[{"text_idx": "#000002", "text": "Jam pasis preskau\u0306 kvar jaroj depost ekvalidis prezidenta dekreto kiu limigas la studadon de indig\u0302enaj lingvoj en la naciaj respublikoj de la Rusa Federacio. Tio okazis en 2017 kiam la parlamento de la Respubliko de Tatarstano [eo] nuligis la devigan studon de la tatara lingvo [eo] en lernejoj. Kian efikon tio havis sur la nacia mem-identeco de tataroj log\u0302antaj en Rusio?"}, {"text_idx": "#000003", "text": "En julio 2017, dum kunveno de la Konsilio pri Interetnaj Rilatoj pri efektivigo de la nacia s\u0302tata politiko de Rusio, prezidento Vladimir Putin deklaris, ke infanoj ne devas esti devigataj studi indig\u0302enajn lingvojn en la naciaj respublikoj kiuj estas parto de Rusio. En novembro de la sama jaro, la parlamento de Tatarstano aboliciis la devigan studon de la tatara lingvo en lernejoj kaj reduktis la horojn de g\u0302ia instruado en lernejoj de 20 g\u0302is 2 horoj semajne. Interese, c\u0302i tiu decido kontrau\u0306is la Konstitucion de la Rusa Federacio, same kiel la rusan federacian leg\u0302aron kiu disponigas egalan juran statuson al la rusa kaj tatara lingvoj en Tatarstano."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Tataroj en Rusio longe sentas premon rilate al sia identeco kaj la uzo de sia gepatra lingvo. Tio estis la situacio kiam politikaj motivoj regis super la jura ordo, malgrau\u0306 la fakto ke la rusa leg\u0302aro garantias la uzadon kaj studadon de minoritataj indig\u0302enaj lingvoj. G\u0302enerale, la nova politiko s\u0302ajnis malkongrua kun la rajtoj de malplimultoj, garantiitaj de la konstitucio. La decido limigi la spacon por indig\u0302enaj minoritataj lingvoj montris la superecon de unu (reganta) nacia kulturo kaj etneco, kaj kelkaj sentis ke g\u0302i kau\u0306zis malkreskon de la multkulturismo de la lando."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Tataroj, estante tjurklingva popolo kun plejparte islama kredo, estas la dua plej granda etno en Rusio, kie la domina vektoro de nacia identeco estas ortodoksa slava. Ili ankau\u0306 estas la plej granda tjurka komunumo en la Rusa Federacio. La komunumo inkludas tatarojn vivantaj en la Respubliko de Tatarstano (36 procentoj), same kiel volgaj tataroj, siberiaj tataroj, astrah\u0302anaj tataroj, krime-tataroj [eo], kaj aliaj pli malgrandaj grupoj. La nombro da tataroj en Rusio lau\u0306 la s\u0302tata censo de 2010 estas proksimume ses milionoj. C\u0302ar ili estas ankau\u0306 disvastigitaj ekster Rusio, la tataroj de ekster Tatarstano kaj de ekster Rusio sentas specialan ligon al Tatarstano, kiu reprezentas sian nacion, identecon kaj bezonojn."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Tatarstano estas parto de la Rusa Federacio, kaj kune kun la aliaj 21 naciaj respublikoj, estas egala subjekto de la federacia s\u0302tato. La naciaj respublikoj, kontraste al aliaj federaciaj subjektoj \u2014 krajoj (teritorioj), oblastoj (regionoj) \u2014 havas specialan juran statuson, kun la rajto havi propran konstitucion, leg\u0302donajn instancojn, kaj ec\u0302 sian propran prezidenton (en Tatarstano). Gravas mencii ke ilia speciala statuso ankau\u0306 donas al ili la rajton determini siajn naciajn lingvojn je la oficiala nivelo en la respubliko kune kun la s\u0302tata lingvo, la rusa."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Tamen, post la prezidenta iniciato en 2017, kaj g\u0302ia efektivigo en Tatarstano, la tatara lingvo, kaj kun g\u0302i, la statuso de la tatara nacio kaj Tatarstano mem s\u0302ajnis perdi sian pozicion, por iuj nacia tragedio. Tamen prezidento Putin opiniis, ke la studado de denaskaj lingvoj estu libervola. Lau\u0306 li, \u201cdevigi homon lerni lingvon kiu ne estas denaska por li estas same neakceptebla kiel redukti la nivelon kaj tempon por la instruado de la rusa.\u201d Putin ankau\u0306 nomis la rusan lingvon \u201cla natura spirita kadro de nia tuta multnacia lando\u201d."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Malgrau\u0306 ke aktivuloj kaj anoj de la publiko esprimis malkonsenton, arang\u0302is protestajn mitingojn, kaj ec\u0302 prezentis plendon c\u0302e la Eu\u0306ropa Kortumo pri Homaj Rajtoj [ru] pri la nova lingvopolitiko, multaj instruistoj de la tatara perdis sian laboron baldau\u0306 post kiam g\u0302i estis efektivigita, kaj la statuso de la lingvo dau\u0306re estas malcerta."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Laste sed ne balaste, la fermo de la Tuttatara Publika Centro (Vsetatarskiy Obshestvenniy Centr) [ru] konsternis multajn homojn. Tio okazis post kiam la prokurorejo postulis, ke la plej malnova nacia organizaj\u0302o de la tataroj estu agnoskata kiel ekstremista."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Reviglante la konfliktitan tataran kulturon"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Paradokse, la tumulto c\u0302irkau\u0306 la lingvopolitiko kau\u0306zis reviglig\u0302on de la tatara kulturo en Rusio. La pli juna generacio trovis novan direkton por mem-identeco, kondukante al novaj evoluoj kaj kultura agado en Tatarstano kaj preter g\u0302i. Kune kun la nacia festo Sabantuy, kiu estas celebrata en urboj c\u0302ie en Rusio kaj celas prezenti sian kulturon, tataroj retrovis kaj ec\u0302 modernigis aliajn iam forgesitajn tradiciojn kaj kutimojn."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Ekzemple, elementoj de tradicia brodaj\u0302o farig\u0302is parto de modernaj elegantaj vestaj\u0302oj, kaj pluraj markoj nun aldonas tradiciajn s\u0302ablonojn al puloveroj au\u0306 libertempaj vestaj\u0302oj. La c\u0302apeleto tubetejka [eo] farig\u0302is eleganta akcesoraj\u0302o en la vestaro de la moderna virino. Tataraj bazaroj kaj merkatoj ankau\u0306 renaskig\u0302as en iniciatoj kiel ekzemple Pechen Bazary (Bazaro Pec\u0327a\u0308n ), la fojnomerkato en Kazano [eo], la c\u0302efurbo de Tatarstano."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Sportc\u0302emizo kun tatara s\u0302ablono, dezajnita de Tatarcha Casual. Foto de la tatara festivalo el la arkivo de Elmira Lyapina, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Paroli la tataran, porti tradiciajn vestaj\u0302ojn, ludi tataran muzikon, organizi malsamajn festivalojn nun estas rigardata kiel signo de prestig\u0302o. Tataraj kantoj estas prezentitaj pli ofte en federaciaj amaskomunikilaj kanaloj: junaj artistoj kiel Dina Garipova , Saida Mukhametzyanova , Elmira Kalimullina c\u0302iuj estis la parto de la franc\u0302iza [eo] spektaklo \u201cThe Voice\u201d [La Voc\u0302o] en la rusa televido."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Krome, tatara kin- kaj filmfestivaloj ankau\u0306 altiris novan atenton. La talenta, juna tatara direktoro Ilshat Rakhimbay rakontis al Global Voices pri sia percepto de c\u0302i tiu revivigo kaj la kresko de tatara nacia identeco responde al politikaj limigoj."}, {"text_idx": "#000016", "text": "G\u0302i estas sufic\u0302e mirinda, kaj samtempe tamen ne surpriza. Efektive, [ni vidis] la evoluon de diversaj tataraj kulturaj festivaloj, pli da prezentistoj de tatara muziko au\u0306 muziko en tatara lingvo, kaj pli grave\u2014pli da agnosko kaj rekono ne nur de la publiko, sed ankau\u0306 de la au\u0306toritatoj kun pli profunda nivelo de konscio. Montrig\u0302is pli profunda respekto por la lingvo kaj kulturo, kaj ne ekzistas tia ekskludo kiel antau\u0306e \u2014 g\u0302i ne estas nur la sceneja kulturo, sed ankau\u0306 tiu estas subtenata."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ekrankopio de la mallonga filmo \u201cImagine\u201d (2017), direktoro Ilshat Rakhimbay."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Tiel, la filmoj de Ilshat Rakhimbay estas faritaj tra la prismo de \u201cTatar-eco\u201c. Se demandite kial nacia identeco gravas al li kiel produktisto, li klarigis:"}, {"text_idx": "#000019", "text": "G\u0302i estas nur kodo, kiu komence estas ankrita en vi mem, kaj per la lingvo kaj kulturo, en kiuj vi kreskis, vi vidas la tutan mondon. Per vortoj, gepatra lingvo, formig\u0302as speciala rilato al la mondo, la tero, la c\u0302ielo, la homoj kaj la C\u0302iopova."}, {"text_idx": "#000020", "text": "En la 19-a jarcento, la germana filozofo GW Hegel, en sia \u201cGrundlinien der Philosophie des Rechts\u201d [Elementoj de la filozofio de la juro] proponis la vojon al organika komunumo: \u201cEstu homo kaj respektu aliajn kiel personojn.\u201d Li emfazis, ke lingvo estas s\u0302losila elemento de mem-identeco au\u0306 mem-decido. Se nacio estus senigita de la s\u0302losila elemento de sia identeco, multnacia komunumo povus perdi la unikan kulturan heredaj\u0302on kiun g\u0302i reprezentas. Artisto povas ricevi nacian amon kiam la nacio rekonas sin en siaj verkoj, sed c\u0302u la rekono de la nacia identeco de minoritato postulas pli larg\u0302an publikan akcepton?"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Redaktora rimarko: De la 20-a g\u0302is la 26-a de aprilo 2022 Mirjam Vellinga gastigas la alternan Tvitero-konton @EuroDigitalLang, kiu esploras kiel teknologioj povas esti uzataj por revivigi eu\u0306ropajn minoritatajn au\u0306 regionajn lingvojn. Legu pli pri tiu c\u0302i kampanjo c\u0302i tie."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Ekde 1928 Afu\u0302k estas estiminda organizo kies misio estas promocii la frisajn lingvon kaj kulturon en c\u0302iuj tipoj de spacoj en la nederlanda provinco Frislando. La lingvo sukcesis konservig\u0302i en c\u0302iutaga vivo kaj, lau\u0306 Afu\u0302k, preskau\u0306 c\u0302iuj el la 642 000 log\u0302antoj de la provinco komprenas la lingvon. Lau\u0306 la retejo de Afu\u0302k, \u201ctio signifas ke oni povas renkonti la frisan kaj uzi g\u0302in ie ajn en la provinco\u201d c\u0302e la bakejoj, en la superbazaroj, en la librejoj, c\u0302e la kuracistaj oficejoj, en lernejoj, c\u0302e la kartoklubo, en la sportejoj, sur signoj de urboj kaj vilag\u0302oj, en la amaskomunikiloj, en la teatro kaj c\u0302e laboro\u201d."