[{"text_idx": "#000001", "text": "La lemuroj sur Madagaskaro, kivioj sur Novzelando kaj la drakarboj sur Sokotro c\u0302iuj vivas nur en unu loko. C\u0302irkau\u0306 la mondo estas multaj insuloj kun tiaj unikaj specioj. Ofte ili aspektas iomete kiel simila specio de proksima kontinento, sed estas multe pli grandaj au\u0306 etaj, au\u0306 ili havas tute malsaman rolon en la ekosistemo. La kau\u0306zo de tiu stranga fenomeno de evoluo estas la nekutimaj kondic\u0302oj sur insuloj."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Insuloj estas malgrandaj kaj izolitaj. Tio signifas ke la kvanto de specioj, kiujn ili povas subteni estas relative malalta kaj ke inters\u0302ang\u0302o de specio kun la grandaj kontinentoj estas limigita. Tio multe influas kiuj organismoj povas vivi sur la insulo kaj igas la ekosistemon vundebla kiam nova specio ja enkondukig\u0302as. Kompreneble ne c\u0302iuj insuloj samas, c\u0302ar ili ne kreig\u0302as sammaniere. Insuloj kiuj kreig\u0302is de vulkanismo en la mezo de oceano surhavis neniujn bestojn au\u0306 plantojn en la komenco kaj grade koloniig\u0302is. Grandaj insuloj, kiuj diss\u0302irig\u0302is de kontinento, g\u0302enerale jam surhavis kompleksajn ekosistemojn kiam ili kreig\u0302is, kiuj grade s\u0302ang\u0302ig\u0302as. Insuloj povas aperi kaj malaperi, au\u0306 ekzisti dum milionoj da jaroj. Ili povas esti tropikaj, mezvarmaj, au\u0306 kovritaj de permanenta glacio kaj aldone, ili suferas de la agresemo de la oceano. Ec\u0302 pli ol la insuloj mem varias iliaj flau\u0306roj kaj fau\u0306noj kaj en la sama insularo, c\u0302iu insulo povas havi malsamajn surlog\u0302antojn. Tio igas ilin la perfektaj ekzemplaj kazoj por studi evoluajn tendencojn."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Kiel atingi insulonInteresa demando rilate al insuloj estas kiel organismoj povas atingi ilin. Ne estas granda surprizo ke multaj insuloj estas tute plenaj je birdoj. Antau\u0306 la alveno de homoj, la solaj indig\u0302enaj mamuloj sur Novzelando fakte estis vespertoj kaj fokoj. Estas klare kiel flugantaj birdoj kaj vespertoj povas transiri maron, sed aliaj kazoj estas malpli klaraj. Kelkaj bestoj, kiel la mara krokodilo, povas nag\u0302i trans la maro. Ekzistas ankau\u0306 indikoj pri tio ke bestoj akcidente kaptig\u0302as sur flosantaj amasoj de plantmaterialo kaj eble atingas insulon. Aliaj organismoj preferas petveturi. Multaj plantoj produktas semojn, kiuj rezistas la kondic\u0302ojn en la digesta sistemo de birdo, por ke la birdo disvastigu la semojn per siaj ekskrementoj. Ankau\u0306 per la kruroj de nag\u0302antaj birdoj disvastig\u0302o povas okazi. En unu el siaj plej famaj eksperimentoj, Charles Darwin priskribis kiel li metis anasajn krurojn en akvon g\u0302is helikoj grimpis sur ilin. Por simuli la fortojn de flugado, li svingadis la krurojn tra la aero por vidi kiom da helikoj restis fiksitaj. Tiu eksperimento montris ke la helikoj vers\u0302ajne povus travivi flugon al insulo. Aliaj el liaj eksperimentoj montras ke multaj semoj povas flosi kaj travivi sufic\u0302e longe en marakvo, do disvastig\u0302o vere ne devus esti problemo por plantoj. Kombinite kun la pli bona hodiau\u0306a kompreno de kiel kontinentoj movig\u0302as kaj la marnivelo s\u0302ang\u0302ig\u0302as, tiuj ideoj montras ke maroj eble ne estas tiel grandaj bariloj kiel ili aspektas, sed c\u0302iam estas grupoj de organismoj kiuj ne sukcesas transiri g\u0302in."