[{"text_idx": "#000002", "text": "La du popularaj kaj novaj teknologiaj lanc\u0302oj de projekto OpenAI, ChatGPT kaj DALL-E2, altiris multan atenton de uzantoj de amaskomunikiloj kaj sociaj retoj. Diskutoj pri tio, kion oni povas fari kun tiuj teknologioj, kiaj laboroj povas esti anstatau\u0306igitaj, kiel trakti kopirajtajn problemojn, kaj kiel tiuj teknologioj povas pligrandigi ekzistantajn antau\u0306jug\u0302ojn estas oftaj en la kampoj de ciferecaj rajtoj, teknologio kaj j\u0302urnalismo."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Global Voices provis la DALL-E2, la bildilon de AI (artefarita inteligenteco), por vidi kiel g\u0302i generis bildojn el malsamaj lingvoj. Ni tajpis la saman frazon en nau\u0306 lingvoj: \u201cOleo-pentrado de la ombro de virino funebranta c\u0302e la fenestro\u201d."}, {"text_idx": "#000005", "text": "En la angla: Oil painting of a shadow of a grieving woman at the window"}, {"text_idx": "#000006", "text": "En la hispana: Pintura al o\u0301leo de la sombra de una mujer en duelo ante la ventana"}, {"text_idx": "#000007", "text": "En la c\u0302eh\u0302a: Olejomalba sti\u0301nu truchli\u0301ci\u0301 z\u030ceny u okna"}, {"text_idx": "#000008", "text": "En la rusa: \u041a\u0430\u0440\u0442\u0438\u043d\u0430 \u043c\u0430\u0441\u043b\u043e\u043c \u0441\u0438\u043b\u0443\u044d\u0442 \u0441\u043a\u043e\u0440\u0431\u044f\u0449\u0435\u0438\u0306 \u0436\u0435\u043d\u0449\u0438\u043d\u044b \u0443 \u043e\u043a\u043d\u0430"}, {"text_idx": "#000009", "text": "En la indonezia: Lukisan cat minyak bayangan seorang janda\nperempuan yang sedang berduka di samping jendela"}, {"text_idx": "#000010", "text": "En la simpligita c\u0302ina: \u7a97\u8fb9\u60b2\u75db\u5973\u4eba\u7684\u5f71\u5b50\u6cb9\u753b"}, {"text_idx": "#000011", "text": "En la kazah\u0302a: \u0422\u0435\u0440\u0435\u0437\u0435\u0434\u0435\u0433\u0456 \u049b\u0430\u0438\u0306\u0493\u044b\u043b\u044b \u04d9\u0438\u0306\u0435\u043b\u0434\u0456\u04a3 \u043a\u04e9\u043b\u0435\u04a3\u043a\u0435\u0441\u0456\u043d\u0456\u04a3 \u043c\u0430\u0438\u0306\u043b\u044b \u0431\u043e\u044f\u0443 \u0441\u0443\u0440\u0435\u0442i"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Evidente, kelkaj el tiuj fotoj estas sufic\u0302e malsamaj de la originala telekomando. Tio povus okazi pro nesufic\u0302a kvanto da datumoj en la originalaj lingvoj. Kiel la inventintoj de DALL-E klarigis en intervjuo al Tech Crunch, la modelo, pri kiu ili laboras, nomig\u0302as CLIP (Contrastive Language-Image Pre-training). CLIP estis trejnita sur 400 milionoj da bildparoj kun tekstaj subtitoloj kolektitaj en la Interreto. OpenAI diras en sia retejo:"}, {"text_idx": "#000014", "text": "GPT-3 showed that language can be used to instruct a large neural network to perform a variety of text generation tasks. Image GPT showed that the same type of neural network can also be used to generate images with high fidelity. We extend these findings to show that manipulating visual concepts through language is now within reach."}, {"text_idx": "#000015", "text": "GPT-2 montris, ke skriba lingvo povas esti uzata por instrui grandan neu\u0306roreton plenumi diversajn taskojn pri generado de tekstoj. La bildo GPT montris, ke la sama speco de neu\u0306roreto ankau\u0306 povas esti uzata por generi altfidelecajn bildojn. Ni konstruas sur c\u0302i tiuj trovoj por montri, ke ni povas nun manipuli vidajn konceptojn per skriba lingvo."}, {"text_idx": "#000017", "text": "In the long run, you\u2019re going to have models which understand both text and images. AI will be able to understand language better because it can see what words and sentences mean."}, {"text_idx": "#000018", "text": "En la estonteco, ni havos s\u0302ablonojn, kiuj komprenas kaj tekston kaj bildojn. La AI povos kompreni la lingvon pli bone, c\u0302ar g\u0302i povos vidi, kion signifas vortoj kaj frazoj."}, {"text_idx": "#000019", "text": "C\u0302ar malsamaj lingvoj produktis tiajn malsamajn rezultojn, s\u0302ajnas, ke la fokuso de c\u0302i tiu interreta datumkolekto, surbaze de kiu funkcias la modelo, uzis pli vaste parolatajn lingvojn, kiel la anglan kaj la hispanan, sed ne malpli evidentajn lingvojn."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Tiom da interretaj bildoj kun priskribo en la uzbeka au\u0306 la malajala ne c\u0302eestis en la originaj datumaroj, per kiuj AI estis trejnita. Se la modelo intencas labori kun pli da lingvoj, g\u0302i devas koncentrig\u0302i je trejnado pli pri bildoj kun ne-anglaj priskriboj. Alie, uzantoj en Kazah\u0302io dau\u0306re ricevos bildojn de mang\u0302aj\u0302o anstatau\u0306 virino, kaj malajala-parolantoj ricevos bildojn de naturo. La rusa-bazita figuraj\u0302o estas klare seksigita iel. La indonezia bildo prezentas plurajn knabinojn sidantajn kaj la c\u0302eh\u0302a bildo gajnas la premion de originaleco kun kruc\u0302o da oleo fus\u0302inte la tutan scenon. Bildoj surbaze de la simpligita c\u0302ina estas timigaj."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Kompreneble, ni ne povas aserti surbaze de tio, ke OpenAI estas rasisma. Tio kion ni povas vidi c\u0302i tie estas, ke g\u0302i ankorau\u0306 ne ricevis sufic\u0302e da datumoj en la lingvoj krom la angla. Ni ne scias c\u0302u g\u0302i restos tiel, sed ni forte malrekomendas tion."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Tiu c\u0302i artikolo verkita de d-ro Gabrielle Hosein kaj origine publikigita en la taggazeto [eo] Trinidad and Tobago Newsday estas republikigita kun permeso en Global Voices."}, {"text_idx": "#000025", "text": "De la 28-a g\u0302is la 30-a de aprilo, NGC Bocas Lit Fest \u2014 vers\u0302ajne la plej grava literatura festivalo de Karibio [eo] \u2014 kunigis pli ol 100 romanistojn, novelistojn, kinoreg\u0302isorojn kaj poetojn por festi librojn."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Eble se libroj estus pli malmultekostaj, pli da homoj ac\u0302etus librojn anstatau\u0306 pafiloj, portante malgrandajn ekzemplerojn en siaj malantau\u0306aj pos\u0302oj por legi, anstatau\u0306 mortigi la tempon fumante kanabon. Eble se karibaj libroj estus pli alireblaj, ni pli komprenus nian perforton kontrau\u0306 la aliaj kaj nian internan konfuzon. Ni povus malkovri rolulojn en romanoj au\u0306 priskribojn en poemoj, en kiuj ni ec\u0302 povus rekoni kaj pardoni nin."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Librovendistoj povas esti komercistoj, sed ilia komerco estas laboro de amo, apenau\u0306 farante profiton, kiun ili efektive meritas. Eble tio klarigas kial estas pli da alkoholbutikoj ol librovendejoj \u2014 lokoj por forgesi solecon kaj malg\u0302ojon anstatau\u0306 esti plifortigata de la homeco de komunaj deziroj kaj timoj."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Parte respondeca por tiu c\u0302i situacio estas sensenca impostado de libroj, trudita de la nuna registaro en februaro 2016. Edukaj materialoj, kiel ekzemple lernejaj tekstoj kaj laborlibroj, formas escepton, sed la kosto de literaturo [c\u0302iuj literaturaj verkoj], ec\u0302 surloke produktita, altig\u0302is."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Tiutempe la ministro pri financoj priskribis la impostan reg\u0302imon kiel fiskan politikon, ne socian politikon, sed tio estas nur iluzio. Impostoj reflektas takson de sociaj bezonoj kaj prioritatoj, same kiel la principojn de kiu devus kontribui, kaj kiel."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Tiam librovendistoj protestis. Profesoro Bridget Brereton priskribis la decidon imposti literaturon kiel strangan, surprizan kaj seniluziigan. S\u0302i skribis, \u201cAVI estos metita sur c\u0302iujn \u201cliteraturajn librojn\u201d \u2013 tio signifas c\u0302iaspecajn romanojn, modernajn kaj klasikajn; volumojn de mallongaj rakontoj, teatraj\u0302ojn kaj poezion; nefikciajn librojn (biografiojn kaj au\u0306tobiografiojn, verkojn pri sociaj kaj naturaj sciencoj kaj historio, librojn pri arto kaj muziko)."