[{"text_idx": "#000004", "text": "La pola ( je\u0328zik politikistskio, polszczyzna) estas West Slavic-lingvo parolita c\u0302efe en Pollando kaj estas la gepatra lingvo de la poloj.\nG\u0302i apartenas al la Lekita subgrupo de la okcidentslavaj lingvoj.\nLa pola estas la oficiala lingvo de Pollando, sed g\u0302i ankau\u0306 estas uzita c\u0302ie en la mondo de polaj malplimultoj en aliaj landoj.\nG\u0302i estas unu el la oficialaj lingvoj de la Eu\u0306ropa Unio.\nG\u0302ia skriba normo estas la pola alfabeto, kiu havas 9 aldonojn al la leteroj de la baza latina manuskripto ( a\u0328, c\u0301, e\u0328, \u0142, n\u0301, o\u0301, s\u0301, z\u0301, z\u0307).\nLa pola estas proksime rilatita al kas\u0302ubo, silezia, Upper Sorbian, Lower Sorbian, la c\u0302eh\u0302a kaj la slovaka."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Kvankam la au\u0306straj, germanaj kaj rusaj administracioj penis multe da premo sur la pola nacio (dum la 19-a kaj fruaj 20-a jarcentoj) sekvante la Dispartigojn de Pollando, kiu rezultigis provojn subpremi la polan lingvon, ric\u0302a literaturo c\u0302iaokaze formig\u0302is dum la jarcentoj kaj la lingvo nuntempe havas la plej grandan nombron da parolantoj de la West Slavic-grupo.\nG\u0302i parolita slava lingvo, post la rusa kaj j\u0302us antau\u0306 ukraina. ankau\u0306 estas"}, {"text_idx": "#000006", "text": "En historio, la pola povas esti grava lingvo, kaj diplomatie kaj akademie en Centra kaj Orienta Eu\u0306ropo.\nHodiau\u0306, la pola estas parolita fare de pli ol 38.5 milionoj da homoj kiel ilia gepatra lingvo en Pollando.\nG\u0302i ankau\u0306 estas parolita kiel dua lingvo en okcidentaj partoj de Belorusio kaj Ukrainio, okcidenta kaj centra Litovio, same kiel la nordaj partoj de la C\u0302eh\u0302a Respubliko kaj Slovakio.\nPro la elmigrado de Pollando dum malsamaj periodoj, plej precipe post 2-a Mondmilito, milionoj da polaj parolantoj povas esti trovitaj en landoj kiel ekzemple Israelo, Au\u0306stralio, Brazilo, Kanado, Britio, Irlando, kaj Usono.\nEkzistas 55 milionoj polalingvaj parolantoj c\u0302irkau\u0306 la mondo."}, {"text_idx": "#000007", "text": "8 Pruntvortoj de la pola"}, {"text_idx": "#000009", "text": "1.2 Influo de fremdaj lingvoj\n1.3 Areo de influo de pola lingvo"}, {"text_idx": "#000010", "text": "La pola komencis aperi kiel klara lingvo c\u0302irkau\u0306 la 10-a jarcento, la procezon plejparte ekigiten fare de la establado kaj evoluo de la pola s\u0302tato.\nMieszko I, reganto de la Polans-tribo de Greater Poland regiono, unuigis kelkajn kulture kaj lingve parencajn tribojn de la basenoj de la Vistulo kaj Oder antau\u0306 poste akceptado de bapto en 966.\nKun kristanismo, Pollando ankau\u0306 adoptis la latinan alfabeton, kiu faris ebla surpaperigi la polan, g\u0302is tiam ekzistantan nur kiel parola lingvo.\n\"It SIC valora je mencio\", skribas al Tomasz Kamusella, \"ke la pola estas la plej malnova, ne-eklezia, skriba slava lingvo kun kontinua tradicio de legopovo kaj oficiala uzo, kiu dau\u0306ris nerompitaj de la 16-a jarcento g\u0302is tiu tago.\""}, {"text_idx": "#000011", "text": "La antau\u0306ulo al moderna polo estas la malnova pola lingvo.\nFinfine, la pola supozeble descendas de la neatestita proto-loslava lingvo.\nLa pola estis lingua franca de 1500-1700 en Centraj kaj malgrandaj partoj de Orienta Eu\u0306ropo, pro la politika, kultura, scienca kaj armea influo de la antau\u0306a Respubliko de Ambau\u0306 Nacioj."}, {"text_idx": "#000012", "text": "La Book of Henryko\u0301w (Libro de Henryko\u0301w) ( pole:\nLiber fundationis claustri Sancte Marie Virginis in Heinrichau), enhavas la plej fruan konatan frazon skribitan en la pola lingvo:\nDay, ut ia pobrusa, a ti poziwai (prononcita origine kiel:\nDaj, uc\u0301 ja pobrusza, a ti pocziwaj, moderna polo:\nDaj, niech ja pomiele\u0328, a ty odpoczywaj au\u0306 Pozwo\u0301l, z\u0307e ja be\u0328de\u0328 me\u0142\u0142, a ty odpocznij, angla:\nVenu, lasis min mueli, kaj vi ripozas), skribitan c\u0302irkau\u0306 1270."