[{"text_idx": "#000000", "text": "Cerboj de planlingvistoj skanitaj c\u0302e MIT"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Kie en la kapo kas\u0302ig\u0302as Esperanto? C\u0302u aliloke ol la angla \u2013 au\u0306 Klingono? Tion oni esploris per skanado de la cerboj dum kunveno de parolantoj de diversaj planlingvoj en Usono. C\u0302eestis ankau\u0306 la kreintoj de la diversaj lingvoj, kun unu rimarkinda escepto."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Ilustraj\u0302o el la reta prezento de la kunveno."}, {"text_idx": "#000003", "text": "C\u0302u la cerbo traktas Esperanton kiel naturan lingvon, au\u0306 kvazau\u0306 komputilan lingvon, matematikon, au\u0306 muzikon? Kio pri aliaj konstruitaj lingvoj, ekzemple Klingono, Dotrako, kaj Navio, kreitaj ne tiom por ebligi interpersonan komunikadon, kiom por aparte garni filmon au\u0306 televidserion per etoso ekzota au\u0306 malhoma? G\u0302uste tiun c\u0302i demandon esploras la laboratorio de doktoro Ev Fedorenko en la instituto McGovern de la universitato Massachusetts Institute of Techology (MIT) en Usono."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Por ebligi tiun c\u0302i esploradon, Fedorenko kun sia doktorig\u0302anta studento Saima Malik-Moraleda okazigis kolokvon de kelkdek fluaj parolantoj de konstruitaj lingvoj la 11-an de novembro. Plej grandnombre partoprenis esperantistoj kaj klingonistoj, kvankam ankau\u0306 naviistoj estis sufic\u0302e multnombraj en la kolokvo. Aperis ankau\u0306 manpleno da parolantoj de Dotrako kaj Alt-Valirio, lingvoj iom pli nove konstruitaj."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Por multaj partoprenantoj, tamen, plej mirige estis trovi sin inter la konstruintoj de la koncernaj lingvoj (kun unu rimarkinda escepto). La plej fekundaj lingvo-kreistoj de la nuntempo, David Peterson kaj Jessie Sams, prezentis kiel konstrui lingvon kunlabore \u2013 io aparte malofta en la historio de tiu c\u0302i okupo."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Bedau\u0306rinde, Peterson apenau\u0306 tus\u0302is siajn famajn kreaj\u0302ojn por la serio Game of Thrones, Dotrakon kaj Alt-Valirion, krom por marg\u0302ene mencii la malfacilaj\u0302ojn kreitajn de diverg\u0302aj bezonoj, nome fideleco al la originalaj libroj, la deziroj de la reg\u0302isoroj, kaj la kapabloj de la aktoroj. Sprite ili pikis unu la alian pri la malfacilaj\u0302oj de c\u0302i tia laboro sub la premo de la distro-merkato, ofte revenante al la fojo, kiam ili devis akus\u0302i ene de dek tagoj plenan lingvon por serio."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Post la individuaj prezentoj, la kreintoj akceptis demandojn grupe. Demandite pri la estonteco de siaj projektoj post la propra malapero, la grupo s\u0302ajnis pli ema al elekto de nova c\u0302efo c\u0302iopova ol al kreo de akademio. Ec\u0302 Okrand, la plej ag\u0302a kaj plej sukcesa, ne s\u0302ajnis preta nomumi sian posteulon, kiu lau\u0306 lia propra konfeso preskau\u0306 certe parolas la lingvon pli bone ol li, kiu ajn la elektito estu, c\u0302ar la komunumo tiel pasie uzas la lingvon."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Por ni Esperantistoj, kiuj dau\u0306re konsideras Zamenhofon la plej alta au\u0306toritato en c\u0302io (pripensu la c\u0302iovenkan supran indicon Z en Plena Ilustrita Vortaro), tiu c\u0302i konfeso estis interesa, sed vers\u0302ajne kongrua kun la pelmela estig\u0302o de Klingono."