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Lastatempe, ia literatura renesanco okazis en Trinidado kaj Tobago kaj la pli vasta Karibio, kun pli da lokaj au\u0306 regionaj au\u0306toroj kiuj publikigas romanojn, novelojn kaj poezion. Ili ankau\u0306 gajnas gravajn premiojn kaj cetere publikigas interesajn nefikciajn librojn c\u0302iaspecajn. C\u0302u ni volas malpligrandigi ilian merkaton farante iliajn librojn pli multekostaj?\u201d"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Kariba literaturo, prosperanta inter ni, povas transformi nian realon, sed dum g\u0302i estas impostita kiel lukso, homoj malplej vers\u0302ajne inklinos elekti librojn kontrau\u0306 la perlaborita mono."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Tiu c\u0302i artikolo de Dante Liano estis origine publikigita en Prensa Comunitaria kaj g\u0302ia redaktita versio estas republikigita de Global Voices kadre de interkonsento pri inters\u0302ang\u0302o de enhavoj."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Malnova stuporo devigas min plong\u0302i je legado de tekstoj, kiujn mi devus eviti. Plurfoje mi detenis la impulson skribi leteron al la redaktoro de j\u0302urnalo pro kelkaj kialoj, c\u0302ar kutime tiaj leteroj estas traktataj kun mals\u0302ato. Unu el tiaj eviteblaj tekstoj, provanta fari psikologian analizon de la argentina ludanto Lionel Messi, estis publikigita de fama itala j\u0302urnalo. La verko interesas min c\u0302ar g\u0302i rilatas al lingvistiko kaj c\u0302ar g\u0302i tus\u0302as punkton, kontrau\u0306 kiu mi c\u0302iam batalis. G\u0302i komencig\u0302as tiel:"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Chiunque abbia conversato con Messi sa che non parla spagnolo, ma argentino, anzi rosarino. Il suo aggettivo preferito e\u0300 \u00abespectacular\u00bb, che pero\u0300 lui pronuncia petacular, mangiandosi tre lettere. Anziche\u0301 \u00abtrabajar\u00bb dice laburar. A chi gli chiede notizie del primogenito Thiago risponde, tutto fiero: \u00abLe gusta el fulbo \u00bb, che significa \u00abgli piace il calcio\u00bb ma non in castigliano, in un dialetto sudamericano."}, {"text_idx": "#000042", "text": "C\u0302iu ajn iam parolinta kun Messi, scias ke li ne parolas la hispanan, sed la argentinan au\u0306 pli g\u0302uste la rosarinan. Lia favorata adjektivo estas \u201cespectacular\u201c, kiun li prononcas kiel \u201cpetakular\u201d, konsumante tri literojn. Anstatau\u0306 \u201ctrabajar\u201d li diras \u201claburar\u201c. Kiam oni demandis lin pri lia plej ag\u0302a filo Thiago, li respondis fiere: \u201cLe gusta el fu\u0301lbo\u201c, kio signifas \u201cli s\u0302atas futbalon\u201d, tamen ne en la hispana, sed en sudamerika dialekto."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Mi rememoras mian foran infanag\u0302on, kiam tiuj el ni, kiuj venis el Chimaltenango en Gvatemalo, kutimis moki la kuzojn el San Andre\u0301s Itzapa, urbeto situanta 4 km for de la departementa c\u0302efurbo. La itzapanoj pigre longigis siajn vokalojn kaj diris \u201cBueeeenos di\u0301aaaas, Ti\u0301a Tereeeeeeeesa.\u201d C\u0302u tio signifas ke la \u201citzapa\u201d dialekto ekzistas kaj mi estas la sola kiu malkovris g\u0302in? Alia perlo de nia j\u0302urnalisto, analizanto de la profundaj\u0302oj de la animo kaj lingvo, estas ke li fosas en la eraro kaj indikas ke argentinanoj vokas Messi \u201cLi\u0301o\u201d anstatau\u0306 \u201cLeo.\u201d Sed sufic\u0302as viziti retejon de la futbalklubo Barcelono por ekscii ke la futbalisto estas nomata \u201cLionel\u201d kaj ke \u201cLio\u201d estas la natura kromformo de lia persona nomo, same kiel \u201cSan\u201d por \u201cSanto.\u201d Por kompreni tion sufic\u0302as almenau\u0306 iom paroli la hispanan."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Tamen g\u0302i konservis specifajn trajtojn de c\u0302iu regiono: g\u0302i ne estas parolata same en Galicio, Asturio au\u0306 Andaluzio. Sed tio ne signifas ke g\u0302i c\u0302esis esti la \u201chispana\u201d. Simile oni povas diri ke g\u0302i ne estas parolata same en Meksiko au\u0306 Kolombio au\u0306 Argentino, sed pro tio g\u0302i ne c\u0302esas esti la hispana. La log\u0302antoj de Bonaero havas unu akc\u0302enton; la log\u0302antoj de Rosario havas alian, vere rimarkindan, sed ili parolas la saman lingvon. La sama afero okazas al la log\u0302antoj de Milano kaj Romo kiam ili parolas la italan."}, {"text_idx": "#000047", "text": "La ekzemploj al kiuj referencas la j\u0302urnalisto apartenas al naiva lingvistiko, kiun homoj uzas por amuzi najbarojn parolantajn malsame. Li informas nin ke Messi prononcas \u201cpektakular\u201d anstatau\u0306 \u201cspektakular\u201d; ke li diras \u201claburar\u201d anstatau\u0306 \u201ctrabajar\u201d kaj ke li prononcas \u201cfu\u0301lbo\u201d kiam li celas \u201cfutbalon\u201d. C\u0302u estus tro aroge klarigi al la edukitoj kaj laikoj ke c\u0302iu el ni havas propran manieron prononci la lingvon? Kaj ke ne eblas konstrui g\u0302eneralan regulon surbaze de la prononco de aparta individuo? C\u0302iu el tiuj c\u0302i ekzemploj havas sian klarigon en la hispana lingvo, sed mi riskas supozi la plej simplan: la malbonan au\u0306dkapablon de nia j\u0302urnalisto. Estus pli kredinde se li skribus ke Messi diras: \u201cehpettacular\u201d au\u0306 \u201cfu\u0301bbo\u201d, fonetikaj trajtoj trovitaj en la hispanlingva mondo. Sed tio estus tro altaj postuloj al la teksto verkita por plenigi spacon en dimanc\u0302a numero."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Eble, kiel tio ofte okazas, plej gravas ne kion ni vidas en la teksto aperinta en la j\u0302urnalo, sed kion la teksto kas\u0302as. Ni provu returni la tablon: kio povus okazi se \u201csudamerika\u201d j\u0302urnalisto dirus ke Umberto Eco parolis la \u201cbolonjan\u201d, Pier Paolo Pasolini parolis la \u201cfriulian\u201d, Alberto Moravia parolis la \u201croman\u201d dum efektive ili c\u0302iuj parolis la italan? Mi supozas ke neniu kurag\u0302us fari tian aserton."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Ni devas trovi novan lingvon, novajn rakontojn, novan mondkoncepton kaj la ilojn por krei la vortojn por venki la \u201cgrandan humanitaran rakonton\u201d. C\u0302u teknologio povas helpi?"}, {"text_idx": "#000053", "text": "Multaj inter ni c\u0302i-pasintmonate au\u0306dis pri la funkcioj similaj al la \u201cMatrix\u201d de la nova AI-funkciigita ChatGPT [eo], kiu lasas civitanojn maltrankvilaj, s\u0302okitaj kaj en pluraj aliaj emociaj statoj, de timo g\u0302is entuziasmo."}, {"text_idx": "#000054", "text": "La uzo de AI restas nic\u0302o por la plej multaj civilsociaj organizaj\u0302oj kaj aktivuloj. Tamen, pluraj iniciatoj kiuj uzas emerg\u0302antajn teknologiojn kaj artefaritan intelekton por \u201cmalkoloniigi\u201d lingvon aperas \u2013 precipe en la evoluiga sektoro."}, {"text_idx": "#000057", "text": "\u201cLingvo estas tre grava parto de la identeco kaj heredaj\u0302o de komunumo. Kiam ni perdas lingvojn, ni perdas parton de nia kolektiva historio kaj kulturo. Teknologio povas helpi nin konservi kaj promocii c\u0302i tiujn lingvojn, sed ni devas fari tion en maniero respektema kaj inkluziva\u201d, diras Anju Mary Paul, esplorgvidanto c\u0302e la platformo FirstVoices, kiu inkluzivas AI-funkciigitan lingvan arkivon, kiu permesas al uzantoj serc\u0302i kaj aliri son- kaj videoregistraj\u0302ojn de indig\u0302enaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000058", "text": "\u201cLa fakto ke ni uzas la francan au\u0306 la anglan kiel evoluigajn lingvojn dum en iuj komunumoj kiel en Afriko ni havas plurajn tribajn lingvojn estas problemo. Kio okazas kiam homoj ne komprenas la lingvon, kiun ni uzas?