}, {"text_idx": "#000013", "text": "La mezepoka registrilo de tiu frazo, la cistercianmonah\u0302o Petro de la Henryko\u0301w-monah\u0302ejo, notis tiun Hoc-orienton en poloniko\" (\"Tio estas en la pola\")."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Pollando estas la plej lingve homogena eu\u0306ropa lando;\npreskau\u0306 97% de la civitanoj de Pollando deklaras polan kiel sia gepatra lingvo.\nAliloke, poloj konstituas grandajn malplimultojn en Litovio, Belorusio, kaj Ukrainio.\nLa pola estas la plej vaste uzita minoritata lingvo en Distrikto Vilnius de Litovio (26% de la populacio, lau\u0306 la censrezultoj, (2001) kie Vilno estis parto de Pollando de 1922 g\u0302is 1939) kaj estas trovita aliloke en sudorienta Litovio.\nEn Ukrainio g\u0302i estas plej ofta en okcidenta Lvivo kaj Volyn Oblasts, dum en Okcidenta Belorusio g\u0302i estas uzita antau\u0306 la signifa pola malplimulto, precipe en la Brest- kaj Grodno regionoj kaj en lokoj lau\u0306 la litova limo.\nEkzistas signifaj nombroj da polaj parolantoj inter polaj elmigrantoj kaj siaj posteuloj en multaj aliaj landoj."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Lau\u0306 la censo (2011)= ekzistas nun pli ol 500,000 homoj en Anglio kaj Kimrio kiuj pripensas polan esti sia \"c\u0302efa\" lingvo.\nEn Kanado, ekzistas signifa pola kanada populacio: ekzistas 242,885 parolantoj de la pola lau\u0306 la censo, (2006) kun speciala koncentrig\u0302o en Toronto (91,810 parolantoj) kaj Montrealo."}, {"text_idx": "#000017", "text": "La geografia distribuado de la pola lingvo estis tre trafita per la teritoriaj s\u0302ang\u0302oj de Pollando tuj post 2-a Mondmilito kaj polaj transigo de log\u0302antaroj (1944-46).\nPoloj eklog\u0302is en la \" Reakiritaj Teritorioj \" en la okcidento kaj nordo, kiuj antau\u0306e estis plejparte germanlingvaj.\nKelkaj poloj restis en la antau\u0306e Pol-regataj teritorioj en la oriento kiuj estis aneksitaj fare de Sovetunio, rezultigante la aktualaj Pol-parolantaj malplimultoj Litovion, Belorusion, kaj Ukrainio, kvankam multaj poloj estis forpelitaj au\u0306 elmigris de tiuj areoj g\u0302is areoj ene de la novaj limoj de Pollando.\nDume, la flugo kaj elpelo de germanoj (1944-50), same kiel la elpelo de ukrainaj kaj Operation Vistula, la malvola relog\u0302igo de ukrainaj malplimultoj al la Restituita Territories en 1947 en la okcidento de la lando, kontribuite al la lingva homogeneco de la lando."}, {"text_idx": "#000018", "text": "La pola lingvo ig\u0302is multe pli homogena en la dua duono de la 20-a jarcento, delvis pro la amasmigrado de pluraj milionoj da polaj civitanoj de la orienta g\u0302is la okcidenta regiono post la sovetia aneksado de la Kresy en 1939, kaj la aneksado de iama germana teritorio post 2-a Mondmilito.\nTiu tendenco direkte al homogeneco ankau\u0306 devenas de la vertikale integra naturo de la au\u0306toritatema Polish People's Republic."}, {"text_idx": "#000019", "text": "[ citaj\u0302o bezonis ] La log\u0302antoj de malsamaj regionoj de Pollando dau\u0306re [g\u0302isdatigo] parolas \"norman\" polon iom alimaniere, kvankam la diferencoj inter regionaj dialektoj prezentig\u0302as iometaj.\nUnu-gepatralingvaj parolantoj de la pola havas neniun problemon komprenantan unu la alian, kaj ne-indig\u0302enaj parolantoj povas havi malfacilecon distingantan regionajn variojn."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La pola estas normale priskribita kiel konsistante de kvar au\u0306 kvin c\u0302efaj dialektoj:"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Greater Polish, parolita en la okcidento\nLesser Polish, parolita en la sudo kaj sudoriento\nMasovian, parolita c\u0302ie en la centraj kaj orientaj regionoj\nSilezia, parolite en la sudokcidento (ankau\u0306 pripensis aparta lingvo, vidas komenton malsupre)"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Kas\u0302ubo, parolita en Pomerio okcidente de Gdan\u0301sk sur la Balta Maro, ofte estas konsiderita kvina dialekto.