}, {"text_idx": "#000025", "text": "La kontribuo de Afu\u0302k inkluzivas la liveradon de lingvaj kursoj por plenkreskuloj, la eldonadon de elektronikaj libroj kaj magazinoj, la kreadon de aplikaj\u0302oj kaj la iveradon de konsultaj servoj por kompanioj kaj organizoj pri kreado de politiko kurag\u0302iganta la lingvouzadon."}, {"text_idx": "#000026", "text": "La organizaj\u0302o estas bone konata al Mirjam Vellinga, kiu estis kreskigita de frisoparolantaj gepatroj. Nur kiam s\u0302i translog\u0302ig\u0302is de Frislando por studi en la Universitato de Groningeno, s\u0302i aprezis kiom unika estas la lingvo kaj \u201cla sociaj, psikologiaj kaj politikaj faktoroj, ligitaj al parolado de minoritata lingvo\u201d. S\u0302i baldau\u0306 transiris de studado de la angla al studado de la frisa kaj baldau\u0306 post bakalau\u0306rig\u0302i komencis labori por Afu\u0302k, kie s\u0302i restis por dudek jaroj. Aktuale s\u0302i tenas sian pozicion de projekta gvidanto de la internaciaj projektoj."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Rising Voices intervjuis Miriam per retpos\u0302to."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Half of all Frisians are able to read Frisian easily. However, a small proportion of Frisians have a good written command of their language. This number has steadily increased in recent years. This is due to education and the increasing use of social media in Frisian. There are concerns about the language transfer from parents to their children. That is slowly decreasing and one of the most important factors to keep a language alive."}, {"text_idx": "#000032", "text": "The online state is on an intermediate level so to speak. On the one hand, several applications have been developed. On the other hand, it are usually not the big tech companies that automatically develop their applications in Frisian."}, {"text_idx": "#000033", "text": "The following applications are now available:"}, {"text_idx": "#000034", "text": "Google Translate through community development\nFacebook in Frisian through community development\nGboard and Swiftkey as automatic text predictors\nFrisian as a language in Microsoft Office with built-in spelling and grammatical corrector on Windows operating systems (however, this has to be downloaded separately, and is not automatically integrated in updates and when people buy Microsoft Office software).\nNavigation in Frisian through Waze\nOnline Frisian-Dutch dictionaries and translation tools"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Nuntempe iom pli ol duono de la log\u0302antaro en Frislando parolas la frisan kiel sian unuan lingvon kaj c\u0302irkau\u0306 75% de la log\u0302antaro parolas la frisan en c\u0302iutaga vivo. Preskau\u0306 c\u0302iuj en la provinco kun proksimume 650 000 log\u0302antoj povas kompreni la lingvon: c\u0302irkau\u0306 95%. Tio signifas ke oni renkontas la frisan ie ajn en c\u0302iutaga vivo."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Duono de c\u0302iuj frisoj povas legi en la frisa c\u0302iutage. Tamen eta parto de la frisoj havas bonajn skribokapablojn en sia lingvo. Tiu c\u0302i nombro konstante kreskis en lastaj jaroj. Tio okazis danke al edukado kaj kreskanta uzo de sociaj amaskomunikiloj en la frisa. Ekzistas zorgoj pri la lingva transdono de gepatroj al iliaj infanoj. G\u0302i malrapide malkreskas kaj estas unu el la plej gravaj faktoroj de lingva vivsubtenado."}, {"text_idx": "#000037", "text": "La reta statuso estas meznivela. Unuflanke kelkaj aplikaj\u0302oj estis evoluigitaj. Aliflanke grandaj kompanioj kutime ne kreas au\u0306tomate siajn aplikaj\u0302ojn en la frisa."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Jenaj aplikaj\u0302oj nun estas alireblaj:"}, {"text_idx": "#000039", "text": "\u2022 Google Translate danke al komunuma evoluigo"}, {"text_idx": "#000040", "text": "\u2022 Facebook en la frisa danke al komunuma evoluigo"}, {"text_idx": "#000041", "text": "\u2022 Gboard kaj Swiftkey kiel au\u0306tomataj lingvosugestiloj"}, {"text_idx": "#000042", "text": "\u2022 La frisa kiel lingvo en Microsoft Office kun integrita ortografia kaj gramatika korektiloj en Vindozo (tamen g\u0302i devas esti els\u0302utita aparte kaj ne estas au\u0306tomate integrita en aktualigoj kaj kiam homoj ac\u0302etas programaron de Microsoft Office)"}, {"text_idx": "#000043", "text": "\u2022 Navigado en la frisa per Waze"}, {"text_idx": "#000044", "text": "\u2022 Retaj frisa-nederlandaj vortaroj kaj tradukiloj"}, {"text_idx": "#000045", "text": "RV: Kio estas viaj motivoj por strebi al la reprezentado de via lingvo en ciferecaj spacoj?"}, {"text_idx": "#000048", "text": "RV: Priskribu iujn el la defioj kiuj malhelpas al via lingvo esti plenforte uzata rete."}, {"text_idx": "#000049", "text": "MV: For the big tech companies investing in smaller languages is economically not very interesting. That means you always have to ask and lobby for it and that it takes a lot of time for your language to be included. Most of the speakers by that time are used to using the dominant language for that specific application and it is very hard to win them back. It always takes extra effort and money to get your language included. We are particularly interested in technology that is applied in the home as the home domain is still very strong when it concerns the use of Frisian. Through technology other languages are however introduced in the home, think of smart home appliances, social care robots, etc., which threatens the natural space that our language has in the home. Children are especially sensitive to this and will therefore attach less value to their own language."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Por grandaj teknologiaj kompanioj investado je malpli grandaj lingvoj estas ekonomie ne interesa. Tio signifas ke vi c\u0302iam devas peti kaj lobii por tio kaj tio konsumas multe da tempo por ke via lingvo estu inkludita. Plejparto de la parolantoj dume alkutimig\u0302is uzi la dominantan lingvon por tiu c\u0302i specifa aplikaj\u0302o kaj estas vere malfacile regajni ilin. Tio c\u0302iam postulas enormajn klopodojn kaj monon por fari vian lingvon inkluzivita. Ni speciale interesig\u0302as pri teknologioj kiuj estas aplikataj hejme, c\u0302ar la hejmo estas ankorau\u0306 vera fortikaj\u0302o kiam temas pri la uzado de la frisa. Danke al teknologioj, aliaj lingvoj tamen eniris la hejmon, danke al sag\u0302hejmaj aplikaj\u0302oj, prizorgaj robotoj ktp, kio minacas la naturan spacon de nia lingvo hejme. Infanoj estas speciale sentemaj al tio c\u0302i kaj pro tio donos malpli da valoro al sia propra lingvo."}, {"text_idx": "#000051", "text": "RV: Kiujn konkretajn pas\u0302ojn vi konsideras farendaj por kurag\u0302igi junajn homojn komenci la lernadon de sia lingvo au\u0306 dau\u0306rigi g\u0302ian uzadon?"}, {"text_idx": "#000052", "text": "MV: At the moment we are focusing both on language learning and language awareness and assertiveness in schools (primary, secondary and vocational education). It is important that younger people learn the language and are able to speak, read and write it, but it is also important that they feel comfortable using it, understand more about their language behavior and language use and the mechanisms behind that. Peer to peer conversations about their language use and specific assignments at school that focus on working with the language in a practical way (thinking about how Frisian can become more visible in the company where they do their internship for instance) work very well in our experience."}, {"text_idx": "#000053", "text": "In order to make it easier for young people to use the language digitally, we have developed several translation tools and there are other tools available as well, like Gboard and Swiftkey. Not everyone knows that they are there, so we are also focusing on promoting those tools in an attractive way (short clips, distributed on several social media platforms)."}, {"text_idx": "#000054", "text": "For the next generations to use the language it is essential to educate young parents about the value of the minority language and how to raise children multilingual in different situations. In Frysla\u0302n there is a magazine and an online platform to inform young parents about this and they receive a special language gift (Taalkado) when they register the birth of their child with the local government."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Nuntempe ni koncentrig\u0302as je lernado, konsciado kaj firmigado de la lingva c\u0302eesto en lernejoj (bazaj, mezaj kaj profesiaj). Estas grave ke junaj homoj lernu la lingvon kaj povu paroli, legi kaj skribi en g\u0302i, sed ankau\u0306 gravas ke ili sentu sin komforte uzante g\u0302in, komprenu pli bone sian lingvan konduton kaj lingvouzon kaj iliajn mekanismojn. Rektaj konversacioj pri ilia lingvo kaj specifaj taskoj en lernejoj fokusig\u0302antaj je laboro kun la lingvo en praktika maniero (pensado pri kiel la frisa povas ig\u0302i pli videbla en la kompanio kie ili trapasas stag\u0302on ekzemple) bone funkcias lau\u0306 nia sperto."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Por fari pli facila por junuloj la uzadon de la lingvo en cifereca formo, ni evoluigis kelkajn tradukilojn kaj estas aliaj iloj alireblaj kiel Gboard kaj Swiftkey. Ne c\u0302iu scias ke ili ekzistas, do ni koncentrig\u0302as ankau\u0306 je promociado de tiuj iloj en alloga maniero (per mallongaj filmetoj, distribuitaj en kelkaj sociretaj platfomoj)."