\u201d, demandas d-ro Moses Isooba, plenuma direktoro de Uganda National NGO Forum (UNNGOF)."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Isooba estas parto de teamo disvolvanta lingvon kaj leksikan prototipon uzante AI por ebligi pli inkluzivan komunikadon kiu estas malpli (au\u0306 ne) implicite novkolonia, seksisma au\u0306 rasisma. La ideo estas esplori la aplikon de AI por kompensi kaj anstatau\u0306igi la leksikon de pejorativa j\u0302argono, idiomoj kaj terminologio \u201ctrudita\u201d al civilsociaj organizaj\u0302oj enplektitaj en la kompleksa internacia helplaboro kaj la evoluiga sektoro."}, {"text_idx": "#000060", "text": "La teamo planas leksikonon por s\u0302ang\u0302i potencon lau\u0306 du manieroj: unue per abolicio de problema lingvo, dum g\u0302i instigas al pli inkluziva komunikado uzante novan stilfunkcion por serc\u0302i kaj anstatau\u0306igi, kaj due ebligante al homoj uzi sian propran lokan lingvon, testante tiun laboron kun la luganda [eo], la lingvo kutime uzata en Ugando."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Decolonising language is critically important because language sets the terms of engagement between the north and south. In as much as possible language should be depoliticized and decolonized. Development and humanitarian assistance are political, but our language should remain nonpartisan. Political parties will come and go, but inequalities will remain if our language begins to mirror that of the people in power, especially if the intentions behind the rhetoric are disingenuous."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Malkoloniigi lingvon decide gravas c\u0302ar lingvo fiksas la kondic\u0302ojn de engag\u0302ig\u0302o inter la nordo kaj la sudo. Lau\u0306eble la lingvo estu malpolitikigita kaj malkoloniigita. Evoluigo kaj homhelpa asistado estas politikaj, sed nia lingvo restu senpartia. Politikaj partioj venos kaj foriros, sed neegalecoj restos, se nia lingvo komencos speguli tiun de la potenculoj, precipe se la intencoj malantau\u0306 la retoriko estas malsinceraj."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Ni ne povas paroli nur per akronimoj"}, {"text_idx": "#000066", "text": "\u201cEvoluiga lingvo jam enhavas tiom da j\u0302argono, ke ec\u0302 niaj propraj familioj ne plu komprenas pri kio ni okupig\u0302as\u201d, klarigas Harsh Jaitli, membro de Voluntary Action Network India (VANI)."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Lingvo estas inter niaj plej praaj iloj, por la plej bono au\u0306 por la plej malbono. En interreta universo plagita de misinformado kaj atakoj, diversaj aktivuloj kaj organizaj\u0302oj de la civila socio nun koncentrig\u0302as pri \u201cnovaj rakontoj\u201d por plivastigi anstatau\u0306 malgrandigi civitan spacon."}, {"text_idx": "#000068", "text": "En la lastaj jaroj, multaj iniciatoj kaj organizaj\u0302oj laboris pri la interligo de AI kaj lingvo. Masakhane ekzemple estas baza, komunum-subtenita iniciato laboranta por konstrui ilojn de Natural Language Processing (NLP) kaj modelojn por afrikaj lingvoj, kun la celo konservi kaj antau\u0306enigi ilin en la cifereca epoko. Interpretado [eo] kaj tradukado ankau\u0306 estas parto de la ludo, kaj organizaj\u0302oj nun laboras pri larg\u0302igo de la spektro, ekzemple kun c\u0302i tiu senpaga c\u0302ic\u0302eva-angla traduka glosaro de evoluiga terminologio. AI por la Homoj fokusig\u0302as pri pledado por pli inkluziva kaj justa disvolvig\u0302o kaj uzo de AI-teknologioj. G\u0302i ankau\u0306 ofertas rimedojn kaj trejnadon al komunumoj por okupig\u0302i pri AI."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Tamen, lau\u0306 NeuralSpace [platformo kiu helpas transponti la masivan lingvan brec\u0302on en teknologio], 90 procentoj de NLP-solvoj estas ekskluzive haveblaj en eu\u0306ropaj lingvoj. AI havas la eblon rompi lingvajn barojn por la ceteraj ses miliardoj da homoj kontrau\u0306batalante c\u0302i tiun formon de \u201ccifereca apartismo\u201d. Kiel? Transpontante lingvajn barojn kun kompleksaj traduksistemoj au\u0306 lingvolernaj aplikaj\u0302oj ekzemple. Aliaj manieroj inkluzivas la kreadon de ciferecaj arkivoj enplektantaj optikan signorekonadon [eo] au\u0306 parolrekonadon [eo] kaj zorgi ke enhavo haveblu en gepatraj lingvoj prefere ol en la c\u0302ieaj \u201ckoloniaj\u201d lingvoj."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Sed c\u0302io c\u0302i sonas tro bone por esti (nur) vera. Antau\u0306 ol AI povas malkoloniigi lingvon, AI mem devas esti malkoloniigita."}, {"text_idx": "#000071", "text": "AI havas la eblon transformi la manieron en kiu ni komunikas, sed g\u0302i ankau\u0306 estas la perfekta dissendilo por pliseverigi ekzistantajn biasojn. \u201cNi devas trakti biasojn en lingvaj modeloj kaj certigi ke ili estu inkluzivaj kaj reprezentaj por c\u0302iuj uzantoj\u201d diras Soujanya Poria, asista profesoro c\u0302e Teknologia Universitato Nanyang [eo]."}, {"text_idx": "#000072", "text": "La lingvo pri kiu AI estas trejnita eble jam estas \u201cdistordita\u201d kaj nekapabla anstatau\u0306igi biasitan homan pensadon kaj konduton."}, {"text_idx": "#000073", "text": "\u201cLa malkoloniigo de lingvo decide gravas por povigi komunumojn kaj defii dominajn rakontojn. Teknologio havas la eblon esti potenca ilo en c\u0302i tiu procezo, sed ni devas zorgi ne reprodukti la samajn s\u0302ablonojn de ekskludo kaj marg\u0302enigo, kiujn ni provas venki\u201d, diras D-ro Isooba."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Ni demandis al ChatGPT c\u0302u AI povus reprodukti kolonian, rasisman au\u0306 seksisman lingvon au\u0306 ne. Jen kion g\u0302i respondis:"}, {"text_idx": "#000075", "text": "As an artificial intelligence language model, I am not capable of holding or expressing personal beliefs, values, or biases. However, I acknowledge that the data used to train me may contain biases and I strive to provide information that is accurate, unbiased, and inclusive. It is important to note that it is people who program and use AI, and they can unintentionally embed their own biases in the development and use of AI systems. Therefore, it is crucial to be aware of these potential biases and strive to create and use AI systems in an ethical, inclusive, and responsible manner."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Kiel artefarita inteligenta lingvomodelo, mi ne kapablas teni au\u0306 esprimi personajn kredojn, valorojn au\u0306 biasojn. Tamen mi agnoskas, ke la datumoj uzataj por trejni min povas enhavi biasojn kaj mi strebas provizi informojn precizajn, senpartiajn kaj inkluzivajn. Gravas noti, ke estas homoj, kiuj programas kaj uzas AI, kaj ili povas neintence enigi siajn proprajn biasojn en la disvolvig\u0302o kaj uzo de AI-sistemoj. Tial, estas grave konscii pri c\u0302i tiuj eblaj biasoj kaj klopodi krei kaj uzi AI-sistemojn en maniero etika, inkluziva kaj respondeca."}, {"text_idx": "#000077", "text": "En la vortoj de Timnit Gebru de Black in AI, ni devas ne plu tiom pensi pri \u201cpuraj\u201d kaj \u201cmalpuraj\u201d datumoj kaj pensi pri datumoj kiuj reflektas la diversecon de la reala mondo."}, {"text_idx": "#000078", "text": "\u201cUnu el la plej bonaj manieroj fari tion estas konstrui diversajn skipojn de datumsciencistoj, kiuj kapablas rekoni kaj trakti siajn proprajn biasojn\u201d, li diras."