[{"text_idx": "#000000", "text": "Wikipedia's Plant as translated by GramTrans"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Plantoj estas plejparte multc\u0302elaj, c\u0302efe fotosintezaj eu\u0306kariotoj de la regno Plantae.\nLa esprimo hodiau\u0306 estas g\u0302enerale limigita al la verdaj plantoj, kiuj formas nerangitan kladon Viridiplantae (la latina por \"verdaj plantoj\").\nTio inkludas la florplantojn, pingloarbojn kaj aliajn gimnospermojn, filikojn, likopodiojn, ceratofilojn, hepatikojn, muskojn kaj la verdajn algojn, kaj ekskludas la rug\u0302ajn kaj brunalgojn.\nHistorie, plantoj formis unu el du regnoj kovrante c\u0302iujn vivantajn aj\u0302ojn kiuj ne estis bestoj, kaj kaj algoj kaj fungoj estis traktitaj kiel plantoj;\ntamen c\u0302iuj nunaj difinoj de \"planto\" ekskludas la fungojn kaj kelkajn algojn, same kiel la prokariotojn (la archaeajn kaj bakterioj)."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Verdaj plantoj havas c\u0302elajn murojn enhavantajn celulozon kaj akiras la plej grandan parton de sia energio de sunlumo per fotosintezo de primaraj kloroplastoj, derivitaj de endosimbiozo kun cianobakterioj.\nIliaj kloroplastoj enhavas klorofilojn a kaj b, kiu donas al ili ilian verdan koloron.\nKelkaj plantoj estas parazitaj kaj perdis la kapablon produkti normalajn kvantojn de klorofilo au\u0306 fotosintezi.\nPlantoj estas karakterizitaj per seksa reproduktado kaj alterno de generacioj, kvankam neseksa reproduktado ankau\u0306 estas ofta."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Ekzistas proksimume 300-315 mil specioj de plantoj, de kiuj la granda plimulto, proksimume 260-290 mil, estas semplantoj (vidu la tablo malsupre).\nVerdaj plantoj disponigas la plej grandan parton de la molekula oksigeno de la monda [ dubindaj - j\u0302etdiskoj ] [6] kaj estas la bazo de la plej multaj el la ekologioj de la Tero, precipe en tereno.\nPlantoj kiuj produktas grajnojn, fruktojn kaj legomoj formas la bazajn nutrovarojn de la homaro, kaj estis malsovag\u0302igitaj por Jarmiloj.\nPlantoj ludas multajn rolojn en kulturo.\nIli estas utiligitaj kiel ornamaj\u0302oj kaj, g\u0302is antau\u0306 nelonge kaj en bonega diverseco, ili funkciis kiel la fonto de la plej multaj medikamentoj kaj drogoj.\nLa scienca studo de plantoj estas konata kiel botaniko, branc\u0302o de biologio."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Plantoj estas unu el la du grupoj en kiujn c\u0302iuj vivantaj aj\u0302oj estis tradicie dividitaj;\nLa dividado iras reen minimume g\u0302is Aristotelo (384 a.K. - 322 a.K.), kiu distingis inter plantoj, kiuj g\u0302enerale ne movas, kaj bestojn, kiuj ofte estas movaj kapti sian mang\u0302aj\u0302on.\nMulte pli poste, kiam Linne\u0301 (1707-1778) kreis la bazon de la moderna sistemo de scienca klasifiko, tiuj du grupoj ig\u0302is la regnoj Vegetabilia (pli postaj Metaphyta au\u0306 Plantae) kaj Animalia (ankau\u0306 nomitaj Metazoa).\nEkde tiam, farig\u0302is klare ke la plantoregno kiel origine difinite inkludis plurajn neparencajn grupojn, kaj la fungoj kaj pluraj grupoj de algoj estis forigitaj al novaj regnoj.\nTamen, tiuj organismoj dau\u0306re estas ofte konsideritaj plantoj, precipe en popularaj kuntekstoj."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Ekstere de formalaj sciencaj kuntekstoj, la esprimo \"planto\" implicas asocion kun certaj trajtoj, kiel ekzemple esti multc\u0302ela, posedantaj celulozon, kaj havantaj la kapablon arang\u0302i fotosintezon."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Kiam la nomo Plantae au\u0306 planto estas aplikitaj al specifa grupo de organismoj au\u0306 taksono, g\u0302i kutime rilatas al unu el kvar konceptoj.\nDe malplej g\u0302is plej inkluziva, tiuj kvar grupig\u0302oj estas:"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Alia maniero rigardi la rilatojn inter la malsamaj grupoj kiuj estis nomitaj \"plantoj\" estas tra kladogramo, kiu montras iliajn evoluajn rilatojn.\nLa evolua historio de plantoj ankorau\u0306 ne estas tute arang\u0302ita, sed unu akceptita rilato inter la tri grupoj priskribita supre estas montrita malsupre.\nTiuj kiuj estis nomitaj \"plantoj\" estas en grasa skribo."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Klorofitoj (parto de verdaj algoj)"}, {"text_idx": "#000011", "text": "streptofitalgoj (parto de verdaj algoj)"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Charales (s\u0302tonherboj, ofte inkluditaj en verdaj algoj)"}, {"text_idx": "#000013", "text": "La maniero en kiu la grupoj de verdaj algoj estas kombinitaj kaj nomita varias konsiderinde inter verkintoj."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Algoj konsistas el pluraj malsamaj grupoj de organismoj kiuj produktas energion per fotosintezo kaj pro tiu kialo estis inkluditaj en la plantoregno en la pasinteco.\nPlej evidentaj inter la algoj estas la fukoj, multc\u0302elaj algoj kiuj povas proksimume simili terplantojn, sed estas klasifikitaj inter la brunaj, rug\u0302aj kaj verdaj algoj.\nC\u0302iu el tiuj algaj grupoj ankau\u0306 inkludas diversajn mikroskopajn kaj unu-c\u0302elajn organismojn.\nEkzistas bona indico ke kelkaj el tiuj algaj grupoj ekestig\u0302is sendepende de apartaj ne-fotosintezaj prapatroj, kun la rezulto ke la brunalgoj, ekzemple, estas jam ne klasifikitaj ene de la plantoregno kiel g\u0302i estas difinita c\u0302i tie."}, {"text_idx": "#000015", "text": "La Viridiplantae, la verdaj plantoj - verdaj algoj kaj teroplantoj - formas kladon, grupo konsistanta el c\u0302iuj posteuloj de komuna prapatro.