziston. Temas pri neformala grupo kaj, sekve, neniu\nleg\u0302o limigas la agadon de g\u0302ia prezidanto.\u201d Plian fojon mi devas citi Erich Fromm: \u201eTre malfacilas ne obei, g\u0302is la homo ec\u0302 ne komprenas, ke li obeas\u201d."}, {"text_idx": "#000297", "text": "Raulo Vanejgemo ne kredas je radikalaj solvoj, jam plurfoje elprovitaj kaj c\u0302iam kreintaj\nnur pliajn suferojn kaj h\u0302aoson. \u201eAnstatau\u0306igi la socian revolucion per la terorismo estis ataki fiinsektaron anstatau\u0306\nforigi la rubojn, en kiuj g\u0302i prosperas\u201d, klarigas la au\u0306toro."}, {"text_idx": "#000300", "text": "Sed c\u0302u la modelo, bone funkcianta en montaraj vilag\u0302etoj, aplikeblas al la nuntempa\nkompleksa, plurtavola socio? Mi imagas kunvenon de la komunumo en milkapa vilag\u0302o,\nsed kiel tio okazus en Pekino kun ties 25 milionoj da log\u0302antoj? La zapatista justeco\nmontras sian efikecon en grupoj etaj kaj homogenaj, sed c\u0302u tio funkcios ankau\u0306 en Novjorko,\nkie c\u0302iu tria el 8 milionoj da urbanoj naskig\u0302is eksterlande?"}, {"text_idx": "#000301", "text": "Same nesolvita aspektas la justica problemo. La au\u0306toro prave atentigas pri totala\nsenefikeco de la nuntempaj justico kaj punsistemo. \u201eS\u0302telu bulkon, kaj oni enkarcerigos vin, s\u0302telu fervojon, kaj vi sidos en senato\u201d, lau\u0306dire konstatis Mark Twain. Ec\u0302 se la citaj\u0302o estas apokrifa, tio ne neas g\u0302ian g\u0302ustecon.\nLa prizonoj en c\u0302iuj landoj plenas je homoj, kies c\u0302efa kulpeco estis aparteni al malaltaj"}, {"text_idx": "#000302", "text": "Ekzemple, la usona kaj rusia prizonularoj grandparte konsistas el homoj, kondamnitaj\npro vendado de narkotaj\u0302oj. Mi mem konas du tiajn ulojn. Unu estas tag\u0302iko-enmigrinto,\nkiu longatempe laboris kiel konstruisto kaj poste cedis al tento gajni rapidan monon.\nRezulto: 11 jaroj en malliberejo. Unue li fartis tie sufic\u0302e bone, ec\u0302 arang\u0302is konstruan\nbrigadon, sed nun infektig\u0302is je tuberkulozo tiom ofta en la rusiaj malliberejoj kaj"}, {"text_idx": "#000303", "text": "Alia estas junulo 20-jara, kiu cedis al la sama tento, tiom reklamata en holivudaj\nfilmoj pri sukcesaj s\u0302telistoj, kaj rapide akiri monon \u2013 solan s\u0302losilon al felic\u0302o. Li nur unufoje akompanis vendiston, tutan tempon sidis\nen au\u0306to kaj nek faris, nek vidis ion. La enketistino kompatis lin kaj lian solulan\npatrinon, nun mortantan pro kancero, sed ne povis s\u0302ang\u0302i jug\u0302istan verdikton: 11 jaroj\nda mallibero. S\u0302i diris, ke oni alportas tiajn gejunulojn c\u0302iutage. Dume produktantoj\nkaj vendistoj de la plej mortigaj (lau\u0306 la nombro de viktimoj) narkotaj\u0302oj kiel alkoholaj\u0302oj\nkaj tabako gajnas milionojn kaj g\u0302uas socian respekton kiel estimindaj komercistoj."}, {"text_idx": "#000304", "text": "Junaj stultuloj, prirabintaj samag\u0302ulon surstrate por akiri modan telefonon, iras al\nprizono, dum financistoj, kiuj prirabis tutajn landojn, restas liberaj kaj ec\u0302 ricevas\nplurmiliardajn rekompencojn el la s\u0302tata pos\u0302o, do koste de la homoj, kiujn ili j\u0302us\nprirabis. Oni povus atendi pli seriozan traktadon de la afero dum internaciaj tribunaloj\npri krimoj kontrau\u0306 la homaro, sed ankau\u0306 ili transformig\u0302as je farso, kie sur la scenejon\nvenas c\u0302efe hazardaj figuroj, dum la ilin kreinta sistemo restas preskau\u0306 nedamag\u0302ita"}, {"text_idx": "#000305", "text": "La jud-germana verkisto kaj sciencisto Victor Klemperer diris: \u201eSe la sorto de la venkitoj estus en miaj manoj, mi forlasus pace ordinarulojn kaj\nec\u0302 iujn gravulojn ... sed mi pendumus c\u0302iujn intelektulojn kaj profesorojn mi pendumus\nec\u0302 tri futojn pli alte ol la aliajn\u201d. Sed Raulo Vanejgemo iras pluen kaj kun bedau\u0306ro konstatas: ec\u0302 ilia pendumado s\u0302ang\u0302os\nnenion, ja ankau\u0306 ili estas nura sekvo, ne kialo. Sed kiel elradikigi la kialojn? Mankas"}, {"text_idx": "#000306", "text": "Mi opinias, ke sola vojo estas krei paralelajn strukturojn, kiuj iom post iom forprenos\nde la s\u0302tato kaj komerca elito ilian povon. La nuntempaj teknologioj ebligas tian anstatatau\u0306igon\nen preskau\u0306 c\u0302iuj kampoj. Oni povas libere disvastigi informojn per Interreto, ac\u0302eti\nkaj vendi per c\u0302ifromono, komunikig\u0302i per Esperanto ... Pardonon, la lastan ideon vortumis\nmi, ne la belga filozofo. Mi klarigos."}, {"text_idx": "#000307", "text": "Esperantistoj povas paroli pri io ajn, sed fine ili parolos pri Esperanto. Mi ne estas\nescepto. Sed c\u0302i-foje temas ne pri la movadana obsedo, sed pri tute praktika afero.\nMi opinias, ke el tiu c\u0302i libro la esperantistaro devas fari gravan konkludon rilate"}, {"text_idx": "#000308", "text": "Oni provis antau\u0306enigi Esperanton kiel universalan komunikilon, sed tio apenau\u0306 efikas\nen nia epoko de la preskau\u0306 tutmonda dominado de la angla, pro kio ec\u0302 simpatianta al\nla Lingvo Internacia usona artisto Benjamin Tiven nomis g\u0302in \u201esolvo sen problemo\u201d. Oni klopodas nun antau\u0306enigi g\u0302in kadre de la batalo por la lingvaj rajtoj, sed al\n99 % de la homoj necesas unue klarigi, ke tiuj rajtoj ekzistas, poste, ke ili estas\ndamag\u0302ataj, kaj nur fine prezenti Esperanton kiel la solvon. G\u0302is nun tiu strategio\napenau\u0306 sukcesis ec\u0302 inter la lingvistoj kaj aktivuloj."}, {"text_idx": "#000309", "text": "Kio restas? Restas svaga, loza, sed vasta movado de \u201ealternativa tutmondig\u0302o\u201d au\u0306 alimondismo, kiel g\u0302in baptis Esperanto-Vikipedio. Temas pri centoj, ec\u0302 miloj da\norganizaj\u0302oj kaj grupoj, kiuj batalas jen loknivele, jen tutmonde por homaj rajtoj,\nekologio, konservado de kultura heredaj\u0302o, justa konsumado, memregado ktp. Ili ne estas\nunuigitaj, nek havas komunan koncepton au\u0306 ideologion, sed c\u0302i-okaze tio estas ne manko,\nsed avantag\u0302o; ja temas c\u0302efe pri sento, espero, ke alia mondo eblas kaj ke g\u0302i estos\npli justa, sekura kaj pluralisma. C\u0302u nur mi vidas en tio centprocentan kongruon kun"}, {"text_idx": "#000310", "text": "Do ni sekvu la saman strategion, kiun Raulo Vanejgemo implicite sugestas al sociaj\nagantoj: enig\u0302u en alimondismajn movadojn je c\u0302iuj skaloj kaj grandecoj kaj agadu kun\nili. Ili jam pruvis sian efikecon plurkampe, ili certe postvivos nuntempajn ekonomiajn\nkaj politikajn kataklismojn, do ankau\u0306 Esperanto postvivu kun ili! Oni povas riproc\u0302i\nmin pri forlaso de la eterna \u201epolitika neu\u0306traleco\u201d de UEA, sed mi fajfas pri tio pro du kialoj."}, {"text_idx": "#000311", "text": "Unue, c\u0302ar mi celas ne UEA \u2013 c\u0302iam pli malfortan, arkaike arang\u0302itan organizaj\u0302on kun malgrandnombra anaro kaj senefika\nestraro. Mi celas la Esperanto-komunumon, kiu c\u0302iam estis pli vasta kaj produktiva\nol c\u0302iuj Esperanto-organizaj\u0302oj sume. Ni ne atendu decidojn de babiluloj en ledaj brakseg\u0302oj,\nsed alig\u0302u al la popolo, kiu postulas sian rajton je vivo \u2013 c\u0302u temas pri\nOccupy Wall Street en Usono au\u0306 indig\u0302enaj protestoj en Sud-Ameriko."}, {"text_idx": "#000312", "text": "Due, c\u0302ar tiu \u201eneu\u0306traleco\u201d en realo neniam plene ekzistis. C\u0302u oni povas imagi au\u0306 almenau\u0306 akcepti esperantiston-fas\u0302iston?\nC\u0302u fripono, intence detruanta medion, estos bonvena en nia komunumo? Do ni forj\u0302etu\ntiun rudimenton de la malvarma milito kaj agnosku: Esperanto postulas alian mondon\nkaj tiukampe g\u0302i estis pioniro tutmonda. Nun ni simple revenu al niaj radikoj kaj dau\u0306rigu\nen g\u0302usta direkto \u2013 antau\u0306en al la vivo."}, {"text_idx": "#000315", "text": "La enpag\u0302igon evidente plenumis amatoro, kio kau\u0306zis tipajn fus\u0302ojn. En iuj alineoj la\nvortoj intergluig\u0302as kvazau\u0306 en mezepoka manuskripto, en aliaj ili subite haltas meze\nde la pag\u0302o kaj saltas al sekva alineo. Eble almenau\u0306 tion kau\u0306zis manko de vortdivido,\nkio c\u0302iam sennaturigas aspekton de la teksto."}, {"text_idx": "#000316", "text": "Kiel mi jam diris, la au\u0306toro partoprenis la Situaciistan Internacion kaj tio senteblas\nen la verko, kiu uzas terminojn de la situaciistoj kaj fakte evoluigas ilian ideologion\nsurbaze de postaj spertoj. Sed c\u0302ion c\u0302i komprenos nur homo, kiu serc\u0302is kaj trovis la\nNotoj ion ajn diras pri tio. Tiaj verkoj bezonas kuntekston kaj g\u0302i tute mankas c\u0302i-okaze.\nTio validas ankau\u0306 al la menciitaj\nNotoj, kiuj estas tro malmultaj kaj koncizaj. La au\u0306toro abunde mencias nomojn kaj eventojn\nel la franclingvaj kulturo kaj historio, sed tiuj aludoj restas tute nekompreneblaj"}, {"text_idx": "#000317", "text": "La traduko g\u0302enerale estas sufic\u0302e bonkvalita, sed fojfoje estigas demandojn. Mi ne\nparolu speciale pri foje dubinda vortelekto (ekzemple pri \u201egardokameraoj\u201d, dum delonge ekzistas PIVa \u201egvatkamerao\u201d), sed atentigu pri kelkaj strangaj\u0302oj. La vorto \u201epropagi\u201d estas abunde uzata en la senco \u201edisvastigi\u201d. C\u0302u la au\u0306toro vere uzas en la franca originalo tiun fakterminon, markitan en PIV\nkiel \u201efizika, medicina\u201d? Se ne, tio estas malbona elekto, ja la tradukinto estas ne verkisto, sed peranto,\ndo devas transdoni ne nur la enhavon, sed ankau\u0306 la stilon de la originala verko."}, {"text_idx": "#000318", "text": "Ec\u0302 pli konfuza kaj nekomprenebla estas malamo de la tradukisto al la vorto \u201ekiel\u201d. Li c\u0302iam evitas g\u0302in, anstatau\u0306igante jen per ne-PIVa \u201eestkiel\u201d, jen per \u201ekia\u201d. En la lasta okazo kreig\u0302as tute absurdaj, embarasaj frazoj. Vane mi serc\u0302is finan\nkrisignon, supozinte ke la frazo \u201e... por dancigi kaj svingigi, kiaj zombioj, la letargiajn amasojn\u201d estas eksklamacio. Post vidi \u201einstalitaj... kiaj tau\u0306ropikiloj\u201d, \u201eili sin prezentu kiaj plendantoj\u201d k.s. mi komprenis, ke temas simple pri tradukista miso."}, {"text_idx": "#000319", "text": "Majuskligo de la etnonomoj ankau\u0306 aspektas strange, evidente spegulante tradicion de\nla franclingva originalo, sed ne tiun de Esperanto."}, {"text_idx": "#000320", "text": "Resume: mi rekomendas tiun c\u0302i libron al c\u0302iuj, kiuj opinias, ke alia mondo eblas, kaj\ns\u0302atus konatig\u0302i kun strategiaj (ne taktikaj!) ideoj tiukampe. Lau\u0306 difino, tio devas\nesti 99 % de la esperantistoj. Sed mi aldonu, ke la teksto estas kompleksa, kaj eble\ntio fortimigos 99 % el tiuj 99 %. Kion fari, ofte grandaj s\u0302ang\u0302oj naskig\u0302as ene de eta\nmalplimulto. C\u0302u temas pri la Esperanto-komunumo?"}, {"text_idx": "#000321", "text": "La geedzoj Maja Gorova kaj Bogomil J\u0302ivkov, konataj bulgaraj artistoj, estas aktivaj\nesperantistoj, kiuj dum pluraj jaroj faris ekspoziciojn en diversaj landoj dum Esperanto-arang\u0302oj.\nIliaj belegaj skulptaj\u0302oj kaj pentraj\u0302oj allogas multajn s\u0302atantojn de pentrarto kaj"}, {"text_idx": "#000325", "text": "Jam de pluraj jaroj, la rigora kontrolado de tio, kion oni metas sur la teleron, farig\u0302is\npreskau\u0306 obsedo. Tio dependas nelaste de la kreskanta influo de televido kaj gazetoj,\nkiuj \u201emaniule\u201d montras la gravecon en la nuna mondo de maldika korpo \u2013 ne nur kaj ne c\u0302iam, kompreneble, pro sankialoj: plej ofte pro estetikaj. Ili tiamaniere\npelas homojn, plej kutime sen reala kialo, provi plej diversajn dietajn metodojn.\nDieto devas tamen c\u0302iam esti entreprenata post konsulto de fakulo, krom se onia intenco\nestas perdi nur unu au\u0306 du kilogramojn."}, {"text_idx": "#000326", "text": "Ni ofte au\u0306das pri lau\u0306modaj dietoj kun nekutimaj kaj fojfoje sensaciaj nomoj, sed en\nkio ili konsistas kaj kiajn efikojn ili povas havi sur la korpo? Tio ne c\u0302iam estas\nklarigata, nek tro interesas maldikig\u0302emajn homojn. Verdire kelkaj el la plej lau\u0306modaj\ndietoj ja estas sukcesaj, c\u0302ar ili ja bazig\u0302as sur scienca fundamento: ekzemple oni\npensu pri tiuj dietoj, kiuj estas vaste pristudataj kaj klasifikitaj kiel protein-dietoj.\nEn tiaj dietoj oni pliigas la procenton de proteinoj je malprofito de aliaj komponantoj,"}, {"text_idx": "#000327", "text": "Tamen por sana persono, kiu bezonas perdi nur iomete da pezo, sekvi dum longa periodo\nmalekvilibran dieton povas kau\u0306zi diversajn problemojn: la sukero de fruktoj au\u0306 malgranda\nprocento da kompleksaj karbonhidratoj, kiaj tiuj c\u0302eestaj ene de grenoj kaj fabacoj,"}, {"text_idx": "#000331", "text": "Estas interese, ke j\u0302us ekcirkulis la rezultoj de du sendependaj esploroj: unu pri\nla utilo de akvo por la metabolo kaj la alia pri la eventuala efikeco de dutaga fasto\nalternigenda kun kvintaga nutra libereco. Prudente kaj modere akvotrinki, kiel konate,\nc\u0302iam bonas kaj utilas: precipe se oni sekvas tre drastan dieton (rekomendindan nur\nen okazo de reala bezono atestita de kuracisto), oni devas pliigi la trinkadon de\nakvo, c\u0302ar en la komenca fazo la korpo elpelas toksinojn kaj ja bezonas akvon por forigi"}, {"text_idx": "#000332", "text": "La menciita fastosistemo estas iom riska praktiko, same kiel mang\u0302i nur unufoje tage.\nFari ununuran kompletan mang\u0302on signifas plimultig\u0302on de insulino: male, disigi la tagan\nnutraj\u0302on en plurajn mang\u0302etojn almenau\u0306 teorie s\u0302ajnas redukti la amasig\u0302on de graso.\nDo la dieto, lau\u0306 kiu oni alternigu kvin tagojn da nutra libereco kun du tagoj, dum\nkiuj eblas enkonduki simple fruktokirlaj\u0302ojn au\u0306 kuiritajn legomojn kun malmulte da\noleo, ne estas tiom bona ideo. Tio pravigeblas nur, se oni volas \u201epurigi\u201d sin post strec\u0302a periodo au\u0306 post periodo, en kiu ne eblis sekvi tau\u0306gan dieton, ekzemple"}, {"text_idx": "#000333", "text": "Violone: Tute libera, kiel birdo aera"}, {"text_idx": "#000334", "text": "En siaj du antau\u0306aj, tre kortus\u0302aj, membiografiaj rakontlibroj Eddy Raats pli ol unu\nfojon aludas sian violonamon. Tute klare la violono estis por la \u201efarbita birdo\u201d anima eskapo en la liberecon, for de c\u0302iu mizero kaj sufero. Nun li verkis bros\u0302ureton\npri sia amatino. Krom enkonduko en la teknikon de la instrumento kaj en g\u0302ian naturan\nvivmedion, la orkestron, li liveras aron da ec\u0302 en PIV ne c\u0302iam facile troveblaj terminoj"}, {"text_idx": "#000335", "text": "Gajaj anekdotoj el la vera vivo de orkestromuzikisto sukigas la tekston. Kiu interesig\u0302as\npri iu arc\u0302instrumento, trovos multe da interesaj sciindaj\u0302oj en la verketo. La libreto\nestas citinda, precipe c\u0302ar ne abundas tiaj fakrilataj tekstoj en nia libraro."}, {"text_idx": "#000338", "text": "Ene de la plej granda komerca centro de Italio (Citta\u0300 Fiera), situanta en la norda komunumo Martignacco, inter plej diversaj butikoj, oni renkontas\nCentro Colibri\u0300. Temas pri scienca instituto, kiu kunlaboras kun prestig\u0302aj italaj kaj eksterlandaj\nuniversitatoj por ellabori protokolon pri la protektado kaj la bredado de kolibroj."}, {"text_idx": "#000339", "text": "G\u0302ia celo? Eviti la malaperon de unu el la bestoj surprize plej gravaj por la ekvilibro\nkaj la sano de nia planedo: tiu bunta birdo konata en Esperanto ankau\u0306 kiel mus\u0302birdo.\n\u201eVenu kaj malkovru lokon magian, kie scienco kaj fantazio renkontig\u0302as kun bestoj vivaj\nkaj liberaj inter la vizitantoj\u201d, anoncas la slogano de la centro, aludante la c\u0302eeston de diversaj aliaj bestoj: papilioj,\nbradipoj, papagoj, tukanoj, ardeoj, kultivantaj formikoj, c\u0302iuj en sia rekreita natura\nmedio. La centro, kies areo egalas 900 kvadratajn metrojn, enhavas sep lau\u0306temajn c\u0302ambrojn.\nTamen la vera c\u0302efrolulo de la loko, kiu aliflanke donas al g\u0302i nehazarde ec\u0302 g\u0302ian nomon,"}, {"text_idx": "#000341", "text": "C\u0302iu fluganta \u201egasto\u201d havas sian birdejon kaj devas vivi disigite de la ceteraj kolibroj. Al c\u0302i tiuj birdoj\nne plac\u0302as vivi are. Temas pri tre soleca besto, terure agresema al siaj similuloj.\nEc\u0302 la c\u0302eesto de la propra partnero strec\u0302as g\u0302in kaj, se oni tenas g\u0302in en grupo, tio\npovas kau\u0306zi ec\u0302 ties morton. Tial kolibroj ne vivas en komunaj birdejoj, sed disig\u0302as\nunu de la alia krom en la mallonga fazo de parig\u0302o. Kiam tio permesatas, la kolibroj\nrenkontig\u0302as unu horon matene kaj unu horon vespere, sed nur sub severa gardado fare\nde la bredistoj de la centro."}, {"text_idx": "#000342", "text": "La amindumado fakte estas kruda kaj perforta: g\u0302i konsistas en senbrida batalo. Tuj\npost la kunig\u0302o, c\u0302iu kolibro revenas al sia birdejo, kaj la skipo de la centro fermas\nla fenestrojn, kiuj povas kunligi lau\u0306necese la diversajn birdejojn."}, {"text_idx": "#000343", "text": "Por kolibro ne gravas, kiom da spaco g\u0302i havas je sia dispono. Pli gravas, ke en g\u0302ian\nmedion absolute neniu eniru. C\u0302i tiuj birdejoj estas konstruitaj kun scienca rigoro,\npor konformig\u0302i al la apartaj kondutaj bezonoj de la koncernaj birdoj. La nigra koloro\nde la c\u0302irkau\u0306antaj muroj helpas kolibron senti sin protektata kaj kontroli plej zorge\nla limon de sia teritorio."}, {"text_idx": "#000344", "text": "Ankau\u0306 la lumigado, kiu reproduktas fidele la frekvencojn de la infrarug\u0302a kaj transviola\nzonoj, estas priesplorita tre zorge, por ebligi al la kolibro gardi bone sian propran\nspacon. C\u0302iuj ecoj de kolibro, kiuj igas g\u0302in tiel malsama ol la ceteraj birdoj, tiel\npostulema kaj ankau\u0306 tiel teritoriema, estas ligitaj kun g\u0302ia metabolismo, unika en\nla tuta animala regno. G\u0302ia koro atingas 1260 batojn minute, kaj g\u0302iaj flugiloj povas\nmovig\u0302i g\u0302is 80-foje sekunde. Sed, por povi elteni tiujn ritmojn, g\u0302i devas havi la eblon"}, {"text_idx": "#000345", "text": "Kiam kolibro restas sen mang\u0302aj\u0302o pli ol 30 minutojn, g\u0302i spertas hipoglikemion kaj mortas\nene de malpli ol unu horo, se g\u0302i ne sukcesas trovi alian nutran fonton. G\u0302i nutras\nsin per flora nektaro, sed c\u0302iu unuopa floro enhavas tre malmulte da tio. Tio devigas\nkolibron viziti g\u0302is 200 florojn c\u0302iutage por povi supervivi. G\u0302i devas bone defendi\nsian spacon por ne resti sen floroj kaj tiamaniere morti pro malsato. G\u0302uste pro tio,\nkolibro estas tiel singardema, ankau\u0306 fronte al sia partnero."}, {"text_idx": "#000346", "text": "Centro Colibri\u0300 la nektaro estas pretigata dufoje c\u0302iutage, kaj oni enmetas g\u0302in abunde en vitrajn\ntrinkilojn antau\u0306e steriligitajn. La kolibroj ne povas scii, ke tiu nektaro en la birdejo\nneniam mankos. Pro tio ili farig\u0302as tre agresemaj c\u0302iun fojon, kiam ili renkontas similulojn.\nTamen, se neniu eniras en la birdejojn, la kolibroj sentas sin tute komfortaj kaj\nne estas g\u0302enataj de la c\u0302eesto de homoj ekster sia spaco."}, {"text_idx": "#000347", "text": "Kiel oni povas konstati, kolibroj sentas sin proprietuloj de sia teritorio je tioma\nnivelo, ke ili ne timas homojn. Ili ja observas la vizitantojn, sed restas trankvilaj,\nc\u0302ar ili scias, ke ilian teritorion neniu, se tiel diri, \u201eprofanos\u201d. Kompreneble nepras respekti ilian medion kaj viziti g\u0302in silente: tial au\u0306d-mesag\u0302o\ninvitas, komence de la promeno, sidig\u0302i sur benkoj kaj ne krii, nelaste c\u0302ar multaj\ninoj tiumomente reproduktig\u0302as kaj kelkaj inter ili ec\u0302 kovas."}, {"text_idx": "#000348", "text": "Okaze de dang\u0302ero, kolibroj konscias la eblon kas\u0302i sin en la plej altaj kaj senlumaj\nanguloj de birdejoj per tuja movo, kiu portas ilin al rapideco de 90 kilometroj hore"}, {"text_idx": "#000349", "text": "Fina kuriozaj\u0302o: ja temas pri la unusola birdo, kiu povas retroflugi, sukcesante tiel\neskapi ec\u0302 la atakon de rapidaj kaj timigaj predantoj, kiaj serpentoj!"}, {"text_idx": "#000350", "text": "La centro, fondita de la itala sciencistino Margherita Hack (konata precipe pro siaj\nkontribuoj al astronomio, kio tamen lau\u0306s\u0302ajne ne estis s\u0302ia sola pasio), ebligas al\nvizitantoj farig\u0302i membroj kaj subtenantoj de g\u0302ia agado. G\u0302i ne volas esti simpla ekspozicio\npri kolibroj, kaj g\u0302i ankau\u0306 ne priskribas sin kiel bestog\u0302ardenon, sed intencas esti\naparta centro pri bredado, esplorado kaj protektado de tiuj birdoj, tiom gravaj c\u0302efe\npor la supervivado de la sud-amerikaj arbaroj. Tie ili estas la c\u0302efaj polenantoj,\nrespondecaj pri 85 % de la tuta polenado."}, {"text_idx": "#000351", "text": "Kiel dirite en antau\u0306a artikolo (MONATO 2018/10, p. 9) estis nevers\u0302ajne, ke tiu furioza, rasisma, homofobia, ksenofobia, perforta kaj ekstreme\nmaltau\u0306ga kandidato venkos en la brazilaj prezidentaj elektoj. Mi ankorau\u0306 penas kompreni\nlian tutan kampanjan strategion, sed mi raportos c\u0302i tie faktojn, kiuj estis tre decidaj."}, {"text_idx": "#000352", "text": "En septembro oni oficiale malpermesis al Luiz Ina\u0301cio Lula da Silva esti prezidenta\nkandidato. G\u0302is tiam Lula estis en la unua pozicio en c\u0302iuj voc\u0302donaj enketoj, kvankam\nli estis kondamnita de jug\u0302isto Se\u0301rgio Moro, kiel MONATO raportis (2018/04, p. 4). Tamen Lula ankorau\u0306 povis apelacii pri la jug\u0302a decido. Kaj Komitato pri Homaj Rajtoj\nde UN rekomendis, ke Brazilo garantiu liajn politikajn rajtojn. C\u0302i tiun rekomendon\nne akceptis la brazila Supera Voc\u0302dona Tribunalo (SVT), kaj tiel Fernando Haddad ig\u0302is\nla oficiala kandidato de Laborista Partio, anstatau\u0306ante eks-kandidaton Lula."}, {"text_idx": "#000353", "text": "La brazila popolo estis malkontenta pri la sociaj politikoj, precipe pri sekureco.\nUtiligante la mankon de politika sperto de la brazilanoj, Bolsonaro prezentig\u0302is kiel\nopozicio, la kontrau\u0306-sistema kandidato, kvankam li voc\u0302donis favore en c\u0302iuj decidoj\nde la nuna registaro de Michel Temer. Li aperis ankau\u0306 kiel nova politikisto, malgrau\u0306\npreskau\u0306 tridek jaroj da politika kariero, dum kiuj li produktis nenion signifan. Kaj,\nkiel dirite (MONATO 2018/10, p. 9), multaj homoj vidas lin kiel militiston batalantan kontrau\u0306 perforto."}, {"text_idx": "#000355", "text": "La rolo de falsaj novaj\u0302oj"}, {"text_idx": "#000356", "text": "WhatsApp estas tre disvastig\u0302inta inter brazilaj voc\u0302donantoj, uzata de 66 % el ili, 97 milionoj\nda homoj. Ekde la komenco de la jaro ofte okazis, ke disvastig\u0302as falsaj novaj\u0302oj rilataj\nal kandidatoj. La brazilaj kontrolantaj agentejoj trovis 123 falsajn novaj\u0302ojn, el\nkiuj 104 estis favoraj al Bolsonaro."}, {"text_idx": "#000357", "text": "La plej intensa disvastig\u0302o okazis en la semajno antau\u0306 la unuafaza voc\u0302dono. Esploraj\ninstitutoj identigis korelacion inter la kresko en voc\u0302donaj intencoj favore al Bolsonaro\nkaj la nombro de disvastig\u0302intaj falsaj novaj\u0302oj dum tiu semajno. Vidinte la problemon,\nFacebook faris pas\u0302ojn por malhelpi disvastigon de falsaj novaj\u0302oj en la dua fazo, kvankam SVT\nentreprenis neniun efikan agon. Krom asocii Haddad kun misfunkciado de antau\u0306aj registaroj,\nla mesag\u0302oj provis c\u0302efe ligi lin al komunismaj diktatorecoj kaj al trudado de samseksemo"}, {"text_idx": "#000358", "text": "Unu flankefiko de la disvastigo de falsaj novaj\u0302oj kaj de la furiozaj paroladoj de\nBolsonaro estis pliig\u0302o de perforto. La brazilanoj neniam vidis tiom da krimoj rilate\nal politikaj disputoj en sia lando. Unu fama okazo estis la murdo de kapoejra majstro\nfare de Bolsonaro-voc\u0302donanto, simple c\u0302ar tiu preferis alian kandidaton. Krom tio okazis\npluraj aliaj krimoj, tamen kiam pri ili raportis la gazetaro, Bolsonaro diris, ke\nli estas miskomprenita kaj ke li ne povas regi la perfortan reagon de liaj apogantoj."}, {"text_idx": "#000359", "text": "Ekzistas jug\u0302procesoj kontrau\u0306 Bolsonaro pro klara rilato inter lia elekto kaj disvastigo\nde falsaj novaj\u0302oj. Alia akuzo estas donacoj de kompanioj, kio estas malpermesita en\nBrazilo. Cetere, Bolsonaro proponis al la jug\u0302isto Se\u0301rgio Moro postenon en la ministerio\npri justico. Moro estas la jug\u0302isto, kiu baris kandidatigon de Lula por la elektoj."}, {"text_idx": "#000360", "text": "Supervivas la genoj de prahistoriaj eu\u0306ropanoj"}, {"text_idx": "#000361", "text": "En la deoksiribonuklea acido (DNA) de la sardoj (la c\u0302efa gento de Sardio, la due plej\ngranda insulo de Italio kaj ankau\u0306 de Mediteraneo) ekzistas pluraj altvaloraj informoj\npri la praa historio de Eu\u0306ropo kaj de la hodiau\u0306aj eu\u0306ropanoj. Tion c\u0302i sciigas aparta\nesploro, kiu konsideris la tutan genomon de 3514 individuoj el diversaj partoj de\nla mez-mediteranea insulo, konata ankau\u0306 kiel Sardinio."}, {"text_idx": "#000362", "text": "Trafa artikolo tiurilate estis lastatempe publikigita en la revuo\nNature Genetics: g\u0302i informas, ke sardoj \u2013 kaj precipe tiuj el la internaj partoj \u2013 konservas pli bone ol ajna alia nuntempa gento la genajn trajtojn de tio, kio estis\nla log\u0302antaro de la eu\u0306ropa kontinento antau\u0306 7000 jaroj. La skipon de esploristoj, kiuj\nokupis sin pri c\u0302i tiu projekto, direktis la italo Francesco Cucca [franc\u0302esko kuka],\ndirektoro de la instituto pri genetika kaj biomedicina esplorado de la Nacia Esploro-Konsilio\n(itala akronimo: Cnr-Irgb), kaj de la usonano John Novembre, profesoro pri homa genetiko\nen la universitato de C\u0302ikago."}, {"text_idx": "#000363", "text": "La DNA tipa por la sarda log\u0302antaro estas priskribita de la fakuloj kiel rezervujo\nde antikvaj genetikaj variantoj, kiuj nuntempe estas tre maloftaj aliloke en la malnova\nkontinento, sed treege gravas por kiu ajn, kiu volas pristudi genetikajn malsanojn."}, {"text_idx": "#000364", "text": "Savu la naturon, admonas WWF"}, {"text_idx": "#000366", "text": "En la raporto estas menciite, ke la tero perdis c\u0302irkau\u0306 50 % de siaj malprofundakvaj\nkoraloj en la pasintaj 30 jaroj, dum 20 % de Amazonio malaperis dum nur 50 jaroj.\nLa raporto substrekas ankau\u0306, ke la naturo ekde foraj pratempoj senpage provizas la\nhomaron per altvaloraj \u201eservoj\u201d (fres\u0302a aero, pura akvo, mang\u0302aj\u0302o, energio, kuraciloj, kurac-herboj ktp). Monda Natur-Fonduso\nadmonas, ke la naturo nur en bona stato ebligas alfronti kaj limigi la dang\u0302eron de\nklimataj s\u0302ang\u0302ig\u0302oj. Oni eksplikas, ke ekzemple koraloj protektas insulojn kontrau\u0306 s\u0302tormoj\nkaj tajfunoj; grundo nekulturata forsorbas akvon multe pli bone ol makadamo; mangrovoj"}, {"text_idx": "#000367", "text": "Monda Natur-Fonduso estas konata internacia neregistara organizaj\u0302o por la protektado\nde la naturo kaj de la medio. G\u0302i eldonas tian raporton c\u0302iun duan jaron kun la celo\ndoni al la homaro ampleksan vidon pri la sano de la planedo."}, {"text_idx": "#000369", "text": "Rakonto de virino, kiu supervivis gulagon"}, {"text_idx": "#000370", "text": "C\u0302u fragoj rug\u0302as simple pro siaj koloroj? Ne, tute ne; fragoj rug\u0302as pro sango. La eventon,\nkiam tio okazis, vi povos trovi en la nov-aperinta libro"}, {"text_idx": "#000371", "text": "Temas pri la travivaj\u0302oj de juna c\u0302eh\u0302ino Vera, kies patrino estis rus-devena. Pro tiu\ndeveno s\u0302ia patrino estis suspektata je perfido fare de la sovetia polico NKVD en la\njaro 1945 je la fino de la dua mondmilito. Vera, s\u0302ia fratino kaj s\u0302ia patrino estis\ntransportitaj de C\u0302eh\u0302io al Siberio, kie ili restis (evidente, kontrau\u0306 propra volo)"}, {"text_idx": "#000372", "text": "La patrino rapide mortis pro malespero kaj malbonegaj vivkondic\u0302oj. Vera sukcesos fine\nsupervivi c\u0302ion: persekutojn, malsaton, devigan laboron, riskon de morto pro malsano\nktp. S\u0302i neniam forgesos sian landon C\u0302eh\u0302oslovakio kaj sian denaskan urbon Brno en Moravio."}, {"text_idx": "#000375", "text": "Plie, mi trovis la stilon de la au\u0306toro Jir\u030ci Kupka agrable leginda, sen stilaj balastoj,\nkaj tion ni s\u0302uldas al la lerta tradukado fare de Jan Werner."}, {"text_idx": "#000376", "text": "Mi mencios personan emocion: post fina reveno sialanden Vera renkontas fidindan viron,\nsian estontan edzon, kiu promenigas s\u0302in sur sia motorciklo Jawa 250, g\u0302uste la sama,\nkiun mi stiris kiam mi estis junulo!"}, {"text_idx": "#000377", "text": "Eblas aldoni kelkajn malgrandajn kritikojn, kiuj tute ne senvalorigas la libron: ekzemple\nmi s\u0302atus trovi en piednotoj la tradukaj\u0302ojn de kelkaj paroloj en la rusa, la germana\nau\u0306 la c\u0302eh\u0302a, kvankam la kompreno de la situacio neniel suferas. Okazis kelkaj tajperaroj,\nprecipe c\u0302e la fino de la libro, kiujn ni volonte indulgos. Kelkaj neologismoj aperas,\nmedpunkto, kiu signifas en la lingvac\u0302o de malliberuloj medicina punkto. Ankau\u0306 notindas\nazbuko, sinonimo de la cirila alfabeto en la bus\u0302o de rus-parolantoj."}, {"text_idx": "#000378", "text": "En C\u0302eh\u0302io aperis jam 5 eldonoj de la libro. Ve\u0302ra Sosnarova\u0301 prelegis pri siaj travivaj\u0302oj\nen Siberio en la tuta lando. La tradukinto au\u0306skultis s\u0302in en Brno pasintjare."}, {"text_idx": "#000379", "text": "C\u0302eh\u0302io multe suferis dum la dua mondmilito, tiom pli ke la homoj sentis sin forlasitaj\nde la okcidentaj potencoj (Britio, Francio) post la hontindaj akordig\u0302oj en Munkeno\n1938. Tutcerte, tiaj spertoj lasis spurojn, per kiuj estus klarigeblaj kelkaj nunaj\ntrajtoj de la c\u0302eh\u0302a popolo. Ni, civitanoj de Eu\u0306ropa Unio, ne surprizig\u0302u, ke orientaj\nlandoj (Pollando, baltaj landoj, C\u0302eh\u0302io kaj Slovakio) emas turni sin al la granda frato\nUsono cele al protektado. Nun la leganto faru al si propran opinion!"}, {"text_idx": "#000382", "text": "Specialistoj c\u0302e Imunologia Molekula Centro (IMC) en Kubo antau\u0306 nelonge kreis\nCimavax-EGF, terapian vakcinon kontrau\u0306 progresinta pulma kancero. Oni jam testis g\u0302in c\u0302e pli ol\n5000 malsanuloj kaj la rezultoj atingitaj estas tre favoraj."}, {"text_idx": "#000384", "text": "Tiel eblas iel haltigi la plimultig\u0302on de karcinomo c\u0302e la c\u0302efa organo de hom-spirado\nkaj sekve plilongigi la vivon de malsanuloj. La vakcino cetere prezentas toksecon\naparte malaltan kaj estas bone tolerata. Fakte g\u0302i ne okazigas la malagrablajn kromefikojn,\nkiuj kutime aperas pro kemiterapio kaj radioterapio."}, {"text_idx": "#000385", "text": "La doktorino pri sciencoj Tania Crombet Ramos, esploristo c\u0302e IMC, informis, ke la\nvakcinon oni enigas per intramuskola vojo kaj ke g\u0302ia nivelo de sekureco estas treege\nalta. Tiamaniere oni povas plibonigi la vivkvaliton de pacientoj rimarkinde kaj precipe"}, {"text_idx": "#000386", "text": "Cimavax-EGF estis unuafoje registrita en 2008 en Kubo. G\u0302in registris pluraj landoj, kiel Argentino,\nKolombio, Peruo, Paragvajo, Bosnio-Hercegovino kaj Kazah\u0302io. Rilate al g\u0302ia intelekta\nproprieto, la disdonado de tiu c\u0302i esperodona medikamento bazig\u0302as sur du malsamaj patentoj,\nunu el kiuj validos en 80 landoj g\u0302is la jaro 2028, inkluzivante s\u0302tatojn de EU kaj\nUsonon. Nuntempe okazas diversaj klinikaj testoj de\nCimavax-EGF c\u0302e institucioj en Eu\u0306ropo, Azio kaj Usono. En Usono la testado okazas en la esplorcentro\nRoswell Park Cancer Institute de Nov-Jorko."}, {"text_idx": "#000387", "text": "Kiel substrekis Ramos, la venontaj projektoj pri la vakcino konsideros la plenumadon\nde nova esploro, per kiu oni provos taksi la rezultojn de g\u0302ia utiligo kombine kun\ndiversaj aliaj kuraciloj, mem registritaj kontrau\u0306 pulma kancero. Oni volas tiamaniere\nkompreni, c\u0302u eblas g\u0302in uzi ankau\u0306 kontrau\u0306 aliaj malignaj tumoroj kaj dum pli fruaj"}, {"text_idx": "#000388", "text": "IMC estis fondita en 1994 de la tiama prezidento de Kubo, Fidel Castro Ruz. G\u0302i esence\nintencas produkti novajn medikamentojn traktontajn kaj kanceron kaj tiel nomatajn"}, {"text_idx": "#000390", "text": "La juna virino lante vagas tra la publiko kaj sopire j\u0302etas rigardon por trovi sian\nkaran amikon Neva. Preter kundancantaj zombiulo kaj vampirulo s\u0302i rimarkas, c\u0302e du aliaj\nsiluetoj, harplenan homlupon. S\u0302i tuj direktas sian pas\u0302adon al la angulo, kie trovig\u0302as\nla triopo. Juna geedza paro mortaspekta rekonas la junan sorc\u0302istinon. \u201eSal, Sara! Finfine vi alvenas! C\u0302u la motoro de via balailo misfunkciis?\u201d diras mokete la edzo. Rulinte la okulojn, Sara direktas sin al Neva. \u201eC\u0302u vi preparis la plenumon de nia plano? Mi ne volas plu atendi!\u201d Neva konspire kapjesas kaj finas sian bieron. \u201eJes, ni estas kvaropo. La tedaj gufujanoj jam enlitig\u0302is, kaj ni povas okupi tiun trankvilan"}, {"text_idx": "#000393", "text": "\u201eTio estas bona solvo. Sinjoro Couturat ja nur kondukus nin al marc\u0302o!\u201d Sara kolektas sian kurag\u0302on kaj starigas demandon al la du spiritoj. \u201eKara Hector, kara Rene\u0301, pri la nuna situacio de la Esperanto-movado: c\u0302u vi havas konsilon?\u201d Hector estas la unua, kiu respondas. \u201eC\u0302u U. E. A. dau\u0306re gvidas la Movadon? Starigu diversloke multajn Esperanto-Oficejojn\nen tre vizitataj stratoj, por ke la publiko volonte eniru kaj ac\u0302etu kaj mendu.\u201d Sara tuj reagas. \u201eKvazau\u0306 g\u0302i estus superbazaro!\u201d Nun estas la vico de Rene\u0301. \u201eJu pli la literaturo esperanta kreskas, des pli la vortaro pligrandig\u0302as; kaj neniu\npovas kontrau\u0306stari tiun rezultaj\u0302on de la vivo mem de la lingvo. Verku, verku, verku!\u201d Al Rene\u0301 Sara respondas iom pli singarde. \u201eMi devas konfesi, ke mi neniun verkon skribis, ec\u0302 pli honte, mi malmulte legas ...\u201d Bram kaj Neva s\u0302ajnas g\u0302emeti. \u201eKara frau\u0306lino,\u201d deklaras Hector, \u201ebonvolu lasi la eternan mondon veni al sia trankvileco. Tuj ekokupig\u0302u pri la tempa\nmondo! La peresperanta kaj poresperanta flankoj de nia movado ne estas tiel apartaj.\nIli sin turnas proksimume al la sama publiko. Ekproduktu rezultaton en harmonio.\u201d La korpoj de Bram kaj Neva tremetas delikate, kaj la du geamikoj ekvekig\u0302as. Same\nPeter revenas al konscio. La kandeloj subite estingig\u0302as."}, {"text_idx": "#000395", "text": "C\u0302u tatuado estas barbareca kutimo?"}, {"text_idx": "#000396", "text": "La 9aj rugbeaj mondpokalaj ludoj okazos septembre 2019 en Japanio. Kadre de la preparado\nla administra organo en Dublino pasintseptembre donis gvidlinion pri tio, ke la ludontoj\nkas\u0302u siajn surkorpajn tatuaj\u0302ojn. Ili devos kovri la desegnaj\u0302ojn per jako au\u0306 similaj\u0302o,\nkiam ili uzas publikan lokon kiel nag\u0302ejon au\u0306 ekzercejon."}, {"text_idx": "#000397", "text": "Dirante, ke ili klopodas respekti la kutimojn kaj kulturojn de vizitotaj landoj, la\nmembroj de la nov-zelanda teamo\nAll Blacks (Tutnigraj) deklaris, ke ili respektos tiun instrukcion. Hodiau\u0306 ne-malmultaj sportistoj\n\u2013 ne nur rugbeistoj \u2013 portas tatuaj\u0302ojn sur siaj brakoj au\u0306 dorso. Ankau\u0306 ja estas fakto, ke en la nuna Japanio\ntatuado estas ofte ligata al mafianoj, kaj multaj publikaj banejoj kaj varmafontaj\ngastejoj rifuzas akcepti gastojn kun tatuaj\u0302oj sur la hau\u0306to."}, {"text_idx": "#000398", "text": "Historie tatuado estas tre malnova. En Eu\u0306ropo \u201ela glaciulo\u201d\n1 havis tatuaj\u0302ojn sur siaj dorso, brakoj kaj gamboj. En Azio c\u0302ina historia libro verkita\nen la 3a jarcento priskribis la tiamajn japanojn. Lau\u0306 g\u0302i, c\u0302iuj viroj havis tatuaj\u0302ojn\nsur siaj vizag\u0302o kaj korpo. Tamen probable pro c\u0302ina influo tatuaj\u0302ojn oni longe uzis\nkiel signon de krimado en la mezepoka Japanio."}, {"text_idx": "#000400", "text": "En 1948 la malpermeso estis nuligita. Tamen ordinaraj homoj ne emis havi tatuaj\u0302ojn,\nc\u0302ar dum longa tempo tatuado estis praktikata nur de jakuzanoj\n3, kies kialoj estis montri apartig\u0302on de la ordinara mondo, lojalecon al sia organizaj\u0302o\nkaj kurag\u0302on elteni doloron. Tatuaj\u0302oj imponis kaj timigis ordinarajn homojn."}, {"text_idx": "#000401", "text": "Iom post iom artistoj, kantistoj kaj gejunuloj timeme komencis pave montri siajn tatuaj\u0302ojn.\nHodiau\u0306aj gejunuloj sentas, ke tatuado estas mojosa. C\u0302ar nur kuracistoj havas la permeson\nfari au\u0306tentan tatuaj\u0302on, oni faras iom oportunan kaj fojfoje forvis\u0302eblan tatuaj\u0302eton.\nJa ne necesas referenci la japanan konstitucion pri la rajto je libereco de esprimado\nkaj serc\u0302ado de felic\u0302o, kiam oni volas desegni tatuaj\u0302on sur sian hau\u0306ton."}, {"text_idx": "#000402", "text": "1. Mumio nuntempe konata kiel O\u0308tzi, la Homo de Similaun au\u0306 la Homo de Hauslabjoch.\nLi vivis antau\u0306 c\u0302irkau\u0306 5300 jaroj kaj estis trovita en alpa glaciejo en 1991. La mumio"}, {"text_idx": "#000403", "text": "2. Genro de japana arto."}, {"text_idx": "#000404", "text": "Jakuza estas la nomo donata al la japana mafio."}, {"text_idx": "#000405", "text": "C\u0302u fus\u0302a parolado? Ne, lernado"}, {"text_idx": "#000406", "text": "Nuntempe homoj multe vojag\u0302as. Kial ne? Ja estas multe da mono, kaj haveblas aviadiloj,\nkiuj ene de kelkaj horoj portas onin al Afriko, Ameriko au\u0306 Nov-Zelando ... Miloj da\nagentejoj siaflanke reklamas c\u0302iutage allogajn, ravajn pejzag\u0302ojn, dum milionoj da homoj\nflugas sur strandojn de Egiptio, de Unuig\u0302intaj Arabaj Emirlandoj, de Turkio. Laborantoj\nen agentejoj organizas agrablan banadon, turistoj revenas sunbrunaj ..."}, {"text_idx": "#000407", "text": "Oni povus senfine s\u0302erc-moketi filistrojn, sed ni ekparolu pri aferoj pli seriozaj.\nKio interesas vojag\u0302antojn? Ili ne nur (kaj ne c\u0302iam) interesig\u0302as pri ban- au\u0306 kurac-lokoj.\nIli tamen deziras ricevi informojn pri la kulturo de la vizitota lando, scii pli pri\nmuzeoj, etnaj moroj kaj pluraj lokaj interesaj\u0302oj. Kaj ju malpli la lando estas priskribita\nen turisma reklamo, des pli scivoliga g\u0302i estas."}, {"text_idx": "#000409", "text": "Jes, estas. G\u0302in proponas la germana eldonejo\nReise Know-how, kiu publikigas, lau\u0306 originala metodo (nomata\nKauderwelsch), lernolibrojn pri diversaj lingvoj, dialektoj kaj ec\u0302 slangoj. C\u0302iu lernolibro estas\npos\u0302formata kaj havas proksimume 150-200 pag\u0302ojn. G\u0302i konsistas el 3 partoj: gramatiko,\nkonversacio, vortaro. G\u0302is nun aperis jam pli ol 230 versioj de tiu eldonaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000410", "text": "C\u0302u oni multon bezonas por kompreni kaj komprenigi sin en fremda lingvo? Antau\u0306 c\u0302io,\nhomoj devas ekmastri la sonojn, kiuj forestas en ilia gepatra lingvo. Ne malbone estus\nekmastri la skribsistemon kaj lerni g\u0302in legi, sed kelkfoje tio estas tro malfacila\n\u2013 pensu pri la japana au\u0306 la araba por okcidentanoj \u2013 kaj sume nenecesa, c\u0302ar, lau\u0306 la metodo de la germana eldonejo, proksimuma elparolo\nestas jam donata per transskribo."}, {"text_idx": "#000412", "text": "Due, la verbo: konjugacio lau\u0306 personoj en as-, is-, os-tempoj; c\u0302io c\u0302i ekzistas en\nplej multaj lingvoj. Krome: imperativo kaj subjunktivo, verboj en la demanda kaj la\nnegativa formoj. Adjektivoj: kiel estas formataj la gradoj de komparo, kiel ili s\u0302ang\u0302ig\u0302as\nlau\u0306 kazoj, se tio ekzistas. Estas necesaj ankau\u0306 kardinalaj numeraloj, ordaj numeraloj\nkaj diversaj pronomoj: personaj, posedaj, demandaj kaj aliaj. Kaj numeraloj kaj pronomoj\npovas havi kazojn. Oni devas scii prepoziciojn kaj kiujn kazojn (de substantivoj kaj\nadjektivoj) c\u0302iu el ili eventuale postulas."}, {"text_idx": "#000415", "text": "Unajua, behewa la daraja la pili liko wapi? \u2013\nVi-scias, vagono de klaso de du estas kie? \u2013 C\u0302u vi scias, kie estas la vagono de la dua klaso?"}, {"text_idx": "#000416", "text": "Mahali gani ni pazuri pa kuangalia wanyama? \u2013\nLoko kiu estas bona de observo bestoj? \u2013 Kie oni povas plej bone observi bestojn?"}, {"text_idx": "#000417", "text": "La kursiva frazo en la ekzemploj estas traduko lau\u0306vorta. Komence g\u0302i s\u0302ajnas senutila\nKauderwelsch g\u0302uste signifas \u201egalimatio\u201d, \u201eabrakadabro\u201d). Sed, iom post iom, la leganto de la lernolibro danke al tiu s\u0302ajna absurdeco penetras\nen la strukturon de la g\u0302is nun nekonata lingvo."}, {"text_idx": "#000418", "text": "Kaj ankorau\u0306 unu lingvo, la slovena:"}, {"text_idx": "#000419", "text": "Od kod ste, c\u030ce smem vpras\u030cati? \u2013\nDe kie vi-estas, se mi-pravas demandi? \u2013 C\u0302u mi rajtas demandi, de kie vi estas?"}, {"text_idx": "#000420", "text": "Ali nam lahko pokaz\u030cete nekaj znamenitosti? \u2013\nC\u0302u al-ni facile vi-montros ion de-rimarkindaj\u0302oj? \u2013 C\u0302u vi povas montri al ni iom da rimarkindaj\u0302oj?"}, {"text_idx": "#000422", "text": "1. Au\u0306 Kajjam, kiel literumita en pluraj verkoj akireblaj c\u0302e"}, {"text_idx": "#000423", "text": "Rajecka\u0301 Lesna\u0301 [rajecka lesna] estas pitoreska montvilag\u0302eto situanta en la nordo de\nla slovaka regiono Z\u030cilina [j\u0302ilina] (c\u0302irkau\u0306 200 km norde de Bratislavo). G\u0302i estis fondita\nen 1474, kaj danke al la ric\u0302a pasinteco g\u0302i estas hodiau\u0306 grava pilgrimado-centro de"}, {"text_idx": "#000424", "text": "Unu el la plej signifaj konstruaj\u0302oj en c\u0302i tiu malgranda vilag\u0302eto estas vers\u0302ajne la\nplej granda movebla ligna kripo en la mondo (8,5 m longa, 2,5 m larg\u0302a kaj 3 m alta)\nfarita ekskluzive el tilia ligno, kiu trovig\u0302as en la Kapelo de Dia Mizerikordo (slovake\nKaplnka Boz\u030cieho Milosrdenstva). G\u0302i estas verko de la loka lignoskulptisto Jozef Pekara (1920-2005) kaj estas sendube\nla plej grava arta esprimo de popola ligna skulptarto en Slovakio."}, {"text_idx": "#000425", "text": "Pekara komencis skulpti la kripon en 1980, kaj en 1997 \u2013 post preskau\u0306 17 jaroj \u2013 g\u0302i estis finita. Li skulptis 300 lignajn figuretojn, el kiuj la duono estas movebla.\nLa kripo figuras \u2013 krom scenigo de la eventoj c\u0302irkau\u0306 la naskig\u0302o de Jesuo \u2013 ankau\u0306 la ric\u0302an historion de la malgranda slovaka nacio. Ne estas mirinde, ke oni\nnomas g\u0302in la slovaka nacia kripo. G\u0302i montras la simplan vivon, kutimojn kaj tradiciajn\nlaborojn de la slovaka popolo en la pasinteco (pas\u0302tistoj, ministoj, vinberistoj, lignohakistoj,\nmetiistoj, potfaristoj, lignaj\u0302istoj, forg\u0302istoj ktp)."}, {"text_idx": "#000426", "text": "En la kripo ni povas trovi ankau\u0306 dominantojn inter la slovakaj kasteloj kaj burgoj,\nmodernajn konstruaj\u0302ojn kaj la slovakan montopinton Kriva\u0301n\u030c \u2013 situantan en la montaro Altaj Tatroj \u2013 kiu de la 19a jarcento estas neoficiala simbolo de Slovakio kaj estas unu el la tri\nnaciaj simboloj, kiuj aperas ankau\u0306 sur la slovakaj eu\u0306ro-moneroj."}, {"text_idx": "#000427", "text": "Junulara protesto kontrau\u0306 la turka okupado"}, {"text_idx": "#000428", "text": "La 15an de novembro 1983, preskau\u0306 dek jarojn post la turka invado al Kipro, estis\nproklamita tiel nomata Turka Respubliko de Norda Kipro: fantoms\u0302tato, kiu okupas\n37 % de la insula teritorio kaj kiun g\u0302is nun oficiale rekonis absolute neniu monda\ns\u0302tato krom Turkio mem. Temas pri areo de 3355 kvadrataj kilometroj kun proksimume"}, {"text_idx": "#000429", "text": "C\u0302iujare okaze de tiu datreveno, do g\u0302uste en tiu novembromeza tago, pluraj manifestacioj\npsevdokratos (falsa s\u0302tato, en la novgreka) okazas en la c\u0302efaj urboj de la orient-mediteranea respubliko.\nMultnombraj eventoj estis organizitaj en 2018, kiel en la antau\u0306aj jaroj, en la c\u0302efurbo\nNikozio, sed ankau\u0306 en Limasolo, Pafoso kaj Larnako."}, {"text_idx": "#000430", "text": "Matene, kiel kutime, miloj da liceaj kaj universitataj studentoj faris grandan strikon.\nIli ne iris lernejen, sed anstatau\u0306e renkontig\u0302is en centra loko de sia urbo. Ili faris\nparoladojn de kondamno kaj memorigis pri la viktimoj de la turka invado, samkiel pri\nla multaj malaperintoj (personoj, kiuj malaperis dum la tumultoj de 1974 kaj pri kies\nsorto neniu iam ion eksciis). Ili ankau\u0306 ludis kaj kantis kanzonojn kun patriotisma\nenhavo, kontestante la turkajn registaron kaj politikon, kaj samtempe petante, ke\nla internaciaj institucioj helpu trovi pacan solvon."}, {"text_idx": "#000431", "text": "Ili esperas, ke tia solvo kondukos al reunuig\u0302o de la lando kaj de la du komunumoj\n(grek-kipra kaj turk-kipra), kiuj pasintece paceme kunvivis en la tuta insulo. La\nnecesa kondic\u0302o, por ke tio okazu, estas iliaopinie, ke la kolonianoj kaj la turkaj\nmilitistoj forlasu la insulon, kie ili kontrau\u0306leg\u0302e trovig\u0302as ekde 1974."}, {"text_idx": "#000432", "text": "Matene de la 15a de novembro junuloj el Limasolo atingis la vojon Anexartisias kaj\nrestis tie plurajn horojn, organizante pacan proteston antau\u0306 granda registara konstruaj\u0302o.\nIli tenis enmane tolbendojn kaj flirtigis la kipran kaj la grekan flagojn (c\u0302i-lasta\nestas simbolo de la etno de grek-kipranoj, siadire greklingvaj civitanoj de la sendependa\nRespubliko Kipro, sed fakte anoj de la greka nacio, nemalsame ol la greklingvanoj\nde Grekio). Oni montris au\u0306 klamis sloganojn kiel \u201eAtilo forlasu Kipron!\u201d (kun aludo al la barbara reg\u0302o), \u201eKipro apartenas al sia popolo!\u201d kaj \u201eNi malakceptas c\u0302ian fas\u0302ismon!\u201d."}, {"text_idx": "#000433", "text": "Grekaj tombejoj kaj greka teroristo en Albanio"}, {"text_idx": "#000434", "text": "Albanio probable estis la unua membro de Ligo de Nacioj invadita de sia granda najbaro,\nla fas\u0302ista Italio, la 7an de aprilo 1939. Tiam oni proklamis kunig\u0302on de la reg\u0302landoj\nItalio kaj Albanio, lau\u0306 kiu ambau\u0306 landoj \u201eengag\u0302ig\u0302is por protekti unu la alian\u201d okaze de eventuala milito kun tria lando. Tiel, la 28an de oktobro 1940 Grekio estis\natakita de fas\u0302ista Italio tra albana teritorio. Partoprenis ankau\u0306 du albanaj tac\u0302mentoj,\nkiuj baldau\u0306 dizertis. La greka registaro deklaris staton de milito kun Albanio."}, {"text_idx": "#000435", "text": "Tiam grekoj brave rezistis kaj organizis fortan kontrau\u0306atakon. Iliaj reg\u0302aj soldatoj\nne nur forpelis la italajn tac\u0302mentojn el la greka teritorio, sed ankau\u0306 eniris profunde\nen Albanion. Okazis akraj bataloj, kaj ambau\u0306flanke mortis miloj da soldatoj. Sed printempe\nde 1941 la naziisma Germanio atakis Grekion kaj baldau\u0306 okupis g\u0302in. Grekaj soldatoj"}, {"text_idx": "#000436", "text": "Postmilite la greka registaro paradoksece plutenis la tiel nomatan \u201estaton de milito\u201d rilate Albanion, kiu ne estas nuligita g\u0302is hodiau\u0306, kiam ambau\u0306 landoj estas membroj\nde NATO. Cetere, Grekio estis la lasta EU-membro, kiu akceptis eniron de Albanio al\nNATO kaj poste liberig\u0302on de vizoj por albanoj. G\u0302i ankorau\u0306 ne agnoskis la sendependecon"}, {"text_idx": "#000437", "text": "Albanaj registaroj devis cedi al la postuloj de Grekio pri, ekzemple, starigo de tombejoj\nde grekaj soldatoj falintaj en Albanio. Plue, Grekio postulis, ke tiaj tombejoj (almenau\u0306\nkvar) aperu g\u0302uste lau\u0306 la linio, kiu difinas la landlimon de la tiel nomata \u201eNorda Epiro\u201d, la suda parto de Albanio, je kiu havas pretendon s\u0302ovinismaj rondoj en Grekio. Aliflanke,\ng\u0302i obstine neas reven-permeson al miloj da albanoj forpelitaj en 1924 kaj 1944 el\nla vasta 5000-kvadratkilometra regiono en nord-okcidenta Grekio (de Ionia Maro g\u0302is\nFlorino). En la jaro 1913 tiuj albanaj teritorioj estis okupitaj de la greka armeo\nkaj aneksitaj de la greka s\u0302tato."}, {"text_idx": "#000438", "text": "Albanaj civitanoj naskig\u0302intaj en vilag\u0302oj kaj urboj, kiuj nun estas en Grekio, ne rajtas"}, {"text_idx": "#000439", "text": "Antau\u0306 nelonge, la 28an de oktobro 2018, oni arang\u0302is grandan solenaj\u0302on okaze de la\nstarigo de tombejo en la vilag\u0302o Bularat, sude en la lando. Venis miloj da grekoj,\nfamilianoj de falintaj soldatoj, sed ankau\u0306 membroj de ekstremismaj organizaj\u0302oj kaj\nde la partio Ora Au\u0306roro. Bularat apartenas al la greka minoritata regiono Dropull,\nkie la grekaj flagoj flirtas c\u0302e c\u0302iu domo senprobleme. La albana polico zorgis pri"}, {"text_idx": "#000440", "text": "Surprize, unu 35-jara grekdevena viro kun duobla civitaneco albana kaj greka, Kostantinos\nKacifas, vestis sin soldate je greka uniformo kaj komencis pafi centre de la vilag\u0302o\nKalas\u0302nikov. Kiam la polico intervenis, li pafadis kontrau\u0306 g\u0302in dum du horoj (c\u0302irkau\u0306 90 kartoc\u0302ojn),\nendang\u0302erigante la vivojn de la policistoj. La polico pafrespondis, kaj fine pafmortigis"}, {"text_idx": "#000441", "text": "Tio kau\u0306zis tujan reagon de amaskomunikiloj en Grekio, aparte c\u0302e tieaj s\u0302ovinismaj politikaj\nrondoj. Amasoj da grekoj mars\u0302is al la albana ambasadejo en Ateno kaj provis forbruligi\ng\u0302in, lau\u0306te kriante \u201eNi mortigu la albanajn hundojn!