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Por ke la sekvaj generacioj uzu la lingvon gravas eduki junajn gepatrojn pri la valoro de la minoritata lingvo kaj pri kiel kreskigi plurlingvajn infanojn en diversaj situacioj. En Frislando estas magazino kaj reta platformo kiuj informas junajn gepatrojn pri tio c\u0302i kaj ili ricevas specialan lingvan donacon (Taalkado) kiam ili registras la naskon de sia infano c\u0302e la loka registaro."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Redaktora rimarko: De la 26-a de aprilo g\u0302is la 2-a de majo 2022 Satdeep Gill estos gvidanta la alternan Tviter-konton @AsiaLangsOnline, kiu esploras kiel teknologio povas esti uzata por revivigi aziajn lingvojn. Legu pli pri la kampanjo c\u0302i tie."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Satdeep Gill estas entuziasmulo pri liberaj scioj log\u0302anta en Patiala, en la nordokcidenta s\u0302tato Pang\u0302abo en Barato. Ekde 2011 li helpas al la evoluigo kaj la kresko de la pang\u0302aba Vikipedio; li ankau\u0306 gvidis la lanc\u0302on de Global Voices en la pang\u0302aba en 2017."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Gill alig\u0302is al la Vikimedia Fondaj\u0302o en 2017 por subteni komunumajn konversaciojn pri la Strategio de Vikimedia Movado 2030. Ekde novembro 2018 li estas programa oficisto en la teamo GLAM & Culture (GLAM = Galleries, Libraries, Archives, Museums) c\u0302e la Vikimedia Fondaj\u0302o kaj subtenas projektojn rilatajn al ciferecigo, dokumentado de lingvoj kaj lingva revivigo."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Unu el la lastaj projektoj subtenitaj de Gill estis metiejo pri kapablokonstruado, arang\u0302ita kunlabore kun Unesko kaj Bophana Centro en Kambog\u0302o. G\u0302i koncentrig\u0302is je trejnado de indig\u0302enaj gejunuloj celanta helpi al ili dokumenti siajn lingvojn kaj kulturojn. Li ankau\u0306 subtenis la kreadon de la balia Vikifontaro, kiu ebligas al la balia komunumo transskribi sian literaturan heredaj\u0302on, verkitan sur palmfoliaj manskribaj\u0302oj, en Interreto."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Gill ankau\u0306 kontribuas al Wikimedia Commons fotante la birdojn de Pang\u0302abo kaj najbaraj s\u0302tatoj."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Mi c\u0302iam log\u0302is en la urbo Patiala. Mi studis matematikon kaj sciencon en altlernejo, sed post bakalau\u0306rig\u0302i mi s\u0302ang\u0302is mian fokuson al la pang\u0302abaj lingvo kaj literaturo."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Mi s\u0302atas lerni lingvojn. Krom mia denaska pang\u0302aba (ambau\u0306 skriboj Gurmuh\u0302i kaj S\u0302ahmuh\u0302i), mi flue parolas la anglan, la hinduan kaj la urduan. Mi dum multaj jaroj lernis la hispanan kaj la francan kaj mi scias ke mi povus komforte vivi en la hispanlingvaj au\u0306 franclingvaj landoj. Nuntempe mi g\u0302uas lernadon per Interreto de la farsia c\u0302e la universitato S\u0302ahid C\u0302amran de Avhaz, Irano."}, {"text_idx": "#000072", "text": "RV: Rakontu pri via engag\u0302ig\u0302o je la pang\u0302aba Vikipedio kaj viaj sukcesoj."}, {"text_idx": "#000073", "text": "SG: It is important to note that the Punjabi language is written in two scripts, Gurmukhi, written left to right and mainly used in India, and Shahmukhi, written right to left and used in Pakistan. While the spoken language is quite similar, there are vast differences in writing, which led to the creation of two different Wikipedias for the language. Punjabi Wikipedia (for Gurmukhi script) and Western Punjabi Wikipedia (for Shahmukhi script)."}, {"text_idx": "#000074", "text": "When I discovered Punjabi Wikipedia in in the early 2010s, it had a really small number of articles, most of them one-liners. My father joined me and we started building Punjabi Wikipedia together."}, {"text_idx": "#000075", "text": "In 2011, I started my undergraduate degree at Punjabi University, Patiala, and started involving my peers in contributing to the Punjabi version of Wikipedia. Our efforts helped create a vibrant community of Punjabi Wikipedians meeting regularly and engaging in various national and international activities."}, {"text_idx": "#000076", "text": "In 2015, I was the first Punjabi Wikipedian to be invited to Wikimania (the largest event dedicated to Wikipedia and its sister projects) in Mexico. There I received an honourable mention from Jimmy Wales for our efforts to make Punjabi Wikipedia one of the fastest-growing Indic Wikipedias."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Estas grave rimarkigi ke la pang\u0302aba lingvo havas du skribojn, Grurmuh\u0302i, skribatan de dekstre maldekstren kaj uzatan c\u0302efe en Barato, kaj S\u0302akmuh\u0302i, skribatan dekstren de maldekstre kaj uzatan en Pakistano. Dum la parola lingvo estas sufic\u0302e simila, estas grandaj diferencoj en skribo, kio kondukis al la kreado de du malsamaj Vikipedioj por la lingvo: Pang\u0302aba Vikipedio (en Gurmuh\u0302i-skribo) kaj Okcidentpang\u0302aba Vikipedio (por S\u0302ahmuh\u0302i-skribo)."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Kiam mi malkovris la pang\u0302aban Vikipedion komence de la 2010-aj jaroj, g\u0302i enhavis vere malmultajn artikolojn, plejparte unuliniajn. Mia patro alig\u0302is al mi kaj ni komencis la konstruadon de la pang\u0302aba Vikipedio kune."}, {"text_idx": "#000079", "text": "En 2011 mi bakalau\u0306rig\u0302is en la Pang\u0302aba Universitato (Patiala) kaj komencis engag\u0302i miajn kolegojn en kontribuado al la pang\u0302aba versio de Vikipedio. Niaj klopodoj kreis viglan komunumon de pang\u0302abaj vikipedianoj, kiuj regule renkontig\u0302as kaj partoprenas diversajn naciajn kaj internaciajn aktivadojn."}, {"text_idx": "#000080", "text": "En 2015 mi estis la unua pang\u0302aba vikipediano invitita al Vikimanio (la plej granda evento dedic\u0302ita al Vikipedio kaj g\u0302iaj frataj projektoj) en Meksiko. Tie mi ricevis honoran mencion de Jimmy Wales pro niaj klopodoj fari la pang\u0302aban Vikipedion unu el la plej rapide kreskantaj barataj vikipedioj."}, {"text_idx": "#000081", "text": "RV: Kia estas la aktuala stato de la pang\u0302aba lingvo en Interreto kaj ekster g\u0302i?"}, {"text_idx": "#000082", "text": "SG: Punjabi is the official language of the Punjab state in India and Punjabi music is pretty famous around the globe. Despite its official status and status in popular culture, most of the private schools in the state don\u2019t encourage speaking in Punjabi \u2014 in fact, students are punished for speaking in their mother tongue. I was also educated in a school where speaking in English was enforced and, if we wanted to switch to another language, we were advised to use Hindi instead of Punjabi."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Punjabi doesn\u2019t enjoy any patronage at all in Pakistan, where Punjabis form the largest ethnic group with around 40 percent of the population. The national language of Pakistan is Urdu, and Punjabi is not even taught at the school level."}, {"text_idx": "#000084", "text": "On the other hand, increased migration from the region in the last century, especially in the last few decades, means Punjabis form sizeable communities in the UK, Canada, USA, and Australia, among others. Data from the 2011 census released by the Office of National Statistics in the UK reported Punjabi as the third most spoken language in the UK, and it is taught at the GCSE and A levels in the country."}, {"text_idx": "#000085", "text": "On online platforms, Punjabi seems to have grown a lot in the last decade \u2014 Punjabi Wikipedia more than tenfold. Since December 2013, the Punjabi language in the Gurmukhi script is supported by Google translate, and its quality has been improving ever since. High-quality optical character recognition tools are also available in the language. In 2017, the BBC also started its service in Punjabi."}, {"text_idx": "#000086", "text": "All this goes to say that, despite its own challenges and hurdles, Punjabi still enjoys a lot of privilege and access to many mainstream sources."}, {"text_idx": "#000087", "text": "La pang\u0302aba estas la oficiala lingvo en la s\u0302tato Pang\u0302abo en Barato kaj la pang\u0302aba muziko estas sufic\u0302e fama tra la mondo. Malgrau\u0306 g\u0302ia oficiala statuso kaj statuso en populara kulturo, la plejparto de la privataj lernejoj en la s\u0302tato ne kurag\u0302igas onin paroli en la pang\u0302aba \u2014 fakte studentoj estas punataj pro parolado en sia gepatra lingvo. Mi ankau\u0306 estis edukita en lernejo en kiu paroli en la angla estis deviga afero kaj se ni deziris transiri al alia lingvo, oni sugestis al ni uzi la hinduan anstatau\u0306 la pang\u0302aba."}, {"text_idx": "#000088", "text": "La pang\u0302aba ne g\u0302uas iun ajn au\u0306spicion en Pakistano, kie la pang\u0302aboj formas la plej grandan etnan grupon, kun proksimume 40% de la log\u0302antaro. La nacia lingvo de Pakistano estas la urdua kaj la pang\u0302aba ne estas instruata ec\u0302 je lerneja nivelo."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Aliflanke, kreskinta elmigrado el la regiono en la lasta jarcento, speciale en la lastaj kelkaj jardekoj, signifas ke pang\u0302aboj formis grandajn komunumojn interalie en Britio, Kanado, Usono kaj Au\u0306stralio. Datumoj de la censo en 2011 eldonitaj de la Oficejo de Nacia Statistiko en Britio raportis ke la pang\u0302aba estas la tria plej parolata lingvo en Britio kaj g\u0302i estas instruata je niveloj GCSE kaj A en la lando."