}, {"text_idx": "#000004", "text": "SpeciigoAlia faktoro kiu influas la biodiversecon de insuloj estas speciigo, la ekesto de novaj specioj. Nova specio povas disvolvig\u0302i, se populacio de ekzistanta specio estas izolita. Tio povas okazi plurmaniere, sed kiam temas pri insuloj, la barilo kutime estas la maro. Unu el la plej famaj ekzemploj estas la paruoj de Darwin. Kiam Darwin observis ilin sur la Galapagoj, li pensis ke ili estis membroj de malsamaj grupoj de birdoj, kiuj c\u0302iuj havis propran nic\u0302on (ekosisteman rolon). Post longa pristudado hejme en Britio, li ekkomprenis ke ili tamen havas komunan praulon. Insularoj kiel la Galapagoj estas fruktodonaj kiam temas pri novaj specioj pro du kialoj. Unue, ili provizas multajn malplenajn nic\u0302ojn, kiuj estas plenigitaj de aliaj bestoj sur la kontinentoj, do specioj povas relative facile eniri en novan nic\u0302on sen konkurenco. Due, la insuloj estas relative izolitaj unu de la alia. Tio signifas ke specioj povas iri al alia insulo kaj izolig\u0302i sufic\u0302e multe por krei novan specion, sed la origina insulo sufic\u0302e proksimas por reiri. Tiel povas kreig\u0302i reto de specioj kun komuna praulo, kiu kovras la tutan insularon."}, {"text_idx": "#000005", "text": "La paruoj de Darwin havas komunan praulon, sed adaptis sin al malsamaj nutraj\u0302oj. Tial evoluo s\u0302ang\u0302is iliajn bekojn."}, {"text_idx": "#000006", "text": "GrandecoKvankam c\u0302iu insulo estas malsama, la malgrandeco kaj izoliteco de insuloj ofte favoras tre specifajn kvalitojn en bestoj, kio povas kau\u0306zi evoluajn tendencojn. Du el la plej konataj ekzemploj de tiaj tendencoj sur insulo estas insula naneco kaj insula giganteco. Etaj bestoj kiel birdetoj, lacertoj kaj ronguloj povas ig\u0302i signife pli grandaj sur insuloj, dum grandaj bestoj kiel elefantoj, sau\u0306ropodoj kaj hufuloj povas ig\u0302i etaj kaj c\u0302armaj. Tiu tendenco nomig\u0302as la \u201cLeg\u0302o de Foster\u201d kaj kvankam g\u0302i sonas kvazau\u0306 g\u0302i kontrau\u0306diras sin mem, g\u0302i estas facile klarigebla per la rilatoj inter malsamaj specioj. Grandaj bestoj malkreskas, pro tio ke malgranda insulo surhavas malpli da nutraj\u0302oj ol kontinento. Tio signifas ke malsato estas pli ofta sur insuloj, kaj nur la bestoj kiuj bezonas malmulte da nutraj\u0302oj travivas. Ekzemplo de tia besto estas Mammuthus creticus, mamuto kiu ig\u0302is nur 1m alta kaj vivis sur la insulo Kreto en la Mediteraneo. Ronguloj kaj aliaj etaj bestoj ne estas limigitaj de manko de nutraj\u0302oj. Ilia grandeco estas regata de predantoj. Sur kontinentoj kutime ekzistas pluraj, tre efikaj predantoj, kiuj estas severa dang\u0302ero al etaj bestoj. Tie, la predo uzas sian malgrandecon por pli facile kas\u0302i sin. Sur insulo ofte estas malmultaj au\u0306 neniuj predantoj, kio signifas ke bestoj povas ig\u0302i grandaj, malrapidaj kaj malpli singardaj. Ekzemplo de tia besto estas Papagomys armandvillei. G\u0302i estas rato kun korpo de 41-45cm kun vosto de 33-36cm, kiu vivas sur la insulo Floreso en Indonezio. Antau\u0306 la alveno de modernaj homoj, Floreso surhavis ec\u0302 pli fremdajn gigantojn kaj nanojn, kiuj aspektis kvazau\u0306 ili estis rekte bazitaj sur la verkoj de Tolkino. Inter ili estis Leptoptilos robustus, cikoniedo de almenau\u0306 1,80m kaj ec\u0302 naneca homa specio, Homo florensiensis, de c\u0302irkau\u0306 90cm."}, {"text_idx": "#000007", "text": "SenflugecoKiam temas pri birdoj, manko de predantoj influas ne nur grandecon, sed ankau\u0306 flugkapablon. Flugado estas tre utila por migrado au\u0306 fug\u0302ado, sed g\u0302i petas multe de birdo. La pezo, muskoloj, brakoj, spira sistemo, ostoj kaj aliaj partoj de la korpo c\u0302iuj devas esti adaptataj por flugado, kio lasas malmulte da spaco por varioj. Sur insuloj, kie predantoj estas malabundaj, ankau\u0306 birdoj kiuj oferis la flugkapablon por alispeca specialig\u0302o travivas. Estas pro tio ke ekzistis abundeco de senflugaj birdoj