\u201d Grekaj instancoj senkiale revokis kaj senvalidigis pasportojn de centoj da albanaj\ncivitanoj laborantaj en Grekio. Felic\u0302e, la greka registaro agis g\u0302enerale prudente\nkaj kunlaboris kun albanaj au\u0306toritatoj por klarigi la aferon. Todoros Pangalos, eks-ministro\npri eksteraj aferoj, diris: \u201eArmitan teroriston kondamnus c\u0302iu lando; la albana polico ne kulpas.\u201d Simile sin esprimis la nuna ministro pri instruado kaj aliaj gravaj politikistoj.\nEstis prezentitaj filmregistraj\u0302oj kaj aliaj atestaj\u0302oj. Oni faris ankau\u0306 detalan jurmedicinan"}, {"text_idx": "#000442", "text": "La polico ne intervenis ankau\u0306 dum la entombigo de la teroristo la 7an de novembro\n2018 en Bularat, kien venis dekoj da busoj kun grekaj civitanoj, deputitoj kaj aliaj.\nBedau\u0306rinde la partoprenintoj ekspluatis la entombigon por manifesti s\u0302ovinismajn sloganojn\nkiel \u201eNorda Epiro estas greka, ni reposedos g\u0302in! Ni forhaku la kapojn de la albanaj hundoj!\nNi estas c\u0302i tie sur nia tero! Makedonio estas greka!\u201d. Revenante, ili blokis au\u0306tos\u0302oseon kondukantan al la landlimo kun Grekio. La polico\nintervenis kaj konstatis, ke almenau\u0306 52 el ili estis transpasintaj la landlimon neleg\u0302e.\nIli estis deklaritaj \u201enedezirataj\u201d kaj ne plu ricevos permeson eniri Albanion."}, {"text_idx": "#000443", "text": "Tia malagrabla incidento kau\u0306zita de ekstremistoj en la najbara lando certe ne povas\ndetrui la tradician amikecon inter la du popoloj. Albanio akceptis, post la jaro 1949\n(kiam finig\u0302is la civitana milito en Grekio) dekmilojn da grekaj partizanoj kun familioj.\nCetere, nuntempe en Grekio laboras almenau\u0306 600 000 albanoj. C\u0302iujare en Grekio naskig\u0302as\n6000 albandevenaj beboj kaj en la greka armeo servas almenau\u0306 10 000 albandevenaj soldatoj."}, {"text_idx": "#000444", "text": "Kiaj rilatoj inter la seksoj trans Mediteraneo?"}, {"text_idx": "#000446", "text": "Renkontig\u0302oj Averroes - sekso kaj religioj"}, {"text_idx": "#000447", "text": "Kial tiu titolo \u201erenkontig\u0302oj Averroes\u201d? Ibn Rus\u0302d el Kordobo \u2013 Averroes \u2013 estis filozofo, juristo kaj kuracisto de la 12a jarcento. Li verkis en la araba lingvo,\nc\u0302ar li estis islama andaluzo. Li naskig\u0302is en 1126 en Kordobo (nuna Hispanio, sed tiam\naraba teritorio) kaj mortis en Marakes\u0302o. Li do simbolas la rilatojn inter la regionoj\nnorde kaj sude de Mediteraneo. Li estas unu el la c\u0302efaj arabaj filozofoj kaj lia verko\nestis re-malkovrita en la 19a jarcento kaj inspiras la raciajn penskurentojn."}, {"text_idx": "#000448", "text": "Kial elekti \u201esekson\u201d kiel diskuttemon? La rilatoj inter la seksoj \u2013 en la longa historio kaj en la nuno \u2013 skuas la mondon. C\u0302u temas pri malaperigo de paternalismo au\u0306 seksismo kun samtempa\nretroiro al diskriminacio? Kvar rondaj tabloj traktis la jenajn temojn: \u201eC\u0302u la seksaj rilatoj fondig\u0302as sur religiaj au\u0306 sociaj tekstoj?\u201d, \u201eC\u0302u la rilatoj fondig\u0302as sur imago au\u0306 valoroj?\u201d, \u201eC\u0302u la rilatoj fondig\u0302as sur praktikado au\u0306 kontestado?\u201d kaj \u201eC\u0302u la rilatoj fondig\u0302as sur kos\u0302maroj au\u0306 revoj?\u201d"}, {"text_idx": "#000449", "text": "C\u0302efe rolas sekso en islamo, lau\u0306 okcidenta pensmaniero, kiam virinoj devas surmeti\nkaptukon, au\u0306 komplete kas\u0302i sin sub nigra surtuto (ne adaptita al dezerto kaj varmo,\ndo kial viroj en blanko kaj virinoj en nigro?), ne bicikli, ne stiri au\u0306tojn ktp. Tro\nlongus raporti detale pri c\u0302iuj rondaj tabloj; ni do elektis la unuan pri religioj."}, {"text_idx": "#000451", "text": "La filozofo, verkisto kaj rabeno Marc-Alain Ouaknin komentis, ke la leg\u0302o por judoj\nestas Torao (\u201eLa leg\u0302o\u201d) komentata generacion post generacio, t.e. Talmudo, kie interfrotig\u0302as komentoj por\neviti ununuran penson. La sanktaj tekstoj venas el dio, koncepta ideo malsimila al\nla realo. La tekstoj ne devus komencig\u0302i per \u201eDio diris\u201d, sed per \u201eDio, se g\u0302i ekzistas, diris ...\u201d. La mitoj venas el Babilono; se Torao estis donita al la homoj, g\u0302i ne plu estas en\nla c\u0302ielo. Filozofie, c\u0302u detruita objekto plu estas la sama objekto? Sekve la homoj\ndevas mastrumi interkonsenton c\u0302irkau\u0306 sankta leg\u0302o."}, {"text_idx": "#000454", "text": "En la postaj inters\u0302ang\u0302oj inter la kvar diskutintoj kaj la publiko elstarig\u0302is la ideo,\nke la religiaj tekstoj povas esti malklaraj, dum la juraj leg\u0302oj devas estis tre klaraj.\nEn la tuta historio viroj superis virinojn kaj sekve ankau\u0306 la klerikaro. Havi s\u0302tatan\nreligion (ekz. islamo en pluraj arabaj landoj) malfermas au\u0306tos\u0302oseon al la klerikaro,\nkiu povas estri c\u0302ion; sed ankau\u0306 en kristanismo teologoj ekspluatas sian au\u0306toritaton\npri temoj rilataj al la socia vivo (ekz. abortigo)."}, {"text_idx": "#000455", "text": "Filozofia konkludo estas, ke eblas interpreti kaj pensi alimaniere nur se oni kapablas\nforgesi la malnovan pensmanieron. Libereco ekzistas nur se diferenco ne premegas la\naliulon. Studado permesas al la homo resti inteligenta. Samkiel ekonomio ne povas\nreguligi sin mem, religio ne povas reguligi sin; necesas g\u0302in reguligi de ekstere."}, {"text_idx": "#000456", "text": "Post tiuj ric\u0302aj intervenoj eblas nur \u201epreg\u0302i\u201d, por ke la homoj komprenu, ke eblas kredi ne trudante sian religian komprenon al\nla aliaj. Tio jam estas en franca leg\u0302o de 1905, kiu distingas eklezion disde la s\u0302tato;\nbedau\u0306rinde iuj landoj ankorau\u0306 ne atingis tiun punkton, c\u0302efe tiuj kun multaj analfabetoj,\nkiuj neniam legis au\u0306 legos la fundamentajn religiajn tekstojn."}, {"text_idx": "#000457", "text": "Kiu mastrumas c\u0302i tiun landon?"}, {"text_idx": "#000458", "text": "En novembro pasintjara la usona prezidento Donald Trump vizitis Japanion. Li alvenis\nal la usona militbazo Yokota en Tokio kaj du tagojn poste foriris al Koreio de la\nsama bazo. Bonvenigis lian alvenon ne japanaj c\u0302efministro kaj altrangaj politikistoj,\nsed usonaj soldatoj kaj iliaj familianoj, al kiuj la prezidento parolis pri la neceso\nkaj valoro de ilia tiea restado."}, {"text_idx": "#000459", "text": "C\u0302u tia konduto ne estas granda ofendo kaj insulto al la japana popolo kaj g\u0302ia suvereneco?\nEble jes, sed la toleremaj japanoj neniam okazigis manifestacion kontrau\u0306 Trump, kvankam\nen c\u0302iuj aliaj demokratiaj landoj okazis kaj okazos protestoj kaj manifestacioj kontrau\u0306\nlia politiko, kiam li vizitas. Verdire okazis manifestacio en Tokio kontrau\u0306 Trump\nfare ne de japanoj, sed de usonanoj log\u0302antaj tie."}, {"text_idx": "#000460", "text": "Multaj homoj opinias Japanion subulo au\u0306 vasalo de Usono. Sed Yac\u0302i S\u0302otaro, la nuna\nc\u0302efo de la nacia sekureca buroo kaj la plej altranga profesia diplomato, iam komparis\nla rilaton inter Usono kaj Japanio al tiu inter kavaliro kaj c\u0302evalo. Do, Japanio ne\nestas s\u0302ildisto Sanc\u0302o Panzo, sed c\u0302evalac\u0302o Rosinante, kiu surdorse portas Don Kih\u0302oton."}, {"text_idx": "#000461", "text": "En mezepoka feu\u0306da Japanio vasalo, kiu mals\u0302atis sian mastron, havis liberecon foriri,\nsed c\u0302evaloj ne. La homo kaj la c\u0302evalo ne staras sur egala bazo. Same la japana registaro\nkaj la usona (fakte usona armeo) ne rilatas kiel egaluloj. Alivorte, japanoj ankorau\u0306\nestas sub la jugo de usona milita duonokupado."}, {"text_idx": "#000462", "text": "En 2018 la japana registaro proponis al la usona armeo uzi parton de Yokota-aerzono,\nkiu vaste kovras la c\u0302ielon de Tokio kaj 8 najbaraj gubernioj. Nun Japanio bezonas\nmultigi la nombron de flugoj al la internacia flughaveno\nHaneda, c\u0302ar eksterlandaj vizitantoj plimultig\u0302os en la venontaj jaroj. Sed la usona armeo\nrifuzis malfermi la parton de la aerzono, kiun g\u0302i administras. C\u0302i tiu afero montras,\nke japanoj ne povas libere uzi la aerspacon de sia c\u0302efurbo kaj la vera reganto de\nc\u0302i tiu lando estas la usona armeo."}, {"text_idx": "#000463", "text": "Nu, kiamaniere la usona armeo regas Japanion? Ekde la finig\u0302o de la milita okupo regule\nkunvenas japana-usona komuna komitato konsistanta el ses altrangaj japanaj burokratoj\nkaj sep usonanoj (ses militaj oficiroj kaj vicambasadoro). La japanaj burokratoj estas\nel la ministrejoj pri eksterlandaj aferoj, justico, g\u0302eneralaj aferoj, financo, defendo,\nlando kaj infrastrukturo, agrikulturo kaj forstado kaj el tiu pri medio. C\u0302i tiu komitato\nestas efektiva komandejo de japana politiko, kie usonaj militistoj ordonas al japanaj\nburokratoj. Lau\u0306 malkovrita protokolo de kunsido, la usona flanko ofte deklaris: \u201eC\u0302ar pri tio jam decidis la komandanto de la Pacifika Armeo, ne gravas, c\u0302u la japana"}, {"text_idx": "#000464", "text": "Tia ekstravaganca milita duonokupado igas ec\u0302 civilajn diplomatojn de Usono miri kaj\nkritiki. Ekzemple, Condoleezza Rice, ministrino pri eksteraj rilatoj sub prezidento\nGeorge W. Bush, komentis, ke Japanio estas delonge koloniita, ne de la usona registaro,\nsed de la armeo. Sub la duonokupado la usona armeo memkompreneble havas eksterteritoriajn\nrajtojn. Principe japanaj leg\u0302oj ne estas aplikeblaj en la usonaj militaj bazoj. La\nusona armeo libere povas okazigi trejnadon kaj ekzercadon sen informi la japanan flankon.\nEc\u0302 en okazo de krimoj fare de usonaj soldatoj, la japana polico ne uzas la rajton"}, {"text_idx": "#000465", "text": "Malkiel en Germanio kaj Italio"}, {"text_idx": "#000466", "text": "Estas konate, ke ankau\u0306 en Germanio kaj Italio trovig\u0302as usonaj militbazoj, sed tiuj\ns\u0302tatoj aplikas siajn leg\u0302ojn en la usonaj bazoj, kaj la usonaj armeoj devas averti\npri siaj ekzercadoj kaj ricevi konsenton ktp."}, {"text_idx": "#000467", "text": "Konklude: evidentig\u0302as, ke Japanio ankorau\u0306 estas duonsendependa s\u0302tato. S\u0302inzo Abe, la\nnuna c\u0302efministro, ofte diris, ke li reakiros belan Japanion, sed neniam menciis reakiron\nde la perdita suvereneco de la regno."}, {"text_idx": "#000468", "text": "Thomas Kesselring instruis filozofion kaj etikon en diversaj universitatoj en Germanio,\nSvislando, Brazilo, Salvadoro, Barato kaj Mozambiko. En la pedagogia altlernejo de\nBerno li instruis etikon, interkulturan klerigon kaj scion pri dau\u0306ripova evoluo. Ekde"}, {"text_idx": "#000469", "text": "MONATO: Ni konsideru la nunan staton de Svislando. G\u0302i, lando neu\u0306trala, havas armeon. C\u0302u\nni povas nomi g\u0302in \u201ememdefenda korpuso\u201d, kiel Japanio faras pri sia armeo?"}, {"text_idx": "#000470", "text": "Kesselring: Svislando atribuas apartan gravecon al sia neu\u0306traleco. Tio signifas, ke\ng\u0302i principe ne intervenas en politikon de aliaj landoj kaj certe ne lanc\u0302us militon\nper agreso kontrau\u0306 iu ajn lando. Plie, g\u0302i ne subtenus landon engag\u0302itan en milito por\nhelpi g\u0302in en tiu milito. Tamen Svislando havas armeon. La nura celo de c\u0302i tiu armeo"}, {"text_idx": "#000471", "text": "MONATO: Svislando estas konata c\u0302irkau\u0306 la mondo pro sia aktivado por la paco. G\u0302i estas la\nlando de Henry Dunant kaj la naskig\u0302loko, la lulilo, de Rug\u0302a Kruco. G\u0302i estas ankau\u0306\nla garantianto, konservanto kaj protektanto de la G\u0302enevaj Konvencioj. En septembro\n2018 en Novjorko la prezidanto de la Konfederacio Alain Berset ripetis antau\u0306 la G\u0302enerala\nAsembleo de UN helpoproponon de Svislando por solvi konfliktojn. C\u0302u g\u0302ia militagado"}, {"text_idx": "#000472", "text": "Kesselring: Armeo limigita al nura memdefendo ne estas paradokso. Tamen Svislando\nefektive eniras en seriozajn paradoksojn je aliaj manieroj."}, {"text_idx": "#000473", "text": "MONATO: Por subteni la ekonomion, la Federacia Konsilio (ekzekutiva povo) volis, en junio\n2018, mildigi la reguligon de armilkomerco okaze de vendado al nesvisaj ac\u0302etantoj.\nNuntempe tiu reguligo malpermesas vendi armilojn al militantaj landoj. La proponita\namendo permesus vendon de armiloj al landoj havantaj civitanan militon sur sia teritorio.\nPer kiuj argumentoj la Federacia Konsilio subtenis c\u0302i tiun mildigon?"}, {"text_idx": "#000475", "text": "MONATO: C\u0302u ofte okazas, ke la popolo sukcesas per tia premo?"}, {"text_idx": "#000476", "text": "Kesselring: Mi suspektas, ke c\u0302i tiu sukceso rezultis malpli el la influo de la homoj\nol el la minaco de la maldekstraj partioj kaj verduloj en la parlamento."}, {"text_idx": "#000477", "text": "MONATO: C\u0302u vi povas analizi la situacion? C\u0302u okazis reveno al\n, t.e. al la situacio antau\u0306 la konflikto? C\u0302u tia situacio estas kontentiga?"}, {"text_idx": "#000479", "text": "MONATO: Eu\u0306ropo spertis militon en la balkana regiono en la 1990aj jaroj; nuntempe g\u0302i spertas\nmilit-situacion inter Ukrainio kaj Rusio. C\u0302u Svislando bezonas armeon en c\u0302i tiu kunteksto?"}, {"text_idx": "#000480", "text": "Kesselring: Ne, certe ne! El neniu el tiuj regionoj Svislando alfrontas dang\u0302eron.\nPost popola iniciato en Svislando la 26an de novembro 1989 okazis referendumo pri\njena demando: C\u0302u la armeo devas esti abolita? Pli ol triono de la voc\u0302donrajtaj civitanoj\n(35,6 %) voc\u0302donis favore al c\u0302i tiu propono. La mondo s\u0302ajnis pli sekura pro la falo\nde la Berlina Muro (1989-11-09). Vers\u0302ajne hodiau\u0306 ne tiom da svisoj argumentus favore\nal abolo de la armeo."}, {"text_idx": "#000481", "text": "MONATO: Kia estas via g\u0302enerala opinio pri la ekzisto de armeo en Svislando, kiam niaj jetoj\ndevas turnig\u0302i post du flugminutoj, c\u0302ar la teritorio estas malgranda? Iuj asertas,\nke per sia militservo junaj svisaj viroj ekkonas aliajn partojn de la lando. C\u0302u la\narmeo necesas okaze de katastrofoj, dum la civitana protektado estas bone organizita?\nLa armeo estas loko de inters\u0302ang\u0302oj, kie niaj kvar lingvoj estas uzataj kaj c\u0302iu juna\ncivitano ricevas eblon malkovri ilin, au\u0306di ilin, praktiki ilin."}, {"text_idx": "#000483", "text": "MONATO: Multaj homoj en la mondo au\u0306dis pri la devigo konstrui kontrau\u0306atoman protektejojn\nen c\u0302iu domo en Svislando. C\u0302u tiu postulo ankorau\u0306 validas?"}, {"text_idx": "#000484", "text": "Kesselring: Jes! Spertoj dum la Dua Mondmilito sugestis, ke rifug\u0302ejoj protektu la\nlog\u0302antaron kontrau\u0306 aeratakoj, kaj supozeble tiaj subterejoj protektus la log\u0302antaron\nankau\u0306 kontrau\u0306 atakoj per kemiaj, biologiaj au\u0306 nukleaj armiloj. Cetere la log\u0302antaro\ndevus trovi lokon en tiuj protektejoj ankau\u0306 okaze de nemilitaj nukleaj akcidentoj.\nFelic\u0302e, g\u0302is nun nenio tia okazis. Do, fakte, la protektejoj neniam estis testitaj\nkaj, miaopinie, tia testado vers\u0302ajne ne estus sukcesa, almenau\u0306 koncerne armilojn de"}, {"text_idx": "#000485", "text": "MONATO: Lau\u0306 via opinio, kian rolon Svislando povas ludi en la hodiau\u0306a mondo?"}, {"text_idx": "#000486", "text": "Kesselring: Ekzistas amaso da internacie gravaj taskoj: Svislando povas, ekzemple,\npartopreni en perado de porpacaj procezoj kaj en konfliktopreventado. Kiel ric\u0302a kaj\nprivilegia lando Svisio povus ankau\u0306 strebi tute elimini la forcejajn gasojn kiel eble\nplej frue. Tiam g\u0302i starigus bonan ekzemplon kaj montrus, ke g\u0302i efike zorgas pri minacoj\nde klimats\u0302ang\u0302ig\u0302o. Dum la klimats\u0302ang\u0302ig\u0302o dau\u0306re antau\u0306eniras, la vivkondic\u0302oj en multaj\npartoj de la mondo farig\u0302as pli malfacilaj kaj la risko de perforta alfrontado rapide"}, {"text_idx": "#000487", "text": "Por nealiseksemaj adoleskantoj ekzistas supers\u0302vebanta kaj konkreta risko de memmortigo,\npli ol triobla kompare kun aliseksemaj gejunuloj. Por transseksemuloj, tiu risko estas\npli ol kvinoblo de la averag\u0302a. Tio legeblas en studo farita en la itala universitato"}, {"text_idx": "#000488", "text": "Taksado de la risko pri klopodo memmortigi inter neplenkreskuloj pro seksaj kialoj estas publikigita en la internacia revuo\nJAMA Pediatrics. Verdire oni faris lastatempe neniun novan s\u0302okan malkovron, sed la koncerna scienca\nesploro priskribas detale, kun la subteno de statistikaj datumoj, la dimensiojn de\nproblemo jam vaste konata. Tio estas tre pensiga kaj koncernas c\u0302i-rilate la familion,\nla lernejon, la eklezion kaj g\u0302enerale la socion."}, {"text_idx": "#000489", "text": "La esploro substrekas, ke memmortigo estas la dua c\u0302efa kau\u0306zo de morto inter adoleskantoj\nen la tuta mondo. \u201eC\u0302i tiu memmortiga emo fare de tiel nomataj seksaj minoritatoj jam estis konata, sed\nunuafoje okazis preciza taksado pri la amplekso de tiu fenomeno inter adoleskantoj\nel la komunumo LGTBQ (Lesbian, Gay, Transgender, Bisexual and Queer \u2013 lesba, geja, transseksema, ambau\u0306seksema kaj eksternorma)\u201d, asertis doktorino Ester di Giacomo [di g\u0302a\u0301komo], kuracisto, instruisto kaj direktoro\nde la fako pri psikiatrio de la universitato Milano-Bicocca, kiu efektivigis la esploron."}, {"text_idx": "#000490", "text": "La rezultoj estas klaraj. Oni analizis 35 antau\u0306ajn akademiajn studojn pri la sama\ntemo kaj ekzamenis specimenon de preskau\u0306 du milionoj kaj duono da adoleskantoj (12/20-jarag\u0302aj),\nel dek landoj. La analizo montris, ke adoleskantoj apartenantaj al la g\u0302enerala grupo\nde tiuj seksaj minoritatoj montras memmortigan riskon 3,5-oblan kompare kun la aliseksemaj"}, {"text_idx": "#000492", "text": "Samseksemaj, ambau\u0306seksemaj kaj transseksemaj adoleskantoj, lau\u0306 di Giacomo, g\u0302enerale\nspertas pli altan riskon pri izolado, perfortado kaj riproc\u0302ado, fare de familianoj\nau\u0306 ec\u0302 de si mem."}, {"text_idx": "#000493", "text": "Estas facile paroli pri la neceso de pli granda konscio pri tiu fenomeno en la publika\nopinio, samkiel pri la bezono de pli tau\u0306ga subteno al tiuj junaj personoj: subteno\nbazita sur la klopodo integri en la socion nealiseksemajn gejunulojn por helpi ilin\neliri el ofte nesimpla situacio el psikologia vidpunkto."}, {"text_idx": "#000495", "text": "Hodiau\u0306 estas iu nova espero, malfermita de la fina dokumento de la fres\u0302e finig\u0302inta\nSinodo de Junularo. Tie oni parolas pri libereco, persona respondeco kaj devontigo\nrealigi sin mem \u201epropramaniere\u201d. La romkatolika eklezio krome instigas pliigi la nombron de specifaj\nakceptogrupoj, jam ekzistantaj en iuj diocezoj. \u201eNi vidos, kiel la afero disvolvig\u0302os\u201d, asertis tiurilate la sacerdoto."}, {"text_idx": "#000496", "text": "Mi scivolas, kiuj eroj en la novelo\nCent diantoj igas Johanon Petik aserti, ke la au\u0306toro estas evidente hungara (MONATO 2019/02, p. 5). Al mi nehungaro la teksto impresas preskau\u0306 modele. G\u0302i estas flue legebla kaj klare\nesprimita. Mi trovas nur unu frazon (\u201ec\u0302i tiuj belegaj cent rug\u0302aj diantoj\u201d), en kiu mi preferus alian vortordon, kaj pri iuj aspektoj interpunkciaj eblas diskuti,\nsed tio estas bagatela. Estas entute absurde, paroli pri ia hungara dialekto de Esperanto"}, {"text_idx": "#000497", "text": "Estas ankau\u0306 absurde imagi, ke manko de vortordaj reguloj minacas la popularig\u0302on de\nEsperanto. Veras, ke malmultas eksplicitaj reguloj pri vortordo en nia lingvo, sed\nse la lingvo trankvile evoluis dum pli ol cent jaroj sen tiaj reguloj, estas vers\u0302ajne,\nke starigo de pliaj reguloj nenion esence s\u0302ang\u0302us. Aliflanke ja eblas konstati plivastig\u0302on\nde propre esperantaj praktikoj, kiujn indas popularigi \u2013 ekzemple, pri la lokig\u0302o de vortetoj kiel \u201eankau\u0306\u201d, kiu en Esperanto estas diverse lokebla en la frazo, kun diversaj nuancoj, dum en\nmultaj aliaj lingvoj la responda vorto havas fiksitan lokon rilate al la verbo."}, {"text_idx": "#000498", "text": "Iu sekcio de Eu\u0306ropa Komisiono proponas, ke en c\u0302iuj parkoj de la Unio aperu s\u0302ildo kun\nla teksto: \u201eTie c\u0302i seksa molestado ne estas tolerata.\u201d. Mia dio! Kaj do ekster la parkoj c\u0302iu rajtas libere molesti aliajn? La ideo kondamni\nseksan molestadon certe estas gratulinda, sed tiel la kampanjo ridindigas sin."}, {"text_idx": "#000500", "text": "Lau\u0306leg\u0302e la diservo devas esti kristana: tiun s\u0302tataj oficistoj ne rajtas interrompi,\nsed efektive ankau\u0306 aliaj funkciuloj fojfoje kunlaboras. Ekzemple ankau\u0306 juda rabenino\nsamtempe kun kristano diservis legante el la Hebrea Biblio."}, {"text_idx": "#000501", "text": "Entute en Nederlando pli ol tridek rifug\u0302intaj familioj atendadas la verdiktojn de\nla jug\u0302istoj c\u0302u ili rajtas resti. Intertempe kontrau\u0306 tio estig\u0302as protestomovadeto,\nkiu emfazas, ke la proceduroj por trakti azilpetojn en Nederlando devas fundamente\ns\u0302ang\u0302ig\u0302i, por ke estonte estig\u0302u klareco pri ilia sorto ene de realisma tempolimo kaj\nne, kiel nun, kiam ofte temas pri proceduroj de multaj jaroj, kiujn la registaro regule\nplilongigas ec\u0302 per sinsekvaj apelacioj kontrau\u0306 decidoj jug\u0302istaj pri azilpermeso."}, {"text_idx": "#000502", "text": "Tiu armena familio \u2013 gepatroj kaj tri gefiloj \u2013 en la preg\u0302ejo Bethelkerk en Hago, jam kelkajn jarojn atendas la rezulton rilate al\nsia azilpeto. Espereble la politikistoj s\u0302ang\u0302os la procedurojn por pli homecigi la\nleg\u0302ojn kaj la infanoj, kiuj g\u0302is nun estas la viktimoj, ricevos iom pli homindan sorton.\nTiu c\u0302i stafeta diservo intertempe vekis la atenton de la tuta mondo. Ankau\u0306 mi baldau\u0306\nkiel pastoro partoprenos kune kun kolego el Hago."}, {"text_idx": "#000503", "text": "G\u0302isdatigo: La 31an de januaro 2019 la stafeta diservo haltis, c\u0302ar la nederlanda registaro s\u0302ang\u0302is sian azilleg\u0302on kaj la armenoj ne estos ekzilitaj."}, {"text_idx": "#000504", "text": "Aleksander Gofen kun Maria Cvetajeva pravas (El mia vidpunkto, MONATO 2018/10, p. 5-6 ), asertante, ke neniu lingvo propre promesas reciprokan interkomprenon. Lau\u0306 la Biblio\nla plej frua murdo de la homaro okazis inter fratoj. En la nuntempa Japanio pli ol\nduono de la mortigoj okazas inter familianoj. Certe lingvo kau\u0306zas miskomprenojn kaj\nkonfliktojn, sed ankau\u0306 g\u0302i estigas interkomprenon kaj amikecon. Tial mi elektas Esperanton,\nkiu estas produkto de la okcidenta civilizacio, c\u0302ar g\u0302i estas relative facila kaj relative\nneu\u0306trala. Mi tre g\u0302ojas, ke mi povas legi tian opinion en Esperanto."}, {"text_idx": "#000505", "text": "Sur la sojlo de historia revolucio"}, {"text_idx": "#000507", "text": "Tamen nuntempe ni staras sur la sojlo de teknologia erao tiel revolucia, kiel tiu,\nkiu okazis nur unufoje en la pasinteco: pli-malpli antau\u0306 cent jaroj. Temis pri la\ns\u0302ang\u0302o de la transportado funkciigata plejparte c\u0302evale al vojag\u0302ado bazita sur eksplodmotoroj."}, {"text_idx": "#000508", "text": "Observante malnovan bildon de trafikplena vojo en iu ajn urbo de Nord-Ameriko au\u0306 okcidenta\nEu\u0306ropo el la jaro 1900, legantoj sendube povus rimarki plurajn c\u0302evalc\u0302arojn, ni diru\n98 elcentojn de la tuto, kaj eble unu solan praan au\u0306ton. Se cetere tiu \u201eau\u0306to\u201d efektive ekzistus en via bildo, g\u0302i aspektus multe pli kiel malnova c\u0302evalc\u0302aro ol kiel"}, {"text_idx": "#000509", "text": "Imagu nun vidi bildon de la sama loko en la jaro 1913, tuj antau\u0306 la komencig\u0302o de la\nunua mondmilito. Nu, tiu dua bildo, fotita \u2013 ne forgesu \u2013 nur dek tri jarojn poste, s\u0302ajnus al vi tute malsama ol la unua, c\u0302i-foje enhavante\n98-elcente au\u0306tojn kaj eble unu (au\u0306 neniun) c\u0302evalc\u0302aron. Kio ebligis tion? La alveno"}, {"text_idx": "#000510", "text": "Tiaspeca teknologia kaj socia s\u0302ang\u0302o okazas nun, kaj g\u0302i estas nenio alia ol la s\u0302ang\u0302o\nde eksplodmotoroj (precipe benzinmotoroj) al memstiraj au\u0306toj, c\u0302efe elektraj au\u0306, se\nne tiaj, almenau\u0306 hibridaj. Pri tiu temo MONATO jam informis (Memstiraj veturiloj farig\u0302as realo (2017/03, p. 13 (2017/011892.php)."}, {"text_idx": "#000513", "text": "La firmao Uber kaj aliaj retejaj kompanioj jam modifis nian manieron vojag\u0302i tra la\nurboj, kaj en laboraj kaj en sociaj situacioj. En preskau\u0306 c\u0302iuj urboj tra la mondo,\nUber-s\u0302oforoj troveblas ne pli ol du minutojn for de vi kaj ili postulas sendube malpli\nda mono ol ordinaraj taksioj. Imagu nun, kio okazus, se (kaj kiam) oni malaperigos\nla s\u0302oforon per aperigo de memstira au\u0306to: la prezo de via vojag\u0302o subite duonig\u0302os."}, {"text_idx": "#000516", "text": "Mediajn s\u0302ang\u0302ojn oni ne plu povas nei. La medio s\u0302ang\u0302ig\u0302is dum la lastaj cent jaroj.\nHomoj kulpas, kaj la c\u0302efa kunkulpulo, au\u0306 certe unu el la c\u0302efaj, estas la eksplodmotoro.\nRegistaroj tra la tuta mondo postulos, pli au\u0306 malpli frue, purajn teknologiojn en\nc\u0302iuj fakoj de la socio, kaj ec\u0302 pli arde en tiu de transportado."}, {"text_idx": "#000517", "text": "Jen eble la plej grandaj s\u0302ang\u0302oj: la sociaj. La evoluo povos vere revolucii nian manieron\nposedi au\u0306tojn. Fakte, g\u0302i povos s\u0302ang\u0302i la manieron, lau\u0306 kiu ni pensas pri au\u0306toj: ne\nplu pri \u201eposedaj\u0302o\u201d, sed nun simple pri \u201eservo\u201d. La plimulto de ni uzas sian au\u0306ton dum 5 % g\u0302is 10 % de sia tempo. Dum la cetera tempo,\nniaj veturiloj estas parkumitaj. Vers\u0302ajne multe pli da homoj ol nuntempe decidos uzi\nau\u0306 lui memstiran veturilon, nur kiam ili bezonos g\u0302in, tiel evitante al si la neceson\nbonteni, provizi per brulaj\u0302o, asekuri kaj prizorgi ion, akirante veturojn tre facile\nkaj malmultekoste, kiam ajn kaj kie ajn tio necesas."}, {"text_idx": "#000519", "text": "Origine nomata Sankta Kristoforo de Havano, sed nuntempe konata simple kiel Havano,\nla multkolora kuba c\u0302efurbo festos c\u0302i-jare sian 500an datrevenon."}, {"text_idx": "#000520", "text": "Lau\u0306 kronikistoj la hispana maristo Pa\u0301nfilo de Narva\u0301ez fondis la urbon en la jaro 1515.\nPoste oni g\u0302in translokis en la nunan regionon, kie la 16an de novembro 1519 oni celebris\nla unuan meson kaj magistrato-kunsidon, kiu enskribig\u0302is en la historio kiel la fonda"}, {"text_idx": "#000521", "text": "Por eternigi tiun historian momenton de la urba starigo c\u0302e la havana haveno sub foliabunda\nkapokarbo, la guberniestro Francisco Cagigal de la Vega konstruigis en 1754 kolonon\ntriflankan, kiu portas c\u0302e la bazo du tekstojn ankorau\u0306 legeblajn, en la latina kaj\nkastilia lingvoj, kun detaloj pri la okazintaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000522", "text": "Havano konservas multajn heredaj\u0302ojn, kiuj rakontas kaj konservas la historion de niaj\nindig\u0302enaj pralog\u0302antoj, bedau\u0306rinde malaperintaj plejparte. Unu el tiuj heredaj\u0302oj estas\nMalnova Havano, distrikto prizorgata de la Oficejo de la Urba Historiisto (OUH)."}, {"text_idx": "#000523", "text": "Nuntempe oni renovigas la distrikton Malnova Havano danke al la subtena agado de la\ns\u0302tato kune kun OUH, kiu faras grandegan kaj meritoplenan laboron impulsitan interalie\nde Emilio Roig de Leuchsenring kaj Eusebio Leal Spengler, respektive la unua kaj la\nnuna historiistoj de la urbo."}, {"text_idx": "#000524", "text": "1 deklaris Havanon unu el la sep \u201emirindaj urboj\u201d en 2016. Bernard Weber, prezidanto de tiu fondaj\u0302o, diris: \u201ePost la rekono de Havano kiel unu el la sep mirindaj urboj de la moderna mondo, g\u0302i\nrestos kiel parto de la tutgloba heredaj\u0302o, kiel unu el tiuj sep memorindaj\u0302oj.\u201d"}, {"text_idx": "#000525", "text": "Eu\u0306ropa demografio kaj ekonomia dinamiko: migrantoj necesas!\n(La biologiaj bazoj de mensogo1"}, {"text_idx": "#000526", "text": "Kiam mi verkis la artikolon\nLa interna ideo kaj ekstera politiko (MONATO 2018/10, p. 5), mi ne imagis, ke groteskaj ilustraj\u0302oj por g\u0302i tuj haveblos en nia realo. Jen, ekzemple,\nla lasta oksimoraj\u0302o de la franca prezidento Macron: \u201eNaciismo estas perfido de patriotismo\u201d. Jen du liaj germanaj kolegoj: \u201eNe nur germanoj faras Germanion\u201d; \u201eEstas bone, ke Germanio estos malpli germana kaj pli islama\u201d. Kaj jen svedaj: \u201eNi devas esti toleremaj al islamo kaj islamanoj, c\u0302ar kiam ni ig\u0302os minoritato, ili\nestos same tiaj al ni\u201d."}, {"text_idx": "#000527", "text": "Tamen jen io pli rilata al nia legantaro: la temo de la lasta Universala Kongreso\nde Esperanto estis tutmondig\u0302o kun scienca apogo (vidu la programon1). Kvankam mi ne c\u0302eestis la menciitajn prelegojn, mi skribas c\u0302i tion surbaze de tio,\nkiom groteskaj estas jam la prelego-titoloj mem1, kaj surbaze de mia antau\u0306a studado de la temo2. Kia koincido \u2013 la apudeco de tiuj c\u0302i titoloj! Mi ekspliku."}, {"text_idx": "#000528", "text": "Ni travivas senprecedencan epokon, kiam la registaroj de la okcidentaj landoj (precipe\nde EU) kaj de UN malvalidigis la fundamentan principon de la monda ordo: la principon,\nal kiu la homaro pene kaj dolore strebis dum la tuta historio, nome, ke \u201elando X apartenu al popolo X\u201d. Popoloj strebis al tiu c\u0302i principo kaj al memdecido, c\u0302ar nur tiel c\u0302i eblis eviti"}, {"text_idx": "#000529", "text": "Nun do la komisaroj de tutmondeco neas tiun c\u0302i principon g\u0302enerale, sed precipe agreseme\nili rifuzas la rajton de popolo X havi propran landon X por popoloj blankaj, eu\u0306ropaj"}, {"text_idx": "#000530", "text": "Sendube la komisaroj iom stumblis en siaj penoj \u201ediversigi\u201d aziajn kaj afrikajn popolojn au\u0306 islamajn landojn. Tiuj ial ne emas celebri diversecon.\nTamen ili sukcesis endoktrinigi la civitanaron de la okcidentaj landoj tiugrade, ke\nla civitanaro akuzas je \u201erasismo\u201d, naciismo (egaligata al naziismo), ksenofobio kaj je aliaj \u201epekoj\u201d c\u0302iujn, kiuj simple volas konservi siajn landojn en la origina etna kaj rasa konsisto,\nkun la originaj kulturo, lingvo kaj religio."}, {"text_idx": "#000532", "text": "Estas vere, ke la moderna Eu\u0306ropo estas survoje al demografia sinmortigo, ke por c\u0302iuj\neu\u0306ropaj landoj la reprodukta koeficiento estas draste malpli granda ol la minimume\nnecesa averag\u0302a valoro de 2,1 infanoj je virino. Eu\u0306ropo venis al tiu c\u0302i priplorinda\nstato pro multaj kialoj, el kiuj unue endas mencii rezignon pri la tradiciaj familiaj\nkaj (jud-)kristanaj valoroj. Eu\u0306ropanoj preferas malc\u0302astecon anstatau\u0306 frukteco, kaj\ntio reduktas la log\u0302antaron de iliaj landoj. Tio estas malg\u0302ojiga, tamen ne plejeble\nmalg\u0302oja. Oni ja povas iel pluvivi ankau\u0306 en nesufic\u0302e log\u0302ataj modernaj landoj."}, {"text_idx": "#000534", "text": "Se indig\u0302ena specio malprogresas, c\u0302u oni importas alian specion kun pli alta reproduktig\u0302o?\nC\u0302u tia konkurado helpos la indig\u0302enojn?"}, {"text_idx": "#000535", "text": "Se indig\u0302ena planto en parko ial degeneras: c\u0302u g\u0302ardenistoj importas fremdan agreseman\nplanton, au\u0306 male, forigas agresemajn plantojn por faciligi kreskon de la indig\u0302enaj?"}, {"text_idx": "#000536", "text": "Tamen la komisaroj de fremda migrado kun groteska memcerteco volas kompensi mankon\nde pomoj per orang\u0302oj, pretendante, ke tio ne gravas; kvazau\u0306 atenti kaj zorgi pri tiu\nc\u0302i trompa anstatau\u0306igo estus neinda kiel \u201eksenofobio\u201d ktp lau\u0306 la c\u0302i-supra listo de \u201epekoj\u201d."}, {"text_idx": "#000537", "text": "La realo fakte estas draste pli ac\u0302a. Ili anstatau\u0306igas pomojn ne per orang\u0302oj, sed per\nlolo! Ili anstatau\u0306igas karpojn per piranjoj, kvazau\u0306 \u201edoktoro preskribis g\u0302uste c\u0302i tion\u201d! Fakte, la nov-mond-orda \u201edoktoro\u201d inside preskribis g\u0302uste c\u0302i tion, kaj la stultaj pacientoj entuziasme akceptis tian\n\u201ekuracilon\u201d motivitan per asertoj, ke ..."}, {"text_idx": "#000538", "text": "Fabeloj pri la ekonomia neceso au\u0306 utilo de la novvenintoj el la islama mondo estas\npura mensogo, c\u0302ar nur eta parto el ili volas kaj kapablas labori en la moderna mondo,\nsed plimulto suc\u0302as la stulte malavaran socian helpon, ruinigante la ekonomion."}, {"text_idx": "#000539", "text": "Kaj, ec\u0302 se estus por-momenta ekonomia utilo: c\u0302u s\u0302ang\u0302o de la etna konsisto de lando\nestas bagatelo, kiun oni neglektu por ekonomio? Jes, respondas la komisaroj de tutmondeco,\ntio estas bagatelo, kaj hontinda bagatelo!"}, {"text_idx": "#000540", "text": "La komisaroj de tutmondeco senhonte (kaj sakrilegie) egaligas la modernajn islamanojn\n3 kun rifug\u0302intoj kaj viktimoj de la teruregaj mondmilitoj de la pasinteco. Tamen..."}, {"text_idx": "#000541", "text": "* Islamanoj fug\u0302as el islamaj landoj: c\u0302u rezulte de persekutado?\n* Islamanoj fug\u0302as al kristanaj landoj sen ajna intenco ig\u0302i kristanoj, sed kun la\nintenco islamigi la akceptantajn landojn: c\u0302u tio aspektas kiel fug\u0302ado por azilo?\n* El plejparte arabaj landoj araboj amase migras al nearabaj landoj de Eu\u0306ropo (kiu,\nlau\u0306 Bat Ye'or, jam ig\u0302as \u201eEu\u0306rabio\u201d). C\u0302u tio estas rifug\u0302ado?\n* La islamaj \u201erifug\u0302intoj\u201d ofte kondutas kiel perfortuloj, kiuj venis por liveri la akceptantajn landojn al\nla Domo de Islamo \u2013 kaj por havi la senpagajn bonaj\u0302ojn, kiujn ili konsideras \u201eimposto\u201d (j\u0302izzja) je \u201emalfideluloj\u201d. C\u0302u tio estas rifug\u0302ado?"}, {"text_idx": "#000542", "text": "Simila grotesko okazas pri la \u201ekaravano\u201d de aspirantoj al usona h\u0302alavo\n3 el la mez-amerikaj landoj, kiuj, trapasante kelkajn landlimojn, celas invadi Usonon,\nsimple c\u0302ar ili tiel volas kaj povas. La samaj komisaroj de tutmondeco ekscitas, organizas\nkaj helpas ilin, provizante ankau\u0306 per j\u0302urnalista raportado."}, {"text_idx": "#000543", "text": "Kaj ec\u0302 se la rifug\u0302intoj vere estus persekutitaj en siaj foraj landoj: c\u0302u ne estus\npli s\u0302pareme kaj prudente, ke iliaj Okcidentaj bonfaruloj arang\u0302u por ili sekurajn tendarojn\nfore, kaj repopolumu per ili aliajn, similajn landojn anstatau\u0306 siajn? Ekzemple, por\n\u201efug\u0302antoj\u201d el la mez-amerikaj landoj, c\u0302u ne estus pli proksimaj kaj pli tau\u0306gaj la najbaraj landoj\nsude (la tuta Sud-Ameriko!) au\u0306 tuj norde (Meksiko), parolantaj la saman hispanan lingvon,\nkun pli simila civitanaro? C\u0302u indas moki la ideon pri \u201eFortikaj\u0302o Eu\u0306ropo\u201d\n1 kaj g\u0302enerale la ideon de ajna lando kiel fortikaj\u0302o por sia popolo kaj civitanaro?!"}, {"text_idx": "#000544", "text": "La komisaroj de repopolumo de siaj landoj per tiaj novvenintoj hipokrite lamentas\npri (veraj) teruraj\u0302oj de la antau\u0306aj militoj, dum ili fakte preparas la grundon por\nnova eu\u0306ropa milito: neevitebla milito por sinliberigo, kies teruraj\u0302oj eble superos\nc\u0302ion, kio okazadis en la pasinteco. Kial la komisaroj kondukas tian perfidan propagandon?\n1 eksplikas tion per sia titolo ..."}, {"text_idx": "#000545", "text": "1. Sciencoric\u0302a UK en Lisbono, Esperanto, n-ro 1327. La titoloj de prelegoj: Eu\u0306ropa\ndemografio kaj ekonomia dinamiko: migrantoj necesas (Martins), p.180; La biologiaj\nbazoj de mensogo (Pontes), p. 189; Lingvoj, kulturoj, tutmondig\u0302o. Kien nun? (Alcalde),"}, {"text_idx": "#000547", "text": "\u0425\u0430\u043b\u044f\u0432\u0430 [h\u0302ala\u0301va] \u2013 trafa rusa slangeca idiomaj\u0302o por nemeritita kaj neklarigebla disdonado de bonaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000549", "text": "Pli ol 5 milionoj da libroj kaj dokumentoj, 679 inkunabloj \u2013 presaj\u0302oj de la 15a jarcento \u2013, nombregoj da historiaj presaj\u0302oj, manuskriptoj, c\u0302izaj\u0302oj, gravuraj\u0302oj, bildaj kaj biografiaj\nmaterialoj, j\u0302urnaloj, magazinoj, periodaj\u0302oj, revuoj, altvaloraj libraj raraj\u0302oj ktp\nakumulig\u0302is en la dau\u0306ro de du jarcentoj kaj konsistigas unu el la plej grandaj bibliotekoj\nen la meza Eu\u0306ropo: la Slovaka Nacia Biblioteko en la historia urbo Martin."}, {"text_idx": "#000550", "text": "La biblioteko konservas naciajn trezorojn, kiel la libro\nKateh\u0302ismo de Bardejov de 1581 kaj antifonoj de la 2a duono de la 12a jarcento."}, {"text_idx": "#000551", "text": "La bibliotekon fondis en 1820 la slovaka religia verkisto kaj literatura historiisto\nMichal Res\u030cetka [mih\u0302al res\u0302etka] (1794-1854). Poste subtenis g\u0302in la organizanto de la\ntiutempa nacia kultura vivo kaj lingvisto Martin Hamuljak (1789-1859), kiu donacis\nal la nacio 3000 librojn."}, {"text_idx": "#000552", "text": "Tiuj c\u0302i du librokolektoj kreis la bazon de la slovaka nacia biblioteko jam en la 19a\njarcento. En 1863 oni fondis en Martin\nMatica slovenska\u0301) kiel simbolon de la slovaka nacia kultura konscio sub la hungara regado, kiu reprezentis\nekstere ankau\u0306 la unuan nacian bibliotekon."}, {"text_idx": "#000553", "text": "Post 137 jaroj la nacia biblioteko per s\u0302tata leg\u0302o estis apartigita de Slovaka Fondaj\u0302o\nkaj g\u0302i ig\u0302is memstara, au\u0306tonoma kaj kultura institucio de la slovaka nacio, kun la"}, {"text_idx": "#000554", "text": "Hodiau\u0306 SNB estas ne nur deponejo de literaturaj juveloj kaj trezoroj de la nacia kulturo,\nsed ankau\u0306 moderna institucio, kiu kontribuas al dumviva edukado de individuoj kaj\nvasta enlanda kaj eksterlanda publiko."}, {"text_idx": "#000555", "text": "SNB eldonas ankau\u0306 proprajn librojn kaj publikaj\u0302ojn. Inter la libroj, kiuj en la lasta\nperiodo estas multe admirataj, trovig\u0302as la granda historia monografio enhavanta mapojn\nkaj grafikaj\u0302ojn de historiaj presaj\u0302oj de la 15a g\u0302is la 18a jarcento el librokolektoj\nkaj stokoj de SNB, kiu prezentas al la publiko la plej gravajn kartografiajn esprimojn\nde originaj au\u0306toroj. Grandan popularecon akiris ankau\u0306 la 300-pag\u0302a libro\nLudoj de Betleh\u0302emo, kiu ilustras la popolan kreemon de montaraj pas\u0302tistoj en periodaj\u0302oj de la dua duono"}, {"text_idx": "#000556", "text": "De 2012 g\u0302is 2015 SNB realigis la projekton\nCifereca biblioteko kaj cifereca arkivo. G\u0302i estis la plej granda cifereciga projekto koncerne skriban kaj kulturan heredaj\u0302on\nen Slovakio kaj lau\u0306 siaj amplekso kaj komplekseco ankau\u0306 unika projekto en Eu\u0306ropo.\nOni ciferecigis 2,5 milionojn da objektoj de la stokoj de SNB kaj de la nacia arkivo,\nkiu estas funkcia infrastrukturo por ciferecigo kaj konservado. Oni konstruis ankau\u0306\npintnivelajn fakajn laborlokojn por ciferecigo de libroj kaj dokumentoj kaj por h\u0302emia\nprizorgo kaj restau\u0306rado, kaj estis modernigita deponejo de la c\u0302efa konstruaj\u0302o de SNB."}, {"text_idx": "#000557", "text": "SNB estas hodiau\u0306 aktiva membro de Internacia Federacio de Bibliotekaj Asocioj kaj\nInstitucioj (IFLA) kaj de la Konferenco de Eu\u0306ropaj Naciaj Bibliotekistoj (CENL). Katari\u0301na\nKris\u030ctofova\u0301 [katarina kris\u0302tofova] \u2013 g\u0302enerala direktorino de SNB \u2013 estas vicprezidantino de la kvinmembra plenumkomitato de CENL. Fine de oktobro s\u0302i\nc\u0302eestis internacian renkontig\u0302on de direktoroj de bibliotekoj en la c\u0302ina urbo Hang\u0302ou\u0306o,\nkie fondig\u0302is la Unio de Bibliotekoj de C\u0302inio kaj S\u0302tatoj de Meza kaj Orienta Eu\u0306ropo\nChina CEEC Libraries Union). La reciproka kunlaborado inter eu\u0306ropaj kaj c\u0302inaj bibliotekoj komencig\u0302is jam en\n2012 kun la celo krei platformon por inters\u0302ang\u0302o de informoj kaj spertoj."}, {"text_idx": "#000558", "text": "SNB havas ankau\u0306 kolekton da esperantaj libroj, vortaroj kaj revuoj. En 1907 oni eldonis\nen Martin la unuan lernolibron de Esperanto por slovakoj\nFundamento de Esperanto. Inter la interesaj libroj legantoj povas trovi ekzemple la\nSlovakan Antologion, kiu prezentas al la monda publiko buntan elekton el la literaturaj valoraj\u0302oj de\nla nacio kaj donas trarigardon pri la historio de la literaturo ekde la plej malnovaj"}, {"text_idx": "#000559", "text": "Sian honoran lokon en la historio de la esperanta literaturo en SNB havas ankau\u0306 Eduard\nVladimi\u0301r Tvaroz\u030cek [tvaroj\u0302ek], kiu au\u0306toris la lernolibron por slovakoj (Esperanto en 14 lecionoj), verkis poezion, prozon, didaktikajn tekstojn kaj dramojn (ekzemple\nSkizo de la Esperanta literaturo ktp) kaj Stano Marc\u030cek [marc\u0302ek], kies lernolibro\nEsperanto per rekta metodo estis eldonita en 40 aliaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000560", "text": "La iamaj kaj nunaj agadoj de SNB dau\u0306re konfirmas, ke Slovakio komunikig\u0302as kun la mondo\nne nur pere de siaj naturbelaj\u0302oj, sed ankau\u0306 per siaj kultura historio, arto kaj literaturo.\nLa interrilatoj plu helpos la duflankajn kaj multflankajn inters\u0302ang\u0302ojn de literaturaj\nvaloroj favore al la kultura pliric\u0302igo de la homoj kaj helpos lin vivi plenvaloran"}, {"text_idx": "#000567", "text": "Mi havas la impreson, ke la au\u0306toro tre simpatias Esperanton, sed tre malmulte submergig\u0302is\nen g\u0302in, almenau\u0306 en g\u0302ian mondon kaj en g\u0302ian kulturon. La vortaro certe estas malpli\nbona ol la vortaro de Ulrich Matthias ... do kio nova sub la suno? G\u0302i vere alportas\nnenion novan. Kio do pravigas g\u0302ian eldonon? Precipe, se vi ne apartenas al la mise-bise-anaro,\nuzado de tiu vortaro nur kolerigos vin."}, {"text_idx": "#000569", "text": "Mi ne komprenas, kial MONATO c\u0302iam antau\u0306reklamas, sur la kovrilo de la revuo, la artikolojn, kiuj defendas la politikiston\nLula da Silva (MONATO 2018/04 kaj MONATO 2018/07). Lula s\u0302telis milionojn de mia lando Brazilo kaj ricevis, pro tio, justan\nkondamnon. Mi esperas ke, se iam mi decidos skribi artikolon pri liaj koruptaj agoj,\nla redakcio de la revuo antau\u0306reklamos ankau\u0306 g\u0302in sur la kovrilo!"}, {"text_idx": "#000572", "text": "Unue, estas absurde redukti la nunan staton de la mondo al konflikto inter islamo\nkaj iu \u201eokcidenta\u201d kristanisma civilizo. Necesas konscii, ke la du popolnombre plej grandaj landoj de\nla mondo \u2013 C\u0302inio kaj Barato \u2013 kaj amaso da aliaj landoj estas nek islamaj nek kristanaj."}, {"text_idx": "#000574", "text": "Kaj utilas memorigi ankau\u0306, ke en la tuta historio de kristanismo kaj de nia \u201eokcidenta\u201d civilizo (mi preskau\u0306 metus citilojn ankau\u0306 c\u0302irkau\u0306 la dua vorto) ne mankas okazoj de\nekstremuloj kiuj (ne konsiderante sin \u201eekstremaj\u201d) masakris kaj buc\u0302is je la nomo de Dio."}, {"text_idx": "#000575", "text": "Kaj tio venigas min al la dua afero. Kiom da indig\u0302enoj amerikaj pereis pro la invado\nde eu\u0306ropanoj, kiuj ofte kredis sin senditoj de Dio? La principo, ke \u201elando X apartenas al popolo X\u201d, certe havis grandan rolon en la nacia konsciig\u0302o kaj la estig\u0302o de naciaj s\u0302tatoj en\nEu\u0306ropo dum la 19a kaj 20a jarcentoj, sed se oni volas nomi tion \u201eeterna aksiomo\u201d oni rigardu iom pli vaste al la historio. La tuta nuna Usono estig\u0302is per malrespekto\nal tiu principo, c\u0302ar kiam en Ameriko alvenis eu\u0306ropanoj, jam ekzistis indig\u0302enaj popoloj.\nDo lau\u0306 la logiko de Aleksander Gofen (usonano, se mi bone komprenas), lia tuta hejmlando\nbazig\u0302as sur krimo kontrau\u0306 la homaro. En lando kiun kreis enmigrintoj, ne decas batali"}, {"text_idx": "#000576", "text": "Tradukitaj literaturaj\u0302oj en la sunda lingvo"}, {"text_idx": "#000577", "text": "La sunda lingvo estas minoritata lingvo parolata de c\u0302irkau\u0306 42 milionoj da personoj\nen la okcidenta parto de la insulo Javo, en Indonezio. Kvankam g\u0302i estas la due plej\ndisvastig\u0302inta minoritata lingvo en Indonezio, g\u0302i suferas pro la premo de la nacia\nidiomo, nome la indonezia, kaj de kelkaj fremdaj lingvoj, precipe la angla. Oni iam\npenis konservi la lingvon per tradukado de fremda literaturo al c\u0302i tiu lingvo. Tamen\nnun la nombro de tradukitaj verkoj malpliig\u0302as."}, {"text_idx": "#000578", "text": "En januaro 2018 la verkanto ektradukis la rakonton\nLa Eta Princo de Antoine de Saint-Exupe\u0301ry al la sunda lingvo. La provo komencig\u0302is post la iel koleriga\nkonstato, ke oni havas la tradukon de tiu rakonto ec\u0302 al la antikva egipta lingvo,\nsed ne ekzistas io tia por la sunda lingvo. Tial la verkanto komencis traduki la rakonton,\nmalkovrante interesajn faktojn pri tradukado al la sunda lingvo."}, {"text_idx": "#000579", "text": "C\u0302e reta esploro pri tradukita literaturo en la sunda lingvo, eblis trovi preskau\u0306 nenion.\nMalkovreblis nur tio, ke la romano\nLa Grafo de Montekristo de Alexandre Dumas estis tradukita al la sunda en 1928. Alia interesa malkovro estis,\nke kelkaj mallongaj rakontoj estis tradukitaj kiel enhavo de loka revuo. Nenio alia\nestis. Tial la verkanto sentis sin fiera, tradukinte la verkon de Saint-Exupe\u0301ry al"}, {"text_idx": "#000580", "text": "Post fino de la laboro okazis vizito al eldonejo. Kun la eldonisto estis plenumita\nlonga diskuto pri literaturo tradukita en la sundan. Estis tre surprize (ec\u0302 iom s\u0302oke)\nmalkovri, ke fakte la parolantoj de la sunda estas relative inter la plej aktivaj\nen la tradukado de fremda literaturo ekde 1920. Ne estis priaj informoj enrete, c\u0302ar\noni ne als\u0302utas tiujn librojn. Tamen la eldonejo ja posedas kelkajn ekzemplerojn de"}, {"text_idx": "#000581", "text": "Ekzemple, en la sunda lingvo haveblas tradukoj de\nLa vojag\u0302oj de Gulivero (de Jonathan Swift),\nOdiseado kaj aliaj literaturaj\u0302oj el la periodo 1920-1930. Tial la eldonisto menciis, ke la\nsundanoj bonvenigas fremdajn verkojn tradukitajn en ilian lingvon."}, {"text_idx": "#000582", "text": "Maljunaj au\u0306 jam forpasintaj tradukistoj"}, {"text_idx": "#000583", "text": "Bedau\u0306rinde, kvankam en la pasinteco la sundanoj ofte tradukis fremdajn verkojn al\nla propra lingvo, nuntempe la nombro de tradukoj malkreskis. Aktivaj sundaj verkistoj\nestas c\u0302efe maljunaj, kaj plej brilaj verkistoj jam forpasis. Nuntempe la nombro de\nlertaj sundaj tradukistoj malaltas, kaj plejparte ili nur tradukas mallongajn rakontojn\nkiel enhavon de loka revuo."}, {"text_idx": "#000585", "text": "Tiu, kiu diris, ke oni ne ac\u0302etu libron pro g\u0302ia kovrilo, certe neniam imagis la bitlibran\neraon. C\u0302ar oni ne estas plu devigata akiri paperan version, eldonistoj elturnig\u0302as\npor ilin igi pli allogaj, kaj tio klarigas, kial mallongan tekston, kiel\nOrdre du jour de la franca au\u0306toro Eric Vuillard, prezentas tiom impona (duobla) kovrilo, fidele\nreproduktita en alilingvaj tradukoj, kiel la esperanta. Estas g\u0302i unu el tiaj kovriloj,\nkiuj igas, ke ebla legonto sin demandu: \u201eC\u0302u la teksto mem meritas tiun luksan prezentadon?\u201d"}, {"text_idx": "#000586", "text": "Kaj la respondo venas jam en la unuaj pag\u0302oj: jen teksto, kiu kaptadas homojn, kaj\n\u2013 c\u0302u pro la iom hipnota fluo de la rakontado, c\u0302u pro la denseco mem de la temo \u2013 fakto estas, ke\nTagordo devigas, ke oni ne legu g\u0302in haste, sed, kvazau\u0306 oni g\u0302uus raran vinon, lante, aprecante\nc\u0302iun noton de g\u0302ia gusto. Tamen kiaj estas tiuj notoj? La plej amaraj."}, {"text_idx": "#000587", "text": "Tagordo rakontas sinsekvon de agoj, kiuj kondukis naziojn al potenco, unue en Germanio, poste,\nkun pli da historiaj detaloj, en Au\u0306strio ktp. G\u0302i klare montras strategiojn, uzatajn\npor atingi kaj teni la total(ism)an potencon en tiuj landoj. Tio, en si mem, estas\nnenia novaj\u0302o, c\u0302ar abundas tekstoj pri tiu terura temo. Novas ja la celpunktoj elektitaj\nde Vuillard, c\u0302ar, anstatau\u0306 ade ripeti tion, kion jam scias plimulto, g\u0302i fokusig\u0302as\nal tiuj, kiuj pleje gajnis kun la Tria Regno: la germanaj entreprenistoj, kiuj financis\nHitleron, tiuj, kiuj poste uzis laborforton de sklavigitaj malplimultoj de la koncentrejoj."}, {"text_idx": "#000588", "text": "La teksto same montras, kiamaniere naziismo strangolis sian unuan viktimon: Au\u0306strion.\nKaj c\u0302i-okaze la teksto, kvankam kerne literatura, akiras historiajn konturojn: oni\nkelkfoje devas gugli, kiu estis tiu au\u0306 alia, g\u0302enerale au\u0306stra, rolulo, kiu ne kapablis\nalfronti la hitlerajn fortojn. Tamen ne nur en tio la libreto surprizas nin: plej\ngape estas konstati la komplican silenton de la tiel nomataj \u201edemokratiaj fortoj\u201d antau\u0306 la naziaj atakoj sur aliaj eu\u0306ropaj teritorioj."}, {"text_idx": "#000592", "text": "En Vieno la 18an de decembro 2018 okazis forumo \u201eAfriko-Eu\u0306ropo\u201d, en kiu partoprenis s\u0302tatestroj, c\u0302efministroj kaj mil reprezentantoj de firmaoj el\nAfriko kaj Eu\u0306ropo. En la centro de la diskutoj estis la kunlaboro en la sferoj novigo\nkaj ciferecigo, c\u0302efe pri tio, kiel la avantag\u0302oj de ciferecigo povus utili. La arang\u0302on\nkunorganizis Au\u0306strio, kiu dum la dua duono de 2018 tenis la prezidantecon en Eu\u0306ropa\nUnio (EU), kaj Afrika Unio."