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Sabelo Mhlambi kaj aliaj akademiuloj lastatempe redaktis la Malkoloniigan AI Manifeston, por \u201cmovig\u0302i preter okcident-centritaj biasoj\u201d kaj konstrui \u201cdignajn soci-teknikajn estontecojn\u201d. La civila socio ankau\u0306 estas c\u0302iam pli enplektita en AI-evoluo, aktive partoprenante publikajn diskutojn kaj debatojn c\u0302irkau\u0306 la etikaj, sociaj kaj politikaj efikoj de AI-teknologioj. Tamen, pluraj gvidantoj kaj aktivuloj de la civila socio, kiel ekzemple Mwarimu\u0304 Mu\u0304temi wa Ki\u0304ama el Kenjo, arestita pro siaj pepoj (tweets), argumentas ke la celkonscia ekskludo de marg\u0302enigitaj voc\u0302oj de teknikaj decidprocezoj estas formo de struktura perforto."}, {"text_idx": "#000080", "text": "\u201cNi devas rekoni, ke aliro al teknologio estas homa rajto, kaj labori por certigi ke c\u0302iuj havu sidlokon c\u0302e la tablo\u201d, diras Ki\u0304ama."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Dianne Olivian, aktivulino pri ciferecaj kaj genraj rajtoj, rakontas al ni kiel la marg\u0302enigitaj homoj estas \u201cekskludataj\u201d de decidaj medioj c\u0302ar c\u0302i tiuj spacoj movig\u0302as ene de novkolonia kadro:"}, {"text_idx": "#000082", "text": "Those who usually participate in these conversations also have the privilege to participate; they have the economic and cultural capital to contribute and thrive. There are of course attempts to be representative and inclusive, but we should ask: Where are these conversations happening? What do I need to have to participate? In what language are they sharing meaning? Whose voices are the loudest in the room? What happens after these conversations, what is the accountability framework?"}, {"text_idx": "#000083", "text": "Tiuj kiuj kutime partoprenas en c\u0302i tiuj konversacioj ankau\u0306 havas la privilegion partopreni; ili havas la ekonomian kaj kulturan kapitalon por kontribui kaj prosperi. Estas kompreneble provoj esti reprezentaj kaj inkluzivaj, sed ni devus demandi: Kie okazas c\u0302i tiuj konversacioj? Kion mi bezonas por partopreni? En kiu lingvo ili kunhavigas signifon? Kies voc\u0302oj estas la plej lau\u0306taj en la c\u0302ambro? Kio okazas post c\u0302i tiuj konversacioj, kio estas la respondeca kadro?"}, {"text_idx": "#000084", "text": "Post c\u0302i tiuj \u201ckonsultaj\u201d kunsidoj en politiko pri ciferecaj rajtoj kaj interreta regado [regado rilate al procezoj kaj decidoj kiuj celas difini agojn, doni potencon kaj kontroli agadon], ni c\u0302iuj reiros al la samaj ciferecaj potencostrukturoj, kiuj permesas kaj malpermesas la informojn, kiujn ni aliras kaj konservas, kaj kiaj identecoj rajtas ekzisti en c\u0302i tiuj platformoj, diras Olivan:"}, {"text_idx": "#000085", "text": "Truly inclusive digital communities and infrastructure require transformative lens from their inception \u2013 they reject a capitalist internet. They are driven by creativity, sharing, care, consent, and well-being; they challenge and circumvent infrastructures of surveillance. And we will build that by first, shifting our focus from working towards being accepted by the loudest, most articulate voices in a stingy meeting room, to holding space and looking for those who are not even able to go through the door."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Vere inkluzivaj ciferecaj komunumoj kaj infrastrukturo postulas transforman lenson de sia komenco \u2013 ili malakceptas kapitalisman interreton. Ili estas pelitaj de kreemo, kunhavigo, zorgo, konsento kaj bonfarto; ili defias kaj evitas infrastrukturojn de gvatado. Kaj ni konstruos tion unue s\u0302ang\u0302ante nian fokuson de strebado esti akceptita de la plej lau\u0306taj, plej klaraj voc\u0302oj en avara kunvenejo, al konservado de spaco kaj serc\u0302ado de tiuj, kiuj ec\u0302 ne povas eniri tra la pordo."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Jam pasis preskau\u0306 kvar jaroj depost ekvalidis prezidenta dekreto kiu limigas la studadon de indig\u0302enaj lingvoj en la naciaj respublikoj de la Rusa Federacio. Tio okazis en 2017 kiam la parlamento de la Respubliko de Tatarstano [eo] nuligis la devigan studon de la tatara lingvo [eo] en lernejoj. Kian efikon tio havis sur la nacia mem-identeco de tataroj log\u0302antaj en Rusio?"}, {"text_idx": "#000090", "text": "En julio 2017, dum kunveno de la Konsilio pri Interetnaj Rilatoj pri efektivigo de la nacia s\u0302tata politiko de Rusio, prezidento Vladimir Putin deklaris, ke infanoj ne devas esti devigataj studi indig\u0302enajn lingvojn en la naciaj respublikoj kiuj estas parto de Rusio. En novembro de la sama jaro, la parlamento de Tatarstano aboliciis la devigan studon de la tatara lingvo en lernejoj kaj reduktis la horojn de g\u0302ia instruado en lernejoj de 20 g\u0302is 2 horoj semajne. Interese, c\u0302i tiu decido kontrau\u0306is la Konstitucion de la Rusa Federacio, same kiel la rusan federacian leg\u0302aron kiu disponigas egalan juran statuson al la rusa kaj tatara lingvoj en Tatarstano."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Tataroj en Rusio longe sentas premon rilate al sia identeco kaj la uzo de sia gepatra lingvo. Tio estis la situacio kiam politikaj motivoj regis super la jura ordo, malgrau\u0306 la fakto ke la rusa leg\u0302aro garantias la uzadon kaj studadon de minoritataj indig\u0302enaj lingvoj. G\u0302enerale, la nova politiko s\u0302ajnis malkongrua kun la rajtoj de malplimultoj, garantiitaj de la konstitucio. La decido limigi la spacon por indig\u0302enaj minoritataj lingvoj montris la superecon de unu (reganta) nacia kulturo kaj etneco, kaj kelkaj sentis ke g\u0302i kau\u0306zis malkreskon de la multkulturismo de la lando."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Tataroj, estante tjurklingva popolo kun plejparte islama kredo, estas la dua plej granda etno en Rusio, kie la domina vektoro de nacia identeco estas ortodoksa slava. Ili ankau\u0306 estas la plej granda tjurka komunumo en la Rusa Federacio. La komunumo inkludas tatarojn vivantaj en la Respubliko de Tatarstano (36 procentoj), same kiel volgaj tataroj, siberiaj tataroj, astrah\u0302anaj tataroj, krime-tataroj [eo], kaj aliaj pli malgrandaj grupoj. La nombro da tataroj en Rusio lau\u0306 la s\u0302tata censo de 2010 estas proksimume ses milionoj. C\u0302ar ili estas ankau\u0306 disvastigitaj ekster Rusio, la tataroj de ekster Tatarstano kaj de ekster Rusio sentas specialan ligon al Tatarstano, kiu reprezentas sian nacion, identecon kaj bezonojn."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Tamen, post la prezidenta iniciato en 2017, kaj g\u0302ia efektivigo en Tatarstano, la tatara lingvo, kaj kun g\u0302i, la statuso de la tatara nacio kaj Tatarstano mem s\u0302ajnis perdi sian pozicion, por iuj nacia tragedio. Tamen prezidento Putin opiniis, ke la studado de denaskaj lingvoj estu libervola. Lau\u0306 li, \u201cdevigi homon lerni lingvon kiu ne estas denaska por li estas same neakceptebla kiel redukti la nivelon kaj tempon por la instruado de la rusa.\u201d Putin ankau\u0306 nomis la rusan lingvon \u201cla natura spirita kadro de nia tuta multnacia lando\u201d."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Malgrau\u0306 ke aktivuloj kaj anoj de la publiko esprimis malkonsenton, arang\u0302is protestajn mitingojn, kaj ec\u0302 prezentis plendon c\u0302e la Eu\u0306ropa Kortumo pri Homaj Rajtoj [ru] pri la nova lingvopolitiko, multaj instruistoj de la tatara perdis sian laboron baldau\u0306 post kiam g\u0302i estis efektivigita, kaj la statuso de la lingvo dau\u0306re estas malcerta."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Reviglante la konfliktitan tataran kulturon"}, {"text_idx": "#000098", "text": "Paradokse, la tumulto c\u0302irkau\u0306 la lingvopolitiko kau\u0306zis reviglig\u0302on de la tatara kulturo en Rusio. La pli juna generacio trovis novan direkton por mem-identeco, kondukante al novaj evoluoj kaj kultura agado en Tatarstano kaj preter g\u0302i. Kune kun la nacia festo Sabantuy, kiu estas celebrata en urboj c\u0302ie en Rusio kaj celas prezenti sian kulturon, tataroj retrovis kaj ec\u0302 modernigis aliajn iam forgesitajn tradiciojn kaj kutimojn."