kiel la elefantbirdoj sur Madagaskaro, didoj sur Mau\u0306ricio, la giganta strigo Ornimegalonyx sur Kubo kaj multaj specioj sur la insuloj de Novzelando kiel kivioj, kakapoj kaj dinornitoj (el c\u0302i tiu listo nur kivioj kaj kakapoj ankorau\u0306 vivas). Multaj senflugaj birdoj havis malgrandajn flugilojn, kiuj funkciis nek kiel flugilo nek kiel brako. Anstatau\u0306e, ili havis grandajn kaj fortajn piedojn, kiuj tau\u0306gis por kurado, au\u0306 fosado. Bedau\u0306rinde, senflugaj birdoj kaj iliaj ovoj estas tre facilaj predoj por invadantaj homoj kaj la bestoj kiujn ili kunportas, kio signifas ke preskau\u0306 c\u0302iuj el c\u0302i tiuj unikaj, senflugaj birdoj estas formortintaj."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Kakapoj estas senflugaj papagoj el Novzelando."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Strangaj plenigantoj de rolojSenflugeco ne estas la sola kuriozaj\u0302o pri birdoj sur insuloj. Ili ankau\u0306 plenigas malsamajn rolojn ol sur aliaj kontinentoj. La kivio estas la perfekta ekzemplo de tio. La teorio de evoluo garantias ke bestoj grade plenigos c\u0302iujn nic\u0302ojn en ekosistemo. Sur la grandaj kontinentoj, mamuloj plenigis multajn el tiuj ekologiaj nic\u0302oj kaj ig\u0302is tiom specialigitaj ke neniu alia besto povas preni ilian lokon. Novzelando havas multajn similajn nic\u0302ojn kiel la kontinentoj, sed ne la mamulojn, do birdoj kaj reptilioj povis senprobleme plenigi c\u0302iujn rolojn en la ekosistemo. Lau\u0306 tiu pensmaniero, kivioj estas la Novzelanda ekvivalento de talpo. Malkiel aliaj birdoj, ili tre bone flaras kaj la naztruoj trovig\u0302as sur la pinto de la beko anstatau\u0306 sur la bazo. Tiel ili povas pli facile trovi vermojn kaj aliajn senvertebrulojn sub la tero. Ili havas ankau\u0306 grandajn, fortajn krurojn, per kiuj ili povas fosi. Depende de la specio, kelkaj kivioj fosas nur simplajn truojn por siaj nestoj, dum aliaj fosas kompleksajn retojn de tuneloj kun pluraj elirejoj."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ankau\u0306 aliaj ekologiaj nic\u0302oj estis plenigitaj de birdoj sur Novzelando. Interesa ekzemplo estas la nic\u0302o de granda herbovorulo, kiu estas plenigata de interalie gnuoj sur la kontinentoj. Sur Novzelando, la rolo estis c\u0302efe plenigata de dinornitoj, nun formortintaj, senflugaj birdoj, kiuj povis ig\u0302i pli ol 3,5m altaj kaj devis mang\u0302i multajn plantojn por kreski tiom. Malgrau\u0306 tio ke ili estis la plej grandaj bestoj sur la insulo, la vivo de la dinornitoj ne estis senproblema. Ankau\u0306 por la rolo de granda predanto, evoluo trovis solvon. Tiu granda predanto estis la aglo de Haast, kiu havis pezon de 9-15kg. Tio estis nenio kompare al la pezo de plenkreska dinornito, sed g\u0302i ja estis la plej granda aglo iam ajn kaj povis c\u0302asi la idojn de dinornitoj. Bedau\u0306rinde, la alveno de homoj rapide malkreskigis la kvanton de dinornitoj, kiuj provizis multe da viando. Tiu manko de grandaj predoj malkreskigis la kvanton de agloj de Haast, g\u0302is ambau\u0306 specioj formortis."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Aglo de Haast atakas dinorniton"}, {"text_idx": "#000012", "text": "La fondefiko kaj genetikoInsuloj estas paradizoj por genoj. Pro la limigita kontakto inter populacioj sur insuloj kaj la kontinentoj, genoj sur insuloj povas fari kion ili volas, kio influas genetikan diversecon en malsamaj manieroj. Inter tiuj efikoj estas la tiel nomata fondefiko, kiu rilatas al la fondado de novaj populacioj sur insuloj. Oni povas imagi hipotezan specion de birdoj, kiuj havas du variaj\u0302ojn de la sama geno. Unu el tiuj variaj\u0302oj povus kau\u0306zi verdan plumaron, dum la alia povus