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Malgrau\u0306 la granda nombro de esperantistoj, estis neniu prezento pri la lingvo de Zamenhof, kvankam okazis kvizo pri Esperanto, kiun multe g\u0302uis la partoprenantoj, same kiel la kvizojn pri la aliaj konstruitaj lingvoj. La esploristoj s\u0302ajne kunlaboris kun Duolingo por trovi sian materialon en Esperanto, ne kun movada instanco kiel Akademio de Esperanto, UEA, au\u0306 Esperanto-USA."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Estis amuze, ke ofte oni parolis pri \u201cdemando elektita de la lingvo-kreinto\u201d au\u0306 \u201ctasko aprobita de la lingvo-kreinto\u201d. Unu el la esploristoj ec\u0302 s\u0302ercis post la obj\u0302etoj (au\u0306 eble esperoj) de la Esperantistoj, ke li vestos sin kiel Zamenhof por kompletigi la grupon. Faskon da cigaredoj li bezonus."}, {"text_idx": "#000014", "text": "La kolokvo estig\u0302is, tamen, ne nur por ke manpleno da entuziasmuloj renkontig\u0302u kaj partoprenu kvizon; fakte, g\u0302i estis kunmetita pro la kunestado de la parolantoj por skanig\u0302i per magneta resonanca bildigo en la instituto McGovern. La samajn eksperimentojn oni jam faris por preskau\u0306 c\u0302iuj ekzistantaj lingvo-familioj, kun surprize universala rezulto."}, {"text_idx": "#000015", "text": "La skanado dau\u0306ris proksimume po horon kaj duonon kaj konsistis je la komenco el taskoj en la angla lingvo por trovi c\u0302ies lingvan normon. Estas vere, ke ne c\u0302iu traktas lingvaj\u0302ojn precipe same, sed en la granda plimulto de la homoj ekzistas falto, kiun nur lingvaj\u0302o aktivigas \u2013 taskoj, kiujn ni ofte konsideras similaj, inkluzive de muzikaj, matematikaj, kaj komputilaj, ne aktivigas la saman parton de la cerbo."}, {"text_idx": "#000016", "text": "C\u0302i-kaze, la demando pli precize estas, c\u0302u oni traktas konstruitan lingvon samloke en la cerbo kiel naturan lingvon jam normigitan, nome la anglan. La granda plimulto de la skanitoj estas usonanoj kaj denaskaj parolantoj de la angla, kvankam tio montrig\u0302as pli granda reprezenta problemo rilate Esperanton, kies parolantaro ne estas ligita al fanatikeco en anglalingvujo."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Meze de la taskaro oni devis legi vortojn, jen Esperantan, jen sensencan, por ekscii, c\u0302u aktivas la cerbo \u2013 malsame kaj se jes, kie precize? Simile oni devis au\u0306skulti intermite frazojn en Esperanto kaj frazeskajn sonojn, kiuj ne estu dec\u0302ifreblaj de la cerbo pro tro da fona bruo. Multaj partoprenintoj tamen trovis ne tion la plej malfacila, sed memorludon por ekzerci kaj testi la spacan rezonadon de la cerbo."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Kun miro, la esploristoj antau\u0306 la publiko anoncis, ke tre s\u0302oke unu homo respondis al c\u0302iuj el tiuj demandoj g\u0302uste \u2013 poste la koncernato identigis sin kiel naviiston."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Fari c\u0302i tian esploradon estas ekstreme multekoste \u2013 ne nur c\u0302ar oni devas pravigi al la instituto la uzadon de la multekosta ekipaj\u0302o kaj granda salono, sed ankau\u0306 c\u0302ar oni devas veturigi la partoprenontojn el diversaj anguloj de Usono kaj pagi por ties hotelc\u0302ambroj en unu el la plej multekostaj metropoloj de Usono. Facile c\u0302io povas kosti po mil dolarojn, sumo ec\u0302 al tia instituto nebagatela."