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Paroli la tataran, porti tradiciajn vestaj\u0302ojn, ludi tataran muzikon, organizi malsamajn festivalojn nun estas rigardata kiel signo de prestig\u0302o. Tataraj kantoj estas prezentitaj pli ofte en federaciaj amaskomunikilaj kanaloj: junaj artistoj kiel Dina Garipova , Saida Mukhametzyanova , Elmira Kalimullina c\u0302iuj estis la parto de la franc\u0302iza [eo] spektaklo \u201cThe Voice\u201d [La Voc\u0302o] en la rusa televido."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Krome, tatara kin- kaj filmfestivaloj ankau\u0306 altiris novan atenton. La talenta, juna tatara direktoro Ilshat Rakhimbay rakontis al Global Voices pri sia percepto de c\u0302i tiu revivigo kaj la kresko de tatara nacia identeco responde al politikaj limigoj."}, {"text_idx": "#000103", "text": "G\u0302i estas sufic\u0302e mirinda, kaj samtempe tamen ne surpriza. Efektive, [ni vidis] la evoluon de diversaj tataraj kulturaj festivaloj, pli da prezentistoj de tatara muziko au\u0306 muziko en tatara lingvo, kaj pli grave\u2014pli da agnosko kaj rekono ne nur de la publiko, sed ankau\u0306 de la au\u0306toritatoj kun pli profunda nivelo de konscio. Montrig\u0302is pli profunda respekto por la lingvo kaj kulturo, kaj ne ekzistas tia ekskludo kiel antau\u0306e \u2014 g\u0302i ne estas nur la sceneja kulturo, sed ankau\u0306 tiu estas subtenata."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Ekrankopio de la mallonga filmo \u201cImagine\u201d (2017), direktoro Ilshat Rakhimbay."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Tiel, la filmoj de Ilshat Rakhimbay estas faritaj tra la prismo de \u201cTatar-eco\u201c. Se demandite kial nacia identeco gravas al li kiel produktisto, li klarigis:"}, {"text_idx": "#000106", "text": "G\u0302i estas nur kodo, kiu komence estas ankrita en vi mem, kaj per la lingvo kaj kulturo, en kiuj vi kreskis, vi vidas la tutan mondon. Per vortoj, gepatra lingvo, formig\u0302as speciala rilato al la mondo, la tero, la c\u0302ielo, la homoj kaj la C\u0302iopova."}, {"text_idx": "#000107", "text": "En la 19-a jarcento, la germana filozofo GW Hegel, en sia \u201cGrundlinien der Philosophie des Rechts\u201d [Elementoj de la filozofio de la juro] proponis la vojon al organika komunumo: \u201cEstu homo kaj respektu aliajn kiel personojn.\u201d Li emfazis, ke lingvo estas s\u0302losila elemento de mem-identeco au\u0306 mem-decido. Se nacio estus senigita de la s\u0302losila elemento de sia identeco, multnacia komunumo povus perdi la unikan kulturan heredaj\u0302on kiun g\u0302i reprezentas. Artisto povas ricevi nacian amon kiam la nacio rekonas sin en siaj verkoj, sed c\u0302u la rekono de la nacia identeco de minoritato postulas pli larg\u0302an publikan akcepton?"}, {"text_idx": "#000109", "text": "La Ghriba estas evento kiu kunigas diversajn religiojn en la trankvila insulo G\u0302erbao. Bildo de Imen Boudali, uzita kun permeso."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Tiu c\u0302i artikolo de Imen Boudali estis unuafoje publikigita de Raseef22 kaj estas republikigata karde de partnereco pri inters\u0302ang\u0302o de enhavo kun Global Voices."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Log\u0302antoj de G\u0302erbao sukcesis dum la dau\u0306ro de la insula historio subteni pacan kunvivadon de g\u0302iaj islama, kristana kaj juda komunumoj, kio ig\u0302is ekstreme malofta, ne nur en la araba regiono, sed ankau\u0306 tra la mondo."}, {"text_idx": "#000118", "text": "G\u0302erbao estas hejmo por juda lernejo (jes\u0302iva), kiu proponas sekularan kaj religian edukadojn por infanoj de kvin au\u0306 ses jaroj g\u0302is adoleskantoj 14-jarag\u0302aj. Irante tra la klasc\u0302ambroj, oni au\u0306das studentojn diskuti pri frazoj el Torao, transirante de la tunizia araba kaj la biblia hebrea lingvo. En alia lernejo de la insulo, la bazlernejo Souani, islamaj kaj judaj studentoj lernas kune en la samaj klasc\u0302ambroj, kundividante sekularajn akademiajn celojn kaj garantiante la estontecon de sia socio surbaze de principoj de interreligia harmonio."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Ne-judaj tunizianoj ofte partoprenas en iuj el la sinagogaj tradicioj. Ekzemple multaj lokaj virinoj kaj vizitantoj prenas ovojn markitajn per la nomoj de junulinoj el iliaj familioj kaj lasas ilin en speciala loko c\u0302e la sinagogo. Kiam la pilgrimado finig\u0302as, la ovoj estas redonataj al la junulinoj, kiuj mang\u0302as ilin kun la espero plibonigi siajn edzinig\u0302ajn perspektivojn."}, {"text_idx": "#000124", "text": "\u201cMia patrino ac\u0302etis novajn vestojn, do mi povas surpreni ilin hodiau\u0306. Nun mi atendas miajn amikojn por ke ni ludu kune. Mi estas vere ekscitita!\u201d, diras la 8-jara Is\u0302mail, tutkore ridetante kune kun siaj gepatroj kaj aliaj familianoj."}, {"text_idx": "#000126", "text": "Sub la arkadoj kaj la eternaj lampoj, iuj c\u0302eestantoj eksidis por legi la Toraon, aliaj bruligas kandelojn kaj flustras, diskrete kun okuloj fermitaj, siajn longe tenitajn dezirojn."}, {"text_idx": "#000129", "text": "En fres\u0302data memoro, Tunizio spertis du tragikajn atakojn kontrau\u0306 la juda komunumo de G\u0302erbao. La unua okazis en 1985 kiam soldato, kiu devis subteni la ordon, ekpafis ene de la G\u0302erbaa sinagogo, mortigante kvin homojn. Poste, en 2002, 25-jara franco-tuniziano ligita al Al-Kaida mortigis 21 homojn."}, {"text_idx": "#000130", "text": "Kun tiuj c\u0302i incidentoj en memoro, la tuniziaj au\u0306toritatoj klopodas fari tiun c\u0302i c\u0302iujaran eventon pli sekura. La registarestro Najla Bouden, la ministro pri turismo Mohamed Moez Belhassine, la guberniestro de Me\u0301denine Said Ben Zayed, la c\u0302efrabeno de Tunizio Hai\u0308m Bittan, same kiel kelkaj ambasadoroj kaj diplomatoj el landoj kiel Francio, Belgio, Germanio, Italio kaj Usono partoprenis tagmang\u0302on dum la c\u0302i-jara pilgrimado."}, {"text_idx": "#000134", "text": "Rilate al la organizantoj de la pilgrimado gvidata de Perez Trabelsi (prezidanto de la Juda G\u0302erbaa Komitato kaj gvidanto de la juda komunumo en G\u0302erbao), ili opinias ke c\u0302i-jara vizito estis escepta kaj rimarkinda je kelkaj niveloj. Por ili, post du jaroj de pandemio, sendi mesag\u0302on pri paco kaj kunvivado de Tunizio al la resto de la mondo estis gravege en tiu c\u0302i tumulta tempo."}, {"text_idx": "#000137", "text": "Li estis kvar tagojn inter la plastaj seg\u0302oj en la Barah\u0302a flughaveno en Madrido [c\u0302iuj eo], atendante ke migrantaj agentoj estu tiel decaj por doni al li respondon. Li vojag\u0302is por perfektigi sian [hispanan] lingvon per stipendio de la Casa Espan\u0303a (eo: Domo Hispanio) de Tirano, Albanio [c\u0302iuj eo], sed li jam estis perdita pri kiom da fojoj li recitis en sia menso la versojn de la poetoj Lope de Vega, Go\u0301ngora kaj Garci\u0301a Lorca. La plibonigon [de sia hispanlingva nivelo] li jam estis faranta ne en la klasc\u0302ambro, sed konvinkante la policon pri tio ke li ne portis drogojn au\u0306 estis plananta eklog\u0302i en Madrido: nur por koni la urbon. Li povus senti sin kiel Quijote en la mezo de la jaro 2000, sed, tiukaze, neniu pridubus la eniron al tiu Regno de Hispanio tiel malsaman al la bonecoj kiujn li imagis. Lia sola peko estis havi albanan pasporton, lando el kiu alvenis nur katastrofaj novaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000138", "text": "Li ne povis atendi plu kaj decidis malantau\u0306eniri. Lia pacienco atingis sian limon. \u201cSe Hispanio ne volas ricevi Elvi-on, Elvi ankau\u0306 ne volas eniri Hispanion\u201d, li diris al si mem, plifortigante elmontron kiu karakterizas lin g\u0302is hodiau\u0306: paroli pri si mem en la tria persono. Li turnis sin duonvoje, petis sian pasporton kaj komencis la sekvan flugon al Albanio. Li konis kaj ne konis Madridon samtempe en tiu okazo."