}, {"text_idx": "#000090", "text": "C\u0302e interretaj platformoj la pang\u0302aba montras grandan kreskon dum la lasta jardeko \u2014 la pang\u0302aba Vikipedio kreskis pli ol dekoble. Ekde decembro 2013, la pang\u0302aba lingvo en la Gurmuh\u0302i-skribo estas subtenata de Guglo-tradukilo kaj g\u0302ia kvalito ekde tiam plibonig\u0302is. Instrumento pri altkvalita optika rekono de literoj ankau\u0306 estas alirebla en la lingvo. En 2017, BBC ankau\u0306 lanc\u0302is sian servon en la pang\u0302aba."}, {"text_idx": "#000091", "text": "C\u0302io c\u0302i diras ke malgrau\u0306 propraj defioj kaj obstakloj la pang\u0302aba plu g\u0302uas grandajn privilegiojn kaj aliron al multaj popularaj resursoj."}, {"text_idx": "#000092", "text": "RV: Priskribu iujn el la defioj kiujn via lingvo alfrontas nun."}, {"text_idx": "#000093", "text": "SG: One of the major challenges for the Punjabi community is neither having a single script nor a policy to enable them to learn both the scripts."}, {"text_idx": "#000094", "text": "I firmly believe that both the scripts of Punjabi should be mandatory, at least for students of Punjabi at the university level. With the advent of the internet, online communities of Punjabis from across the globe have been formed in the past decades where the Latin script has become the easiest writing system for many Punjabis, especially when having conversations across the borders. Punjabi University, Patiala developed a script conversion tool named Sangam (meaning \u201cunion\u201d) some years ago, which helps to bridge some of these gaps."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Another major challenge is that spelling is not standard for the vast majority of Punjabi words."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Unu el la c\u0302efaj defioj por la pang\u0302aba komunumo estas la manko de unueca skribo kaj politiko ebliganta lerni ambau\u0306 skribojn."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Mi firme kredas ke ambau\u0306 skriboj de la pang\u0302aba devas esti instruataj devige, almenau\u0306 por studentoj de la pang\u0302aba je universitata nivelo. Kun la apero de Interreto en la lastaj jardekoj tra la mondo formig\u0302is retaj komunumoj de pang\u0302aboj, kie la latina skribo ig\u0302is la plej simpla skribsistemo por multaj pang\u0302aboj, speciale se temas pri konversacioj okazantaj trans la limoj. La Pang\u0302aba Universitato (Patiala) evoluigis ilon de skriba interproksimig\u0302o nomitan Sangam (do \u201cunio\u201d) antau\u0306 kelkaj jaroj, kio helpas krei almenau\u0306 iujn pontojn."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Alia granda defio estas ke la ortografio ne estas normigita por la plejparto de la pang\u0302abaj vortoj."}, {"text_idx": "#000100", "text": "SG: I love the citizen media model of Global Voices and in 2017 I was motivated to help start GV in Punjabi. I was able to rally some of my friends and fellow Wikimedians to join the GV Punjabi team. We have mainly focused on translating stories from different parts of the world which are rarely heard of or talked about in the national media."}, {"text_idx": "#000101", "text": "We have not been very consistent ever since the pandemic started as it drained all of our energy but I am hoping to revive the team and start working regularly on GV once again."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Mi s\u0302atas la modelon de civitana amaskomunikilo uzatan de Global Voices, kaj en 2017 mi estis motivita helpi la lanc\u0302on de GV en la pang\u0302aba. Mi sukcesis konvinki kelkajn miajn amikojn kaj kolegojn-vikipedianojn alig\u0302i al la pang\u0302aba teamo de GV. Ni precipe fokusig\u0302is je tradukado de historioj el diversaj partoj de la mondo, kiuj estas malofte au\u0306dataj au\u0306 priparolataj en la naciaj amaskomunikiloj."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Ni ne estis tre konstantaj ekde kiam la pandemio komencig\u0302is, c\u0302ar g\u0302i elc\u0302erpis nian energion, sed mi esperas revivigi la teamon kaj komenci denove labori regule pri GV."}, {"text_idx": "#000104", "text": "RV: Kiujn motivigajn vortojn vi havas por junaj kaj ag\u0302aj pang\u0302aboparolantoj por ke ili engag\u0302ig\u0302u en projektoj kiel la pang\u0302aba Vikipedio au\u0306 Punjabi Lingua? Kiel volontula partopreno ric\u0302igas vian lingvon?"}, {"text_idx": "#000105", "text": "SG: I would like to remind everyone that the internet is what we make of it. Projects like Wikipedia or Global Voices are some of the participatory and citizen-driven projects which show us how powerful it can be for people passionate about knowledge to get together and build the digital society of our dreams."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Punjabi Wikipedia received an average of 750,000 page views per month in the last year. This goes on to tell us how important this platform is for Punjabi internet users. Currently, there are only about 20-25 editors on Punjabi Wikipedia and, the more this number increases, the better the quality and the quantity of the content it hosts will become."}, {"text_idx": "#000107", "text": "There are also other sister projects of Wikipedia such as Wikisource, which plays a very crucial role, especially for some of the underrepresented languages in the world. Punjabi Wikisource is the only transcription platform (which helps to make digital, copiable formats from scanned books) for the Punjabi language. It is one of the rare places on the internet where I can download Punjabi books for my Kindle."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Mi dezirus memorigi al c\u0302iuj ke Interreto estas tio kion ni mem faras el g\u0302i. Projektoj kiel Vikipedio au\u0306 Global Voices estas iuj el la projektoj partoprenataj kaj gvidataj de civitanoj, kiuj montras al ni kiom pova povas esti la pasio de homoj pri scioj je unuigo kaj konstruado de la cifereca socio de niaj revoj."}, {"text_idx": "#000109", "text": "La Pang\u0302aba Vikipedio ricevas averag\u0302e po 750 000 pag\u0302origardojn monate en la lasta jaro. Tio diras al ni kiom grava estas tiu c\u0302i platformo por pang\u0302abaj retumantoj. Aktuale estas nur c\u0302irkau\u0306 20-25 redaktoroj de la pang\u0302aba Vikipedio kaj ju pli tiu c\u0302i nombro kreskas, des pli bona ig\u0302as la kvalito kaj la kvanto de la enhavo."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Estas ankau\u0306 aliaj frataj projektoj de Vikipedio kiel Vikifontaro, kiu ludas vere gravegan rolon, speciale por iuj el la malsufic\u0302e reprezentitaj lingvoj en la mondo. La Pang\u0302aba Vikifontaro estas la sola transskriba platformo (kiu helpas fari ciferecajn, kopieblajn formatojn el skanitaj libroj) por la pang\u0302aba lingvo.Tio estas unu el la maloftaj lokoj en Interreto, kie mi povas els\u0302uti pang\u0302abajn librojn por mia Kindle."}, {"text_idx": "#000113", "text": "La 7-a de julio estas granda tago por Afriko, celebrata kiel la unua Tutmonda Tago de la Svahila Lingvo. Civitanoj tra Kenjo, Tanzanio, Zanzibaro, Sud-Afriko kaj la mondo markis la tagon per celebradoj surstrate kaj rete, uzante la kradvortojn #KiswahiliDay2022 kaj #KiswahiliDay. Tio estis la unua oficiala festo ekde kiam Unesko nomis la 7-an de julio la internacia tago de la svahila en novembro 2021."}, {"text_idx": "#000116", "text": "En Ugando la nacia registaro aprobis proponon pri akcepto de la svahila kiel oficiala lingvo, sekvante rezolucion aprobitan en februaro lastjare dum la 21-a pintokunveno de OAK, en kiu oni akceptis aprobi la anglan, la francan kaj la svahilan kiel oficialajn lingvojn de la komunumo. La uganda registaro ankau\u0306 rekomendis postuli de bazaj kaj mezaj lernejoj instrui la svahilan en klasoj. OAK estas regiona inters\u0302tata registaro establita de sep s\u0302tatoj-partneroj: Demokratia Respubliko Kongo, Respubliko Burundo, Kenjo, Ruando, Sud-Sudano kaj Unuig\u0302inta Respubliko Tanzanio, kun sidejo en Arus\u0302o, Tanzanio. La svahila estas oficiala lingvo en c\u0302iuj ses s\u0302tatoj-partneroj de Ugando."}, {"text_idx": "#000117", "text": "En Tanzanio la registaro anoncis planojn konstrui svahilan universitaton kaj donis 100 akrojn en la marborda regiono Bagamoyo por la evoluigo de tiu c\u0302i projekto."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Interrete, video montranta sudafrikan opozician gvidanton Julius Malema paroli pri la graveco de instruado kaj lernado de la svahila kiel internacia lingvo kaj pri stimulado de afrikanoj akcepti la svahilan kiel afrikan lingua franca elvokis miksitajn reagojn de retumantoj tra Afriko kaj revivigis dau\u0306ran diskurson inter lingvistoj kaj kulturaj advokatoj: c\u0302u la svahila povas ig\u0302i la c\u0302efa lingvo de Afriko?"}, {"text_idx": "#000119", "text": "The South African and EFF leader, Julius Malema calling upon all #African countries to embrace #Swahili as their national #Language.#Kiswahili is spoken by over 200 million people.#SwahiliDay #KiswahiliDay #WorldKiswahiliDay #KiswahiliLanguageDay /vbWceGFmD8"}, {"text_idx": "#000120", "text": "La sudafrika kaj EFF-gvidanto Julius Malema alvokis c\u0302iujn afrikajn landojn akcepti la svahilan kiel sian nacian lingvon. La svahila estas parolata de pli ol 200 milionoj da homoj.