[{"text_idx": "#000000", "text": "De Esperanto g\u0302is Dothraki: librorecenzo (2)"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Jen la dua parto de longa artikolo verkita de Stanislav Kos\u030cecky\u0301 (Slovakio), kies enkondukon ni publikigis en au\u0306gusto."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La libro dismembrig\u0302as en ses c\u0302apitrojn. La unua el ili havas la titolon Neatingebla idealo, kaj tie la au\u0306toro dedic\u0302as sian atenton al filozofiaj lingvoj, kies kreintoj sekvis la celon deflankig\u0302i de diversaj mallogikaj\u0302oj en naturaj lingvoj. Kiel ekzemplojn li enkondukas la gramatikan genron en multaj lingvoj, poste malperfektaj\u0302ojn en la pluralo de substantivoj au\u0306 en nomaj predikatoj."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Komence li prezentas la projekton Lingua ignota de Hildegard von Bingen (1098\u20131179), unu el la plej gravaj figuroj de la mezepoka germana kulturo. Estas konate, ke s\u0302i okupig\u0302is ankau\u0306 pri medicino kaj muziko. S\u0302ia lingvo malhavis gramatikajn regulojn kaj g\u0302iaj c\u0302irkau\u0306 1000 vortoj havis ne nur latinan kaj germanan originon, sed ankau\u0306 hebrean kaj grekan, kiun tamen ne eblas ofte klare rekonstrui. Krom tio Hildegard ellaboris ec\u0302 la propran skribon, kiu konservig\u0302is en du manuskriptoj. En tiu c\u0302i kazo ne eblas paroli pri reala lingvo; eventuale temas pri certa sekreta \u201clingvo\u201d por privataj sakralaj celoj. Rigardante tiun c\u0302i realaj\u0302on kun certa toleremo eblas envicigi tiun c\u0302i verkon kun la filozofiaj lingvoj (vers\u0302ajne nur rilate al g\u0302ia historia valoro, lau\u0306 Detlev Blanke)."}, {"text_idx": "#000005", "text": "La filozofia lingvo de John Wilkins (publikigita en la jaro 1668) estas la dua projekto, pri kiu la au\u0306toro okupig\u0302as. Li konatigas kun tio, ke Wilkins dividis la sciojn de sia tempo en 40 diversajn klasojn, prezentitajn per po du literoj (konsonanto/vokalo), ekz. Da = mondo, De = elemento, Di = s\u0302tono, Do = metalo, Ga = floro, Ge = semo, Gi = arbusto, Go = arbo. Pliaj konsonantoj ebligas dividon de la klasoj en subgrupojn, ekz. Deb = flamo, Ded = aero, Deg = akvo, Dep = grundo ktp."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Kiel konstatas Piperski, Wilkins en sia libro montris kvar misojn de samtempaj lingvoj: 1) homonimecon, 2) sinonimecon, 3) malregulaj\u0302ojn en gramatiko kaj 4) disig\u0302on inter sono kaj skribo; kaj konkludis, ke lau\u0306 tio c\u0302i estus konvene trapensi novan lingvon."}, {"text_idx": "#000007", "text": "En la sekva parto de tiu c\u0302i c\u0302apitro la au\u0306toro atentigas pri la lingvo Ro (E.P. Foster, 1913). Li mem enkondukas: \u201cLa ortografio de la lingvo Ro certigas kongruon inter literoj kaj sonoj pli unusencan ol en la angla.\u201d La lingvo Ro g\u0302enerale okulfrape similas al la lingvo de Wilkins: en ambau\u0306 lingvoj la vorto komencig\u0302as per signo de la klaso, kio ebligas taksi, pri kio la parolo temas."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Sekvas pli detala klarigo de la strukturo de tiu c\u0302i lingvo. Ro ne transprenas radikojn au\u0306 radikvortojn el la latina kaj aliaj lingvoj. Kiel akcentis la au\u0306toro de Ro, la vortoj tie c\u0302i bazig\u0302as sur analizo de ideoj kaj ili estas konstruitaj lau\u0306 apriora principo, lau\u0306 kiu la komenca litero au\u0306 komenca silabo regas la vorton kaj la ceteraj literoj prezentas unuon au\u0306 kategoriigon surbaze de scienca klasifiko. La baza principo lau\u0306 Piperski estas, ke la komenca silabo neniam havas sian signifon. Temas do pri filozofia lingvo."