}, {"text_idx": "#000141", "text": "Kun tiu spirito, ni parolis kun Elvi Sidheri per retpos\u0302to kaj jen la intervjuo, kiu estis redaktita."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Kiel restas la bildo kiun vi perceptis pri Hispanio post vivado de tia malagrabla situacio en la Madrida flughaveno?"}, {"text_idx": "#000143", "text": "Fue muy impactante, ya que me di cuenta de que la Espan\u0303a de mis suen\u0303os de juventud, la que habi\u0301a conocido leyendo a Lope de Vega, Go\u0301ngora y Garci\u0301a Lorca, era otra cosa. Pero, aunque fui consciente que la realidad era distinta, no senti\u0301 ningu\u0301n resentimiento hacia Espan\u0303a. Volvi\u0301 a los pocos an\u0303os, en 2004, y despue\u0301s muchas otras veces, cada vez que podi\u0301a. De hecho, despue\u0301s de dos de\u0301cadas tome\u0301 esa experiencia como inspiracio\u0301n y la plasme\u0301 como autor en una parte de mi libro publicado en 2021, A Espan\u0303a con amor, por ma\u0301s que el libro no sea autobiogra\u0301fico."}, {"text_idx": "#000145", "text": "Elvi Sidheri, albana verkisto kaj tradukisto"}, {"text_idx": "#000147", "text": "Fui a Ame\u0301rica casi inmediatamente despue\u0301s de esta primera fea experiencia y fue muy oportuno porque en el Caribe pude reencontrar las rai\u0301ces de mi amor por el mundo hispano, su cultura y su lengua. Fui a Repu\u0301blica Dominicana y al principio me senti\u0301 casi como en casa porque estaba lleno de turistas italianos, que son muy parecidos a nosotros, los albaneses. En mi pai\u0301s la cultura y la lengua italianas esta\u0301n muy presentes. Y despue\u0301s empece\u0301 a apreciar la forma relajada en que vivi\u0301an los lugaren\u0303os, el clima, la naturaleza, el mar azul y la mu\u0301sica. Despue\u0301s en Cuba me senti\u0301 muy atrai\u0301do por su orgullo, la cultura asombrosa que tienen y la arquitectura colonial de Santiago de Cuba y La Habana. Descubri\u0301 que, aunque Espan\u0303a y Ame\u0301rica Latina tienen ori\u0301genes comunes, como la misma lengua y algunas tradiciones, el Caribe e Hispanoame\u0301rica son realidades lejanas, que difieren visiblemente de Espan\u0303a y de Europa."}, {"text_idx": "#000153", "text": "Las poblaciones indi\u0301genas conforman la parte ma\u0301s importante de la imagen que tenemos de Ame\u0301rica Latina, y en particular la que yo tengo como hispano\u0301filo porque son el corazo\u0301n mismo del continente americano. Pienso en la mezcla de etnias, lenguas, tradiciones y rai\u0301ces que aportaron civilizaciones histo\u0301ricas y tambie\u0301n en el aporte de culturas nativas: sin ellas Ame\u0301rica Latina no seri\u0301a la misma."}, {"text_idx": "#000156", "text": "La Balkana Duoninsulo ankau\u0306 estis log\u0302ata de multaj diversaj nacioj kaj la regiono c\u0302iam estis vojkrucig\u0302o de civilizacioj, religioj kaj imperioj. Mi tre scias ke mia albana identeco estis forg\u0302ita de la miksaj\u0302o de c\u0302i tiuj popoloj kaj kulturoj tra la jarcentoj."}, {"text_idx": "#000158", "text": "Seguramente podemos encontrar muchas, si\u0301. Aunque no me gusta hablar de aspectos negativos hay que mencionar que en estas dos regiones hay problema\u0301ticas comunes como falta de estabilidad, problemas econo\u0301micos, crisis gubernamentales, dictaduras pasadas y sistemas democra\u0301ticos hi\u0301bridos. Afortunadamente tambie\u0301n compartimos una actitud en la vida cotidiana de vivir con alegri\u0301a, somos irascibles, despreciamos las dificultades que enfrentamos y hay un cierto disfrute de la lentitud en el di\u0301a a di\u0301a que nos permite apreciar los pequen\u0303os placeres que se nos presentan. Me gusta pensar que, en cierto modo, los Balcanes son la Ame\u0301rica Latina de Europa en muchos aspectos hermosos."}, {"text_idx": "#000160", "text": "C\u0302u ekzistas vortoj en la albana kiujn oni povas traduki klare al la hispana, sed samtempe, traduki ilin en aliajn lingvojn malfacilegas c\u0302ar ne ekzistas ekvivalentoj?"}, {"text_idx": "#000163", "text": "Kaj se vi elektus unu solan vorton de la hispana, kiu g\u0302i estus?"}, {"text_idx": "#000164", "text": "La que siempre me ha fascinado es \u201chermosa\u201d, ya que es una de las primeras palabras que aprendi\u0301 al leer el libro \u201cLa judi\u0301a de Toledo\u201d de Lion Feuchtwanger. Es un escritor judi\u0301o alema\u0301n sobreviviente del Holocausto que en su novela describe el amor entre el rey Alfonso VIII y Raquel, una muchacha judi\u0301a a quien llamaban la \u201cFermosa\u201d. Para mi\u0301, Espan\u0303a y el mundo y culturas hispa\u0301nicas son simplemente hermosas."}, {"text_idx": "#000166", "text": "Kiuj estas la hispanaj kaj latinamerikaj au\u0306toroj kiujn vi s\u0302atas au\u0306 pli g\u0302uas traduki?"}, {"text_idx": "#000168", "text": "Mi amas fari tradukojn precipe de poetoj, estu de Hispanio au\u0306 Latinameriko, kaj mi devas klarigi ke mia unua tradukado de la hispana estis tri el la Ekzemplaj Romanoj de Cervanto [eo]. Mi tradukas au\u0306torojn la tuta tempo, kiel Octavio Paz, Mario Benedetti, Ce\u0301sar Vallejo -unu el la plej malfacilaj poetoj por traduki-, Jaime Sabines, Pablo Neruda kaj, mia plej s\u0302atata verkistino, Elvira Sastre."}, {"text_idx": "#000169", "text": "Kiu literaturo temas pri la ligoj inter la albana kaj la hispana mondo?"}, {"text_idx": "#000170", "text": "Poca y no esta\u0301 traducida. El cla\u0301sico de referencia es el famoso libro Hasta la vista (NdR: ti\u0301tulo original en albane\u0301s) del gran autor Pietro Marko, donde describe la Guerra Civil Espan\u0303ola inspirado en sus propias experiencias como voluntario de las Brigadas Internacionales. Nunca se ha traducido al espan\u0303ol y yo siempre recomiendo su traduccio\u0301n por su disidencia a la dictadura y las experiencias que cuenta. Tambie\u0301n me gustari\u0301a destacar mi libro A Espan\u0303a con Amor, en el que describo las relaciones culturales y humanas entre albaneses y espan\u0303oles desde la de\u0301cada de 1930 hasta nuestros di\u0301as a trave\u0301s de tres historias de amor en tres e\u0301pocas diferentes. (NdR: en junio se ha publicado en Espan\u0303a la novela policial La espi\u0301a de cristal de Pere Cervantes, que ambienta una historia de amor entre un reportero espan\u0303ol y una sobreviviente de guerra albanesa en el Kosovo de la posguerra)"}, {"text_idx": "#000171", "text": "Malmulta kaj ne estas tradukita. La referenca klasikaj\u0302o estas la fama libro Hasta la vista (NdlR [Hispane*]: originala titolo albane) de la granda au\u0306toro Pietro Marko, kie li priskribas la Hispanan Enlandan Militon inspiritan de siaj propraj spertoj kiel volontulo de la Internaciaj Brigadoj. Oni neniam tradukis al la hispana kaj mi c\u0302iam rekomendas g\u0302ian tradukon pro lia malkonsento al diktatoreco kaj la spertoj kiujn li rakontas. Mi ankau\u0306 s\u0302atus reliefigi mian libron Al Hispanio kun Amo, en kiu mi priskribas kulturajn kaj homajn rilatojn inter albanoj kaj hispanoj de la 1930-aj jaroj g\u0302is nuntempo tra tri amrakontoj en tri malsamaj tempoj. (NdlR [hispane]: en junio, estis eldonita en Hispanio la polica romano La espi\u0301a de cristal de Pere Cervantes, kiu starigas amrakonton inter hispana raportisto kaj postvivantino de albana milito en la postmilita Kosovo)"}, {"text_idx": "#000173", "text": "La literatura albanesa esta\u0301 viviendo una especie de renacimiento, despue\u0301s de la cai\u0301da del re\u0301gimen totalitario en Albania, pero tambie\u0301n en Kosovo, y hay muchos escritores talentosos que esta\u0301n creando una nueva ola sin vi\u0301nculos, pocas influencias y una mentalidad distinta al antiguo re\u0301gimen y sus reflejos en nuestro espacio literario, como pueden ser Erjus Mezini o Kristaq Turtulli."