\nG\u0302i enhavas kelkajn ecojn ne troviten aliloke en Pollando, ekz. nau\u0306 apartaj bus\u0302aj vokaloj (vs. la kvin el norma polo) kaj (en la nordaj dialektoj) foneman vortstreson, arkaika trajto konservis de Common Slavic tempoj kaj ne trovite ie ajn alie inter la okcidentslavaj lingvoj.\nTamen, al g\u0302i \"mankas la plej multaj el la lingvaj kaj sociaj determinantoj de lingvo-eco\"."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Multaj lingvaj fontoj pri la slavaj lingvoj priskribas silezian kiel dialekton de la pola.\nTamen, multaj Silezianoj konsideras sin aparta etneco kaj rekomendis por la rekono de silezia lingvo.\nLau\u0306 la lasta oficiala censo en Pollando en 2011, pli ol duona milionpopolo deklaris silezian kiel sia gepatra lingvo.\nMultaj socilingvistikaj fontoj (ekz. de Tomasz Kamusella, [22] Agnieszka Pianka, Alfred F. Majewicz, [23] Tomasz Wicherkiewicz) [24] supozas ke eksterlingvaj kriterioj decidas c\u0302u io estas lingvo au\u0306 dialekto de la lingvo: uzantoj de parolado au\u0306/kaj politikaj decidoj, kaj tio estas dinamikaj (t.e. s\u0302ang\u0302as dum tempo).\nAnkau\u0306, lingvorganizoj s\u0302atas kiel SIL internacia [25] kaj resursoj c\u0302ar la akademia kampo de lingvistiko s\u0302atas kiel Ethnologue, [26]\nLinguist List [27] kaj alia, ekzemple Ministry of Administration (Ministerio de administracio) kaj Digitization [28] rekonis silezian lingvon.\nEn julio 2007, la silezia lingvo estis rekonita per ISO, ricevis Iso-kodo de szl."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Iu pli da karakterizaj\u0302o sed malpli g\u0302eneraligitaj regionaj dialektoj inkludas:"}, {"text_idx": "#000027", "text": "La pola konsonant sistemo montras pli da komplekseco: g\u0302iaj karakterizaj trajtoj inkludas la serion de afrikato kaj palatajn konsonantojn kiuj rezultig\u0302is el kvar proto-la slava\npalataligoj kaj du pliaj palataligoj kiuj okazis en la pola kaj Belarusian.\nLa plena aro de konsonantoj, kune kun iliaj plej oftaj literumoj, povas esti prezentita jene (kvankam aliaj fonologiaj analizoj ekzistas):"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Neu\u0306traligado okazas inter esprimitaj - senvoc\u0302konsonantaj paroj en certaj medioj: c\u0302e la fino de vortoj (kie devoicing okazas), kaj en certaj konsonantgrupoj (kie asimilado okazas).\nPor detaloj, vidu Voicing and devoicing en la artikolo pri pola fonologio."}, {"text_idx": "#000030", "text": "La plej multaj polaj vortoj estas paroksitonoj (t.e., la streso falas sur la duaal-lasta silabo de plursilaba vorto), kvankam ekzistas esceptoj."}, {"text_idx": "#000031", "text": "La pola alfabeto venas de la latina manuskripto, sed inkludas certajn kromajn leterojn formis uzantajn diakritajn signojn.\nLa pola alfabeto estis unu el tri gravaj formoj da Latin-bazita ortografio evoluigita por slavaj lingvoj, la aliaj estante c\u0302eh\u0302a ortografio kaj kroata ortografio, c\u0302i-lastaj estante 19-ajarcenta invento provanta fari kompromison inter la unuaj du.\nKas\u0302ubo uzas Pol-bazitan sistemon, la slovaka uzas C\u0302eh\u0302-bazitan sistemon, kaj sloveno sekvas la kroaton unu;\nla soraba lingvo miksas la polon kaj la c\u0302eh\u0302ajn."}, {"text_idx": "#000032", "text": "La diakritaj signoj uzitaj en la pola alfabeto estas la kreska (grafike simila al la dekstra korno) en la literoj c\u0301, n\u0301, o\u0301, s\u0301, z\u0301 kaj tra la letero en \u0142;\nla kropka (supera punkto) en la litero z\u0307, kaj la Ogoneko (\"malgranda vosto\") en la literoj a\u0328, e\u0328.