}, {"text_idx": "#000593", "text": "Dum la solena malfermo la au\u0306stra kanceliero Sebastian Kurz alvokis al pli da eu\u0306ropaj\ninvestoj en Afriko. EU certigas la evoluhelpon, tamen c\u0302e la investoj g\u0302i povus plibonigi\nsian kontribuon. Kurz deklaris, ke temas ne nur pri politika, sed ankau\u0306 pri ekonomia\nkunlaboro. La politika kunlaboro povas estigi la g\u0302eneralajn kondic\u0302ojn, la kunlaboro\nje ekonomia nivelo povas lanc\u0302i dau\u0306ripovan evoluon. Afriko havos g\u0302is la jaro 2050 proksimume\n2,5 miliardojn da log\u0302antoj kaj do farig\u0302os grava merkato. Eu\u0306ropo devas rekoni la s\u0302ancojn\npor egalrajta kunlaboro. Fine Kurz diris: \u201eNi ne lasu Afrikon al la c\u0302inoj.\u201d"}, {"text_idx": "#000594", "text": "Pere de tiu frazo li atentigis pri la fakto, ke C\u0302inio jam superas la aliajn gravajn\neksterlandajn komercpartnerojn de Afriko. En septembro C\u0302inio invitis al \u201eForumo pri kunlaboro C\u0302inio-Afriko\u201d s\u0302tatestrojn el pli ol 40 afrikaj landoj kaj milojn da entreprenistoj. Antau\u0306 ili la\nc\u0302ina s\u0302tatprezidanto Xi Jinping promesis al Afriko investojn je sumo de 60 miliardoj\nda usonaj dolaroj dum la sekvaj tri jaroj."}, {"text_idx": "#000595", "text": "Jean-Claude Juncker, prezidanto de la Eu\u0306ropa Komisiono, deklaris: \u201eNi ne komencas de nulo. EU pretigis 44 miliardojn da eu\u0306roj por la investa plano, el\nkiuj jam 37 miliardoj estas uzataj en Afriko. Ni devas fari multe pli, por ke la komerco\nen Afriko estu pli bona, pli justa kaj pli longdau\u0306re efika. Ni nepre kurag\u0302igu la eu\u0306ropajn\nfirmaojn sin engag\u0302i kaj pli forte investi en la regiono.\u201d Por tio estas bezonata \u201eserena klimato\u201d por entreprenistoj. Juncker precizigis, ke c\u0302e la ekonomiaj rilatoj inter EU kaj Afriko\ntemas pri partnereco inter egalrajtaj partoprenantoj. Tiuspecan partnerecon Afriko\npovas realigi pli facile kun Eu\u0306ropo ol kun C\u0302inio. Lau\u0306 Juncker ambau\u0306 kontinentoj havas\nkomunajn sortojn kaj interesojn. Eu\u0306ropo bezonas Afrikon kaj Afriko bezonas Eu\u0306ropon."}, {"text_idx": "#000596", "text": "Paul Kagame, prezidento de Ruando kaj prezidanto de Afrika Unio, emfazis la seriozecon\nde la forumo. Li deklaris: \u201eNi kune estas fortaj. De tiu unuig\u0302o [inter Afriko kaj Eu\u0306ropo] povas profiti ambau\u0306\nkontinentoj.\u201d Se Eu\u0306ropo investus en Afriko kaj traktus la tieajn landojn kiel partnerojn, kaj ne\nkiel profitantojn de evoluhelpo, tio certe kontribuus al pli bonaj reciprokaj rilatoj."}, {"text_idx": "#000597", "text": "Estis subskribitaj kontraktoj, en kiuj EU promesas al Afriko 75 milionojn da eu\u0306roj\nkiel kredithelpon por malgrandaj kaj mezgrandaj firmaoj kaj 45 milionojn da eu\u0306roj\npor agrikulturaj projektoj. Tri milionoj da eu\u0306roj celas subtenon por la Afrika Liberkomerca"}, {"text_idx": "#000598", "text": "Eu\u0306ropa Investa Banko certigis kreditojn je valoro de 500 milionoj da eu\u0306roj por investoj\nen Afriko, kaj Monda Banko promesis disponigi g\u0302is la jaro 2030 22 miliardojn da eu\u0306roj"}, {"text_idx": "#000599", "text": "Estis sunaj varmetaj septembraj tagoj. La c\u0302ielo bluis kiel infana okulo, febla vento\nkaresis la vizag\u0302ojn, la parko dolc\u0302e dormetis en la silento. C\u0302iutage, post la fino\nde la labortempo, Ljuben s\u0302atis piediri hejmen, g\u0302uante la trankvilajn septembrajn posttagmezojn.\nAnkau\u0306 nun li ekiris sur la vastan bulvardon kun la tilioj, kaj poste dekstren li eniris\nla parkon, kie la arboj similis al starantaj senmovaj gardistoj kun buntaj manteloj\nde flavaj, rug\u0302aj, brunaj folioj. La au\u0306tunaj floroj en la bedoj iom movig\u0302is pro la\nvento kaj kvazau\u0306 klinis sin por saluti lin."}, {"text_idx": "#000600", "text": "C\u0302e la eta lago en la parko dum la sunaj septembraj tagoj kolektig\u0302is pentristoj, kiuj\nprezentis siajn bildojn, kaj la loko c\u0302i tie similis al granda neordinara ekspozicio.\nLjuben s\u0302atis trarigardi la pentraj\u0302ojn, konversacii kun la pentristoj, kiujn li bone\nkonis, kaj foje-foje li ac\u0302etis iun pentraj\u0302on. Jam li havis sufic\u0302e da bildoj kaj revis\niam fondi artgalerion, kie estos pentraj\u0302oj de diversaj pentristoj."}, {"text_idx": "#000601", "text": "Nun li malrapide pasis preter la ordigitaj bildoj, atente trarigardis ilin, esperante\nvidi interesan kaj neordinaran pentraj\u0302on, sed la bildoj ne vekis lian atenton. Ja,\nLjuben bone konis la stilon kaj pentroarton de multaj el la pentristoj, kiuj ekspoziciis"}, {"text_idx": "#000602", "text": "Li dau\u0306rigis malrapide iri, sed subite haltis. Sur unu el la benkoj estis ordigitaj\nkelkaj akvarelaj pejzag\u0302oj. Ljuben alrigardis ilin kaj surprizig\u0302is. La pentraj\u0302oj estis\nneordinaraj. La pentristo, kiu pentris ilin, havis ege originalan stilon. Li kvazau\u0306\nperceptis nekonatan miraklan mondon kaj talente pentris g\u0302in. La koloroj estis mirindaj.\nLjuben mire rigardis la bildojn. Ili ravis lin per ia naiveco, sincereco, radiantaj\nlumon kaj g\u0302ojon. Senteblis la forta inspiro kaj jubilo de la pentristo."}, {"text_idx": "#000603", "text": "Ljuben c\u0302irkau\u0306rigardis por vidi la pentriston, sed proksime al la bildoj estis neniu.\nC\u0302e la najbara benko staris oc\u0302jo Petko, maljuna konata pentristo, kiun Ljuben bone"}, {"text_idx": "#000604", "text": "\u2013 Oc\u0302jo Petko, kiu pentris tiujn c\u0302i pentraj\u0302ojn? \u2013 demandis Ljuben."}, {"text_idx": "#000605", "text": "La maljunulo ekridetis kaj montris al la lago."}, {"text_idx": "#000606", "text": "\u2013 Jen, li estas tie \u2013 diris oc\u0302jo Petko."}, {"text_idx": "#000607", "text": "Ljuben rigardis al la direkto, kiun montris la maljuna pentristo, sed tie li vidis\nnur kelkajn knabojn, kiuj pilkludas."}, {"text_idx": "#000608", "text": "\u2013 Kie? \u2013 demandis Ljuben."}, {"text_idx": "#000609", "text": "\u2013 Tie \u2013 denove diris oc\u0302jo Petko \u2013 la blondhara bubo, kiu nun kuras al la pilko."}, {"text_idx": "#000610", "text": "\u2013 C\u0302u li pentris la pejzag\u0302ojn? \u2013 ne kredis Ljuben."}, {"text_idx": "#000611", "text": "\u2013 Jes \u2013 respondis la maljunulo. \u2013 Lia nomo estas Ruslan, kaj de tempo al tempo li venas c\u0302i tien."}, {"text_idx": "#000612", "text": "Kaj oc\u0302jo Petko vokis la knabon:"}, {"text_idx": "#000613", "text": "\u2013 Ruslan, venu c\u0302i tien. Tiu c\u0302i sinjoro deziras paroli kun vi."}, {"text_idx": "#000614", "text": "Sendezire la knabo proksimig\u0302is al ili. Li estis pli-malpli dekjara kun densa blonda\nhararo, helbluaj okuloj kiel du vitraj globetoj kaj rug\u0302aj vangoj pro la kurado, similaj"}, {"text_idx": "#000615", "text": "\u2013 Ruslan, c\u0302u vi pentris tiujn c\u0302i pejzag\u0302ojn? \u2013 demandis Ljuben."}, {"text_idx": "#000616", "text": "\u2013 Jes \u2013 respondis la knabo."}, {"text_idx": "#000617", "text": "\u2013 Do, vi s\u0302atas pentri \u2013 diris Ljuben."}, {"text_idx": "#000618", "text": "\u2013 Kaj kial vi alportis c\u0302i tien la pentraj\u0302ojn?"}, {"text_idx": "#000619", "text": "Tiu c\u0302i demando iom embarasis la knabon. Li alrigardis malsupren al siaj elfrotitaj\ns\u0302uoj, kaj liaj longaj palpebroj kas\u0302is lian rigardon. Kelkajn sekundojn li silentis,\nkaj poste mallau\u0306te li ekparolis:"}, {"text_idx": "#000621", "text": "\u2013 Kial? \u2013 miris Ljuben."}, {"text_idx": "#000623", "text": "\u2013 C\u0302u viaj gepatroj ne povas ac\u0302eti al vi pos\u0302telefonon? \u2013 demandis Ljuben."}, {"text_idx": "#000624", "text": "\u2013 Mia patrino ne laboras. Oni maldungis s\u0302in. Mi ne havas patron; mi ne scias, kiu li"}, {"text_idx": "#000625", "text": "Ljuben alrigardis la knabon, poste denove la pentraj\u0302ojn, kiuj staris sur la benko,"}, {"text_idx": "#000626", "text": "\u2013 Bone. Mi ac\u0302etos du viajn pejzag\u0302ojn. Tamen promesu, ke vi dau\u0306rigos pentri."}, {"text_idx": "#000627", "text": "La okuloj de la knabo ekbrilis."}, {"text_idx": "#000628", "text": "\u2013 Vi havos pos\u0302telefonon, sed diru al mi, pri kio alia vi revas? \u2013 demandis Ljuben."}, {"text_idx": "#000629", "text": "La knabo ec\u0302 ne hezitis kaj tuj respondis:"}, {"text_idx": "#000630", "text": "\u2013 Kiam mi estos plenag\u0302a, mi faros ekspozicion en la urba artgalerio, kaj mia patro,\nkiun mi ne konas, venos, trarigardos miajn pentraj\u0302ojn kaj vidos, ke mi farig\u0302is pentristo."}, {"text_idx": "#000631", "text": "\u2013 Iam vi certe faros grandan ekspozicion, kaj via patro certe venos vidi g\u0302in \u2013 diris Ljuben. \u2013 Nun mi prenos tiujn c\u0302i du pentraj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000632", "text": "Ljuben proksimig\u0302is al la benko, prenis du pentraj\u0302ojn kaj donis al Ruslan kelkajn monbiletojn."}, {"text_idx": "#000633", "text": "\u2013 Mi certas, ke vi farig\u0302os fama pentristo \u2013 diris Ljuben kaj foriris."}, {"text_idx": "#000634", "text": "Pliakrig\u0302o de la kosov-serbiaj rilatoj"}, {"text_idx": "#000635", "text": "Kvankam dum multaj jaroj okazis dialogaj sesioj inter Kosovo kaj Serbio, peritaj de\nEu\u0306ropa Unio, la serba registaro faras plejeblon por malhelpi al Kosovo, sendependa\nekde 2008, alig\u0302i al internaciaj organizaj\u0302oj. Tiel, g\u0302i instigis negativan voc\u0302donadon\nen Unesko kaj, antau\u0306 monato, en Interpol, ambau\u0306 tute ne politikaj, tre gravaj kaj"}, {"text_idx": "#000637", "text": "Serbio malhelpas al Kosovo ankau\u0306 en tiuj organizaj\u0302oj, kie c\u0302i-lasta jam estas akceptita.\nPro tio, la registaro de Ramush Haradinaj decidis altigi g\u0302is 100 % impostojn por c\u0302iuj\nserbaj varoj enirantaj en Kosovon. Tio signifas, ke Serbio perdos kelkcentojn da milionoj\nda eu\u0306roj! Tuj reagis la EU-Komisiono, sed Haradinaj respondis, ke la decido havas\npolitikan karakteron kaj ke g\u0302i eksvalidig\u0302os en la momento, kiam Serbio agnoskos la"}, {"text_idx": "#000638", "text": "C\u0302iu s\u0302tato rajtas havi sian armeon. Tamen Kosovo, liberigita en junio 1999 kaj sendependa\nekde februaro 2008, ankorau\u0306 ne havas sian armeon, dum membroj de NATO elspezas en\nKosovo, de 20 jaroj, por siaj kelkmilopaj trupoj."}, {"text_idx": "#000639", "text": "Tial la 14an de decembro la parlamento de Kosovo voc\u0302donis por plialtigi la statuson\nde la Fortoj de Sekureco al preskau\u0306 regula armeo, kiu konsistos el 5000 soldatoj kaj"}, {"text_idx": "#000640", "text": "Tuj reagis Serbio, kiu, lau\u0306 rezolucio 1244 de Unuig\u0302intaj Nacioj, plu konsideras Kosovon\nsia \u201eadministra parto\u201d. \u201eNi devas protekti nian popolon!\u201d, deklaris la serba prezidento Aleksandar Vuc\u030cic\u0301. Temas pri malpli ol 100 000 serboj\nel du milionoj da log\u0302antoj de Kosovo. Cetere, pli da albanoj vivas en Pres\u0302eva Valo\nen Serbio! Kaj Serbio ac\u0302etas de Rusio, pli kaj pli, modernajn ofensivajn militrimedojn"}, {"text_idx": "#000641", "text": "Aliflanke, la armeo de Kosovo estas defenda kaj paca faktoro. En Kosovo plu restos\nKFOR-trupoj, najbare estas du membroj de NATO \u2013 Montenegro kaj Albanio, pacaj landoj."}, {"text_idx": "#000642", "text": "La agnosko de Kosovo fare de Serbio, Rusio kaj ceteraj s\u0302tatoj de la mondo, aldone\nal la pli ol cent landoj jam agnoskintaj g\u0302in (la nombro iom varias depende de la informo-fonto\nkaj de tio, kion signifu \u201eagnosko\u201d), estus plia stabiliga pas\u0302o en la regiono."}, {"text_idx": "#000643", "text": "Studentoj de s\u0302tataj universitatoj protestas"}, {"text_idx": "#000644", "text": "\u201eVi fors\u0302telis niajn revojn, ni forrabos vian dormon!\u201d, \u201eNi ne estas klientoj, ni ne estas bank-au\u0306tomatoj!\u201d"}, {"text_idx": "#000646", "text": "Unue, ili protestis dum longaj horoj antau\u0306 la ministerio pri instruado, kie studentoj\npostulis de la ministrino Lindita Nikolla la nuligon de la leg\u0302o pri klerigado akceptita\nen 2015, kiu draste reduktis s\u0302tatan financadon de publikaj universitatoj. Poste ili\nprotestis antau\u0306 la parlamentejo. Fojfoje ili blokis c\u0302efajn vojarteriojn kaj tiel agis"}, {"text_idx": "#000647", "text": "C\u0302esis kredo al gvidantoj ..."}, {"text_idx": "#000648", "text": "Tian amasan studentan movadon oni vidis nur 28 jarojn antau\u0306e, en decembro 1990. Tiam\nprotestoj rezultigis establon de politika diverseco en la lasta orienteu\u0306ropa socialisma\nlando. Noveco estas, ke c\u0302i-foje la studentoj ne elektis siajn reprezentantojn, nek\nsin apogis sur politikaj partioj, c\u0302ar ili ne plu kredas al gvidantoj, kiuj tradicie\nperfidis iliajn interesojn. Tio similas al la lastatempaj manifestacioj en Parizo."}, {"text_idx": "#000650", "text": "La socialista c\u0302efministro Edi Rama, ege embarasita, unue kategorie kontrau\u0306staris,\nsed poste proponis al ili dialogon, intertraktadon. Tamen tio maleblas pro la manko\nde reprezentantoj c\u0302e studentoj, kaj la studentoj ne plu fidas al la registaro. \u201eUnue plenumu niajn postulojn, poste ni povus dialogi\u201d, diras la studentoj. La registaro certe deziras gajni tempon kaj, plej probable,"}, {"text_idx": "#000651", "text": "La popolo vidas en tiu nova nekutima kaj amasa protesto de la plej vigla kaj sana\ntavolo ekbrilojn de radikala s\u0302ang\u0302ig\u0302o en la politika situacio de la lando, kiu suferas\npro stagnado en ekonomia evoluo, notinda elmigrado, enorma korupto de regantoj, jug\u0302istoj,"}, {"text_idx": "#000652", "text": "La florvazo, kiun nazioj s\u0302telis de Italio"}, {"text_idx": "#000653", "text": "\u201eGermanio restituu tuj al Florenco la pentraj\u0302on siatempe s\u0302telitan de nazioj!\u201d: jen la alvoko de Eike Schmidt, la direktoro de la muzeo Uffizi [ufici] en la itala\nurbo Florenco. La nekutima kaj neambigua alvoko estas des pli signifoplena, se oni\nkonsideras, ke li, art-historiisto 51-jarag\u0302a, estas g\u0302uste germano."}, {"text_idx": "#000654", "text": "Temas pri la oleopentraj\u0302o itallingve nomata\nVaso di fiori (Florvazo) de la nederlanda pentristo Jan van Huysum. G\u0302in s\u0302telis militistoj de\nWehrmacht, la germana armeo, dum la dua mondmilito. G\u0302i restis pli ol jarcenton en la florenca\nPalazzo Pitti, de 1824 g\u0302is 1943. Post la s\u0302telo g\u0302i nenie reaperis antau\u0306 1991, post\nla reunuig\u0302o de Germanio. Oni tamen tiam petis de Germanio lau\u0306dire \u201eabsurdan elac\u0302eton\u201d, por redoni la pridisputatan artaj\u0302on al Italio. La prokurorejo de Florenco deklaris,\nke tiu objekto klare apartenas al Italio kaj tute ne akireblas au\u0306 vendeblas. Nigra-blankan\nkopion oni de pluraj jaroj ekspozicias simbole en Palazzo Pitti, akompanatan de informa"}, {"text_idx": "#000655", "text": "La kuba urbo Trinidad, situanta en la centro-suda provinco Sancti Spiritus kaj fondita\nla 2an de februaro 1514 de la hispana konkeranto Diego Vela\u0301zquez de Cue\u0301llar, oficiale\nricevis la statuson de monda metiarta urbo la 15an de septembro 2018."}, {"text_idx": "#000656", "text": "En Latin-Ameriko nun trovig\u0302as kvin urboj posedantaj la saman distingon. En ceteraj\nmondpartoj kiel C\u0302inio, Barato, Irano kaj Danio, urboj premiitaj elmontras ankau\u0306 tiun\nprestig\u0302an ateston, g\u0302i ig\u0302as vera c\u0302armo por homoj dezirantaj ilin viziti, kaj tiel g\u0302ui\niliajn metiartojn, kiel esprimojn de ilia au\u0306tenteco."}, {"text_idx": "#000657", "text": "\u201eKiel stimulon al la kreado, tradicio kaj agnosko de la metiistoj el Trinidad\u201d, karakterizis Mercy Correa, vic-prezidanto de Monda Konsilio pri Metiartoj (MKM)\nWorld Crafts Council - WCC) por Latin-Ameriko, la menciitan distingon okaze de ties transdono al la urbo.\nMKM estas ne-registara organizaj\u0302o senprofitcela fondita en 1964, en Nov-Jorko, destinata\nal reakiro kaj konservado de tiaj artmetioj."}, {"text_idx": "#000659", "text": "Antau\u0306 c\u0302i tiu momento speciala, oni profunde enketis pri tiu c\u0302i temo, kaj en 2015 oni\nellaboris dosieron, kiun oni prezentis al la menciita organizaj\u0302o, kaj la urbon vizitis\nfakuloj de MKM. En 1988 Trinidad estis ankau\u0306 deklarita de Unesko Kultura Heredaj\u0302o"}, {"text_idx": "#000660", "text": "En Brazilo ekde nun la ministerio pri agrikulturo demarkacios indig\u0302enajn regionojn.\nG\u0302iaj interesoj preskau\u0306 c\u0302iam kontrau\u0306staras tiujn de konservado. Lau\u0306 Jair Bolsonaro,\nla prezidanto de Brazilo, estas problemo, ke ankorau\u0306 ekzistas protektataj indig\u0302enaj\nregionoj, c\u0302ar ili estas maldense log\u0302ataj. Li ne rimarkas, ke la vivkutimoj de c\u0302i tiuj\npopoloj tre diferencas de tiuj, kiuj log\u0302as en urboj."}, {"text_idx": "#000661", "text": "Fakte, la decido bazig\u0302as sur ekonomiaj interesoj de agrikulturistoj. La prezidanto\nankau\u0306 parolas pri integrig\u0302o de la indig\u0302enaj log\u0302antoj al urboj. C\u0302i tio signifas detrui\nla kulturon de c\u0302i tiuj popoloj, inkluzive arton, lingvon, mang\u0302kutimojn ktp."}, {"text_idx": "#000663", "text": "En la lastaj jaroj la g\u0302enerala sinteno de la publiko pri sciencistoj kaj diverstipaj\nnovigistoj s\u0302ang\u0302ig\u0302is rimarkinde. Oni rigardas al ili kun intereso kaj fojfoje admiro,\nsen la timo kaj la suspektemo de la pasinteco. C\u0302i tiu s\u0302ang\u0302ig\u0302o en la pensmaniero evidentas\nankau\u0306 en kinarto: fakte al matematiko oni fres\u0302e donis multan spacon sur la tiel nomata\ngranda ekrano, kvankam malofte oni spektas verkojn, en kiuj la c\u0302efrolulo estas matematikisto."}, {"text_idx": "#000666", "text": "La intrigoj havas unu komunan elementon: la c\u0302efrolulo estas plej ofte junulo kun impona\nmatematika talento. Komence de la verko neniu konsideras lin serioze, sed en iu punkto\nde la rakonto li elstarig\u0302as kaj ekludas gravan rolon en la historio. Temas kutime\npri talentplenaj uloj, kiuj spertas paralele personajn problemojn. Dum la disvolvig\u0302o\nde la historio la talento iamaniere interagas kun la problemoj de la c\u0302efrolulo, ebligante\nal li atingi notindajn rezultojn: spite al c\u0302io, tamen, ne c\u0302iam la filmo finig\u0302as gaje."}, {"text_idx": "#000668", "text": "En la efektivigo de c\u0302i tiaj filmoj la reala vivo de matematikistoj estas priskribata\ndanke al la konsultado de profesiuloj, kiuj kunlaboras, sed c\u0302iam restas en la fono.\nPlej ofte ilia kontribuo limigas sin je iuj detaloj ie-tie kaj iuj fakaj klarigoj,\nkiujn la c\u0302efrolulo en la filmo devas doni, au\u0306 je iuj formuloj, kiujn li skribas furioze"}, {"text_idx": "#000670", "text": "Kio povas konsoli s\u0302atantojn de scienco, estas tio, ke minimume eblas hodiau\u0306 trovi\nsur la granda ekrano kelkajn belajn matematikajn formulojn. Krome oni trovas manieron\ndiskonigi al ordinaraj homoj almenau\u0306 kelkajn el la historioj, kiuj rilatas al matematiko\nkaj pro diversaj kialoj indas esti rakontataj. Tiel homoj almenau\u0306 parte povas ekscii,\nen kio konsistas la laboro de matematikistoj kaj kie kas\u0302ig\u0302as ties fascino kaj beleco."}, {"text_idx": "#000671", "text": "La orient-slovaka urbo Kos\u030cice [ko\u0301s\u0302ice] (c\u0302irkau\u0306 400 km for de Bratislavo) akiris la\ntitolon \u201eEu\u0306ropa c\u0302efurbo de volontulado 2019\u201d (angle\n1. Kos\u030cice tiel farig\u0302is la unua urbo el la mezaj kaj orientaj eu\u0306ropaj landoj kaj la\nsesa eu\u0306ropa urbo havanta la prestig\u0302an titolon, post Barcelono (2014), Lisbono (2015),"}, {"text_idx": "#000672", "text": "Volontulado havas en Kos\u030cice longan tradicion, kaj g\u0302i estas esprimo de loka patriotismo.\nEn pasinta tempo miloj da lokaj volontuloj signife kontribuis al la sukcesa organizado\nde eu\u0306ropa kultura c\u0302efurbo (2013), eu\u0306ropa urbo de sporto (2016), internaciaj pacmaratonoj\nkaj aliaj karitataj agadoj. Necesas mencii ankau\u0306 la volontulojn, kiuj c\u0302iutage dedic\u0302as\nsin al sociala laboro koncerne homojn longtempe malsanajn, handikapulojn, malric\u0302ulojn,\nmaljunulojn ktp. En la jaro 2019 atendos volontulojn en Kos\u030cice du grandaj eventoj:\nla monda sportkonkurso de glacihokeo (majo) kaj la monda sportkonkurso de pilkhokeo"}, {"text_idx": "#000673", "text": "La titolon eu\u0306ropa c\u0302efurbo de volontulado c\u0302iujare aljug\u0302as la Eu\u0306ropa Volontula Centro\nCentre Europe\u0301en de Volontariat, (CEV) kun sidejo en Bruselo ekde 2013. CEV estas eu\u0306ropa reto kun pli ol 80 volontulaj\ncentroj, disvolvo-agentejoj kaj organizaj\u0302oj okupig\u0302antaj pri la subteno de volontuloj\nkaj volontulado en Eu\u0306ropo, je eu\u0306ropa, landa kaj regiona niveloj. G\u0302i estas ankau\u0306 centra\nforumo por la inters\u0302ang\u0302o de praktiko kaj informado pri volontula laboro en diversaj"}, {"text_idx": "#000675", "text": "120 jaroj da japana integrig\u0302o en la kuban socion"}, {"text_idx": "#000676", "text": "Peceto de Kubo estas japana. En kuba kultura miksaj\u0302o au\u0306, pli specife, en g\u0302ia mult-etna\nkonsisto iam priskribita de la kuba sciencisto kaj elstara antropologo Fernando Ortiz\nFerna\u0301ndez, enestas porcio apartenanta al la lando de levig\u0302anta suno, alia arkipelago\nkiel la kuba, sed banata de la vasta Pacifika Oceano."}, {"text_idx": "#000677", "text": "La 18an de decembro 2018 la kuba prezidento Miguel Di\u0301az-Canel Bermu\u0301dez akceptis en\nPalaco de la Revolucio Keiji Furuya, prezidanton de la parlamenta ligo de japana-kuba\namikeco, kiu vizitis Kubon kadre de la festaj arang\u0302oj omag\u0302e al la 120-jarig\u0302o de la\nkomenco de japana enmigrado al Kubo."}, {"text_idx": "#000678", "text": "Dum la renkontig\u0302o ambau\u0306 gravuloj samopiniis pri la bona stato de la duflankaj rilatoj.\nIli kun plezuro rememoris la oficialan viziton al Havano de la japana c\u0302efministro\nShinzo Abe en 2016 (MONATO 2016/11, p. 14 (2016/011805.php) kaj g\u0302ian kontribuon al antau\u0306eniro de la rilatoj inter la du nacioj."}, {"text_idx": "#000679", "text": "Dum lia restado en la kuba c\u0302efurbo, tie okazis ankau\u0306 la tria kunveno de la publika-privata\nkomitato Kubo-Japanio, kie partoprenis 22 japanaj entreprenoj. Oni subskribis dokumenton\npri japana variaj\u0302o de spadfis\u0302-kapta turniro\nErnest Hemingway okazonta en junio 2020, samtempe kun la venontaj someraj olimpiaj ludoj en Tokio."}, {"text_idx": "#000680", "text": "Antau\u0306 120 jaroj, la 9an de septembro 1898, per vapors\u0302ipo\nOrizawa al Kubo venis la unua japano kun la intenco eklog\u0302i tie, Y. Ozuna. Legante la pag\u0302ojn\nDiario de la Marina (Taglibro de la s\u0302iparo), la plej grava tiuepoka gazeto, oni ekscias, ke la alveno\nde Ozuna celis progresigi komunumon, kiun nuntempe oni taksas je pli ol 1200\nnikkei, japandevenaj enmigrintoj kaj iliaj posteuloj."}, {"text_idx": "#000681", "text": "Ili venis al la kariba insulo el diversaj gubernioj de la azia nacio: Okinau\u0306o, Kagos\u0302imo,\nKumamoto, Fukuoko, Hiros\u0302imo, Nagano, Fukus\u0302imo kaj aliaj. Plej amase\nnikkei venis inter la jaroj 1924 kaj 1926. Plejmulto el la alvenintoj estis viroj, eks-samurajoj,\nkiuj okaze de la falo de s\u0302ogunaj reg\u0302imoj kaj Meiji-restarigado devis forvojag\u0302i eksterlanden."}, {"text_idx": "#000682", "text": "Sed jam antau\u0306 pli ol 400 jaroj, en julio 1614, unuafoje en la historio venintoj el\nJapanio pas\u0302is sur kuban teron: samurajo Hasekura Rokuemon Cunenaga estranta ducent-personan\ns\u0302ipanaron, kiu vojag\u0302is lau\u0306 la ordono viziti Eu\u0306ropon komerco-cele de feu\u0306da sinjoro\n(daimio) Date Masamune el la urbo kaj provinco Sendajo (gubernio Mijagi) (Monato 2017/11,"}, {"text_idx": "#000683", "text": "\u201eLa japana enmigrado en Kubon estis malmulta kompare kun aliaj sudamerikaj landoj kiel\nBrazilo kaj Peruo, sed la ekzemplo de simpleco, honesteco, spirito de sinofero kaj\namo al laboro kaj al la patrujo, kiun ili inokulis al ni, estis notinda\u201d, substrekis Francisco Miyasaka, prezidanto de la organiza komitato pri la 120a datreveno\nde la komenco de japana enmigrado."}, {"text_idx": "#000684", "text": "\u201eJapanio kaj Kubo havas longan rilaton de amikeco kaj konfido\u201d, resumis Keiji Furuya, prezidanto de la parlamenta ligo de amikeco, kiu gvidis delegacion\nvizitantan Havanon por kulmino de la festojaro."}, {"text_idx": "#000685", "text": "nikkei estas integritaj en la kuban socion kaj japan-maniere kontribuas al g\u0302i. La parlamenta\nligo de amikeco dau\u0306re aktive kunlaboros, por ke la ekonomiaj rilatoj inter la du landoj"}, {"text_idx": "#000687", "text": "La jaro 2018 superis c\u0302iujn slovakajn ekonomiajn statistikojn. La malgranda mez-eu\u0306ropa\nSlovakio produktis en la pasinta jaro pli da au\u0306tomobiloj ol iam en sia historio. La\nkvar au\u0306tofabrikoj en Slovakio (Kia Motors Slovakia en Z\u030cilina [j\u0302ilina],\nPSA Peugeot Citroe\u0308n en Trnava,\nJaguar Land Rover en Nitra kaj\nVolkswagen en la c\u0302efurbo Bratislavo) produktis pli ol 1 080 000 novajn au\u0306tojn; en 2015 c\u0302irkau\u0306"}, {"text_idx": "#000688", "text": "Danke al tio la slovaka ekonomio konstante kreskas. La kvoto de produktado de au\u0306tomobiloj\nen la tuta industria produktado atingis 46,8 % kaj la au\u0306tomobila industrio reprezentis\n35 % de la industria eksportado. Necesas ankau\u0306 rimarki, ke Slovakio dum kelkaj jaroj\nhavas la unuan lokon (kun 198 au\u0306toj) en la monda ranglisto de au\u0306toj produktitaj je\n1000 log\u0302antoj. Sekvas C\u0302eh\u0302io, Hispanio kaj Germanio."}, {"text_idx": "#000690", "text": "Voc\u0302o de la kuba heredaj\u0302o"}, {"text_idx": "#000691", "text": "La titolo identigas la kuban radiostacion situantan en la urbocentro de la c\u0302efurbo.\nLa tre konata tiel nomata\nPlaza de las Palomas (Placo de la kolomboj) brakumas la belan konstruaj\u0302on, kie trovig\u0302as Havana Radio,\nLa Lonja del Comercio (La kunsidejo de komerco)."}, {"text_idx": "#000692", "text": "La radiostacio, kiu apartenas al la Oficejo de la Urba Historiisto, estis fondita\nla 28an de januaro 1999, kiel omag\u0302o al nia nacia heroo Jose\u0301 Marti\u0301 en lia naskig\u0302datreveno.\nC\u0302i-jare, kiam Havano festas sian 500-jarig\u0302on, la \u201evoc\u0302o de la kuba heredaj\u0302o\u201d kunfestas sian 20an datrevenon."}, {"text_idx": "#000693", "text": "Kial havi radiostacion en la urbocentro? Temas pri ideo de la urba historiisto Eusebio\nLeal Spengler, tre klera kaj c\u0302arma homo, kiu impulsas kaj transformas la projekton\npri konservado de la kuba heredaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000694", "text": "La programeroj de Havana Radio havas kulturklerigan enhavon kaj estas plejparte gvidataj\nde fakuloj pri muzeologio, historio kaj kulturo. Oni celas diskonigi la agadon de\nla Oficejo de la Urba Historiisto ne nur en Havano, sed ankau\u0306 tra la tuta insulo."}, {"text_idx": "#000695", "text": "La radiostacio subtenas la ideon pri muzeo de radio en Kubo kun la celo konservi la\nhistorian memoron de tiu c\u0302i amaskomunikilo, kiu havas solidan tradicion en la kuba"}, {"text_idx": "#000696", "text": "Lau\u0306 diro de la kuba intelektulo Eusebio Leal Spengler, \u201eHavana Radio volis esti eta fajrero dum tiuj c\u0302i jaroj. Por gvidi la radioteamon oni\nalvokis la tiaman knabinon Magda Resik, kiu nuntempe estas j\u0302urnalistino kaj doktorino\nkaj entreprenis la projekton kun respondeco kaj seriozeco. S\u0302i kreskigis g\u0302in kaj profesie"}, {"text_idx": "#000697", "text": "La Vi\u0301bora (La vipuro) situas en la havana municipo\n10 de Octubre (10a de oktobro) je proksimume 4 km for de la urbocentro. Kvankam la origina fondo\nokazis en 1628, la nunan nomon g\u0302i ricevis en la jaro 1728, kiam juna germana kuracisto\ndecidis krei sian propran konsultejon en tiu c\u0302i loko."}, {"text_idx": "#000698", "text": "Por reklami siajn kuracistajn servojn la germano dungis meksikan indig\u0302enon por pentri\nla konatan simbolon de Medicino sur la konsultejan muron. Tamen anstatau\u0306 serpento\n\u2013 s\u0302ajne pro nekono \u2013 la indig\u0302eno pentris meksikan vipuron, kaj tiu estas la kialo de la nomo."}, {"text_idx": "#000699", "text": "Temas pri kvartalo ne tiel konata de historia vidpunkto, sed g\u0302i havas ric\u0302ajn detalojn;\nekzemple, tie trovig\u0302as grandegaj domoj kun impona arkitekturo, kiu montras la artan"}, {"text_idx": "#000700", "text": "Krom la Nacia Sidejo de Kuba Esperanto-Asocio \u2013 kaj tre proksime de g\u0302i \u2013 en tiu c\u0302i kvartalo situas ankau\u0306 antau\u0306universitata lernejo kaj la kulturdomo de la\nmunicipo, kie plurfoje okazis eventoj pri Esperanto. En tiu kulturejo ofte prezentig\u0302as"}, {"text_idx": "#000701", "text": "Kvankam trovig\u0302anta iom for de la urbocentro La Vipuro diskonigas ne nur la kuban,\nsed ankau\u0306 la Esperantan kulturon en rilato kun la komunumo."}, {"text_idx": "#000702", "text": "La slovaka eksministro pri eksterlandaj aferoj Ja\u0301n Kubis\u030c [jan kubis\u0302] estas nomumita\nspeciala kunordiganto de Unuig\u0302intaj Nacioj (UN) por Libano. Li anstatau\u0306is la danan\ndiplomatinon Pernille Dahler Kardel, lau\u0306 oficiala anonco de Anto\u0301nio Guterres, g\u0302enerala\nsekretario de UN, en januaro."}, {"text_idx": "#000703", "text": "La 66-jarag\u0302a karierdiplomato Kubis\u030c komencis sian profesian karieron en la diplomatia\nservo de C\u0302eh\u0302oslovakio. Li studis en la moskva S\u0302tata Instituto de Internaciaj Rilatoj\nkaj parolas kvin lingvojn. En 1993 li servis kiel konstanta reprezentanto de Slovakio\nc\u0302e UN kaj aliaj internaciaj organizaj\u0302oj en G\u0302enevo, kaj en la jaroj 2006-2009 li estis\nslovaka ministro pri eksterlandaj aferoj."}, {"text_idx": "#000704", "text": "Kubis\u030c havas pli ol 40-jaran sperton en la kampo de multflanka diplomatio. Li okupis\noficojn de g\u0302enerala sekretario de la Organizaj\u0302o pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eu\u0306ropo\nen Vieno (1999-2005) kaj c\u0302efo de la Ekonomia Komisiono por Eu\u0306ropo en G\u0302enevo (2009-2011).\nLi servis ankau\u0306 kiel speciala sendito de UN en Afganio (2011-2015) kaj laste en Irako\n(2015-2018). En 2013 li ricevis francan ordenon \u201eKomandoro de la Honora Legio\u201d pro eksterordinara subteno al mondpaco kaj sekureco dum sia diplomata kariero."}, {"text_idx": "#000705", "text": "Lia nova diplomatia posteno en Libano estas politike tikla kaj estas unu el la plej\ndefiaj en la mondo. La nomumo de Kubis\u030c venas en tempo de plialtigita strec\u0302o de rilatoj\ninter Israelo kaj Libano, kie Unuig\u0302intaj Nacioj dislokis pacigajn trupojn, kiuj kontrolas\nla limon inter la du landoj. Oni esperas, ke Kubis\u030c, kiel multflanka diplomato kun\nric\u0302a sperto en diversaj landoj, signife kontribuos al paca solvo de la regiona krizo."}, {"text_idx": "#000706", "text": "La 2an de januaro papo Francisko g\u0302uis buntan kaj festan prezenton de kuba cirka artistaro\nen la halo Pau\u0306lo la 6a dum sia g\u0302enerala au\u0306dienco."}, {"text_idx": "#000707", "text": "La anoj de la trupo Havano, apartenanta al la Nacia Cirko de Kubo, prezentis multkoloran\nspektaklon plenan je akrobataj\u0302oj, j\u0302ongladoj, dancoj, ekzercoj ekvilibraj kaj kun rulringoj,\npilkoj kaj s\u0302nuroj, c\u0302iam akompanataj de tropika muziko, kiu animis la finon de la au\u0306dienco.\nUnu el la j\u0302onglistoj ec\u0302 metis turnig\u0302antan pilkon sur la montrofingron de la dekstra\nmano de la s\u0302tatestro, kiu tiel iomete aktive partoprenis en la prezento. La junaj\nartistoj kontentigis la publikon per lerteco, g\u0302ojo kaj bunteco."}, {"text_idx": "#000708", "text": "Fine de la prezento la papo nelonge dialogis kun la artistoj de la kariba insulo,\nkun kiuj oni lin fotis."}, {"text_idx": "#000709", "text": "La trupo Havano denove prezentig\u0302as en Romo ekde la 14a de decembro 2018, post la sukceso\natingita dum kelkmonata periodo \u2013 de 2017 g\u0302is 2018 \u2013 en kelkaj italaj urboj. G\u0302i arigas pli ol 20 membrojn, inter kiuj trovig\u0302as akrobatoj,\nj\u0302onglistoj kaj dancistoj kolorric\u0302e vestitaj."}, {"text_idx": "#000710", "text": "En sia fina parolado Francisko speciale dankis la kubajn junulojn, \u201ekiuj portas kun sia spektaklo belecon postulantan multe da penado. Estas evidente,\nke ili devas forte trejni sin.\u201d \u201eBeleco c\u0302iam levas la koron; g\u0302i plibonigas nin c\u0302iujn\u201d. \u201eBeleco portas bonkorecon al ni kaj ankau\u0306 al Dio; dau\u0306rigu tiel proponante belecon al"}, {"text_idx": "#000711", "text": "La g\u0302enerala au\u0306dienco okazas c\u0302iumerkrede, kaj dum g\u0302i la papo akceptas milojn da fideluloj\nkaj pilgrimantoj el la tuta mondo, kiuj c\u0302eestas la eventon."}, {"text_idx": "#000712", "text": "Dufoje sur la kuba grundo"}, {"text_idx": "#000713", "text": "Inter papo Francisko kaj la kuba popolo ekzistas rilato speciala, kiu evidentig\u0302is\ntiam, kiam la plej alta reprezentanto de la romkatolika eklezio unuafoje vizitis dum\nkvar tagoj la kariban landon kiel \u201emisiisto de mizerikordo\u201d (MONATO 2015/11, p. 7 (2015/011589.php) en septembro 2015. Tiam la kubanoj montris al li elkoran sintenon, respekton kaj"}, {"text_idx": "#000714", "text": "La vatikana s\u0302tatestro denove havis kontakton kun la homoj de la kariba insulo tiam,\nkiam li c\u0302eestis duhoran historian renkontig\u0302on kun la patriarh\u0302o Kirilo en la havana\nflughaveno. Tio okazis la 12an de februaro 2016, kaj tiam ili subskribis deklaron"}, {"text_idx": "#000715", "text": "Alexander Gofen denove donas al ni rasisman opinion pri enmigrado (Biologia bazo de mensogado, MONATO 2019/03, p. 10). Lau\u0306 li la enmigrantoj deziras invadi la landojn de blankaj katolikaj homoj. Ne\nestis klare por mi, c\u0302u tiuj, kiuj biologie mensogas, estas la komisaroj de UN au\u0306 la\nenmigrantoj. Sed en ambau\u0306 okazoj ne ekzistas serioza scienca esplorado, kiu subtenas\nlian opinion. C\u0302u li vere pensas, ke c\u0302i tiuj enmigrantoj s\u0302atus kunvivi kun homoj, kiuj\npensas kiel li? Sinjoro Gofen estus pli helpa, se li petos, ke liaj regantoj c\u0302esu\ns\u0302teli rimedojn de aliaj landoj. Tiam tiuj popoloj povos pace kaj felic\u0302e dau\u0306rigi, log\u0302ante\nfor de homoj kiel li."}, {"text_idx": "#000716", "text": "Vers\u0302ajne, unu el la karakterizoj de idealismaj movadoj estas, ke ili, krom liverado\nde sukcesa agado, uzas ankau\u0306 amason da energio, kiu senrezulte kaj en plena ombro\nperdig\u0302as. Kiom da bonegaj tradukoj de gravaj literaturaj verkoj perdig\u0302is c\u0302e ni pro\nla forpaso de la tradukintoj? Neniu scias, sed multaj scias almenau\u0306 pri unu au\u0306 du.\nKaj tio ne nur en literatura kampo, sed ankau\u0306 en scienca laboro. Fakte, mia recenzo"}, {"text_idx": "#000718", "text": "Jam de la komenco REF laboris lau\u0306 difinitaj reguloj (REF-regularo). En la dau\u0306ro de\nla tempo la regularo plivastig\u0302is kaj fajnig\u0302is. La unua parto de la dokumento (post\n12-pag\u0302a enkonduko pri la REF-historio) konsistas el g\u0302i. Precipe temas pri sistemo\nde transskribo de la latineca lingvaj\u0302o ... tiel ke restas klara rilato inter la esperanta\nteksto kaj la latineca. Tiu parto estas ege grava kaj baza por c\u0302iu kunlaboranto. Elirante\nde la transskribosistemo de Wu\u0308ster, REF ellaboris multe pli logikan rektan sistemon."}, {"text_idx": "#000721", "text": "Principe la listo konsistas el specio-nomoj (plus fojfoje, malofte, subspecio-nomo),\nsed prave kaj inteligente enestas kelkaj familinomoj. Ec\u0302 flau\u0306ristoj g\u0302isostaj scias,\nke la specioj de ranunkuloj (au\u0306 ranunkoloj) estas tiel pene distingeblaj, ke nur ranunkulogo\nkapablas! Sen deproksima esplorado plej ofte tio ne eblas. Tial simpla naturamanto\nofte vole-nevole kontentig\u0302as pri la nomo ranunkulo/ranunkolo."}, {"text_idx": "#000722", "text": "Interesaj listoj (2 x 12 p.) sekvas kun la rilato inter latinecaj kaj esperantaj specio-epitetoj.\nEn la plantonomoj tiuj epitetoj foje ripetig\u0302as, tial estas interese disponi pri tiaj\nlistoj, kaj precipe c\u0302e REF, kiu klopodis fikse ligi latinajn (pseu\u0306do-)sinonimojn al\nsimilaj esperantaj (la rilato 1:1!)."}, {"text_idx": "#000723", "text": "Sekvas longaj listoj de nacilingvaj nomoj (germane, france, nederlande, angle) kun\nla esperantaj ekvivalentoj. Jen la plej praktika rezulto, sed oni ne forgesu, ke g\u0302i\nestas la rezulto de multe da laboro kaj penado. La germana parto, cetere, eldonig\u0302is\nkiel aparta bros\u0302uro. La kunlaborantoj ne limigis sin al enc\u0302ambra nazumado de nacilingvaj\nflau\u0306roj! Ie oni legas ec\u0302 vojpriskribon, kun elektindaj datoj, al trovloko (p. 115:\nal senfolia epipozio; senfolia orkideo; arbarvirino)!"}, {"text_idx": "#000724", "text": "Redonu do al Cezaro ... La biblio pus\u0302as min al aldona noto: la g\u0302ermo de REF fakte\nestas la verko de Wouter Pilger\nProvizora privata listo de komunlingvaj nomoj de plantoj de nord-okcidenta Eu\u0306ropo (1982). G\u0302is lia ege trofrua morto Wouter kunlaboris en REF."}, {"text_idx": "#000725", "text": "Strange, sed seriozo mankis en pure materia kampo. La formo, la realigo de la eldono\nestas bona, tau\u0306ga, ec\u0302 alloga ... sed nur pene vi trovos iun pag\u0302on, kiu ne havas (malgravan,"}, {"text_idx": "#000728", "text": "En la januara numero estis artikolo pri protestoj fare de etne grekaj studentoj en\nKipro pro la g\u0302enerale malakceptata turka rego de parto de la insulo (MONATO 2019/01, p. 8). Bedau\u0306rinde lau\u0306 la artikolo oni povus pensi, ke la tuta kulpo de tiu situacio restas\nc\u0302e la etnaj turkoj kaj Turkio. Tamen estas abunda kulpo ambau\u0306flanke. Ekzemple, la\nturka invado sekvis seriozan minacon de invado fare de la tiama greka militista registaro,\nkiu fakte estis fas\u0302ista kaj kiu kolapsis pro la turka bato. Mi konsilas al c\u0302iuj provi\nlegi senpartiecan historion de la ploriga historio de Kipro en la lastaj 70 jaroj."}, {"text_idx": "#000729", "text": "Min doloras, ke MONATO en la oktobra numero denove malfermas siajn pag\u0302ojn al la veneno de Alexander Gofen.\nLi asertas, ke Islamo estas sklaviga glavo sangon soifanta kaj ke Kristanismo male\nne estas tia. Kio pri la multaj milionoj da sklavoj alportitaj al la Nova Mondo fare\nde kristanoj? Je la sojlo de la Usona Civila Milito, suduloj pravigis tiun sklavigon\nper kristanaj argumentoj. Ne forgesu la terurajn aspektojn de tutmonda kristana koloniado."}, {"text_idx": "#000730", "text": "C\u0302i-rilate Gofen mencias malaprobe la koncepton de \u201eblanka privilegio\u201d, klare ne komprenante, pri kio temas. Pro tio, ke mi estas blanka, mi ne devas zorgegi,\nke policano ne mortigos min, nek ke oni ne dungos min pro mia hau\u0306tokoloro, nek ke\noni malliberigos min maljuste, nek ke oni forte laboros por malhelpi min baloti, nek,\nnek, nek. La sistemo ege favoras min, kaj tio ja estas privilegio."}, {"text_idx": "#000731", "text": "Fine, estas gravege distingi inter religio kaj individuaj religianoj; multaj usonaj\nkristanoj forte kontrau\u0306staris sklavecon. En la sama numero de MONATO, fine de artikolo pri enmigrintaj laboristoj en Japanio, estis kortus\u0302a komento fare\nde svislandano: \u201eNi alvokis laborforton, sed venis homoj\u201d."}, {"text_idx": "#000732", "text": "C\u0302u nova minaco al indig\u0302enaj popoloj?"}, {"text_idx": "#000733", "text": "Yacy Souza estas 19-jara indig\u0302eno de la etno\nGuarani\u0301. S\u0302i log\u0302as en San-Pau\u0306lo. S\u0302i tre protestas, ankau\u0306 en sociaj retoj, pro la lastatempe\nkreskanta timo pri reapero de neglekto kaj diskriminacio direktitaj kontrau\u0306 indig\u0302enaj\npopoloj en Brazilo. Nia tiea korespondanto Sidney Carlos Praxedes intervjuis s\u0302in."}, {"text_idx": "#000734", "text": "MONATO: Sinjorino Souza, kiam vi ekinteresig\u0302is pri la historio de indig\u0302enaj popoloj de Brazilo?"}, {"text_idx": "#000735", "text": "Souza: Antau\u0306 tri jaroj. Tamen en libroj kaj universitatoj tiu historio estas konata\nnur el neindig\u0302ena vidpunkto. La indig\u0302ena sag\u0302eco estas transdonata plejparte voc\u0302e.\nKrome, oni devas kunvivi kun tiuj homoj, se oni volas vere lerni iliajn kulturojn."}, {"text_idx": "#000736", "text": "MONATO: Kial vi kredas, ke tiuj problemoj kreskos dum la regado de Jair Bolsonaro?"}, {"text_idx": "#000737", "text": "Souza: C\u0302ar sub la lasta armea registaro en Brazilo la indianoj tre multe suferis.\nTiam en Brazilo ekzistis koncentrejoj por indianoj, sed pri tio oni ne instruas en"}, {"text_idx": "#000738", "text": "MONATO: C\u0302i tion scias nur malmultaj, ec\u0302 en Brazilo. Bonvolu paroli pli pri la suferoj de\nviaj antau\u0306uloj. Tiel ni povos helpi redukti minacojn."}, {"text_idx": "#000740", "text": "MONATO: La celo de SPI estis protekti indianojn. Kial g\u0302iaj oficistoj perfortis ilin?"}, {"text_idx": "#000742", "text": "MONATO: Sur la teritorio de indig\u0302enaj vilag\u0302oj estis multe pli da indianoj ol da SPI-oficistoj.\nKiel do la indianoj estis regataj?"}, {"text_idx": "#000743", "text": "Souza: Tiutempe estis kreitaj indianaj kamparaj gvardioj (Guardas Rurais Indi\u0301genas, GRIN). Ili estis indianaj milicioj, kiujn estris militservistoj kaj kiuj policis\nla indig\u0302enajn vilag\u0302ojn. La unuan grupon de 84 indianoj komandis kapitano Manoel Pinheiro.\nLiaj celoj estis konservi bonan ordon en la vilag\u0302oj, limigi movig\u0302adon de indianoj\ninter vilag\u0302oj, trudi laborojn kaj denunci kulpulojn. Lau\u0306 la raporto de Figueiredo\nel la agoj de GRIN rezultis krimaj kontraktoj pri espluatado de indig\u0302enaj terenoj,\nkreig\u0302is etoso de konstanta ribelado inter indianoj, kaj profitis invadantoj."}, {"text_idx": "#000744", "text": "MONATO: Kiel oni punis tiujn, kiuj malobeis la regulojn?"}, {"text_idx": "#000745", "text": "Souza: La indianojn, kiuj kulpis pri malgravaj malobeoj, oni punis en iliaj vilag\u0302oj.\nTamen tiuj, kiuj kulpis pri seriozaj malobeoj iris al la kampara reformejo Krenak\n(Reformato\u0301rio Agri\u0301cola Krenak), kiu ricevis c\u0302i tiun nomon, c\u0302ar oni konstruis g\u0302in apud la teritorio de la indig\u0302ena\netno Krenak en la urbo Resplendor, s\u0302tato Minas Gerais. Tiun reformejon estris kapitano"}, {"text_idx": "#000746", "text": "MONATO: Kion faris la indianoj en tiu reformejo?"}, {"text_idx": "#000749", "text": "Souza: C\u0302ar la s\u0302tata registaro volis uzi la indig\u0302enajn terojn. La reformejon Krenak\nanstatau\u0306is bieno Guarani\u0301 (Fazenda Guarani\u0301), en la urbo Carme\u0301sia. En 1972, la indianoj de la reformejo Krenak kaj tiuj, kiuj\nlog\u0302is en la urbo Resplendor, estis translokitaj tien. C\u0302i tiu bieno ricevis ankau\u0306 la\nrolon de indig\u0302ena malliberejo dum la diktaturo. Tiutempe oni diris, ke la bieno faras\n\u201emensan pritraktadon\u201d. Tamen, tie ne estis strukturo de psikiatria prizorgado. La bieno Guarani\u0301 fakte estis\nankorau\u0306 unu koncentrejo por indianoj."}, {"text_idx": "#000750", "text": "MONATO: C\u0302u vi timas, ke tiaj suferoj revenos?"}, {"text_idx": "#000751", "text": "Souza: Nun en Brazilo reaperas iuj ideoj el la tempo de diktaturo. Do ni riskas fari\nla samajn erarojn, se ni forgesos la historion. Eble ni ne havos novajn koncentrejojn,\nsed ni bezonas protekti niajn vivojn kaj kulturojn."}, {"text_idx": "#000752", "text": "En MONATO 2019/02 mi raportis pri la stafeta diservo en Hago. Fakte, g\u0302i komencig\u0302is la 26an de oktobro.\nMi mistajpis. Indas krome mencii, ke ankau\u0306 mi kune kun kolego-teologo el nia haga\nremonstranta komunumo 4-foje povis diservi tie. Unu fojon mi ec\u0302 celebris tie la Sinjormang\u0302on,\nalivorte la eu\u0306karistion, entute inter la amasa celebrado, kvankam pro mia pasintjara\ninfarkto mi timis neniam plu povi tion fari. Plej speciale menciindas, ke foje ec\u0302\nduopo da menonitaj pastoroj el Usono peraviadile venis por gvidi du sinsekvajn diservojn."}, {"text_idx": "#000753", "text": "Post decido de la registaro doni azilon al la koncerna familio plus al kvarcent g\u0302is\nkvincent aliaj koncernatoj, kiuj jam dum pluraj jaroj atendas respondon pri sia peto\nje azilo, la stafeta diservado finig\u0302is la 30an de januaro. Mirinde g\u0302uste tiumomente\nkomencig\u0302is la operacio de mia koro!"}, {"text_idx": "#000754", "text": "En Norvegio 2009 estis deklarita \u201ejaro de kulturmemoraj\u0302oj\u201d. Tiurilate oni petis la g\u0302eneralan publikon elstarigi objektojn el la c\u0302iutaga vivo,\nkiujn ni normale ne imagas kiel kulturajn valorojn, kaj ankau\u0306 malpli konkretajn fenomenojn\n\u2013 kiel s\u0302ercoj \u2013 kaj prezenti ilin kiel kulturmemoraj\u0302ojn. Reage al tiu peto mi verkis norveglingvan\neseon, kiun mi nun \u2013 dek jarojn poste \u2013 alivestas por prezenti g\u0302in al internacia publiko."}, {"text_idx": "#000756", "text": "Mi pasigis miajn unuajn jarojn en bieneto en la parto interna (orienta, turnita al\nla c\u0302eftero) de la insulo Lund\u00f8ya en la komunumo Steigen, provinco Nordland. C\u0302ar mi\nnaskig\u0302is blinda, en multa kampara laboro mi ne facile povis partopreni, sed se por\nio oni povis uzi min, estis por kranki. Eble estas troigo diri, ke hejme ne ekzistis\nec\u0302 unu dommastra laborilo, kiu ne havis krankon, sed grandega troigo tio ne estas."}, {"text_idx": "#000757", "text": "Unu el la plej konataj kranke funkciantaj aparatoj sendube estas la akrigilo el s\u0302tona\nrado. G\u0302in almenau\u0306 du norvegaj kantverkistoj senmortigis. Mi krankadis, kiam necesis\nakrigi c\u0302u tranc\u0302ilojn, c\u0302u falc\u0302ilojn, kaj mi memoras, ke oni riproc\u0302is min, c\u0302ar mi ne\nturnis la krankon sufic\u0302e egalrapide. \u201eTiru egale!\u201d, jen admono, kiun mi ofte au\u0306dis."}, {"text_idx": "#000759", "text": "Tio, pri kio la plej multaj homoj pensas, au\u0306dante la norvegan vorton por \u201ebuterigujo\u201d, estas vertikala ligna cilindro, en kiu oni faras buteron, s\u0302ovante lignan bastonon\nsupren kaj malsupren. Ni havis ankau\u0306 tian buterigujon hejme, sed g\u0302i ne estis uzata.\nTiu, kiun ni uzadis, estis relative vasta ligna \u201ebarelo\u201d kus\u0302anta horizontale sur apogilo. En unu el g\u0302iaj rektaj vandoj estis truo, tra kiu\neblis piki krank-akson, kaj sur g\u0302in estis surmetita aj\u0302o konsistanta el latoj, kiuj\nbuterigis la acidan kremon, kiam oni krankis."}, {"text_idx": "#000760", "text": "Ekzistas multaj \u201eprimitivaj\u201d manieroj kirli ovojn kaj kremon. Sed ni havis radan kirlilon, tute el metalo. La\nfiksita parto, sur kiu la kranko estis muntita, als\u0302rau\u0306big\u0302is al la tablo. La kranko\nrotaciigis dentradon, kaj g\u0302i siavice rotaciigis la radojn de la kirlilo mem, kiu estis\nmetita en la ujon kun la kirlendaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000761", "text": "Ankau\u0306 c\u0302i tiu metalaj\u0302o als\u0302rau\u0306big\u0302is al la tablo. Mi ne komprenis, kial oni nomis tiun\naparaton \u201eviando-muelilo\u201d, c\u0302ar hejme, lau\u0306 mia memoro, g\u0302i plej multe uzig\u0302is por mueli fis\u0302aj\u0302on por \u201efis\u0302kukoj\u201d, kiuj ne estas veraj kukoj, sed fis\u0302muelaj\u0302o (farc\u0302o?), kiun oni formas kiel rondajn\n\u201ekukaj\u0302ojn\u201d kaj poste fritas. Mi kredas memori, ke la fis\u0302aj\u0302o devis trapasi la muelilon kvar fojojn,\nkaj inter la dua kaj la tria muelo oni aldonis cepon kaj muskaton. Sed la viando-muelilo\nestis uzata ankau\u0306 por fari specon de kuketoj, kiujn oni nomis \u201emuelilaj kukoj\u201d. Tio, kio elig\u0302is el la muelilo, ekhavis malsaman formon depende de la ero muntita\nsur g\u0302in \u2013 ne malsimile al tio, kio okazas c\u0302e modernaj mang\u0302aj\u0302prepariloj."}, {"text_idx": "#000762", "text": "La klasika kafo-muelilo havas la krankon supre, kaj oni krankas horizontale. Ni havis\ntian muelilon hejme, sed g\u0302i estis tiom difektita, ke mi uzis g\u0302in kiel ludilon. Tiu\nmuelilo, kiun ni uzis por mueli kafon, havis la krankon flanke. Plej supre estis speco\nde \u201efunelo\u201d, ne konusforma, sed ortangula, en kiun oni metis la kafograjnojn. Ili estis muelataj\nper rulcilindro trovig\u0302anta plej malsupre en la funelo, kaj rotaciigata per la kranko.\nLa muelita kafo falis en tirkesteton c\u0302e la fundo de la muelilo."}, {"text_idx": "#000763", "text": "De traktado de nutraj\u0302oj mi transiras al traktado de fadenoj kaj teksaj\u0302oj. La fadenfaskigilo\nestis ligna ilo uzata por kranke fari faskojn de fadenoj. G\u0302i havis krucon, kaj en\nla ekstremo de c\u0302iuj kruc-brakoj estis \u201eungego\u201d kun meza profundaj\u0302o, kiu igis la fadenon faskig\u0302i orde. Unu el la kvar ungegoj estis\nfaldebla al la brako, tiel ke oni facile povu depreni la faskon de la faskigilo. La\naksingo de la kruco kompreneble estis surmetita sur krank-akson."}, {"text_idx": "#000764", "text": "Por volvi la faskon en fadenbulon ni uzis alian lignan ilon, c\u0302i-foje sen kranko. Ankau\u0306\ng\u0302i havis krucon, sed g\u0302i rotaciis horizontale. En la brakoj estis pluraj truoj malsamdistance\nde la centro, en kiujn oni enmetis bastonetojn por teni la faskon strec\u0302ita. En kiujn\ntruojn oni metu la bastonetojn, tio dependis de la vasteco de la fasko."}, {"text_idx": "#000767", "text": "Mi ne memoras, c\u0302u la teksilo havis krankon, sed mi tion ne ekskluzivas. G\u0302i havis du\nlignajn rulojn: unu, c\u0302irkau\u0306 kiu estis volvita la fadeno antau\u0306 la teksado, kaj unu,\nc\u0302irkau\u0306 kiu volvig\u0302adis la tolo dum la teksado. Iel \u2013 c\u0302u ne per kranko? \u2013 la \u201efadenrulo\u201d ja devis esti c\u0302irkau\u0306volvata antau\u0306 la teksado."