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La fakto, ke tio c\u0302i okazis, montras kiel rapide malaperis la iama tabuo inter fakuloj pri konstruitaj lingvoj. Efektive, la konata lingvisto kaj au\u0306toro Arika Okrent (kiu, malgrau\u0306 la similforma nomo, estas senliga al la klingona c\u0302ifalo) prelegis pri sia propra miro dum la kolokvo \u2013 kiel doktorig\u0302anto pri neu\u0306rolingvistiko uzanta magnetan resonancan bildigon en sia laboro, s\u0302i kas\u0302is sian interesig\u0302on pri konstruitaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Saima Malik-Moraleda prezentas grafikaj\u0302on, kiu indikas, ke almetite al similaj stimuloj en la angla kaj Esperanto la cerbo funkcias same \u2013 do Esperanto estas traktata de la cerbo kiel vera lingvo."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Kelkaj trajtoj de planlingvoj kaj planlingvistoj montrig\u0302is fojon post fojo en maniero humura au\u0306 kapgratiga. Al la ceteraj, kunesti en malgranda grupo plurajn tagojn kun la lingvo-kreinto estis fortuno sveniga. Kongresoj s\u0302ajnis gravaj al la fluaj parolantoj, kvankam en tiuj paroli la lingvon la tutan tempon plejparte ne estas la celo; pli grave estas kunesti kun aliaj fanatikuloj pri la distraj\u0302o generinta la lingvon, priparoli la lingvon, kaj foje uzi g\u0302in."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Fine de la kolokvo, la esploristoj prezentis siajn provizorajn datumojn surbaze de la plej fruaj skanoj de planlingvistoj. Lau\u0306 provizoraj rezultoj (ankorau\u0306 ne estis skanita c\u0302ies cerbo je la prezento, kaj analizado povas iom dau\u0306ri fare de potencaj komputiloj), c\u0302iuj el la esplorataj lingvoj aktivigas la saman falton en c\u0302ies cerbo kiel natura lingvo."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Lau\u0306 la esploristoj, tio surprizas pli rilate la lingvojn, kiujn oni kreis por ke ili estu nehomecaj \u2013 ili diris je la rivelo, ke pri Esperanto al ili neniam estis dubo. Pluraj el la partoprenintoj scivolis publike, c\u0302u ec\u0302 pli randa lingvo (kiel Tokipono, konata pro sia vortostoko ekstreme limigita) same rolus cerbe."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Eble mi malbone au\u0306 nesufic\u0302e diris en la artikolo: tio, kio mirigas, estas lia preteco diri, ke ec\u0302 se li konservas la purecon de la lingvo kiel g\u0302ia gvidanto, li mem ne scias sufic\u0302e pri g\u0302i por esti la plej flua uzanto; li ofte konsultas aliajn pri punktoj dubindaj. Tiel li plurfoje komentis dum la evento, kaj antau\u0306 la pupitro kaj en grupoj malpli grandaj. Farig\u0302i tia dum la propra vivo estas iom rimarkinde c\u0302e lingvo-kreinto; Zamenhof konservis por si tiun au\u0306toritaton ec\u0302 post la morto."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Lau\u0306 mia opinio, tio ne estig\u0302is nur pro liaj kvalitoj sed ankau\u0306 pro konscia decido. Zamenhof kreis lingvo-sistemon, en kiu oni pli-malpli devas klarigi ankau\u0306 liajn konsekvencajn \"erarojn\" kiel plene licajn partojn de la lingvo. Li diris en la Antau\u0306parolo de la Fundamento, \"Mi permesis al mi nur korekti la preserarojn; sed se ia vorto estis erare au\u0306 nelerte tradukita, mi g\u0302in lasis en tiu c\u0302i libro tute sens\u0302ang\u0302e; c\u0302ar se mi volus plibonigi, tio c\u0302i jam estus s\u0302ang\u0302o, kiu povus kau\u0306zi disputojn kaj kiu en verko fundamenta ne povas esti tolerata.