#SwahiliDay #KiswahiliDay #WorldKiswahiliDay #KiswahiliLanguageDay /vbWceGFmD8"}, {"text_idx": "#000121", "text": "La svahila: inter la 10 plej disvastig\u0302intaj lingvoj"}, {"text_idx": "#000122", "text": "Konsiderata inter la dek plej parolataj lingvoj tutmonde, kun pli ol 200 milionoj da parolantoj, g\u0302i estas la unua afrika lingvo ricevinta tian rekonon. Post kiam g\u0302i ig\u0302is la c\u0302efa lingvo en Orienta Afriko, g\u0302iaj parolantoj disvastig\u0302is en pli ol 14 landoj, inkluzive de Zambio, Demokratia Respubliko Kongo, Malavio, Sud-Sudano, Mozambiko, Jemeno, Omano, Somalio kaj la Komoroj. Ls svahila estas instruata en pli ol 100 institucioj nur en Usono sola, same kiel en Britio, Germanio, Kanado, Pollando, Meksiko, Rusio, Japanio, C\u0302inio, Barato kaj Au\u0306stralio, por nomi nur kelkajn."}, {"text_idx": "#000123", "text": "En 2020, Sud-Afriko ig\u0302is la unua lando en la suda parto de Afriko kiu proponas la svahilan kiel elekteblan lernobjekton en lernejoj. En februaro c\u0302i-jare, la Universitato de Adis-Abeba, Etiopio, anoncis ke g\u0302i lanc\u0302os instruadon de la svahila."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Malgrau\u0306 tio ke la svahila ig\u0302as la unua oficiale agnoskita afrika lingvo, fantomoj de g\u0302ia komplika pasinteco ankorau\u0306 vivas."}, {"text_idx": "#000125", "text": "La lingvo de perforto en Ugando"}, {"text_idx": "#000126", "text": "La decido de la uganda registaro akcepti la svahilan kiel oficialan lingvon kaj la rekomendo de g\u0302ia deviga instruado en bazaj kaj mezaj lernejoj ne estis senprobleme akceptitaj de ugandanoj, kiuj havas komplikan historion de rilatoj kun tiu c\u0302i lingvo. Iusence g\u0302i reprezentas la tumultan pasintecon de la lando, same kiel modernajn reprezaliojn. Dum la regado de Idi Amin en 1971-1979, g\u0302i ig\u0302is la oficiala lingvo de la militistaro."}, {"text_idx": "#000127", "text": "La svahila ig\u0302is rigardata kiel la lingvo de perforto post kiam g\u0302i estis la oficiala lingvo de la armeo kaj estis parolata de soldatoj. La svahila do kolapsis post la falo de la diktaturo de Amin kaj antau\u0306 ol la fino de la 1990-aj revivig\u0302is la Orientafrika Komunumo kaj la nova lingva politiko de la Nacia Rezista Movado, ebliginta regajni (parte) s\u0302losilan rolon en la uganda socio."}, {"text_idx": "#000128", "text": "La diskuto pri la uzado de la svahila kaj g\u0302ia rolo en la uganda socio intensig\u0302is kiam g\u0302i estis deklarita la oficiala lingvo de la Afrika Komunumo. Tamen ekonomiaj bezonoj de Ugando je la svahila, kombinitaj kun kresko de kulturaj kontaktoj en Orienta Afriko per muziko, migrado, same kiel politika volo, sugestas ke la lingvo ne plu devos alfronti reziston."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Tamen estas ankorau\u0306 tro frue paroli pri tio, c\u0302u la nacia strebo akcepti la svahilan farinte g\u0302in deviga lernobjekto en lernejoj s\u0302ang\u0302os la percepton de ugandanoj kaj helpos al ili repacig\u0302i kun sia problema pasinteco."}, {"text_idx": "#000130", "text": "Minaco al aliaj afrikaj lingvoj"}, {"text_idx": "#000131", "text": "La disvastig\u0302anta akcepto de la svahila tra Afriko estas rigardata de iuj lingvistoj kaj afrikaj lingvodefendantoj kiel minaco al aliaj afrikaj lingvoj. Tanzanio ekzemple havas diskriminacian lingvopolitikon kiu devigas uzi la svahilan en kamparaj areoj, kie malmultaj konas tiun c\u0302i lingvon."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Tiu c\u0302i prioritatigo, farita koste de lokaj lingvoj, malfaciligas al lernantoj kompreni siajn studojn kaj pro tio havas negativan efikon sur komunumojn en kiuj la baza lingvo ne estas la svahila."}, {"text_idx": "#000133", "text": "Tia risko ekzistas pro tio ke klopodoj promocii la svahilan ne okazas samtempe kun klopodoj promocii aliajn lingvojn."}, {"text_idx": "#000134", "text": "Ekrankopio de Gmail-servo en la svahila. \u201cGmail svahile\u201d de nukta77 estas licencita sub CC BY-SA 2.0."}, {"text_idx": "#000135", "text": "El c\u0302iuj subsaharaj afrikaj lingvoj, la svahila havas la plej altan c\u0302eeston en Interreto. Dum la klopodoj evoluigi lingvoteknologiojn en la svahila estas relative malrapidaj, tio s\u0302ang\u0302ig\u0302as."}, {"text_idx": "#000136", "text": "C\u0302i-monate Meta publikigis esploraj\u0302on kiu detalas kiel g\u0302i planas trakti 55 afrikajn marg\u0302enigitajn lingvojn por plibonigi la akuratecon kun kiu algoritmoj de artefarita inteligenteco (AI) tradukas ilin c\u0302e g\u0302iaj sociaj platformoj."}, {"text_idx": "#000137", "text": "Abantu AI, firmao el Kenjo, kreis teknologion surbaze de profunda lernado, por natura lingvoprocezo (NLP), kiu tradukas de c\u0302efaj mondaj lingvoj al indig\u0302enaj afrikaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000138", "text": "Nuntempe la modelo surbaze de profunda lernado tradukas de plejparto de c\u0302efaj mondaj lingvoj al la svahila kaj aliaj kenjaj lingvoj. La AI-ekfirmao, nun laboranta pri tradukado de aliaj afrikaj lingvoj, komencos liveradon de siaj servoj al aliaj afrikaj landoj fine de tiu c\u0302i jaro."}, {"text_idx": "#000139", "text": "Aldone Nanjala Nyabola, kenja sciencisto, politika analizisto kaj advokato-direktoro de Global Voices, ebligis al svahilparolantoj priparoli kaj defendi siajn ciferecajn rajtojn. Kunlabore kun teamo de svahilaj ekspertoj, s\u0302i tradukis s\u0302losilajn terminojn rilatajn al teknologioj kaj ciferecaj rajtoj al la plej parolataj afrikaj lingvoj, produktinte 52 slipojn kiuj estas libere els\u0302uteblaj."}, {"text_idx": "#000140", "text": "Kial la svahila ne estas la c\u0302efa afrika lingvo?"}, {"text_idx": "#000141", "text": "Malgrau\u0306 c\u0302iuj eksteraj sindevigoj de tiuj c\u0302i landoj al la svahila, estas certaj obstakloj kiuj minacas g\u0302ian sukceson."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Ekzemple afrikaj geopolitikaj diferencoj, kiel nordafrikaj landoj asociantaj sin pli kun Mezoriento ol kun la resto de Afriko, povas labori kontrau\u0306 la svahila kiel la unuiga lingvo."}, {"text_idx": "#000143", "text": "Ekstera influo povas ankau\u0306 krei obstaklojn por la \u201cakcepto\u201d de la svahila. Afriko nun forte dependas de C\u0302inio rilate financan asistadon. Responde C\u0302inio kapitaligas g\u0302in enkondukante la c\u0302inan en la plejparto de afrikaj landoj, inkluzive de Kenjo. En iuj areoj tio signifas ke afrikanoj povas paroli la c\u0302inan pli flue ol siajn denaskajn lingvojn."}, {"text_idx": "#000144", "text": "En 2018, la sudafrika opozicia gvidanto Julius Sello Malema instigis afrikanojn akcepti la svahilan kiel la kontinentan lingua franca, dirante ke afrikaj registaroj kiuj aprobis la c\u0302inan koste de afrikaj lingvoj havas \u201cmislokitajn prioritatojn\u201d."}, {"text_idx": "#000147", "text": "Wordle, la minimumisma interreta ludo furoranta en la mondo, unuafoje eniris nian leksikonon en oktobro 2021. Tio okazis kiam Josh Wardle, programa ing\u0302eniero el Brooklyn, Novjorko, decidis fari la ludon alirebla por la publiko."}, {"text_idx": "#000148", "text": "Wordle origine estis dezajnita kiel vortodivena puzlo donacota al lia partnero, sed post kiam g\u0302i evidentig\u0302is populara inter familio kaj amikoj, li metis g\u0302in en simplan publikan retejon. La 1-an de novembro 2021 nur 90 homoj estis ludintaj la ludon. En la du sekvintaj monatoj la ludo altiris centmilojn da zelotoj kaj ig\u0302is populara hejma amuzaj\u0302o. G\u0302ia raporto de rezultoj bazita sur emotikonoj \u2014 stakoj da koloraj kvadratoj reprezentantaj kiom multaj provoj necesis por rekoni la kvinliteran vorton \u2014 inundis la bendojn de niaj sociaj retoj."}, {"text_idx": "#000149", "text": "Wordle okupis nian imagon g\u0302is tia ekstremo, ke g\u0302i estis nomita \u201cgisto de Omicron\u201d. Sed kial ni s\u0302atas g\u0302in tiom multe?"}, {"text_idx": "#000150", "text": "Wordle is the sourdough starter of Omicron."}, {"text_idx": "#000152", "text": "Wordle estas la gisto de Omicron."}, {"text_idx": "#000153", "text": "Kial c\u0302iuj frenezig\u0302is pro Wordle?"}, {"text_idx": "#000154", "text": "La sukceso de la ludo estis atribuita al g\u0302ia simpleco: g\u0302i petas vin diveni kvinliteran vorton kaj donas al vi ses provojn, montrante al vi c\u0302u iu el la elektitaj de vi literoj estas en la sekreta vorto kaj c\u0302u ili estas lokitaj en g\u0302usta pozicio."}, {"text_idx": "#000155", "text": "Iuj ankau\u0306 aprezas la ludon c\u0302ar g\u0302i estas afero kiu povas okazi unufoje tage, kio signifas ke g\u0302i postulas nur kelkajn minutojn de via tempo kaj ne sendas al vi tedajn memorigojn, nek montras al vi reklamon nek invitas vin konkuri kun aliaj ludantoj (kvankam g\u0302i montras al vi viajn personajn rezultojn)."}, {"text_idx": "#000156", "text": "Ekrankopio de la Wordle-retejo kun simplaj klarigoj pri kiel ludi la ludon."}, {"text_idx": "#000157", "text": "\u201cMi pensas ke homoj s\u0302atas ke estas tiu c\u0302i aj\u0302o en Interreto kiu simple estas amuza\u201d, diris Wardle en intervjuo al The New York Times. \u201cG\u0302i ne provas fari ion nerimarkitan kun viaj datumoj au\u0306 pupiloj. G\u0302i simple estas amuza ludo\u201d."}, {"text_idx": "#000158", "text": "La 1-an de februaro la zelotoj de la ludo vekig\u0302is kun la novaj\u0302o ke The New York Times ac\u0302etas Wordle kontrau\u0306 \u201cnenomita sepcifera sumo\u201d. Wardle publikigis emocian afis\u0302on c\u0302e Tvitero, dirante ke li estis \u201cg\u0302ojega\u201d pro la kontrakto kaj aldonante ke la ludo \u201cig\u0302is io pli granda ol li iam imagis\u201d."}, {"text_idx": "#000159", "text": "It has been incredible to watch the game bring so much joy to so many and I feel so grateful for the personal stories some of you have shared with me \u2014 from Wordle uniting distant family members, to provoking friendly rivalries, to supporting medical recoveries."