\nKun kelkaj esceptoj inter verdaj algoj, la verdaj plantoj havas la sekvajn ecojn komune;\nc\u0302elaj muroj enhavante celulozon, kloroplastojn enhavante klorofilojn a kaj b, kaj mang\u0302aj\u0302butikojn en la formo de amelo enhavite ene de la plastidoj.\nIli spertas fermitan mitozon sen centrioloj, kaj tipe havas mitokondriojn kun plataj krestetoj.\nLa kloroplastoj de verdaj plantoj estas c\u0302irkau\u0306itaj de du membranoj, sugestante ke ili originis rekte de endosimbioza cianobakterioj."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Du kromaj grupoj, la Rhodophyta (rug\u0302aj algoj) kaj Glaucophyta (glau\u0306kofito-algoj), ankau\u0306 havas kloroplastojn kiuj s\u0302ajnas esti derivitaj rekte de endosimbioza cianobakterioj, kvankam ili malsamas en la pigmentoj kiuj estas uzitaj en fotosintezo de tiuj de la Viridiplantae kaj tiel estas malsamaj en koloro.\nEn tiuj grupoj, la stokadpolisakarido estas floridean amelo kaj estas stokita en la citoplasmo prefere ol en la plastidoj.\nTiuj grupoj s\u0302ajnas esti havinta komunan originon kun Viridiplantae kaj la tri grupoj formas la kladon Archaeplastida, kies nomo implicas ke iliaj kloroplastoj estis derivitaj de ununura antikva endosimbioza okazaj\u0302o.\nTio estas la plej larg\u0302a moderna difino de la esprimo \"planto\"."}, {"text_idx": "#000017", "text": "En kontrasto, la plej multaj aliaj algoj (ekz. brunalgoj /diatomeoj, haptofitoj, dinoflagelatoj, kaj eu\u0306glenedoj) ne nur havas malsamajn pigmentojn sed ankau\u0306 havas kloroplastojn kun tri au\u0306 kvar c\u0302irkau\u0306ajn membranojn.\nIli ne estas proksime parencoj de la Archaeplastida, supozeble akiris kloroplastojn aparte de konsumitaj au\u0306 simbiozaj verdaj kaj rug\u0302aj algoj.\nIli estas tiel ne inkluditaj en ec\u0302 la plej larg\u0302a moderna difino de la plantoregno, kvankam ili estis en la pasinteco."}, {"text_idx": "#000018", "text": "La verdaj plantoj au\u0306 Viridiplantae estis tradicie dividitaj en la verdajn algojn (inkluzive de la s\u0302tonherboj) kaj la terplantojn.\nTamen, estas nun konata ke la terplantoj evoluis el ene de grupo de verdaj algoj, tiel ke la verdaj algoj memstare estas parafiletika grupo, t.e. grupo kiu ekskludas kelkajn el la posteuloj de komuna prapatro.\nParafiletikaj grupoj estas g\u0302enerale evititaj en modernaj klasifikoj, tiel ke en lastatempaj traktadoj la Viridiplantae estis dividitaj en du kladojn, la Klorofitojn kaj la Streptophytan (inkluzive de la terplantoj kaj C\u0302arofitoj)."}, {"text_idx": "#000019", "text": "La Klorofitoj (nomo kiu ankau\u0306 estis utiligita por c\u0302iuj verdaj algoj) estas la fratingrupo al la grupo el kiu la terplantoj evoluis.\nEkzistas proksimume 4,300 specioj [24] de plejparte maraj organismoj, kaj unuc\u0302elaj kaj multc\u0302elaj.\nLa lasta inkludas la marlaktukon, Ulva ."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La alia grupo ene de la Viridiplantae estas la plejparte dolc\u0302akvo au\u0306 surteraj Streptophyta, kiu konsistas el la terplantoj kune kun la C\u0302arofitoj, sin konsistante el pluraj grupoj de verdaj algoj kiel ekzemple la desmidoj kaj s\u0302tonherboj.\nStreptophyte-algoj estas au\u0306 unuc\u0302elaj au\u0306 formas multc\u0302elajn filamentojn, disbranc\u0302igis au\u0306 senbranc\u0302a.\nLa genro Spirogyra estas fibreca streptofitalgo konata al multaj, kiel g\u0302i ofte estas utiligita en instruado kaj estas unu el la organismoj respondecaj por la alga \"s\u0302au\u0306mo\" kiun lageto-posedantoj tiel mals\u0302atas.\nLa dolc\u0302akvos\u0302tonherboj forte similas terplantojn kaj vers\u0302ajne estas siaj plej proksimaj parencoj.\n[ citaj\u0302o bezonis ] Kreskante en dolc\u0302akvo, ili konsistas el centra tigo kun volvaj\u0302oj da branc\u0302etoj, donante al ili supraj\u0302an similecon al c\u0302evalvostoj, specioj de la genro Equisetum , kiuj estas veraj terplantoj."}, {"text_idx": "#000021", "text": "La klasifiko de fungoj estis kontestata g\u0302is sufic\u0302e lastatempe en la historio de biologio.\nLa origina klasifiko de linne\u0301 metis la fungojn ene de la Plantae, c\u0302ar ili estis nedisputeble ne bestoj au\u0306 mineraloj kaj tiuj estis la nuraj aliaj alternativoj.\nKun pli postaj evoluoj en mikrobiologio, en la 19-a-jarcenta Ernst Haeckel sentis ke alia regno estis postulata por klasifiki lastatempe malkovritajn mikroorganismojn.\nLa enkondukon de la nova regno Protistoj aldone al Plantae kaj Animalia, gvidis al necerteco kiel al c\u0302u fungoj vere estis plej bone metitaj en la Plantae au\u0306 c\u0302u ili devus esti reklasifikitaj kiel protistoj.\nHaeckel mem trovis malfacila decidi ke kaj dau\u0306ris g\u0302is 1969 ke solvo estis trovita per kio Robert Whittaker proponis la kreadon de la regno Fungoj.\nMolekula indico poste montris ke la plej lastatempa komuna prapatro (komunpraulo), de la Fungoj estis vers\u0302ajne pli simila al tiu de la Animalia ol al tiu de Plantae au\u0306 ajna alia regno."}, {"text_idx": "#000022", "text": "La origina reklasifikado de Whittaker estis bazita sur la fundamenta diferenco en nutrado inter la Fungoj kaj la Plantae.\nMale al plantoj, kiuj g\u0302enerale akiras karbonon tra fotosintezo, kaj tiel estas nomitaj au\u0306totrofoj, fungoj g\u0302enerale akiras karbonon rompig\u0302ante kaj absorbante c\u0302irkau\u0306ajn materialojn, kaj tiel estas nomitaj heterotrofaj saprotrofoj.