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Kiel ekzemplo estas prezentata la sistemo de numeroj, kiuj c\u0302iam komencig\u0302as per z. Tiel zab estas 1, zeb 10, zib 100. Poste zidzab estas 301, zifzeb 410, zifzefzaf 444. Tia alfabeta regulo aplikig\u0302as ankau\u0306 en aliaj kazoj \u2013 poste dec signifas vastecon, decab estas linio, decac malvasta kiel fadeno, decaf meze vasta, decak vasta, decal tutmonda, decar senlima."}, {"text_idx": "#000010", "text": "La au\u0306toro de la libro atentigas ankau\u0306 pri kelkaj gramatikaj reguloj: ekz. en propozicioj kutime aperas vorto kun radiko -e-, kiu signas verbecon, plej ofte ek la estintan tempon, el estantan tempon, em estontan. Tamen, kiel li plie notetas, Foster mem de loko al loko forklinig\u0302as de la ideo de aprioreco, ebligante la ekziston de certaj aposterioraj elementoj de sia lingvo. Tiel ekzemple la vortoj komencig\u0302antaj per l- signas nociojn ligitajn kun la vivo; dume la komenca l venas de la angla life kaj la germana Leben. Poste ankau\u0306 la vorto ha certe havas sian originon en la angla have, kaj en la vorto gerdo estas distingebla do- el la vorto dolaro."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Kiel konstatas la au\u0306toro de la recenzata verko, la lingvo Ro ne atingis disvastig\u0302on, kaj en la medio de artefaritaj/planaj lingvoj okupis pli gravan rolon aliaj pli nuntempaj projektoj, kiujn la au\u0306toro mencias en la posta teksto."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Studo pri Loglan aperis unuafoje en la j\u0302urnalo Scientific American. G\u0302ia au\u0306toro estis sociologo James C. Brown. Tiu c\u0302i publikaj\u0302o aperis lau\u0306 Piperski en la tempo, kiam intereso pri logik-filozofiaj lingvoj jam malfloradis. La projekto Loglan (Logical Language) estis unu el la lastaj, kiuj provis apliki la \u201cuniversalan\u201d lingvon. G\u0302i tamen respektis ekzistantajn naturajn (precipe signifplenajn) lingvojn."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Por krei g\u0302ian leksikan materialon, orientig\u0302is Brown lau\u0306 ok lingvoj: la angla, c\u0302ina, hindia, rusa, hispana, japana, franca, germana. Kiel ekzemplon tie c\u0302i la au\u0306toro enkondukas la vorton blanu (blua). Per komparo de tiu c\u0302i nocio kun tiuj c\u0302i ok lingvoj (konservante la transliteradon kaj transskribadon uzatajn de Brown) li prezentas g\u0302ian t.n. indekson de lernebleco de 0 (tre malalta) g\u0302is 1 (tre alta), kiu lau\u0306 Brown aspektis jene:"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Kiel atentigas la au\u0306toro, se oni tiujn c\u0302i kriteriojn evitus, povus ekesti vortoj de libervola longeco kaj poste la nocio \u201cblua\u201d povus aspekti jene: blulannilagalubojasulaokonbleublau. Sed tia c\u0302i \u201cmensoga\u201d ekzemplo ne validas, kiel skribas la au\u0306toro, c\u0302ar la predikatoj de Loglan havas rigore starigitan strukturon: KKVKK au\u0306 KVKKV."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ankorau\u0306 estas utile mencii, ke Brown eldonis en la jaro 1975 detalan gramatikon de Loglan, por pli-malpli regi g\u0302ian evoluon. La au\u0306toro de la libro aldonas ankorau\u0306 informon pri nova projekto de logika lingvo, kiu aperis en la jaro 1987. G\u0302iaj au\u0306toroj (B. LeChevalier kaj N. Tansky) nomis g\u0302in Lojban. Ankau\u0306 tiu c\u0302i estis konstruita sur principo de logika lingvo, sed g\u0302ia leksiko tre diferencig\u0302as de Loglan."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Fine la au\u0306toro de la verko mencias, ke en ec\u0302 ne unu kazo de filozofia lingvo oni sukcesis montri, c\u0302u g\u0302i havas influon sur pensadon rilate la hipotezon de Sapir-Whorf, c\u0302ar neniu ellernis au\u0306 Loglan au\u0306 Lojban kiel gepatran lingvon, kaj ni do ne scias, c\u0302u la pensado de iliaj parolantoj diferencig\u0302us de la nia."