}, {"text_idx": "#000768", "text": "La rulpremilo kaj la kalandrilo"}, {"text_idx": "#000770", "text": "Mi restu en Lom. Tie oni havis kestohorlog\u0302on, kiu estis strec\u0302ata unu fojon semajne.\nG\u0302i havis unu pezaj\u0302on por la montriloj kaj unu por la sonsistemo. Por strec\u0302i g\u0302in necesis\nenpiki kranketon tra truo en la vitro."}, {"text_idx": "#000772", "text": "Tamen mi konatig\u0302is kun la krank-telefono antau\u0306 ol eklerni en la lernejo. En la parto\nekstera (okcidenta, turnita al la maro) de Lund\u00f8ya log\u0302is onklino mia kun la edzo kaj\ngefiloj. Estis gastama familio, c\u0302e kiu mi povis pasigi semajnon somere, specon de\n\u201esomeraj ferioj\u201d, antau\u0306 ol mi ekfrekventis la lernejon. Tie ekzistis krank-telefono, kiel ankau\u0306 en\nLom. En la internulejo en Trondheim, male, la telefono estis alispeca, kun ciferdisko."}, {"text_idx": "#000773", "text": "Hejme oni instalis telefonon iam dum la 1950aj jaroj. Al la lineo estis konektitaj\ndu abonantoj plus la centralo. Kiam ni telefonis, ni turnis la krankon antau\u0306 ol depreni\nla mikrofonon. Por telefoni al la alia abonanto de la lineo ni krankis \u201eunu longan kaj unu mallongan\u201d. Por telefoni al la centralo ni krankis \u201eunu longan\u201d. Se ni au\u0306dis \u201edu longajn\u201d, la voko estis por ni."}, {"text_idx": "#000774", "text": "Ni ne havis propran gramofonon hejme, sed ni havis najbarojn, kiuj fojfoje bonvoleme\npruntedonis al ni sian \u201evojag\u0302-gramofonon\u201d. Kompreneble temis pri gramofono, kiun necesis kranke strec\u0302i por c\u0302iu 78-rivolua disko,\nkiun oni ludigis. Ankau\u0306 la parencoj, c\u0302e kiuj mi \u201eferiis\u201d, havis gramofonon, sed g\u0302i estis meblo kun s\u0302ranko sub la \u201edisko-telero\u201d."}, {"text_idx": "#000775", "text": "En mia vivo mi ne havis multajn muzikskatolojn, kaj la plej multaj, kiujn mi havis,\nestas strec\u0302ataj ne kiel gramofono, sed kiel vekhorlog\u0302o. Tamen mi havas unu muzikskatolon,\nLa Internacion, kiam mi turnas g\u0302ian krankon. Tiam mi povas mem decidi, kiuritme g\u0302i ludu. La samon\noni povas fari, turnante la krankon de gurdo."}, {"text_idx": "#000776", "text": "Kiam ni ekhavis traktoron hejme, mi volis esplori g\u0302in kaj ekscii, kiel nomig\u0302as c\u0302iuj\ng\u0302iaj eroj. Mi ne memoras la detalojn, sed ke la traktoro havis krankon, pri tio mi"}, {"text_idx": "#000778", "text": "Sed mi svage memoras puton c\u0302e alia onklino mia log\u0302anta sur Lund\u00f8ya. Tie estis kranko\nuzata por malhisi sitelojn en la puton kaj poste hisi ilin plenajn de akvo."}, {"text_idx": "#000779", "text": "Mi ne c\u0302esis kranki, kiam finig\u0302is mia infanag\u0302o. Multfoje, sidante en au\u0306tomobilo, mi\nperkranke fermis au\u0306 malfermis la fenestron. Mi havas ankau\u0306 tolmarkezon, kiun mi movas\nper kranko. Se nomi kranko la staci-serc\u0302ilon de radioaparato, tiam mi multe krankadis\nankau\u0306 en mia plenkreskula vivo."}, {"text_idx": "#000781", "text": "Unu el la kernpunktoj de elstarigo de kranko kiel kulturmemoraj\u0302o estas, ke g\u0302i estas\nfarig\u0302anta g\u0302uste tio \u2013 memoraj\u0302o pri io iam ekzistinta, sed ne plu ekzistanta, almenau\u0306 ne samgrade kiel antau\u0306e.\nTio, kio antau\u0306e realig\u0302is per cirklaj movoj, nun realig\u0302as per klavopremoj."}, {"text_idx": "#000787", "text": "Kiam mi komencis prepari artikolon pri la plej granda media katastrofo de Brazilo\nkau\u0306zita de homoj en 2015 en la urbo Mariana, alia simila katastrofo okazis. C\u0302i-lasta\nen Brumadinho en la sama s\u0302tato. Ambau\u0306 katastrofoj estis la sekvo de rompo de baraj\u0302o\nretenanta toksan restaj\u0302on de la minentrepreno Vale."}, {"text_idx": "#000788", "text": "En Mariana 19 homoj mortis kaj tuta rivero estis preskau\u0306 detruita, kio nocis 230 urbojn\nkaj 80 vivaj\u0302ajn speciojn. Sciencistoj prognozas, ke la rubo, kiu atingis la maron,\nestos eliminita nur post 100 jaroj."}, {"text_idx": "#000789", "text": "Ni ankorau\u0306 ne scias la mediajn damag\u0302ojn en Brumadinho, sed g\u0302i jam estas la plej granda\nlaborista akcidento en la historio de Brazilo. G\u0302is nun 121 korpoj jam estis trovitaj\nkaj 205 estas mankantaj, el kiuj iuj eble por c\u0302iam."}, {"text_idx": "#000790", "text": "Aresto pro spionado por Nord-Koreio"}, {"text_idx": "#000791", "text": "La 25an de novembro 2018 la franca kontrau\u0306spionada agentejo\nDGSI arestis altrangan s\u0302tatoficiston de la franca senato Benoi\u0302t Quennedey [benu\u0306a\u0301 kenede\u0301j]\npro \u201ekolektado kaj livero al alilanda potenco de informoj, kiuj povas damag\u0302i la interesojn\nde la nacio\u201d kaj pro perfido: lau\u0306akuze, li liveris gravajn informojn al Nord-Koreio, lando fifama\ninternacie pro sia emo havigi al si nukleajn armilojn kaj kun kiu Francio havas neniajn"}, {"text_idx": "#000792", "text": "C\u0302ar Francio estas unu el la s\u0302tatoj, kiuj oficiale havas nukleajn armilojn, estas klare,\nke la afero povas esti grava. Kvankam hodiau\u0306 Benoi\u0302t Quennedey estas libera, li atendas\nsian jug\u0302on, ne povas forlasi Francion, renkontig\u0302i kun nord-koreoj, kaj li perdis sian"}, {"text_idx": "#000793", "text": "Benoi\u0302t Quennedey estas 42-jarag\u0302a s\u0302tatoficisto, kiu okupig\u0302is pri administrado de la\nkonstruaj\u0302aro kaj de la parkoj de la franca senato, unu el la du c\u0302ambroj de la parlamento.\nLi ja havis rolon gravan kaj esencan, kaj kvankam li ofte renkontis potenculojn kadre\nde sia laboro, li tamen ne havis ofican aliron al gravaj sekretaj dokumentoj pri la\nfranca nuklea programo au\u0306 io alia tiaspeca."}, {"text_idx": "#000794", "text": "Ekster sia laboro, Benoi\u0302t Quennedey dedic\u0302is sian vivon al la asocio, kiun li prezidas\nAssociation d'amitie\u0301 franco-core\u0301enne (AAFC, Asocio de Franca-Korea Amikeco), kiu estis kreita en 1969 kaj oficiale apogas\nla korean reunuig\u0302on, sed fakte estas premgrupo por Pjonjango. En AAFC membras 150\npersonoj, interalie multaj komunistoj: ne estas konate, kiam Quennedey alig\u0302is al tiu\nasocio, sed jam kiam li estis studento, li disvastigis librojn pri (kaj por) la g\u0302uc\u0302eo-ideologio,\nla nord-koreia speco de socialismo (fakte, socialismaspekta naciismo"}, {"text_idx": "#000795", "text": "Kadre de tiu asocio, li ofte vojag\u0302as al Koreio, jen norde de la interkorea landlimo,\njen sude; ekzemple, li c\u0302eestis la manifestacion okaze de la 70-jarig\u0302o de Nord-Koreio\nseptembre 2018, kie li rajtis surmeti sur sian veston la rug\u0302an insignon kun portretoj\nde Kim Il Sung kaj Kim G\u0302ong Il, la plej honorigan el la nord-koreiaj insignoj. Li\nankau\u0306 verkis du librojn, unu en 2012 pri la nord-koreia ekonomio, kaj alian, kiu celis\ns\u0302ang\u0302i la impreson pri tiu lando en Francio, en 2017. Krome, li estis aktiva rete,\ndisvastigante siajn ideojn pri Nord-Koreio en diversaj ekstrem-maldekstraj jutubaj"}, {"text_idx": "#000796", "text": "Krom sia asocia laboro, Benoi\u0302t Quennedey estis membro (kaj ec\u0302 nacia sekretario) de\nParti radical de gauche (PRG, Maldekstra Partio Radikala), kiu, kontrau\u0306e al tio, kion s\u0302ajnigas g\u0302ia nomo, estas\nsocial-liberala kaj maldekstre centrisma partio. En 2017 li c\u0302esis esti membro de tiu\npartio, eble c\u0302ar tiam PRG kunfandig\u0302is kun la dekstre centrisma\nParti radical (PR, Radikala Partio) por formi\nMouvement radical, social et libe\u0301ral (MRSL, Radikala, Sociala kaj Liberala Movado). Sed ec\u0302 se li malakceptis la kunfandig\u0302on\nkun dekstra partio, kio montras lian inklinon al la etikedo \u201emaldekstro\u201d, membreco de subtenanto de la ekstrem-maldekstra Nord-Koreio en centrisma partio"}, {"text_idx": "#000797", "text": "Pri kio oni akuzas lin?"}, {"text_idx": "#000798", "text": "Benoi\u0302t Quennedey delonge altiris atenton de DGSI, c\u0302ar \u201efascinig\u0302o\u201d de altranga s\u0302tatoficisto pri diktatora reg\u0302imo estis maltrankviliga. La polico malkovris\nc\u0302ion, kion li kaj lia asocio faris malkas\u0302e (la retpag\u0302aro de AAFC estas ege, preskau\u0306\nsuspektinde, detala), sed ankau\u0306 kelkajn aliajn aferojn, kiujn Quennedey ne afis\u0302is."}, {"text_idx": "#000799", "text": "Interlie evidentig\u0302is, ke li ofte vizitis la delegitaron de Nord-Koreio en Francio,\nkaj apud la sidejo de Unesko en Parizo li renkontig\u0302is kun agentoj de la sekreta inform-kolekta"}, {"text_idx": "#000800", "text": "Renkontig\u0302oj ja okazis. Tamen DGSI ne sukcesis pruvi, ke informoj au\u0306 ordonoj estis\ntransdonitaj. Tial okazis la aresto: la polico esperis, ke la pridemandado kaj traserc\u0302adoj\nalportos pruvojn. C\u0302u tio sukcesis, oni ekscios dum la jug\u0302a proceso."}, {"text_idx": "#000802", "text": "Plie, la polico malkovris en la retmesag\u0302oj de la s\u0302tatoficisto informojn pri la franca\nnuklea armilaro senditajn al tiu inform-kolekta servo de Nord-Koreio, sed tiuj informoj\nestis publikaj. Li simple arigis ilin."}, {"text_idx": "#000803", "text": "Pli grave, DGSI akuzas lin pri tio, ke li helpis al agentoj de la nord-koreia reg\u0302imo\nen kaptado de junulo partopreninta en manifestacio denuncanta malrespekton de homaj\nrajtoj en Nord-Koreio. La sekreta servo kaptis la studenton por transporti lin kontrau\u0306vole\nen Nord-Koreion, sed li forkuris, kaj la agentoj ne plu sciis, kie li kas\u0302as sin. Benoi\u0302t\nQuennedey, lau\u0306 la polico, helpis, kvankam malsukcese, al la sekreta servo retrovi"}, {"text_idx": "#000804", "text": "Ambau\u0306 agoj, se ili estas veraj, lau\u0306leg\u0302e estas \u201eperfidoj\u201d. Lau\u0306 la artikolo de\nMediapart, Benoi\u0302t Quennedey konfesis la verecon de tio (sed malpliigis sian rolon), sed liaj"}, {"text_idx": "#000805", "text": "Averto por la okcidentaj demokratioj"}, {"text_idx": "#000806", "text": "Ne estas konate, c\u0302u Benoi\u0302t Quennedey estas fervora subtenanto de la Kim-dinastio,\nproparolanto de la paco inter popoloj, kiu volas helpi la nord-koreojn, au\u0306 persono\nsendube inteligenta, sed kun mensaj problemoj. Post la jug\u0302a proceso oni eble vidos\niomete pli klare tion, kio efektive okazis."}, {"text_idx": "#000807", "text": "Tamen, intertempe, oni povas vidi tiun aferon kiel averton al la okcidentaj demokratioj.\nTie oni parolas nuntempe nur pri terorismo kaj kontrau\u0306terorismo. Oni aldonas al la\npolicoj kaj sekretaj servoj c\u0302iam pli da potenco, sed samtempe c\u0302iam pli da misioj (malpliigante\nla rajtojn kaj liberecojn kaj, fakte, malpliigante ankau\u0306 la sekurecon). Je internacia\nnivelo, oni timas Rusion matene, Rusion posttagmeze, Rusion nokte. Sed se oni rigardas\nla fres\u0302datan historion de spionado, oni ja vidas Rusion, certe; tamen oni vidas ankau\u0306\nUsonon (WikiLeaks certe ne estas neu\u0306trala, sed g\u0302iaj informoj estis kredindaj), C\u0302inion ktp."}, {"text_idx": "#000808", "text": "Nia mondo estas dang\u0302era, kaj oni restu atentaj: la malvarma milito finig\u0302is, sed ne\nla spiona milito, ec\u0302 inter aliancanoj, kaj ec\u0302 fare de \u201emalgrandaj\u201d landoj."}, {"text_idx": "#000809", "text": "1. Francio estas unu el la malmultaj landoj, kiuj neniam agnoskis Nord-Koreion post\nla fino de la malvarma milito. Aliaj estas Usono, Japanio kaj Estonio."}, {"text_idx": "#000810", "text": "2. Mencioj de Markso, marksismo-leninismo kaj komunismo tute malaperis el la konstitucio\nde Nord-Koreio en 2009. Ilin anstatau\u0306is g\u0302uc\u0302eismo."}, {"text_idx": "#000812", "text": "Mi tre dankas c\u0302iujn legantojn kaj komentantojn de mia oktobra (2018) artikolo. Miaj"}, {"text_idx": "#000813", "text": "La ponto Mesi estas s\u0302tona arkoponto super la rivero Kir en nord-okcidenta Albanio.\nG\u0302i trovig\u0302as 8 km for de la urbo Shkode\u0308r [s\u0302koder]. La ponto estas turisma allogaj\u0302o\nne nur por lokaj log\u0302antoj, sed ankau\u0306 por eksterlandanoj. Okaze de nuptofestoj c\u0302i tien\nvenas geedzaj paroj por fotig\u0302i. Ili kredas, ke ili estos benataj, se ili trapasos\ntiun malnovan ponton. C\u0302iujare g\u0302in vizitas miloj da turistoj el i.a. Britio, C\u0302eh\u0302io,"}, {"text_idx": "#000814", "text": "La ponto estis konstruita en la jaro 1768 lau\u0306 ordono de la pas\u0302ao Mehmet Bus\u0302ati, unu\nel la regantoj en Nord-Albanio. G\u0302i estas 108 m longa, 3,4 m larg\u0302a kaj havas 13 arkojn,\nel kiuj la meza estas 21,5 m longa. Por la konstruado de la ponto oni uzis tajlitajn"}, {"text_idx": "#000815", "text": "En majo 2010 la albana s\u0302tato rekonstruigis la ponton kaj adaptis g\u0302in al piedirantoj."}, {"text_idx": "#000816", "text": "Kuba scienco okupas avangardan pozicion koncerne la bioteknikan fakon, kiel jam estas\ninternacie agnoskite: eblas mencii, ekzemple, kelkajn porhomajn kaj porbestajn vakcinojn.\nOni plenumis esploradon ankau\u0306 ene de la promeshava mondo de biomaterialoj \u2013 nome produktoj kun alta efikeco por plibonigi la estetikon kaj vivkvaliton de personoj.\nInter la plej signifoplenaj rezultoj estas la hista gluaj\u0302o\nTisuacryl, preskribata por hermetike kaj rapide fermi hau\u0306tajn vundojn kaj tiujn de la bus\u0302a\nkavo. Okaze de vundoj kau\u0306zitaj de trau\u0306matoj au\u0306 kirurgiaj operacioj c\u0302e tensiigitaj\nhistoj g\u0302i kontentige anstatau\u0306as la tradician suturan fadenon."}, {"text_idx": "#000819", "text": "Kiu mastrumas c\u0302i tiun landon de Isakawa Taksi (MONATO 2019/02, p. 6) ens\u0302telig\u0302is du eraroj. La komencaj vortoj \u201eEn novembro pasintjara\u201d devas teksti \u201eEn novembro 2017\u201d. Krome la au\u0306toro atentigis nin, ke la foto en pag\u0302o 7 kontrau\u0306diras la tekston, lau\u0306\nkiu \u201ela toleremaj japanoj neniam okazigis manifestacion\u201d. Lau\u0306 la klarigo de la au\u0306toro, iom da japanoj ja partoprenis, sed ilia nombro estis"}, {"text_idx": "#000820", "text": "Du novkonstruitaj publikaj establoj altiras c\u0302iam pli da log\u0302antoj kaj gastoj de la\nfinna c\u0302efurbo. Per siaj siaspeca arkitekturo kaj moderna arang\u0302o ambau\u0306 distingig\u0302as\nkaj estas nepre vizitindaj. Ili allogas ne nur legemulojn kaj arts\u0302atantojn, sed ankau\u0306\nhomojn el la g\u0302enerala publiko."}, {"text_idx": "#000821", "text": "Oodi (odo) projektis finnaj arkitektoj kiel legejon por c\u0302iuj. Ekstere en malhela tago\nla konstruaj\u0302o aspektas kiel malpeza longa lums\u0302ipo super la tero. G\u0302i ne estas tradicie\nrektangula, sed konsistas el arkoj kaj partoj kurbaj, pli kaj malpli mallarg\u0302ig\u0302antaj.\nMultaj amuzaj kaj pensigaj finnaj vortoj legeblas sur nigra muro apud la helica s\u0302tuparo\nde la biblioteko. Ili celas homojn, por kiuj estas konstruita la domego: sinperdintoj,\ninventistoj, venkitoj, senkulpuloj, pau\u0306tantoj, sameoj, svedlingvaj finnlandanoj, honestuloj,\nsinkas\u0302intoj k.a. Domag\u0302e, la vortoj estas nur en la finna (kvankam Finnlando estas"}, {"text_idx": "#000823", "text": "La biblioteko disponas pri 100 000 libroj, gazetoj, ludoj, filmoj kaj aliaj\u0302oj. G\u0302i\nhavas kunvenejojn, laborejojn kaj kinejon/prelegejon \u201eRegina\u201d. Tuj kiam la biblioteko estis malfermita, la bretaroj malplenig\u0302is, c\u0302ar ege multaj\nhomoj pruntis ion. Ili rajtas ne nepre redoni la librojn al \u201eOodi\u201d, sed lasi ilin en iu alia al ili proksima urba biblioteko."}, {"text_idx": "#000825", "text": "La muzeo situas sub placo, kie antau\u0306e au\u0306tobusoj atendis veturantojn. Nun tiu placo\naspektas kiel sahara dunaro. Infanoj kaj plenkreskuloj rajtas grimpi kaj malsuprengliti\nlau\u0306 la deklivetoj. Tra grandegaj rondaj fenestroj en la\ndunoj oni povas rigardi sub si la enirhalon de la muzeo. Same el la muzeo oni povas rigardi\nsupren. En la rondaj fenestregoj ofte aperas vizag\u0302oj de malsupren-rigardantoj. Iuj\nridetas kaj svingas la manojn al la aliaj."}, {"text_idx": "#000826", "text": "La atendovicoj por eniri la muzeon longas, la enirbileto kostas 15 eu\u0306rojn. Tamen oni\nja povas viziti nur la eksteraj\u0302on, kiu jam famig\u0302is."}, {"text_idx": "#000827", "text": "Esperanta c\u0302ic\u0302erono pri la japana lingvo"}, {"text_idx": "#000828", "text": "Estas bone sciate, ke la japana estas unu el la plej malfacilaj lingvoj en la mondo.\nLau\u0306 esploro plenumita inter anglalingvanoj pri plej malfacile lerneblaj lingvoj, la\njapana vicas en la kvara loko, tuj post la c\u0302ina, la rusa kaj la araba. Do, kiu faktoro\nigas la japanan lingvon tiom malfacila por lerni? Kvankam la fonetiko kaj la gramatiko\nde la japana ne estas tiel kompleksaj, s\u0302ajne timigas lernontojn la skriba sistemo,\nkiu uzas altegan nombron da c\u0302inaj signoj (tiel nomataj kanj\u0302ioj): tiurilate oni legu\nC\u0302ina ideografio: c\u0302u kateno au\u0306 heredita trezoro? (MONATO 2018/04, p. 14-16 (2018/012204.php). Aliflanke tiuj kompleksaj kaj enigmaj kanj\u0302ioj ja allogis iujn \u2013 ec\u0302 se malmultajn \u2013 entuziasmajn gelernantojn."}, {"text_idx": "#000829", "text": "G\u0302is nun ekzistas unu esperantlingva manlibro pri la japana lingvo,\nEnkonduko en la japanan. G\u0302in verkis Yamasaki Seiko\u0302 (1929-2017), kiu estis membro de la Akademio de Esperanto.\nC\u0302ar la lernolibro bedau\u0306rinde tute ne traktas kanj\u0302iojn, la personoj, kiuj eklernis\nla japanan per Esperanto, devis turni sin al kanj\u0302i-vortaro havebla en alia lingvo.\nSed lastatempe aperis nova vortaro:\nKanj\u0302i-Vortaro por Lernantoj: Esperanta Eldono. La vortaron kompilis Jack Halpern, poligloto kaj mem entuziasma esperantisto, kun\nla helpo de du elstaraj japanaj esperantistoj. La eldonejo estas Japana Esperanto-Instituto."}, {"text_idx": "#000830", "text": "Jack Halpern, naskita en 1946 en Germanio, vivis en multaj landoj kaj lernis pli ol\ndekon da lingvoj. Kiam li estis 24-jarag\u0302a, li renkontis japanajn kanj\u0302iojn, kiuj fascinis\nlin, kaj post kvin jaroj li translog\u0302ig\u0302is al Japanio. Profesie li laboris kiel vortarkompilisto\nkaj, en 1990, eldonis vortaron utilan por lerni kanj\u0302iojn per la angla. Poste li pligrandigis\nkaj plibonigis \u2013 per 3002 kapkaraktroj, ene de 1248 pag\u0302oj \u2013 tiun vortaron, kiu ig\u0302is vaste akceptata kaj estas alte taksata de la gelernantoj"}, {"text_idx": "#000831", "text": "Surbaze de tiu pligrandigita vortaro, Jack Halpern projektis eldoni la vortaron en\ndek du lingvoj je reduktita formato (kun 1006 kanj\u0302ioj en duono de la pag\u0302oj). La japanaj\nlernantoj devas lerni 1006 kanj\u0302iojn dum la ses jaroj de baza lernejo. Inter la celataj\ndek du lingvoj, la esperanta versio estis la plej frue eldonita."}, {"text_idx": "#000833", "text": "Historia Vortaro de Esperanto 1887-1889 de Gonc\u0327alo Neves kaj Bernhard Pabst. La PDF-versio de tiu verko ne plu estas akirebla\nen la loko menciita, sed nun g\u0302i aperis libroforme kaj estas ac\u0302etebla en la Retbutiko"}, {"text_idx": "#000834", "text": "Kial Marielle Franco estis murdita?"}, {"text_idx": "#000835", "text": "Por kompreni la kialojn de s\u0302ia murdo, ni devas kompreni s\u0302iajn valorojn kaj por kio"}, {"text_idx": "#000836", "text": "Marielle Francisco da Silva, konata kiel Marielle Franco, estis brazila sociologo,\npolitikisto, feministo kaj defendanto de homaj rajtoj. S\u0302i naskig\u0302is la 27an de julio\n1 antau\u0306urbo de Rio-de-J\u0302anejro kiel filino de Marinete Francisco kaj Antonio da Silva\nNeto. En 1990, 11-jara, s\u0302i komencis labori kun siaj gepatroj kiel kolportisto. De\nla 14- g\u0302is 17-jara ag\u0302o s\u0302i estis dancistino, kaj poste s\u0302i laboris du jarojn kiel edukanto"}, {"text_idx": "#000837", "text": "S\u0302i edzinig\u0302is en 1998 kaj samjare naskis sian unuan kaj solan filinon. En tiu sama\njaro s\u0302i alig\u0302is al la unua loka grupo por pretigi junulojn por universitataj ekzamenoj.\nEn 2000 s\u0302i komencis lukti por homaj rajtoj, post kiam unu el s\u0302iaj amikinoj estis akcidente\nmortigita per pafo dum disputo inter polico kaj drogs\u0302akristoj."}, {"text_idx": "#000838", "text": "En 2002 s\u0302i kaj s\u0302ia edzo disig\u0302is, kaj s\u0302i ekstudis en Pontifi\u0301cia Universidade Cato\u0301lica\nen Rio-de-J\u0302anejro, kie s\u0302i ricevis diplomon pri sociaj sciencoj kaj stipendion de la\nUniversidade para Todos (universitato por c\u0302iuj), kreita dum la unua regado de Lula kiel brazila prezidento.\nPoste s\u0302i magistrig\u0302is en Universidade Federal Fluminense pri publika administrado.\nEn sia magistra disertaj\u0302o Franco riproc\u0302as la registaran politikon, kiu traktas c\u0302iujn\nlog\u0302antojn de faveloj kiel krimulojn."}, {"text_idx": "#000839", "text": "Malkas\u0302e ambau\u0306seksama, en 2017 Franco translog\u0302ig\u0302is al la kvartalo Tijuca kun sia fianc\u0302ino,\nMo\u0302nica Beni\u0301cio kaj sia filino. La amrilatoj de Franco kaj Beni\u0301cio komencig\u0302is en 2004.\nEn 2017 ili planis edzinig\u0302on (kiu neniam okazis) por la fino de 2018."}, {"text_idx": "#000840", "text": "Pro tio, ke s\u0302i estis virino devenanta el la plej malaltaj sociaj klasoj, sola patrino,\nambau\u0306seksamulo kaj nigrulino, Franco alfrontis vivon de mistraktado kaj maljusteco.\nS\u0302i estis c\u0302io, kio estas plej multe diskriminaciata en la brazila socio. Por s\u0302i batalado\npor homoj en c\u0302i tiaj kondic\u0302oj estis ne alternativo sed neceso. Franco reprezentis\nankau\u0306 homojn en la plej defiaj kondic\u0302oj. S\u0302i venkis, kiam la brazila registaro investis\npli en inkluzivaj sociaj politikoj. Tio certe g\u0302enis iujn elitulojn."}, {"text_idx": "#000841", "text": "Ekde 2007 Franco estis dungita kiel administranto de Komisiono pri Defendo de Homaj\nRajtoj kaj Civitaneco de la Leg\u0302dona Asembleo de Rio-de-J\u0302anejro. Tiel s\u0302i provizis juran\nkaj moralan helpon al parencoj de murditoj (ankau\u0306 murditaj policanoj). Lau\u0306 iama milita\npolickomandanto, kiu inters\u0302ang\u0302is kun Franco informon pri murditaj policanoj, \u201eestas stultaj\u0302o diri, ke s\u0302i ne defendis policanojn\u201d (aserto disvastigata g\u0302is nun)."}, {"text_idx": "#000842", "text": "En 2016 s\u0302i estis elektita en la urban konsilion de Rio-de-J\u0302anejro. Pli ol 46 000 balotintoj\nvoc\u0302donis por Franco. En la urba konsilio s\u0302i prezidis la Komisionon pri Defendo de\nVirinoj kaj estris komitaton kun kvar homoj, kies celo estis kontroli la iaman federacian\nintervenon pri sekureco en Rio-de-J\u0302anejro. S\u0302i kritikis la federacian intervenon kaj\ndenuncis policajn misuzojn kaj malobservojn de homaj rajtoj."}, {"text_idx": "#000843", "text": "Franco okupig\u0302is ankau\u0306 pri kolektado de datumoj pri perforto kontrau\u0306 virinoj, certigante\nlau\u0306leg\u0302an abortigadon kaj pliigante partoprenon de virinoj en politiko. Dum c\u0302irkau\u0306\nunu jaro s\u0302i redaktis 16 decido-proponojn, el kiuj du estis aprobitaj: unu reguligas\nmotorciklan taksio-servon, kaj la alia celas konstruadon de ejoj por nekomplikaj naskoj.\nS\u0302iaj leg\u0302proponoj klopodis garantii subtenon por la rajtoj de virinoj, GLAT-anoj, nigruloj\nkaj log\u0302antoj de faveloj. En au\u0306gusto 2017 s\u0302ia propono por inkluzivigi la tagon de GLAT-videbleco\nen la urban kalendaron estis malakceptita."}, {"text_idx": "#000844", "text": "La 14an de marto 2018 Franco estis murdita per tri pafoj en la kapon kaj unu en la\nkolon. S\u0302i estis nur 38-jara. Murdita estis ankau\u0306 Anderson Pedro Mathias Gomes, s\u0302ia\ns\u0302oforo. La c\u0302efa supozo de la polico estas, ke ilia murdo estis antau\u0306planita. Lau\u0306\nHuman Rights Watch, la murdo de Franco rilatas al senpuneco kaj al nefidinda sekureca sistemo en la"}, {"text_idx": "#000845", "text": "La funebran ceremonion, kiu okazis en la Urba C\u0302ambro de Konsilantoj de Rio-de-J\u0302anejro,\nc\u0302eestis miloj da homoj. S\u0302ia murdo motivis naciajn kaj internaciajn reagojn."}, {"text_idx": "#000846", "text": "J\u0302urnalistoj ligitaj al la brazila dekstro akuzis la maldekstron pri politika ekspluatado\nde la murdo de Franco. Krome, individuoj de la grupo\nMovimento Brasil Livre (Movado Libera Brazilo) kaj la parlamentano Alberto Fraga publikigis falsajn mesag\u0302ojn\nen sociaj retoj, esprimante dubojn pri la morala karaktero de Franco: ekzemple, pri\ns\u0302ia supozata ligo kun drogs\u0302akristoj. En la sekvaj semajnoj la jug\u0302istaro ordonis forigon\nde la kalumniaj publikaj\u0302oj. Alian ideologian persekutadon c\u0302i-jare ordonis prezidento\nJair Bolsonaro: maldungi c\u0302iujn rekte dungitajn de lia registaro, kiuj dissendis la"}, {"text_idx": "#000847", "text": "La polico ankorau\u0306 ne scias, kiu mortigis Franco-n au\u0306 kiu ordonis s\u0302ian murdon. Estas\ndubinde, c\u0302u esplorado de c\u0302i tiu krimo vere interesas tiujn, kiuj regas la urbon. La\njug\u0302istino Mari\u0301lia de Castro Neves Vieira, kiu rekte okupig\u0302as pri c\u0302i tiu krimo, publikigis\nfalsajn novaj\u0302ojn pri Franco en sociaj retoj. La nova guberniestro de la s\u0302tato Rio-de-J\u0302anejro\nWilson Witzel dum sia kampanjo diris, ke la enketado pri tiu c\u0302i krimo ne estas prioritata.\nTamen nun, sub nacia kaj internacia premo, li diris, ke li estas proksima al malkovro\nde la vero pri la krimo. C\u0302u vere?"}, {"text_idx": "#000848", "text": "Tamen novaj informoj aperis antau\u0306 nelonge. Homoj suspektataj pri la krimo (kaj ankorau\u0306\nne trovitaj) estas ligitaj al Fla\u0301vio Bolsonaro, filo de la brazila prezidento. Se\ntio estas vera, tiu c\u0302i surpriza informo povas klarigi, kial la polica esplorado estas\ntiom malrapida, kaj certe povas faligi la brazilan prezidenton. Kvankam g\u0302is nun ne\nekzistas ligo inter la morto de Franco kaj Fla\u0301vio Bolsonaro, se tiaj onidiroj estus\nkonataj dum la pasintjara prezidenta kampanjo, estus tre malfacile por lia patro venki."}, {"text_idx": "#000849", "text": "1. Favelo: neregule kaj senpermese konstruita, malric\u0302a kaj krime pli dang\u0302era parto\nde brazila urbo. [Noto de la redaktoro]"}, {"text_idx": "#000851", "text": "Nemalmultaj legantoj probable au\u0306skultis la kanton\n1 kantatan de JoMo c\u0302e esperantistaj eventoj, au\u0306 el kompaktdisko (KD) fare de JoMo kaj\nLiberecanoj. La kanto tekstas jene:"}, {"text_idx": "#000853", "text": "En la KD JoMo kantas g\u0302in rokstile sinsekve en tri lingvoj: hispana, esperanta kaj\nfranca. Oni povas au\u0306skulti diverslingvajn versiojn de c\u0302i tiu kanto en Jutubo. La originalo\nestas la pola kanto de rezistemo\nWarszawianka (La varsovianino, au\u0306 la Varsovia Kanto\n2) verkita de Wac\u0142aw S\u0301wie\u0328cicki en la Varsovia Citadelo iam inter 1879 kaj 1883. La\nkomponinto de la melodio estas nekonata malgrau\u0306 onidiroj pri kelkaj nomoj."}, {"text_idx": "#000855", "text": "En 1957 la rusa komponisto Dmitrij S\u0302ostakovic\u0302 verkis sian dekunuan simfonion en G\nminora (op. 103 \u201e1905\u201d), en kies kvara movimento estas ludata patosa kaj kors\u0302ira mars\u0302o de la Varsovia Kanto.\nMultaj supozas, ke kiam S\u0302ostakovic\u0302 komponis la simfonion kaj uzis tiun melodion, eble\nen lia koro ekzistis memoro pri la sanga dimanc\u0302o en 1905 kaj ankau\u0306 pri la subpremita\ninsurekcio kontrau\u0306 Sovetio en Hungario en 1956. En la filmo\nDoktoro J\u0302ivago, reg\u0302isorita de David Lean en 1965, instrumenta versio estis ludata en la pacema manifestacio"}, {"text_idx": "#000857", "text": "Tamen en la 1980aj jaroj aperis iu piknika kanto titolita \u201eBlua c\u0302ielo fora\u201d en bazlerneja lernolibro pri muziko. La minora melodio \u2013 g\u0302uste tiu de la Varsovia Kanto \u2013 estas s\u0302ajne iom neakorda al la gaja teksto. Klarigita kiel \u201ebazita sur pola popolkanto\u201d la piknika kanto, aprobita de la ministerio pri instruado kaj kiu estis kantata dum\nkelkaj jaroj, tekstas jene (lau\u0306vorta traduko):"}, {"text_idx": "#000859", "text": "Nuntempe en la tuta mondo fendoj inter havantoj kaj nehavantoj grandig\u0302as. Estig\u0302as\nkonfliktoj inter la popoloj serc\u0302antaj liberecon kaj egalecon kaj iliaj despotaj registaroj.\nC\u0302u en la g\u0302emado de la rezistantaj popoloj au\u0306dig\u0302os la kanto lau\u0306 la Varsovia Kanto au\u0306\nnaskig\u0302os tute nova kanto de rezistemo? Neniu scias."}, {"text_idx": "#000860", "text": "1. La tuta teksto de la kanto legeblas c\u0302e"}, {"text_idx": "#000861", "text": "2. Por distingi la kanton disde alia same titolita kanto, g\u0302i estas foje nomata\nWarszawianka 1905 roku (la Varsovianino de 1905)."}, {"text_idx": "#000864", "text": "La vastan, senfinan maron, la oceanon, la poeto sentas portugalia, kvazau\u0306 iun\nmare nostrum, kiel romianoj sentis la enfermitan Mediteraneon. Portugalaj estis esploristoj, ec\u0302\nse poste la meriton de la malkovro la tradicio atribuos al aliuloj; c\u0302iam Dio helpis,\nDi' estis l' anim', korp' Portugalio / de l' man' kiu g\u0302in gvidis. Jes ja, Kabralo kaj Vasko Gamo estis marherooj, Magaljano\nperfortis la teron g\u0302in c\u0302irkau\u0306irante, sed la granda maro farig\u0302as sala pro la larmoj de la portugaloj."}, {"text_idx": "#000865", "text": "Sed pro miss\u0302anca milit-ekspedicio en norda Afriko Portugalio perdis grandan parton\nde sia nobelaro, sian sendependecon favore al hispana dinastio (tamen reakirotan poste);\nen la gloro de Portugalio dominas la figuro de Don Sebastiano, kiu, malaperinta senspure\nfruag\u0302e kaj senide, kreis pensofluon preskau\u0306 mesian: kultura mito\nsebastianismo atendas, ke Don Sebastiano reaperos dum nebula nokto kaj solvos la problemojn de\nsia popolo ... Al tiu kredo estas dedic\u0302itaj la strofoj de la lasta parto, plenaj de\nsau\u0306dado pri l' estinteco kaj kun duboplena atendo pri estonteco, denove glora ..."}, {"text_idx": "#000866", "text": "Esotera poeto, c\u0302e kiu aludoj pri antikvaj imperioj, Rozkrucismo, Dio, estas la esenco,\nc\u0302e kiu la esprimoj sin vestas per mistero, tiel ke eseistoj kaj ekzegezistoj ne c\u0302iam\nkonsentas pri la kas\u0302ita signifo. Gustuminda la sono de la versoj, kie abundas elizioj.\nKonkludas la libreton, donacatan senpage al amikoj (!), omag\u0302a soneto al Pessoa, verkita"}, {"text_idx": "#000868", "text": "1. C\u0302iuj esperantigoj, kiel en la recenzita verko."}, {"text_idx": "#000869", "text": "Amantoj de abeloj kaj de naturo entuziasme g\u0302ojkrias. Entomologoj rimarkis post 38\njaroj, en la insularo Molukoj (Indonezio), la ekziston de specio, kiun oni kredis\njam malaperinta: temas pri la plej granda abelo en la mondo, science nomata"}, {"text_idx": "#000873", "text": "Popola iniciato por savi abelojn"}, {"text_idx": "#000874", "text": "1 celas signife plibonigi la bavaran naturkonservadon, por ke la vivmedio de insektoj\nkaj maloftaj bestoj plivastig\u0302u, estu pli bone interligita kaj pli bone protektata"}, {"text_idx": "#000875", "text": "\u201eLa bavarajn leg\u0302ojn faras la bavara parlamento au\u0306 la popolo\u201d, preskribas la bavara konstitucio. Per leg\u0302propono la civitanoj efektivigas la rajton\nje kundecido. Por ekigi leg\u0302proponon, grupo da civitanoj devas formuli g\u0302ian tekston.\nTamen ekzistas atentendaj striktaj gvidlinioj. Ekzemple, la leg\u0302propono ne rajtas koncerni\nplurajn ministeriojn au\u0306 la financojn de la federacia lando. Krome, la grupo devas\nkolekti almenau\u0306 25 000 subskribojn de voc\u0302donrajtaj civitanoj, kiuj subtenas la leg\u0302proponon.\nPost tio, la bavara ministerio pri internaj aferoj ekzamenas la leg\u0302proponon kaj permesas\ng\u0302in, se la propono estas bonorde formulita."}, {"text_idx": "#000876", "text": "Dum la sekva pas\u0302o, 10 % de la bavaraj voc\u0302donrajtaj civitanoj devas prezenti la personan\nidentigilon (pasporton), siajn familian kaj personan nomojn kaj subskribon en siaj\nrespektivaj municipoj. Sufic\u0302as iomete malpli ol unu miliono da subskriboj. Kiam c\u0302i\ntiu malfacila obstaklo estas venkita, la leg\u0302proponon oni prezentas al la bavara parlamento\n(t.e. al la fina leg\u0302ofara instanco)."}, {"text_idx": "#000877", "text": "Se la s\u0302tata parlamento voc\u0302donas por la propono, la bavara registaro devas fari el\nla propono validan \u201ecivitanan leg\u0302on\u201d, kiun g\u0302i rajtos s\u0302ang\u0302i nur pere de nova popola leg\u0302propono. Se la s\u0302tata parlamento\nne aprobas la leg\u0302proponon, la bavara registaro devas formuli kontrau\u0306proponon, kaj\ntiam la civitanoj devos elekti unu el la du proponoj referendume, per plimulto de"}, {"text_idx": "#000878", "text": "Biodiverseco \u2013 Savu la abelojn"}, {"text_idx": "#000880", "text": "C\u0302i tio influas ankau\u0306 c\u0302iujn insektomang\u0302antojn, precipe multajn birdajn speciojn. Tia\nmalkresko kau\u0306zas ne nur malplibonigon de nia vivokvalito, sed konkretan minacon al\nnia estonteco. Se la ekvilibro inter fau\u0306no kaj flau\u0306ro estas grave difektita, la ekologiaj\nsistemoj pli malstabilig\u0302os kaj ig\u0302os malpli rezistemaj al naturaj katastrofoj kiel\ninundoj kaj periodoj de sekeco. La germana Federacia Oficejo por Naturprotektado konstatis\nen sia \u201eAgrikultura Raporto 2017\u201d: Agrikulturo sen naturprotektado povos en la estonteco kau\u0306zi altegan aldonan koston"}, {"text_idx": "#000881", "text": "Multaj fakuloj kaj la partio O\u0308DP (Ekologia Demokratia Partio) formulis la leg\u0302proponon\nkunlabore kun multaj aliaj partioj; naturprotektaj asocioj kaj kamparanoj apogis la"}, {"text_idx": "#000882", "text": "Kamparanoj dependas de la pluekzisto de ekologiaj sistemoj. La postulataj s\u0302ang\u0302oj devos\nhelpi al malpli grandskalaj kamparanoj resti konkurencaj per plia emfazo sur la kvalito\nanstatau\u0306 la kvanto. Krome, la proponataj s\u0302ang\u0302oj helpos al la agrikulturo resti profitdona."}, {"text_idx": "#000883", "text": "Tamen estas notinde, ke multaj kamparanoj sentas sin atakataj. Ili perceptas en la\nproponitaj s\u0302ang\u0302oj malestiman riproc\u0302on, kvazau\u0306 nur la kamparanoj respondecus pri drasta\nmalapero de specioj en Bavario. Ili timas pliig\u0302on de regularoj kaj financajn malavantag\u0302ojn.\nTial ili petis la civitanojn ne subteni la referendumon."}, {"text_idx": "#000884", "text": "Tamen la subtenantoj de la referendumo havis konvinkajn argumentojn por sia leg\u0302propono\nkaj anstatau\u0306 la minimume necesaj 10 % de la voc\u0302donrajtaj civitanoj la leg\u0302proponon\nsubtenis 18,4 %. Tio estas la plej granda aprobo, kiun g\u0302is nun atingis iu ajn referendumo\nen Bavario. G\u0302i montras, ke tre granda parto de la log\u0302antaro rekonas la urg\u0302econ kaj\ngravecon de la problemo kaj postulas konkretajn kaj efikajn decidojn favore al protekto"}, {"text_idx": "#000885", "text": "La politikistoj fine reagis, kaj la bavara c\u0302efministro So\u0308der kunvokis reprezentantojn\nde la koncernaj asocioj kaj sciencoj al t.n. ronda tablo por interkonsilig\u0302i rilate\nla pas\u0302ojn necesajn por konservi biologian diversecon kaj stabilecon de ekologiaj sistemoj."}, {"text_idx": "#000886", "text": "Ankau\u0306 je federacia nivelo kaj en apudaj landoj, kiel Au\u0306strio kaj Svisio, la popola\nleg\u0302propono spertis multegan atenton. La germana ministro pri agrikulturo Klo\u0308ckner\njam anoncis federacinivelajn pas\u0302ojn por protektado de specioj."}, {"text_idx": "#000887", "text": "C\u0302i tiu sukceso montras, ke civitanoj povas forte esprimi siajn zorgojn kaj dezirojn\nkaj tiel decide influi la politikon. Popola leg\u0302propono, baza demokratia ilo, denove"}, {"text_idx": "#000888", "text": "1. \u201ePopola leg\u0302propono\u201d estas esperantigo de la germana jura termino"}, {"text_idx": "#000889", "text": "La legantoj de MONATO sendube memoras, ke antau\u0306 kelkaj monatoj pro sanproblemoj Gerrit Berveling demisiis\nkiel redaktoro de la rubriko \u201eSpirita vivo\u201d. Ni nun povas anonci, ke ni havas por li posteulon: Alberto Garci\u0301a Fumero. Eble Alberto\nestas konata al multaj el vi. Antau\u0306 deko da jaroj li kontribuis per pluraj noveloj\nkaj lastatempe c\u0302efe per sciencaj artikoloj. Li estas licenciulo pri sciencoj de la\nreligioj, finis distancan kurson pri teologio c\u0302e la kuba instituto pri religiaj sciencoj\n\u201ePatro Fe\u0301lix Varela\u201d kaj estas regula kunlaboranto de katolika revuo."}, {"text_idx": "#000890", "text": "Ni deziras al Alberto sukceson pri lia nova tasko kiel redaktoro de la rubriko \u201eSpirita vivo\u201d."}, {"text_idx": "#000891", "text": "La c\u0302efrolulo de la novelo\nAmo kaj malamo, Plamen Filov, estas ric\u0302ulo kun du grandaj vendejoj, vinfabriko kaj hoteloj. Tamen\nlia ric\u0302aj\u0302o ne estas perlaborita lau\u0306 normala vojo, sed pere de politika intrigo. Post\nfesto honore al lia kvardekjarig\u0302o c\u0302e lia pordo trovig\u0302as papereto, sur kiu estas notita\njeno: \u201eRedonu tion, kion vi akaparis, au\u0306 donu al ni 100 000 eu\u0306rojn. Ni telefonos al vi, kie\nkaj kiel vi donos al ni la monon. Ne informu la policon! Ne forgesu \u2013 vi havas infanojn!\u201d De tiam lia vivo farig\u0302as maltrankvila, kaj finfine li estas mortpafita. Kiu pafis\nlin? Pro kio li estas pafita?"}, {"text_idx": "#000893", "text": "Mi rekomendas tiun c\u0302i novelon al tiuj, kiuj s\u0302atas legi originalajn verkojn en Esperanto.\nAparte tiuj, kiuj sufic\u0302e bone komprenas la bazan gramatikon de Esperanto, povos legi\ntiun c\u0302i novelon, konsultante vortaron. Krome mi konsilas al Esperanto-instruistoj,\nke ili rekomendu tiun c\u0302i novelon al siaj kursanoj por atentigi ilin, kiom esprimric\u0302a\nEsperanto estas kaj kiajn vortjuvelojn g\u0302i entenas en sia vortprovizo."}, {"text_idx": "#000894", "text": "Oni diras, ke literaturo estas floro de la lingvo. Kiel maniulo de la noveloj de Julian,\nmi sendas aplau\u0306don je lia senpau\u0306za verkado por ric\u0302igi la Esperanto-kulturon. Mi atendadas"}, {"text_idx": "#000896", "text": "MONATO ofte disvastigas kaj elstarigas sur sia kovrilpag\u0302o artikolojn, kiuj defendas la plej\ngrandan komunistan s\u0302teliston en Brazilo, Lula, kiu detruis nian ekonomion. Jen nur\nunu detalo pri liaj koruptaj\u0302oj: Li forj\u0302etis en eksterlandon 617 miliardojn da realoj\nal komunismaj landoj kaj al sangavidaj diktatoroj, dum 13 milionoj da laboristoj restis\nsen laboro kaj sen pano surtable. Mi treege bedau\u0306ras, ke MONATO tiel valorigas la komunisman sistemon."}, {"text_idx": "#000897", "text": "Noto de la redaktoro pri politiko: MONATO ne reprezentas ian apartan partian au\u0306 politikan vidpunkton kaj evitas cenzuradon.\nTial aperigo de ricevitaj tekstoj neniel signifas \u201evalorigon\u201d de ilia enhavo. Se s-ro Monken au\u0306 alia kompetenta au\u0306toro proponos artikolon pri koruptaj\u0302oj\nde Lula jam plurfoje menciitaj en leteroj de legantoj, ni publikigos g\u0302in.\nAlexander Shlafer, redaktoro pri politiko"}, {"text_idx": "#000898", "text": "Eu\u0306ropa Unio permesas pluuzi glifosaton kaj veneni homojn, sed tio ne gravas! Francio\nrifuzas alvenon de migrantoj \u2013 ne gravas! La prezidento de Francio alparolas la mondon en la angla \u2013 ne gravas! Tamen kiam oni atencas la sanktan au\u0306ton, tuj ekribelas la popolo! Konsterne!"}, {"text_idx": "#000899", "text": "Jam plurokaze la franca registaro provis igi la au\u0306tomobilistojn pagi la kostojn de\nekologia plibonigo kaj ne sukcesis: en Bretonio antau\u0306 kelkaj jaroj protestantoj detruis\nla portikojn konstruitajn por kontrolado de la preterpasantaj s\u0302arg\u0302veturiloj sur la"}, {"text_idx": "#000900", "text": "C\u0302ar la registaro estis jam investinta milionojn kaj kontraktis kun privata entrepreno,\nla nerealig\u0302intan profiton devis pagi la registaro, do la francoj ... Konsterne!"}, {"text_idx": "#000901", "text": "Kiam por savi vivojn estis decidite redukti la rapidecon sur la ordinaraj vojoj de\n90 al 80 kilometroj hore, ekestis kvazau\u0306-revolucio kun protestoj."}, {"text_idx": "#000902", "text": "Neniu scias, ke en Norvegio, kiu estas nek \u201eperdita truo\u201d, nek subevoluinta lando, sur au\u0306tos\u0302oseoj aperas averta mesag\u0302o \u201evi veturas je 79 kilometroj hore\u201d, kaj la norvegoj trankvile veturas ec\u0302 30 kilometrojn hore. Sed eble tie la au\u0306to ne\nestas sankta kiel en Francio ..."}, {"text_idx": "#000903", "text": "Do kiam la prezo de benzino plialtig\u0302is je du centonoj de eu\u0306ro, ekestis ribelo. Konsiderante,\nke la plialtig\u0302o de prezo de benzino plialtigos s\u0302iajn kostojn, juna komercistino lanc\u0302is\nalvokon c\u0302e la sociaj retoj \u201eVenu protesti c\u0302e rondirejo sabate, la 17an de novembro!\u201d. Kaj, neatendite por la registaro, dekmiloj da homoj blokis la trafikon."}, {"text_idx": "#000904", "text": "La registaro ne antau\u0306vidis protestojn"}, {"text_idx": "#000905", "text": "Lau\u0306 j\u0302urnalisto, kiu j\u0302us verkis libron pri la prezidento kaj la popolo, la alvoko estis\nsendita jam printempe, sed neniu atentis g\u0302in, kaj la registaro ne komprenis la veran\nrilaton de la francoj al la afero."}, {"text_idx": "#000906", "text": "Surmeto de flava ves\u0302to, deva okaze de akcidento, ig\u0302is la simbolo de protesto. C\u0302ie\ntra la lando mobilizig\u0302is ribeluloj, kiuj ne kontentas pri sia vivo: viroj kaj virinoj,\nal kiuj mankas mono por pluvivi g\u0302is la fino de la monato (ofte solpatrinoj kun infanoj,\nkiujn la demisiinta patro ne subtenas)."}, {"text_idx": "#000907", "text": "C\u0302ina najbarino diris al mi: \u201eVi, francoj, ne scias, kiom felic\u0302aj vi estas, ke vi povas tute libere protesti\u201d. Kaj semajnon post semajno altig\u0302is la nivelo de protesto: g\u0302is protestantoj parte\ndetruis la Triumfarkon en Parizo."}, {"text_idx": "#000908", "text": "Al simplaj francoj, kiuj protestas kontrau\u0306 plialtig\u0302o de la vivelspezoj, aldonig\u0302is\nhuliganoj kaj s\u0302telistoj, kaj la tuta mondo povis televidi surstratajn incendiojn,\nfrakasitajn montrofenestrojn kaj pris\u0302telitajn vendejojn de luksaj\u0302oj (estis atakitaj\nne simplaj legomvendejoj, sed vendejoj de lastmodaj telefonoj, ledaj vestoj, luksaj"}, {"text_idx": "#000910", "text": "Sed pli konsterna estis la reago de la registaro, kiu reage sendis policistojn, kiuj\ntamen ne rajtas sin defendi. Post kiam dudeko da homoj estis vunditaj, s\u0302ang\u0302ig\u0302is la\ntaktiko de la polico, sed, lau\u0306 la franca juro, ili ne rajtas aresti homon, pri kiu\nili suspektas, ke li venas por batali kaj detrui, g\u0302is li ekas ... Do ribeluloj venas\nen kaskoj kaj maskoj; ili ne estas rekoneblaj pere de la registraj\u0302oj de kontrolkameraoj."}, {"text_idx": "#000911", "text": "Estas interese, ke ekstremaj politikaj movadoj, dekstraj kaj maldekstraj, provis ens\u0302ovig\u0302i\nkaj altiri al si la flavves\u0302tulojn, sed s\u0302ajne sensukcese ..."}, {"text_idx": "#000912", "text": "En mia regiono, la protestoj estis tre fortaj, oni okupis la pagejon de la au\u0306tos\u0302oseo,\nec\u0302 bruligis g\u0302in kaj tre naive postulis \u201emalpli da impostoj, sed pli da mono\u201d (per plialtigo de salajroj kaj pensioj). Mi ne estas ekonomikisto, sed mi bone memoras\nkasiston de Esperanto-asocio, kiu tre trankvile diris: \u201eSe vi kreas elspezojn, kreu enspezojn!\u201d."}, {"text_idx": "#000913", "text": "Multaj protestantoj en mia regiono estas eksaj laboristoj de la s\u0302ipkonstruejo, kiu\nfermig\u0302is antau\u0306 30 jaroj. Ili plejparte restas senlaboraj, sed felic\u0302e kunvenis c\u0302e la\nkrucig\u0302oj, instalis tendojn, g\u0302oje piknikis, ludis kartojn, kaj diradis: \u201eNi ig\u0302is familio\u201d, \u201eNi estas inter amikoj\u201d, \u201eNi povas diskuti\u201d. Estas konsterne, ke ili ne povas diskuti au\u0306 trovig\u0302i aliloke! Ili ofte ricevis subtenon\nde homoj, kiuj ne povis alig\u0302i, sed lasis sian flavan ves\u0302ton tre videbla en la au\u0306to.\nIuj donacis mang\u0302aj\u0302ojn, kaj oni raportas, ke la aktorino Brigitte Bardot alportis du\nbotelegojn da c\u0302ampano okaze de la jarfino."}, {"text_idx": "#000914", "text": "La protestoj dau\u0306ras monatojn, kvankam en januaro la nombro de manifestaciantoj malkreskis.\nTamen, lau\u0306 psikiatro, tio povas dau\u0306ri longe. Kompare kun la studenta ribelo en 1968,\nkiu celis pli bonan estontecon por c\u0302iuj, la flavves\u0302tuloj s\u0302ajnas zorgi pri si mem."}, {"text_idx": "#000915", "text": "Do tiuj, kies postuloj ne estos plenumitaj, plu protestos. La registaro reagis, proponante\nfinancan helpon. La entreprenoj plejparte akceptis, c\u0302ar tiu \u201epremio\u201d ne ig\u0302os salajra plialtigo kaj ne estos impostita. Sed venis protestoj. \u201eKaj mi?\u201d, diras la senlaboruloj kaj homoj, kiuj ricevas iom pli au\u0306 iom malpli ol la bazan\nsalajron kaj sekve ne rajtas ricevi tiun aldonan pagon ..."}, {"text_idx": "#000916", "text": "La postuloj, kiuj unue rilatis al la vivnivelo, nun turnig\u0302as al la vivkondic\u0302oj de\n\u201ekamparanoj\u201d. Pro altaj prezoj de log\u0302ejoj en la urboj, multaj homoj vivas en la kamparo, en vilag\u0302oj,\nurbetoj au\u0306 mezgrandaj urboj. Tie evidente ne estas c\u0302iuj publikaj servoj, des pli,\nke administracioj, konsiderante, ke nun c\u0302ion eblas fari rete, \u201epor faciligi vian vivon\u201d fermis multajn staciojn kaj oficejojn (pri elektro, impostoj, pos\u0302to; malsanulejojn,\nakus\u0302ejojn ktp). Do necesas veturi al la plej proksima oficejo, g\u0302enerale 40-60 kilometrojn."}, {"text_idx": "#000919", "text": "Sekve venis la nova fazo: pri \u201edemokratio\u201d. Kial mi devu veturi, dum aliaj trovas c\u0302ion surloke? Iu junulo plendis, ke ne estas\nuniversitato en lia urbeto! Kelkaj urbestroj malfermis \u201eplendkajerojn\u201d kiel en la antau\u0306revolucia Francio, sed, lau\u0306 historiistoj, kun granda diferenco: Cent\njarojn antau\u0306 la revolucio de 1789, kamparano bone sciis, kiu respondecas pri kio.\nLi sciis, al kiu sin turni, por ke ponto estu riparita au\u0306 vojo permesita. Nunaj homoj\nnenion scias. (Komparu kun Briteliro, kiam nur nun, post tri jaroj da traktado por\neliri el Eu\u0306ropa Unio, britoj finfine konscias kiom ligitaj ili estas al EU)."}, {"text_idx": "#000920", "text": "C\u0302ar la ideo skribi siajn postulojn s\u0302ajnas bona, la registaro malfermis \u201egrandan debaton\u201d pri kvar c\u0302efaj demandoj (impostoj, publikaj servoj, ekologio kaj demokratio) g\u0302is"}, {"text_idx": "#000921", "text": "Debatojn organizis kelkaj urbestroj, au\u0306 sociaj organizaj\u0302oj au\u0306 flavves\u0302tuloj. Eblis\nskribi ankau\u0306 rete, kaj multaj kaptis la okazon postuli plej diversajn aferojn. Evidentig\u0302is,\nke la bezonoj de la francoj ne estas tio, kion imagas la registaro ..."}, {"text_idx": "#000922", "text": "Komisiono estis kreita por tralegi c\u0302ion kaj eltiri la esencon, sed tuj venis suspektoj,\nke \u201eoni\u201d prikonsideros nur tion, kio konformas al la politiko de Emmanuel Macron, kiun iuj"}, {"text_idx": "#000923", "text": "C\u0302iu konsideras sin c\u0302efo au\u0306 unuopulo"}, {"text_idx": "#000924", "text": "Eblis imagi, ke konstruig\u0302os politika partio, kiu prezentig\u0302os c\u0302e la balotoj al la Eu\u0306ropa\nParlamento la 26an de majo, sed kiel jam skribite, ekestis neniu g\u0302enerala linio, krom"}, {"text_idx": "#000925", "text": "La problemo de la registaro kaj politikistoj estis: \u201eAl kiu sin turni por diskuti?\u201d, c\u0302ar c\u0302iu flavves\u0302tulo konsideras sin c\u0302efo au\u0306 unuopulo. Sekve ec\u0302 la protestantoj plej\n\u201evideblaj\u201d dum la manifestacioj ne kapablis (au\u0306 ne volis?) organizig\u0302i."}, {"text_idx": "#000926", "text": "Ni vidos kiel evoluos la tuto, sed estas konsterne, ke necesis bruligi kaj detrui\nurbo-centrojn por ekkonscii kaj konsciigi, ke estas problemoj, ke la diferenco inter"}, {"text_idx": "#000927", "text": "Peruanino diris al mi \u201eVi, francoj, estas felic\u0302aj; vi vivas bone!\u201d Tamen en lando, kie konsumado ig\u0302as la devizo, kie oni kalkulas progreson nur lau\u0306\nkresko de la konsumado, kie 13 % de la salajruloj vivas el au\u0306toproduktado, estas malfacile\nreklami, ke eblas simple vivi, ne tro konsumi, malpli veturi kaj savi la naturon."}, {"text_idx": "#000928", "text": "La kroatia s\u0302tato akceptis novan minoritatan kulturon kiel protektendan kulturan heredaj\u0302on."}, {"text_idx": "#000929", "text": "Post kvarjaraj klopodoj la kroataj esperantistoj atingis agnoskon de Esperanto kiel\nkulturheredaj\u0302o de Kroatio, kaj la s\u0302tato enskribis tion en la s\u0302tatan registron de protektataj"}, {"text_idx": "#000930", "text": "La koncerna decido de la ministrejo pri kulturo, kiun eblas trovi en la retpag\u0302aro\nde Kroata Esperanto-Ligo (), atingis la prezentintojn de la propono en februaro 2019."}, {"text_idx": "#000931", "text": "Tio estas la dua tiaspeca agnosko en la mondo: temas pri la dua s\u0302tato (la unua estis\nPollando), kiu agnoskas, ke Esperanto-kulturo estas au\u0306toktona en la koncerna lando,\nkaj ke la lingvo, en kiu tiu kulturo estas kreata, devas esti s\u0302tate protektata."}, {"text_idx": "#000932", "text": "Dum pli ol 130 jaroj la Esperanto-movado estas batalanta por diversaj oficialaj agnoskoj,\npor ke la decidorganoj (politikaj kaj sciencaj) ne konsideru g\u0302in kiel fenomenon negravan\nkaj hobian kaj la lingvon kiel artefaritan kaj ne egalvaloran kun la naciaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000933", "text": "G\u0302is nun agnoskoj venis de Unesko (en 1954 kaj 1985): temas pri dokumentoj, kiuj fakte\nagnoskas la Esperanto-kulturon kiel gravan kulturon en la mondo kaj rekomendas al\nla membro-s\u0302tatoj enkonduki Esperanton en lernejojn. Tamen tiuj rekomendoj neniam alportis\nfruktojn \u2013 neniu s\u0302tato pro c\u0302i tiuj rezolucioj klopodis enkonduki Esperanton en lernejojn."