\nLa literoj q, v, x ofte estas ne konsideritaj parto de la pola alfabeto;\nili estas uzitaj nur en fremdaj vortoj kaj nomoj."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Pola ortografio estas plejparte fonema - ekzistas kohera korespondado inter leteroj (au\u0306 digrafoj kaj trigrafoj) kaj fonemoj (c\u0302ar esceptoj vidas malsupre).\nLa leteroj de la alfabeto kaj siaj normalaj fonemaj valoroj estas listigitaj en la sekva tabelo."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Esprimitaj kongruaj leteroj ofte venas por reprezenti senvoc\u0302ajn sonojn (kiel montrite en la tabeloj);\ntio okazas c\u0302e la fino de vortoj kaj en certaj aretoj, pro la neu\u0306traligado menciita en la Phonology-sekcio supre.\nFoje ankau\u0306 senvoc\u0302aj kongruaj leteroj povas reprezenti esprimitajn sonojn en aretoj."}, {"text_idx": "#000037", "text": "La sekva tablo montras la korespondadon inter la sonoj kaj literumo:"}, {"text_idx": "#000040", "text": "Krom en la kazoj menciis supre, la litero I se sekvite per alia vokalo en la sama vorto kutime reprezentas / j /, ankorau\u0306 palataligo de la antau\u0306a konsonanto c\u0302iam estas supozitaj."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Rimarku ke tio duobligis leterojn reprezentas apartajn okazojn de la sono koncernita;\nekzemple Anna estas prononcita /an\u02d0a/ en la pola (la duobla n ofte estas prononcita kiel plilongigita ununura n)."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Ekzistas certaj aretoj kie skriba konsonanto ne estus prononcita.\nEkzemple, la \u0142 en la vortoj mo\u0301g\u0142 (\"povis\") kaj jab\u0142ko (\"pomo\") eble estos preterlasitaj en ordinara parolado, kondukante al la elparoloj muk kaj japko au\u0306 jabko."}, {"text_idx": "#000046", "text": "La pola estas tre klinita lingvo, kun relative libera vortordo, kvankam la domina arang\u0302o estas subjekt-verb-objekta (SVO).\nEkzistas neniuj artikoloj, kaj submetataj pronomoj ofte estas faligitaj."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Substantivoj apartenas al unu el tri seksoj: vira, virineca kaj neu\u0306tra.\nDistingo ankau\u0306 estas farita inter vivantaj kaj senvivaj virgenraj substantivoj en la singularo, kaj inter viraj personaj kaj ne-vir-personaj substantivoj en multnombro.\nEkzistas sep kazoj: nominativo-, genitivo, dativo, akuzativo, instrumentalo, lokativo kaj vokativo."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Adjektivoj konsentas kun substantivoj lau\u0306 sekso, kazo kaj nombro.\nAtribuaj adjektivoj plej ofte antau\u0306as la substantivon, kvankam en certaj kazoj, precipe en fiksaj frazoj (kiel je\u0328zik politikistskio, \"pola (lingvo)\"), la substantivo unue povas veni.\nLa plej multaj mallongaj adjektivoj kaj iliaj derivitaj adverboj formas komparativojn kaj superlativojn per klinado (la superlativo estas formita prefiksante najn- al la komparativo)."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Pasiv-specaj konstruoj povas esti faritaj uzi la helpbic\u0301 au\u0306 zostac\u0301 (\"ig\u0302i\") kun la pasiva participo.\nEkzistas ankau\u0306 nepersona konstruo kie la aktiva verbo estas uzita (en triapersona singularo) kun neniu subjekto, sed kun la c\u0302eestantaj refleksiva pronomsie\u0328 por indiki g\u0302eneralan, nespecifitan temon (kiel en pijesie\u0328 wo\u0301dke\u0328 \"vodko estas trinkita\" - noto tiu wo\u0301dka aperas en la akuzativo).\nSimila frazospeco en la preterito uzas la pasivan participon kun la finanta - o, kiel en u\u0306idzianludzi (\"homoj estis viditaj\").\nKiel en aliaj slavaj lingvoj, ekzistas ankau\u0306 sensubjektaj frazoj formis uzantajn tiajn vortojn kiel moz\u0307nan (\"g\u0302i estas ebla\") kune kun infinitivo."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Povo de aroj havas kompleksan sistemon de klinado kaj interkonsento.