\nKrome, la substrukturo de multc\u0302elaj fungoj estas diferenca de tiu de plantoj, prenante la formon de multaj chitinozaj mikroskopaj fadenoj nomitaj hifoj, kiuj povas esti plu subdividitaj en c\u0302elojn au\u0306 povas formi sincition enhavantan multajn eu\u0306kariotajn nukleojn.\nFruktkorpoj, de kiuj fungoj estas la plej konata ekzemplo, estas la generaj strukturoj de fungoj, kaj estas male al iuj strukturoj produktitaj per plantoj."}, {"text_idx": "#000023", "text": "La tablo malsupre montras kelkajn speciokalkultaksojn de malsamaj verdaj planto- (Viridiplantae) sekcioj.\nG\u0302i indikas ke ekzistu proksimume 300,000 specioj de vivantaj Viridiplantae, de kiuj 85-90% estas florplantoj.\n(Noto: c\u0302ar tiuj estas de malsamaj fontoj kaj malsamaj datoj, ili ne estas nepre kompareblaj, kaj kiel c\u0302iuj speciokalkuloj, estas submetataj al grado de necerteco en kelkaj kazoj."}, {"text_idx": "#000025", "text": "La evoluo de plantoj rezultigis kreskantajn nivelojn de komplekseco, de la plej fruaj algaj matoj, tra briofitoj, likopodoj, filikoj al la kompleksaj gimnospermoj kaj angiospermoj de hodiau\u0306.\nPlantoj en c\u0302iuj tiuj grupoj dau\u0306re prosperas, precipe en la medioj en kiuj ili evoluis."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Proponita filogenetika arbo de Plantae, post Kenrick kaj Gruo, 40] (1997) estas kiel sekvas, kun modifo al la Filikoj de Smith et al. [41] La Prasinophyceae estas parafiletika muntado de fruaj diverg\u0302aj verdalgaj genlinioj, sed estas traktitaj kiel grupo ekster la Klorofitoj: [42]\npli postaj verkintoj ne sekvis tiun sugeston."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Pli nova proponita klasifiko sekvas Leliaert et al. 2011 [43] kaj modifita kun Silar 2016 [44] por la verdaalgajj kladoj kaj Novi\u0301kov & Barabas\u030c-Krasni 2015 [45] c\u0302ar la tero plantas kladon.\nRimarkas ke la Prasinophyceae estas c\u0302i tien metitaj ene de la Klorofitoj."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Palmophyllales Zechman et al. 2010"}, {"text_idx": "#000034", "text": "La plantoj kiuj estas vers\u0302ajne plej konataj al ni estas la multc\u0302elaj terplantoj, nomitaj embriofitoj.\nEmbriofitoj inkludas la vaskulajn plantojn, kiel ekzemple filikoj, pingloarboj kaj florplantoj.\nIli ankau\u0306 inkludas la briofitojn , de kiuj muskoj kaj hepatikoj estas la plej oftaj."}, {"text_idx": "#000035", "text": "C\u0302iuj tiuj plantoj havas eu\u0306kariotajn c\u0302elojn kun c\u0302elaj muroj kunmetitaj de celulozo, kaj la plej multaj akiras ilian energion tra fotosintezo, uzante lumon, akvo- kaj karbondioksidon por sintezi mang\u0302aj\u0302on.\nProksimume tri cent plantospecioj ne fotosintezas sed estas parazitoj sur aliaj specioj de fotosintezaj plantoj.\nEmbriofitoj estas distingitaj de verdaj algoj, el kiuj reprezentas reg\u0302imon de fotosinteza vivo simila al la speco kiun modernaj plantoj vers\u0302ajne evoluis, de havado de specialecaj generiloj protektitaj per ne-generaj histoj."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Vaskulaj plantoj unue ekaperis dum la siluria epoko, kaj antau\u0306 la Devono diversig\u0302is kaj disvastig\u0302is en multajn malsamajn surterajn mediojn.\nIli evoluigis kelkajn adaptig\u0302ojn kiuj permesis al ili disvastig\u0302i en c\u0302iam pli pli aridajn lokojn, precipe la angiaj histoj ksilemon kaj floemon, tiun transportakvon kaj mang\u0302aj\u0302on c\u0302ie en la organismo.\nRadiksistemoj kapablaj je akiradoj de grundakvo kaj nutraj\u0302oj ankau\u0306 evoluis dum la Devono.\nEn modernaj vaskulaj plantoj, la sporofito estas tipe granda, disbranc\u0302igis, nutre sendependa kaj longeviva, sed ekzistas kreskanta indico ke paleozoikaj gametofitoj estis ekzakte kiel komplekso kiel la sporofitoj.\nLa gametofitoj de c\u0302iuj vaskulplantajj grupoj evoluis por ig\u0302i reduktitaj en grandeco kaj eminenteco en la vivociklo."}, {"text_idx": "#000038", "text": "La unuaj semplantoj, Pteridospermoj (semofilikoj), nun formortintaj, aperis en la Devono kaj diversig\u0302is tra la Karbonio.\nEn tiuj la mikrogametofito estas reduktita al poleno kaj la megagametofito restas ene de la megasporangio, alkroc\u0302ita al la gepatroplanto.\nMegasporangio investis en protekttavolo nomita hau\u0306to estas konata kiel ovolo.\nPost fekundigo per spermo deponita per polengrenoj, embrio formig\u0302as ene de la ovolo.\nLa hau\u0306to ig\u0302as sems\u0302elo, kaj la ovolo evoluas en semon.\nSemplantoj povas pluvivi kaj reproduktig\u0302i en ekstreme aridaj kondic\u0302oj, c\u0302ar ili ne estas dependaj de libera akvo por la movado de spermo, au\u0306 la evoluo de libervivaj gametofitoj."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Fruaj semplantoj estas gimnospermoj, c\u0302ar la ovoloj kaj postaj semoj ne estas enfermitaj en protekta strukturo (karpeloj au\u0306 frukto), sed estas trovitaj nudaj, tipe sur konusskvamoj.\nPoleno tipe alterig\u0302as rekte sur la ovolon.\nKvar pluvivaj grupoj restas g\u0302eneraligitaj nun, precipe la pingloarboj, kiuj estas dominaj arboj en pluraj biomoj."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Plantfosilioj inkludas radikojn, lignon, foliojn, semojn, frukton, polenon, sporojn, fitolitojn, kaj sukcenon (la fosiliigita rezino produktita per kelkaj plantoj).\nFosiliaj terplantoj estas registritaj en surteraj, lakustrinaj, riveraj kaj preskau\u0306marbordaj maraj sedimentoj.\nPoleno, sporoj kaj algoj ( dinoflagelatoj kaj akritark) estas uzitaj por datado de sedimentpetrajj sekvencoj.