}, {"text_idx": "#000934", "text": "Nun c\u0302i tiuj du landoj agnoskas Esperanton kiel ion protektendan, konsiderante Esperanto-kulturon\nkiel parton de sia nacia kulturo. Oni ne forgesu, ke tion antau\u0306is agnosko de Spomenka\nS\u030ctimec kiel grava kroata verkisto pro s\u0302ia verkado en Esperanto: s\u0302i estas listigita\nen registro de verkistoj, kiuj meritas subtenon kaj ricevas monatan financan pagon"}, {"text_idx": "#000935", "text": "Intertempe g\u0302uste en Kroatio (kun ok aliaj eu\u0306ropaj partneroj) oni efektivigas projekton\npor krei didaktikajn rimedojn, per kiuj fremdlingvaj instruistoj (neesperantistoj)\npovas gvidi lernobjekton enkondukan al la instruado de lingvoj g\u0302enerale \u2013 kaj tiu lernobjekto estas mini-esperanto. Tiu lernobjekto (multlingva akcelilo) finpretig\u0302os,\ninkluzive de eksperimentaj kursoj por okjaruloj en tri bazaj lernejoj, g\u0302is decembro"}, {"text_idx": "#000936", "text": "Eu\u0306ropa Esperanto-Unio kaj Kroata Esperanto-Ligo jam preparig\u0302as por proponi enkondukon\nde tiu lernobjekto en kelkajn bazajn lernejojn, bazante sian postulon sur eu\u0306ropaj\ndokumentoj pri multlingveco, Unesko-rezolucioj kaj la nova agnosko, ke necesas protekti\nkaj apliki Esperanto-kulturon en Kroatio."}, {"text_idx": "#000937", "text": "Tiu plano nun estas tre realisma pro du faktoroj: pro tio, ke nun la kroata s\u0302tato\nlau\u0306leg\u0302e devas protekti Esperanton kaj, due, c\u0302ar la menciita lernobjekto ne postulas\nfinancajn rimedojn kaj preparadon de instruistoj. Oni simple uzos la jam ekzistantajn"}, {"text_idx": "#000938", "text": "Aliflanke la agnosko malfermas novajn s\u0302ancojn por similaj agnoskoj en aliaj eu\u0306ropaj\nlandoj. Por tio jam serioze preparas sin Slovakio kaj Litovio, kaj kelkaj aliaj landoj"}, {"text_idx": "#000940", "text": "Foje bildkarton el Milano ni ricevis de italoj Stefania kaj Gerardo Dassi:\nDe la urbo de Roberto Vecchioni [vekjoni], la au\u0306toro de la belega kanto \u201eSamarcanda\u201d, ni sendas signon de nia profunda aprezo kun la vorto\ndankon al la popolo de Uzbekio!"}, {"text_idx": "#000941", "text": "C\u0302i tiu kanzono donis la nomon al samtitola albumo\nSamarcanda (1977). La kanto aperis sur diversaj vinilaj sondiskoj, kasedoj kaj kompaktaj diskoj;\noni disau\u0306digis g\u0302in en radio kaj televido ... Konata itala primuzika j\u0302urnalisto Mario\nBonanno dedic\u0302is tutan libron al profunda kaj detala studo de la albumo"}, {"text_idx": "#000942", "text": "Roberto Vecchioni estas unu el la plej signifaj italaj artistoj kun eksterordinare\nlarg\u0302a kreiva gamo. Neniu en lia familio havis ajnan rilaton al kantado au\u0306 muziko.\nJunag\u0302e Roberto venis al muziko pere de poezio, kiam li komencis kompreni pri ritmo.\nNokte li au\u0306skultis muzikon, precipe la kantojn de belga bardo Jacques Brel kaj de\nfrancaj kanzonistoj Charles Aznavour kaj Georges Brassens, mirante pri tio, kiel la\nmelodio povas harmonie konektig\u0302i kun la vortoj, enkorpig\u0302ante en graciajn muzikajn\nkaj poeziajn bildojn. De tiam la junulo havis deziron serioze okupig\u0302i pri muziko."}, {"text_idx": "#000944", "text": "Samarcanda estas unu el liaj plej ikonecaj kantoj kun sia vigla ritmo kaj alloga refreno. La\nadekvata etoso por la au\u0306skultantoj estas kreata de la prologo, kiu kutime antau\u0306as\nla originalan version de c\u0302i tiu kanzono:\nEstis granda festo en la c\u0302efurbo, c\u0302ar la milito finig\u0302is. La soldatoj revenis hejmen\nkaj demetis siajn uniformojn. Sur la strato ili dancis kaj trinkis vinon, la muzikistoj\nludis seninterrompe. Estis printempo, kaj virinoj finfine povis, post multaj jaroj\nde disig\u0302o, denove brakumi siajn virojn. C\u0302e tagig\u0302o la lignofajroj estis estingitaj"}, {"text_idx": "#000945", "text": "La kanto temas pri soldato, kiu travivis la militon j\u0302us finig\u0302intan. Li subite ekvidis\nen la homamaso de jubilantaj homoj strangan virinan figuron, nigre vestitan, kun malica\nrigardo, kiu s\u0302ajnis al li esti enkorpig\u0302o de morto. Kredante, ke s\u0302i venis por li, la\nsoldato fug\u0302as de s\u0302i, rapide rajdante surc\u0302evale al Samarkando. La kanzono fojfoje estas"}, {"text_idx": "#000946", "text": "Ni petis Roberto Vecchioni, ke li respondu kelkajn niajn demandojn."}, {"text_idx": "#000947", "text": "MONATO: S-ro Vecchioni, kiel al vi venis la ideo verki la kanzonon Samarcanda"}, {"text_idx": "#000948", "text": "Vecchioni: C\u0302e la bazo de la kanto\nSamarcanda estas mallonga fikcia historio raportita de William Somerset Maugham. G\u0302i rolas kiel\nAppointment in Samarra (Rendevuo en Samarra) de la usona verkisto John Henry O'Hara. Morto, kiu logas kaj\ntrompas. C\u0302i tiu arketipa temo venas el la profunda antikveco kaj g\u0302i estas komuna en\nla tradicioj de multaj kulturoj."}, {"text_idx": "#000949", "text": "MONATO: Kiun c\u0302efan mesag\u0302on vi volis transdoni al la au\u0306skultantoj per via kanto Samarcanda"}, {"text_idx": "#000950", "text": "Vecchioni: Tiutempe mi pensis, ke la sorto estas pli forta ol homoj. La temo de\nSamarcanda jam estis en la Biblio, en hindaj kaj arabaj mitoj. Hodiau\u0306 mi opinias, ke c\u0302io tute\nmalas, ke g\u0302uste la homoj determinas sian propran sorton."}, {"text_idx": "#000951", "text": "MONATO: Kiom da eldonoj de via muzika albumo Samarcanda aperis g\u0302is nun? Kiomas g\u0302ia proksimuma"}, {"text_idx": "#000952", "text": "Vecchioni: Ili estas tiom multaj, ke mi ec\u0302 ne memoras. Entute, eble 700-800 miloj"}, {"text_idx": "#000953", "text": "MONATO: Kiom da italaj kaj eksterlandaj kantistoj plenumis vian kanton?"}, {"text_idx": "#000954", "text": "Vecchioni: Kelkaj artistoj kantis g\u0302in, inkluzive de la itala bando"}, {"text_idx": "#000955", "text": "MONATO: C\u0302u via kanto estas tradukita en aliajn lingvojn?"}, {"text_idx": "#000956", "text": "Vecchioni: Nur en la hispanan. Verdire, mi estis seniluziigita, sed por tio ekzistas\nmultaj kialoj, ekde la manko de penado flanke de la eldonistoj g\u0302is la komplekseco"}, {"text_idx": "#000957", "text": "MONATO: Ni scias ankau\u0306 pri la refaraj\u0302o de via kanzono\nSamarcanda en la c\u0302eh\u0302a lingvo kaj pri poeziaj tradukoj de c\u0302i tiu kanto en Esperanto. C\u0302u vi scias"}, {"text_idx": "#000958", "text": "Vecchioni: Mi nenion sciis pri tio. Dankon pro la bonaj novaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000960", "text": "Vecchioni: Por mi, Samarkando estas rigarde nevidebla kaj samtempe senfine alloga\nurbo. G\u0302i estas mirinda loko kun speciala esenca vivospaco, kiu estas enkorpigita en\nLa mil kaj unu noktoj kaj estas konservita de la animoj de homoj kaj per la mirindaj arkitekturaj strukturoj.\nFakte, c\u0302i tie c\u0302io rememorigas la grandegan historian scenejon, kiu asertas la potencon\nde belo, bono kaj monda ordo, kaj kie c\u0302io demonstras, ke la sorto grandparte dependas"}, {"text_idx": "#000961", "text": "MONATO: Ni scias, ke vi estas ne nur komponisto, kantverkisto kaj kantisto, sed ankau\u0306 au\u0306toro\nde pluraj fikciaj libroj. C\u0302u vi povus konatigi niajn legantojn kun via libro por infanoj"}, {"text_idx": "#000962", "text": "Vecchioni: Tio estis komuna projekto, realigita de mi kune kun bonega desegnisto-dezajnisto.\nEn rakonto por infanoj, ni devis, forme de fablo kaj parabolo, prezenti la venkon\nde vivo super morto kaj de bono super malbono, kiel fabelo, kiu estas alirebla por\nilia kompreno de artaj bildoj, kaj kiu instruu al ili c\u0302iujn plej gravajn kaj bonajn\naferojn en la vivo. La sunplena kolorigo kaj la mirinda spirito de aventuro kun tus\u0302o\nde patino helpis doni al la infana rimo profundan moralan senton: ne estu arogaj en\nla momentoj de g\u0302ojo kaj gloro, restu sag\u0302aj, zorgemaj kaj atentaj ec\u0302 alfronte de dang\u0302ero."}, {"text_idx": "#000963", "text": "MONATO: Kio plej gravas en via vivo kaj krea laboro?"}, {"text_idx": "#000964", "text": "Vecchioni: Mi kredas je la vivo, kiu en si mem estas felic\u0302o. Mi pensas, ke homo spertas\nmomentojn de melankolio, nostalgio, adiau\u0306o ne por eligi malg\u0302ojon kaj turmenti animojn,\nsed por spiri vivon en ties tuta nehaltigebla movado kaj diverseco. Ja finfine, la\nvivo, kiel rapidanta trajno, ebligas al ni rigardi, s\u0302ajne, al la samaj aferoj, sed\nintertempe, malkovrante c\u0302iufoje ion novan kaj signifan."}, {"text_idx": "#000965", "text": "MONATO: Vidu, dum preskau\u0306 kvardek jaroj multaj el viaj samlandanoj en Italio rakontas au\u0306\nskribas al ni, ke g\u0302uste la kanzono Samarcanda grandparte influis ilian deziron vojag\u0302i"}, {"text_idx": "#000966", "text": "Vecchioni: C\u0302ar Samarkando estas beleco kaj mistero. En la kolektiva imagpovo, Samarkando\nestas bildo de unu el la \u201enevideblaj urboj\u201d (Le citta\u0300 invisibili) de nia verkisto Italo Calvino. Kun sia unika arkitekturo kaj historia pejzag\u0302o, la\nurbo enkorpigas unu el la nesolveblaj labirintoj de argentina prozisto kaj poeto Jorge"}, {"text_idx": "#000968", "text": "Vecchioni: Mi kredas, ke la plej bona deziro de mi al c\u0302iuj nacioj kaj landoj estas\nla sekva: paco, stabileco, sag\u0302eco kaj beleco estu c\u0302iam kun vi!"}, {"text_idx": "#000972", "text": "Mi g\u0302ojis legi vian artikolon\nHavano 500-jarig\u0302os c\u0302i-jare (MONATO 2019/02, p. 10) kaj ekscii, ke Kubo estis fondita en 1515 fare de hispana esploristo Panfilo de\nNarvaez. Signo staras antau\u0306 indiana monteto en St. Petersburg, Florido, trans la strato\nen kiu mi vivis kiel infano. Mi ankorau\u0306 povas citi la surskribon lau\u0306memore: \u201eC\u0302i tie alterig\u0302is Panfilo de Narvaez, la 15an de aprilo 1528. De la loko de c\u0302i tiu\nantikva indiana vilag\u0302o estis lanc\u0302ita la unua esplorado fare de blankulo de la nord-amerika"}, {"text_idx": "#000973", "text": "Lingvo estas multe pli ol nura komunikilo"}, {"text_idx": "#000974", "text": "Antau\u0306 nelonge mi spektis televidan programon pri afazio. G\u0302is tiam mi sciis preskau\u0306\nnenion pri tiu stranga kripliga stato, sed post konsulto de PIV kaj Vikipedio mi konstatis,\nke la termino, kiu devenas de la greka vorto \u03b1\u03c6\u03b1\u03c3\u03b9\u0301\u03b1 [afasia] kaj signifas \u201esenparoleco\u201d, rilatas al \u201eperdo de la parolkapablo, sen paralizo de la langaj muskoloj\u201d."}, {"text_idx": "#000975", "text": "La programo temis pri la malg\u0302oja situacio de du pacientoj en rehabilita kaj terapia\ncentro, kiuj pro apopleksio perdis parton de sia movkapablo kaj sian tutan \u2013 au\u0306 preskau\u0306 tutan \u2013 parolkapablon."}, {"text_idx": "#000976", "text": "La unua paciento, kies resanig\u0302o estis relative sukcesa, estis profesia futbalisto,\nkiu kompreneble ne plu povis dau\u0306rigi sian sportan karieron post la ekapero de la malsano.\nPost la kuracado li tamen kapablis denove mars\u0302i, kuri kaj fari iom da gimnastiko.\nPlie li reakiris sufic\u0302e multe da sia parolkapablo, kvankam li ne rehavis sian memfidon\npor povi facile babili kun nekonatoj kaj ja forgesis multajn vortojn kaj esprimojn.\nLa rezulto de la terapio de la dua paciento estis multe malpli kontentiga. Li malfacile\nmovis la brakojn kaj la krurojn, kaj li apenau\u0306 povis paroli, eligante nur \u201ejes\u201d, \u201ene\u201d kaj \u201emi ne scias\u201d. Li iel montris, ke li scias, kion li volas diri, sed ne kapablis elbus\u0302igi la vortojn."}, {"text_idx": "#000977", "text": "Forgeso de la denaska lingvo"}, {"text_idx": "#000980", "text": "Ambau\u0306 malfelic\u0302uloj esprimis sian koran dankemon kaj plezuron, kvankam nia kontribuo\nestis tre malgranda kaj (por ni) senkosta. Nia sperto konfirmas, ke ies lingvo estas\nmulte pli ol nura informilo au\u0306 komunikilo. G\u0302i estas esenca parto de nia animo, kaj\nsen g\u0302i oni estas apartigata for de la homaro."}, {"text_idx": "#000982", "text": "La arang\u0302o okazis sub la egido de la eu\u0306ropa komisionano pri vivmedio, maraferoj kaj\nfis\u0302kaptado Karmenu Vella el Malto. Sukceson rikoltis hungara migdalarbo, gajninta\ndanke al 45 132 voc\u0302oj. La duan lokon atingis kverko en la rusa regiono Abramcevo (per\n39 538 voc\u0302oj), kaj la trian premion gajnis centjara ilekskverko (alinome c\u0302iamverda\nkverko) el la portugala Monte Barbeira (alvenis 32 630 voc\u0302oj por g\u0302i). En tiu internacia\nkonkurso gravas ne la arba beleco, utileco, grandeco au\u0306 ag\u0302o, sed precipe la historio\nde la arbo rilate al homoj. Ne mirindas do, ke c\u0302iu el tiuj arboj havas sian propran,"}, {"text_idx": "#000983", "text": "Prunus dulcis) estas 135-jarag\u0302a kaj trovig\u0302as en la hungara urbo Pe\u0301cs. G\u0302i kreskas inter blankaj\ns\u0302tonoj antau\u0306 preg\u0302ejo dedic\u0302ita al la virgulino Maria. La episkopo Janus Pannonius verkis\nsian poemon pri migdalarbo jam en 1466, kaj la belegaj blankaj g\u0302is rozkoloraj floroj\nde la gajninta arbo estas por la loka log\u0302antaro simbolo de virgeco, eterna renovigo"}, {"text_idx": "#000984", "text": "La tigfrukta kverko (Quercus robur), arbo konata ankau\u0306 kiel pedunkla kverko au\u0306 roburo, en la rusa regiono Abramcevo,\nhavas ec\u0302 248 jarojn. Dum sia longa vivo, g\u0302i estis muta atestanto pri multaj elstaraj\nrusaj verkistoj, poetoj, pentristoj kaj aktoroj, kiel interalie Gogol, Turgenev, Repin,\nVasnecov kaj Levitan. Unu el la plej famaj pentraj\u0302oj de Viktor Mih\u0302ajlovic\u0302 Vasnecov\nKverka bosko en Abramcevo, kiu datumas de 1883 kaj akiris grandan sukceson. La pentraj\u0302o estas hodiau\u0306 ekspoziciata\nen la s\u0302tata galerio Tretjakov en Moskvo."}, {"text_idx": "#000985", "text": "La fortika kaj masiva 150-jara ilekskverko (Quercus rotundifolia) en la portugala urbo Me\u0301rtola (regiono Alentejo) kontribuas al la biodiverseco kaj\ndisvolvig\u0302o de la loka kamparo. Dum amika kunsido kun geamikoj en g\u0302ia ombro, oni povas\ng\u0302is malfrua nokto mediti, elg\u0302uante pacon kaj trankvilon."}, {"text_idx": "#000986", "text": "Partoprenis la konkurson 15 arboj el 15 eu\u0306ropaj landoj; voc\u0302donis entute 311 772 homoj\nel la tuta Eu\u0306ropo. La konkurso, unuafoje lanc\u0302ita en 2011, volas atentigi pri arboj\nkiel grava natura ric\u0302aj\u0302o, kaj samtempe subteni internaciajn projektojn pri mediprotektado."}, {"text_idx": "#000987", "text": "Datreveno de kuba kultura institucio"}, {"text_idx": "#000989", "text": "La unua kultura instituto naskig\u0302inta post la venko de la kuba revolucio fondig\u0302is en\n1959 kaj reprezentas la gravecon, kiun por la s\u0302tato c\u0302iam havas la kuba kulturo."}, {"text_idx": "#000990", "text": "La instituto estas la c\u0302efa au\u0306toritato ne nur por produkti kinartaj\u0302ojn enlande, sed\nankau\u0306 por organizi la \u201eInternacian Festivalon de Latin-Amerika Kinarto\u201d, kiu farig\u0302is 40-jara en 2018."}, {"text_idx": "#000991", "text": "Tio estas la difino donita de la unua oficiala leg\u0302o pri kulturo, lau\u0306 iniciato de la\nkuba revolucio. Temas pri leg\u0302o 169, kiu rekonas la ampleksan valoron de kinarto kiel\nfortan kialon por tiam fondi la instituton."}, {"text_idx": "#000992", "text": "ICAIC gvidas ankau\u0306 la kinartan agadon enlande kaj utiligas g\u0302iajn trajtojn por prezenti\nplej diversajn kaj realajn homajn kaj sociajn konfliktojn enkadrigitajn en la kubaj"}, {"text_idx": "#000993", "text": "En sia unua jardeko la instituto produktis kelkajn el la plej elstaraj filmoj, kiuj\nenskribig\u0302is en la historion de la kuba kinarto enlande kaj eksterlande, kaj kiuj krome\naldonig\u0302is al rekonataj eksterlandaj listoj de la plej altkvalitaj filmoj de la 20a"}, {"text_idx": "#000994", "text": "Memorias del Subdesarrollo (Memoraj\u0302oj de Subevoluo, 1968),\nLa muerte de un buro\u0301crata (Forpaso de burokrato, 1966) kaj\nCecilia Valde\u0301s (1982), kiu bazig\u0302as sur la romano\nCecilia Valde\u0301s o La loma del a\u0301ngel (Cecilia Valde\u0301s au\u0306 la monteto de la ang\u0302elo) de la au\u0306toro Cirilo Villaverde"}, {"text_idx": "#000995", "text": "Kiel asertis la kuba intelektulino Grazziella Pogolotti\n3, \u201eLa instituto ne nur preparis la kulturan kinartan politikon, sed ankau\u0306 kontribuis\npor formi la kulturan politikon de tiu unua jardeko\u201d."}, {"text_idx": "#000996", "text": "2. Cirilo Villaverde de la Paz (1812-1894) estis kuba artikolisto, romanisto, instruisto,\ntradukisto kaj verkisto. Post 1868 li emis al la kuba sendependeco."}, {"text_idx": "#000998", "text": "En sia lasta letero (MONATO 2019/05, p. 5) Alexander Gofen proponas al la legantaro la \u201eoriginan sencon\u201d de rasismo. Sed konstatendas, ke la menciitaj \u201eantau\u0306jug\u0302o, malbona traktado au\u0306 ekspluatado\u201d estas nur simptomoj de rasismo, ne la kerno de la koncepto mem. Tiun kernon ne necesas\nlonge serc\u0302i: rasismo estas pensmaniero au\u0306 mondkoncepto, lau\u0306 kiu homoj estas konsiderataj\nne kiel individuoj kun propraj bonaj kaj malbonaj trajtoj, sed kiel anoj de iu supozata\nraso. Rasisma sinteno kau\u0306zas ne nur malbonan traktadon kaj ekspluatadon de iuj, sed"}, {"text_idx": "#000999", "text": "Kaj lau\u0306 tiu vidpunkto la pensmaniero kaj mondkoncepto de s-ro Gofen s\u0302ajnas esti esence\nrasismaj, precipe kiam li nomas enmigrantojn \u201elolo\u201d, do trudherbo de alia specio ol la loka log\u0302antaro. Mi invitas s-ron Gofen humile\nmediti pri la signifo de la zamenhofaj vortoj bulonjaj: \u201einter la gastamaj muroj de Bulonjo-sur-Maro kunvenis ne francoj kun angloj, ne rusoj\nkun poloj, sed homoj kun homoj.\u201d"}, {"text_idx": "#001000", "text": "De laboru g\u0302ismorte al laboru g\u0302is morto"}, {"text_idx": "#001001", "text": "\u201eLaboru 365 tagojn, 24 horojn g\u0302ismorte\u201d estis kompania slogano de Watami [u\u0306atami], granda trinkej-c\u0302eno, kies prezidanto farig\u0302is\nmembro de la C\u0302ambro de Konsilistoj. \u201eEc\u0302 se vi mortus, ne lasu vian taskon!\u201d estis alia slogano skribita en la kompania kajereto de Dentsu, la plej granda reklamagentejo"}, {"text_idx": "#001003", "text": "Dentsu poste pagis 500 000 enojn (c\u0302. 4000 eu\u0306roj) pro rompo de la leg\u0302o pri labornormoj,\nsed nek la prezidanto nek la superulo de Takahas\u0302i estis akuzataj. Tiu c\u0302i c\u0302efo laborigis\nkaj molestadis s\u0302in dirante \u201e20 horoj da via kromlaboro nenion signifas por la kompanio\u201d kaj \u201eMankas kapablo al vi, kiu sentas la nunan taskon peniga.\u201d"}, {"text_idx": "#001004", "text": "Kalkuloj, demandoj ... kaj reformoj"}, {"text_idx": "#001005", "text": "Lau\u0306 la japana Kabineta Oficejo en 2015 sin mortigis 2159 homoj pro problemoj rilataj\nal sia laboro. Jam en 2001 la ministrejo pri bonfarto kaj laboro publikigis, ke kromlabori\npli ol 80 horojn dum 2 g\u0302is 6 monatoj au\u0306 100 horojn dum 1 monato, havas grandan riskon"}, {"text_idx": "#001006", "text": "Kial japanoj tiel longe laboras kaj ne forlasas laborejojn, kiuj preskau\u0306 g\u0302ismorte\npremas ilin? Unue, laboristoj emas labori longe por havi krompagon, c\u0302ar la salajro\nestas malalta. Iu esplorinstituto kalkulis, ke se kromlaboro estus abolita, la laboristaro\nperdus enspezon de 5 bilionoj da enoj (5 000 000 000 000 enoj au\u0306 39 890 miliardoj\nda eu\u0306roj). Due, multaj laboristoj \u2013 ec\u0302 simplaj dungitoj \u2013 havas senton de respondeco kaj pensas, ke ili ne g\u0302enu siajn kolegojn kaj klientojn\nper sia neglekto au\u0306 rezigno. Trie, precipe en la servindustrio gastoj kaj klientoj\npostulas multe da servado; ili devas esti traktataj kiel dioj, kio s\u0302arg\u0302as laboristojn"}, {"text_idx": "#001008", "text": "Post la okazo de Dentsu multaj grandaj kompanioj malpermesis tro longan laboradon.\nIli ofte mals\u0302altis lumilojn de oficejoj post la 21a horo, por ke dungitoj ne plu laboru.\nLa dungitoj, tamen, reiris hejmen kun hejmtaskoj."}, {"text_idx": "#001009", "text": "Alia, sed pli fundamenta kaj eventuale pli grava kau\u0306zo de longa laborado estas la\nmanko de laborforto. Lau\u0306 iu prognozo, en 2030 mankos 6 440 000 laboristoj. Tial la\nregistaro, kune kun la politiko de enkonduko de gastlaboristoj kaj stimulado de virina\nlaboro, lanc\u0302is projekton s\u0302ang\u0302i la ag\u0302olimon de emeritig\u0302o de 60-65 jaroj al 70, kaj\nsamtempe aliigi la ag\u0302olimon de pensiig\u0302o, tiel ke multaj maljunuloj devas labori."}, {"text_idx": "#001010", "text": "En 2016 jam 52,9 % de la viroj 65-69-jarag\u0302aj laboris, dum 35,5 % de la samag\u0302aj viroj\nlaboris en Usono, 25,7 % en Britio, 19,4 % en Germanio kaj 8 % en Francio. Nun la\njapana registaro pene antau\u0306enigas la projekton kaj intencas altigi tiun kvanton g\u0302is\n67 % en 2020 per la devizo \u201eKreu la socion de dumvivaj aktivuloj\u201d, kiu por multaj maljunuloj au\u0306dig\u0302as kiel \u201eLaboru g\u0302ismorte!\u201d"}, {"text_idx": "#001011", "text": "Du ekzilitaj reg\u0302oj, la malaltstatura Viktoro Emanuelo la 3a (Italio) kaj la altstatura\nAhmet Zog la 1a (Albanio) aperas sur foto de 1946 dum kunmang\u0302ado en restoracio en\nla c\u0302efurbo de la reg\u0302lando Egiptio, regata de la albandevena kaj pli ol unujarcenta"}, {"text_idx": "#001012", "text": "La reprezentanto de la savoja familio \u2013 iam malamiko de la reg\u0302o albana, kies kronon li forrabis la 12an de aprilo 1939, farig\u0302ante\nreg\u0302o de Italio-Albanio kaj Abisenio \u2013 estis forpelita de sia lando per popola referendumo junie 1946. Li regis Italion\ndum 46 jaroj kaj mortis en Egiptio unu jaron poste."}, {"text_idx": "#001013", "text": "Ahmet Zog la unua estis proklamita reg\u0302o de Albanio en la jaro 1928 kaj estis devigita\nforlasi la landon en la unuaj tagoj de aprilo 1939, post kiam fas\u0302ista Italio invadis\ng\u0302in. Tamen komunistoj malpermesis al li reveni Albanion por ilia kongreso dummilita,\nmaje 1944. Ahmet Zog mortis en Parizo en la jaro 1961."}, {"text_idx": "#001014", "text": "Vane ambau\u0306 dau\u0306re esperis restarigon de la monarkio pere de siaj heredantoj. Tamen,\nambau\u0306 registaroj post longa tempo akceptis, ke la reg\u0302aj familioj pluvivu en la patrujo.\nTiel, la ostoj de Emanuelo estis reentombigitaj en Italio decembre 2017, kaj la vidvino,\nla filo kaj la novedzino de Ahmet eklog\u0302is kaj entombig\u0302is en Tirano. Cetere la nepo\nkun la novedzino \u2013 nun log\u0302antaj en la iama reg\u0302a rezidejo en Tirano \u2013 dej\u0302oras en s\u0302tataj oficejoj."}, {"text_idx": "#001015", "text": "Fine de marto 2019 pli ol 4,4 milionoj da slovakoj voc\u0302donis por nova s\u0302tatprezidanto.\nFakte, nur 41,79 % (en antau\u0306aj elektoj 2014: 50,48 %) partoprenis en la balotado.\nVenkis, kun 1 056 000 voc\u0302oj, nekonata 45-jara politikistino, advokatino kaj civila\naktivulino Zuzana C\u030caputova\u0301 [zu\u0301zana c\u0302a\u0301putova]."}, {"text_idx": "#001016", "text": "Zuzana C\u030caputova\u0301 decidis kandidatig\u0302i en marto 2018. En la unua fazo de la prezidantaj\nelektoj s\u0302i ricevis 40,6 % de la voc\u0302oj. S\u0302i kaj Maros\u030c S\u030cefc\u030covic\u030c [maros\u0302 s\u0302e\u0301fc\u0302ovic\u0302], profesia\ndiplomato, vicprezidanto de la Eu\u0306ropa Komisiono kaj komisionano pri la Energi-Unio,\nkiu ricevis 18,7 % de la voc\u0302oj, avancis en la duan fazon de la elektoj, kiu okazis\nla 30an de marto 2019. En g\u0302i C\u030caputova\u0301 ricevis 58,4 % de la voc\u0302oj."}, {"text_idx": "#001017", "text": "S\u030cefc\u030covic\u030c, sendependa kandidato kun silenta subteno de la reganta politika partio\nSMER \u2013 socia\u0301lna demokracia (DIREKTO \u2013 socialdemokratio), ricevis nur 41,6 % de la voc\u0302oj. Malvenko de tiu c\u0302i sperta kaj\nlongjara diplomato, kiu laboras en altaj postenoj en Eu\u0306ropa Unio, estas ankau\u0306 amara\nmalvenko por la politiko de la reganta partio kaj por g\u0302ia prezidanto kaj eksc\u0302efministro\nRobert Fico. Entute por la prezidanta posteno kandidatis 15 homoj."}, {"text_idx": "#001018", "text": "C\u030caputova\u0301 studis en la jura fakultato de la universitato Comenius en la slovaka c\u0302efurbo\nBratislavo. Fininte siajn studojn, s\u0302i komencis labori en la loka magistrato de malgranda\nurbo Pezinok (c\u0302irkau\u0306 30 km norde de Bratislavo) kiel asistantino en la jura fako,\nkaj poste kiel loka deputito en la urbo."}, {"text_idx": "#001019", "text": "En 2016 s\u0302i ricevis la prestig\u0302an internacian premion\nGoldman Environmental Prize (Media premio Goldman) pro sia senc\u0302esa kampanjo kontrau\u0306 malfermo de rubaj\u0302deponejo\nen la urbo Pezinok. C\u030caputova\u0301 havas ankau\u0306 sian propran juran oficejon kaj estas au\u0306toro\nkaj kunau\u0306toro de pluraj publikaj\u0302oj kaj membro de la reto\nEnvironmental Law Alliance Worldwide (ELAW, Tutmonda alianco pri media juro) de mediojuristoj. S\u0302i estas divorcinta kaj havas"}, {"text_idx": "#001020", "text": "De 2017 C\u030caputova\u0301 estas fonda membro kaj vicprezidanto de la slovaka socialliberala\nProgresi\u0301vne Slovensko (Progresema Slovakio). S\u0302in favoris tiuj, kiuj ne kredis la promesojn de la nuntempaj\nregantaj politikaj partioj. S\u0302ia prezidanta kandidateco bazig\u0302is sur s\u0302ang\u0302o, vero, egaleco,\nhelpo, justeco kaj batalado kontrau\u0306 koruptado. S\u0302i multfoje asertis en la prezidanta\nkampanjo, ke justeco en Slovakio ne c\u0302iam aplikig\u0302as egale al c\u0302iuj. S\u0302iaj grandaj avantag\u0302oj\nestas bonegaj scioj pri juro, polurita retoriko kaj preteco reagi en c\u0302iuj diskutoj."}, {"text_idx": "#001021", "text": "Inter s\u0302iaj malavantag\u0302oj nomeblas sensperteco pri enlanda kaj eksterlanda politiko\nkaj malforta scipovo de la angla lingvo. Lau\u0306 politikaj analizistoj C\u030caputova\u0301 dau\u0306rigos\nla politikon de la nuntempa slovaka prezidanto Andrej Kiska."}, {"text_idx": "#001022", "text": "La prezidanton oni elektas en Slovakio por servi kvin jarojn. La oficiala enpostenigo\nokazos la 15an de junio 2019, kaj la unua eksterlanda vizito de C\u030caputova\u0301 estos al\nC\u0302eh\u0302io. Okaze de la inau\u0306guro de la kvina slovaka s\u0302tatprezidanto, Zuzana C\u030caputova\u0301, la\nSlovenska\u0301 pos\u030cta) eldonos pos\u0302tmarkon kun s\u0302ia portreto. Pos\u0302tmarkoj kun portreto de prezidanto havas\nlongan tradicion en Slovakio (ankau\u0306 en la iama C\u0302eh\u0302oslovakio), sed aliloke en la mondo\ntiaj pos\u0302tmarkoj estas malpli kutimaj."}, {"text_idx": "#001023", "text": "Zuzana C\u030caputova\u0301 ne estas la unua prezidantino de membro-s\u0302tato de Eu\u0306ropa Unio (antau\u0306is\ns\u0302in i.a. Estonio, Kroatio, Litovio kaj Malto), sed la unua prezidantino en la historio\nde la landoj de la vis\u0302egrada grupo (C\u0302eh\u0302io, Hungario, Pollando kaj Slovakio)."}, {"text_idx": "#001024", "text": "Kvartaga vizito de la brita princo Karlo"}, {"text_idx": "#001025", "text": "Kariba vojag\u0302o de reprezentantoj de la brita reg\u0302a familio inkluzivis la anglajn ekskoloniojn\nSankta Lucio, Barbado, Sankta Vincento kaj Grenadinoj, Sankta Kristoforo kaj Neviso\nkaj Grenado. Kubo ig\u0302is la sesa, kvartaga haltloko, post kiu sekvis la lasta celo:"}, {"text_idx": "#001026", "text": "La 25an de marto Miguel Di\u0301az-Canel Bermu\u0301dez, la prezidento de Kubo, oficiale akceptis\nKarlon, princon de Kimrujo, en la Palaco de la Revolucio. Dum la renkontig\u0302o la du\ngravuloj inters\u0302ang\u0302is siajn opiniojn pri la stato de rilatoj inter Kubo kaj\nBritio. Ili samopiniis pri tio, ke la rilatoj estas bazitaj sur kunlaborado kaj reciproka\nkaj profunda respekto, kaj pri la deziro disvolvi ligojn sur la kampoj de sanprotektado,\nklerigado, kulturo, medioprotektado kaj dau\u0306rigebla disvolvado. Britio kaj Kubo havas\nseninterrompajn historiajn rilatojn ekde 1902."}, {"text_idx": "#001027", "text": "Charles [c\u0302alz]), princo de Kimrujo, kaj lia edzino Camilla, dukino de Kornvalo, honoris la\nkuban nacian heroon Jose\u0301 Marti\u0301 per flora krono sur Placo de la Revolucio. La programo\nde la vizito de la reg\u0302familia geedza paro al la plej granda inter la antilaj insuloj\nestis plena je diversaj agadoj."}, {"text_idx": "#001028", "text": "John Lennon, situanta en la havana kvartalo Vedado, princo Karlo kaj dukino Camilla g\u0302uis skulptaj\u0302on\npri la brita pac-aktivulo, komponisto kaj membro de la muzika grupo\nThe Beatles, kiun kreis kuba artisto Jose\u0301 Villa Sobero\u0301n. Lennon farig\u0302is viktimo de atenco antau\u0306\nsia domo en Novjorko la 8an de decembro 1980. La britaj geedzoj vizitis ankau\u0306 la kulturan\nYellow Submarine), nomita alude al unu el la plej emblemaj kantoj de la brita rokgrupo."}, {"text_idx": "#001029", "text": "Akompanate de Eusebio Leal Spengler, direktoro de la Oficejo de la Urba Historiisto\nde Havano, princo Karlo kaj lia edzino piediris tra mallarg\u0302aj stratoj de la malnova\nHavano, kie oni senvualigis statuon omag\u0302e al S\u0302ekspiro."}, {"text_idx": "#001030", "text": "En la sidejo de la Kuba Virina Federacio dukinon Camilla akceptis Teresa Amarelle,\nla g\u0302enerala sekretario de la organizaj\u0302o. La du virinoj inters\u0302ang\u0302is ideojn pri virinaj\nrajtoj kaj pri ilia stato en Kubo, pri la agado kontrau\u0306 fizika kaj psika perforto\nkontrau\u0306 virinoj, pri temoj ligitaj al la strebado garantii egalecon de virinoj."}, {"text_idx": "#001031", "text": "Elmontro de kuba danca arto"}, {"text_idx": "#001033", "text": "La reg\u0302aj gastoj veturis vizite al la speciala evoluzono\nMariel (ZEDM), situanta 45 kilometrojn okcidente de la c\u0302efurbo, en la provinco Artemiso,\nkie ili partoprenis en la ceremonio pri ekkonstruado de sunpanelaro\nMariel Solar, kiu generos 50 megavatojn. Oni planas, ke g\u0302i plene funkcios ekde septembro. La antila\nlando aspiras jam en la jaro 2030 generi 24 elcentojn de sia energibezono el renovigeblaj"}, {"text_idx": "#001034", "text": "La vizito al Imunologia Molekula Centro (IMC) farig\u0302is la lasta oficiala ago de la\nbritaj gastoj, kie oni rakontis al ili pri IMC kaj pri la terapia vakcino\nCimavax-EGF, kiu estas gvida produkto de IMC destinita por lukti kontrau\u0306 progresinta pulma kancero"}, {"text_idx": "#001035", "text": "Sendube plej oportuna speco de urba trafiko estas metroo. En multaj urboj tutmonde"}, {"text_idx": "#001036", "text": "Ukrainio ne postrestas. En la lando metroo ekzistas en tri urboj: Kievo, H\u0302arkovo kaj\nDnipro (antau\u0306e Dnepropetrovsk). Krome, en la urbo Krivyj Rig (ruse: Krivoj Rog) estas\ntiel nomata \u201erapida tramo\u201d, kiu lau\u0306 la opinio de iuj iom similas al metroo. Antau\u0306 jaroj oni planis konstrui\nmetroon ankau\u0306 en la urboj Doneck kaj Lviv, sed la planoj ne realig\u0302is."}, {"text_idx": "#001037", "text": "Plej evoluinta estas la metroo en la ukraina c\u0302efurbo Kievo. Tie la ideo de subtera\nfervojo ekestis jam en 1884, sed g\u0302in ne aprobis la kieva registaro. La duan projekton\npri metroo en la ukraina c\u0302efurbo oni proponis en 1916, sed ankau\u0306 g\u0302i ne efektivig\u0302is."}, {"text_idx": "#001038", "text": "Nur en au\u0306gusto 1944 la registaro de Sovetio decidis fari esplorojn, teknikan projekton\nkaj antau\u0306kalkulon de metroo en Kievo. En aprilo 1949 oni komencis g\u0302ian konstruadon,\nkaj en 1960 g\u0302ia unua linio ekfunkciis. Nun la metroo estas moderna ing\u0302eniera komplekso\nkun diversaj servoj kiel vagonriparado k.a."}, {"text_idx": "#001039", "text": "En la sovetia periodo la metroo portis la nomon de Vladimir Lenin, sed en la 90aj\njaroj la tabuletojn kun tiu nomo oni forprenis."}, {"text_idx": "#001040", "text": "La kieva metroo havas tri liniojn, kies suma longo estas 67,7 km, kun 52 metro-\nkaj tri krucig\u0302-stacioj. C\u0302iutage la metroon uzas averag\u0302e 1,38 milionoj da pasag\u0302eroj."}, {"text_idx": "#001041", "text": "Komence de la 60aj jaroj en H\u0302arkovo oni konstruis novajn log\u0302ejkompleksojn. Tio necesigis\nankau\u0306 solvon de la problemo pri urba trafiko."}, {"text_idx": "#001042", "text": "Surteraj specoj de transportado ne plu sufic\u0302is lige kun la konstante pliig\u0302anta nombro\nde pasag\u0302eroj. La antau\u0306esploroj montris, ke nek rapida tramo nek unurela fervojo povus\nregi la situacion. Kiel sola solvo evidentig\u0302is la konstruado de metroo."}, {"text_idx": "#001043", "text": "G\u0302i ekfunkciis somere de 1975 kaj estas la dua lau\u0306 longeco en la lando. La metroo konsistas\nel tri linioj (longe: 38,1 km), 29 stacioj kaj tri krucig\u0302stacioj. Je dispono estas\nankau\u0306 du vagonejoj. C\u0302iutage la metroon uzas 800 000 pasag\u0302eroj (lau\u0306 proksimumaj kalkuloj\ng\u0302is nun veturis c\u0302irkau\u0306 8 miliardoj da personoj)."}, {"text_idx": "#001044", "text": "La metroo en la urbo Dnipro estas la plej nova. G\u0302i havas nur unu linion kun 6 stacioj"}, {"text_idx": "#001045", "text": "Ties konstruado komencig\u0302is en 1981. Oni planis g\u0302in funkciigi en 1991. Sed pro financaj\nmalfacilaj\u0302oj kaj la disfalo de Sovetio la funkciigo okazis vintre de 1995. Tiu metroo\nestas la plej mallonga en la mondo. Por traveturi g\u0302in oni bezonas 12 minutojn."}, {"text_idx": "#001046", "text": "Holio estas hindua festo por festi la alvenon de printempo per j\u0302etado de kolorric\u0302aj\npulvoro kaj akvo. Tio estas vaste festata en Barato, Nepalo kaj en aliaj landoj, kie\nhinduoj log\u0302as. Pakistano estas nomata \u201ela lando de islamo\u201d, sed multaj hinduoj log\u0302as c\u0302efe en la provinco Sindho, kiu situas en la suda parto\nde Pakistano c\u0302e la landlimo kun Barato. Hinduoj konsistigas 1,6 % de la tuta log\u0302antaro\nde Pakistano, kaj multaj islamanoj havas praajn familianojn, kiuj estis hinduoj."}, {"text_idx": "#001047", "text": "La festo okazis la 20an de marto 2019. La registaro kaj konataj politikistoj de Pakistano\nkomplimentis hinduajn popolojn pro la festo. Pakistano estas islama respubliko, sed\ntio ne signifas, ke g\u0302i estas lando nur por islamanoj. La motivo fondi Pakistanon estis\nkrei pacan s\u0302taton, kie c\u0302iuj homoj povas havi liberan kredon. La fondinto de Pakistano,\nMuhammad Ali Jinnah, diris, ke c\u0302iuj homoj rajtas havi sian kredon, kaj oni rajtas\naparteni al ajna religio kaj la s\u0302tato ne intervenu. Homoj kun malsamaj religioj, lingvoj,\nnacioj ktp, log\u0302as en unu s\u0302tato, Pakistano, sed diverseco estas ofte bedau\u0306rinde neglektata."}, {"text_idx": "#001049", "text": "C\u0302ar Holio estas hindua festo, multaj islamanoj konsideras, ke festi g\u0302in estas profana\nago; tial iu festanta devas peti de Dio pardonon. Viroj kaj virinoj dancas kune, ni\ntus\u0302as la vizag\u0302on de aliseksuloj por kolori ilin, kaj tiaj agoj estas malbonaj lau\u0306\nla opinio de severaj islamanoj. Studentoj partoprenantaj en la festo estas ofte kritikataj,\nsed ili memfide diras, ke tio estas ilia kulturo. Barato kaj Pakistano iam estis unu\ns\u0302tato kaj homoj en ambau\u0306 landoj komune havas kulturan tradicion."}, {"text_idx": "#001050", "text": "Opinioj dispartig\u0302as: iu diras, ke ni ne partoprenu en festo de alia religio, sed alia\ndiras, ke jes. Se ni denove pensas pri la motivo krei Pakistanon, oni devas toleri\naliajn religiojn kaj la profundecon de kredo. Mi persone pensas, ke oni povus vivi\npli felic\u0302e se oni tolerus la diferencojn. Festi Holion ne estas islama kulturo, sed\nsendube parto de la pakistana kulturo. Oni en Pakistano devas konsideri la bezonon\npri toleremo, kiu tamen bedau\u0306rinde mankas en la nuntempa mondo."}, {"text_idx": "#001051", "text": "En 2004, kiam Eu\u0306ropa Unio decidis, ke en la baltaj landoj Litovio, Latvio kaj Estonio\nestu prioritata fervojkonstruado, komencig\u0302is la tiel nomata \u201ejarcenta projekto\u201d de la transeu\u0306ropa fervoja reto"}, {"text_idx": "#001052", "text": "C\u0302i projekto celas interligi Pollandon, la baltajn landojn kaj Finnlandon kaj tiel\nplibonigi la ligon de centra kaj orienta Eu\u0306ropo kun Germanio. La projekto antau\u0306vidas\nfervojan linion ligontan Talinon (Estonio) kaj Varsovion (Pollando) tra Rigo (Latvio)\nkaj Kaunas (Litovio). La ligo de Helsinko al Talino c\u0302i-momente plu estus per prams\u0302ipoj,\nsed en estonteco tunelo elfosota inter Helsinko kaj Talino ebligus ligi la estonan\nc\u0302efurbon kaj Helsinkon per fervojo."}, {"text_idx": "#001053", "text": "Notindas, ke por la fervoja projekto malfacilaj\u0302on kau\u0306zas la fakto, ke ekde la mezo\nde la 20a jarcento g\u0302is nun en la baltaj landoj oni uzas fervojtrakon larg\u0302an je 1520\nmm, dum en Eu\u0306ropo la s\u0302puro estas 1435 mm. Tial nuntempe la plimulto de fervojaj s\u0302arg\u0302oj\nvenas el orientaj landoj, precipe Rusio. Manko de rekta fervoja linio inter Norda\nkaj Balta Maroj kau\u0306zas aldonajn transportkostojn."}, {"text_idx": "#001054", "text": "La linio Talino-Varsovio longos minimume 870 km. Eu\u0306ropa Unio celas al maksimuma rapideco\nde 249 km/h por pasag\u0302eraj trajnoj kaj 120 km/h por s\u0302arg\u0302trajnoj. La investado en projektojn\nen Litovio, Latvio kaj Estonio atingos proksimume 5,7 miliardojn da eu\u0306roj. Nur en\nLitovio investoj superos 2,4 miliardojn."}, {"text_idx": "#001055", "text": "Dume, la nova 120-km-longa linio de\nRail Baltica atingas Kaunas, la duan urbon de Litovio. Per g\u0302i hodiau\u0306 eblas semajnfine trajne atingi"}, {"text_idx": "#001057", "text": "Ankau\u0306 estis publikigita la tempo, kiun la trajno bezonos por atingi diversajn urbojn.\nEkzemple, anstatau\u0306 la nunaj 9 horoj buse, rapidtrajne la estona c\u0302efurbo Talino el\nVilnius estos atingebla post 3 horoj 38 minutoj, la pola c\u0302efurbo Varsovio post 4 horoj\nkaj la latva Rigo post nur 1 horo 54 minutoj (hodiau\u0306 buse tio postulas 4 horojn).\nHodiau\u0306 la trajno inter Vilnius kaj Kaunas por c\u0302irkau\u0306 100 km bezonas g\u0302is 80 minutojn;\nper rapida trajno sufic\u0302os nur 38 minutoj."}, {"text_idx": "#001058", "text": "La vojag\u0302prezoj c\u0302i-momente ne estas publikigitaj, tamen klaras, ke biletoj por\nRail Baltica kostos preskau\u0306 duoble pli ol por buso, sed tamen restos du- au\u0306 trioble malpli altaj"}, {"text_idx": "#001060", "text": "Kiel kompletigo al la artikolo\nPopola iniciato por savi abelojn (MONATO 2019/05, p. 8) mi povas informi, ke intertempe la leg\u0302opropono estis traktita en la bavara parlamento.\nLa registaro promesis, ke g\u0302i farig\u0302os leg\u0302o."}, {"text_idx": "#001061", "text": "Kial Marielle Franco estis murdita? (MONATO 2019/05, p. 6): Mi renkontis s\u0302in unufoje, kaj mi povas diri, ke s\u0302ia ekzisto estis ja minaco al\nla banditaro, kiu regas Rio-n. Kurioze, la murdinto proksimas al la fas\u0302isma prezidento\nde mia kompatinda lando ..."}, {"text_idx": "#001062", "text": "Marielle Franco estis murdita (MONATO 2019/05, p. 6), c\u0302ar s\u0302i defendis la malric\u0302ulojn ... La murdinto estas proksimulo de nia aktuala"}, {"text_idx": "#001064", "text": "Goncourt estas atribuata c\u0302iujare al la au\u0306toro de \u201eimagita verko proza\u201d, kio normale signifas, ke g\u0302in ricevas au\u0306toroj de romanoj. Sed kiam en 2017 la premion\nricevis E\u0301ric Vuillard [erik vu\u0306ija\u0301r] pro la verko\nL'ordre du jour (\u201eTagordo\u201d), tio estis surprizo, interalie c\u0302ar la verko ne estas romano de klasika speco. La\nre\u0301cit, do rakonto, kaj en g\u0302i li rakontas \u2013 kun granda imagpovo \u2013 serion da historiaj okazaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001065", "text": "Temas pri okazaj\u0302oj en Eu\u0306ropo antau\u0306 la dua mondmilito, dum la firmigo de la nazia reg\u0302imo\nen Germanio, precipe rilate al la aligo de Au\u0306strio al la germana regno kaj la fifamaj\ninterkonsentoj munkenaj en la jaro 1938a. C\u0302ion c\u0302i Vuillard rakontas en vigla maniero,\nimagante la detalojn sed konstante aldonante pensigajn komentojn pri la rilato inter\nhistoria realo kaj la historia kompreno de la posteularo. Rezultas tre leginda verko,\nkiun konu c\u0302iu, kiu serioze interesig\u0302as pri la historio de tiu epoko."}, {"text_idx": "#001066", "text": "Aparte memorindaj en la tuto estas rakontoj pri adiau\u0306a vespermang\u0302o, al kiu la brita\nc\u0302efministro Chamberlain invitis Ribbentrop, la eksig\u0302antan ambasadoron de Germanio,\ng\u0302uste en la vespero, kiam germanaj trupoj eniras la aneksatan Au\u0306strion, kaj pri la\nmunkena konferenco en septembro 1938."}, {"text_idx": "#001067", "text": "Kaj tiu iom speciala verko estas nun legebla ankau\u0306 en Esperanto. Gratulinda estas\nla iniciato traduki gravan lastatempan verkon, kaj mi alvokas al pliaj tiaj iniciatoj."}, {"text_idx": "#001070", "text": "Esperanto aktiv' mi ekscias, ke la tradukinto havas ambiciojn pri pliaj tradukoj literaturaj. Mi povas\nnur rekomendi al li, en ontaj aferoj konsilig\u0302i ne nur c\u0302e sia amikaro sed c\u0302e vere spertaj\nuzantoj de la lingvo, kaj eventuale ec\u0302 partopreni en kursoj au\u0306 laborgrupoj pri tradukado."}, {"text_idx": "#001071", "text": "Lingva pripenso pri itala revolucieto"}, {"text_idx": "#001072", "text": "Dum la pasinta jaro ankorau\u0306 ne estis antau\u0306vidite, ke en Italio rajtas geedzig\u0302i oficiro\nkaj suboficiro. C\u0302i-jare tio estas ebla, kaj la ministro pri defendo c\u0302eestis la unuan\ntiaspecan ceremonion por gratuli la geedzojn. Nu, la vorto \u201egeedzoj\u201d estas malfacile aplikebla en c\u0302i tiu okazo, kaj mi uzas la neu\u0306tran (au\u0306 neu\u0306tralan) terminon\n\u201epartneroj\u201d, c\u0302ar la nuptan ceremonion festis du inoj."}, {"text_idx": "#001073", "text": "Fakte, en Esperanto, kiam oni ne povas (au\u0306 ne volas) indiki la sekson (nun oni fojfoje\nparolas pri \u201egenro\u201d), la teoria regulo de la Fundamento estas, ke por homoj sekse nedifinitaj oni uzu la\npronomon \u201eg\u0302i\u201d, sed, lau\u0306 Plena Ilustrita Vortaro, efektive Zamenhof uzis tion nur por infanoj."}, {"text_idx": "#001074", "text": "Alexander Gofen ankorau\u0306 frapadas per sia venena prozo (MONATO 2019/03, p. 10-11). Tio okazadas de pluraj jaroj. C\u0302u la gazeto inklinas al fas\u0302ismo?\nMi, blankula eu\u0306ropano, alig\u0302as al nenia religio, jud-kristana au\u0306 alia. Jes ja, tio\nekzistas! Sed mi scias pri malgranda kliko tute ne islama \u201eKranio kaj tibioj\u201d (angle\nSkull and bones), kiu volas regi la tutan mondon per milito, teroro, monpremo. G\u0302i kreas nigrajn s\u0302afojn,\nc\u0302efe islamajn, por malatentigi la popolon pri la vera potenca organizaj\u0302o, c\u0302ar la forto\nde tiu kliko alvenas el la ombro. La mensogo farig\u0302as ilo por regi. C\u0302u sinjoro Gofen\nvere konsideras tiujn mensogojn realo?"}, {"text_idx": "#001075", "text": "Antau\u0306 70 jaroj, la 12an de septembro 1949, mortis la unua slovaka botanikistino, Izabela\nTextorisova\u0301 [tekstorisova], kiu okupas apartan kaj specifan lokon en la historio de"}, {"text_idx": "#001076", "text": "Izabela Textorisova\u0301 naskig\u0302is la 16an de marto 1866 en la malgranda slovaka vilag\u0302o\nRatkova\u0301, c\u0302irkau\u0306 200 kilometrojn nord-oriente de Bratislavo, en la familio de loka\nadvokato. S\u0302i volis farig\u0302i bazlerneja instruistino, sed s\u0302ia patro decidis, ke s\u0302i estos\nleterportistino. Ne estas mirinde do, ke s\u0302i finis nur ses klasojn de la bazlernejo\nkaj plu studis nur kiel memlernanto. En 1886 s\u0302i sukcese trapasis pos\u0302tajn ekzamenojn\nkaj tiel eklaboris en nova pos\u0302toficejo situanta en la montara vilag\u0302o Blatnica, kie\ns\u0302i restis praktike dum sia tuta vivo."}, {"text_idx": "#001077", "text": "S\u0302ia sopiro al klerig\u0302o estis tiel forta, ke, krom la postulemaj laboraj devoj kaj la\nzorgado pri siaj gepatroj kaj tri fratinoj, spite al c\u0302iuj antau\u0306jug\u0302oj kontrau\u0306 la scienca\nagado de virinoj en tiu tempo, s\u0302i lernis ses fremdajn lingvojn (la latinan, la germanan,\nla francan, la rusan kaj parte ankau\u0306 la italan kaj la rumanan) kaj intense studis\nnaturajn sciencojn \u2013 botanikon, speleologion, astronomion kaj mineralogion."}, {"text_idx": "#001078", "text": "La finon de sia kreema kaj produktema vivo s\u0302i pasigis en la malgranda urbo Krupina,\nkie la 12an de septembro 1949 s\u0302i mortis en la ag\u0302o de 83 jaroj kaj kie s\u0302i estas entombigita.\nEn 1981 s\u0302iaj restaj\u0302oj estis transportitaj en la nacian tombejon ene de la historia\nurbo Martin, kie ripozas multaj eminentuloj de la slovaka politika kaj kultura vivo."}, {"text_idx": "#001079", "text": "La vilag\u0302o Blatnica kus\u0302as c\u0302e la piedo de la montaro Vel\u030cka\u0301 Fatra (Granda Fatro), kies\nc\u0302efa montodorso estas 45 kilometrojn longa. En la pitoreskaj valoj kaj herbejoj de\ntiu montaro, Textorisova\u0301 malkovris kelkajn rarajn endemiajn speciojn, kiel roza dafno\nDaphne cneorum), edelvejso (Leontopodium alpinum) ktp. S\u0302ia nomo enskribig\u0302is en la sciencan botanikan nomenklaturon, precipe post kiam\ns\u0302i malkovris en 1893 interesan, antau\u0306e nekonatan, novan specion de kardo sur la loka\nmonto Tlsta\u0301 (Dik-korpa). Tiun c\u0302i la hungara botanikisto A. Margittai (1880-1939) poste\nnomis, honore al s\u0302i, g\u0302uste"}, {"text_idx": "#001080", "text": "Dum sia vivo Textorisova\u0301 kreis grandan herbokolekton, science nomatan\nHerbarium Textoris, kiu enhavas proksimume 5000 herbojn. S\u0302i fake priskribis pli ol centon da novaj plantoj\nel la tiel nomata \u201eg\u0302ardeneto Turiec\u201d, la c\u0302irkau\u0306aj\u0302o de Martin (pro la rivero Turiec, kiu trafluas la distrikton Martin).\nSiajn ric\u0302ajn spertojn pri botaniko s\u0302i regule publikigis en la hungara faka periodaj\u0302o"}, {"text_idx": "#001081", "text": "Textorisova\u0301 havis ankau\u0306 proksimajn rilatojn kun Ma\u0301s\u030ca Hal\u030camova\u0301, slovaka poetino de\nfragila kaj pure virina liriko (MONATO 2018/07, p. 10 (2018/012265.php). S\u0302i aperigis ankau\u0306 malgrandajn literaturajn artikolojn en la virinaj magazinoj\nListy z\u030cien (Leteroj de virinoj) kaj\nSvet dievc\u030cat (Mondo de knabinoj), kolektis materialon pri slovakaj dialektoj kaj sporade kunlaboris\nkun reprezentantinoj de la slovaka kaj c\u0302eh\u0302a virinaj movadoj."}, {"text_idx": "#001083", "text": "Ukrainio: defioj por la nova prezidanto"}, {"text_idx": "#001086", "text": "C\u0302iuj naciaj kaj internaciaj observantoj substrekis, ke la unua kaj la dua fazoj respondis\nal internaciaj demokratiaj normoj, kontrau\u0306e al la elektoj de 2004, kiam el la \u201evenko\u201d de Viktor Janukovic\u0302 rezultis la Orang\u0302a Revolucio kaj la venko de Viktor Jus\u0302c\u0302enko."}, {"text_idx": "#001087", "text": "La c\u0302i-supran parton oni komprenu el historia vidpunkto. Ukraina Sovetia Socialisma\nRespubliko (Ukraina SSR) estis la dua lau\u0306 grandeco, graveco kaj log\u0302antaro el c\u0302iuj\nsovetiaj respublikoj, havanta nuklean potencialon kaj estinta kunfondanto de UN. Ukraina\nSSR estis la plej kompleksa respubliko de Sovetio, g\u0302iaj alipensuloj konsistigis 75 %\nde c\u0302iuj sovetiaj politikaj malliberuloj. Pro tio, post la proklamo de sia sendependeco\nla 24an de au\u0306gusto 1991 Ukrainio farig\u0302is la malplej fidinda najbaro de Rusio, krom,\nprobable, la tri baltaj landoj, kiuj fakte por g\u0302i ne estis tiel gravaj."}, {"text_idx": "#001088", "text": "Ruslando prenis de Ukrainio ne nur la nomon (Petro la 1a dekomence estis caro de Moskovio;\nnur en 1721 li anoncis sin imperiestro de la Granda, Blanka kaj Malgranda Rusioj),\nsed ankau\u0306 la tutan historion de la Kijiva Rusio (Rutenio). Filinoj de la Granda Kijiva\nPrinco Jaroslavo la Sag\u0302a (983-1054) farig\u0302is reg\u0302inoj de Francio, Norvegio, Hungario."}, {"text_idx": "#001089", "text": "En aliaj eksaj sovetiaj respublikoj, krom la baltaj landoj, Ukrainio kaj Kartvelio,\nprezidentoj plenumas siajn devojn dum multaj jaroj. Kontrau\u0306e, la rezultoj de elektoj\nen Ukrainio ofte ne ripetig\u0302as. Fakte, dum sia 28-jara ekzisto la sendependa Ukrainio\nhavis 5 prezidentojn, el kiuj nur unu estis reelektita. Lau\u0306 onidiroj, la lastaj elektoj"}, {"text_idx": "#001090", "text": "La elekta procezo komencig\u0302is la 31an de decembro, tri monatojn antau\u0306 la unua fazo.\nKutime, dum la novjara noktomezo la prezidento salutas la popolon kun bondeziroj por\nla sekvanta jaro. Tion faris la tiama prezidento Poros\u0302enko, kaj tion elsendis multaj\ntelevidkanaloj, krom unu: \u201e1+1\u201d. Tiu lasta, kiun posedas la ric\u0302ulo Kolomojskij, elsendis salutvortojn de la komika\naktoro Volodimir Zelenskij, kiu anoncis pri sia intenco kandidatig\u0302i por la prezidenta\nposteno. La historio scias pri similaj faktoj: lau\u0306dire Lenin iam asertis, ke ec\u0302 kuiristino"}, {"text_idx": "#001091", "text": "La iama soveti-ukraina por-komunisma poeto Pavlo Tic\u0302ina verkis poemon (kiun nepre\ndevas parkerigi ukrainaj lernejanoj), kiu komencig\u0302as per la vortoj:\nSur la placo, c\u0302e preg\u0302ejo\nEstu ataman' por ni ...1\nDo, interesa vico: kuiristino, pas\u0302tisto, kaj nun, post 100 jaroj, komika aktoro ..."