\nKvara Moselibro pli alta ol kvin (krom tiuj finig\u0302antaj kun la cifero 2, 3 au\u0306 4) regas genitivkazon prefere ol nominativo au\u0306 akuzativo.\nSpecialaj formoj de nombroj (kolektivaj numeraloj) estas uzitaj kun certaj klasoj de substantivo, kiuj inkludas dzieckon (\"infano\") kaj ekskluzive pluralajn substantivojn kiel ekzemple drzu\u0306i (\"pordo\")."}, {"text_idx": "#000055", "text": "La latina lingvo, por tre longa tempo la nura oficiala lingvo de la pola s\u0302tato, havis grandan influon sur la pola.\nMultaj polaj vortoj ( Rzeczpospolita de RES publica, zdanie por kaj \"opinio\" kaj \"frazo\", de sententia) estis rektaj prunteprenoj de la latina.\nLa latina estis konata certagrade pli granda au\u0306 pli malgranda de la plej granda parto de la multnombra szlachta en la 16-a g\u0302is 18-a jarcentoj (kaj g\u0302i dau\u0306re estis grandskale instruita en mezlernejoj g\u0302is 2-a Mondmilito).\nKrom dekduoj da pruntvortoj, g\u0302ia influo ankau\u0306 povas esti vidita en kelkaj lau\u0306vortaj latinaj frazoj en pola literaturo (precipe de la 19-a jarcento kaj pli frue)."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Dum la 12-a kaj 13-a jarcentoj, mongolaj vortoj estis alportitaj al la pola lingvo dum militoj kun la armeoj de G\u0302ingis-H\u0302ano kaj liaj posteuloj, ekz. dzida (lanco) kaj szereg (linio au\u0306 vico)."}, {"text_idx": "#000058", "text": "En 1518, la pola reg\u0302o Sigismondo la 1-a edzig\u0302inta Bona Sforza, la nevino de la Holy Roman-imperiestro Maksimiliano, kiu enkondukis italan kuirarton en Pollando, aparte legomoj.\nTial, vortoj de la itala inkludas pomidor de \"pomodoro\" (tomato), kalafior de \"cavolfiore\" (florbrasiko), kaj pomaran\u0301czan, miksvorton de itala \"Pomo\" ( kernfrukto) kaj plie \"arancio\" (orang\u0302a).\nPli posta vorto de itala origino estas au\u0306tovojo (de itala \"au\u0306tovojo\", au\u0306tovojo)."}, {"text_idx": "#000059", "text": "En la 18-a jarcento, kun la altig\u0302anta signifo de Francio en Eu\u0306ropo, la franca anstatau\u0306is la latinan kiel grava fonto de vortoj.\nKelkaj francaj prunteprenoj ankau\u0306 originas de la napoleona epoko, kiam la poloj estis entuziasmaj subtenantoj de Napoleono.\nEkzemploj inkludas ekran (de franca \"e\u0301cran\", ekrano), abaz\u0307ur (\"abat-tago\", lamps\u0302irmilo), refamilion (\"rekvinopulo\", s\u0302arko), meble (\"meuble\", meblaro), bagaz\u0307 (\"saketag\u0302o\", bagag\u0302o), walizkan (\"valizo\", valizo), fotel (\"brakseg\u0302o\", brakseg\u0302o), plaz\u0307an (\"plag\u0302o\", strando) kaj koszmar (\"cauchemar\", kos\u0302maro).\nKelkaj loknomoj ankau\u0306 estis prilaboritaj lau\u0306 la franca, kiel ekzemple la Varsovia urbeto de z\u0307oliborz (\"jolibord\" = bela riverbordo), same kiel la urbo de z\u0307yrardo\u0301w (de la nomo Girard, kun la pola sufikso - o\u0301w fiksita por rilati al la fondinto de la urbo)."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Multaj vortoj estis pruntitaj de la germana lingvo de la konsiderinda germana populacio en polaj grandurboj dum mezepokaj tempoj.\nGermanaj vortoj trovitaj en la pola lingvo ofte estas ligitaj kun komerco, la konstruaj\u0302industrio, liberecrajtoj kaj urbovivo.\nKelkaj vortoj estis asimilitaj lau\u0306vorte, ekzemple Handel (komerco) kaj dak (tegmento);\naliaj estas okulfrapaj la sama, sed malsamas skribe sknur - sznur (s\u0302nureto).\nKiel rezulto de esti najbaroj kun Germanio, la pola havas multajn germanajn esprimojn kiuj farig\u0302is lau\u0306litere tradukitaj ( pau\u0306saj\u0302oj).\nInterese, la regionaj dialektoj de Supra Silezio kaj Masuria (Moderna pola Orienta Prusio) havas videble pli germanajn pruntvortojn ol aliaj dialektoj."