}, {"text_idx": "#000160", "text": "On the flip side, I'd be lying if I said this hasn't been overwhelming. After all, I am just one person, and it is important to me that, as Wordle grows, it continues to provide a great experience to everyone."}, {"text_idx": "#000161", "text": "Estas nekredeble vidi la ludon alporti tiom da g\u0302ojo al tiom multaj homoj kaj mi estas tre kontenta pro la personaj historioj kiujn kelkaj el vi kundividas kun mi \u2014 de Wordle unuiganta forajn familianojn g\u0302is provokado de amikema konkurado kaj subtenado de medicina rehabilitado."}, {"text_idx": "#000162", "text": "C\u0302e alia flanko mi mensogus se mi dirus ke c\u0302io c\u0302i ne estis s\u0302oka. C\u0302ar mi estas simple homo kaj estas grave por mi ke dum Wordle kreskas g\u0302i plu provizas grandajn spertojn al iu ajn."}, {"text_idx": "#000163", "text": "Kvankam la j\u0302urnalo promesis ke la ludo \u201cunue restos senpaga\u201d, multaj timis ke la ac\u0302eto baldau\u0306 lasos ilin sen ilia c\u0302iutaga lingvistika zeno. Tamen iuj uzantoj rimarkis ke la ludo povas esti facile konservita sur loka servilo kaj resti alirebla senpage."}, {"text_idx": "#000164", "text": "Ec\u0302 pli ekscita rilate Wordle estas ke la kodo malantau\u0306 g\u0302i povas esti adaptita al funkciado en diversaj lingvoj kaj kuntekstoj. Pli da programistoj-zelotoj jam akiris la kodon kaj redezajnis g\u0302in en c\u0302iu ajn imagebla variaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000165", "text": "Wordles of the World (gastigata c\u0302e gitHub) estas unu el la plej kompletaj multaj listoj de la renaskig\u0302oj de la ludo en diversaj lingvoj. G\u0302i enhavas 313 entojn en 91 lingvoj kaj proklamas kiel sian celon \u201ctrioblon: esti amuza, celebri lingvan diversecon kaj esplori ludan kreivon\u201d."}, {"text_idx": "#000166", "text": "Wordles of the World is an ever-growing #multilingual list of \u2018#wordle\u2019 games from all over the world, aiming at being as comprehensive as possible."}, {"text_idx": "#000167", "text": "Have fun playing with your language(s), and remember: una lingua numquam satis est. "}, {"text_idx": "#000169", "text": "Wordles of the World estas plu kreskanta #plurlingva listo de \u2018#wordle\u2019-ludoj el la tuta mondo, celanta esti lau\u0306eble plej kompleta."}, {"text_idx": "#000170", "text": "Amuzig\u0302u ludante kun viaj lingvo(j) kaj memoru: una lingua numquam satis est. "}, {"text_idx": "#000171", "text": "La Wordles en la listo varias de la belorusa kaj kornvala al la filipina kaj kazah\u0302a, sed ankau\u0306 inkludas versiojn en la klingona kaj usona signolingvo (g\u0302i nomig\u0302as Dactle). Iuj lingvoj kiel la ukraina havas pli ol unu Worlde-opcion: eblas elekti Slovko, Kobza kaj Wordle en la ukraina."}, {"text_idx": "#000173", "text": "Luda revivigo de indig\u0302enaj lingvoj"}, {"text_idx": "#000174", "text": "La populareco de la ludo ankau\u0306 kreis novajn oportunojn por promocii indig\u0302enajn lingvojn: log\u0302anta en Maui, sciencisto kaj lingva aktivulo Keola Donaghy kreis havajan version nomitan Hulihua por marki la starton de \u201cMahina \u2018O\u0304lelo Hawai\u2018i\u201d (Monato de la havaja lingvo)."}, {"text_idx": "#000175", "text": "Donaghy uzis malfermitan kodon origine publikigitan de Hannah Park kaj poste modifitan de Aidan Pine, lingvisto kaj programa evoluiganto el Brita Kolombio. Pine kreis version de Wordle en la gitksana lingvo, indig\u0302ena lingvo parolata de la gitksana nacio en nordokcidenta parto de Brita Kolombio."}, {"text_idx": "#000176", "text": "Estas ankau\u0306 aliaj renaskig\u0302oj de Wordle, inkluzive de Eldrow, kiu donas s\u0302losilan vorton kaj petas vin diveni kio estas la antau\u0306a vorto en la vico, kaj Absurdle, \u201ckonkura\u201d versio bazita sur artefarita inteligenteco, kiu \u201caktive klopodas eviti doni al vi la respondon\u201d."}, {"text_idx": "#000177", "text": "Estas ankau\u0306 Lewdle, kiu, kiel vi divenis, estas bazita sur vortaro el obscenaj kaj maldecaj vortoj, kaj Custom Wordle, kiu ebligas al vi fari vian propran ludon enigante vorton kiun aliaj devas diveni (g\u0302i estas pruvite populara en lernejaj klasc\u0302ambroj)."}, {"text_idx": "#000178", "text": "En la mondo kie niaj c\u0302iutagaj spertoj estas superplenaj je vortoj kaj kun tiom multaj informfontoj alvokantaj nian atenton, estas simple bone elspiri, meti flanken viajn sociajn retojn kaj pasigi kvin minutojn meditante pri unusola vorto \u2014 duoble pli se tio estas vorto en via denaska lingvo."}, {"text_idx": "#000181", "text": "Avinjo Cristina Caldero\u0301n, forpasinta la 16-an de februaro 2022 je la ag\u0302o de 93 jaroj, estis amata de la indig\u0302ena jamana komunumo [es: Ya\u0300mana] de Bahi\u0301a Mejillones, situanta en Puerto Williams c\u0302e insulo Navarino, c\u0302e la plej suda finaj\u0302o de C\u0302ilio. Kiel lasta konata parolanto de la jagana lingvo (konata kiel ya\u0301gankuta en la jagana komunumo kaj ankau\u0306 kiel jamana lingvo [es: Yamana] en scienca literaturo), s\u0302i reprezentis unu el la lastaj vivaj ligiloj al la mondo de la jamanaj prauloj. S\u0302i estis tenere nomata Abuela Cristina (Avinjo Cristina)."}, {"text_idx": "#000182", "text": "Lingvo reprezentas pordon al kompreno de la profundeco de la homa sperto per la okuloj de posedantoj de tiu c\u0302i kulturo. G\u0302ia perdo signifas ke la ligo per kiu okazas la transdonado de lingvo de unu generacio al alia estas rompita. Se la scioj de tiu c\u0302i lingvo ne estas dokumentitaj, ili ne estos alireblaj por la komunumo por estonta uzado. Antau\u0306 ol forpasi, Caldero\u0301n faris c\u0302ion por esti certa ke sia lingvo estos savita per libroj kaj aliaj fontoj."}, {"text_idx": "#000183", "text": "La parencoj de Caldero\u0301n estis parto de la lasta generacio kiu partoprenis en tradicia jamana rito markanta plenkreskig\u0302on, konata kiel C\u030ciaxaus, antikva spirita praktiko en kiu knaboj kaj knabinoj estas preparataj por la vivo kiel plenkreskaj membroj de sia komunumo per trapaso de fizikaj elprovoj kaj lernado de postvivaj taktikoj. Dum sia vivo Caldero\u0301n atestis per propraj okuloj la terurajn s\u0302okojn kau\u0306zitajn de dau\u0306ra koloniado de jamanaj teritorioj fare de eu\u0306ropaj setlintoj, same kiel la kulturan asimiladon de sia popolo per misiista agado, transloko de tradiciaj teroj kaj diskriminacio kontrau\u0306 la nomada vivmaniero."}, {"text_idx": "#000184", "text": "La jamanoj [eo] estas indig\u0302enoj de Fajrolando, konata kiel Onaas\u030ca\u0301ka en ilia lingvo, en la suda regiono de Sudameriko. La jamana popolo okupis tiun c\u0302i regionon dum pli ol 10 000 jaroj. Ilia lingvo spegulas proksimajn rilatojn kun la tero kaj la maro kaj kun c\u0302iuj specioj en ili."}, {"text_idx": "#000185", "text": "Cristina Caldero\u0301n. Foto en publika havaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000186", "text": "Lau\u0306 eseo de s\u0302ia nepino Cristina Za\u0301rraga, publikigita en Langskape Magazin [en], Caldero\u0301n kreskis parolante sole la jaganan g\u0302is la ag\u0302o de 9 jaroj, kiam s\u0302i komencis iom lerni la hispanan, anglan kaj aliajn indig\u0302enajn lingvojn parolitajn apude. S\u0302i vivis duonnomade, kreskinte proksime al la naturo, vojag\u0302ante per boato al multaj lokoj en Fajrolando antau\u0306 ol la landlimo kun C\u0302ilio kaj Argentino dividis la regionon je du malsamaj naciaj s\u0302tatoj. Caldero\u0301n orfig\u0302is junag\u0302e kaj estis prizorgata de siaj parencoj kaj baptopatrino. Tiutempe multaj jamanoj bedau\u0306rinde mortis pro pulmaj malsanoj kaj parencoj de la avino ne estis escepto."}, {"text_idx": "#000187", "text": "La postvivaj strategioj de s\u0302ia familio inkluzivis la strigladon de s\u0302afoj en somera tempo kaj la c\u0302asadon de lokaj animaloj kiel la guanako kaj la lutro, en aliaj sezonoj. Caldero\u0301n g\u0302uis multe da libereco dum c\u0302asado kaj libera boatado en la tradicia jamana teritorio, sed ankau\u0306 alfrontis diversajn malfacilaj\u0302ojn. Por garantii s\u0302ian sekurecon, s\u0302ia familio admonis s\u0302in edzinig\u0302i al viro 15 jarojn pli ag\u0302a. S\u0302i travivis malric\u0302econ, translokadon kaj multajn sociajn s\u0302ang\u0302ojn dum sia longa vivo. S\u0302i ig\u0302is lerta plektantino de korboj kaj estis aprezata pro sia majstreco. Fine de sia vivo, speciale post la forpaso de sia amata fratino Ursula Caldero\u0301n, kun kiu s\u0302i multe babiladis en la jagana, s\u0302i estis vaste honorata kiel la lasta flua parolanto de la lingvo."}, {"text_idx": "#000188", "text": "La influo de Caldero\u0301n kiel la lasta parolanto estis sentata surloke en Fajrolando kaj mondskale. S\u0302i estis rekonita kiel Viva Homa Trezoro [es] de la c\u0302ilia registaro en 2009. S\u0302i ofte aperis en amaskomunikiloj kaj koncentrig\u0302is je kundividado de sia lingvo kun homoj c\u0302irkau\u0306 s\u0302i. S\u0302i parolis pri la grave endang\u0302erigita statuso de la jamanoj kaj ludis aktivan rolon en produktado de multnombraj materialoj en la jagana lingvo. La multaj verkoj de literaturo kaj arto kiujn s\u0302i postlasis ig\u0302is la c\u0302efa fonto de materialoj por klopodoj revivigi la jaganan lingvon nun kaj estonte."}, {"text_idx": "#000189", "text": "La profundeco kaj beleco de la jagana lingvo povas esti aprezataj kaj komprenataj per legado de \u201cYa\u0301gankuta: Malgranda vortaro de la jagana\u201d \u2014 ilustrita libro produktita de Cristina Caldero\u0301n kaj de s\u0302ia nepino Cristina Za\u0301rraga kunlabore kun esploristoj kaj artistoj kiel Oliver Vogel, Yoram Meroz, Anna Kolle kaj aliaj."