}, {"text_idx": "#000019", "text": "En plia klarigo de tiu c\u0302i c\u0302apitro okupig\u0302as Piperski pri du pli novaj projektoj de planlingvoj. La unua el ili estas Toki Pona. Temas pri projekto de la au\u0306torino S. Lang. En la jaro 2014 s\u0302i eldonis kompletan gramatikon de tiu c\u0302i lingvo kiel \u201cThe Language of Good\u201d. En tiu c\u0302i lingvo trovig\u0302as c\u0302. 120 vortoj, kiuj kombinig\u0302as lau\u0306 simplaj reguloj. Toki Pona nome konsistas el la vortoj toki (lingvo, paroli) kaj pona (bona, bono)."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La celo de Toki Pona estas instrui homojn dividi la pensadon en bazajn partojn kaj surbaze de tio pensi filozofie kaj pli profunde percepti la mondon. En la sistemo de numeraloj estas nur kvin vortoj: wan \u201c1\u201d, tu \u201c2\u201d, luka \u201c5\u201d, mute \u201c20\u201d, ale \u201c100\u201d. Ekz. \u201c77\u201d oni diras kiel mute mute mute luka luka luka tu tu. C\u0302e rigardo al la vortprovizo estas okulfrape, ke Toki Pona estas aposteriora lingvo. La vortoj wan, tu, luka (lau\u0306 la kroata ru\u0301ka), kiel ankau\u0306 oko \u201cokulo\u201d, tion klare pruvas. En tiu c\u0302i lingvo la fonetiko estas prezentata per nur nau\u0306 konsonantoj kaj kvin vokaloj."}, {"text_idx": "#000021", "text": "La lasta lingvo de la unua c\u0302apitro, kiun Piperski prezentas, estas Ithkuil."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Tiu c\u0302i projekto aperis unuafoje en interreto en la jaro 2004. G\u0302ia au\u0306toro J. Quijada g\u0302in pli prilaboris en la jaro 2007 kaj g\u0302ian finan version li prezentis en la jaro 2011. Lau\u0306 la au\u0306toro de la libro temas pri logike-filozofia lingvo, kies celo estas atingi la plej altan nivelon de precizeco kaj efikeco, ellasante polisemion (plursencecon). G\u0302ia signa strukturo enhavas 45 konsonantojn kaj 13 vokalojn, kiuj povas kreadi diftongojn. Krom tio, en tiu c\u0302i lingvo estas uzataj tonoj, kiuj estas 7, kaj lau\u0306 la alto de la voc\u0302o ili povas s\u0302ang\u0302i la sencon (la norma c\u0302ina havas 4 tiajn tonojn). En la gramatiko de Ithkuil estas krom tio 96 kazoj kaj pli ol 20 verbaj gramatikaj kategorioj. La alproprigon de tiu c\u0302i lingvo malfaciligas ec\u0302 tio, ke g\u0302i havas apartan sistemon de skribo, kiu ne havas fonan formon. (Detaloj pri tiu lingvo trovig\u0302as en la interreto.)"}, {"text_idx": "#000023", "text": "En la fino de tiu c\u0302i c\u0302apitro Piperski demandas, c\u0302u eblas plibonigi la pensadon helpe de lingvo. Lia rimarkigo pri tio, ke fakte ec\u0302 ne estas klare, kion signifas plibonigi la pensadon, estas tute trafa. Plue li demandas: c\u0302u homa pensado farig\u0302us pli bona, se ni pensus maksimume klare, envicigante delikatajn aspektojn de la signifo kiel en Ithkuil, au\u0306 male, se ni senig\u0302us je nenecesaj delikataj\u0302oj kiel en Toki Pona? Kaj li finas siajn demandojn per starigo de la problemo, c\u0302u pensado en kategorioj de predikatlogiko ebligus pli bone diferencigi la veron de la malvero."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Al tiuj c\u0302i demandoj ne ekzistas respondoj, diras Piperski, c\u0302ar ne ekzistas homoj, kiuj per nomitaj filozofiaj lingvoj parolus kiel per gepatraj. Kaj la c\u0302apitron Neatingebla idealo li finas per konstato, ke la demando de filozofiaj lingvoj restas malfermita kaj, lau\u0306s\u0302ajne, plu restos tia."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Interesa rigardo al kelkaj filozofiaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment."}, {"text_idx": "#000030", "text": "How language evolved in Africa \u00b7 Kiel lingvo evoluis en Afriko\nAlgorithmic detection of Alzheimer\u2019s by analysis of speech \u00b7 Algoritma detektado de la alchejmera malsano per parolanalizo\nThe universal sound of swearing \u00b7 La universala sono de sakrado\nThe Esperanto World Congress that almost did not happen: Barcelona, 1909\nEl Congreso Mundial de Esperanto que casi no sucede: Barcelona, \u200b\u200b1909"}]