kau\u0306zi flavan plumaron. Sur la kontinento, oni trovus miksaj\u0302on de verdaj kaj flavaj birdoj, kiu dependas de la ofteco de ambau\u0306 variaj\u0302oj de la geno. Nun imagu ke unu tagon okazas tempesto, kiu forblovas kelkajn birdojn al nova insulo. Povas esti ke duono el tiuj birdoj estas verdaj kaj duono flavaj, sed pro tio ke la grupo estas eta, la probableco ke preskau\u0306 c\u0302iuj el la birdoj havus la saman koloron estas sufic\u0302e granda. Kiam tiuj birdoj atingas la insulon, ili kreos novan populacion, kiu havas malsaman distribuon de la koloroj ol la populacio sur la kontinento kaj sur alia insulo la distribuo povas esti denove malsama."}, {"text_idx": "#000014", "text": "La fondefiko influas genetikan diversecon en du interesaj manieroj. Unue, la kontinenta populacio povas havi multajn variaj\u0302ojn kaj kombinojn de genoj, kiuj neniam atingas la insulon, c\u0302ar la genoj de la plejparto de la populacio neniam atingas la insulon. Pro tio, la insula populacio, almenau\u0306 en la komenco, havas malgrandan genetikan diversecon, kio igas g\u0302in pli vundebla. Due, povas esti ke variaj\u0302o de geno, kiu estis tre malofta en la kontinenta populacio ja atingas la insulon, pro tio ke unu el la fondintoj de la populacioj havis tiun variaj\u0302on, au\u0306 ke nova mutacio okazas dum la fondado de la insula populacio. Pro tio ke la insula populacio estas tiom malgranda en la komenco, relative granda elcentaj\u0302o de la populacio subite havas tiun variaj\u0302on de la geno. Tio povus esti avantag\u0302a, sed plej ofte variaj\u0302oj de genoj kiuj disvastig\u0302as tiel kau\u0306zas malsanojn. Se ili ja estus avantag\u0302aj, ili povus disvastig\u0302i per natura selektado kaj ne bezonus la fondefikon."}, {"text_idx": "#000015", "text": "La disvastig\u0302o de la malavantag\u0302aj mutacioj estas unu el la plej grandaj riskoj de malgrandaj populacioj g\u0302enerale. Sur eta insulo, bestoj malfacile trovas partneron, kio malaltigas postulojn, kaj incesto estas pli vers\u0302ajna. Ekzemplo de tiu problemo en la naturo estas la Vrangela Insulo de Siberio. Tie vivis la lastaj mamutoj g\u0302is antau\u0306 kelkaj miloj da jaroj. Per komparado de la DNA de 4 300-jarag\u0302a mamuto de la insulo al 45 000-jarag\u0302a mamuto de la kontinento, oni trovis aron da malavantag\u0302aj mutacioj en la insula specimeno. Multaj el tiuj mutacioj vers\u0302ajne influis la flarkapablon de la mamutoj. Se oni pripensas kiom multe mamuloj uzas la flarkapablon por komuniki, tiuj mutacioj vers\u0302ajne severe damag\u0302is la populacion. Pli da informoj trovig\u0302as en la publikaj\u0302o tute sube."}, {"text_idx": "#000016", "text": "KonservadoInsuloj estas naturhistoriaj muzeoj kaj kuriozaj\u0302kabinetoj samtempe. Pro la pardonema manko de konkurenco, ankau\u0306 specioj kiuj estas iomete malpli efikaj, au\u0306 antikvaj grupoj kiuj formortis sur la kontinentoj, povas travivi. Samtempe ili estas tre vundeblaj. La organismoj povas iri nenien kaj la populacioj estas tro etaj kaj malfortaj por adapti sin. Tio evidentig\u0302is pro la terura damag\u0302o kauzita de homoj kaj la katoj, hundoj kaj ronguloj kiujn ili kunportis. Nun homoj estas sur insuloj kaj tio ne s\u0302ang\u0302ig\u0302os, sed la homaro scias pli pri la konsekvencoj de siaj agoj ol iam antau\u0306e. Se oni helpas unu la alian kaj s\u0302ang\u0302as sian konduton lau\u0306 siaj propraj eblecoj, oni povas mildigi tiun damag\u0302on. La Tero ja nur estas insulo en vasta kosmo."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Dankon, Frank, tre interese. Mi ne povis imagi, ke birdo fosas tunelojn."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Publikigita de Frank van Hertrooij"}]