}, {"text_idx": "#000190", "text": "Kovrilo de la libro \u201cHai kur mama\u0301s\u030chu c\u030chis\u201d (Mi deziras rakonti al vi historion) de Cristina Za\u0301rraga kaj Ursula Caldero\u0301n."}, {"text_idx": "#000191", "text": "Estas ankau\u0306 jagana vortolisto el 715 vortoj [en], kompilita de lingvisto Ana Mari\u0301a Guerra Eissmann kaj alirebla rete per la Interkontinenta Vortara Serio. La libro de jamanaj fabeloj, rakontitaj al Za\u0301rraga de Cristina Caldero\u0301n kaj de s\u0302ia fratino Ursula Caldero\u0301n, havas la titolon \u201cHai kur mama\u0301s\u030chu c\u030chis\u201d (\u201cMi deziras rakonti al vi historion\u201d) kaj estas ac\u0302etebla en Amazon, origine eldonita de Ediciones Pix [es], eldonejo bazita en C\u0302ilio kaj Germanio. Cristina Za\u0301rraga ankau\u0306 verkis biografion de sia avino en la hispana en libro titolita \u201cMemorias de mi abuela yagan\u201d (Rememoroj pri mia jamana avino)."}, {"text_idx": "#000192", "text": "La forpaso de Caldero\u0301n reprezentas grandegan perdon. Kiel la lasta parolanto de Ya\u0301gankuta kaj unu el la lastaj atestintoj de la tradicia jamana vivo, s\u0302i havis fluecon kaj sciojn kiuj ebligis esprimi s\u0302ian kulturon en unika maniero, kion hodiau\u0306 povas fari neniu."}, {"text_idx": "#000193", "text": "Tamen, s\u0302ia nepino Cristina Za\u0301rraga antau\u0306nelonge diris en intervjuo al la c\u0302ilia magazino Pousta [es] ke Caldero\u0301n ne deziris esti rigardata kiel la lasta jamano. \u201cMi ne estas la sola, nek la lasta. Rigardu c\u0302irkau\u0306 mi, estas multe da jamanoj\u201d diris s\u0302i reference al la c\u0302eesto de jamandevenuloj en sia komunumo. S\u0302i estis la lasta parolanto, sed ne la lasta jamano."}, {"text_idx": "#000194", "text": "Za\u0301rraga nun klopodas surloke protekti la medion kaj kundividi la jaganan lingvon, arang\u0302ante Zoom-renkontig\u0302ojn por lingvolernantoj. S\u0302iaj aliaj parencoj log\u0302as en Bahi\u0301a Mejillones en insulo Navarino en C\u0302ilio, kie ili vivtenas sian kulturon [es] en multaj formoj kaj aktivas pri la protektado de la rajtoj de indig\u0302enaj popoloj en C\u0302ilio."}, {"text_idx": "#000195", "text": "Prezentado de libro \u201cCristina Caldero\u0301n. Rememoroj pri mia jamana avinjo\u201d (CC BY-NC-SA 2.0)"}, {"text_idx": "#000196", "text": "Danke al la heredaj\u0302o de Caldero\u0301n, estas multe da materialaj por novaj parolantoj kaj granda bazo por lernado. Haveblas c\u0302iuj vojoj por ke la heredaj\u0302o de la avino restu viva."}, {"text_idx": "#000199", "text": "[La ligiloj en tiu c\u0302i artikolo estas en la angla]"}, {"text_idx": "#000200", "text": "La c\u0302ina termino \u201cJado\u201d au\u0306 \u201cFei Cui\u201d (\u7fe1\u7fe0) estis akaparita en la lastaj jaroj de eksterlandaj c\u0302inaj disidentoj kiel kodita esprimo por kritikado de la c\u0302ina prezidento Xi Jinping. La tendenco vers\u0302ajne dau\u0306ros, c\u0302ar c\u0302inaj politikaj disidentoj j\u0302us lanc\u0302is \u201cJado-kampanjon\u201c, alvokante eksigi la altan gvidanton."}, {"text_idx": "#000201", "text": "Lau\u0306 la Analytical Dictionary of Chinese Characters, \u201cFei Cui\u201d origine referencas al birdospeco nomata Birdo kun Verdaj Plumoj (\u9752\u7fbd\u9ce5), Fei estas la maskla birdo dum Cui estas la ina partnero. Poste \u201cFei Cui\u201d komencis reprezenti verdan jadon, la valors\u0302tonon kiu reprezentas noblecon, sanon kaj bonan fortunon en la tradicia c\u0302ina kulturo."}, {"text_idx": "#000202", "text": "Rilate sian strukturon, la c\u0302ina hieroglifo \u201cFei\u201d (\u7fe1) konsistas el du partoj: morfemo kiu montras signifon kaj fonetika komponanto kiu montras la prononcon de la hieroglifo. La fonetika parto Fei (\u975e) trovig\u0302as supre. Tamen, la hieroglifo Fei (\u975e) povas ankau\u0306 signifi \u201cerara\u201d, \u201cnegativa\u201d au\u0306 \u201cneanta\u201d. La malsupra parto estas la fonetika komponanto Yu (\u7fbd), kiu signifas \u201cplumoj\u201d."}, {"text_idx": "#000203", "text": "La hieroglifo \u201cCui\u201d (\u7fe0) ankau\u0306 sekvas tiun c\u0302i strukturon. La signifo de la hieroglifo estas esprimita per \u201cYu\u201d (plumoj), kiu trovig\u0302as en la supra parto dum la fonetika komponanto \u201cZu\u201d (\u5352) estas en la malsupra parto. \u201cZu\u201d kiu uzata aparte signifas \u201cinfanterio\u201d au\u0306 \u201cmorto\u201d."}, {"text_idx": "#000204", "text": "C\u0302ar la fonemoj de ambau\u0306 hieroglifoj havas negativajn signifojn kaj ilia komuna morfemo Yu (\u7fbd, do \u201cplumoj\u201d) estas formita per du simpligitaj c\u0302inaj hieroglifoj \u201cXi\u201d (\u4e60), kiuj estas la familinomo de la c\u0302ina prezidento Xi Jinping, eksterlandaj c\u0302inaj disidentoj sukcese interpretas la terminon \u201cFei Cui\u201d (jado) kun la signifo \u201cneante Xi\u201d kaj \u201cXi mortas\u201d."}, {"text_idx": "#000206", "text": "La politika signifo de jado (Fei Cui) ig\u0302as c\u0302iam pli populara dum eksterlandaj c\u0302inaj disidentoj provas kampanji kontrau\u0306 aspiro de Xi Jinping al la tria prezidenta oficperiodo dum la proksimig\u0302anta somera pintokunveno de la C\u0302ina Komunista Partio en Beidaihe."}, {"text_idx": "#000207", "text": "La j\u0302us lanc\u0302ita \u201cJado-kampanjo\u201d estas unu el tiaj klopodoj. La reta kampanjo kritikas Xi Jinping pro tio ke li kondukis C\u0302inion al politika, ekonomia kaj homrajta malprogreso kaj urg\u0302igas c\u0302inajn retumantojn paroli kontrau\u0306 Xi uzante kradvortojn inkluzive de #faliguXi kaj #JadoKampanjo."}, {"text_idx": "#000210", "text": "La lingvoj ofte estas esenca rimedo de identeco, sed ili ankau\u0306 kutime prezentas nesolvitan dilemon: paradokso, en kiu lingvoj permesas komunikadon, sed sole funkcias ene de certa loko kaj grupo de homoj, apartigante nin unu de la alia. Esperanto, aliflanke, serc\u0302as plifortigi sin por esti vera enireja pordo kiu funkcias por c\u0302iuj geografiaj kaj demografiaj sektoroj. Tamen, kvankam Esperanto nutras idealismon, necesas surterigi la lingvon en konkretaj kaj realaj aferoj. G\u0302ia strebo al kompleta neu\u0306traleco fronte al sociaj kaj politikaj realaj\u0302oj havas siajn limojn."}, {"text_idx": "#000211", "text": "Sed, kio estas Esperanto? G\u0302i estas artefarita lingvo, unu el la multaj inventitaj lingvoj en la mondo [es], kiu unuafoje atingis percepteblan sukceson. G\u0302i estis kreita en 1887 de Ludoviko Zamenhof, polo de juda deveno, estis kandidatigita 14-foje por la Nobel-premio pri paco. C\u0302irkau\u0306 2 milionoj da homoj parolas g\u0302in en la mondo, kun evidenta sukceso en Meksiko. Famaj esperanstistoj inkluzivis Charlie Chaplin, J.R.R. Tolkien kaj Lev Tolstoj."}, {"text_idx": "#000213", "text": "Multaj homoj kredas ke Esperanto estas idealisma lingvo, kiel menciata en la titolo de c\u0302i tiu intervjuo [es] eldonita de la meksika taggazeto Reforma [en], farita kun Carlos Velazquillo kaj Mallely Marti\u0301nez, kiu estas prezidantino de la Meksika Esperanto-Federacio. Eble, c\u0302ar Esperanto krom esti lingvo, estas ankau\u0306 kulturo kun multaj moralaj principoj. Esperanto diferencas de multaj aliaj lingvoj lau\u0306 c\u0302i tiu aspekto, c\u0302ar g\u0302i ne estas por nur paroli kaj skribi. Tio estas: oni lernas pri la Esperanto-kulturo bazita sur humanismaj kaj pacismaj valoroj kiam oni studas g\u0302in."}, {"text_idx": "#000214", "text": "La sociaj rilatoj kiuj estas teksitaj en Esperantujo, estas multkoloraj, tamen ne eblas nei, ke ene de la esperantistaj idealoj c\u0302iam ekzistis konstanto de neu\u0306traleco, kiu tenis la lingvon en \u201cpasiva\u201d loko inter multaj sociaj fenomenoj. Ekzemple, la lingvo rezistas komercadon, aspekto kiu favoris la fakton ke g\u0302i ne estas uzebla por la profito de iu grupo de homoj."}, {"text_idx": "#000215", "text": "Aliflanke, la esperantista komunumo preterlasis doni kritikon pri la kondic\u0302oj kiuj malhelpas la pliig\u0302on de la pacaj ideoj, kies parto g\u0302i estas. S\u0302ajnas ke pravigante la neu\u0306tralan pozicion, kiun g\u0302i okupas ideologie, g\u0302i ne kritikas tiun malegalecan statuson de la mondo en kiu ni vivas. Koncerne c\u0302i tiun punkton, ni povas memori la vortojn de Frantz Fanon en lia verko \u201cLes Damne\u0301s de la Terre\u201d (1961, \u2018La damnitoj de la tero\u2018), kiu g\u0302uste mencias ke en la tempoj de nestabileco kaj milito, neu\u0306traleco estas respektata de tiuj kiuj eternigas situaciojn de perforto."}, {"text_idx": "#000216", "text": "Klara ekzemplo estas la organizaj\u0302o UEA (Universala Esperanto-Asocio) kritikata pro sia \u201cneu\u0306traleco\u201d fronte al la rusia invado en Ukrainio, kies sola deklaro pri la rusia milita enmiksig\u0302o estis: \u201cNi ne alprenas politikajn starpunktojn\u201c; [ni povas] demandi unu la alian, kie estas praktikataj la idealoj de Esperanto?"}, {"text_idx": "#000217", "text": "Surbaze de la c\u0302i supre menciita, ni povas reveni al la deirpunkto: s\u0302ajnas ke sociaj rilatoj en la esperantista komunumo celas diskuti idealismojn kaj malofte parolas pri la socia realeco en kiu ekzistas Esperanto, la socia realeco de problemoj en la nuna mondo kiujn spertas individuoj tra la tuta mondo."}, {"text_idx": "#000218", "text": "Sed ne c\u0302iam estis tiel. En antau\u0306aj jardekoj, la esperantistaro ja alprenis proprajn starpunktojn. Kiel mencias Mari\u0301a Isabel Na\u0301jera Sepu\u0301lveda, [meksika sociologo kaj] au\u0306torino de la verko \u201cEsperanto y comunicacio\u0301n humana\u201d [Esperanto kaj homa komunikado]: la esperantista kulturo, pretendante esti tutmonda, estis la akceptanto de multaj pensmanieroj kaj esprimformoj, ekzemple, alig\u0302o al kontrau\u0306fas\u0302ismaj pozicioj en landoj kiel Hispanio antau\u0306 jardekoj, g\u0302is la dau\u0306ra aldono de libroj, tradukoj kaj au\u0306dvidaj kaj muzikaj projektoj, kiuj disvolvig\u0302adas g\u0302is hodiau\u0306."