}, {"text_idx": "#000061", "text": "La kontaktoj kun otomana Turkio en la 17-a jarcento alportis multajn novajn vortojn, kelkaj el ili dau\u0306re en uzo, kiel ekzemple:\nvazo (\"yar\" profunda valo), szasz\u0142ik (\" s\u0327is\u0327lik\" shishokebabo), filiz\u0307anka (\"nag\u0302ilskatolo-\" taso), arbuz (\"karpuz\" akvomelono), diu\u0306an (\"divano-\" tapis\u0302o), [30] ktp."}, {"text_idx": "#000062", "text": "De la fondo de la Regno de Pollando en 1025 tra la fruaj jaroj de la Respubliko de Ambau\u0306 Nacioj kreis en 1569, Pollando estis la plej tolerema lando de judoj en Eu\u0306ropo.\nKonata kiel paradisus Iudaeorum (la latina por \"paradizo por la judoj\"), g\u0302i ig\u0302is s\u0302irmejo por persekutitaj kaj forpelitaj eu\u0306ropaj judaj komunumoj kaj la hejmo de la plej granda juda komunumo de la monda de la tempo.\nKiel rezulto, multaj polaj vortoj venas de la jida, parolita fare de la granda Polish Jewish populacio kiu ekzistis g\u0302is la holokau\u0306sto.\nPruntitaj jida-vortoj inkludas bakor (neregebla knabo au\u0306 infano), bajzel (slango por h\u0302aoso), belfer (slango por instruisto), ciuky (slango por vesti), kvastojn (slango por tre bongusta mang\u0302aj\u0302o), geszeft (slango por komerco), kitel (slango por antau\u0306tuko), machlojkan (slango por frau\u0306do), mamonan (mono), menele (slango por restaj\u0302oj kaj ankau\u0306 por senhejmaj homoj), misziginon (slango por frenezulo), pindan (slango por knabino, pejorative), plajtan (slango por bankroto), reju\u0306ak (bruo), szmal (slango por mono), kaj trefny (riskan)."}, {"text_idx": "#000063", "text": "La montodialektoj de la Go\u0301rale en suda Pollando, havas tre kelkajn vortojn pruntitajn de hungara (ekz. Baca, gazda, juhas, hejna\u0142) kaj rumanan kiel rezulto de historiaj kontaktoj kun Hungar-dominita Slovakio kaj Walakianaj pas\u0302tistoj kiuj vojag\u0302is norden lau\u0306 Karpatoj."}, {"text_idx": "#000064", "text": "S\u0302telistslango inkludas tiajn vortojn kiel kimac\u0301 (por dormi) au\u0306 majker (tranc\u0302ilo) de greka origino, konsiderita tiam malkonata al la ekstera mondo."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Rektaj prunteprenoj de la rusa estas ekstreme maloftaj, malgrau\u0306 longaj periodoj da dependeco de Caristo-Rusio kaj Sovet-Unio, kaj estas limigitaj al kelkaj internaciismoj, kiel ekzemple sputniko kaj pierestrojka [ citaj\u0302o bezonis ].\nRusaj personaj nomoj estas transskribitaj en la polan same;\ntiel la nomo de C\u0302ajkovski estas literumita Piotr Iljicz Czajkowski."}, {"text_idx": "#000069", "text": "La vorto piceo eniris la anglan lingvon de la pola nomo da Prusy (historia regiono, hodiau\u0306parto de Pollando).\nG\u0302i ig\u0302is piceo c\u0302ar en la pola, z Prus, sonis kiel \"piceo\" en la angla (transl.\n\"de Prusio \") kaj estis komunnomo por krudvaroj alportitaj al Anglio fare de hanseataj komercistoj kaj c\u0302ar la arbo vers\u0302ajne venis de pola Duka Prusio."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Pli malalta silezia kaj Opole"}, {"text_idx": "#000078", "text": "Regional costume (S\u0301la\u0328skie stroje ludowe)"}, {"text_idx": "#000080", "text": "La germana Silezia germano (Pli malalta silezia)"}, {"text_idx": "#000081", "text": "Silezia germano (Pli malalta silezia)"}, {"text_idx": "#000082", "text": "La pola lingvo (je\u0328zyk polski, polszczyzna) estas la plej ofte uzata okcidentslava lingvo (ene de tiu grupo estas la lingvoj: c\u0302eh\u0302a, slovaka, soraba kaj mortinta polaba), subgrupo de slava lingvaro. Oni kalkulas, ke g\u0302i estas la gepatra lingvo de c\u0302irkau\u0306 44 milionoj da homoj en Pollando kaj en tutmonda diasporo (faka literaturo citas la nombron de 40 g\u0302is 48 milionoj)."}, {"text_idx": "#000083", "text": "La pola devenas de la hindeu\u0306ropa pralingvo tra la Malnova slava lingvo. Spurojn de tia historio oni povas trovi en gramatika vokals\u0302ang\u0302ado."