\nLa restaj\u0302oj de plantfosilioj ne estas same oftaj kiel fosiliobestoj, kvankam plantfosilioj estas loke abundaj en multaj regionoj tutmonde."}, {"text_idx": "#000041", "text": "La plej fruaj fosilioj klare asigneblaj al regno plantae estas fosiliaj verdaj algoj de la Kambrio.\nTiuj fosilioj similas kalcinitajn multc\u0302elajn membrojn de la Dasycladales.\nPli fruaj antau\u0306kambriaj fosilioj estas konataj kiuj similas unu-c\u0302elajn verdajn algojn, sed definitiva identeco kun tiu grupo de algoj estas necerta."}, {"text_idx": "#000042", "text": "La plej maljunaj konataj fosilioj de embriofitoj originas de la Ordovicio, kvankam tiaj fosilioj estas fragmentaj.\nAntau\u0306 la Silurio, fosilioj de tutaj plantoj estas konservitaj, inkluzive de la likofita Baragwanathia longifolia .\nDe la Devono, detalaj fosilioj de riniofitoj estis trovitaj.\nFruaj fosilioj de tiuj praaj plantoj montras la individuajn c\u0302elojn ene de la planthisto.\nLa Devona periodo ankau\u0306 vidis la evoluon de kio multaj kredas esti la unua moderna arbo, Archaeopteris .\nTiu filik-simila arbo kombinis lignecan trunkon kun la frondoj de filiko, sed produktis neniujn semojn."}, {"text_idx": "#000043", "text": "La karbotavoloj estas grava fonto de paleozoikaj plantfosilioj, kun multaj plantgrupoj en ekzisto c\u0302e tiu tempo.\nLa minaj\u0302rubejoj de karbominejoj estas la plej bonaj lokoj por kolekti;\nkarbo mem estas la restaj\u0302oj de fosiliigitaj plantoj, kvankam struktura detalo de la plantfosilioj malofte estas videbla en karbo.\nEn la Fosilio-Arbareto c\u0302e Victoria Park en Glasgovo, Skotlando, la stumpetoj de Lepidodendron arboj estas trovitaj en siaj originaj kreskopozicioj."}, {"text_idx": "#000044", "text": "La fosiliigitaj restaj\u0302oj de pingloarbo kaj angiosperm radikoj, tigoj kaj branc\u0302oj povas esti loke abundaj en lago kaj bordoproksimaj sedimentaj petroj de la mezozoikaj kaj Kenozoiko epokoj.\nSekvojadendro kaj g\u0302iaj aliancanoj, magnolio, kverko, kaj palmoj ofte estas trovitaj."}, {"text_idx": "#000045", "text": "S\u0302tonigita ligno estas ofta en kelkaj mondopartoj, kaj estas plej ofte trovita en aridaj au\u0306 dezertlokoj kie g\u0302i estas pli facile eksponita per erozio.\nS\u0302tonigita ligno ofte estas tre silicifyita (la organika materialo anstatau\u0306igita per siliciodioksido), kaj la impregnita histo ofte estas konservita en bona detalo.\nTiaj specimenoj povas esti tranc\u0302itaj kaj poluritaj uzante s\u0302tontranc\u0302an ekipaj\u0302on.\nFosiliaj arbaroj de s\u0302tonigita ligno estis trovitaj en c\u0302iuj kontinentoj."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Fosilioj de semfilikoj kiel ekzemple Glossopteris estas vaste distribuitaj c\u0302ie en pluraj kontinentoj de la Suda duonglobo, fakto kiu donis subtenon al la fruaj ideoj de Alfred Wegener koncerne kontinentdrivan teorion."}, {"text_idx": "#000047", "text": "La plej fruaj fosilioj atribuitaj al verdaj algoj originas de la Antau\u0306kambrio (c\u0302. 1200 Mya).\nLa rezistemaj eksteraj muroj de prasinofit kistoj (konataj kiel phycomata) estas bone konservitaj en fosiliaj sedimentoj de la Paleozoiko (c\u0302. 250-540 Mya).\nFibreca fosilio (Proterocladus) de mezaj Neoproterozoic-enpagoj (c\u0302. 750 Mya) ricevis al la Cladophorales, dum la plej malnovaj fidindaj notoj pri la Bryopsidales, Dasycladales) kaj s\u0302tonherboj estas de la Paleozoiko."}, {"text_idx": "#000048", "text": "La plej granda parto de la solida materialo en planto estas prenita de la atmosfero.\nTra proceso konata kiel fotosintezo, la plej multaj plantoj uzas la energion en sunlumo por s\u0302ang\u0302i karbondioksidon de la atmosfero, kaj plie akvon, en simplajn sukerojn.\nParazitplantoj, aliflanke, uzas la resursojn de sia gastiganto por kreski.\nTiuj sukeroj tiam estas utiligitaj kiel konstrubriketoj kaj formas la c\u0302efan strukturan komponenton de la planto.\npigmento estas esenca al tiu proceso;\ng\u0302i c\u0302eestas g\u0302enerale en plantfolioj, kaj ofte en aliaj plantpartoj ankau\u0306."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Plantoj kutime dependas de grundo c\u0302efe por subteno kaj akvo (en kvanta senso), sed ankau\u0306 akiras kunmetaj\u0302ojn de nitrogeno, fosforo, kalio, magnezio kaj aliaj elementaj nutraj\u0302oj.\nEpiphytic kaj litofitaj plantoj dependas de aero kaj proksimaj derompaj\u0302oj por nutraj\u0302oj, kaj karnovoraj plantoj kompletigas siajn nutrajn postulojn kun insektopredo kiun ili kaptas.\nPor la plimulto de plantoj por kreski sukcese ili ankau\u0306 postulas oksigenon en la atmosfero kaj c\u0302irkau\u0306 siaj radikoj ( grundogaso) por spirado.\nPlantoj uzas oksigenon kaj glukozon (kiuj povas esti produktitaj de stokita amelo) por disponigi energion.\nKelkaj plantoj kreskas kiel submaraj akvoestaj\u0302oj, uzante oksigenon dissolvitan en la c\u0302irkau\u0306a akvo, kaj kelkaj specialecaj vaskulaj plantoj, kiel ekzemple mangrovoj, povas kreski kun siaj radikoj en anoksaj kondic\u0302oj."}, {"text_idx": "#000050", "text": "La gentipo de planto influas g\u0302ian kreskon.\nEkzemple, elektitaj specoj de tritiko kreskas rapide, maturig\u0302ante ene de 110 tagoj, dum aliaj, en la samaj medicirkonstancoj, kreskas pli malrapide kaj maturig\u0302as ene de 155 tagoj."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Kresko ankau\u0306 estas determinita per medifaktoroj, kiel ekzemple temperaturo, havebla akvo, havebla lumo, karbondioksido kaj haveblaj nutraj\u0302oj en la grundo.