}, {"text_idx": "#001092", "text": "Oni multe kritikis kaj lau\u0306dis Poros\u0302enkon pro liaj mankoj kaj atingoj: li ja plifortigis\nla armeon dum la milito kontrau\u0306 Rusio, li helpis akiri la \u201etomoson\u201d, la dekreton per kiu la Ortodoksa Eklezio de Ukrainio farig\u0302is la 15a sendependa (de\nMoskvo). Sed oni ne povis lau\u0306di au\u0306 kritiki la alian kandidaton Zelenskij, c\u0302ar li faris\nnenion, ne aperis publike ktp. Ankorau\u0306 unu manko de la aktoro-prezidento: li malbone\nparolas la oficialan lingvon de la s\u0302tato, la ukrainan. Nur nun li serc\u0302as instruiston."}, {"text_idx": "#001094", "text": "Analizante la lastajn elektojn, oni menciu ankau\u0306 maltrankviligaj\u0302ojn: dum en antau\u0306a\nbalotado en 2010 partoprenis 25,5 milionoj da personoj, c\u0302i-jare temis pri nur 18,5\nmilionoj, 27 % malpli. Kialoj de tiu fakto estas la aneksado de Krimeo fare de Moskvo\nkaj la milito kun Ruslando en Donbaso (orienta Ukrainio); la elektojn ne partoprenis\nankau\u0306 civitanoj de Ukrainio log\u0302antaj en Rusio kaj Transnistrio (parto de Moldavio\nokupita de Rusio). Alia grava faktoro estas la elmigrado pro la malfacilaj ekonomiaj\nkondic\u0302oj en la lando: nur en Pollando nun log\u0302as kaj laboras proksimume 2 milionoj"}, {"text_idx": "#001095", "text": "Miloj da homoj kolektig\u0302is sekva-tage apud la administrejo de Petro Poros\u0302enko por danki\nlin pro la 5-jara senlaca laboro. Antau\u0306 la nov-elektita prezidento Zelenskij staras\ndefioj de du militoj: kontrau\u0306 Rusio kaj kontrau\u0306 koruptado. Sukcesojn al li!"}, {"text_idx": "#001096", "text": "1. Traduko de la au\u0306toro. Atamano estis titolo de la plej supera c\u0302efo de la kozakaj\ntrupoj en la rusa imperio."}, {"text_idx": "#001098", "text": "Studo efektivigita centprocente en Italio fare de la instituto IRCCS\nNeuromed, en la centrosuda regiono Molizo, montris, kial spirulino (science:"}, {"text_idx": "#001104", "text": "En la rivero Devoll, sud-oriente en Albanio, estas konstruataj hidroelektraj centraloj,\nkies kapacito estas malpli granda ol tiu de la centraloj en la rivero Drin \u2013 situanta en la nordo \u2013 konstruitaj jam en la komunisma erao, en la 70aj jaroj de la pasinta jarcento."}, {"text_idx": "#001105", "text": "Unu el ili, tiu de Moglica \u2013 la dua en tiu rivero \u2013 estas projektita kaj konstruata de la norvega kompanio\nStatkraft jam de kvar jaroj. La 160 metrojn alta digo, unu el la plej altaj en la mondo, pere\nFrancis garantios energipovon de 180 megavatoj, kun jara produktado de 450 000 megavat-horoj.\nLa artefarita lago ampleksos pli ol sep kvadratajn kilometrojn kaj havos volumenon\nde 400 milionoj da kubaj metroj."}, {"text_idx": "#001106", "text": "\u201eLa digo konsistas el asfalta bazo kaj loka pleniga materialo\u201d, diris la ing\u0302eniero kaj direktoro William Burstrom. La centralo staras sur monta\ndeklivo kaj la akvo venas per 16-kilometra tunelo tra roka masivo. En la konstruado,\nlau\u0306 s-ino Rigela Gegprifti \u2013 c\u0302efo de homrimedoj \u2013 estas engag\u0302itaj pli ol 2000 laboristoj el 23 landoj."}, {"text_idx": "#001107", "text": "Efiko en la socia vivo"}, {"text_idx": "#001108", "text": "Tiaj hidroelektrejoj \u2013 kun diversaj energipovoj \u2013 estas konstruataj multnombre tra la tuta Albanio. Ili efikas bone al la infrastrukturo\nen la regiono kaj al pliviglig\u0302o de la log\u0302antara vivo."}, {"text_idx": "#001109", "text": "En Italio dum 2018 notinde malaltig\u0302is la nombro de malric\u0302aj personoj. C\u0302u eble la krizo"}, {"text_idx": "#001110", "text": "Lau\u0306 pluraj statistikoj publikigitaj de la eu\u0306ropa statistika oficejo Eurostat, la nombro\nde italaj civitanoj, kiuj spertis pasintjare gravan materialan mankon, estis 5 035 000.\nUnuavide tio estas alta nombro, sed fakte pli ol miliono malpli ol la 6,1 milionoj\nregistritaj dum 2017. La personoj, kiuj devis alfronti signifoplenan malhavon, estis\nsume en la pasinta jaro 8,4 % de la tuta log\u0302antaro, kontrau\u0306 10,1 % en la jaro 2017."}, {"text_idx": "#001112", "text": "Formorto minacas g\u0302is unu milionon da specioj"}, {"text_idx": "#001113", "text": "Lau\u0306 fres\u0302a 1800-pag\u0302a raporto fare de Interregistara Sciencpolitika Platformo pri Biodiverseco\nIntergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services, IPBES) estas hodiau\u0306 en dang\u0302ero pli ol 40 % de la amfibiaj specioj, preskau\u0306 33 %\nde la koralaj rifoj kaj pli ol triono de la maraj mamuloj. El la 59 ekzistantaj specioj\nde rajoj kaj s\u0302arkoj, 17 estas endang\u0302erigitaj sekve de troa fis\u0302kaptado kaj ruinigado\nde biotopoj. Klimataj s\u0302ang\u0302ig\u0302oj kaj insektoj damag\u0302as ankau\u0306 libanajn cedrojn. Ne mirinde\ndo, ke la libana ministrejo pri agrikulturo enkondukis programon, kiu antau\u0306vidas la\nplantadon de g\u0302is 40 milionoj da cedroj antau\u0306 2030."}, {"text_idx": "#001114", "text": "En la raporto estas interalie menciite, ke biodiverseco estas nia komuna heredaj\u0302o\nkaj la plej grava sekureca vojo al la homa supervivado. La internacia aro de fakuloj,\nkiuj pretigis la esploron, resumis jene la kvin kialojn, kiuj plej influas la malaperon\nde bestoj kaj plantoj. Temas pri malpliig\u0302o kaj detruig\u0302o de biotopoj, neleg\u0302a c\u0302asado\nde sovag\u0302aj bestoj, tutmonda plivarmig\u0302o, media malpurigo; fine kulpas la c\u0302eesto de\nnovaj specioj de bestoj kaj plantoj (ekzemple, ratoj, moskitoj, serpentoj ktp), kiuj\natingis de siaj originaj lokoj aliajn malproksimajn landojn pere de s\u0302ipoj au\u0306 aviadiloj."}, {"text_idx": "#001115", "text": "La raporto sciigas, ke ekzistas nerekta ligiteco inter klimataj s\u0302ang\u0302ig\u0302oj/perdo de\nbiodiverseco kaj la grandig\u0302anta nombro de homoj en la mondo (kio kuntrenas kreskantan\nkonsumadon de resursoj): oni klarigas, ke ekde 1970 la agrikultura rikolto fakte trioblig\u0302is,\ndum elhakado de arbaroj duoblig\u0302is. Cetere c\u0302iujare oni ekspluatas 60 miliardojn da\ntunoj da renovigeblaj kaj nerenovigeblaj naturaj resursoj. La urboj estas nun duoble\npli grandaj ol en 1992. Kompare kun 1980, la malpurigo pro plasto estas dekoble pli\nmulta. Plie, grandaj kvantoj da pezaj metaloj kaj toksaj fabrik-forj\u0302etaj\u0302oj malpurigas"}, {"text_idx": "#001116", "text": "IPBES atentigas, ke antau\u0306 2016 malaperis 9 % de la rasoj de malsovag\u0302aj mamuloj bredataj\npor nutrado au\u0306 laboro. La damag\u0302o en ekosistemoj, samkiel la estingig\u0302o de specoj de\nsovag\u0302aj kaj malsovag\u0302aj bestoj kaj plantoj, estas rekta konsekvenco de grandaj kaj\nmalprudentaj agoj de homoj. La rezultoj de la raporto certe estos precipa temo de\nla monda konferenco pri protektado de specioj, kiu okazos en C\u0302inio venontjare. Dum\ntiu konferenco estos mondvaste determinataj la bazaj principoj por la protektado de"}, {"text_idx": "#001117", "text": "Oni fondis la platformon IPBES en Panamo en 2012. G\u0302i celas plifortigi kaj profundigi\nsciencan politikan kunlaboron por biodiverseco kaj dau\u0306ripova evoluo. IPBES agadas\nsub la au\u0306spicioj de kvar organizaj\u0302oj de Unuig\u0302intaj Nacioj (UN): la Programo de UN\npri la Homa Medio), Unesko, la Organizaj\u0302o pri Nutrado kaj Agrikulturo kaj la Programo\nde UN pri Disvolvado. La sekretariato de IPBES trovig\u0302as en Bonno (Germanio). La raporto\nestis aprobita dum g\u0302ia 7a plena kunveno de la 29a de aprilo g\u0302is la 4a de majo 2019"}, {"text_idx": "#001118", "text": "Pli da informoj haveblas anglalingve c\u0302e"}, {"text_idx": "#001119", "text": "Orienta Partnereco: sukcesa politiko de EU"}, {"text_idx": "#001120", "text": "Orienta Partnereco estis fondita en 2009 kiel diplomatia projekto de Eu\u0306ropa Unio (EU)\npost iniciato de Pollando. G\u0302i prezentas platformon, kiu subtenas eu\u0306ropan integradon\nkaj celas plivastigi la rilatojn kun la ses eks-sovetiaj respublikoj Armenio, Azerbajg\u0302ano,\nBelorusio, Kartvelio, Moldavio kaj Ukrainio."}, {"text_idx": "#001121", "text": "Pri la estonteco de Orienta Partnereco, sed ankau\u0306 pri interhomaj rilatoj, regiona\nsekureco kaj ekonomia kunlaborado parolis la ministroj pri eksterlandaj aferoj de\nla Vis\u0302egrada Grupo (C\u0302eh\u0302io, Hungario, Pollando kaj Slovakio) maje en Bratislavo, Slovakio."}, {"text_idx": "#001122", "text": "Lau\u0306 la slovaka ministro pri eksterlandaj aferoj, Miroslav Lajc\u030ca\u0301k, lia lando delonge\nkonsideras Orientan Partnerecon sukcesa politiko de EU kaj havas grandan intereson,\npor ke g\u0302i estu plue inter la prioritatoj de EU. En solena proklamo subskribita de\nla partoprenantoj oni esprimis subtenon al la landoj de Orienta Partnereco."}, {"text_idx": "#001125", "text": "Plastaj rubaj\u0302oj malpurigas i.a. la marojn. Fifama estas granda kirlig\u0302o meze en la\nPacifika Oceano. La plastaj\u0302oj tie devenas precipe de tri riveroj de orienta kaj sud-orienta\nAzio. Pri 90 % de la maraj plastaj\u0302oj respondecas 10 riveroj, du en Afriko, la aliaj\nen Azio. Sed la fenomeno estas tutmonde renkontata c\u0302e strandoj. Fis\u0302oj kaj aliaj vivestaj\u0302oj\nsuferas, mang\u0302ante disfrotitan plastaj\u0302on, la tiel nomatan mikroplastaj\u0302on."}, {"text_idx": "#001126", "text": "Estas diskutoj, c\u0302u oni reduktu la produktadon de plastoj. Sed tio povas havi nur marg\u0302enan\nefikon. La tutmonde produktata kvanto (320 milionoj da tunoj au\u0306 da kubaj metroj) estas\nlau\u0306 volumeno komparebla al tiu de s\u0302talo (1662 milionoj da tunoj au\u0306 210 milionoj da\nkubaj metroj). Tio signifas, ke plastaj materialoj havas avantag\u0302ojn, plenumas vastig\u0302intajn\nbezonojn kaj estas ne nur superfluaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001127", "text": "Tamen estas dezirinde draste limigi la plastaj\u0302ojn nur unufoje uzatajn (kiel la plej\nmultaj pakumoj, en Germanio 30,5 %, vidu la diagramon) kaj facile anstatau\u0306eblajn.\nEu\u0306ropa Unio nun malpermesos plastajn vatbastonetojn, trinks\u0302almojn, unufojajn mang\u0302ilojn\nk.a. kaj postulas, ke la membros\u0302tatoj limigu la konsumadon de plastaj sakoj al 90\n(en 2019) kaj 40 (g\u0302is 2025) c\u0302iu-jare kaj -persone (taksata nuna nombro: 198). Germanio\natingis la c\u0302i-lastan valoron jam en 2017, c\u0302ar \u2013 pro kampanjo el la medioprotekta ministrejo \u2013 plej multaj vendejoj postulas pagon por la plimulto de la sakoj. Oni nun volas pliakrigi"}, {"text_idx": "#001128", "text": "Por redukti rubaj\u0302ojn speciale en deponejoj, en 1991 Germanio malpermesis rektan deponadon\nkaj devigis produktantojn repreni kaj reutiligi la pakumojn. Samtempe oni konstruis\nkaj modernigis rubobruligejojn. La jara deponado tiel reduktig\u0302is je faktoro 10, kaj\nnur 1 % de la plastaj forj\u0302etaj\u0302oj atingas deponejojn. Konsumantoj nun pagas jam c\u0302e\nla ac\u0302eto malmultajn cendojn por pakumoj, monon, kiu estas transdonata al firmaoj,\nkiuj disspecigas la kolektitan pakumrubaj\u0302on."}, {"text_idx": "#001130", "text": "C\u0302e la reciklado de plastaj pakumoj, krom la kolektado nur la disspecigado kostas monon\n(pagatan de konsumantoj jam c\u0302e la ac\u0302eto). La postajn s\u0302tupojn pagas la vendado de la\nproduktoj. Por la apartigo de la plastoj oni ellaboris robotojn kaj ankorau\u0306 plibonigadas\nilin. La amasaj plastospecoj estas ekkonataj per spektroj en proksima infrarug\u0302o, se\nla plasto ne estas tro miksita, ne tro malpurigita au\u0306 tro kovrita de surgluaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001135", "text": "Por eviti plastajn forj\u0302etaj\u0302ojn en la medio, certe iom helpas redukti la kvanton de\nunufojaj pakumoj kaj aliaj tiaj varoj, au\u0306 per libera volo au\u0306 per impostoj au\u0306 per malpermesoj.\nSed estas multe pli efike kolekti ekz. pakumojn kaj reutiligi ilin. Germanio \u2013 kaj g\u0302is nun bedau\u0306rinde nur malmultaj aliaj landoj \u2013 estas tiurilate sur bona vojo. 99 % de la kolektitaj pakumoj estas reutiligataj,\nau\u0306 kiel materialo au\u0306 kiel brulaj\u0302o."}, {"text_idx": "#001137", "text": "Jen nur kelkaj ekzemploj de multaj eblaj plibonigoj. Sed unua pas\u0302o por redukti la\nmondvastajn plastajn forj\u0302etaj\u0302ojn estus, se multaj landoj sekvus similan vojon kiel"}, {"text_idx": "#001139", "text": "Kiu ne esperas la neespereblan, ne trovos g\u0302in."}, {"text_idx": "#001140", "text": "Heraklito ofte nomig\u0302as \u201ela obskura\u201d au\u0306 \u201ela nekomprenebla\u201d, sed nepre li restas fascina."}, {"text_idx": "#001141", "text": "Andre\u0301 Cherpillod, lau\u0306 propra aserto neestante kapabla traduki Herakliton el la greka\noriginalo, uzis plurajn diverslingvajn tradukojn por el tiuj distili sian propran\nversion. Tiun metodon tre sag\u0302an siatempe ankau\u0306 mi uzis por mia versio de la\nEvangelio kopta lau\u0306 Tomaso. Kaj la rezulto, kiun en tiu c\u0302i libreto li prezentas, pravigas lian elekton."}, {"text_idx": "#001142", "text": "Cherpillod kompreneble uzis fakulojn al mi nekonatajn, nuntempajn, dum siatempe por\n2 mi uzis precipe la tekstfragmentojn en la eldono de Bruno Snell, Mu\u0308nchen-Zu\u0308rich,"}, {"text_idx": "#001143", "text": "La eldonon de kolego-tradukisto Cherpillod mi senhezite jug\u0302as pli bona ol mian propran:\nunue senambigue li komencas per prezentado de sia labormetodo, due li aldonis enkondukon"}, {"text_idx": "#001144", "text": "Liaj gvidantoj proponis al li iun sistemigon en la fragmentoj, kio montrig\u0302as tre bona\nsugesto: nun kun pli da profito oni povas gustumi la spicaj\u0302ojn de Heraklito."}, {"text_idx": "#001145", "text": "Pag\u0302o 7, c\u0302e I. La stulteco de la homoj kaj iliaj pensomajstroj: \u201eLa surdeco de la homoj al la Diskurso\u201d. La nocio \u201ediskurso\u201d por france-parolantoj nepre estas konata, sed en tiu c\u0302i traduko el tiel fora epoko\ng\u0302i impresas al mi tro filozofi-fakule; mi mem miatraduke preferis \u2013 kaj nepre restas c\u0302e tio \u2013 la multe pli simplan \u201eparolo\u201d."}, {"text_idx": "#001146", "text": "Pag\u0302o 8 sube. \u201eC\u0302io estig\u0302as el konfliktoj\u201d estas unu el liaj c\u0302efaj instruoj \u2013 kiel ofte en nia realo tion ni rekonas ankorau\u0306 nia-epoke! Estas granda plezuro mediteme"}, {"text_idx": "#001149", "text": "Pag\u0302o 11. Mi bedau\u0306ras, ke eraron mi trovis en la rakonto pri la efezanoj plenkreskaj:\n\u201eilin ekzilis la plejvalora Hermodoro\u201d devas esti \u201eili ekzilis la plejvaloran Hermodoron\u201d."}, {"text_idx": "#001150", "text": "Al c\u0302iu senhezite mi povas rekomendi tre trankvile, kvazau\u0306 gustumante, ektralegi tiujn\nc\u0302i citaj\u0302ojn de tiu tre granda antau\u0306sokrata filozofo. G\u0302uu g\u0302in!"}, {"text_idx": "#001153", "text": "Komence de majo 2019 papo Francisko vizitis unuafoje Bulgarion (jam vizititan en majo\nde 2002 de la pola papo Johano Pau\u0306lo la 2a), kadre de vojag\u0302o, kiu poste venigis lin\nankau\u0306 al Nord-Makedonio. Bulgara romkatolika monah\u0302ino, fratino Svetla Zekova, kiu\nagas en monah\u0302ejo de Respubliko Kipro, sed flugis al sia patrolando por la okazo, c\u0302eestis\nmem la eventon kaj havigis kelkajn ekskluzivajn fotojn, informante ankau\u0306 la legantaron\nde MONATO pri la c\u0302efaj temoj traktitaj de la unua sud-amerika papo dum lia vizito."}, {"text_idx": "#001154", "text": "Post unutaga restado en la bulgara c\u0302efurbo Sofio, kie, serc\u0302ante vojon al ne tre facila\nekumenisma dialogo, li povis oficiale renkonti estrojn de la loka ortodoksa eklezio\nkaj pilgrime viziti la katedralon de sankta Aleksander Nevski, li aviadile atingis\nRakovski. Temas pri urbeto log\u0302ata de proksimume 26 000 personoj en la sudo de Bulgario,\nne malproksime de Plovdiv: tie vivas multaj romkatolikoj kaj estas monah\u0302ejo de franciskanaj\nmonah\u0302inoj, al kiuj apartenas ankau\u0306 Svetla Zekova."}, {"text_idx": "#001155", "text": "En la mateno de la 6a de majo 2019 papo Bergoglio (lia italdevena familinomo) celebris\nla sanktan meson, dum kiu unuafoje ekde sia papig\u0302o li komuniis 245 infanojn, kiuj\nvenis de c\u0302iu parto de Bulgario. La preg\u0302ejo sankta Mikaelo estis plena, kaj multaj\nhomoj (10 000 entute alvenis tie por la okazo) ja ne povis eniri en g\u0302in: c\u0302iu infano\npovis do esti akompanata nur de unu gepatro; la alia devis atendi ekstere. Fine de\nla liturgio, ric\u0302a de intensaj momentoj kaj reciprokaj dankoj, multaj rozaj petaloj\n(simbolo de Bulgario) falis de la preg\u0302eja plafono, salutante la papon."}, {"text_idx": "#001156", "text": "En la posttagmezo de la sama tago, post au\u0306tomobila traveturado tra la urbeto Rakovski,\npapo Francisko renkontis la romkatolikan komunumon, au\u0306skultante plurajn elkorajn atestojn\n(ekzemple tiun de monah\u0302ino, kiu rakontis sian malfacilan vivon kaj la kialon de sia\ndecido, farita dum pilgrimado en suda Francio, ig\u0302i monah\u0302ino por servi la aliulojn)."}, {"text_idx": "#001157", "text": "Li alparolis la c\u0302eestantojn itallingve (helpate de bulgaren tradukanta pastro), dum\nili parolis al li en la bulgara. Li kaptis la okazon por longe kaj spontane paroli\nal la bulgara komunumo pli kiel amiko kaj spirita gvidanto ol kiel reganto de la eklezio\n(li ofte asertas, ke li sentas sin precipe episkopo de Romo)."}, {"text_idx": "#001158", "text": "Li ne tus\u0302is nebulajn doktrinajn temojn, sed per emociplenaj rigardo kaj voc\u0302o sciigis\nsian vidpunkton pri diversaj temoj rilataj al la c\u0302iutaga vivo kaj rakontis anekdotojn\nel sia persona sperto. Jen unika eblo por koni kaj kompreni, kia homo estas papo Francisko,\npreter tio, kion malprecize la internacia gazetaro ofte raportas. Fakte oni ofte lin\nmiskomprenas pro lia agmaniero tiel malproksima de la \u201etradicio\u201d, sed li klare montras, precipe dum tiuj renkontig\u0302oj kun kredantoj, siajn sincerecon"}, {"text_idx": "#001159", "text": "Unue la papo dankis al la c\u0302eestantoj pro la varma bonvenigo, la belaj tradiciaj dancoj\nkaj la diversaj parolaj atestoj. Li klarigis, ke li povas finfine elkompreni, kial\nAngelo Roncalli (poste farig\u0302inta papo Johano la 23a) en la pasintaj jardekoj tiom\namis Bulgarion, kie li junag\u0302e restis inter 1925 kaj 1934. La papo klarigis, ke ni\ndevas vidi per la okuloj de kredo kaj de amo, sekvante la spurojn de la \u201ebona papo\u201d, kiu scipovis agordi sian koron lau\u0306 tiu de Jesuo kaj ne konsentis kun tiuj, kiuj\nc\u0302irkau\u0306 si vidis nur malbonon kaj kiujn Roncalli tial nomis \u201eprofetoj de malbonsorto\u201d. Oni ja devas fidi je Dio, kiu akompanas nin dau\u0306re kaj, ec\u0302 meze de la problemoj de\nla vivo, kapablas realigi neatenditajn kaj surprizajn projektojn, anoncis la papo."}, {"text_idx": "#001160", "text": "Aludante al la tiumatena vizito al la rifug\u0302ejo de Vrazhedebna, li asertis, ke li g\u0302ojas\nekkoni homojn devenantajn de plej diversaj landoj de la mondo, alvenintajn al Eu\u0306ropo\npor trovi pli bonajn vivkondic\u0302ojn. \u201eNi devas ekkonscii, ke c\u0302iu persono estas filo de Dio, sendepende de ties etno au\u0306 religia\naparteno. Por ami iun, ne necesas peti ties vivhistorion. Amo venas antau\u0306 c\u0302io c\u0302i,\nc\u0302ar g\u0302i estas senpaga. C\u0302u vi scias ion plian? Ni devas atenti.\u201d"}, {"text_idx": "#001161", "text": "\u201eNi falis en kulturon de adjektivo: c\u0302i tiu homo estas c\u0302i tia, tiu homo estas tia. Dio\nne volas tion. C\u0302iu homo estas persono, bildo de Dio. Ni ne uzu adjektivojn. Ni ne\nflustru. Kiom facile oni nuntempe klac\u0302as! Sed tio signifas \u201aadjektivigi\u2019 la homojn, alglui al ili etikedojn. Ni devas pasi de la kulturo de adjektivo al la\nkulturo de substantivo: c\u0302iu el ni estas persono, homo, kun la sama valoro. Ni lasu,\nke adjektivojn metu Dio mem. Ni devas ami iun ajn. Homo, kiu amas, ne perdas tempon\nkompatante sin mem. Li vidas c\u0302iam ion fareblan. Kiu amas ne povas esti pesimisto.\u201d"}, {"text_idx": "#001162", "text": "Li dau\u0306rigis sian paroladon per pli persona kaj elkora stilo: \u201eMi neniam renkontis pesimiston, kiu faris ion bonan en sia vivo. La Sinjoro estas\nla unua, kiu ne pesimistas. Pesimistoj detruas c\u0302ion, ili vidas belan kukon kaj j\u0302etas\nvinagron sur g\u0302in. Jesuo siaflanke estas\nne-kurac-ebl-a optimisto. Li c\u0302iam parolas bone pri ni, klopodante konduki c\u0302iun el ni antau\u0306en, vetante\ndenove pri ni, donante al ni kroman eblon post c\u0302iu falo kaj ec\u0302 peko, travidante novan\nvojon por ni. Kiel belas, kiam niaj komunumoj estas konstruejoj de espero.\u201d"}, {"text_idx": "#001163", "text": "\u201eEklezio nenio alia estas ol familio inter aliaj familioj. G\u0302i estas domo kun malfermitaj\npatrino. Se pordo s\u0302ajnas fojfoje fermita, la s\u0302losilo estas c\u0302iam sur g\u0302i, en la seruro: oni\nne devas frapi c\u0302e la pordo, c\u0302iu povas mem malfermi g\u0302in sen peti apartan permeson.\nSufic\u0302as malmulto por malfermi g\u0302in. Preg\u0302ejoj ne estu do fermitaj al iu ajn. Eklezio\nestas patrino, c\u0302ar patrino ne kondamnas, ne malaprobas, sed c\u0302iam atendas, kurag\u0302igas,\nakceptas. Patrinoj neniam havas antau\u0306pretigitan respondon; ili c\u0302iam konsolas, c\u0302iam\nhavas surprizon por ni kaj volas nian felic\u0302on.\u201d"}, {"text_idx": "#001164", "text": "\u201eLa devo de eklezio estas havi malfermitajn pordojn, kiel faris sanktaj Cirilo kaj\nMetodo, kiuj tradukis la Biblion al slavaj lingvoj, por ke c\u0302iu homo povu kompreni\nla vorton de Dio kaj efike apliki g\u0302in al sia propra vivo. Oni devas nun eliri, esti\nkurag\u0302a kaj kreema, por provi kompreni, kiel eblas traduki la amon de Dio, en konkreta\nkaj komprenebla maniero, por la nuna junularo. Ni devas atingi ties koron, koni g\u0302iajn\natendojn kaj revojn kiel komunumo-familio, kiu subtenas, akompanas, invitas spekti\nla estontecon pere de esperaj okuloj, sendepende de la frustrig\u0302oj kaj elrevig\u0302oj, kiujn"}, {"text_idx": "#001165", "text": "\u201eEn la mondo estas du kategorioj, kiuj suferas multe: la junularo kaj la maljunularo.\nNi devas igi ilin renkontig\u0302i, ili fakte bezonas unu la alian. La maljunuloj estas\nla radiko, la viva memoro de nia kredo. La junuloj ja bezonas radikojn, memoron. Estas\nunu bela profetaj\u0302o de la profeto Joelo:\nLa maljunuloj revados, la junuloj profetados. Kiam ili renkontig\u0302as, la maljunuloj denove ekrevas, ekvivas, dum la junularo estas\nkurag\u0302igata de ili. Ili tiel komencas viziti la estontecon (itale"}, {"text_idx": "#001166", "text": "La papo fine benis la c\u0302eestantaron, memorigante la faman benon de papo Johano la 23a,\nkiu malfermante la 2an vatikanan koncilion sub lunlumo, invitis siatempe la c\u0302eestantojn\nporti al siaj hejmoj, kaj precipe al siaj infanoj, lian kareson. Li salutis la monah\u0302inojn,\nla sacerdotojn, brakumante interalie plurajn invalidojn, antau\u0306 ol ekveturi al Nord-Makedonio."}, {"text_idx": "#001167", "text": "La plej fama arg\u0302enta monero estas talero kun portreto de la imperiestrino Maria Theresia\nde Au\u0306strio, kiu regis de 1740 g\u0302is 1780."}, {"text_idx": "#001169", "text": "En la urbo Sankt Joachimsthal (hodiau\u0306 Ja\u0301chimov en C\u0302eh\u0302io) oni pregis similajn monerojn\nekde 1519 g\u0302is 1528. Oni nomis ilin Joah\u0302im-taleroj au\u0306 mallonge taleroj. La nomo \u201edolaro\u201d etimologie venas de talero."}, {"text_idx": "#001170", "text": "La 21an de septembro 1753 Maria Theresia kaj la princo de Bavario konvencie renovigis\nla monsistemon. El unu \u201eKolonja marko\u201d (234 g da pura arg\u0302ento) oni pregis 10, kaj el unu \u201eViena marko\u201d (281 g da pura arg\u0302ento) 12 talerojn."}, {"text_idx": "#001171", "text": "Sur la teritorio de la tiama Habsburga Monarkio estis multaj pregejoj. Unu el ili\nestis de 1764 g\u0302is 1805 en Gu\u0308nzburg, urbo je 125 km okcidente de Munkeno."}, {"text_idx": "#001172", "text": "Sur la supra flanko de talero el tiu pregejo videblas Maria Theresia en profilo. Sur\nla moneroj de 1764 kaj 1765 s\u0302i aperas kun sia bukla hararo. En la periodo 1765 g\u0302is\n1780 s\u0302i portas vidvinan vualon, c\u0302ar s\u0302ia edzo forpasis en 1765. La mallongigita surskribo\nestas latina: M. THERESIA. D. G. R. IMP. HU. BO. REG. (Maria Theresia Dei Gratia Romanorum Imperatrix, Hungariae Bohemiaeque Regina, Maria Theresia, per dia graco imperiestrino de la romianoj, reg\u0302ino de Hungario kaj"}, {"text_idx": "#001174", "text": "Tiutempe 10 moneroj havis la saman mason de arg\u0302ento kiel unu\nKolonja marko, c\u0302irkau\u0306 234 g da arg\u0302ento. La maso de la talero estas 28,1 g, la fajneco 833/1000\nde arg\u0302ento. Do unu monero entenas 23,3 g da pura arg\u0302ento. Diametro: 39,5 mm, diko:\n2,5 mm. En Au\u0306strio 1 talero kostis 120 krejcerojn, kaj en la aliaj germanaj landoj"}, {"text_idx": "#001175", "text": "Sur kelkaj moneroj el la pregejo Gu\u0308nzburg aperas la litero G, poste H. La literon\nG ricevis moneroj el la pregejo en Nagyba\u0301nya en Hungario (hodiau\u0306 Baia Mare en Rumanio).\nEn 1805, dum la napoleonaj militoj, oni fermis la pregejon Gu\u0308nzburg, sed la konstruaj\u0302oj\ndau\u0306re ekzistas. Ni vizitis la urbon Gu\u0308nzburg en majo 2018 kaj povis eniri la ejojn"}, {"text_idx": "#001176", "text": "En Au\u0306strio la talero kun la portreto de la imperiestrino estis valida g\u0302is 1858, kaj\nen iuj afrikaj landoj ec\u0302 en la 20a jarcento. En kelkaj landoj g\u0302i ricevis stampon \u201ekontrau\u0306marko\u201d por indiki, ke g\u0302i validas. La talero estis pregata ne nur en Au\u0306strio, sed ankau\u0306 en\nLondono, Romo, Milano kaj Kalkato. Entute oni pregis pli ol 400 milionojn da pecoj."}, {"text_idx": "#001177", "text": "La talero de Maria Theresia estas ankorau\u0306 tre populara. En 2019 g\u0302i estas pregata en\nVieno, en \u201eMu\u0308nze O\u0308sterreich\u201d (monerfarejo de Au\u0306strio). La repregaj\u0302o portas la jaron 1780 kaj la inicialojn S.\nF. de la tiamaj monerfabrikaj majstroj Tobias Scho\u0308bl kaj Joseph Faby. En februaro\n2019 unu talero kostis 21 eu\u0306rojn. Jare oni vendas inter 10 000 kaj 50 000 monerojn."}, {"text_idx": "#001179", "text": "Tambura bruo kaj intensa fulmado akompanis la falon de meteorito la 1an de februaro\n2019, je la 13a horo, proksime de la urbo Vin\u0303ales en la okcidento de Kubo. Supre de\nla urbo videblis fuma strio. La okulfrapa evento dau\u0306ris nur 20 sekundojn. Unue la\nobservantoj kredis, ke kras\u0302is aviadilo. Poste ili komprenis, ke meteorito falis. Tuj\noni komencis kolekti la fragmentojn. Oni trovis pli ol 100 kilogramojn da materialo.\nKelkaj pecoj kus\u0302is sur tegmentoj, aliaj trovig\u0302is profunde en la mola tero."}, {"text_idx": "#001181", "text": "Ludovic Ferrie\u0300re, la c\u0302efa kuratoro de la meteorita kolekto de NHM, priskribas la novan\nakiraj\u0302on: \u201eG\u0302i estas preskau\u0306 tute kovrita de ne-brila brune nigra fanda krusto, havas koran formon,\nkaj la maso estas 61 gramoj. Flanke g\u0302i estas rompita; tie oni vidas la helgrizan strukturon\nde la mineralo kaj s\u0302ok-vejnojn. Lau\u0306 la klasifiko la meteorito estas\nordinara kondrito L6. Kondroj estas kelkajn milimetrojn grandaj silikat-globetoj en la meteorito.\u201d"}, {"text_idx": "#001182", "text": "Christian Ko\u0308berl, la g\u0302enerala direktoro de la muzeo kaj esploristo de impaktoj, dankis\nal la kuba ambasadoro Juan Antonio Ferna\u0301ndez Palacios pro la valora donaco: \u201ePor NHM, kiu havas la plej grandan kaj malnovan kolekton de meteoritoj, la vinjalesa\naerolito estas valora pliric\u0302igo de la kolekto.\u201d"}, {"text_idx": "#001183", "text": "La nova meteorito admireblas en la meteorita salonego numero 5 de NHM."}, {"text_idx": "#001184", "text": "La vorto \u201emeteoro\u201d venas de la greka vorto \u03bc\u03b5\u03c4\u03b5\u0301\u03c9\u03c1\u03bf\u03c2 [meteoros] kaj signifas \u201een la aero\u201d. En la 15a jarcento oni opiniis, ke la c\u0302ielo estas dia kaj sens\u0302ang\u0302a kaj oni ne povis\nimagi, ke s\u0302tono povas fali de granda distanco sur la teron. \u201eMeteoro\u201d estis tiam vorto ankau\u0306 por veteraj fenomenoj kiel pluvgutoj, nuboj kaj neg\u0302flokoj.\nHodiau\u0306 oni scias, ke meteors\u0302tonoj venas el la kosmo kaj veterfenomenoj apartenas al"}, {"text_idx": "#001185", "text": "Meteoroido estas c\u0302iela korpo, kiu movig\u0302as tra la kosmo. Meteoro estas luma fenomeno,\nkau\u0306zata de la renkontig\u0302o de meteoroido kun la atmosfero de Tero. Tre hela meteoro\nnomig\u0302as bolido. Meteorito (nomita ankau\u0306 aers\u0302tono, aerolito, meteors\u0302tono) estas natura\nminerala fragmento, postrestaj\u0302o de meteoroido, falinta el la kosmo sur Teron."}, {"text_idx": "#001187", "text": "Pri pederasto kaj liaj viktimoj"}, {"text_idx": "#001188", "text": "Diversaj nacioj de la mondo konstruas c\u0302i tiun skulptaj\u0302on en la nomo de tutmondaj patrineco\nkaj amo kaj la kuraca forto de muziko\n. Temas pri frazo aperinta en la komenco de filmeto de Michael Jackson pri lia albumo\nHistory. Kelkaj interpretis g\u0302in kiel omag\u0302on al\nLa granda diktatoro de Charlie Chaplin, kiu kurioze ankau\u0306 uzis la internacian lingvon sur la s\u0302ildoj de\nla vendejoj en la juda kvartalo."}, {"text_idx": "#001190", "text": "Kvankam tiuj fanatikuloj blinde defendas lin, ili ne kapablas klarigi fakton, kiun\ntamen neniu neas \u2013 nek liaj familianoj, nek liaj advokatoj: kion faris Michael Jackson kun etaj knaboj\ndum la pli ol 1000 noktoj pasigitaj kune en lia dormoc\u0302ambro? La g\u0302isnunaj pretekstoj\n\u201eli estis eksterordinare kreema, do nature havis bizaran vivon\u201d kaj \u201eli neniam g\u0302uis normalan infanecon\u201d ne plu konvinkas iun, kiu rigardis la filmon."}, {"text_idx": "#001192", "text": "Mi konfesas, ke post spektado de la filmo mi iom obsedig\u0302is pri tiu c\u0302i temo, kaj legis\nc\u0302ion, kion oni iam skribis prie. Mi malkovris aliajn dokumentfilmojn de la jaroj 2002-2004,\nen kiuj interalie j\u0302urnalistoj kaj policistoj montras, kio okazis en Neverland. Mi\nrestis s\u0302okita. Krome, mi trovis plurajn novaj\u0302ojn de la 1990aj jaroj, en kiuj la j\u0302urnalisto\ntrankvile diras: \u201eMichael Jackson alvenis akompanata de sia juna amiko X, 9-jara\u201d. Ankau\u0306 pri unu el liaj edzig\u0302festoj oni normale legas, ke \u201ela edzig\u0302atestanto estis Z, 8-jara amiko de la stelulo\u201d. Ekzistis tiom da atentigaj signaloj, ke el la nuna perspektivo malfacile kompreneblas,\nkial neniu ion faris. Dume, la pederasto dau\u0306rigis sian kriman agadon. Vers\u0302ajne ni\nc\u0302iuj kulpas, iugrade, inkluzive de esperantistoj."}, {"text_idx": "#001193", "text": "Antau\u0306 nelonge mi legis, ke la du plej gravaj homoj, kiuj (iom) uzis Esperanton estis\npapo Johano Pau\u0306lo la 2a kaj la elstara kantisto kaj dancisto Michael Jackson. Honeste\nmi ne scias, c\u0302u mi kapablos au\u0306skulti denove liajn kantojn sen revidi la tristajn mienojn\nde Wade kaj James. C\u0302u eblas apartigi la homon de ties kreaj\u0302oj? Kiel ni rilatu al la\nmalhela dimensio de artisto? C\u0302u ni dau\u0306re menciu lin en nia propaganda varbado?"}, {"text_idx": "#001194", "text": "Brila humuro pri vivo en Barcelono"}, {"text_idx": "#001195", "text": "Mi kun granda intereso prenis por recenzo la libron, c\u0302ar tiu c\u0302i verko de Eduardo Mendoza,\ndiference de aliaj, g\u0302is nun ne ekzistas en mia lingvo. La verko (ne romano tamen,\nsed granda novelo) apartenas al la g\u0302enro \u201ehumura sciencfikcio\u201d, kies pinta disflorado okazis en la 1950aj kaj 1960aj jaroj en kreado de Robert Sheckley,\nWilliam Tenn kaj, aparte, Stanis\u0142aw Lem (Stelaj taglibroj de Ijon Tichy k.a.). Tiu c\u0302i verko, aperinta 30 jarojn post la pintaj specimenoj, estas marg\u0302ena\npor la au\u0306toro, tial ne atingas ilian nivelon, sed estas tute digna reprezentanto de"}, {"text_idx": "#001197", "text": "La skrupulaj priskriboj de diversaj kolizioj kaj ironiaj mencioj de barcelonaj moroj\nnaskas la fortan humuran efikon de la tuta teksto, absurdan komikecon. Pro tio la\nleganto, sendepende de la grado de konateco kun la vivo en Hispanio, ofte sincere\nridas. Nu, jen ekzemplo: \u201eMi estas alveninta je la limo de mia korpa rezisto. Mi ripozas metante miajn du genuojn\nsur la grundo, la maldekstra kruro faldita malantau\u0306en kaj la dekstra faldita antau\u0306en.\nVidinte min je tiu pozo, sinjorino donas al mi moneron de dudek kvin pesetoj, kiun\nmi tuj englutas por ne s\u0302ajni malg\u0302entila\u201d (p. 15)."}, {"text_idx": "#001199", "text": "Eraroj eblas ankau\u0306 c\u0302e bonaj tradukistoj. Ilin povas korekti provlegistoj kaj redaktoroj.\nEn la libro estas menciitaj ec\u0302 du: Ste\u0301phane Brault kaj Lode Van de Velde. Sed ili\nc\u0302u reale nenion provlegis, c\u0302u mem ne tre bone regas la gramatikon de Esperanto. Aliokaze\ntiom da eraroj en la teksto ne restus. Ni nur bedau\u0306ru, ke g\u0302uadon de la bona verko\nmalhelpas fus\u0302aj\u0302oj en la traduko."}, {"text_idx": "#001201", "text": "La eldonejo de la libro informis nin, ke baldau\u0306 aperos dua reviziita eldono, en kiu\nespereble c\u0302iuj eraroj estos korektitaj."}, {"text_idx": "#001202", "text": "La regionon c\u0302irkau\u0306 la urbo Saint-Etienne stampis la ekspluatado de karbo-minejoj.\nNuntempe c\u0302iuj s\u0302aktoj estas fermitaj. Restas ankorau\u0306 multaj spuroj de tiu ekonomia\nagado, el kiuj la plej elstara estas la s\u0302aktoturo de\nPuits Couriot (s\u0302akto Couriot, nun minejo-muzeo), kaj g\u0302iaj du rubaj\u0302o-montetoj."}, {"text_idx": "#001203", "text": "Antau\u0306 nelonge aperis en loka j\u0302urnalo artikolo pri ministo, kiu laboris dum 64 jaroj.\nPierre Bruas [pjer bruas] naskig\u0302is en 1857 kaj eniris en minejon en la ag\u0302o de 10 jaroj.\nLi fine emeritig\u0302is en 1931, post 64 jaroj da laboro: li estis tiam 74-jara."}, {"text_idx": "#001204", "text": "Li laboris c\u0302e pluraj kompanioj, c\u0302iam kiel c\u0302e-funda ministo. Kiel multajn kolegojn\nlin trafis pluraj labor-akcidentoj, ekzemple iam li restis 5 horojn superkovrita kaj\nestis g\u0302ustatempe savita. Tiu akcidento kau\u0306zis la perdon de du fingroj. Liaj kolegoj\nadmiris lian energion kaj lertecon. Ili nomis lin \u201epac\u0302jo Bruas\u201d kaj rakontis:"}, {"text_idx": "#001205", "text": "\u201eC\u0302e la s\u0302akto Cambefort li komandis la supren- kaj malsupren-levadon de la lifto-kag\u0302o,\nkun respondeco pri la vivo de ministoj. Tiam oni uzis sonorilon por signali al la\nsurfaca mas\u0302inisto: 1 frapo por iri supren, 2 frapoj por iri malsupren, 3 por iom retropas\u0302i,\nkiam la kag\u0302o haltis tro alte, kaj kontinua sonorado por peti rektan supreniradon.\nNeniam li eraris, kaj li nombris siajn sonoril-frapojn en la regiona dialekto, parenca\nal la okcitana lingvo. Fakte li estis vizitinta lernejon dum nur kelka tempo\u201d."}, {"text_idx": "#001206", "text": "Sed la c\u0302efa kau\u0306zo de lia longega kariero estas familia: li zorgis longtempe pri multnombra\nfamilio. Li edzig\u0302is unuafoje en 1883 kun Madeleine Ve\u0301rot, kun kiu li havis du filinojn:\nPhilome\u0300ne kaj Annette, naskig\u0302intaj respektive en 1885 kaj 1891. Tio estis nenio eksterordinara,\nsed lia edzino bedau\u0306rinde mortis en 1904, kaj li reedzig\u0302is en 1906 kun Louise Mayanson.\nLi estis jam 49-jara, sed li estis bone konata de siaj kunuloj kiel viro forta kaj\nplene energia. Lia nova edzino estis vidvino kaj alportis al la geedza paro siajn\n4 infanojn. Krome s\u0302i naskis kun Pierre Bruas du pliajn infanojn, Louise kaj Fe\u0301lix,"}, {"text_idx": "#001207", "text": "Do, en la ag\u0302o de 52 jaroj li respondecis pri 8 nematuraj infanoj, sed tio ne malkurag\u0302igis\nlin. Fine li emeritig\u0302is en 1931, jam 74-jara."}, {"text_idx": "#001208", "text": "Tia tuta vivo da laboro devis esti agnoskita. Tion pensis la tiea deputito Petrus\nFaure, kiam li eksciis pri\npac\u0302jo Bruas. Li postulis por li la medalon de la Honor-Legio. G\u0302enerale, tiun medalon ricevas\nnur armeaj oficiroj au\u0306 altranguloj, sed c\u0302i-foje temis pri simpla laboristo, kies ves\u0302ton\nli ornamis la 1an de au\u0306gusto 1937, meze de familianoj, amikoj kaj la tuta komunuma"}, {"text_idx": "#001209", "text": "Lia vivo en la nuntempo"}, {"text_idx": "#001210", "text": "Kial tiu historio nin tus\u0302as profunde ankorau\u0306 nun? Multaj aspektoj de lia vivo estas\nallogaj. En tiu tempo apenau\u0306 ekzistis emerito-pensioj au\u0306 sistemo de socia asekuro.\nLaboro estis nepra neceso. Eble kelkaj liberaluloj (lau\u0306 ekonomia vidpunkto) per lia\nekzemplo emfazos la eblon de pli longa labor-kariero, g\u0302uste nuntempe, kiam pro la\nplilongig\u0302o de vivo aperas financaj problemoj c\u0302e emerito-kasoj. Tamen aliaj povos respondi,\nke tiaj viv-kondic\u0302oj estas bildoj de la pasinteco. Felic\u0302e la socio progresis, almenau\u0306"}, {"text_idx": "#001211", "text": "En Vieno situas la palaco\nAlbertina, en kiu trovig\u0302as la plej granda kolekto de grafikaj\u0302oj en la mondo. Krome tie estas\ndau\u0306ra ekspozicio de la \u201eKolekto Batliner\u201d, kiu ampleksas verkojn ekde la franca impresionismo g\u0302is moderna arto. En la palacaj\nejoj oni ekspozicias ne nur proprajn artaj\u0302ojn, sed ankau\u0306 dau\u0306rajn au\u0306 portempajn pruntaj\u0302ojn"}, {"text_idx": "#001212", "text": "En la dua duono de la 17a jarcento, sur la tereno, kie nun staras la palaco, estis\nkortega konstru-oficejo. En 1742 ties direktoro Emanuel Teles da Silva Tarouca [taruka]\n(1696-1771) ricevis de la imperiestrino Maria Theresia de Au\u0306strio la permeson alikonstruigi\ng\u0302in al palaco, kiun oni nomis \u201ePalaco Tarouca\u201d. Tarouca estis la filo de la portugala ambasadoro, dum multaj jaroj edukisto, grava\nkonsilanto kaj intimulo de Maria Theresia. Li pensiig\u0302is en 1757. Poste Maria Theresia\nac\u0302etis la palacon kaj uzis g\u0302in kiel gastodomon."}, {"text_idx": "#001214", "text": "Albert kun sia edzino vojag\u0302is de januaro g\u0302is julio 1776 tra Italio. En Venecio la\n4an de julio 1776 la au\u0306stra ambasadoro Giacomo Durazzo transdonis al ili pli ol mil\nkuprogravuraj\u0302ojn, kiuj pligrandigis la grafikaj\u0302-kolekton. Tiutempe oni ne plu amasigis\nkuriozaj\u0302ojn, sed fondis science konceptitajn kolektojn kaj bibliotekojn."}, {"text_idx": "#001215", "text": "En 1780 Albert ig\u0302is au\u0306stra guberniestro en Au\u0306stra Nederlando. Tie la kortega arkitekto\nLouis de Montoyer (1749-1811) konstruigis en Laken, norde de Bruselo, kastelon, en\nkiu la paro log\u0302is. En 1792 Albert kaj Maria Christina pro revolucio devis fug\u0302i kun\nla kolekto unue al Dresdeno, la hejmurbo de Albert. Poste ili translog\u0302ig\u0302is al Vieno.\nEn 1795 la imperiestro Francisko la 2a subtenis la paron finance kaj donacis al ili\nla palacon de la iama posedanto Tarouca."}, {"text_idx": "#001216", "text": "Albert komisiis al sia arkitekto Montoyer adapti la palacon por siaj grafikaj\u0302-kolekto\nkaj biblioteko kaj inter 1802 kaj 1804 alkonstruigis reprezentan alon, uzante ankau\u0306\nparton de la au\u0306gustena monah\u0302ejo. La palaco ig\u0302is pli ol duoble pli granda. La nun 150\nmetrojn longa fasado apud la imperiestra palaco Hofburg montras imprese la financan\npovon kaj memkonscion de la duko. La internaj\u0302ojn de la palaco de Laken li integris\nen novajn pompajn salonegojn kun silkaj tegaj\u0302oj el Liono kaj orumitaj kristalaj lustroj."}, {"text_idx": "#001217", "text": "Dum la adaptado de la palaco la paro log\u0302is en Kaunitz apud Vieno, kie Maria Christina\nmortis en 1798. S\u0302i estis nur 56-jara. Maria Christina estis la sola infano de Maria\nTheresia, kiu rajtis edzinig\u0302i ne lau\u0306 la dinastia strategio de la imperiestrino, sed"}, {"text_idx": "#001218", "text": "Siajn lastajn vivjardekojn Albert pasigis en sia palaco sen multaj kontaktoj kun la\npubliko. Li pliampleksigis la grafikaj\u0302-kolekton. En 1816 Albert decidis, ke g\u0302i estu\nnedisigebla kaj nevendebla valoraj\u0302o. Post lia morto en 1822 la heredantoj pligrandigis\nla kolekton. Poste g\u0302i ig\u0302is parto de la Habsburga familia fondaj\u0302o. En 1870 la unuan\nfojon oni nomis la grafikaj\u0302-kolekton\nAlbertina memore al la nomo de g\u0302ia fondinto."}, {"text_idx": "#001219", "text": "Post la unua mondmilito Au\u0306strio ig\u0302is respubliko, kaj multaj nobeloj perdis sian propraj\u0302on.\nNova posedanto ig\u0302is la juna s\u0302tato, kiu ne pagis kompenson al la nobeloj. Oni volis\nneniigi la memoron pri la monarkia pasinteco. La pompaj salonegoj fermig\u0302is. Ili ig\u0302is\ntenejoj de artaj\u0302oj, oficejoj kaj bibliotekoj. La kultura heredaj\u0302o iom post iom ruinig\u0302is.\nTamen la grafikaj\u0302-kolekto pligrandig\u0302is c\u0302e Alfred Stix, la direktoro de\nAlbertina de 1923 g\u0302is 1934. Li kompletigis g\u0302in ac\u0302etante francajn kaj germanajn desegnaj\u0302ojn.\nAlbertina por la palaco kaj kolekto ig\u0302is oficiala en 1921."}, {"text_idx": "#001220", "text": "Albertina suferis gravajn damag\u0302ojn pro bombardado fare de usonaj aviadiloj. G\u0302is 1952 oni nur\nsupraj\u0302e renovigis la palacon, kiu tamen perdis sian historian identecon. Dum la jaro\n1959 g\u0302i estis malfermita nur 35 horojn semajne, kaj la nombro de vizitantoj ne estis"}, {"text_idx": "#001221", "text": "De 1962 g\u0302is 1986 direktoro Walter Koschatzky revivigis la palacon kaj kolekton. Li"}, {"text_idx": "#001222", "text": "Oni alikonstruigis kaj renovigis la konstruaj\u0302on en la 1990aj jaroj. La remalfermo\nokazis en 2003. Estis restau\u0306rita la historia fasado kaj 18 pompaj salonegoj. En diversaj\nlandoj oni sukcesis ac\u0302eti originalajn meblojn el la periodo 1780-1822. La c\u0302efan enirejon\noni konstruis sur la nivelo de la 11 metrojn alta bastiono. Estig\u0302is novaj ejoj por\nekspozicioj. Ties areo kreskis de 150 m2 al 5000 m2. Ekde tiam la nova subtera tenejo ampleksas 5000 m2. Indas mencii s\u0302tuparon por festaj eventoj kaj spegulan c\u0302ambron."}, {"text_idx": "#001223", "text": "Aktuale la vizitantojn impresas flugilsimila tegmento (Soravia Wing, 2003) el titano,\nprojektita de la au\u0306stra skulptisto Hans Hollein (1934-2014). Temas pri 53 metrojn\nlonga, mallarg\u0302a tegmento antau\u0306 la enirejo, kiu au\u0306dace \u201etrastrekas\u201d la historian fasadon. Tiu tegmento estis kaj estas ege pridiskutata. G\u0302i tamen necesas,\nc\u0302ar g\u0302i protektas kontrau\u0306 pluvo la novajn lifton kaj ruls\u0302tuparon. Erwin kaj Hanno Soravia\npagis la kostojn de la tegmento. Krome ties familio okupig\u0302is pri la konstru-projektoj"}, {"text_idx": "#001224", "text": "Sub la tegmento de la palaco legeblas\nSammlung Batliner (Kolekto Batliner]. G\u0302i konsistas el 500 verkoj ekde la franca impresionismo g\u0302is moderna\narto kaj estas kerno de dau\u0306ra ekspozicio. En 2007 tiu kolekto farig\u0302is propraj\u0302o de\nAlbertina. La familio Rita kaj Herbert Batliner kolektis la artaj\u0302ojn ekde la 1960aj jaroj."}, {"text_idx": "#001227", "text": "La nombro de vizitantoj ege pliig\u0302is. G\u0302i atingas preskau\u0306 800 000 jare.\nAlbertina estas nun unu el la plej multe vizitataj muzeoj en Vieno. G\u0302iaj fakoj estas grafikaj\u0302oj,\nfotoj, pentraj\u0302oj kaj arkitekturaj eksponaj\u0302oj. La nombro de kunlaborantoj plimultig\u0302is"}, {"text_idx": "#001228", "text": "Geviroj de l' maro vestas sin per longa elasta vosto el plasto, s\u0302irmas siajn okulojn per okulvitroj\npor nag\u0302ado kaj enakvig\u0302as. Nag\u0302ante oni c\u0302iel amuzig\u0302as en baseno, lago au\u0306 maro. Por komunikig\u0302i\nen la subakva mondo oni eklernas gestolingvon de manoj kaj movoj. Oni uzas sian fantazion\nen la nag\u0302ado kaj trejnas siajn muskolojn, precipe tiujn en la mezo de la korpo. Tial\nilia s\u0302atokupo estas ankau\u0306 fortiga sporto."}, {"text_idx": "#001229", "text": "Tiu speco de nag\u0302ado estig\u0302is en Au\u0306stralio antau\u0306 deko da jaroj. Nun g\u0302i disvastig\u0302as en\nEu\u0306ropo. En Finnlando oni jam alig\u0302as al kursoj pri \u201emarvir(in)a nag\u0302ado\u201d (notu, ke ankau\u0306 viroj povas alig\u0302i!). La kursojn arang\u0302as homoj, kies hobio farig\u0302is"}, {"text_idx": "#001230", "text": "Plenkreskuloj kaj geknaboj, kiuj timas enakvig\u0302i, povas forpus\u0302i la timon imagante sin\nmar-estuloj. En la nag\u0302ado oni komencas amuzi sin per fantaziaj\u0302oj. Ludante oni multe\nridas, serc\u0302as trezorojn kas\u0302itajn sur la fundo de la baseno kaj admiras la kolorojn"}, {"text_idx": "#001231", "text": "geviroj de l' maro okazigis naskig\u0302tagan feston, kiu komencig\u0302is en baseno, kie ili g\u0302issate admiris la\nlerton kaj ludojn en la akvo. Kiam ili fine senvostigis sin, ili ekg\u0302ojis pri siaj\nretrovitaj gamboj. Iu el ili ekkriis: \u201eHo, mi tamen estas dupiedulo!\u201d"}, {"text_idx": "#001232", "text": "Faktoj: La plasta nag\u0302vosto kostas c\u0302irkau\u0306 65 eu\u0306rojn. Komencantoj devas kapabli nag\u0302i\n50 m kaj scipovi senstrec\u0302e flosi sur la akvo."}, {"text_idx": "#001234", "text": "Kelkaj medikamentoj tradicie uzataj en la pasinteco kaj konataj pro sia efikeco ne\nplu havas la saman resanigan econ kaj tial farig\u0302as pli kaj pli senutilaj. Tion sciigis\nfine de aprilo 2019, kun iom da maltrankvilo, fakuloj de Unuig\u0302intaj Nacioj. Ili klarigis,\nke ne temas pri tute nova fenomeno, sed ke oni jam spertas c\u0302i-rilate veran tutmondan\nkrizon, kiu kompreneble pensigas kaj timigas kaj medicinistojn kaj pacientojn. La\nfenomeno de rezistado kontrau\u0306 medikamentoj do dau\u0306re pliig\u0302as."}, {"text_idx": "#001235", "text": "En la raporto oni konkludas jenon: medicinaj proceduroj kaj kirurgiaj intervenoj estas\nen dang\u0302ero precipe pro la alarma nivelo de rezistado registrita en pluraj landoj je\ndiversaj disvastig\u0302intaj medikamentoj. Krom al antibiotikoj (kiuj, kiel jam konate,\nemas perdi sian efikon post longa kaj kelkfoje nenecesa utiligado), oni c\u0302i-foje aludas\nankau\u0306 al tuta serio da fungicidoj, pesticidoj, kontrau\u0306virusaj kaj kontrau\u0306mikrobaj"}, {"text_idx": "#001238", "text": "La konferencon organizis la ne-registara organizaj\u0302o\nR20 - Regions of Climate Action (Regionoj de klimata agado), kiun en 2010 fondis la usona aktoro kaj eksa guberniestro"}, {"text_idx": "#001239", "text": "En sia malferma parolado la au\u0306stra prezidento Alexander Van der Bellen substrekis\nla urg\u0302econ, kun kiu oni devas kontrau\u0306batali la klimats\u0302ang\u0302ig\u0302on. Li deklaris: \u201eNi scias, ke la tempo elc\u0302erpig\u0302as \u2013 la klimat-krizo ja ekzistas delonge.\u201d Nun oni devas inversigi la tendencon pri ellasado de forcejaj gasoj. La socian kaj\nekonomian modelojn estontece oni devas tiel aliigi, ke ili funkciu sen ellasado de\nkarbondioksido. Tiun celon oni devas atingi g\u0302is la jaro 2050."}, {"text_idx": "#001240", "text": "Aplau\u0306data estis la parolado de Greta Thunberg, kiu fondis en au\u0306gusto 2018 la mondskalan\nFridaysForFuture (Vendredoj por la estonteco), kadre de kiu oni organizas protestojn kaj lernejanajn\nstrikojn por pli bona klimat-politiko kaj alvokas la registarojn aktive agadi."}, {"text_idx": "#001241", "text": "Thunberg diris, ke la homoj ec\u0302 ne scias, en kia dang\u0302ero ili trovig\u0302as. Ili maksimume\nrimarkas, ke io malg\u0302uste funkcias kaj ke ig\u0302as pli varme. Kiam klarig\u0302is al s\u0302i la detruaj\nefikoj, kiujn havas la klimats\u0302ang\u0302ig\u0302o, s\u0302i estis mirigita. G\u0302i entute mankas en la novaj\u0302oj\nkaj ne c\u0302iutage oni parolas pri tio. Fakte antau\u0306 longa tempo oni devis proklami krizan\nstaton de la klimato kaj aktive agadi. Anstatau\u0306 tio la temo pri klimato estas traktata"}, {"text_idx": "#001242", "text": "La sveda junulino apelaciis, ke la politikistoj urg\u0302e kontrau\u0306agu la klimats\u0302ang\u0302ig\u0302on.\nKompreneble, milionoj da infanoj povus iri sur la straton, sed ili ne estas gvidpersonoj,\nankau\u0306 ne sciencistoj. Por mastri la krizon oni devus aliigi c\u0302iujn vivosferojn. Unuopaj\nsolvoj, izolitaj unu de alia, ne plu sufic\u0302as, diris Thunberg. La junaj homoj devus\npostuli de la nun respondeca generacio: \u201eNi ne plu havas tempon kaj ni ne allasos, ke vi eltiru vin!\u201d"}, {"text_idx": "#001243", "text": "Arnold Schwarzenegger pledis por pli da aktivado kaj alvokis grandajn revojn. Oni\nopiniis lin freneza en lia vivo, c\u0302ar li havis s\u0302ajne neeblajn celojn farig\u0302i korpokulturisto-c\u0302ampiono,\nfilmstelulo au\u0306 politikisto. \u201eTamen revuloj aliigas la mondon, kaj ne skeptikuloj\u201d, emfazis Schwarzenegger. Li kritikis, ke ankorau\u0306 7 milionoj da homoj mortas jare\npro poluado de la naturmedio. Tia estas la nuna stato. \u201eC\u0302u ni g\u0302in konservu?\u201d, li turnis sin al la skeptikuloj. Li alvokis, ke anstatau\u0306 tio oni alig\u0302u al la klimat-protekta"}, {"text_idx": "#001244", "text": "Antonio Guterres, g\u0302enerala sekretario de Unuig\u0302intaj Nacioj (UN), deklaris, ke la situacio\nestas vere \u201etre serioza\u201d. Li alvokis la mondan komunumon al pli da engag\u0302ig\u0302o kontrau\u0306 la klimats\u0302ang\u0302ig\u0302o. \u201eNi faras tro malmulte de tio, kio estas interkonsentita. Kaj ni nun scias, ke g\u0302i entute\nne sufic\u0302as\u201d, diris Guterres. Li aludis la interkonsenton en Parizo, kiun oni akceptis en la jaro\n2015. Konforme al g\u0302i la tervarmig\u0302o devus esti limigita g\u0302is sub 2 celsiaj gradoj. G\u0302is\nhodiau\u0306 multaj landoj ne realigis tion, kion ili promesis en Parizo. Kiel novajn konkretajn\npas\u0302ojn li listigis interalie la enkondukon de impostoj pro poluado de la natura medio\nkaj forigon de la subvencioj por fosiliaj brulaj\u0302oj. \u201eMi scias, ke ni povas atingi tion, kondic\u0302e ke ni havu politikan volon\u201d, deklaris la g\u0302enerala sekretario de UN."