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Unu el la plej fruaj s\u0302ang\u0302oj kiuj okazis estis hindeu\u0306ropa moligo de konsonantoj. Antau\u0306aj k, kh, g, gh en lingvoj de satem-grupo, kiel ekz. slavaj, s\u0302ang\u0302ig\u0302is kutime al s kaj k (sed en la litova al s\u030c kaj z\u030c), kaj en lingvoj de kentum-grupo, kiel ekz. la latina kaj g\u0302ermanaj lingvoj - al k kaj g. En la malnovslava c\u0302iuj fermitaj silaboj s\u0302ang\u0302ig\u0302is al malfermitaj. Tio kau\u0306zis aperon de nazalaj vokaloj kaj diversigon al longaj kaj mallongaj vokaloj."}, {"text_idx": "#000086", "text": "La moderna pola lingvo devenas de dialektoj uzitaj en Grandpollando kaj Malgrandpollando, parte de mazovia kaj aliregionaj dialektoj. Aliaj lingvoj influintaj la polan estas:"}, {"text_idx": "#000087", "text": "belorusa kaj ukraina lingvoj (c\u0302efe per orientaj polaj dialektoj)"}, {"text_idx": "#000088", "text": "Nuntempe oni rimarkas grandan influon de angla lingvo al la pola."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Areo de influo de pola lingvo"}, {"text_idx": "#000090", "text": "En 1699 la pola ig\u0302is oficiala lingvo de Granda Duklando Litva kaj ekestis lingvo de rapide polig\u0302antaj germanaj nobelaroj en pollanda Livonio. Ekde la dua duono de la 16-a jarcento g\u0302is la komenco de la 18-a jarcento la pola estis kortega lingvo en Rusio, kaj per g\u0302i en rusan lingvon eniris vortoj okcidenteu\u0306ropaj, antau\u0306e influintaj polan lingvon."}, {"text_idx": "#000091", "text": "En la 17-a jarcento la polan parolis ankau\u0306 nobeluloj en Valah\u0302io kaj Moldavio."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Pligrandig\u0302as nombro de homoj, kiuj lernas la polan kiel fremdan lingvon. Oni kalkulas ke tio estas 10.000 personoj tutmonde, el kiuj c\u0302irkau\u0306 triono studas g\u0302in en universitatoj kaj lingvaj lernejoj en Pollando. Ekde 2004 eblas maturekzamenig\u0302i pri g\u0302i kiel fremda lingvo c\u0302e 3 gradoj: baza (nivelo B1), mezalta (nivelo B2) kaj alta (nivelo C2). Tiuj ekzamenoj estas organizataj de la S\u0302tata komisono pri certigiloj de kono de la pola kiel fremda lingvo."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Pluras ankau\u0306 gepartaj parolantoj de la pola, kiuj konstante log\u0302as eksterlande. Ili estas membroj de pola nacia minoritato, polaj elmigrintoj, au\u0306 iliaj idoj (tian polan komunumon oni kutime nomas Polonia)."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Kiel lingvo de nacia minoritato, la pola uzatas c\u0302efe en najbaraj landoj: Ukrainio, Belorusio, Litovio kaj C\u0302eh\u0302io."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Pro granda disig\u0302o de pollingvanaro en tuta terglobo kaj pro manko de aktualaj esploroj pri grado de pollingveco inter elmigritoj, tre malfacilas kalkuli nombron de personoj uzantaj la lingvon konstante log\u0302antaj eksterlande. Taksoj en faka literaturo diferencas inter 3,5 milionoj g\u0302is 10 milionoj. Konsekvenco de tiaj diferencoj estas aliaj indikoj pri g\u0302enerala nombro de uzantoj de la pola."}, {"text_idx": "#000097", "text": "La pola aboco bazas sur la latina alfabeto kaj uzas diakritajn signojn: kreska (dekstra korno), kropka (superpunkto) kaj ogonek (ogoneko). G\u0302i havas la sekvajn literojn:"}, {"text_idx": "#000098", "text": "Preskau\u0306 c\u0302iuj literoj estas samaj kiel en Esperanto, krom jenaj:"}, {"text_idx": "#000099", "text": "C\u0301: proksimume C\u0302J, sed pli mole.\nN\u0301: NJ, simila al la hispana n\u0303 kaj hungara ny, sed pli mole; sama kun la rusa \u043d\u044c.\nS\u0301: proksimume S\u0302J, sed pli mole.\nY: vokalo elparolata kun la lango prononcanta U kaj la lipoj prononcantaj I (kiel la rusa \u044b, sed iomete malpli profunda).\nZ\u0301: proksimume J\u0302J, sed pli mole."