\nC\u0302iu s\u0302ang\u0302o en la havebleco de tiuj eksteraj kondic\u0302oj estos reflektita en la kresko de la planto."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Biotaj faktoroj ankau\u0306 estas kapablaj je influado de plantaro.\nPlantoj konkuras kun aliaj plantoj pri spaco, akvo, lumo kaj nutraj\u0302oj.\nPlantoj povas esti tiel superplenaj ke neniu ununura individuo produktas normalan kreskon, kau\u0306zante palecon kaj klorozo-malsanon.\nOptimuma plantokreskado povas esti malhelpita per pas\u0302tantaj bestoj, suboptimala grundokonsisto, manko de mikorizaj fungoj, kaj atakoj de insektoj au\u0306 plantmalsanoj, inkluzive de tiuj kau\u0306zitaj de bakterioj, fungoj, virusojn, kaj nematodojn."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Plantoj protektas sin kontrau\u0306 frosto kaj dehidratig\u0302o streso kun kontrau\u0306frostaj proteinoj, varmos\u0302okproteinoj kaj sukeroj ( sakarozo estas ofta).\nLEA ( Late Embryogenesis Abundant) proteinrealigo estas induktita per stresoj kaj protektas aliajn proteinojn de agrego kiel rezulto de elsekig\u0302o kaj frostigado."}, {"text_idx": "#000056", "text": "De kiam akvo frostig\u0302as en plantoj, la sekvoj por la planto dependas tre multe c\u0302u la frostigado okazas ene de c\u0302eloj (intrac\u0302ele) au\u0306 ekster c\u0302eloj en interc\u0302elaj spacoj (Glerum 1985).\nIntrac\u0302ela frostigado, kiu kutime senvivigas la c\u0302elon (Lyons et al. 1979) [53] nekonsiderante la eltemo de la planto kaj g\u0302iaj histoj, malofte okazas en naturo c\u0302ar tarifoj de malvarmigo malofte estas sufic\u0302e altaj por apogi g\u0302in.\nTarifoj de malvarmigo de pluraj celsiusgradoj je minuto estas tipe necesaj por kau\u0306zi intrac\u0302elan formadon de glacio (Mazur 1977)."}, {"text_idx": "#000057", "text": "C\u0302e tarifoj de malvarmigo de kelkaj celsiusgradoj je horo, apartigo de glacio okazas en interc\u0302elaj spacoj, la \"kromorganglacio\" de Sakai kaj Larcher (1987) [55] kaj iliaj laborkunuloj.\nTio povas au\u0306 eble ne estas mortiga, depende de la eltemo de la histo."}, {"text_idx": "#000058", "text": "La procezo de interc\u0302ela glaciig\u0302o estis priskribita fare de Glerum (1985).\nC\u0302e frostigado de temperaturoj, akvo en la interc\u0302elaj spacoj de planthistofrostigoj unue, kvankam la akvo povas resti nefrosta g\u0302is temperaturoj falas sub \u22127 \u00b0C (19 \u00b0F).\nPost la komenca formado de glaciintercelularly, la c\u0302eloj s\u0302rumpas kiam akvo estas perdita al la apartigita glacio, kaj la c\u0302eloj spertas liofilizi.\nTiu dehidratig\u0302o nun estas konsiderita la fundamenta kialo de glacia vundo."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Plantoj estas ade sens\u0302irmaj al vico da biotaj kaj abiotaj stresoj.\nTiuj stresoj ofte kau\u0306zas DNA-difekton rekte, au\u0306 nerekte tra la generacio de reaktivaj oksigenspecioj.\nPlantoj estas kapablaj je DNA-difektorespondo kiu estas kritika mekanismo por konservado de genarstabileco.\nLa DNA-difektorespondo estas precipe grava dum sem g\u0302ermado, c\u0302ar semkvalito tendencas plimalbonig\u0302i kun ag\u0302o en unuig\u0302o kun DNA-difektamasig\u0302o.\nDum g\u0302ermadaj riparprocezoj estas aktivigitaj por trakti tiun akumuligitan DNA-difekton.\nAparte, unuopaj\u0302o- kaj duoble-fadenaj pau\u0306zoj en DNA povas esti riparitaj.\nLa DNA-transirejkinazo kiun ATM havas al s\u0302losila rolo en integrado de progresado tra g\u0302ermado kun riparrespondoj al la DNA difektas akumulite per la jarag\u0302a spermo."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Plantc\u0302eloj estas tipe karakterizitaj memstare granda akvo-plena centra vakuolo, kloroplastoj, kaj rigidaj c\u0302elaj muroj kiuj farig\u0302as supren el celulozo, hemicelulozo, kaj pektino.\nC\u0302eldividig\u0302o ankau\u0306 estas karakterizita per la evoluo de fragmoplast por la konstruado de c\u0302elplato en la malfruaj stadioj de citokinezo.\nJ\u0302us kiel en bestoj, plantc\u0302eloj diferencig\u0302as kaj evoluas en multoblajn c\u0302eltipojn.\nmeristemataj c\u0302eloj povas diferencig\u0302i en angiajn, stokadon, protektaj (ekz. epiderma tavolo), au\u0306 generaj histojn, kun pli primitivulplantoj malhavantaj kelkajn histospecojn."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Plantoj estas fotosintezaj, kio signifas ke ili produktas siajn proprajn mang\u0302molekulojn uzante energion akiritan de lumo.\nLa primara mekanismo kiun plantoj havas por kaptado de lumenergio estas la pigmento klorofilo.\nC\u0302iuj verdaj plantoj enhavas du formojn de klorofilo, klorofilon a kaj klorofilon b .\nC\u0302i-lasta de tiuj pigmentoj ne estas trovita en rug\u0302aj au\u0306 brunalgoj.\nLa unugrada ekvacio de fotosintezo estas kiel sekvas: -"}, {"text_idx": "#000063", "text": "Per c\u0302eloj kiuj kondutas kiel nervoj, plantoj ricevas kaj distribuas ene de siaj sistemoj informojn pri okazaj\u0302a lumeco kaj kvalito.\nOkazaj\u0302lumo kiu stimulas kemian reakcion en unu folio, kau\u0306zos c\u0302enreakcion de signaloj al la tuta planto tra speco de c\u0302elo nomis faskan ingoc\u0302elon.\nEsploristoj, de la Warsaw University of Life Sciences (Varsovio Universitato de Vivsciencoj) en Pollando, trovis ke plantoj havas specifan memoron por s\u0302ang\u0302ig\u0302antaj lumcirkonstancoj, kiu preparas iliajn imunsistemojn kontrau\u0306 lau\u0306sezonaj patogenoj.