}, {"text_idx": "#001245", "text": "En la konferenco okazis fakdiskutoj pri temoj kiel klimat-komunikado, dau\u0306ripova turismo,\nbioekonomio, movig\u0302ado. Arnold Schwarzenegger partoprenis en diskuto pri la temo \u201eAera poluado kaj sano\u201d, c\u0302ar g\u0302i estas tre grava por li. \u201eVenis la tempo, ke ni vekig\u0302u kaj parolu pri tio, kio vere gravas: c\u0302iun tagon ja mortas\n25 000 homoj pro aera poluado\u201d, diris Schwarzenegger."}, {"text_idx": "#001246", "text": "Oni prezentis projektojn pri plej bona klimat-protektado en Malio, Nikaragvo, Maldivoj,\nLesoto kaj projekton pri redukto de la ellasado de karbondioksido en evolulandoj."}, {"text_idx": "#001247", "text": "Monika Langthaler, la organizantino de la arang\u0302o, diris: \u201eC\u0302i-jare ni sukcesis atingi pli da homoj kaj doni fortan signalon por la klimat-protekto.\u201d En la konferenco, kiu okazis la trian fojon en Vieno, partoprenis 1200 politikistoj,\nfakuloj kaj eminentuloj el 30 landoj."}, {"text_idx": "#001248", "text": "Internacia grupo de sciencistoj malkovris novan specion de natriko, kiu vivas en Turkio,\nAzerbajg\u0302ano, Armenio, Kartvelio, Irako, Irano kaj Rusio, krom en malgranda areo de\norienta Eu\u0306ropo. Surbaze de genetikaj kaj morfologiaj donitaj\u0302oj la sciencistoj konstatis,\nke de la natriko science nomata\nElaphe sauromates ekzistas du malsamaj specioj. La nova, disa specio de natriko estas nomita\nElaphe urartica kaj science priskribita en la c\u0302i-maja eldono de la internacia scienca gazeto"}, {"text_idx": "#001249", "text": "La novan sciencan nomon proponis la sciencistoj honore al la germana zoologo kaj botanikisto\nPeter Simon Pallas (1741-1811), kiu proponis siatempe la nomon\nElaphe sauromates. La specifa epiteto de la nova scienca nomo (urartica) devenas de la nomo de malnova reg\u0302olando de la ferepoko, konata kiel Urarto, kiu\nsituis en montara regiono inter la sud-oriento de la Nigra Maro kaj la sud-okcidento\nde Kaspio. La reg\u0302olando akiris potencon en la dua duono de la 9a jarcento a.K. kaj\nestis konkerita de medoj komence de la 6a jarcento a.K."}, {"text_idx": "#001250", "text": "Lau\u0306 zoologoj estas eksterordinare komplekse trovi c\u0302i tiun specion de natriko en libera\nnaturo. Ili kolektas bazajn genetikajn informojn jam de 17 jaroj, kaj nur detala analizo\nde DNA (deoksiribonuklea acido) klare montris, ke temas pri frata kaj tiel nomata\nkripta, t.e. kas\u0302ita specio de natriko. La suma longo de la nova specio estas kutime\n1,2 metroj. G\u0302i ne estas venena kaj tute sendang\u0302eras."}, {"text_idx": "#001251", "text": "La serpentoj de la genro\nElaphe estas tre popularaj inter la bredistoj de serpentoj. Ili vivas ne nur en la mezvarma\nzono, sed ankau\u0306 en subtropikaj kaj tropikaj regionoj."}, {"text_idx": "#001252", "text": "Tiun c\u0302i jaron en Litovio oni povus nomi la jaro de elektoj kaj referendumoj \u2013 okazis tri balotadoj kaj du referendumoj."}, {"text_idx": "#001253", "text": "Post dekjara litova prezidenteco Dalia Grybauskaite\u0307 transdonis sian postenon al la\nnova prezidento. La 26an de majo, en la dua fazo de la prezidenta balotado, li venkis\nkandidatinon de konservativuloj (Patrolanda Unio - kristandemokratoj de Litovio) Ingrida\nS\u030cimonyte\u0307, kolektinte 65,68 % de la voc\u0302oj kontrau\u0306 33,04 %. Spertuloj rimarkigas, ke\nal la venko de Nause\u0307da forte kontribuis la fakto, ke li estas senpartia persono, ekonomikisto,\nhomo inteligenta kaj trankvila en komunikado. En la unua fazo de la prezidentaj elektoj,\nkiu okazis la 12an de majo, S\u030cimonyte\u0307 ricevis 31,31 % kaj Nause\u0307da 30,94 %."}, {"text_idx": "#001254", "text": "Gitanas Nause\u0307da estas 55-jarag\u0302a financisto, preleganto, sciencisto. Li partoprenis\nen la prezidentaj elektoj kiel sendependa kandidato. Ekde 2008 li estis konsilanto\nde la prezidanto de la sveda banko SEB, financa analizisto, kaj poste c\u0302efa ekonomikisto.\nEn au\u0306gusto 2018 li forlasis sian postenon en la banko."}, {"text_idx": "#001255", "text": "En la dua balotfazo partoprenis 53,88 % de la voc\u0302donantoj."}, {"text_idx": "#001256", "text": "La 12a de julio estis la unua ofictago de la nova prezidento Nause\u0307da. La prezidento\nde Litovio elektig\u0302as per rekta voc\u0302donado de la posedantoj de litova s\u0302tataneco por\nperiodo de kvin jaroj. Tiun postenon li ne povas okupi pli longe ol dufoje sinsekve,"}, {"text_idx": "#001257", "text": "Interese, ke por la posteno de prezidento c\u0302i-jare kandidatig\u0302is ec\u0302 nau\u0306 personoj, inter\nkiuj estis ankau\u0306 la nuna c\u0302efministro Saulius Skvernelis. Antau\u0306 la voc\u0302donado li diris,\nke li forlasos sian postenon, se li ne venkos en la unua fazo de elektoj. En la unua\nfazo li tamen restis nur la tria, kolektinte 19,58 % de la voc\u0302oj, kaj rezulte li konfirmis,\nke li intencas demisii. Tamen poste li s\u0302ang\u0302is sian opinion kaj komencis paroli pri\ntio, ke li povus resti sur sia posteno."}, {"text_idx": "#001258", "text": "Krom la prezidentaj elektoj, en Litovio okazis du gravaj referendumoj (la 12an de\nmajo) kaj elektoj de 11 personoj por Eu\u0306ropa Parlamento (la 26an de majo)."}, {"text_idx": "#001259", "text": "En la referendumoj la voc\u0302donantoj devis esprimi sian opinion rilate du demandojn:\nc\u0302u ili aprobas duoblan civitanecon kaj c\u0302u ili konsentas malpliigi la nombron de parlamentanoj"}, {"text_idx": "#001260", "text": "Pli konkrete, oni proponis etendi la civitanaron tiel, ke la litovan pasporton povus\nkonservi ankau\u0306 tiuj homoj, kiuj akiris \u201ecivitanecon en s\u0302tatoj, kiuj plenumas la kriteriojn de eu\u0306ropa kaj transatlantika integrig\u0302o\u201d. Referendumo pri tiu c\u0302i konstitucia amendo okazis kun 53,16-procenta partopreno;\ntamen la amendo ne estis aprobita, c\u0302ar g\u0302i ne kolektis sufic\u0302ajn aprobajn voc\u0302ojn: \u201ejes\u201d diris 73,92 % kontrau\u0306 26,08 % da neaj voc\u0302oj, sed por ke g\u0302i estu aprobita, jese devis\nvoc\u0302doni pli ol duono de c\u0302iuj registritaj voc\u0302donantoj."}, {"text_idx": "#001261", "text": "La nuna parlamento de Litovio konsistas el 141 parlamentanoj. En la referendumo civitanoj\ndevis esprimi sian opinion, c\u0302u indas redukti la nombron de parlamentanoj g\u0302is 121.\nAnkau\u0306 tiu c\u0302i amendo ne sukcesis, c\u0302ar tro malmultaj voc\u0302donantoj partoprenis. Kvankam\n76,19 % jesis, la partopreno de la voc\u0302donantoj atingis nur 47,80 % anstatau\u0306 la necesaj"}, {"text_idx": "#001262", "text": "Litovio havas 11 mandatojn en Eu\u0306ropa Parlamento. Tiu c\u0302i nombro estas c\u0302i-jare dividita\ninter sep politikaj partioj. Tri lokojn okupos membroj de Patrolanda Unio (kristandemokratoj),\npo du la partio de litovaj socialdemokratoj kaj Unio de Kamparanoj kaj Verduloj. Po\nunu mandaton gajnis kvar aliaj politikaj organizaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001263", "text": "Malgrau\u0306 tio, ke la balotado por Eu\u0306ropa Parlamento okazis en Litovio samtempe kun tiu\npor nova prezidento, la aktiveco de balotantoj por Eu\u0306ropo estis malpli alta: preskau\u0306\n10 000 personoj rifuzis uzi la voc\u0302donilon de Eu\u0306ropa Parlamento kaj pli ol 5 % simple"}, {"text_idx": "#001264", "text": "Vers\u0302ajne eblas konstati, ke la plej popularaj politikaj fortoj en Litovio estas la\nkonservativuloj kaj la socialdemokratoj. La 3an de marto en Litovio okazis municipaj\nelektoj. La rezultoj montris, ke la konservativuloj kaj la socialdemokratoj ricevis\nla plej grandan nombron da mandatoj: po 274. Por 1502 municipaj mandatoj konkurencis\npli ol 13 000 politikistoj."}, {"text_idx": "#001265", "text": "En Litovio ekde 1990 okazas elektoj por urbaj konsilioj. 60 municipaj konsilioj estas\nelektataj por kvar jaroj. La nombro de mandatoj en urbaj konsilioj dependas de la\nnombro de voc\u0302donrajtaj civitanoj en tiuj municipoj."}, {"text_idx": "#001266", "text": "Pri la artikolo de Cristina Casella\nOblig\u0302as filmoj pri matematikistoj (MONATO 2019/07, p. 14 (2019/012411.php) mi opinias, ke mankas mencio de la televida serio titolita en la angla lingvo\nNumb3rs (Num3roj) kaj en la franca lingvo\nLa loi des nombres (La leg\u0302o de la nombroj), kiun kreis Nicolas Falacci kaj Cheryl Heuton en 2005. En\n118 epizodoj de po 42 minutoj, g\u0302i rakontas la kunlaboradon de du fratoj, la elstara\nnormala matematikisto Charlie Eppes kaj la FBI-ano Don Eppes, kontrau\u0306 krimuloj."}, {"text_idx": "#001267", "text": "Fis\u0302milito inter Skotlando kaj Irlando"}, {"text_idx": "#001268", "text": "La vivo de mara fis\u0302kaptisto estas malfacila, dang\u0302era kaj ofte ne tre rekompencata.\nEc\u0302 pli malfaciligas g\u0302in tio, ke kvantoj kaj specioj de fis\u0302oj konstante malkreskas,\nkaj pro tio nemalofte okazas disputoj pri la rajto fis\u0302kapti en iuj regionoj de oceano.\nUnu el la plej gravaj inter tiaj disputoj estis la tiel nomataj \u201emoru-militoj\u201d inter Islando kaj Britio, kiuj estig\u0302is en la 1970aj jaroj kaj finig\u0302is per la venko\nfare de Islando en 1976, kiam g\u0302i gajnis la ekskluzivan rajton kapti moruojn en 370-kilometra"}, {"text_idx": "#001269", "text": "Nova \u201efis\u0302milito\u201d ekflagris dum la unua semajno de junio, c\u0302i-foje ne inter Islando kaj Britio, sed\ninter du malgrandaj keltaj najbaroj: Skotlando kaj Irlando. La skota registaro en\nEdinburgo avertis Irlandon, ke g\u0302i intencas ekspedi siajn s\u0302ipojn por devigi la irlandajn\nfis\u0302istojn forlasi la 12-mejlan1 zonon c\u0302irkau\u0306 la izolita roka insuleto\nRockall [rokol], kiu situas 301 kilometrojn okcidente de Skotlando, 423 kilometrojn nord-okcidente\nde Irlando kaj 700 kilometrojn sude de Islando."}, {"text_idx": "#001270", "text": "Tiu c\u0302i decido de la skota registaro furiozigis la irlandan registaron, kiu ne akceptas,\nke Rockall estas skota posedaj\u0302o. En la jaro 1955, Britio deklaris posedon de la roka\ninsuleto, kaj en 1972 g\u0302i estis enkadrigita kiel parto de Skotlando, kaj specife kiel\napartenanta al Hebrida Insularo, kvankam Rockall estas eta nelog\u0302ebla roka insuleto\n370 kilometrojn for de la plej proksima loko, kie log\u0302as homoj (la insulo Norda Uisto,\nunu el la insuloj de la Foraj Hebridoj)."}, {"text_idx": "#001271", "text": "Irlando neniam asertis, ke Rockall estas g\u0302ia posedaj\u0302o, kvankam antau\u0306 multaj jaroj\niu irlanda unuopulo provis surterig\u0302i tie por instali irlandan flagon kaj perdis sian"}, {"text_idx": "#001272", "text": "Kredeble la ago de la skota registaro estas parte klarigebla per la fakto, ke Skota\nNacia Partio, kiu havas plimulton en la skota parlamento, pli kaj pli intencas postuli\nsendependecon de Skotlando kiel suverena s\u0302tato kaj ne parto de Britio. G\u0302i volas resti\nmembro de Eu\u0306ropa Unio, kvankam g\u0302iaj fis\u0302kaptistoj neniam estis kontentaj pri ties fis\u0302kapta"}, {"text_idx": "#001273", "text": "2. La gazetaro aludas pri alia ebla motivo por aserti (au\u0306, respektive, kontesti) posedon\nde la insulo: eventuala proksima submara fonto de nafto kaj natura gaso. (red.)"}, {"text_idx": "#001274", "text": "Mi s\u0302atis la konkludajn demandojn de la artikolo fare de Xavi Alcalde (MONATO 2019/07, p. 12-13): C\u0302u eblas apartigi la homon de ties kreaj\u0302oj? Kiel ni rilatu al la malhela dimensio"}, {"text_idx": "#001275", "text": "Jam Pus\u0302kin starigis similan demandon: \u201eC\u0302u povas kunesti genieco kaj malbonfarado?\u201d"}, {"text_idx": "#001277", "text": "Estas Dio, kiu inspiras genian arton, kaj inter la artoj muziko estas g\u0302uste tia arto,\nkiu ebligas plene apartigi la Originan Au\u0306toron disde pekaj \u201eperantoj\u201d."}, {"text_idx": "#001278", "text": "eble song\u0302ante pri neverkitaj verkoj."}, {"text_idx": "#001279", "text": "Mi memoros lin kiel lastfoje, kun supla sunc\u0302apelo\nkaj elfekebla sendifekta se elefanto g\u0302in digestis."}, {"text_idx": "#001280", "text": "C\u0302u vi scias, per kiu voko oni haltigas c\u0302evalon en Esperanto kaj kiel oni reirigas\ng\u0302in? C\u0302u vi konas la blekojn (bestsonojn) de c\u0302evalo? Kaj krome: kie kaj kiel oni trovas\nrespondojn al tiuj demandoj? \u2013 Nu, c\u0302iuj troveblas en PIV, sed \u2013 ho, ve \u2013 ofte kas\u0302ite kaj en nesistemaj lokoj. La j\u0302us aperinta\nEsprimaro \u2013 Promenoj en Edeno de la konata flandra leksikografo Petro Desmet'\n1 malkas\u0302as ilin en rapide konsulteblaj registroj."}, {"text_idx": "#001281", "text": "En la c\u0302apitro pri \u201ebestoblekoj\u201d ni legas ekzemple: \u201ec\u0302evalo: henas, ronkas, snufas, snufegas, nazobruas, blovas\u201d \u2013 kaj samspece pri pli ol 470 aliaj bestoj. Ankau\u0306 inversigita listo ekzistas: \u201eheni: c\u0302evalo, mulo, mustango, poneo, stalono, zebro\u201d. Simile kiel bestoj, ankau\u0306 objektoj \u201eblekas\u201d. Kiam pezaj\u0302oj kunpus\u0302ig\u0302as ili \u201ediras\u201d\nbac! kaj la trumpeto konsole vokas\ntrateratra! \u2013 jen plia listo de la\nEsprimaro. G\u0302i plusendas nin al ankorau\u0306 plia c\u0302apitro, nome tiu pri interjekcioj. Kaj tie ni intuicie\nkaj tuje trovas la respondon al la tekstkomencaj demandoj: \u201ehaltigo de laborbesto, de c\u0302evalo:\npru!\u201d kaj \u201einstigo de c\u0302evalo al movig\u0302o:"}, {"text_idx": "#001282", "text": "Kiel variigi adjektivajn esprimojn kun \u201etre\u201d? Aparta c\u0302apitro instruas ekzemple \u201ediligenta kiel abelo\u201d, \u201ej\u0302aluza kiel Otelo\u201d, \u201estulta kiel ansero, kiel s\u0302afo, kiel la s\u0302afoj de Panurgo\u201d. Aparte tiklaj en la internacia lingvo estas esprimoj komprenendaj ne lau\u0306vorte, sed\nmetafore. C\u0302u alilingvano komprenos ilin?\nEsprimaro eltiris el PIV la klasikajn metaforojn, kiuj de jardekoj formas parton de la Esperanta\nkulturo. Konata ekzemplo estas \u201eleporkoro\u201d. Lau\u0306vorte g\u0302i signifas la internan organon de tiu besto. Sed metafore \u2013 kaj ec\u0302 pli ofte \u2013 g\u0302i estas bilda esprimo por timemulo. Sub tiu kapvorto la Edenaj\u0302o prezentas g\u0302in, do\nde la signifo al la vortoformo."}, {"text_idx": "#001283", "text": "H\u0302oro: Aro da samopiniantaj personoj:\nla h\u0302oro de la kriistoj kaj mokistoj.\u201d"}, {"text_idx": "#001286", "text": "tiri la medolon de l'\nEsprimaro: Por tiu, kiu plau\u0306de-felic\u0302e nag\u0302etas en la kiel-vi-fartas-lago, g\u0302i ne havos apartan\ngravecon. C\u0302iuj, kiuj partumas kun la au\u0306toro la amon al esprimric\u0302a, sukplena, variflora\nEsperanto, g\u0302in danke, tuje kaj g\u0302ue akiros. Por leksikografoj-kolegoj g\u0302i estas nepraj\u0302o\nkaj kontribuu al pliric\u0302igo de lau\u0306eble multaj vortaroj."}, {"text_idx": "#001287", "text": "1. Desmet' i.a. verkis la plej ampleksan vortaron nederlandan-Esperanton-nederlandan,\nestas kuntradukinto de la nova Bildvortaro, prilaboris la Zamenhofan Proverbaron kaj\nestas konstanta kunlaboranto de MONATO."}, {"text_idx": "#001288", "text": "2. La sola trovloko estas en la postmorte publikigita unua volumo de\nFabeloj de Andersen (1923), multaspekte nefidinde redaktita (kaj evidente s\u0302ang\u0302ita) de iu"}, {"text_idx": "#001290", "text": "La unua foto de nigra truo"}, {"text_idx": "#001291", "text": "Vers\u0302ajne c\u0302iuj amaskomunikiloj komence de aprilo montris la unuan foton de la nigra\nMessier 87, situanta en la centro de la galaksio Virgo A (au\u0306 M87), je c\u0302irkau\u0306 55 milionoj da\nlumjaroj de Tero. G\u0302i ja havas mason 6,5-miliardoblan de tiu de la suno."}, {"text_idx": "#001294", "text": "C\u0302u vi scias, kiu estas la plej recenzita verko en Esperanto? Tre vers\u0302ajne tio estas\nVojag\u0302o en Esperanto-lando de Boris Kolker. Aperis pri g\u0302i recenzo ne nur en MONATO (2002/08, p. 18), sed en 18 aliaj lokoj."}, {"text_idx": "#001296", "text": "En entrepreno mi estas gvidanto de parto de la firmao. Mi bone konas la laboron, kaj\nc\u0302iuj diras, ke mi estas bona fakulo kaj bona estro de tiu parto de la firmao. Sed\nen la c\u0302iutaga vivo kaj en kontaktoj kun homoj ekster la entrepreno mi estas ordinara\nmalfortulo. Mi ne povas komenci la plej ordinaran interparoladon en rilatoj kun aliaj,\naparte kun virinoj. Dum interparolado kun aliaj homoj pri c\u0302iutagaj aferoj, mi estas\nembarasig\u0302ema, mi ne scias, pro kio, sed mi ofte diras ion, kion oni ne povas ligi\nkun temo de interparolo, mi estas konfuzita, ec\u0302 ne scias pardonpeti, kiam mi faris"}, {"text_idx": "#001297", "text": "Mi cetere estas ordinara juna homo, dudek-nau\u0306-jara, finis c\u0302e ekonomika fakultato;\nmi estis bona studento. Log\u0302as mi en malgranda log\u0302ejo, kiun por mi ac\u0302etis la gepatroj.\nMi havas ankau\u0306 modestan sed novan personan veturilon kaj tre solidan salajron. Mi\ndiras al vi: tute ordinara homo kaj ankau\u0306 tute ordinara malfortulo mi estas."}, {"text_idx": "#001298", "text": "Iuj miaj konatoj diras, ke mi estas ekstravaganculo, ke mi estas sklavo de miaj kutimoj.\nMi ellitig\u0302as je precize difinita horo. Post la matena tualeto, mi trinkas ankau\u0306 precize\ndifinitan markon de kafo. Mi interarang\u0302as kolorojn de miaj vestoj lau\u0306 iuj miaj, nur\nmiaj, reguloj. Se vi demandus min, kial mi g\u0302uste tiel faras, mi ne povus klarigi."}, {"text_idx": "#001299", "text": "Vendrede c\u0302iufoje, post la fino de la laboro, mi pasumante eniras kafejon, kiu situas\nen strato proksima al mia log\u0302ejo. Tie mi sidas c\u0302iam sur la sama loko, trinkas c\u0302iam\nsaman specon de nigra biero kaj legas c\u0302iam la saman taggazeton. C\u0302i tie mi silentas\nunu horon, eble inters\u0302ang\u0302as kelkajn vortojn kun kelnero; poste mi pagas kaj tiam foriras"}, {"text_idx": "#001300", "text": "C\u0302iuj gastoj \u2013 ofte ili estas homoj el mia c\u0302irkau\u0306aj\u0302o \u2013 konas unu la alian kaj konas min kiel strangulon, sed mi ne parolas kun ili. En la\nkafejo c\u0302iuvendrede oni gardas \u201emian\u201d lokon. Kelneroj al mi alportas trinkaj\u0302on kaj gazeton, ec\u0302 ne demandante, kion mi deziras."}, {"text_idx": "#001301", "text": "Vesperig\u0302is \u2013 pli bone estus diri, ke la c\u0302ielo hirtig\u0302is kaj malhelig\u0302is. Mian gazeton prilumis nur\nelektra lampo super la servotablo."}, {"text_idx": "#001304", "text": "\u2013 Fakte, mi ne povus scii! \u2013 mi respondis al tiu virina voc\u0302o."}, {"text_idx": "#001305", "text": "Kiam mi min turnis, antau\u0306 mi staris tre bela juna virino, kiu surprizite rigardis\nmin per du nigraj larg\u0302e malfermitaj okuloj."}, {"text_idx": "#001308", "text": "Pardonpetinte, s\u0302i foriris al alia fino de la servotablo, mendis kafon, kaj restis\nsidanta tie, vers\u0302ajne atendante iun."}, {"text_idx": "#001310", "text": "Mi estis konfuzita. Sammomente mi estis surprizita pri mia agmaniero. Imagu, mi en\ntiaj okazaj\u0302oj nur murmuris ion sensencan, absurdan, direktante la rigardon al alia\nflanko. C\u0302i-foje mi respondis, rigardante en la okulojn de la virino. Tiuj okuloj,\nen kiuj mi vidis diabletojn, almenau\u0306 tiel s\u0302ajnis al mi, tute ne eliris el mia kapo\nkaj dau\u0306re obsedis min. Kvankam neniu alvenis c\u0302e s\u0302i, mi ne havis kurag\u0302on inviti s\u0302in"}, {"text_idx": "#001311", "text": "Ekstere komencig\u0302is tempesto. Unue ekblovis vento, kaj poste venis vera pluvego. Terure,\nkvazau\u0306 la c\u0302ielo malfermig\u0302us. Mi ne povis forpreni mian rigardon de la nigrokula frau\u0306lino."}, {"text_idx": "#001312", "text": "Rigardante miadirekten, s\u0302i ekridetis. Tiu rideto al mi s\u0302ajnis neordinara: s\u0302i ridetis\nper la tuta vizag\u0302o, sed aparte s\u0302iaj okuloj ludis kiel oleo sur diafana akvo."}, {"text_idx": "#001313", "text": "La gastoj de la kafejo unu post la alia foriris. La frau\u0306lino probable iun atendis,\nsed tiu ne alvenis. La pluvego ne c\u0302esis. Ankau\u0306 mi ekmovig\u0302is. Tamen, irante apud la"}, {"text_idx": "#001314", "text": "\u2013 Permesu, ke mi veturigu vin hejmen! Antau\u0306 la kafejo staras mia au\u0306to. La pluvego estas\nforta. \u2013 Mi tion diris kvazau\u0306 infanan poemeton."}, {"text_idx": "#001315", "text": "S\u0302i ekg\u0302ojis, sed diris, ke s\u0302i log\u0302as malproksime en malnova parto de la urbo. Mi diris,\nke tio ne estas grava."}, {"text_idx": "#001316", "text": "En la au\u0306to mi denove ig\u0302is la malnova konfuzulo, sed s\u0302i senc\u0302ese babiladis. S\u0302i rakontis,\nke s\u0302i finis sian studadon sed ankorau\u0306 ne trovis laboron; s\u0302i deziris laboron ie proksime,\nc\u0302ar en la urbo vivas s\u0302iaj maljunaj gepatroj. Ne, s\u0302i ne havas frau\u0306lan koramikon; s\u0302i\nvolas esti bona studentino, kiu prizorgas maljunajn gepatrojn; ili ne havas monon\npor pagi s\u0302iajn studojn. S\u0302i en la kafejo atendis parencon, kiu promesis helpi s\u0302in trovi\nlaboron. Tiun parencon s\u0302i longtempe ne vidis ..."}, {"text_idx": "#001317", "text": "Mi nur sporade j\u0302etis rigardon al s\u0302i, sed s\u0302i multe plac\u0302is al mi. S\u0302ajnis, ke s\u0302i farig\u0302is\npli serena, pli g\u0302oja en mia au\u0306to. Mi povis diri nenion, nur \u201ejes\u201d kaj \u201ene\u201d. Tiel forte s\u0302i influis min."}, {"text_idx": "#001318", "text": "Mi veturigis s\u0302in en alian parton de la urbo, kaj haltis antau\u0306 dudeketag\u0302a apartamentaro.\nEstis mi tre konsternita: mi forgesis demandi s\u0302in pri la nomo, telefonnumero, numero\nde log\u0302ejo, adreso ... Ankorau\u0306 pluvis. S\u0302i g\u0302entile dankis kaj forkuris al la enirejo\nde la apartamentaro. Mi forveturis hejmen."}, {"text_idx": "#001319", "text": "Restante sola, mi diris al mi mem, ke mi estas granda kaj nekorektebla stultulo, kaj\nmi tion ripetadis la tutan sekvan semajnon."}, {"text_idx": "#001320", "text": "En mia kapo, sendepende de mia volo, enlog\u0302ig\u0302is la nigraj okuloj de tiu bela virino,\nkies familian nomon kaj voknomon mi, stultulo, ne konis. Tiuj nigraj okuloj g\u0302enis,\nke mi koncentrig\u0302u dum la laboro, dum negocaj kunvenoj. Mi malbone dormis kaj ofte"}, {"text_idx": "#001321", "text": "Vendredon mi denove alvenis en \u201emia\u201d kafejo."}, {"text_idx": "#001322", "text": "Kaj \u2013 imagu \u2013 sur tiu \u201emia\u201d seg\u0302o en la kafejo sidis s\u0302i, trinkante kafon kaj parolante kun kelnero."}, {"text_idx": "#001323", "text": "S\u0302i ne rimarkis min. Mi aliris, kovris per miaj manplatoj s\u0302iajn okulojn kaj diris:"}, {"text_idx": "#001324", "text": "\u2013 Divenu, kiu mi estas?"}, {"text_idx": "#001326", "text": "\u2013 Mi atendis vin! Mi opiniis, ke vi ne alvenos, sed kelnero klarigis, ke vi ... \u2013 S\u0302i diris multon unuspire, mezurante min per siaj penetremaj nigraj okuloj."}, {"text_idx": "#001327", "text": "Pasis kvin monatoj. Ni nun preparas geedzig\u0302on. Ni konkludis, ke ne eraro, sed felic\u0302a\ncirkonstanco baptopatris al nia ligo, nia estonta geedzeco."}, {"text_idx": "#001328", "text": "Mi plue estas faka gvidanto en la firmao, sed nun mi ne estas fus\u0302ulo en la ordinara\nc\u0302iutaga vivo. S\u0302i, mia nigrokula belulino, vekis en mi iun dormantan parton, pri kiu"}, {"text_idx": "#001329", "text": "La c\u0302iujara alveno al la kariba regiono de granda kvanto da polveroj, forme de nuboj\nel la sahara dezerto, okazigas s\u0302okon malfavoran kontrau\u0306 diversaj ekosistemoj maraj\nkaj teraj, kaj g\u0302enerale kontrau\u0306 la homa sano."}, {"text_idx": "#001330", "text": "Doktoro pri fiziko Eugenio Mojena Lo\u0301pez, konsilanto de la prognoza centro de la kuba\ninstituto pri meteologio, certigas, ke \u201eplimultig\u0302o de bronka astmo, alergioj, hau\u0306to- kaj kor-malsanoj en Kubo, s\u0302ajne havas\nunu el siaj kau\u0306zoj en la tunoj da sahara polvo, alvenantaj c\u0302iujare al la insularo.\u201d"}, {"text_idx": "#001331", "text": "Mojena Lo\u0301pez sciigas ankau\u0306, ke lau\u0306 j\u0302usa studo la grandaj ondoj de polvo efikas malfavore\nal la vivo en la karibaj koralrifoj, c\u0302ar ilin atakas fungo endemia en Afriko, kiun\ntransportas tiuj polvonuboj. La polvo vojag\u0302anta tra altaj atmosferaj tavoloj malsanigas\nankau\u0306 marajn mamulojn. Tiu fenomeno estas konata kiel \u201erug\u0302a tajdo\u201d, c\u0302ar ege multig\u0302as rug\u0302algoj, el kiuj multaj estas toksaj, ankau\u0306 por homoj. Laste g\u0302i\nhavas malfavoran efikon al rizo, fazeoloj, fruktarboj, sukerkano kaj aliaj kultivaj\u0302oj,"}, {"text_idx": "#001332", "text": "La sahara polvo enhavas ferkombinaj\u0302ojn, salon, silicon kaj aliajn mineralojn, aldone\npersistajn organajn poluaj\u0302ojn, virusojn, fungojn, bakteriojn kaj diversajn akarojn\npatogenajn, kapablajn damag\u0302i homojn, plantojn kaj bestojn."}, {"text_idx": "#001333", "text": "La polvonubojn estigas sablos\u0302tormoj super Saharo kaj Sahelo. Ili povas atingi altecon\nde tri g\u0302is sep kilometroj. Oni taksas, ke c\u0302irkau\u0306 90 milionoj da tunoj da sahara polvo\nc\u0302iujare alvenas al Karibio printempe kaj somere. Dum la lastaj kvin jardekoj la kvanto\nda polvo dissemita atmosfere pli ol dekoblig\u0302is. La saharaj polvonuboj averag\u0302e atingas\nla kariban zonon ses tagojn post kiam la sablos\u0302tormo okazis en la afrika dezerto.\nIli g\u0302enerale alvenas al la Antiloj en la monatoj marto kaj aprilo, sed la plej granda\nondaro de polvoj okazas junie, julie kaj komence de au\u0306gusto."}, {"text_idx": "#001334", "text": "Por helpi alfronti la mondan klimatan s\u0302ang\u0302ig\u0302on la kuba registaro aprobis s\u0302tatan planon\nnomatan \u201eTasko Vivo\u201d, kiu postulas prioritaton en la landa media politiko. La landa ministerio pri scienco,\nteknologio kaj medio respondecas pri efektivigo kaj kontrolo de la taskoj de tiu programo.\nPor redukti la efikojn de sahara polvo tra la lando, \u201eTasko Vivo\u201d postulas sisteman plenumadon de plursektoraj agadoj en c\u0302iu log\u0302loko kaj regiono de"}, {"text_idx": "#001336", "text": "Modokreisto revivig\u0302as en la nomo de araneo"}, {"text_idx": "#001337", "text": "Nova specio de au\u0306stralia araneo, lastatempe malkovrita, ricevis sian nomon (science\nJotus karllagerfeldi) lau\u0306 la j\u0302us forpasinta modokreisto Karl Lagerfeld (1933-2019). La novan sciencan\nnomon proponis internacia grupo de germanaj kaj au\u0306straliaj sciencistoj, c\u0302ar la araneo\nmemorigas per siaj koloroj pri la stilo de Karl Lagerfeld. La nova specio de araneo\nhavas korpon kolorigitan nigre, brune kaj blanke, dum la aliaj reprezentantoj de la\nJotus estas helkoloraj, nur rug\u0302aj au\u0306 bluaj."}, {"text_idx": "#001338", "text": "C\u0302i tiu saltanta araneeto estas granda inter kvar kaj kvin milimetrojn. Oni g\u0302in trovis\nproksime al la lago Broadwater (Kvinslando, Au\u0306stralio). En Au\u0306stralio vivas miloj da\naraneospecioj, sed multaj araneoj de tiu genro ankorau\u0306 ne estas priskribitaj."}, {"text_idx": "#001339", "text": "La germana modokreisto, artisto kaj fotisto, sed ankau\u0306 karikaturisto, Karl Lagerfeld\nmortis en februaro 2019 en la ag\u0302o de 85 jaroj. Ekde 1983 li gvidis la faman francan\nChanel g\u0302is sia morto. Li estis originala kaj rekonebla c\u0302efe pro siaj blanka hararo, nigraj\nokulvitroj, amelitaj kolumoj kaj nigraj senfingraj gantoj."}, {"text_idx": "#001341", "text": "Dum 2017 proksimume 464 000 homoj en la mondo perdis sian vivon rezulte de murdoj,\nsuperante klare la kvanton de 89 000 pereintoj en armitaj konfliktoj dum la sama jaro.\nTion raportis en Vieno la Oficejo pri Drogoj kaj Krimado de Unuig\u0302intaj Nacioj (UNODC),\nprezentante \u201eTutmondan studon pri murdoj 2019\u201d."}, {"text_idx": "#001342", "text": "\u201eLa celo de la studo estas doni klarigojn pri seksrilataj mortigoj, mortiga perforto\nfare de bandoj kaj aliaj problemoj, por subteni preventadon kaj intervenojn cele al\nmalpliigo de la nombro de murdoj\u201d, diris Jurij Fedotov, direktoro de UNODC. \u201eLa landoj devontigis sin kadre de la Celoj por Dau\u0306ripova Evoluigo redukti c\u0302iujn formojn\nde perforto kaj kun ili ligitajn morto-indicojn antau\u0306 la jaro 2030. La studo enhavas\ngravajn ekzemplojn de efikaj intervenoj je komunuma nivelo, kiuj kontribuas al plibonigoj\nen regionoj, kiuj estas tus\u0302ataj de perforto, bandoj kaj organizita krimado.\u201d"}, {"text_idx": "#001343", "text": "La studo montras, ke la totala nombro de homoj, kiuj suferis perfortan morton rezulte\nde murdoj pliig\u0302is en la lasta kvaronjarcento de 395 542 dum 1992 al 464 000 dum 2017.\nPro la fakto, ke la monda log\u0302antaro tamen pli rapide plimultig\u0302as, la indico de la\nregistritaj pereintoj konstante reduktig\u0302as. Tial en la mondo malpliig\u0302is la kvanto"}, {"text_idx": "#001344", "text": "Nur al organizita krimado dum 2017 oni atribuas 19 procentojn de c\u0302iuj murdoj. Ekde\nla komenco de la 21a jarcento bandoj kaj organizitaj krimgrupoj mortigis same multe\nda homoj kiel c\u0302iuj armitaj konfliktoj en la tuta mondo. Krome la organizita krimado\nsamkiel armitaj konfliktoj malstabiligis landojn, subfosis la soci-ekonomian evoluon"}, {"text_idx": "#001345", "text": "La averag\u0302a tutmonda indico de murdoj dum 2017 (6,1) kas\u0302as drastajn regionajn diferencojn.\nLa indico en Nord- kaj Sud-Ameriko (17,2) estas la plej alta ekde la komenco de fidindaj\nregistradoj en 1990. Ankau\u0306 la indico en Afriko (13,0) estas super la tutmonda averag\u0302o,\ndum la indicoj en Azio, Eu\u0306ropo kaj Oceanio estas sub la tutmonda indico de murdoj"}, {"text_idx": "#001346", "text": "Kvankam la murdo-indicoj en Ameriko estas same altaj kiel antau\u0306e, la situacio en la\nunuopaj landoj diferencas. Iuj lokaj log\u0302antar-grupoj havas indicon de murdoj kompareblan\nkun tiuj en konfliktaj regionoj."}, {"text_idx": "#001347", "text": "La plej oftaj viktimoj estas viroj"}, {"text_idx": "#001348", "text": "Lau\u0306 plej novaj taksoj dum 2017 tutmonde 81 procentoj de la registritaj viktimoj estas\nviroj kaj junuloj, kaj pli ol 90 procentoj de la suspektatoj pri murdoj estas viroj.\nLa studo montras tamen, ke la seksa diferenco inter la viktimoj s\u0302ang\u0302ig\u0302as lau\u0306 la ag\u0302o."}, {"text_idx": "#001349", "text": "Knaboj kaj knabinoj en ag\u0302o de 9 jaroj \u2013 kaj pli junaj \u2013 estas murdataj, lau\u0306 informoj el 41 landoj, samkiel homoj el aliaj ag\u0302ogrupoj. Krome\nviroj konsistigas pli ol 40 procentojn de la viktimoj."}, {"text_idx": "#001350", "text": "En c\u0302iuj regionoj kreskas kun pliig\u0302anta ag\u0302o la probableco, ke gejunuloj farig\u0302os viktimoj\nde murdoj. Viroj kaj junuloj en ag\u0302o inter 15 kaj 29 jaroj havas tutmonde la plej altan"}, {"text_idx": "#001351", "text": "Kvankam virinoj kaj junulinoj konsistigas multe pli malaltan procenton de viktimoj\nol viroj, tamen c\u0302e ili estas la plej granda nombro de murdoj ligitaj kun intimaj partneroj"}, {"text_idx": "#001352", "text": "Celdirektitaj kaj efikaj intervenoj por kontrau\u0306batali la murdadon postulas ampleksan\nkomprenon pri g\u0302iaj disvastig\u0302o kaj faktoroj. La kau\u0306zoj de murdado elstarigitaj en la\nstudo estas malegaleco, senlaboreco, politika malstabileco, seksaj stereotipoj en\nla socio kaj ekzisto de organizita krimado. Pafiloj, drogoj kaj alkoholo favoras la"}, {"text_idx": "#001353", "text": "La studo de UNODC indikas ankau\u0306 la signifon de la regmodelo, kiu koncentrig\u0302as al jurs\u0302tateco,\nkontrau\u0306batalo de korupto, investoj en soci-ekonomia evoluo, inkluzive klerigon. C\u0302iuj\nc\u0302i estas decidaj por la reduktado de perfortaj krimoj."}, {"text_idx": "#001358", "text": "Uzantoj havas c\u0302iutagan celon libere elekteblan kaj estas rekompencataj pro la plenumado\nde ekzercoj, pro la regula uzo de la programo kaj, g\u0302enerale, pro sia fojfoje vere\nentuziasma lingvolernemo. Se oni ne uzas Duolingon kelkajn tagojn, oni ricevas retpos\u0302tan\nmesag\u0302on afable memorigantan pri la komenca sindevigo (ekzemple 10-minuta lernado tage)\nkaj invitantan al pli ofta aliro. La els\u0302uto kaj la uzado de Duolingo estas senpagaj.\nLa programo profitas la kontribuojn de homoj kun alta lingvonivelo, kiuj tradukas\nla enhavon de la retejo."}, {"text_idx": "#001359", "text": "La fondinto de Duolingo, Luis von Ahn, respondecas ankau\u0306 pri la famaj\nreCAPTCHA-iloj, kiuj ebligas al la uzantoj pruvi esti ne robotoj."}, {"text_idx": "#001360", "text": "La 28an kaj 29an de junio konferenco de la Grupo de 20 (mallonge, G20) okazis en Osaka,\nla due plej granda urbo en Japanio. G20 estas la forumo de la plej gravaj landoj,\nEu\u0306ropa Unio kaj c\u0302efaj internaciaj financaj organizaj\u0302oj por pridiskuti precipe ekonomiajn\naferojn kaj aliajn gravajn taskojn kiel mediprotektadon."}, {"text_idx": "#001361", "text": "Nuntempe Japanio s\u0302ajnas la plej tau\u0306ga kaj sekura loko por gastigi internacian eventon,\nkie kunsidas gvidantoj de gravaj landoj kaj organizaj\u0302oj, c\u0302ar en Japanio la risko,\nke okazos agoj de politika au\u0306 religia teroro au\u0306 manifestacioj kontrau\u0306 la konferenco,\nestas malgranda. 30 000 policanoj el la tuta lando estis mobilizitaj; por la du tagoj\nde la konferenco oni fermis najbarajn s\u0302oseojn kaj c\u0302irkau\u0306 450 publikajn infang\u0302ardenojn\nkaj lernejojn en Osaka; c\u0302iuj rubujoj en stacidomoj estis fermitaj ne nur en Osaka,\nsed ankau\u0306 en Tokio, 400 km for de Osaka, por ke neniu enmetu eksplodaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#001363", "text": "Male, Abe, sur la fono de enlande stabila pozicio kaj persone intimaj rilatoj kun\ngvidantoj de potencoj kiel Usono kaj Rusio, vaste vojag\u0302as eksterlanden, proponas,\npersvadas kaj montras modelon de libera komerco kaj internacia kunlaboro. Ekzemple,\nAbe jam kvarfoje ludis golfon kun Trump, kaj 25-foje havis pintajn konferencojn kun\nPutin dum sia sesjara regado. Dum la sama periodo li vizitis 80 landojn por plenumi\nsian \u201ediplomation de la birdokula vidpunkto pri la terglobo\u201d."}, {"text_idx": "#001364", "text": "Kompreneble Abe tute ne estas perfekta: li kaj membroj de lia kabineto plurfoje estis\nmeze de skandaloj. Se tiaj skandaloj okazus antau\u0306 dek jaroj, tio nepre renversus la\nkabineton. Sed hodiau\u0306 danke al la ses malgrandaj kaj malfortaj opoziciaj partioj,\nAbe g\u0302uas preskau\u0306 absolutan potencon. Nur 5,5 % de la voc\u0302donantoj subtenas la Konstitucian\nDemokratian Partion, la plej grandan opozician partion, sed, aliflanke, la Liberal-Demokratian\nPartion de Abe subtenas c\u0302irkau\u0306 35 % de la voc\u0302donantoj."}, {"text_idx": "#001366", "text": "Tuj antau\u0306 la konferenco de G20, surbaze de siaj amikaj rilatoj kaj kun Usono kaj kun\nIrano, Abe vizitis Teheranon por plenumi peradon inter tiuj landoj, kiuj akre kontrau\u0306staras\npri la nuklea produktado fare de Irano. Bedau\u0306rinde, la pacperanta vizito de Abe fiaskis,\nc\u0302ar dum lia vizito Irano atakis du petrols\u0302ipojn en la Hormuza Markolo kaj paffaligis"}, {"text_idx": "#001367", "text": "Dum la konferenco de G20 Abe aparte renkontig\u0302is kun Trump kaj Putin por antau\u0306enigi\ngravajn farendaj\u0302ojn inter tiuj landoj. Trump neklare menciis komercan cedon deflanke\nde Abe, eble por helpi al Abe, kiu havos elektojn de membroj de la senato en julio.\nSed en au\u0306gusto Trump anoncos grandan frukton, kiun li akiris de Japanio por la usona\npopolo, kiu venontjare havos elektojn de prezidanto. La 26a konferenco inter Abe kaj\nPutin nur denove konfirmis, ke ili penu akceli la pactraktaton prokrastatan ekde la\nfino de la dua mondmilito kaj interkonsenton pri transdonado de insuloj aneksitaj"}, {"text_idx": "#001368", "text": "C\u0302u en la mondo venkis popolismo?"}, {"text_idx": "#001370", "text": "Je la ag\u0302o 82, post 41 jaroj kiel episkopo \u2013 38 el ili kiel c\u0302efepiskopo de Havano \u2013 forpasis la 26an de julio Jaime Lucas Ortega Alamino, \u201ela kardinalo\u201d, au\u0306 tutsimple \u201eJaime\u201d [h\u0302ajme] por la plimulto de la kubaj katolikoj. Spite al la somera varmego, dum tri\ntagoj homoj venis en la havanan katedralon adiau\u0306i lin, kaj oni celebris mesojn por"}, {"text_idx": "#001371", "text": "La funebran ceremonion c\u0302eestis, krom la kuba episkoparo, episkopoj el Usono kaj Puertoriko,\nla prezidanto de la Nacia Asembleo de la Popola Povo, du vicprezidantoj de la S\u0302tata\nkaj de la Ministra Konsilioj, kaj florkronojn sendis la prezidanto Miguel Di\u0301az-Canel\nkaj la generalo Rau\u0301l Castro. Ankau\u0306 mesag\u0302o de la papo Francisko estis legita."}, {"text_idx": "#001372", "text": "Dum sia multjara agado \u2013 li estis ordinita en 1964, post studoj en Kanado \u2013 Ortega estis siatempe paroh\u0302estro en sia naskig\u0302urbo Jagu\u0308ey Grande (provinco Matanzas)\nkaj de la katedralo provinca, prezidanto de la tiea Dioceza Komisiono Kateh\u0302eza, profesoro\npri morala teologio c\u0302e la havana seminario, episkopo de Pinar del Ri\u0301o kaj c\u0302efepiskopo\nde Havano. Dum tri sinsekvaj periodoj (ekde 2001) li estis prezidanto de la Kuba Konferenco\nde Katolikaj Episkopoj, kaj post kelka tempo estis ree elektita. Kardinalo Ortega\nmembris en la Papa Konsilio pri Socia Komunikado, la Kongregacio pri Evangelizado\nde la Popoloj kaj pluraj aliaj kongregacioj, kaj estis konsilanto c\u0302e la Papa Komisiono"}, {"text_idx": "#001373", "text": "Kiel c\u0302efepiskopo de Havano li kreis novajn paroh\u0302ojn, rekonstruigis pli ol kvindek\nkirkojn kaj paroh\u0302ajn domojn, starigis la nunan sidejon de la Konferenco de Kubaj Katolikaj\nEpiskopoj kaj la Domon de Laikoj. Li konsekris kvin episkopojn kaj ordinis 43 sacerdotojn,\nkaj sukcesis akiri kaj la permeson kaj la monon por la konstruado de nova seminario\n\u2013 la antau\u0306an konfiskis la registaro por militistaj celoj en la sesdekaj jaroj."}, {"text_idx": "#001374", "text": "En 2011 kardinalo Ortega prezentis al la tiama papo Benedikto la 16a sian demisian\nleteron, c\u0302ar episkopoj devige emeritig\u0302u je la ag\u0302o de 75 jaroj, sed li estis petita\nresti en la posteno. Nur en 2016 la papo Francisko akceptis lian demision kaj anstatau\u0306igis\nlin per la tiama episkopo de la provinco Camagu\u0308ey, Juan de la Caridad Garci\u0301a Rodri\u0301guez."}, {"text_idx": "#001375", "text": "Ordinite en 1964, la juna pastro zorgis pri pluraj taskoj, inkluzive kiel Vikario\nKunlabora en la urbo Ca\u0301rdenas, g\u0302is en la jaro 1966 li estis pune sendita pro sia religia\nagado al agrikultura punestablo de la tiamaj\nUMAP (Militistaj Unuoj Apogaj de la Produktado). Tie li kas\u0302e celebris diservojn, konfesprenis\nkaj evitigis kelkajn sinmortigojn inter la punatoj. Post ok monatoj li estis liberigita;\nli havis vizon por elmigri al Hispanio, sed elektis resti en Kubo kaj ree okupig\u0302is\npri pluraj paroh\u0302oj. En 1969 li estis nomumita paroh\u0302estro de la katedralo de Matanzas."}, {"text_idx": "#001376", "text": "Decembre de 1978 Johano Pau\u0306lo la 2a nomumis lin episkopo de Pinar del Rio. Post tri\njaroj da senlaca laboro tie li estis promociita al la c\u0302efepiskopejo de Havano, kiu"}, {"text_idx": "#001377", "text": "Temis denove pri malfacilaj jaroj. Kvankam novembre de 1978 komencig\u0302is la oficialaj\ndialogoj kun la tiel nomata komunumo kuba en eksterlando (dialogoj dau\u0306rigitaj en 1979,\nkiuj reguligis la migrajn rilatojn kun Usono) la politika atmosfero estis sufic\u0302e varma.\nEn novembro 1994 la papo Johano Pau\u0306lo la 2a igis lin la dua kuba kardinalo."}, {"text_idx": "#001378", "text": "La sekvaj jaroj estis sufic\u0302e s\u0302arg\u0302itaj, ne nur en Kubo: inter aliaj taskoj, en 1996\nla kardinalo estis elektita kiel unu el la vicprezidantoj de la Konferenco de Katolikaj\nEpiskopoj de Latin-Ameriko (CELAM), kaj li c\u0302eestis la Asembleon pri Ameriko de la Sinodo de Episkopoj c\u0302e Vatikano,\ninter novembro kaj decembro 1997. En 1998 li estis honora invitito c\u0302e la Monda Kongreso\nde la Internacia Katolika Gazetara Unuig\u0302o (UCIP) en la sidejo de Unesko en Parizo, okaze de la aljug\u0302o de ora medalo al la havana"}, {"text_idx": "#001379", "text": "Tamen sendube la plej grava evento de 1998 estis la unusemajna vizito de la papo Johano\nPau\u0306lo la 2a al la lando en januaro. Poste la kardinalo havis s\u0302ancon gastigi papajn\nvizitojn en 2012 (Benedikto la 16a) kaj 2015 (Francisko)."}, {"text_idx": "#001381", "text": "Kubo kaj la eklezio estis la du c\u0302efaj aferoj en la vivo de kardinalo Ortega. Dum siaj\nmultaj jaroj c\u0302e la stirilo li klopodis plibonigi la rilatojn inter la eklezio kaj\nla registaro, au\u0306 pli g\u0302uste, inter kubanoj kaj kubanoj. Tio altiris al li kaj lau\u0306dojn\nkaj mallau\u0306dojn. Ne c\u0302iuj, c\u0302iam, komprenis lian agadon. Dum intervjuo en 2014 li konfesis:\n\u201eSe mi devus rekomenci kaj reorienti mian vivon, s\u0302ajnas al mi ke, spertinte kaj sciante,\nke Dio min vokas, mi denove Lin sekvus, eble kun pli da scio pri la signifo de tio,\nsed same g\u0302oje kaj per la sama anima sinteno, kaj eble ec\u0302 pli bone.\u201d"}, {"text_idx": "#001382", "text": "La plej maljuna ministo (MONATO 2019/08-9, p. 7-8 ) aperis erareto c\u0302e la fotoj: La s\u0302akto-foto montras la muzeon de minejo en Saint-Etienne\nnomata \u201ePuits Couriot\u201d kaj ne la s\u0302akton Cambefort, kie laboris Pac\u0302jo Bruas."}, {"text_idx": "#001383", "text": "En la recenzo de mia libro,\nLa Eksperimento: La forgesita revolucio de Kartvelujo (MONATO 2019/08-09, p. 26-27) aperas kelkaj eraroj."}, {"text_idx": "#001384", "text": "La recenzinto, Nikolao Gudskov, skribas, ke \u201ela socialdemokratoj ne sukcesis solvi plurajn problemojn, unuavice la nacian\u201d \u2013 kvazau\u0306 mi ne estus skribinta pri ili. Estas plena c\u0302apitro en la libro pri la kartvelaj\nnaciaj malplimultoj, kaj tie mi konkludis, ke \u201ela kartvelaj social-demokratoj ne c\u0302iam mastrumis la aferon bone, kaj en kelkaj okazoj\nestis respondecaj pri teruraj krimoj.\u201d"}, {"text_idx": "#001385", "text": "Li skribas ankau\u0306, ke \u201esocialismo povas esti nur rezulto de la socia revolucio en industrie evoluinta lando\u201d \u2013 sed en mia libro mi skribis multe pri tiu temo, kaj mi citis la kartvelajn gvidantojn,\nkiuj bone sciis tion (male al la bols\u0302evistoj)."}, {"text_idx": "#001386", "text": "\u201eNeniu monda potenco agnoskis sendependan Kartvelion\u201d, li skribas. Sed fakte, li eraras. Ekzemple, en februaro 1921, la Supera Konsilio\nde la venkintaj aliancaj potencoj decidis jure agnoski Kartvelion. Grafo Curzon telegrafis\nal sia reprezentanto en Kartvelio: \u201eLa registaro de lia reg\u0302a mos\u0302to donas al g\u0302i\u201d \u2013 la Kartvela Demokrata Respubliko \u2013 \u201ejuran agnoskon\u201d."}, {"text_idx": "#001387", "text": "Li dubas, ke Stalin havis la potencon lanc\u0302i la invadon en 1921, sed fakte Stalin kaj\nliaj amikoj faris tion malantau\u0306 la dorsoj de la sovetia gvidanto Lenin kaj la estro\nde la rug\u0302a armeo Trockij."}, {"text_idx": "#001388", "text": "La kartveloj \u201ene rezistis al la okupado\u201d de la rusoj post la invado, li skribas. Eble li ne legis la c\u0302apitron \u201eLa fina batalo\u201d, kiu priskribas la rezistadon de la kartveloj, inkluzive de la grandega ribelo en"}, {"text_idx": "#001389", "text": "Li skeptikas pri tio, ke la Kartvela konstitucio estis kiel mi priskribis, kaj skribas,\nke \u201ese g\u0302i estus tiom perfekta\u201d \u2013 mi ne skribis, ke g\u0302i estis perfekta \u2013 la estroj de la nova kartvela respubliko en 1991 devus akcepti g\u0302in. Eble li ne scias\nke la kartvelaj estroj sepdek jarojn post la unua respubliko ne estis social-demokratoj"}, {"text_idx": "#001390", "text": "Li konkludis, ke mia libro \u201enun ekzistas krom en Esperanto, nur en la angla kaj en la kartvela\u201d. Mi g\u0302ojas informi c\u0302iujn, ke la libro aperos c\u0302i jare ankau\u0306 en la rusa, kaj ni esperas\nfini la germanan tradukon dum la venontaj monatoj."}, {"text_idx": "#001391", "text": "Giganta afrika heliko: nedezirata gasto en Kubo"}, {"text_idx": "#001392", "text": "La kuba arkipelago ric\u0302as je biodiverseco danke al siaj fau\u0306no kaj flau\u0306ro. Pli specife,\n1 fau\u0306non, la fau\u0306non de la moluskoj, unu el la plej diversspecaj tutmonde, c\u0302ar g\u0302i havas\nendemiecon, kiu atingas 95 % inter g\u0302iaj teraj reprezentantoj (Henry Augustus Pilsbry,\nusona malakologo, nomis Kubon \u201emalakologia paradizo\u201d). Tia natura pejzag\u0302o estas tamen minacata de la eniro en la landon de ekzota, invada"}, {"text_idx": "#001393", "text": "La gigantan afrikan helikon (Achatina fulica) oni konsideras la plej invada specio de tera molusko neindig\u0302ena en Kubo, kaj unu\nel la cent ekzotaj kaj invadaj specioj plej damag\u0302aj mondskale lau\u0306 la Internacia Unio\npor la Konservo de Naturo (angle\nInternational Union for the Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN)."}, {"text_idx": "#001394", "text": "La heliko estas konsiderata ekzota for de sia deven-areo (orienta Afriko: pli precize\nKenjo, Tanzanio kaj Somalio) kaj estas tipa por la tropika zono. G\u0302ia invado ekis en\nla 19a jarcento kaj estis faciligata c\u0302efe de homoj. G\u0302i povas agi kiel plago kontrau\u0306\nkultivaj\u0302oj kaj estas aktiva vektoro de malsanoj."}, {"text_idx": "#001396", "text": "La humida kuba klimato favoras la reproduktadon de la heliko tra specioj de vegetaj\u0302oj\nhortikulturaj, ornamaj kaj naturaj, en ekskrementoj de hejmaj bestoj, falfoliaro surtera"}, {"text_idx": "#001397", "text": "La heliko estas specio c\u0302iovora, konsumanta precipe vegetaj\u0302an materialon, sed povas\nankau\u0306 ingesti interalie likenojn, fungojn, paperon kaj kartonon: tio estas sukcesa\nkarakterizaj\u0302o por ke g\u0302i povu adaptig\u0302i je diversaj ekosistemoj. Alia karakterizaj\u0302o\nestas g\u0302ia kapablo enterig\u0302i c\u0302e minacoj au\u0306 por protekti sin kontrau\u0306 predantoj, fermante\nsian konkon per membrano kaj malpliigante sian metabolon dum malfavoraj kondic\u0302oj (kiel\nsenpluveco au\u0306 manko de mang\u0302aj\u0302o)."}, {"text_idx": "#001398", "text": "Tiu specio c\u0302ionmang\u0302a estas grava minaco por la pli ol 1500 au\u0306toktonaj kubaj helikoj\npro la konkurado pri mang\u0302aj\u0302oj kaj spaco. Oni jam konstatis, ke la heliko povas sin\nnutri per almenau\u0306 250 plantaj specioj, multajn el kiuj oni ekonomiacele kultivas."}, {"text_idx": "#001399", "text": "La giganta afrika heliko kutimas log\u0302i en urboj, preferas lokojn malpurajn kaj, c\u0302ar\ng\u0302i estas origina el Afriko, g\u0302ia log\u0302antaro sendiference disvastig\u0302as, delokas indig\u0302enajn\nspeciojn kaj malekvilibrigas ekosistemojn pro la manko de naturaj predantoj agantaj"}, {"text_idx": "#001400", "text": "Kiel sciigis la biologo Antonio Alejandro Va\u0301zquez Perera, estro de laboratorio pri\nmalakologio en la instituto pri tropika medicino\nPedro Kouri\u0301, \u201eUnuafoja raporto pri g\u0302ia apero en Kubo okazis en julio 2014, en la c\u0302efurba municipo\nArroyo Naranjo; g\u0302i estis farita de nia laboratorio kaj publikigita en la revuo\nMolluscan Research. Nuntempe g\u0302i c\u0302eestas en c\u0302iuj kontinentoj.\u201d Esploro publikigita en la scienca revuo\nBiological Invasions ebligis ligi la plivastigon de tiu c\u0302i invada specio kun religia joruba praktikado;\nalivorte, g\u0302in oni enigis enlanden por plenumi ceremoniojn."}, {"text_idx": "#001402", "text": "Doktoro Va\u0301zquez Perera klarigas: \u201eParazitologia esploro okazigita de nia laboratorio ebligis aldone detekti, ke individuoj\nAchatina fulica estas infektitaj de la parazita nematodo\nAngiostrongylus cantonensis, aganto kau\u0306zanta meningiton c\u0302e homoj. La giganta afrika heliko povas esti gastiganto\nde larvoj de nematodoj, inter ili elstaras tiu\nAngiostrongylus cantonensis, malgrau\u0306 tio, ke g\u0302i estas rong\u0302ula parazito.\u201d Li aldonis: \u201eTiu nematodo povas akcidente infekti personojn pere de la konsumado de vegetaj\u0302oj nebone\nlavitaj au\u0306 de krudaj moluskoj. La giganta afrika heliko povas ankau\u0306 kau\u0306zi bronkiton,\nencefaliton, histan inflamon, cefaleon, diareon kaj febron.\u201d"}, {"text_idx": "#001403", "text": "1. Malakologio estas branc\u0302o de zoologio, kiu okupas sin pri la studado de moluskoj."}, {"text_idx": "#001404", "text": "Plej efika rimedo kontrau\u0306 rong\u0302uloj"}, {"text_idx": "#001406", "text": "\u201eBiorat estas uzebla por elimini rong\u0302ulojn, nome ratojn kaj musojn, kaj iliajn plagojn\u201d sciigis Andre\u0301s Molina Soto, g\u0302enerala direktoro de\nLabiofam. G\u0302i estas produktata en la centro-sudo de Kubo ekde 1994, kaj grandan kvanton da\ng\u0302i akiras institucioj pri publika sano por malpliigi kaj forigi \u201enedeziratajn gastojn\u201d.\nBiorat estas ellaborita surbaze de rizo kun s\u0302elo, kiun oni fermentigas. G\u0302i uzas kiel aktivan\nsubstancon la bakterion salmonelo (Salmonella enteritidis) kaj pli precize g\u0302ian varianton Danysz, pli tau\u0306gan por ratoj kaj musoj. G\u0302i estas\nne-noca por aliaj specioj kaj estas ankau\u0306 biomalkomponebla."}, {"text_idx": "#001407", "text": "Inter la avantag\u0302oj oni povas mencii, ke g\u0302i mortigas ratojn kaj musojn per unufoja\napliko; ke g\u0302i ne damag\u0302as homojn kaj hejmajn bestojn; ke g\u0302i facile utiligeblas kaj\naplikeblas; ke malsanaj rong\u0302uloj infektas kaj mortigas la sanajn; ke unufoja apliko\nsufic\u0302as por malaperigi rong\u0302ulojn dum 6-8-monata periodo; en lokoj, kie estas ankau\u0306\nBiorat estas preferata de ratoj kaj musoj. Oni devas apliki la produkton, kiam plej granda\nestas la agado de rong\u0302uloj (post la 4a posttagmeze)."