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Pola ortografio enhavas ankau\u0306 jenajn digrafojn:"}, {"text_idx": "#000102", "text": "Rimarkinde estas, ke en pola lingvo jenaj literoj kaj digrafoj signas la saman sonon:"}, {"text_idx": "#000104", "text": "Rz tre malofte estas prononcata ne kiel J\u0302, sed kiel apartaj literoj R kaj Z, ekz. \"zamarzac\u0301\" (frostig\u0302i), \"marzna\u0328c\u0301\" (frosti) kaj en nomo \"Tarzan\"."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Q, V kaj X ne estas klasifikataj kiel literoj de pola alfabeto, c\u0302ar en pola vortfarado ne estas bezonataj. En moderna pola lingvo oni uzas ilin nur en alilingvaj vortoj."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Konsilantaro de pola lingvo argumentas, ke c\u0302iujn (ec\u0302 novajn) vortojn oni kapablas skribi per 32 literoj lau\u0306 la gramatiko de pola lingvo. Vortoj, kiuj enhavas literojn Q, V kaj X pro ordinarig\u0302o ofte s\u0302ang\u0302ig\u0302as al enhavantaj nur polajn literojn. Pro tio opinio de la konsilantaro pri deklinacio de fremdaj vortoj, ekz. Linux (nominativo), sed Linuksa au\u0306 Linuxa (genitivo).[1]"}, {"text_idx": "#000107", "text": "La pola estas la sola slava lingvo kun nazalaj sonoj (\u201ea\u0328,A\u0328\u201c kaj \u201ee\u0328,E\u0328\u201c), kiuj evoluis el la malnova slava. En g\u0302i ne estas konservita distingo inter longaj kaj mallongaj vokaloj (komparu ekz. kun la c\u0302eh\u0302a). Eventuala s\u0302ang\u0302o de vokala longeco ne kau\u0306zas s\u0302ang\u0302on de signifo."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Vorta akcento estas plej ofte sur la antau\u0306lasta silabo."}, {"text_idx": "#000111", "text": "La plej ofte uzata estas la vortordo SVO, tamen eblas s\u0302ang\u0302i ordon de vortoj. C\u0302iuj subaj frazoj estas gramatike korektaj kaj signifas la samon (Alica havas katon), kaj vortordo estas diferenca ekz. por indiki bezonatan sencon:"}, {"text_idx": "#000113", "text": "Fakte, nur la tri unuaj ekzemploj aspektas nature, ceteraj estas uzataj tre malofte."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Se la kunteksto estas konata, tiam oni povas forlasi frazpartojn, ekz :"}, {"text_idx": "#000117", "text": "Nuntempaj s\u0302ang\u0302oj en la lingvo"}, {"text_idx": "#000118", "text": "Pro translokig\u0302oj post la dua mondmilito, urbanig\u0302o, influo de populara kulturo (televido, gazetaro) kaj kutima edukado farata en g\u0302enerala lingvo, pola lingvo pli kaj pli unuig\u0302as. Kvalitoj de regionaj dialektoj ig\u0302as malpli rimarkeblaj c\u0302e junaj pollingvanoj. Tio tamen ne koncernas c\u0302iujn dialektojn. Al lingvoj de montaranoj kaj de silezianoj ne dang\u0302eras malapero, kvankam plejmulto de homoj nun parolas la tutnacian lingvon."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Okazas granda influo de angla vortprovizo, kaj samtempe malaperas malnovaj vortoj kiuj devenis de la franca, la jida kaj la rusa. Interesa fenomeno estas s\u0302ang\u0302o de prononco de kelkaj francdevenaj vortoj al angla prononco, ekz. image oni pli ofte prononcas ne [iMAJ\u0302] sed [Imig\u0302]."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Pro influo de lingvoj, kiuj havas alian fonetikon, diversaj sonkombinoj kiuj antau\u0306e estis maloftaj nun ig\u0302as pli oftaj. Ekzemple post dentaloj t, d, s, z, r aperas i (didz\u0307ej, tir, ring). Aperas ankau\u0306 kombinoj ky, gy, ly (ankylozaur, poligynia, glyptodon)."}, {"text_idx": "#000121", "text": "La Patro nia en la pola:"}, {"text_idx": "#000124", "text": "chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj"}, {"text_idx": "#000125", "text": "i odpus\u0301c\u0301 nam nasze winy"}, {"text_idx": "#000126", "text": "jako i my odpuszczamy naszym winowajcom"}, {"text_idx": "#000128", "text": "ale nas zbaw ode z\u0142ego. Amen"}, {"text_idx": "#000129", "text": "Polish language en Vikivortaro (angle)."}]