\nPlantoj uzas padronrekono-receptorojn por rekoni konservitajn mikrobajn signaturojn.\nLa unuaj plantreceptoroj de konservitaj mikrobaj signaturoj estis identigitaj en rizo (XA21, 1995) [64] kaj en Arabidopsis thaliana (FLS2, 2000).\nPlantoj ankau\u0306 portas imunreceptorojn kiuj rekonas altagrade variajn patogenefektorojn.\nTiuj inkludas la NBS-LRR-klason de proteinoj."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Vaskulaj plantoj devias de aliaj plantoj en tio ke nutraj\u0302oj estas transportitaj inter siaj malsamaj partoj tra specialecaj strukturoj, nomitaj ksilemo kaj floemo.\nIli ankau\u0306 havas radikojn por prenado supren de akvo kaj mineraloj.\nLa ksilemo movas akvon kaj mineralojn de la radiko al la resto de la planto, kaj la floemo provizas la radikojn per sukeroj kaj alia nutraj\u0302o produktita per la folioj."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Plantoj havas kelkajn el la plej grandaj genaroj inter c\u0302iuj organismoj.\nLa plej granda plantgenaro (lau\u0306 gennombro) estas tiu de tritiko ( Triticum asestivum), antau\u0306dirita c\u0302ifri 94,000-genojn [67] kaj tiel preskau\u0306 5 fojojn tiel multajn kiel la homa genaro.\nLa unua-planta genaro sekvencita estis tiu de Arabidopsis thaliana kiu c\u0302ifras proksimume 25,500 genojn.\nLau\u0306 absoluta DNA-sekvenco, la plej malgranda publikigita genaro estas tiu de la karnovora utrikulario ( Utricularia gibba) c\u0302e 82 Mb (kvankam g\u0302i dau\u0306re c\u0302ifras 28,500 genojn) [69] dum la plej granda, de la Norvegia Piceo ( Picea abies), etendas pli ol 19,600 Mb (c\u0302ifrante proksimume 28,300 genojn)."}, {"text_idx": "#000066", "text": "La fotosintezo kondukita per terplantoj kaj algoj estas la finfina fonto de energio kaj organika materialo en preskau\u0306 c\u0302iuj ekosistemoj.\nFotosintezo radikale s\u0302ang\u0302is la kunmetaj\u0302on de la atmosfero de la frua la Tero, kio kiel rezulto estas nun 21% oksigeno.\nBestoj kaj la plej multaj aliaj organismoj estas aerobaj, fidante je oksigeno;\ntiuj kiuj ne faras estas limigitaj al relative raraj malaerobaj medioj.\nPlantoj estas la primaraj produktantoj en la plej multaj surteraj ekosistemoj kaj formas la bazon de la mang\u0302reto en tiuj ekosistemoj.\nMultaj bestoj dependas de plantoj por s\u0302irmejo same kiel oksigeno kaj mang\u0302aj\u0302o."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Terplantoj estas c\u0302efkomponentoj de la akvocirkulado kaj pluraj aliaj biokemiaj cirkuladoj.\nKelkaj plantoj kunevoluis kun nitrogeno fiksanta bakteriojn, igante plantojn grava parto de la nitrogencirkulado.\nPlantradikoj ludas esencan rolon en grund evoluo kaj preventado de grunderozio."}, {"text_idx": "#000068", "text": "(junio 2008) Plantoj estas distribuitaj tutmonde en s\u0302ang\u0302ig\u0302antaj nombroj.\nDum ili enlog\u0302as amason da biomoj kaj ekoregionoj, malmultaj povas esti trovitaj preter la tundroj c\u0302e la plej nordaj regionoj de kontinentdeklivoj.\nC\u0302e la sudaj ekstremaj\u0302oj, plantoj adaptig\u0302is persisteme al la superregaj cirkonstancoj."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Plantoj ofte estas la domina fizika kaj struktura komponento de vivejoj kie ili okazas.\nMultaj el la biomoj de la Tero estas nomumitaj lau\u0306 la speco de vegetaj\u0302aro c\u0302ar plantoj estas la dominaj organismoj en tiuj biomoj, kiel ekzemple prerioj kaj arbaroj."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Multaj bestoj kunevoluis kun plantoj.\nMultaj bestoj polenas florojn en inters\u0302ang\u0302o por mang\u0302aj\u0302o en la formo de poleno au\u0306 nektaro.\nMultaj bestoj disigas semojn, ofte mang\u0302ante frukton kaj pasante la semojn en sia feko.\nMirmekofitoj estas plantoj kiuj kunevoluis kun formikoj.\nLa planto disponigas hejmon, kaj foje mang\u0302aj\u0302on, por la formikoj.\nEn inters\u0302ang\u0302o, la formikoj defendas la planton de plantomang\u0302antoj kaj foje konkurantajn plantojn."}, {"text_idx": "#000071", "text": "La plimulto de plantospecioj havas diversajn specojn de fungoj asociitaj kun iliaj radiksistemoj en speco de mutualistaj\nLa fungoj helpas al la plantoj gajni akvon kaj mineralon nutraj\u0302oj el la grundo, dum la planto donas al la fungoj karbonhidratojn produktitajn en fotosintezo.\nKelkaj plantoj funkcias kiel hejmoj por endofitaj fungoj kiuj protektas la planton de plantomang\u0302antoj produktante toksinojn.\nLa funga endofito, Neotyphodium coenophialum , en alta festuko ( Festuca arundinacea) kau\u0306zas enorman ekonomian damag\u0302on al la brutarindustrio en Usono"}, {"text_idx": "#000072", "text": "Diversaj formoj de parazitado ankau\u0306 estas sufic\u0302e oftaj inter plantoj, de la semi-parazita visko kiu simple prenas kelkajn nutraj\u0302ojn de sia gastiganto, sed dau\u0306re havas fotosintezajn foliojn, al la tute parazita orobanko kaj latreo kiuj akiras c\u0302iujn siajn nutraj\u0302ojn tra ligoj al la radikoj de aliaj plantoj, kaj tiel havas neniun klorofilon.\nKelkaj plantoj, konataj kiel miko-heterotrofaj, parazitas mikorizajn fungojn, kaj tial funkcias kiel epiparazitoj sur aliaj plantoj."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Multaj plantoj estas epifitoj, signifante ke ili kreskas sur aliaj plantoj, kutime arboj, sen parazitado de ili.\nEpifitoj povas nerekte damag\u0302i sian gastigantplanton kaptante mineralon nutraj\u0302oj kaj lumon kiujn la gastiganto alie ricevus.\nLa pezo de nombregoj de epifitoj povas rompi arbobranc\u0302O.