\" Lau\u0306 mi, tiu sama emo etendig\u0302is de la Fundamento al c\u0302iuj liaj verkoj g\u0302is tiu grado, ke paroli pri \"konsekvenca eraro fare de Zamenhof\" estas preskau\u0306 sensence, ec\u0302 se oni povas pridubi la neceson de iu escepto au\u0306 priridi iun naivan klarigon (ekzemple unu el kelkdek tiaj en Lingvaj respondoj). Sed la Zamenhofa uzo restos scienda. Esperanto estas lia\u2013dum Okrand ec\u0302 atentigas pri eraroj kaj malkongruaj\u0302oj en siaj vortaroj por ke oni evitu tiujn."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Tamen, ec\u0302 hipotezataj eraroj estas vere etaj, dum gravaj eraroj svarmas amase c\u0302e la aliaj pioniroj, do paroli pri \"pli flua samtempulo\" estas al mi malfacile kaj interese rilate la generacion de Zamenhof. (Vers\u0302ajne oni povas diri, ke la stilo de Kabe estas pli gracia, kvankam ankau\u0306 la matura Zamenhof brile tradukis, ekzemple en Marta.) Pri la nuno vi certe pravas."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Klingonoj, navioj kaj dotrakoj estas popoloj en siaj universoj, do iliaj lingvoj esperante nomig\u0302as \u00abla klingona\u00bb, \u00abla navia\u00bb kaj \u00abla dotraka\u00bb."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Fakte pri tio c\u0302i mia menso rulig\u0302is sufic\u0302e multe. En sia universo, la lingvoj menciitaj de vi ja apartenas al popoloj, kaj kiam oni estas \"en la universo\" estas plej konsekvence paroli pri \"la klingona lingvo\", \"la navia lingvo\", kaj \"la dotraka lingvo\". Sed ni ne ekzistas en unu el tiuj."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Por mi, esperantologo, estas grave scii, kiujn paralelojn mi povas trovi en la jama Esperanto. Iam en la historio ekzistis latinoj (en Latium), kies lingvo kaj kulturo unue venkis la tutan italan duoninsulon, poste grandan parton de la eu\u0306ropa kontinento, fine per kolonizado ankau\u0306 grandan parton de la tuta terglobo (tial, en multaj lingvoj, oni parolas pri Latin-Ameriko). Rilate al ili ne estus erare paroli pri \"la latina lingvo\", sed kiel nomi la lingvon kiam g\u0302i ekhavas vivon tute apartig\u0302intan disde g\u0302ia popolo? La plimulto de la nunaj esperantologoj opinias, ke estas plej sag\u0302e nomi la lingvon \"Latino\" en Esperanto."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Scienco evoluas ne nur MIT-e? Esplori (?), ion ajn, ajncele \u2013 por pruvi ion ajn? Jen nia \u2013 t.n. moderna mondo! Mi rekomendas \"La estontologian kongreson\" de Stanis\u0142aw Lem!"}, {"text_idx": "#000043", "text": "Dankon pro tre interesa artikolo. Mi ofte sentis de lingvistoj-neesperantistoj la sintenon ke \"Esperanto ne estas vera lingvo\" c\u0302ar \"artefarita lingvo ne estas / ne povas esti plenvalora/vera lingvo\". Tiaj c\u0302i esploroj helpas montri, ke Esperanto funkcie estas \"vera lingvo\" same kiel naciaj lingvoj.\nMi tamen rimarkis, ke en la artikolo ne estas menciita loj\u0302bano. C\u0302u fluaj parolantoj de loj\u0302bano c\u0302eestis la kolokvon kaj partoprenis esploradon? Ja loglano, kaj poste lau\u0306 la samaj principoj loj\u0302bano, estis kreitaj por testi la hipotezon de Sapir kaj Whorf, por helpi respondi la demandon, c\u0302u la strukturo de nia lingvo influas la manieron kiel ni pensas. C\u0302u loglano kaj loj\u0302bano, \"komplete logikaj\" lingvoj, igas la cerbojn de parolantoj \"pensi alie\"? G\u0302uste por loglano kaj loj\u0302bano mi interesig\u0302us pri rezultoj."}]