}, {"text_idx": "#000175", "text": "La albana literaturo vivas specon de renaskig\u0302o, post la falo de la totalisma reg\u0302imo en Albanio, sed ankau\u0306 en Kosovo, kaj estas multaj talentaj verkistoj kiuj kreas novan ondon sen ligoj, malmultaj influoj kaj malsama pensmaniero de la malnova reg\u0302imo kaj g\u0302iaj reflektoj en nia literatura spaco, kiel ekzemple Erjus Mezini au\u0306 Kristaq Turtulli."}, {"text_idx": "#000178", "text": "Tanto extranjeros como muchos autores albaneses suelen enfocarse en esto, quiza\u0301s, porque les resulta ma\u0301s fa\u0301cil que profundizar en otras cosas. En mi literatura, por el contrario, siempre trato de centrar la atencio\u0301n en el cara\u0301cter cosmopolita ancestral ti\u0301pico de los albaneses. Por ejemplo, en el hecho de que nuestra tierra desde siempre ha sido encrucijada de civilizaciones, lenguas, culturas y tradiciones y eso lleva a una mentalidad abierta y a una hospitalidad caracteri\u0301stica que se aprecia, entre otras cosas, en el rescate de los judi\u0301os en la Segunda Guerra Mundial o en la acogida de refugiados de la guerra de Kosovo en 1999. Intento destacar de nuestra Besa \u00ad\u2013co\u0301digo de honor tradicional albane\u0301s\u00ad\u2013 nuestra actitud alegre y nuestra obstinacio\u0301n y cara\u0301cter invencible ante las dificultades de la vida, el mal destino, los invasores y los regi\u0301menes opresores."}, {"text_idx": "#000179", "text": "Samkiel eksterlandanoj, albanaj au\u0306toroj kutime fokusig\u0302as pri tio, eble, c\u0302ar ili trovas g\u0302in pli facila ol profundigi aliajn aferojn. En mia literaturo, kontrau\u0306e, mi c\u0302iam provas koncentri atenton al la tipa prapatra kosmopolita karaktero de la albanoj. Ekzemple, en la fakto ke nia tero c\u0302iam estis vojkrucig\u0302o de civilizacioj, lingvoj, kulturoj kaj tradicioj kaj tio kondukas al malferma menso kaj karakteriza gastamo kiu videblas, interalie, en la savo de la judoj en la Dua mondmilito au\u0306 en la ricevo de rifug\u0302intoj de la kosova milito en 1999. Mi klopodas elstarigi el nia Besa -tradicia honora kodo en Albanio- nian gajan sintenon kaj nian persiston kaj nevenkeblan karakteron fronte al la malfacilaj\u0302oj de la vivo, malbona destino, la invadantoj kaj subpremaj reg\u0302imoj."}, {"text_idx": "#000181", "text": "Estoy seguro de que seguira\u0301n construye\u0301ndose puentes culturales entre nuestras culturas y gente, especialmente a trave\u0301s de la literatura, y dare\u0301 lo mejor de mi\u0301 para dar mi aporte en este contexto, como autor y como traductor."}, {"text_idx": "#000185", "text": "La lingvoj ofte estas esenca rimedo de identeco, sed ili ankau\u0306 kutime prezentas nesolvitan dilemon: paradokso, en kiu lingvoj permesas komunikadon, sed sole funkcias ene de certa loko kaj grupo de homoj, apartigante nin unu de la alia. Esperanto, aliflanke, serc\u0302as plifortigi sin por esti vera enireja pordo kiu funkcias por c\u0302iuj geografiaj kaj demografiaj sektoroj. Tamen, kvankam Esperanto nutras idealismon, necesas surterigi la lingvon en konkretaj kaj realaj aferoj. G\u0302ia strebo al kompleta neu\u0306traleco fronte al sociaj kaj politikaj realaj\u0302oj havas siajn limojn."}, {"text_idx": "#000186", "text": "Sed, kio estas Esperanto? G\u0302i estas artefarita lingvo, unu el la multaj inventitaj lingvoj en la mondo [es], kiu unuafoje atingis percepteblan sukceson. G\u0302i estis kreita en 1887 de Ludoviko Zamenhof, polo de juda deveno, estis kandidatigita 14-foje por la Nobel-premio pri paco. C\u0302irkau\u0306 2 milionoj da homoj parolas g\u0302in en la mondo, kun evidenta sukceso en Meksiko. Famaj esperanstistoj inkluzivis Charlie Chaplin, J.R.R. Tolkien kaj Lev Tolstoj."}, {"text_idx": "#000188", "text": "Multaj homoj kredas ke Esperanto estas idealisma lingvo, kiel menciata en la titolo de c\u0302i tiu intervjuo [es] eldonita de la meksika taggazeto Reforma [en], farita kun Carlos Velazquillo kaj Mallely Marti\u0301nez, kiu estas prezidantino de la Meksika Esperanto-Federacio. Eble, c\u0302ar Esperanto krom esti lingvo, estas ankau\u0306 kulturo kun multaj moralaj principoj. Esperanto diferencas de multaj aliaj lingvoj lau\u0306 c\u0302i tiu aspekto, c\u0302ar g\u0302i ne estas por nur paroli kaj skribi. Tio estas: oni lernas pri la Esperanto-kulturo bazita sur humanismaj kaj pacismaj valoroj kiam oni studas g\u0302in."}, {"text_idx": "#000189", "text": "La sociaj rilatoj kiuj estas teksitaj en Esperantujo, estas multkoloraj, tamen ne eblas nei, ke ene de la esperantistaj idealoj c\u0302iam ekzistis konstanto de neu\u0306traleco, kiu tenis la lingvon en \u201cpasiva\u201d loko inter multaj sociaj fenomenoj. Ekzemple, la lingvo rezistas komercadon, aspekto kiu favoris la fakton ke g\u0302i ne estas uzebla por la profito de iu grupo de homoj."}, {"text_idx": "#000191", "text": "Klara ekzemplo estas la organizaj\u0302o UEA (Universala Esperanto-Asocio) kritikata pro sia \u201cneu\u0306traleco\u201d fronte al la rusia invado en Ukrainio, kies sola deklaro pri la rusia milita enmiksig\u0302o estis: \u201cNi ne alprenas politikajn starpunktojn\u201c; [ni povas] demandi unu la alian, kie estas praktikataj la idealoj de Esperanto?"}, {"text_idx": "#000192", "text": "Surbaze de la c\u0302i supre menciita, ni povas reveni al la deirpunkto: s\u0302ajnas ke sociaj rilatoj en la esperantista komunumo celas diskuti idealismojn kaj malofte parolas pri la socia realeco en kiu ekzistas Esperanto, la socia realeco de problemoj en la nuna mondo kiujn spertas individuoj tra la tuta mondo."}, {"text_idx": "#000193", "text": "Sed ne c\u0302iam estis tiel. En antau\u0306aj jardekoj, la esperantistaro ja alprenis proprajn starpunktojn. Kiel mencias Mari\u0301a Isabel Na\u0301jera Sepu\u0301lveda, [meksika sociologo kaj] au\u0306torino de la verko \u201cEsperanto y comunicacio\u0301n humana\u201d [Esperanto kaj homa komunikado]: la esperantista kulturo, pretendante esti tutmonda, estis la akceptanto de multaj pensmanieroj kaj esprimformoj, ekzemple, alig\u0302o al kontrau\u0306fas\u0302ismaj pozicioj en landoj kiel Hispanio antau\u0306 jardekoj, g\u0302is la dau\u0306ra aldono de libroj, tradukoj kaj au\u0306dvidaj kaj muzikaj projektoj, kiuj disvolvig\u0302adas g\u0302is hodiau\u0306."}, {"text_idx": "#000194", "text": "Se Esperanto estas ujo de \u201cpacaj batalantoj\u201d, g\u0302i bezonas partopreni en la meditado pri la realaj problemoj. Ec\u0302 se nia lingvo tute ne estas la [pli parolata] dua lingvo de la tuta mondo, ni povas almenau\u0306 doni al g\u0302i la kapablon esti granda komunika lingvo, aliri aferojn el pli humanismaj perspektivoj, alivorte, tio signifas denunci la malhumanecon de la realeco."}, {"text_idx": "#000195", "text": "Do, kiel transcendi kaj doni tiun potencialon al Esperanto? La respondo troveblas en ekzemplo donita en 2018 de la [meksika] antropologo Iva\u0301n Deance [es], kiu en la Nacia Esperanta Kongreso en Pu\u0306eblo, Meksiko, parolis pri kiel Esperanto helpis liajn studentojn pli bone komuniki kun la Totonakoj, indig\u0302ena log\u0302antaro, danke al la lingvaj kvalitoj de Esperanto, servinte kiel ponto-lingvo, faciligis la komprenon de ilia denaska lingvo. Tiu c\u0302i ekzemplo montras al ni superadon de la multkultura ebeno kaj la serc\u0302adon de pli grava celo: la interkultura dialogo, tutnecesa por trovi solvojn al la malegalecaj vivkondic\u0302oj en niaj socioj."