\nHemiepifitoj kiel la sufokantfigo komencig\u0302as kiel epifitoj sed poste metas siajn proprajn radikojn kaj superfortas kaj mortigas sian gastiganton.\nMultaj orkideoj, bromeliedoj, filikoj kaj muskoj ofte kreskas kiel epifitoj.\nBromeliadepifitoj akumulas akvon en foliospikoj por formi fitotelmatojn kiuj povas enhavi kompleksajn akvajn mang\u0302retojn."}, {"text_idx": "#000074", "text": "C\u0302irkau\u0306 630 plantoj estas karnovoraj, kiel ekzemple la Mus\u0302kaptulo ( Dionaea muscipula) kaj drozero ( Drosero specioj).\nIli kaptas malgrandajn bestojn kaj digestas ilin por akiri mineralon nutraj\u0302oj, aparte nitrogenon kaj fosforon."}, {"text_idx": "#000075", "text": "La studo de plantuzoj de homoj estas nomita ekonomia botaniko au\u0306 etnobotaniko;\nkelkaj konsideras ekonomian botanikon temigi modernajn kulturplantojn, dum etnobotaniko temigas indig\u0302enajn plantojn kultivitajn kaj uzitajn fare de indig\u0302enaj homoj.\n[ citaj\u0302o bezonis ] Homa kultivado estas parto de agrikulturo, kio estas la bazo de homa civilizo.\nPlantagrikulturo estas subdividita en agronomion, hortikulturon kaj forstadon."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Multo de homa nutrado dependas de plantoj, au\u0306 rekte tra mang\u0302aj\u0302oj kaj trinkaj\u0302oj konsumitaj fare de homoj, au\u0306 nerekte kiel furag\u0302o por bestoj au\u0306 la gustigilo de mang\u0302aj\u0302oj.\nLa scienco de agrikultur interkonsentoj kun la plantado, levantaj, nutrado, kaj rikolton de mang\u0302kultivaj\u0302oj, kaj ludis s\u0302losilan rolon en la historio de mondcivilizoj."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Homa nutrado dependas grandparte de cerealoj, aparte maizo (au\u0306 maizo), tritiko, rizo, aveno, kaj milio.\nGrandaj areoj de multaj landoj ricevas inte al la kultivado de cerealoj por loka konsumo au\u0306 eksporto al aliaj landoj.\nBrut bestoj inkluzive de bovinoj, porkoj, s\u0302afoj, kaproj kaj kameloj estas c\u0302iuj plantomang\u0302antoj;\nkaj plej mang\u0302as c\u0302efe au\u0306 tute cerealplantojn.\nCerealoj estas bazkultivaj\u0302oj, signifante ke ili disponigas kaloriojn (en la formo de kompleksaj karbonhidratoj kiel ekzemple amelo) kiuj estas necesaj por instigi c\u0302iutagajn agadojn, kaj tiel formi la fondon de c\u0302iutaga dieto.\nAliaj bazkultivaj\u0302oj inkludas terpomojn, maniokon, ignamojn, kaj gus\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Homa nutraj\u0302o ankau\u0306 inkludas legomojn, kiuj konsistas c\u0302efe el folioj kaj tigoj mang\u0302itaj kiel mang\u0302aj\u0302o.\nLegomoj estas gravaj por la vitaminoj, mineraloj, kaj mang\u0302fibroj ili provizas.\nFruktoj disponigas pli altan kvanton de sukeroj kaj havas pli dolc\u0302an guston ol legomoj.\nTamen, c\u0302u speciala mang\u0302aj\u0302o estas konsiderita \"legomo\" au\u0306 \"frukto\" dependos de kunteksto, ekde la vorto frukto havas pli precizan difinon en botaniko ol g\u0302i faras enen g\u0302eneralan uzon.\nNuksoj kaj semoj, inkluzive de mang\u0302aj\u0302oj kiel ekzemple arakidoj, juglandoj, migdaloj, kaj pistakujoj, enhavas nesaturitaj grasigas tion estas ankau\u0306 necesaj por sana dieto.\nC\u0302ar kun fruktoj, la esprimoj nukso kaj semo havas pli striktajn difinojn en plantoscienco."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Multaj plantoj estas alkutimigitaj al gustmang\u0302aj\u0302oj.\nTiaj plantoj inkludas herbojn (ekz. rosmareno kaj mento), kiuj venas de la verdaj foliecaj partoj de plantoj, kaj spicojn (ekz. kumino kaj cinamo), kiuj venas de aliaj plantpartoj.\nKelkajn plantoj produktas mang\u0302eblajn florojn, kiuj povas esti aldonitaj al salatoj au\u0306 uzitaj por ornami mang\u0302aj\u0302ojn.\nDolc\u0302igiloj kiel ekzemple sukero kaj Stevia estas derivitaj de plantoj.\nSukero akirig\u0302as plejparte de sukerkano kaj sukerbeto, kaj mielo estas kreita kiam abeloj vomkrac\u0302as la nektaron de floroj.\nKuiroleoj kaj margarino venas de maizo, sojfabo, kolzosemo, kartamo, sunfloro, olivo kaj aliaj.\nMang\u0302aldonaj\u0302oj inkludas arabgumon, guargumon, ceratoniogumon, amelon kaj pektinon."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Plantoj ankau\u0306 estas la fonto de trinkaj\u0302oj produktitaj c\u0302iu el ambau\u0306 per infuzaj\u0302o, kiel ekzemple kafo kaj teo;\nper fermentado, kiel ekzemple biero kaj vino;\nau\u0306 per distilado, kiel ekzemple viskio, vodko, rumo, kaj aliaj alkoholhavaj spiritoj."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Plantoj estas la fonto de multaj naturproduktoj kiel ekzemple volatilaj oleoj, naturaj tinkturfarboj, pigmentoj, vaksoj, rezinoj, taninoj, alkaloidoj, sukceno kaj korko.\nProduktoj derivitaj de plantoj inkludas sapojn, s\u0302ampuojn, parfumojn, kosmetikaj\u0302ojn, farbon, vernison, terebinton, kau\u0306c\u0302ukon, latekson, lubrikaj\u0302ojn, linoleumon, plastojn, inkojn, kaj gumojn.\nRenovigeblaj fueloj de plantoj inkludas brullignon, torfon kaj multaijn aliajn biofuelojn.\nKarbo kaj nafto estas fosiliaj fueloj derivitaj de la restaj\u0302oj de plantoj.\nOliv-oleo estis uzita en lampoj dum jarcentoj por disponigi lumon."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Strukturaj resursoj kaj fibroj de plantoj estas uzitaj en kaj la konstruado de log\u0302ejoj kaj la fabrikado de vestaj\u0302o.\nLigno estas uzita ne nur por konstruaj\u0302oj, boatoj, kaj meblaro, sed ankau\u0306 por pli malgrandaj eroj kiel ekzemple muzikaj instrumentoj kaj sportekipaj\u0302o.