}, {"text_idx": "#001409", "text": "Neordinaraj eventoj okazis en Albanio en la jaro 2019. La unua inter ili estis la\ntotala bojkoto de la parlamento dominata de socialistoj (78 lokoj el 140) fare de\nla opozicio, c\u0302ar la parlamenta plimulto voc\u0302donadis (ekde 2013, kiam g\u0302i gajnis la elektojn,\nfarante troajn promesojn) tute neglektante la malplimulton."}, {"text_idx": "#001410", "text": "Lau\u0306 la opozicio, pluraj membroj de la socialista parlamenta grupo kaj proksimume 370\naltaj s\u0302tataj funkciuloj, kiujn enpostenigis la socialista registaro de Edi Rama, estas\nligitaj al la enlanda drog-mafio."}, {"text_idx": "#001411", "text": "Amasaj protestoj de studentoj por nuligo de la leg\u0302o pri instruado kaj aliaj civitanaj\nprotestoj kontrau\u0306 tiel nomataj \u201eekonomiaj oligarh\u0302oj\u201d, kiuj malrespektis la publikan intereson kaj estis ligitaj kun evidenta koruptado,\nigis la c\u0302efministron s\u0302ang\u0302i februare preskau\u0306 duonon de sia registaro."}, {"text_idx": "#001412", "text": "Intertempe, pro la granda justica reformo iniciatita de la internacia komunumo (Usono\nkaj Eu\u0306ropa Unio), ekde la jaro 2016 la lando praktike restas sen konstitucia kaj kasacia\nkortumoj. Do, mankas supera arbitracio!"}, {"text_idx": "#001413", "text": "La opozicio bojkotis ankau\u0306 la normalajn lokajn elektojn en junio 2019, el kio rezultis,\nke la socialistoj estis la sola partio venkinta en ili. La prezidento Ilir Meta elpas\u0302is\ndefende al la plurisma sistemo akirita en la jaro 1991 post duonjarcenta totalisma\nreg\u0302imo, sed la socialista parlamento responde komencis la proceduron por lia elpostenigo!"}, {"text_idx": "#001414", "text": "La someraj ferioj kaj la bezono de turismaj enspezoj provizore trankviligis la politikan\nsituacion. Tiel oni atendas la au\u0306tunon por esperi grandajn s\u0302ang\u0302ojn: la opozicio postulas\neksterordinarajn lokajn kaj parlamentajn elektojn, kiujn arang\u0302u transira registaro\nsen Edi Rama kiel c\u0302efministro, kio restarigu plurismon en Albanio. La socialistoj\npersistas en sia nova pozicio de absoluta dominado."}, {"text_idx": "#001416", "text": "Mi estas belgo, kiu pasigis la unuan parton de sia profesia vivo (1970-1987) en la\nbanka mondo. G\u0302i estis la transira periodo inter la epoko, en kiu ordinara homo ne\nsentis sin komforta en banko kaj cetere ankau\u0306 ne bezonis bankkonton, kaj la nuntempo,\nne plu imagebla sen la elektronikaj pagiloj proponataj de bankoj kaj pseu\u0306do-bankoj."}, {"text_idx": "#001420", "text": "Postskribo en la 28a de au\u0306gusto 2019"}, {"text_idx": "#001422", "text": "Grandega evoluo dum la pasintaj 50 jaroj"}, {"text_idx": "#001423", "text": "La 1970aj jaroj estis turnopunkto en la funkciado de la belga banka sistemo. Antau\u0306\n1970 la celpubliko de la bankoj konsistis nur en komerco, industrio kaj ric\u0302uloj. La\nsimpla laboristo au\u0306 terkulturisto ne bezonis bankon. Cetere, en la plej grava financa\ntransakcio dum la vivo de belgoj, la ac\u0302eto de domo, bankoj ne povis interveni, c\u0302ar\nili ne rajtis doni hipotekajn pruntojn: tio estis la monopolo de s\u0302parkasoj kaj kelkaj"}, {"text_idx": "#001425", "text": "Fine de la 1960aj jaroj la s\u0302parkasoj komencis oferti bankservojn al siaj klientoj,\nkaj reage la bankoj ekinteresig\u0302is pri laboristoj kaj oficistoj. Ene de kelkaj jaroj\nla diferencoj inter bankoj kaj s\u0302parkasoj malaperis, kaj novaj leg\u0302oj forigis la restantajn"}, {"text_idx": "#001429", "text": "La \u201esovag\u0302a\u201d kapitalismo kau\u0306zis en la jaroj 2008-2010 mondan bankokrizon, kiu kolapsigis ankau\u0306\nplurajn belgajn bankojn. Ili povis pluekzisti nur danke al grandskala s\u0302tata helpo\n(intertempe plejparte repagita). Unu banko, la postsekvanto de la franca-belga\nDexia, kies belga parto estis fuzio de publika kaj kooperativa bankoj, dau\u0306re estas s\u0302tata\nposedaj\u0302o. Inter la rimedoj, kiujn uzis la Eu\u0306ropa Centra Banko por sanigi la bankan\nsektoron, estis la kvazau\u0306 nula rentonivelo. Tio plene renversis la profitbazon de\nla bankoj. Rezulto estis plia s\u0302rumpo de la nombro de oficistoj kaj filioj."}, {"text_idx": "#001431", "text": "La tradiciaj investebloj estas s\u0302parkontoj kaj obligacioj (c\u0302u de la banko, c\u0302u de la\ns\u0302tato, c\u0302u de komerca entrepreno). Investfondusoj estas ofertataj de la bankoj ekde\nla 1970aj jaroj kaj havas moderan sukceson. Ac\u0302eto de akcioj neniam estis populara\nen Belgio, kaj la kolapso de multaj bankoj (kies akcioj estis konsiderataj tute sekura\ninvesto) memorigis pri la grandaj eblaj riskoj."}, {"text_idx": "#001440", "text": "La du c\u0302efroluloj celas memorigi la venontajn generaciojn pri tiaj aferoj por atingi\npli pacan kaj justan socion. Sekve, oni devas konstrui muzeon de memoro, de kruelo\nkaj hororo, nome muzeon de milito. Se g\u0302i sukcesus inkluzivi c\u0302iujn militilojn de la\nmondo, ekstere oni estus pli sekura. Per mallongaj c\u0302apitroj, Magris montras al ni\nc\u0302iun salonon de la muzeo lau\u0306 fadeno, kiu interplektig\u0302as kun aliaj, kiel la mult-tabulaj\nnotoj, verkitaj de g\u0302ia iniciatinto kaj la familia itinero de Luisa Brooks, la homo,\nfine realiganta g\u0302in. Kurioze, la tuto bazig\u0302as sur reala persono, kiu ekzistis en Triesto"}, {"text_idx": "#001441", "text": "Jen postlegada pripenso: estas tiom da militaj muzeoj en la mondo, tiom da monumentoj\nal militemaj prodaj\u0302oj ... c\u0302u oni devus transformi ilin, por ke ili farig\u0302u memoraj\u0302oj\nal paco kaj al bono?"}, {"text_idx": "#001443", "text": "Kial gravas dau\u0306re esplori kaj pripensi tiujn hontindajn epizodojn de nia historio?\nC\u0302ar ni devas ne forgesi, kio okazis, kion faris la homa (c\u0302u vere infana?) raso. C\u0302ar\nni ne devas alkutimig\u0302i. C\u0302ar, eble, la fumo de la kremaciejo devenas de nia interno.\nC\u0302ar honorigante la viktimojn kaj la etikajn heroojn, ankorau\u0306 plejparte anonimajn,\nni reprenas iom de la digno, perdita pro la fieco de la murdistoj \u2013 ankau\u0306 plejparte anonimaj, ankorau\u0306. En Hispanio oni tion nomas"}, {"text_idx": "#001444", "text": "La libro de Claudio Magris faras grandan kaj altkvalitan kontribuon tiucele. La majstra\ntraduko de Carlo Minnaja ebligas, ke c\u0302iuj konatig\u0302u kun g\u0302i en racia lingvo. Kaj li\naldonis pli ol 200 utilajn piednotojn por kompreni kaj g\u0302ui la erudicion de la au\u0306toro.\nLa reviziado de Federico Gobbo perfekte ens\u0302ovig\u0302as en profesian eldonon. Kaj li aldonis\nvaloran prezenton de la libro g\u0302uste por ni, esperantistoj, kiuj ne malproksimas de\npacismaj utopioj. Fine, la bela kovrilo de la FEL-eldono samas al tiu originala, pri"}, {"text_idx": "#001445", "text": "Post tralego de dudeko da recenzoj en pluraj lingvoj, s\u0302ajnas, ke kelkaj kritikistoj\ntrovis la verkon tro ambicia kaj longa, foje ankau\u0306 iom konfuza, ne malofte kun troa\nuzo de klis\u0302oj. Dume, la plimulto el ili taksis g\u0302in elstara, unika, poezia kaj fascina,\nenciklopedia (ne hazarde c\u0302iu recenzo fokusig\u0302as pri malsama epizodo kaj citas apartan\nfrazon), pinto de la eu\u0306ropa humanismo. Interalie, g\u0302i premiig\u0302is kiel la plej bona libro\nde la jaro 2016 de la itala j\u0302urnalo"}, {"text_idx": "#001448", "text": "La 23an de au\u0306gusto la baltaj landoj festis la 30an datrevenon de evento, kiu forte\nsimbolis ilian strebadon al libereco."}, {"text_idx": "#001449", "text": "En tiu tago de 1989, homoj de Litovio, Latvio kaj Estonio \u2013 tiam okupataj de Sovetio \u2013 ligis la c\u0302efurbojn Vilnius, Ri\u0304ga kaj Tallinn per homc\u0302eno 650 kilometrojn longa, tiel\ndeklarante sian aspiron al libereco. Oni kalkulas, ke c\u0302irkau\u0306 2 milionoj da homoj staris\nunu apud alia. La tago estis elektita ne hazarde, c\u0302ar tio estis la 50a datreveno de\n1. Historiistoj konsentas, ke la Balta Vojo \u2013 kiu kunigis tri naciojn \u2013 estis unu el la plej gravaj pas\u0302oj survoje al sendependeco."}, {"text_idx": "#001450", "text": "En 2009 Unesko aldonis al sia Monda Memorlisto la Baltan Vojon \u2013 pacan politikan manifestacion \u2013 kiel soci-politikan fenomenon, kies signifo kaj influo al la sendependig\u0302o de Litovio,\nLatvio kaj Estonio, ne estas diskuteblaj."}, {"text_idx": "#001452", "text": "Sur la katedrala placo de Vilnius starig\u0302is la memordekoracio \u201eRadio-ondo\u201d, kiu estas tiel granda kiel kvinetag\u0302a domo. La instalaj\u0302o estas 19,25 metrojn longa,\n16,60 metrojn alta kaj konsistas el 2145 radioaparatoj. Je la 19a horo ili c\u0302iuj disau\u0306digis\nla tiaman tre popularan kanton \u201eBaltio jam vekig\u0302as\u201d. La nacia agentejo\nFactum, kiu registras naciajn rekordojn, informis, ke la artaj\u0302o farig\u0302is unu ero en la listo"}, {"text_idx": "#001454", "text": "La nacia radio kaj televido realigis sian ideon kun helpo de la artistoj Viac\u030ceslavas\nMickevic\u030cius kaj Ieva Makauskaite\u0307. \u201eTiutempe la radio estis ege grava kaj estas neimageble, ke la Balta Vojo estus sukcesinta\nsen moderna teh\u0302niko\u201d, diris Mickevic\u030cius, kiu tiutempe estis nur kvarjara knabo."}, {"text_idx": "#001455", "text": "Post la datrevenaj solenaj\u0302oj de la Balta Vojo la radioartaj\u0302o estis translokita al\nla Eu\u0306ropa Parko proksime de Vilnius por konstanta eksponado."}, {"text_idx": "#001456", "text": "1. Traktato pri ne-agreso subskribita la 23an de au\u0306gusto 1939 en Moskvo inter Sovetio"}, {"text_idx": "#001457", "text": "C\u0302u vi alterig\u0302is en iu belga flughaveno lastatempe au\u0306 forflugis de g\u0302i? Do tre vers\u0302ajne\nvi ne estas serc\u0302ata krimulo!"}, {"text_idx": "#001458", "text": "En la jaro 2019 en Belgio estis arestitaj 94 personoj, kiujn oni suspektas pri terorismo,\n120 personoj, kiuj estas suspektataj pri homs\u0302akrado kaj 7 kidnapantoj. Ili c\u0302iuj planis"}, {"text_idx": "#001459", "text": "La 15an de januaro 2018 kreig\u0302is la Sekcio pri Pasag\u0302eraj Informoj (angle\nPassenger Information Unit), kiu planas kompari la pasag\u0302erlistojn de c\u0302iuj flugoj, kiuj alterig\u0302as en Belgio au\u0306\nforiras de g\u0302i, kun datumbazoj de homoj suspektataj au\u0306 kulpigitaj pri gravaj krimoj.\nNun, fine de 2019, 70 % de c\u0302iuj pasag\u0302eroj estas kontrolataj."}, {"text_idx": "#001460", "text": "La 27an de aprilo 2016 la Eu\u0306ropa Parlamento kaj la Konsilio de Eu\u0306ropa Unio aprobis\nla direktivon 2016/681 pri la uzo de pasag\u0302erlistoj por la prevento, eltrovo kaj esplorado\nde terorismaj kaj aliaj gravaj krimoj."}, {"text_idx": "#001461", "text": "La 28an de novembro de la sama jaro la Eu\u0306ropa Komisiono publikigis la detalojn, kiujn\nla membro-s\u0302tatoj devis atingi g\u0302is majo 2018. Tiuj detaloj antau\u0306vidas interalie, ke\ndevas kontroli la pasag\u0302erojn, kiuj venas de lando ekster EU au\u0306 iras al lando ekster g\u0302i,\nrajtas kontroli tiujn, kiuj faras flugojn interne de EU au\u0306 interne de la membro-s\u0302tato."}, {"text_idx": "#001462", "text": "\u201eNi ricevas la datumojn 48 horojn antau\u0306 la planita foriro au\u0306 alveno, kio donas al ni\niom da tempo por prepari kelkajn aferojn\u201d, diras Gunter Ceuppens, direktoro de la Sekcio pri Pasag\u0302eraj Informoj. \u201eLa datumoj tiam estas krucigataj kun tiuj de homoj, kiuj estas serc\u0302ataj. Kiam la krucigo\nrezultigas trafon, ili estas analizataj en la sekcio kaj poste transdonataj al la\nflughaveno, kie tiu homo surterig\u0302os au\u0306 foriros.\u201d"}, {"text_idx": "#001463", "text": "\u201eDe la komenco en 2018 la sekcio analizis pli ol 26 milionojn da datumoj. Tio estas\nc\u0302irkau\u0306 70 % de la datumoj de c\u0302iuj flugpasag\u0302eroj en nia lando\u201d, diris la belga ministro pri internaj aferoj Pieter De Crem. \u201ePor komparo, pasintjare la sekcio analizis nur c\u0302irkau\u0306 33 % de la flugpasag\u0302eroj. La\nintenco estas, ke fine de 2019 ni atingu 100 % de la aviadkompaniaj pasag\u0302eroj, sed\nankau\u0306 la datumojn pri pasag\u0302eroj de internaciaj trajnoj kaj busoj ni volas aldoni.\u201d"}, {"text_idx": "#001464", "text": "C\u0302ie en la mondo sentig\u0302as la forceja efiko pro la ellasado de karbon-dioksido estigata\nde la homa agado. C\u0302e la orienta rando de Eu\u0306razio la situacio estas grava. C\u0302ar la japana\ninsularo estas c\u0302irkau\u0306ata de la maro, la indico de altig\u0302o de la temperaturo estas pli\ngranda ol la meznombra kvanto. Dum la lastaj 100 jaroj g\u0302i altig\u0302is je 1,1 celsiaj gradoj."}, {"text_idx": "#001465", "text": "Lau\u0306 la varmig\u0302o de la akvo en la Filipina Maro, multe da marakvo vaporig\u0302as, kaj farig\u0302as\ngrandegaj kirloj, el kiuj baldau\u0306 kreskas kaj formig\u0302as tropikaj s\u0302tormoj kaj tajfunoj.\nC\u0302iujare, averag\u0302e 27 tajfunoj naskig\u0302as, kaj c\u0302irkau\u0306 tri el ili surterig\u0302as en Japanion.\nSciencistoj antau\u0306vidas plimultig\u0302on kaj pligrandig\u0302on de tajfunoj pro la altig\u0302o de la\nmarakva temperaturo. Tial oni timas, ke iu giganta tajfuno atakos Japanion kaj inundos\nvastan parton de niaj insuloj."}, {"text_idx": "#001466", "text": "La multig\u0302o de karbondioksido kau\u0306zas varmig\u0302on kaj acidig\u0302on de la marakvo, el kio rezultas\ns\u0302ang\u0302ig\u0302o kaj detruo de la ekosistemo. En la lastaj jaroj oni kaptis ne multajn el iuspecaj\nfis\u0302oj, kiel salmoj kaj sairoj\n1, kiuj antau\u0306e estis abunde kaptataj. Varmigitaj maraj tajdoj malfaciligas la reproduktadon\nde tiuj fis\u0302oj au\u0306 forpelas ilin norden. Usonaj sciencistoj raportis, ke en orienta\nAzio la fis\u0302a resurso malmultig\u0302is je 15-35 % dum la lastaj 80 jaroj."}, {"text_idx": "#001467", "text": "De kelkaj jaroj okazas, ke moskitoj ne venas piki homojn en la somerfino en Tokio\nkaj aliaj urboj. Lau\u0306 fakuloj, la moskitoj ne povas agadi en medio kun temperaturo\noC. Aldone la fakuloj avertas pri la eblo \u2013 c\u0302ar en Japanio la klimato estas tropika \u2013 ke alispecaj moskitoj, kiuj transportas malarion kaj aliajn tropikajn malsanojn,"}, {"text_idx": "#001468", "text": "Ne nur la varmo faras la japanan someron neeltenebla, sed ankau\u0306 la humideco, kiu kelkfoje\nsuperas 70 %. C\u0302i-au\u0306guste en Tokio estis 10 tagoj, en kiuj la plej alta temperaturo\nsuperis 35 gradojn. Dum unu semajno \u2013 inter la 29a de julio kaj la 4a de au\u0306gusto \u2013 57 personoj mortis en Japanio pro granda varma ondo, kaj 18 347 estis ambulance transportitaj\nal malsanulejoj. En 2018 pli ol 1000 mortis pro simila varmondo. Nemalmultaj mortis\nnokte, kio signifas, ke dumnokte la rolo de humideco estas granda."}, {"text_idx": "#001469", "text": "Por protekti sin kontrau\u0306 la forta suna varmo kaj la transviolaj radioj, la japana\npopolo uzas sunombrelojn. Jam antau\u0306 300 jaroj urbanoj uzis belajn ombrelojn faritajn\nel fortikaj paperoj. Altrangaj viroj, inkluzive de samurajoj, kuracistoj kaj bonzoj,\nkonkure uzis okulfrapajn ombrelojn. La registaro fojfoje malpermesis luksajn sunprotektilojn."}, {"text_idx": "#001470", "text": "En la moderna epoko tute malaperis la kutimo porti sunombrelojn c\u0302e viroj. Tamen nun\nla ministerio pri medio rekomendas, ke ankau\u0306 viroj uzu tiujn protektilojn. Lau\u0306 enketo,\nc\u0302. 70 % de la virinoj uzas ombrelon, dum nur c\u0302. 5 % de la viroj uzas g\u0302in."}, {"text_idx": "#001471", "text": "Cololabis saira, parenco de skombro (red.)"}, {"text_idx": "#001472", "text": "Esploristoj de la universitato Tulane en Usono sukcese identigis novan specion de\nmalgranda s\u0302arko, kiu c\u0302asas iom nekutime. G\u0302i allogas siajn viktimojn tiamaniere, ke\nen mallumo g\u0302i eklumas. Estas ankau\u0306 interese, ke c\u0302i tiu nova specio de s\u0302arko estas\nnur 14 centimetrojn longa. Krom per sia scienca nomo (Mollisquama mississippiensis) g\u0302i estas kurioze konata ankau\u0306 kiel \u201eusona pos\u0302a s\u0302arko\u201d (angle"}, {"text_idx": "#001473", "text": "C\u0302i tia s\u0302arko estis malkovrita en la Golfo de Meksiko en februaro 2010 per s\u0302ipo de\nNational Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA, Federacia Oceana kaj Atmosfera Administracio). Sciencistoj ekinformis la publikon\npri la koncerna golfa s\u0302arko jam en 2015, sed oficiale g\u0302i estis science klasifikita"}, {"text_idx": "#001474", "text": "Tiu c\u0302i predanto c\u0302asas fis\u0302ojn pli ol 300 metrojn sub la marnivelo. Lau\u0306 esploristoj\nel malgranda pos\u0302glando, situanta proksime de g\u0302iaj antau\u0306aj nag\u0302iloj, la s\u0302arko els\u0302prucas\nfluoreskan fluidaj\u0302on. Tiel g\u0302i altiras la atenton de viktimo, kiu nag\u0302as al la lumo,\ndum g\u0302i (praktike nevideble) atakas."}, {"text_idx": "#001475", "text": "La besto estas unu el du konataj specioj de pos\u0302aj s\u0302arkoj de la genro\nMollisquama. La alia pos\u0302a s\u0302arko, ankau\u0306 malofte vidata, estas pacifika specio, science nomata\nMollisquama parini. C\u0302i tiu fis\u0302a vertebrulo estas 40 centimetrojn longa. Oni g\u0302in malkovris en 1979 c\u0302e"}, {"text_idx": "#001477", "text": "Multaj \u201eolduloj\u201d (sed ankau\u0306 plenkreskuloj, kelkfoje ec\u0302 sub la ag\u0302o de 40 jaroj) spertas presbiopecon,\nnormalan staton ligitan al onia maljunig\u0302o, kiu ne ebligas al la okuloj vidi bone \u2013 kaj precipe legi \u2013 de proksime. Se, por legi tiun c\u0302i artikolon, vi jam bezonas uzi okulvitrojn au\u0306 iom\nmalproksimigi la revuon de viaj okuloj, tre interesos vin scii, ke baldau\u0306 aperos nova"}, {"text_idx": "#001478", "text": "Sufic\u0302os fakte enmeti c\u0302iutage kelkajn gutojn en viajn okulojn. Tio estos vera revolucio\npor milionoj da homoj, kiuj devas alfronti c\u0302i tiun vidan malordon kaj foje, forgesinte\nsiajn okulvitrojn, ne hezitas peti la helpon de nekonatoj en superbazaro por ekscii\nkelkajn detalojn pri la ingrediencoj au\u0306 la kosto de la produktoj, kiujn ili volas"}, {"text_idx": "#001479", "text": "Novartis (por nun, temas pri okulakvo konata nur per sia mallongigo: Unr844) devus ig\u0302i havebla\njam en 2023 post la fino de la testado, ankorau\u0306 plenumata. Estroj de la farmacia kompanio\ndiskutis en septembro 2019, en la svisa urbo Bazelo, kun la internacia gazetaro, pri\nsiaj novaj esploroj kaj pri la perspektivoj, kiujn ili malfermas tutmonde."}, {"text_idx": "#001480", "text": "\u201eLa kuracado de presbiopeco estas tre interesa fako, c\u0302ar tiu problemo koncernas rimarkindan\nparton de la adolta log\u0302antaro, kaj la esploroj donas kurag\u0302igajn rezultojn\u201d, klarigis Gaia Panina, medicina direktoro de"}, {"text_idx": "#001483", "text": "La 19an de au\u0306gusto 2019 la 26-jara junulo A\u0301ngel Ernesto Lo\u0301pez Herna\u0301ndez starigis mondrekordon,\nkiam li \u201eblinde\u201d pedalis per unurada ciklo tri kilometrojn en 13 minutoj kaj 35 sekundoj. Tion li\nfaris tra c\u0302efaj stratoj de la urbo Sancti Spi\u0301ritus."}, {"text_idx": "#001484", "text": "\u201eKiam mi ekkonis Aliet Pe\u0301rez Marti\u0301nez, kiu rompis \u2013 la 13an de au\u0306gusto 2016 en Santiago de Cuba \u2013 la mondan rekordon de blind-stirado de motorciklo sen kromc\u0302aro, mi sentis min inspirita\nde lia heroaj\u0302o\u201d, diris A\u0301ngel Ernesto. \u201eMalkovrinte tiun c\u0302i veturilon kun nur unu rado, mi intencis rompi la rekordon kaj,\nc\u0302ar mi estas tre obstina, tion mi atingis.\u201d"}, {"text_idx": "#001485", "text": "Por garantii, ke lia vidpovo farig\u0302as nula, sur la okuloj li portis unue bandag\u0302on el\nkotono kaj gazo; sur tio li portis krome maskon kaj fine nigran kapuc\u0302on."}, {"text_idx": "#001486", "text": "A\u0301ngel Ernesto laboras en la municipa grupo pri scenaj artoj, kiel klau\u0306no\nGalletica (kekseto) kaj kiel amatora ekvilibristo sur sep benketoj. Antau\u0306 pli ol unu jaro li\nplanis tiun heroaj\u0302on antau\u0306e neniam konatan en la mondo."}, {"text_idx": "#001487", "text": "La junulo esperas sukcesi registri la eventon en la libro"}, {"text_idx": "#001488", "text": "La 7an de septembro 2019 en Parizo okazis futbalmatc\u0302o Francio-Albanio. Lau\u0306regule oni\nau\u0306digas la naciajn himnojn de ambau\u0306 landoj \u2013 unue, tiun de la gasto, c\u0302i-okaze de Albanio."}, {"text_idx": "#001489", "text": "Sed, strange, c\u0302iuj 80 000 spektantoj au\u0306dis g\u0302isfine la himnon de Andoro! Albanoj protestis\nc\u0302e la c\u0302efarbitracianto, kaj tiu c\u0302i, siavice, c\u0302e la organizantoj. Post kvar minutoj,\nla parolisto, pardonpetante, anoncis la himnon de ... Armenio!"}, {"text_idx": "#001490", "text": "Finfine, pli grava persono repardonpetis, kaj la spektantoj au\u0306dis la albanan himnon\n\u2013 stare, tiel esprimante, ankau\u0306 ili, sian pardonpeton je la nomo de la franca popolo.\nTion faris oficiale, du tagojn poste, ankau\u0306 la franca prezidento Emmanuel Macron en\nsia mesag\u0302o al la albana c\u0302efministro Edi Rama."}, {"text_idx": "#001491", "text": "Tiu c\u0302i malagrabla okazintaj\u0302o vekis disputojn en Albanio. C\u0302u g\u0302i estis vere senintenca\nhoma eraro okazinta dufoje au\u0306 ies fiintenca ago?"}, {"text_idx": "#001492", "text": "Cetere, oni eksciis, ke UEFA monpunis la francan futbalan federacion je 10 000 eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#001493", "text": "C\u0302u Briteliro kviete okazis jam en marto?"}, {"text_idx": "#001494", "text": "Kiam la 28an de au\u0306gusto la brita c\u0302efministro Boris Johnson deklaris, ke li suspendos\nla parlamenton, ekestis tuja furoro en politikaj rondoj pri \u201ekonstitucia krizo\u201d, kun stratmanifestacioj kontrau\u0306 \u201ela puc\u0302o\u201d. Sed verdire, la konstitucia krizo ekis ne la 28an de au\u0306gusto 2019, sed la 23an de\njunio 2016, kiam estis deklarita la rezulto de la referendumo pri brita membreco en"}, {"text_idx": "#001495", "text": "Plej grava evento ekde 1660"}, {"text_idx": "#001496", "text": "Tri monatojn post tiu referendumo okazis faka seminario c\u0302e la Universitato de Londono\npri la konsekvencoj de Briteliro. Unu preleganto priskribis Briteliron kiel la plej\ngravan konstitucian eventon de la brita historio post 1660, c\u0302ar g\u0302i montras, ke rilate\nal la demando pri Eu\u0306ropo, la suvereneco de la popolo superas la suverenecon de la"}, {"text_idx": "#001497", "text": "Alia preleganto diris, ke li ne povas pensi pri alia evento en la brita historio,\nen kiu la popolo g\u0302is iu grado reduktis la suverenecon de la parlamento. Li klarigis,\nke lau\u0306 jura vidpunkto la referendumo estis nur konsila, sed c\u0302ar la registaro promesis\nrespekti la rezulton de la voc\u0302dono, la plimulto de la parlamentanoj komprenis g\u0302in\nkiel devigan. Post la referendumo la registaro kaj la parlamento sekvas politikon,\nkiun ili kontrau\u0306as. \u201eTia situacio estas senprecedenca en nia longa konstitucia historio\u201d, asertis la preleganto, \u201eEu\u0306ropo do respondecis pri la enkonduko de nova koncepto en la britan konstitucion,\nla suverenecon de la popolo\u201d."}, {"text_idx": "#001498", "text": "La plej longa sesio ekde 1707"}, {"text_idx": "#001499", "text": "Ordinare parlamentaj sesioj dau\u0306ras unu jaron, komencig\u0302ante en aprilo au\u0306 majo. Fine\nde sesio leg\u0302proponoj ekkonsideritaj nulig\u0302as, kaj devas esti dekomence reenkondukitaj.\nLa nova sesio komencig\u0302as per reg\u0302ina parolado, en kiu s\u0302i elmetas la registaran planon\npor la sesio. Tamen la sesio, dum kiu Theresa May traktis pri Briteliro, dau\u0306ris jam\npli ol du jarojn, kaj estis la plej longa ekde la unuig\u0302o de Anglio kaj Skotlando en\n1707, kaj do jam venis tempo por nova parlamenta sesio."}, {"text_idx": "#001500", "text": "Boris Johnson farig\u0302is c\u0302efministro la 24an de julio, la tagon antau\u0306 la somera pau\u0306zo,\nkiu dau\u0306ris g\u0302is la 3a de septembro. Dum tiu pau\u0306zo li anoncis, ke la parlamenta sesio\nfinig\u0302os la 10an de septembro, kaj la nova sesio komencig\u0302os la 14an de oktobro \u2013 por ebligi la okazigon de la partikonferencoj, por kio la parlamento tradicie pau\u0306zas,\nsed el tio rezultis la plej longa suspendo de la parlamento post g\u0302ia sesio de 1930-1931.\nLau\u0306 Boris Johnson, tion li faris por ebligi novan programon de sociaj reformoj sub\nlia c\u0302efministreco, sed lau\u0306 liaj kritikantoj li faris tion por silentigi la parlamenton"}, {"text_idx": "#001501", "text": "Konfliktaj opinioj kaj politikaj artifikoj"}, {"text_idx": "#001502", "text": "En la semajno, en kiu la parlamento kunvenis inter la somera pau\u0306zo kaj la fino de\nla sesio, la parlamento decidis, ke la c\u0302efministro petu prokraston de la dato de Briteliro.\nTamen Boris Johnson dau\u0306re insistis, ke la leg\u0302o jam diras, ke Britio eliros la 31an\nde oktobro, sendepende de tio, c\u0302u Britio kaj EU atingos interkonsenton au\u0306 ne. La antau\u0306aj\nprokrastoj ne ebligis novajn traktadojn, kaj donis nur tempon por provi trapus\u0302i esence\nla saman interkonsenton kontrau\u0306 la volo de la parlamento."}, {"text_idx": "#001503", "text": "Tio, kiel Boris Johnson sukcesos pri tio sen agi kontrau\u0306leg\u0302e, farig\u0302is granda demando\nen la amaskomunikiloj. Tamen iu au\u0306toro el la Brita Asocio pri Konstitucia Juro (United Kingdom Constitutional Law Association) sugestis unu eblon. C\u0302iu nova leg\u0302o, por ke g\u0302i validu, devas esti promulgita de la\nreg\u0302ino lau\u0306 konsilo de la c\u0302efministro. Li argumentis, ke eblus, kaj ec\u0302 decus, ke la\nc\u0302efministro prezentu novan leg\u0302on al la reg\u0302ino, kun rekomendo, ke s\u0302i rifuzu g\u0302in promulgi."}, {"text_idx": "#001504", "text": "Britio estas fama pro manko de skribita konstitucio, au\u0306, pli g\u0302uste, de \u201ekodigita\u201d konstitucio. Ekzistas kelkaj historiaj dokumentoj, sed plie al tio la procedurojn\noni decidas pere de precedencoj. La konstitucia historio estas longdau\u0306ra potenclukto\ninter la monarh\u0302io kaj la parlamento. Nuntempe oni konsideras, ke la parlamento estas\nsuverena, sed la monarh\u0302o konservas kelkajn rajtojn. Lau\u0306 la anglalingva Vikipedio,\n\u201eLa parlamento estas duc\u0302ambra, sed havas tri partojn, konsistantajn el la Suvereno\n(Reg\u0302ino-en-Parlamento), la C\u0302ambro de Lordoj, kaj la C\u0302ambro de Deputitoj (la Suba C\u0302ambro)\u201d. Do la potenco-divido inter la Suvereno kaj la Parlamento farig\u0302is iomete obskura."}, {"text_idx": "#001505", "text": "Novaj leg\u0302oj devas ricevi reg\u0302an aprobon, kaj la fino kaj komenco de parlamentaj sesioj\ndevas ricevi reg\u0302an aprobon. Tio ne estas afero por la parlamentaj c\u0302ambroj, sed afero\npor la c\u0302efministro kaj la monarh\u0302o. Tiu aprobrajto nomig\u0302as \u201ela reg\u0302a prerogativo\u201d. La reg\u0302an prerogativon oni aplikas tradicie ankau\u0306 al eksterlandaj aferoj, inkluzive\nde la lanc\u0302o de militoj, sen tio, ke la parlamentaj c\u0302ambroj havus formalan voc\u0302on en"}, {"text_idx": "#001506", "text": "Theresa May kiel c\u0302efministro aplikis la reg\u0302an prerogativon, kiam s\u0302i donis la formalan\navizon al Eu\u0306ropa Unio pri Briteliro, tiel difinante la elirdaton la 29a de marto 2019.\nTamen la Alta Kortumo jug\u0302is tion kontrau\u0306konstitucia, c\u0302ar temas ne nur pri eksterlandaj\nrilatoj, sed ankau\u0306 pri leg\u0302oj de Eu\u0306ropa Unio, kiuj validas ene de la lando. Pro tio\nTheresa May devis tion poste akceptigi pere de la parlamentaj c\u0302ambroj. Poste, interkonsente\nkun Eu\u0306ropa Unio, s\u0302i pluetendis tiun datlimon g\u0302is la 31a de oktobro, dum s\u0302i trifoje\nsensukcese provis akceptigi esence la saman proponon en la parlamento."}, {"text_idx": "#001508", "text": "Tiaj demandoj estas g\u0302enerale evitindaj en la brita socio, c\u0302ar la ora regulo de la\nbrita politiko estas, ke oni tenu la reg\u0302inon for de la politiko. Tamen ekzistis aludoj\nal eventuala misuzo de la reg\u0302a prerogativo rilate al la invado de Irako, kaj certe\nlevig\u0302os pliaj demandoj ankau\u0306 pri tio, c\u0302u la skota verdikto restos nekontestata."}, {"text_idx": "#001509", "text": "Ekzistas pluraj precedencoj de longaj suspendoj de la parlamento. Plej laste c\u0302efministro\nJohn Major en 1997 frue c\u0302esigis la parlamentan sesion, tiel evitante debaton pri subac\u0302eto\nde parlamentanoj por fari parlamentajn demandojn. Nun John Major estas unu el la subtenantoj\nde la jura agado kontrau\u0306 la suspendo de la parlamento fare de Boris Johnson."}, {"text_idx": "#001510", "text": "C\u0302u Briteliro jam okazis en marto?"}, {"text_idx": "#001512", "text": "Lau\u0306 Robin Tilbrook, c\u0302iuj juristoj, kiuj komentis pri la afero, kun la escepto nur\nde tiuj, kiuj estas pagataj por argumenti kontrau\u0306e, diras, ke li havas fortan argumentaron.\nTamen la afero ec\u0302 ne atingis la Altan Kortumon, pro interveno de unu el la jug\u0302istoj,\nkiu deklaris g\u0302in \u201etute sen merito\u201d. Robin Tilbrook apelaciis, argumentante, ke tiu jug\u0302isto havas, pro sia historio,\npolitikajn motivojn, kaj ne devus esti enplektita en tiu c\u0302i afero. Li nun atendas\ndecidon de Eu\u0306ropa Kortumo pri Homaj Rajtoj (ne de Eu\u0306ropa Unio), al kiu li pledis pri\nla rajto esti au\u0306data de jura tribunalo."}, {"text_idx": "#001513", "text": "La ironio malantau\u0306 tiu c\u0302i konfuzo estas, ke origine la c\u0302efa motivig\u0302o malantau\u0306 la kampanjado\npor brita eliro el Eu\u0306ropa Unio \u2013 kaj ec\u0302 kontrau\u0306 la Traktato de Maastricht, kiu kreis Eu\u0306ropan Union \u2013 estis la manko de demokratio en Eu\u0306ropa Unio. Sed nun, kiam Britio provas regajni\nla suverenecon, la demando estas, g\u0302uste kie kus\u0302u tiu suvereneco ene de Britio."}, {"text_idx": "#001514", "text": "La plej lasta libro de profesoro Vernon Bogdanor, eldonita en februaro c\u0302i-jare, titolig\u0302as\nPreter Briteliro: cele al Brita Konstitucio. Li argumentas por kodigita konstitucio samtipa kiel tiuj, kiujn havas aliaj landoj.\nLa libro priskribas plian konfuzon enkondukitan de la au\u0306tonoma regado en Skotlando\nkaj Kimrio. En la antau\u0306lasta c\u0302apitro li citas kelkajn eminentajn konstituciajn juristojn.\nUnu el tiuj asertis: \u201eAl la granda plimulto el ni mankas klara kaj ampleksa kompreno de tio, kio estas la\nkondic\u0302oj de nia konstitucio\u201d. Lau\u0306 alia: \u201ekonstitucie, ni nun trovas nin en senvoja dezerto sen ajna mapo au\u0306 kompaso\u201d."}, {"text_idx": "#001515", "text": "Vernon Bogdanor mem pli frue en sia libro skribis, ke antau\u0306 la alig\u0302o de Britio al\nla Eu\u0306ropa Komunumo en 1973, \u201ela brita konstitucio povus esti karakerizata per precize ok vortoj: \u201aKion ajn la reg\u0302ino-en-parlamento promulgas, tio estas leg\u0302o\u2019.\u201d"}, {"text_idx": "#001516", "text": "Tiel ni revenas al la fundamenta problemo, kiun difinis profesoro Bogdanor, ke la\npopolo voc\u0302donis por Briteliro, dum la parlamento kontrau\u0306as. Tio kondukis al konflikto,\nen kiu la obskura konstitucia kaj jura situacio estas uzata kiel batalrimedo. En la\nangla lingvo, oni nomas tion\nlawfare \u2013 vortluda kunfando de la vortoj\nwarfare (militado). G\u0302uste tia jura militado surbaze de obskura konstitucio estas en la centro"}, {"text_idx": "#001517", "text": "Se gas- au\u0306 elektro-kompanio kreas fosaj\u0302on en via strato por enmeti tubojn au\u0306 kablojn,\ng\u0302i devas averti similajn kompaniojn, kiel ekzemple la koncernan telefon-kompanion,\npor ke ili povu uzi la okazon por instali au\u0306 renovigi ankau\u0306 siajn kablojn, ekzemple\nInterret-kablon, en la sama fosaj\u0302o. Tio c\u0302i estas eu\u0306ropa direktivo jam de kvin jaroj,\nkaj al g\u0302i devis adaptig\u0302i la lokaj leg\u0302oj en c\u0302iuj landoj de Eu\u0306ropa Unio (EU) antau\u0306 la\n1a de januaro 2016. La direktivo s\u0302ajnas logika, mon- kaj tempo-s\u0302para, kaj do oni atendus,\nke la leg\u0302on oni c\u0302ie tuj aprobus."}, {"text_idx": "#001518", "text": "Paradokso: oni devas, sed ne rajtas"}, {"text_idx": "#001519", "text": "Tamen Belgio estas aparta fenomeno. G\u0302i estas federacio, kiu konsistas el Flandrio\n(la plej granda parto), Valonio kaj Bruselo (la plej malgranda parto). Tial la eu\u0306ropa\ndirektivo devas esti leg\u0302igita tri fojojn, aparte en c\u0302iu federaciero. La leg\u0302igo okazis\npreskau\u0306 tuj en Flandrio kaj Valonio, sed post kvar jaroj ankorau\u0306 ne en Bruselo. La\nkialo estas ne tio, ke la brusela leg\u0302dona instanco ne konsideras la direktivon inda,\nsed tio, ke g\u0302i konsideras sin ne rajtigita krei tian leg\u0302on."}, {"text_idx": "#001520", "text": "La Eu\u0306ropa Kortumo opinias, ke Eu\u0306ropa Unio sufic\u0302e longe atendis nun, kaj komence de\njulio decidis pagpuni Belgion je 5000 eu\u0306roj tage g\u0302is la leg\u0302o estos realigita. Estas\natentinde, ke g\u0302i decidis pagpuni Belgion, sed ne Bruselon, c\u0302ar ja Belgio estas ano\nde Eu\u0306ropa Unio, ne la apartaj federacieroj. Bruselo protestis, kaj diris al Eu\u0306ropa\nUnio, ke g\u0302i ne estas rajtigita fari tian leg\u0302on, sed la Komisiono reagis per simpla\n\u201ese Flandrio kaj Valonio ja sentas sin kompetentaj, tiam ankau\u0306 Bruselo sentu sin kompetenta"}, {"text_idx": "#001521", "text": "Philippe De Backer, la ministro en Belgio respondeca pri \u201eadministra simpligo\u201d, sentas sin tre malkomforta pri tiu c\u0302i multekosta jura nodo kaj petis Bruselon \u201erekonsideri sian pozicion\u201d. Li ne tre bone komprenas la obj\u0302etojn de Bruselo kaj petas \u201esimple leg\u0302igi la direktivon, same kiel faris Flandrio kaj Valonio\u201d."}, {"text_idx": "#001522", "text": "C\u0302u eble Kafka studis en Belgio?"}, {"text_idx": "#001523", "text": "La c\u0302i-jara \u201ePremio pri g\u0302usta vivmaniero\u201d (angle:\nRight Livelihood Award) iras al kvar ricevontoj:"}, {"text_idx": "#001524", "text": "1. La defendanto de homaj rajtoj Aminatou Haidar en Okcidenta Saharo, \u201epro s\u0302ia konstanta senperforta agado, malgrau\u0306 malliberig\u0302o kaj torturo, cele al justeco\nkaj memdecidrajto por la popolo de Okcidenta Saharo\u201d."}, {"text_idx": "#001525", "text": "2. La advokato Guo Jianmei en C\u0302inio, \u201epro s\u0302ia pionira kaj persista laborado por sekurigi la rajtojn de virinoj en C\u0302inio\u201d."}, {"text_idx": "#001526", "text": "3. La klimataktivulino Greta Thunberg en Svedio, \u201ec\u0302ar inspiranta kaj pliklariganta politikajn postulojn pri urg\u0302a klimatagado, kiu reflektas"}, {"text_idx": "#001527", "text": "4. La indig\u0302ena gvidanto Davi Kopenawa de la janomana popolo en Brazilo, kune kun\nHutukara Associac\u0327a\u0303o Yanomami, \u201epro ilia kurag\u0302a rezoluteco por protekti la arbarojn kaj biodiversecon de la amazona\nregiono, kaj la landojn kaj kulturon de g\u0302iaj indig\u0302enaj popoloj\u201d."}, {"text_idx": "#001528", "text": "La premio estis fondita en 1979, kiam la sved-germana filatelisto Jakob von Uexku\u0308ll\n[fon ikskil] proponis al la Nobel-fondaj\u0302o krei du novajn Nobel-premiojn, ne komprenante,\nke la testamento de Nobel ne ebligas tion. Ec\u0302 la sveda nacia banko ja povis krei nur\nNobel-memorpremion pri ekonomiko, ne Nobel-premion. Pro la rifuzo de la fondaj\u0302o, von\nUexku\u0308ll do fondis propran premion, financatan de lia pos\u0302tmarkkolekto."}, {"text_idx": "#001529", "text": "Miaj amikoj nomas min klimata skeptikulo. Sed c\u0302u vere? Mi ja kredas, ke la klimato\nsur nia tero s\u0302ang\u0302ig\u0302as. Mi ankau\u0306 kredas, ke CO2 sorbas varmoradiadon. Mi ankau\u0306 estas konvinkita, ke ni devas esti zorgemaj pri fosiliaj\nmineraloj: ili estas kompleksaj molekuloj, en kiujn la suno investis multan energion.\nSed ... mi ne kredas, ke la homo kau\u0306zas la nunan klimatan s\u0302ang\u0302ig\u0302on."}, {"text_idx": "#001530", "text": "Miaj amikoj nomas min negacianto: iu, kiu neas la evidentan realon. Ili ankorau\u0306 ne\nstarigas min sur la bruls\u0302tiparon, sed tamen rigardas min kun certa malfido, iomete\nkiel herezulon. La sekva teksto ne celas konverti miajn amikojn, sed nur organizi\nmiajn proprajn ideojn kaj eventuale kompari ilin kun aliaj vidpunktoj."}, {"text_idx": "#001531", "text": "Unue pri klimata s\u0302ang\u0302ig\u0302o. C\u0302io komencig\u0302is antau\u0306 c\u0302irkau\u0306 14 miliardoj da jaroj kun la\n\u201egranda knalo\u201d, la praeksplodo, iomete stranga hipotezo sed nun vaste akceptita. Antau\u0306 3,5 miliardoj\nda jaroj nia mondo jam ekzistis kaj tiam vers\u0302ajne ekestis la vivo. La surfaco de la\ntero estis ankorau\u0306 varma kaj malmola. Aperis kontinentoj, el kiuj Rodinio antau\u0306 c\u0302irkau\u0306\n1 miliardo da jaroj estis la unua, preskau\u0306 certe sekvita de aliaj."}, {"text_idx": "#001532", "text": "Pangeo ekzistis antau\u0306 250 milionoj da jaroj. G\u0302i estis granda tera maso kun vers\u0302ajne\nkontinenta klimato. Pangea iom post iom disig\u0302is en apartajn kontinentojn. Geologo\nrakontis al mi, ke ekde tiam centoj, eble miloj, da klimataj s\u0302ang\u0302ig\u0302oj okazis. Glaciajn\nperiodojn sekvis varmaj periodoj. Certe ili c\u0302iuj okazis sen homa interveno. Restas\nmirinde, ke nuntempe, kiam la s\u0302ang\u0302ig\u0302o okazas la dekmilan fojon, homoj volas atribui\nla kau\u0306zon al homoj. Pro diversaj kialoj homoj volas esti respondecaj pri eblaj katastrofoj."}, {"text_idx": "#001533", "text": "En bibliaj tempoj, Jeremio kaj aliaj profetoj jam antau\u0306diris katastrofojn rezultantajn\nel homa konduto. Ezekielo antau\u0306vidis la apokalipson kaj la finon de la tempo. C\u0302i tiu\ndamnita pensado dau\u0306re vivas en diversaj religiaj sektoj. Estas farita scienca esplorado\npri tiu fenomeno kaj s\u0302ajnas, ke la familio decidas, kion oni kredas. Ankau\u0306 la teorio\nde mondvarmig\u0302o kau\u0306zita de homoj apartenas al c\u0302i tiu serio. Konata estas la \u201erazilo de Ockham\u201d (William of Ockham, 14a jarcento). G\u0302i diras, ke oni ne supozu novan kau\u0306zon de io,\nse niaj spertoj instruas al ni, ke g\u0302i c\u0302iam okazis sen tiu specifa kau\u0306zo. Se mil klimataj\ns\u0302ang\u0302ig\u0302oj okazis sen homa interveno, ne utilas formuli hipotezon por la mil-kaj-unua."}, {"text_idx": "#001534", "text": "Miaj amikoj diras: nun la cirkonstancoj malsamas. La teorio de antropogena varmig\u0302o\npruvig\u0302is, c\u0302ar 97 % de la sciencistoj asertas tion. Ekzistas konsento inter erudiciuloj.\nDo laikoj kiel mi ne rajtas dubi pri tio. Sed c\u0302u konsento pri teorio estas konvinka\npruvaj\u0302o (pensu pri la konsento pri sorc\u0302ado)? Kaj ec\u0302 la konsento de 97 % ne estas vera\nkonsento, restas 3 %. Ekzistas franca esprimo pri c\u0302i tio:\nl'art de grouper les chiffres (la arto grupigi nombrojn). Krome montrig\u0302as, ke tiu nombro 97 % venas de unu sola\npublikaj\u0302o, kaj ke aliaj au\u0306toroj komplete refutis g\u0302in."}, {"text_idx": "#001535", "text": "Sed estas pli: la maniero formuli. Diri, ke 97 % de la priklimataj eldonaj\u0302oj opinias,\nke homoj ludas \u201erolon\u201d, signifas, ke la au\u0306toroj, kiuj diras, ke ekzistas 1 % da kontribuo al tutmonda varmig\u0302o,\n\u201epezas same\u201d kiel au\u0306toro, kiu parolas pri 100 %. Lau\u0306 la nederlanda profesoro Guus Berkhout, el\nla 11 944 priklimataj artikoloj konsultitaj, 7930 tute ne komentis pri g\u0302i, kaj nur"}, {"text_idx": "#001537", "text": "Kredantoj diras \u2013 kaj probable tio estas g\u0302usta \u2013 ke la kvanto de CO2 en la atmosfero altig\u0302is de c\u0302irkau\u0306 290 ppm (miliononoj) g\u0302is c\u0302irkau\u0306 410 ppm kaj ke\ntiu kresko estas rekta sekvo de bruligado de fosiliaj brulaj\u0302oj fare de homoj. En la\ninformaj kampanjoj pri klimato, grafikaj\u0302o ofte montras la temperaturon sur la tero\nkaj la CO2 en la aero, depende de tempo; la du linioj \u2013 fenomenoj \u2013 kuras preskau\u0306 perfekte paralele. La meza temperaturo sur la tero altig\u0302is ekde 1850\nje c\u0302irkau\u0306 1,0 grado. Por multaj, tio pruvas, ke la emisio de CO2, se ne la sola, certe estas la plej grava kau\u0306zo de monda varmig\u0302o, c\u0302ar ekzistas forta"}, {"text_idx": "#001539", "text": "Miaj amikoj diras: estis c\u0302iel klare pruvite, ke CO2 sorbas varmon kaj ke la CO2-koncentrig\u0302o pliig\u0302as. Sed ekzistas ankorau\u0306 aliaj faktoroj. Krom \u201epli malgrandaj fratoj\u201d kiel ozono kaj ridgaso (N2O) temas ankau\u0306 c\u0302efe pri metano kaj akva vaporo."}, {"text_idx": "#001542", "text": "CO2 havas diversajn fontojn \u2013 ankau\u0306 nia korpo kontribuas al g\u0302i. C\u0302irkau\u0306 kvarono de la CO2 ellasata en la atmosferon c\u0302iujare estas provizore stokita en plantoj kaj alia kvarono\nen la oceanoj. La fakto, ke iuj CO2-fontoj mem estas klimataj, ne faciligas la problemon. Plie, eblas, ke la varmig\u0302o\nmem pliigas la CO2-koncentrig\u0302on, kiel sugestas la cititaj datumoj pri polusa glacio. Iuj CO2-purigiloj estas ankau\u0306 klimatdependaj: plantoj kreskas pli bone, kiam ili ricevas\npli da CO2, kaj pro pli varma printempo, falfoliaj arboj ricevas siajn grandegajn surfacajn\nfoliojn, per kiuj ili sorbas CO2. Aliflanke, bruligi fosiliajn brulaj\u0302ojn lau\u0306dire havas kvin- g\u0302is ses-oble pli grandan\nefikon al la pliig\u0302o de CO2 ol la reduktita kapablo sorbi CO2 rezulte de senarbarigo kaj malapero de aliaj naturaj areoj."}, {"text_idx": "#001546", "text": "Nuntempe ekzistas du mondaj vidpunktoj, faritaj per eksterpolado kaj ega simpligo\nde datumoj. Unue, la mondo mortanta pro sekeco, altig\u0302anta marnivelo kaj varmig\u0302o kaj\nla alia utopio de stabila klimato en mondo bonega por c\u0302iuj. Al Gore diris bone en\nsia prelego okaze de la akcepto de la Nobel-premio:\nWe are what is wrong and we must make it right (Malordigis ni, kaj ni devas reordigi.)"}, {"text_idx": "#001550", "text": "1. Por tiuj, kiuj interesig\u0302as, rigardu c\u0302e"}, {"text_idx": "#001551", "text": "2. Vidu pli en la reto sub"}, {"text_idx": "#001552", "text": "Perdita s\u0302losilo kaj savanta prezidento"}, {"text_idx": "#001554", "text": "Mars\u0302o de la itala junularo"}, {"text_idx": "#001555", "text": "De tempo al tempo, au\u0306 pli precize koincide kun la komenco de la lernojaro, la junaj\ngeneracioj de Italio esprimas per mars\u0302oj sian malkontenton, precipe por protesti kontrau\u0306\nlokaj misfunkcioj. Tio komencig\u0302is antau\u0306 kvindeko da jaroj c\u0302e universitato, kontrau\u0306\nla malbona ekzemplo de iuj profesoroj, kiuj dedic\u0302is malmulte da tempo al instruado\npor sin dedic\u0302i al propraj esploroj au\u0306 privataj profesioj au\u0306 al politiko."}, {"text_idx": "#001556", "text": "Kun la paso de la jaroj partoprenis pli multe la liceanoj, do adoleskantoj, kiuj kelkfoje\nokupis sian lernejon dum po kelkaj horoj (au\u0306 ec\u0302 noktoj) semajne, por arang\u0302i paralelan\n\u201ememregatan\u201d programon pli proksiman al siaj interesoj. Tiu modo dau\u0306ris kelkajn generaciojn, kaj\nposte silente estingig\u0302is. C\u0302i-jare la komenco de la lernojaro preskau\u0306 koincidis kun\nla politika protestado de la \u201eflavaj ves\u0302toj\u201d en Francio, kiuj kuntrenis ankau\u0306 gejunulojn, kaj osmoze ankau\u0306 la italajn gejunulojn."}, {"text_idx": "#001557", "text": "Tamen tute neatendita en Italio estis la amasa partopreno de la junularo en samtempaj\nmars\u0302o-manifestacioj en pli ol cent urboj: entute, pli ol unu miliono da geknaboj alig\u0302is\nkvazau\u0306 procesie. Kvankam en c\u0302i tiu sezono okazas politikaj balotadoj en nia lando,\nneniu politika partio iel partoprenis. Nur la (nova) ministro pri publika instruado\nsendigis al la lernejestroj cirkuleron, por ke ili allasu, ke en tiu tago la liceanoj"}, {"text_idx": "#001558", "text": "Do kio okazis? Estis diskonigita la parolado de Greta Thunberg [tunberj] antau\u0306 la\nspeciala pintokunveno pri klimato de Unuig\u0302intaj Nacioj (la 23an de septembro 2019)\n(la esperantigon de la teksto vi trovos c\u0302i-sube)."}, {"text_idx": "#001559", "text": "Certe restas instigo al konsciig\u0302o au\u0306 al memkonsciig\u0302o pri la problemo de la varmig\u0302o\nde nia planedo. Kaj tio koncernas ne nur la junularon, nek nur Unuig\u0302intajn Naciojn."}, {"text_idx": "#001560", "text": "Mia mesag\u0302o estas: ni observos vin. Tio c\u0302i estas tute misa. Mi ne devus esti tie c\u0302i.\nMi devus reesti en mia lernejo aliflanke de la oceano. Tamen vi turnas vin al ni junuloj\npor trovi esperon. Kiel vi au\u0306dacas?"}, {"text_idx": "#001561", "text": "Vi s\u0302telis miajn revojn kaj mian infanag\u0302on per viaj vantaj paroloj. Kaj tamen mi estas\ninter la bons\u0302anculoj. Homoj suferas. Homoj mortas. Tutaj medio-sistemoj kolapsas.\nNi trovig\u0302as en la komenco de amasa ekstermado, dum c\u0302iuj viaj paroloj koncernas nur\nmonon kaj fabelojn pri senfina ekonomia kreskado. Kiel vi au\u0306dacas?"}, {"text_idx": "#001563", "text": "Vi diras, ke vi au\u0306das nin kaj komprenas la urg\u0302econ. Sed \u2013 kiom ajn malg\u0302oja kaj kolera mi estas \u2013 mi ne volas kredi tion. C\u0302ar, se vi vere komprenus la situacion kaj ankorau\u0306 rifuzadus\nagi, tiam vi estus diablaj. Kaj tion mi rifuzas kredi."}, {"text_idx": "#001565", "text": "Tiuj 50 % estas eble akcepteblaj por vi. Sed la nombroj ne enprenas la sojlopunktojn,\nla retrokuplajn ciklojn, la plian varmig\u0302on kiun kas\u0302as toksa poluado de la atmosfero,\nkaj c\u0302iujn aspektojn de egaleco kaj klimat-justeco. Tiuj nombroj bazig\u0302as ankau\u0306 sur\nla supozo, ke mia generacio suc\u0302os centojn da miliardoj da tunoj de via CO\n2 el la aero \u2013 per teknologioj, kiuj apenau\u0306 ekzistas."}, {"text_idx": "#001566", "text": "Do 50 %-a risko estas por ni, kiuj devos vivi kun tiuj konsekvencoj, simple ne-akceptebla."}, {"text_idx": "#001567", "text": "Por havi 67 %-an s\u0302ancon resti sub tutmonda varmig\u0302o de 1,5\noC \u2013 la plej bona kalkulo, kiun povas prezenti IPCC\n1 \u2013 je la 1a de januaro 2018 la mondo povis eligi ankorau\u0306 420 gigatunojn da CO\n2. Hodiau\u0306 tiu nombro jam reduktig\u0302is al malpli ol 350 gigatunoj."}, {"text_idx": "#001568", "text": "Kiel vi au\u0306dacas s\u0302ajnigi, ke la problemon eblas solvi pere de \u201ela kutima negocado\u201d kaj kelkaj teknikaj arang\u0302oj? Je la hodiau\u0306aj niveloj de eligado la restanta CO\n2-bug\u0302eto estos tute foruzita ene de ok jaroj kaj duono."}, {"text_idx": "#001570", "text": "Vi perfidas niajn atendojn. Sed la monda junularo komencas kompreni vian perfidon.\nC\u0302iuj estontaj generacioj observas vin. Kaj se vi elektas perfidi nin, mi diru: ni"}, {"text_idx": "#001571", "text": "Ni ne permesos, ke vi restu senpunaj pro tio. C\u0302i tie kaj en c\u0302i tiu momento, ni strekas\nla limon; la mondo vekig\u0302as. Kaj s\u0302ang\u0302o venos, c\u0302u vi tion s\u0302atas au\u0306 ne s\u0302atas."}, {"text_idx": "#001573", "text": "La universitato de Mons (Belgio) en oktobro donis tri doktorecojn pro honoro al personoj,\nkiuj laboras pri dau\u0306ripova socio. La plej fama sendube estas la sveda junulino Greta\nThunberg [tunberj]. Kun s\u0302i ricevis la honorigon la franca eks-ministro, medi-aktivulo,\nverkisto kaj prezentisto Nicolas Hulot kaj la brita ekonomikisto Nicholas Stern, kiu\nlaboras ankau\u0306 en la kampo de ekologio."}, {"text_idx": "#001574", "text": "Thunberg ne c\u0302eestis la solenaj\u0302on, sed dankis la universitaton en retfilmo pro la honoro.\nLau\u0306 la rektoro, profesoro Philippe Dubois, la universitato s\u0302uldas dankon al Greta\npro la espero, kiun s\u0302i donas al la junularo de la tuta mondo. \u201eS\u0302i estas la ambasadoro de la konscienco\u201d, diris la rektoro."}, {"text_idx": "#001575", "text": "C\u0302i-jare la Sveda Akademio aljug\u0302is Nobel-premion pri literaturo ankau\u0306 al la au\u0306stro\n1. Sen pridiskuti la artistajn valorojn de la premiito albanoj estas tre s\u0302okitaj kaj\nc\u0302agrenitaj, c\u0302ar temas pri homo kun ideoj kaj agoj ekstreme fas\u0302ismaj, esprimitaj kaj\nelmontritaj ankau\u0306 okaze de la lastaj militoj en la eksa Jugoslavio, c\u0302efe en Kosovo."}, {"text_idx": "#001576", "text": "Peter Handke subtenis la pereigajn klopodojn de la reg\u0302imo de la \u201ebuc\u0302isto de Balkanio\u201d, Milos\u0302evic\u0302o, kontrau\u0306staris la NATO-bombardadojn al militistaj ejoj de Serbio, kaj\nc\u0302eestis la entombigajn solenaj\u0302ojn de la lasta serba diktatoro komunista, ege admirata"}, {"text_idx": "#001577", "text": "Albanoj g\u0302enerale \u2013 kaj aparte tiuj de Kosovo \u2013 sentas sin humiligitaj kaj seniluziigitaj pro tia decido de la Akademio, kiu tradicie\nelstarigas la plej progresemajn personojn de nia homaro. Per sia prezidanto Mehmet\nKraja la Akademio de Sciencoj de Kosovo sendis oficialan proteston, dum la albana\nc\u0302efministro Edi Rama diris, ke \u201emi unuafoje vomemis pro tia decido de la sveda akademio\u201d."}, {"text_idx": "#001578", "text": "Neregistaraj organizaj\u0302oj alvokis pri peticio kun centmiloj da subskriboj, sendota\nal Svedio por postuli la nuligon de la premio aljug\u0302ita al Peter Handke."}, {"text_idx": "#001579", "text": "1. Au\u0306stra verkisto, au\u0306toro de teatraj\u0302oj, noveloj, poemoj kaj eseoj."}]