}, {"text_idx": "#000196", "text": "Ne c\u0302iuj el ni estas antropologoj kaj [nek] povas efektivigi projektojn kiel ekzemple tiu klarigita en la antau\u0306a alineo, sed informi pri c\u0302i tiuj aferoj estas fari pluan pas\u0302on, esti implikitaj en sociaj rilatoj kreeblaj el Esperanto."}, {"text_idx": "#000198", "text": "C\u0302i tiu artikolo estis origine eldonita de Carlos Gutie\u0301rrez en la latinamerika amaskomunikilo Connectas. G\u0302i estis reduktita kaj republikigita en Tutmondaj Voc\u0302oj [eo] kadre de gazetara partnerig\u0302o."}, {"text_idx": "#000200", "text": "La Pintokunveno de la Amerikoj, kiu komencig\u0302is en 1994, estas serio da kunvenoj de s\u0302tataj kaj registaraj estroj de la okcidenta hemisfero por pridiskuti komunajn zorgojn, valorojn kaj politikojn, kaj estas organizita de la Organizaj\u0302o de la Amerikaj S\u0302tatoj (OAS\u0302) [eo]. La gastiganta lando \u2014 c\u0302i-kaze Usono \u2014 elsendas la invitojn."}, {"text_idx": "#000201", "text": "Reagis unue la prezidanto de Meksiko, Andre\u0301s Manuel Lo\u0301pez Obrador (AMLO), kiu diris ke li ne c\u0302eestos la pintokunvenon se ne c\u0302iuj landoj partoprenos: \u201cSe oni estas ekskludita, se ne c\u0302iuj estas invititaj, reprezentanto de Meksiko iros, sed mi ne irus\u201d. Demandita c\u0302u temas pri protesta mesag\u0302o, la prezidanto kategorie jesis, \u201cc\u0302ar mi ne volas ke la sama politiko dau\u0306ru en Ameriko. Kaj fakte mi volas aserti sendependecon, suverenecon kaj manifesti por universala frateco. Ni ne estas por konfrontig\u0302oj\u201d."}, {"text_idx": "#000205", "text": "Era su intencio\u0301n excluir a varios pai\u0301ses, entre ellos #Cuba, a pesar del fuerte reclamo regional a que se le pusiera fin a las exclusiones. (1/4)"}, {"text_idx": "#000210", "text": "Por iuj spertuloj, la Pintokunveno de la Amerikoj spegulas la malaltan integrig\u0302on de la nacioj de la kontinento, la demokratian krizon en multaj el ili, kaj pridubas la superregadon de Usono en la regiono. Ekzemple, Anatoly Kurmanaev kaj Jack Nicas, en teksto por The New York Times, atentigas ke c\u0302i tiu kunveno, kiu devus \u201creliefigi la vizion de la registaro de Joe Biden\u201d, reale \u201cpovus montri la malpliig\u0302antan influon de Usono en la antau\u0306enigo de g\u0302iaj planoj en la regiono\u201d. Siaflanke, Andrea Sanfeliz, internaciisto kaj direktorino de Institucia Disvolvig\u0302o de la Meksika Instituto por Konkureco (IMCO), trovas en la nuna usona administrado \u201cmaltrankviligitan, malfortigitan gvidadon, kun malmulta direkto\u201d; efektive, s\u0302i diras ke tio, kion ni povus vidi estas \u201cla zorgo kiun Usono havas pro la pliig\u0302o de popolismo en Latinameriko\u201d."}, {"text_idx": "#000213", "text": "Usono ekskludante fratinajn landojn, kiel Kubon, Venezuelon kaj Nikaragvon de la Pintokunveno, detruas la fundamentojn por solidareco, kunlaboro kaj respekto por suvereneco, kiujn subtenas la OAS\u0302-c\u0302arto. Usono dividas latinamerikajn landojn."}, {"text_idx": "#000215", "text": "En la lastaj jaroj, au\u0306toritataj reg\u0302imoj komencis reaperi en Venezuelo kaj Nikaragvo, kvankam Kubo jam havis registaron kun c\u0302i tiuj trajtoj, diras Mario Torrico, esploristo de FLACSO-Me\u0301xico, en la libro Giro a la derecha. Un nuevo ciclo poli\u0301tico en Ame\u0301rica Latina (\u201cTurnig\u0302o dekstren. Nova politika ciklo en Latinameriko\u201d). Tamen, li aldonas, en landoj kiel Honduro kaj Bolivio, \u201cdemokratio difektig\u0302is\u201d kaj estroj kun \u201cmalkas\u0302e kontrau\u0306demokratia diskurso\u201d \u201celstarig\u0302is sukcese\u201d. Tio rilatas precipe al Bolsonaro kaj Nayib Bukele, de Salvadoro. Xavier Rodri\u0301guez-Franco, venezuela politikologo kaj latinamerikisto log\u0302anta en Usono, konsentas ke de politika vidpunkto, la regiono trapasas \u201cbedau\u0306rindan demokratian regreson en multaj el niaj landoj\u201d."}, {"text_idx": "#000216", "text": "La \u201cau\u0306toritata minaco\u201d en Latinameriko, aldonas Torrico en sia verko, \u201cekestas en momento de manko de konfido de la log\u0302antaro ne nur al politikistoj kaj partioj, sed ankau\u0306 de la subteno de demokratio mem fronte al konstantaj problemoj, kiuj ne trovas solvon, kiel malsekureco, la malfortika ekonomia situacio de familioj kaj korupto\u201d."}, {"text_idx": "#000226", "text": "Sed estas aliaj homoj en la mondo, kiuj kun intereso rigardas la situacion en Ukrainio kaj kiuj fakte iom envias tion, kiel ajn strange, kion ukrainoj spertas. C\u0302i tiuj homoj silente preg\u0302as, \u201cDio, c\u0302u vi povus doni al ni s\u0302ancon kiel tiun de la ukrainoj?\u201d"}, {"text_idx": "#000228", "text": "Estas kelkaj kialoj pro kiuj ujguroj admiras ukrainojn. Pasintsemajne la ukraina prezidento Volodimir Zelenskij parolis al la amaskomunikiloj kaj deklaris sian kurag\u0302on kaj lojalecon al sia popolo. Li ankau\u0306 diris al aliaj s\u0302tatestroj dum virtuala konferenco, \u201cC\u0302i tiu eble estos la lasta fojo, kiam vi vidas min vivanta\u201d. Pasintjare ujguraj gvidantoj Shirzat Bawdun kaj Sattar Sawut, akuzitaj pri \u201cseparatismaj\u201d agoj, malkas\u0302e parolis al la amaskomunikiloj kaj ploris: \u201cMi pentis, mi faris eraron\u201d. La diferenco inter tiuj homoj ne estas la nivelo de patriotismo au\u0306 personeco, sed la politika statuso (destino) de la du popoloj al kiuj ili apartenas. Unu regiono jam spertis invadon, dum la alia nuntempe invadig\u0302as. Tiu lasta parolas sub la minaco de tankoj, la alia suferas torturon."}, {"text_idx": "#000231", "text": "La 4-an de marto la oficejo pri homaj rajtoj de UN konfirmis, ke 331 civiluloj estis mortigitaj kaj 675 vunditaj en Ukrainio ekde kiam la invado de Rusio komencig\u0302is la 24-an de februaro. Kvankam s\u0302okaj, iliaj mortoj estis rapidaj. Kontraste, pli ol tri milionoj da ujguroj malrapide mortis en malliberejoj kaj koncentrejoj dum kvin jaroj. Erkin Sidick, sciencisto kaj prezidanto de Uyghur Projects Foundation [Fondaj\u0302o pri Ujguraj Projektoj] demandis, tirinte konkludojn el oficialaj datumoj, \u201cKien iris la 8,3 milionoj da ujguroj en 2\u20133 jaroj?\u201d"}, {"text_idx": "#000234", "text": "La 28-an de februaro, 27 eu\u0306ropaj landoj, kun kiuj ukrainoj sentas sin kulture identaj, publikigis deklaron por subteni ukrainojn kaj trudis sankciojn al Rusio. Sed la islama mondo, al kiu apartenas ujguroj, voc\u0302donis kun C\u0302inio pri la afero de ujguroj c\u0302e UN. La g\u0302enerala sekretario de UN Anto\u0301nio Guterres kondamnis Rusion en la dua tago de la milito kaj postulis c\u0302esigon de la invado, sed post la malkovro de la ujgura genocido pasis kvin jaroj g\u0302is li petis de C\u0302inio permesi enketon pri la ujgura situacio. UN ankau\u0306 ankorau\u0306 ne etikedis la situacion \u201cgenocido\u201d, malgrau\u0306 la fakto ke ok okcidentaj landoj kaj sendependa tribunalo karakterizas g\u0302in tiel."}, {"text_idx": "#000236", "text": "Kiam c\u0302i tiu artikolo estos publikigita, eble la tuta Ukrainio estos falinta en la manojn de Rusio, sed ujguroj ankorau\u0306 envias ukrainojn, c\u0302ar ukrainoj havas la kapablon determini kun kiu kaj kiam ili geedzig\u0302as, dum ujguraj virinoj estas devigitaj edzig\u0302i kun la han-c\u0302inoj kiuj okupis la landon, kaj iliaj infanoj (c\u0302irkau\u0306 500,000) estas kondukitaj al orfejoj en interna C\u0302inio for de sia patrujo."}, {"text_idx": "#000237", "text": "Eble ujguroj hodiau\u0306 ig\u0302os ukrainoj morgau\u0306, kiel ukrainoj hodiau\u0306 estis ujguroj hierau\u0306."}]