\nWood ankau\u0306 povas esti pulpigita por la fabrikado de papero kaj kartono.\nS\u0302tofo ofte estas farita de kotono, lino, ramie au\u0306 sintezaj fibroj derivitaj de celulozo, kiel ekzemple rajono kaj acetato.\nLa fadeno kiu kutimas kudri s\u0302tofon same venas de plantfibroj.\nKanabo kaj juto estas kultivitaj por iliaj fibroj, kiuj povas esti teksitaj en s\u0302nuron au\u0306 malglatan drelikon."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Plantoj ankau\u0306 estas c\u0302effonto de bazaj kemiaj\u0302oj, kaj por siaj medikamentaj kaj fiziologiaj efikoj, same kiel por la industria sintezo de vasta aro de organikaj kemiaj\u0302oj.\nMedikamentoj derivitaj de plantoj inkludas aspirinon, taksolon, morfinon, kininon, reserpinon, kolkicinon, digitalon kaj vinkristinon.\nEkzistas centoj da herboaldonaj\u0302oj kiel ekzemple ginko, Ekinaceo, akus\u0302-tanaceto, kaj la herbo de Sankta Johano.\nInsekticidoj derivitaj de plantoj inkludas nikotinon, rotenonon, strikninon kaj piretrinojn.\nCertaj plantoj enhavas psikotropajn kemiaj\u0302ojn kiuj estas ekstraktitaj kaj konsumitaj, inkluzive de tabako, kanabo (marih\u0302uano), opio, kaj kokaino.\nVenenaj substancoj de plantoj inkludas ricinon, cikuton kaj kuraron."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Dum kelkaj g\u0302ardenoj estas priplantitaj kun mang\u0302kultivaj\u0302oj, multaj estas plantitaj por estetiko, ornamento, au\u0306 konservadceloj.\nArbejoj kaj botanikaj g\u0302ardenoj estas publikaj kolektoj de porvivaj\u0302oplantoj.\nEn privataj subc\u0302ielaj g\u0302ardenoj, gazonoherboj, ombroarboj, ornamaj arboj, arbedoj, reboj, arbustoj kaj bedplantoj estas uzitaj.\nG\u0302ardenoj povas kultivi la plantojn en naturalisma s\u0302tato, au\u0306 povas skulptaj\u0302on sia kresko, kiel kun plantskulptaj\u0302o au\u0306 spaliro.\nG\u0302ardenlaboro estas la plej populara libertempa agado en Usono, kaj laboranta kun plantoj au\u0306 hortikulturterapio estas utila por rehabilitado de homoj kun handikapoj."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Plantoj ankau\u0306 povas esti kultivitaj au\u0306 konservitaj indors kiel potplantoj, au\u0306 en specialecaj konstruaj\u0302oj kiel ekzemple forcejoj kiuj estas dizajnitaj por la prizorgo kaj kultivado de vivantaj plantoj.\nMus\u0302kaptulo, mimozo kaj resurektoplanto estas ekzemploj de plantoj venditaj kiel novaj\u0302oj.\nEkzistas ankau\u0306 artaj g\u0302enroj specialig\u0302antaj pri la arang\u0302o de tranc\u0302o au\u0306 vivanta planto, kiel ekzemple bonsajo, ikebano, kaj la arang\u0302o de tranc\u0302o au\u0306 sekigitaj floroj.\nOrnamaj plantoj foje s\u0302ang\u0302is la kurson de historio, kiel en tulipomanio."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Arkitekturaj dezajnoj similaj al plantoj aperas en la c\u0302efurboj de antikvaj egiptaj kolonoj, kiuj estis c\u0302izitaj por simili au\u0306 la egiptan blankan lotuson au\u0306 la papiruson.\nBildoj de plantoj ofte estas utiligitaj en pentraj\u0302o kaj fotarto, same kiel sur tekstiloj, mono, pos\u0302tmarkoj, flagoj kaj blazonoj."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Baza biologia esploro ofte estis farita kun plantoj.\nEn genetiko, la bredado de pizplantoj permesis al Johann Gregor Mendel derivi la bazajn leg\u0302ojn regante heredon, kaj ekzameno de kromosomoj en maizo permesis al Barbara McClintock montri ilian ligon al hereditaj trajtoj.\nLa planta Arabidopsis thaliana estas utiligita en laboratorioj kiel model-organismo por kompreni kiel genoj kontrolas la kreskon kaj evoluon de plantostrukturoj.\nKosmostacioj au\u0306 spackolonioj povas unun tagon fidi je plantoj por vivsubteno."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Antikvaj arboj estas honoritaj kaj multaj estas famaj.\nArbo sonoregas sin estas grava datigo-metodo en arkeologio, kaj funkcias kiel noto pri pasintaj klimatoj."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Plantoj kompreneblas elstare en mitologio, religio kaj literaturo.\nIli estas utiligitaj kiel naciaj kaj s\u0302tatemblemoj, inkluzive de s\u0302tatarboj kaj s\u0302tatfloroj.\nPlantoj ofte estas utiligitaj kiel monumentoj, donacoj kaj por marki specialajn okazojn kiel ekzemple naskig\u0302oj, mortoj, geedzig\u0302oj kaj ferioj.\nLa arang\u0302o de floroj povas esti utiligita por sendi kas\u0302ajn mesag\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000091", "text": "La kampo de etnobotaniko studas plantuzon de indig\u0302enaj kulturoj, kiu helpas konservi endang\u0302erigitajn speciojn same kiel malkovri novajn kuracherbojn."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Fiherboj estas nekultivataj kaj kutime nedezirataj plantoj kreskantaj en administritaj medioj kiel ekzemple bienoj, urbaj areoj, g\u0302ardenoj, gazonoj, kaj parkoj.\nHomoj disvastigis plantojn preter siaj indig\u0302envivejoj kaj kelkaj el tiuj enkondukitaj plantoj ig\u0302as enpenetraj, difektante ekzistantajn ekosistemojn delokigante indig\u0302enajn speciojn.\nEnpenetraj plantoj kau\u0306zas multekostan difekton en kultivaj\u0302perdoj c\u0302iujare de delokiganta kultivaj\u0302oplantojn, ili plue pliigas la produktadokosto kaj la uzo de kemiaj\u0302oj por kontroli ilin, kiu en victurno influas la medion."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Internacia Kodo de Nomenklaturo por algoj, fungoj, kaj plantoj (ICN)"}, {"text_idx": "#000102", "text": "Listo da organika g\u0302ardenlaboro kaj terkultivadotemoj"}]