}, {"text_idx": "#000219", "text": "Se Esperanto estas ujo de \u201cpacaj batalantoj\u201d, g\u0302i bezonas partopreni en la meditado pri la realaj problemoj. Ec\u0302 se nia lingvo tute ne estas la [pli parolata] dua lingvo de la tuta mondo, ni povas almenau\u0306 doni al g\u0302i la kapablon esti granda komunika lingvo, aliri aferojn el pli humanismaj perspektivoj, alivorte, tio signifas denunci la malhumanecon de la realeco."}, {"text_idx": "#000220", "text": "Do, kiel transcendi kaj doni tiun potencialon al Esperanto? La respondo troveblas en ekzemplo donita en 2018 de la [meksika] antropologo Iva\u0301n Deance [es], kiu en la Nacia Esperanta Kongreso en Pu\u0306eblo, Meksiko, parolis pri kiel Esperanto helpis liajn studentojn pli bone komuniki kun la Totonakoj, indig\u0302ena log\u0302antaro, danke al la lingvaj kvalitoj de Esperanto, servinte kiel ponto-lingvo, faciligis la komprenon de ilia denaska lingvo. Tiu c\u0302i ekzemplo montras al ni superadon de la multkultura ebeno kaj la serc\u0302adon de pli grava celo: la interkultura dialogo, tutnecesa por trovi solvojn al la malegalecaj vivkondic\u0302oj en niaj socioj."}, {"text_idx": "#000221", "text": "Ne c\u0302iuj el ni estas antropologoj kaj [nek] povas efektivigi projektojn kiel ekzemple tiu klarigita en la antau\u0306a alineo, sed informi pri c\u0302i tiuj aferoj estas fari pluan pas\u0302on, esti implikitaj en sociaj rilatoj kreeblaj el Esperanto."}, {"text_idx": "#000223", "text": "Kovrilo de kolekto de rakontoj de Daniel Majling titolita \u201cRuzka\u0301 klazika\u201d [Rusa klasikaj\u0302o]. Foto de Filip Noubel, uzita kun permeso."}, {"text_idx": "#000224", "text": "Global Voices intervjuis slovakan verkiston, dramiston kaj bildstriiston Daniel Majling por demandi pri lia opinio dum lia lando bonvenigis grandajn grupojn da ukrainoj [en], kaj samtempe g\u0302i estas loko kie ric\u0302aj rusianoj log\u0302as dum longa tempo [en]. Majling estas konata en Slovakio kaj C\u0302eh\u0302io ankau\u0306 pro sia malkutima libro eldonita en 2017 kaj titolita \u201cRuzka\u0301 klazika\u201c, kio povas esti tradukita kiel \u201cRusa klasikaj\u0302o\u201d, kolekto de rakontoj, maskitaj kiel tradukaj\u0302oj, en kiuj li inventas humurajn kaj foje groteskajn fikciajn epizodojn, bazitajn sur la vivo de iuj el la plej famaj rusaj klasikuloj. Li faras tion iom kripligante iliajn nomojn, ekzemple transformante Turgenev al Toorgenef, au\u0306 Tolstoj al Tolsztoi, kun granda humuro kaj ironio. La libro estis elektita Libro de la Jaro kaj listigita por la plej prestig\u0302a slovaka literatura premio Anasoft Litera [sk]. La unua parto de la libro estas alirebla en la angla danke al traduko fare de Julia and Peter Sherwood [en]."}, {"text_idx": "#000225", "text": "La intervjuo estis farita en la c\u0302eh\u0302a kaj slovaka per retpos\u0302to kaj redaktita celante stilon kaj koncizecon."}, {"text_idx": "#000226", "text": "Demandita pri alvokoj nuligi la rusan kulturon Majling donas nuancitan respondon:"}, {"text_idx": "#000227", "text": "Py\u0301tali sa ma na to v posledny\u0301ch ty\u0301z\u030cdn\u030coch viaceri\u0301 \u2013 c\u030co s ruskou kultu\u0301rou teraz? Nemo\u0302z\u030ceme sa tva\u0301rit\u030c, z\u030ce sa nic\u030c nestalo. Pravdu povediac, ani ja nema\u0301m ktovieaku\u0301 chut\u030c c\u030ci\u0301tat\u030c C\u030cechova a viem si predstavit\u030c, z\u030ce to, c\u030co je u mn\u030ca len nechut\u030c, mo\u0302z\u030ce byt\u030c u c\u030cloveka z rozbombardovanej dediny doslova fyzicky\u0301 odpor. Nestalo sa to prvy\u0301kra\u0301t v histo\u0301rii. C\u030cast\u030c ota\u0301zky bojkotu ruskej kultu\u0301ry je jasna\u0301 \u2013 je tu \u201ekultu\u0301ra\u201c, c\u030ci sko\u0302r propaganda, ktoru\u0301 bolo treba bojkotovat\u030c uz\u030c da\u0301vno. Ani nejaka\u0301 spolupra\u0301ca so s\u030cta\u0301tnymi kultu\u0301rnymi ins\u030ctitu\u0301ciami teraz asi nema\u0301 zmysel. Na druhej strane je jasne\u0301, z\u030ce bojkotovani\u0301m Sorokinovy\u0301ch kniz\u030ciek alebo Zvjagincevovy\u0301ch filmov to Putinovi pra\u0301ve \u201enenanda\u0301me\u201c."}, {"text_idx": "#000228", "text": "Potom su\u0301 tu uz\u030c menej jednoznac\u030cne\u0301 veci, ktore\u0301 by bolo treba prediskutovat\u030c kniz\u030cku po kniz\u030cke. Napri\u0301klad Solz\u030cenicyn \u2013 ten bol po na\u0301vrate do Ruska vs\u030cetko moz\u030cne\u0301, len nie c\u030clovek, s ktory\u0301m by som sa vedel hodnotovo stotoz\u030cnit\u030c, a predsa si mysli\u0301m, z\u030ce Su\u0301ostrovie Gulag by sme vo vlastnom za\u0301ujme bojkotovat\u030c nemali."}, {"text_idx": "#000229", "text": "Mi alfrontis tiun demandon plurfoje en la lastaj semajnoj: Kion fari pri la rusa kulturo nun? Ni ne povas s\u0302ajnigi ke okazis nenio. Por esti sincera, mi havas neniun deziron legi C\u0302eh\u0302ov kaj mi povas imagi ke mia deziromanko por iu el bombita vilag\u0302o povas transformig\u0302i lau\u0306vorte je la sento de fizika abomeno. Tio estas ne unua kazo en historio. Parto de tiu demando pri la bojkotado de la rusa kulturo estas klara \u2014 c\u0302u tio estas \u201ckulturo\u201d au\u0306 pli vers\u0302ajne speco de propagando, kiu devus esti bojkotita delonge. De alia flanko, estas klare ke bojkoti librojn de Sorokin au\u0306 filmojn de Zvjagincev [en] ne estas tio kion ni aktuale nomas \u201cbati\u201d Putinon. Ekzistas ankau\u0306 malpli nigrablankaj situacioj kiam necesas pridiskuti c\u0302iun kazon aparte. Ekzemple Solj\u0302enicin: Post sia reveno al Rusio li estis persono kun kiu mi ne povus identigi min rilate valorojn, sed tamen mi ne pensas ke bojkoto de lia \u201cArkipelago Gulago\u201d efikus favore al ni."}, {"text_idx": "#000230", "text": "Poste Majling proponis komparan analizon de la diskurso c\u0302irkau\u0306 la rusa kulturo, analizinte la koncepton de supozata tokseco de nacioj:"}, {"text_idx": "#000231", "text": "Ta\u0301 ota\u0301zka bojkotu ma\u0301 es\u030cte d\u030cals\u030ciu rovinu. Ma\u0301m kamara\u0301tov, ktori\u0301 sa o Dostojevskom alebo Tolstom vyjadruju\u0301 ako o principia\u0301lne toxicky\u0301ch autoroch, v ktory\u0301ch je hlboko zakoreneny\u0301 \u201erusky\u0301\u201c postoj k z\u030civotu \u2013 neu\u0301cta k slobode jednotlivca, nekriticka\u0301 podriadenost\u030c voc\u030ci autorita\u0301m, podozrievavost\u030c voc\u030ci racionalite, fatalizmus, fascina\u0301cia iraciona\u0301lnom atd\u030c.\nAk by sme otvorili ota\u0301zku bojkotu ruskej klasiky pre jej \u201eprincipia\u0301lnu toxickost\u030c\u201c, jedny\u0301m dychom by sme museli zac\u030cat\u030c debatu o toxickosti a bojkote Ce\u0301lina, Danta, Hauptmanna, Shawa, Sartra, Marxa, Nietzscheho, Heideggera, Plato\u0301na \u2013 ten zoznam autorov je vel\u030cmi dlhy\u0301. Nemysli\u0301m si, z\u030ce Dostojevskij je toxickejs\u030ci\u0301 ako Nietzsche."}, {"text_idx": "#000232", "text": "Postoj, z\u030ce v samotnej kultu\u0301rnej DNA Rusov je niec\u030co toxicke\u0301, ma\u0301 podl\u030ca mn\u030ca nebezpec\u030cne bli\u0301zko k etnocentrizmu. Latentne to v sebe obsahuje predpoklad, z\u030ce niektore\u0301 civiliza\u0301cie v sebe maju\u0301 predispozi\u0301cie pre demokraciu a ine\u0301 nie. Aj ja som c\u030ci\u0301tal Huntingtona, ale v c\u030case, ked\u030c bol v S\u030cpanielsku Franco, v Taliansku Mussolini, v Nemecku Hitler, na Slovensku Tiso, v Mad\u030carsku Horthy, v Chorva\u0301tsku Pavelic\u030c atd\u030c., mohol niekto rovnako \u201elegiti\u0301mne\u201c pi\u0301sat\u030c o euro\u0301pskej neschopnosti z\u030cit\u030c v demokracii a o toxickosti nas\u030cej kultu\u0301ry, ktora\u0301 bola dobra\u0301 len na to, aby zavliekla svet do dvoch svetovy\u0301ch vojen a predty\u0301m es\u030cte vykonala na iny\u0301ch kontinentoch niekol\u030cko pri\u0301s\u030cerny\u0301ch genoci\u0301d. A napriek tomu sme sa k nejakej vratkej a neusta\u0301le ohrozovanej demokracii dopracovali. Treba si vs\u030cak uvedomit\u030c, z\u030ce dni tejto demokracie su\u0301 spoc\u030ci\u0301tane\u0301, ak ju dopredu taky\u0301mto mudrovani\u0301m obmedzi\u0301me len na pa\u0301r kraji\u0301n. Ak sa k nej nemaju\u0301 s\u030cancu dopracovat\u030c Rusi, ktori\u0301 k na\u0301m maju\u0301 spolu s Juhoameric\u030canmi kultu\u0301rne, na\u0301boz\u030censky aj historicky najbliz\u030cs\u030cie, ak sa k nej nemaju\u0301 s\u030cancu dopracovat\u030c Rusi, ktory\u0301ch posledny\u0301 ca\u0301r bol bratrancom nemecke\u0301ho cisa\u0301ra i anglicke\u0301ho kra\u0301l\u030ca, c\u030co potom C\u030ci\u0301n\u030cania s ich kolektivizmom? C\u030co Arabi a Perz\u030cania s ich sklonmi k teokracii? C\u030co africke\u0301 na\u0301rody? Ak nema\u0301 demokracia budu\u0301cnost\u030c v Rusku, jej dni su\u0301 z demograficky\u0301ch, ekonomicky\u0301ch a d\u030cals\u030ci\u0301ch pri\u0301c\u030cin spoc\u030ci\u0301tane\u0301 aj na Za\u0301pade."}, {"text_idx": "#000233", "text": "La demando pri bojkoto havas ankau\u0306 alian tavolon. Mi havas amikon kiu parolas pri Dostojevskij au\u0306 Tolstoj kiel toksaj verkistoj, kiuj portas profunde en si \u201crusan\u201d traktadon de la vivo, difinatan kiel manko de respekto al la libereco de la individuo, submetig\u0302o al au\u0306toritato sen iuj ajn demandoj al g\u0302i, suspektemo al c\u0302io racia, fascinig\u0302o pri la senracio ktp. Se ni levos tiun demandon pri la bojkoto de la rusa klasiko pro g\u0302ia \u201ctokseco\u201d, do ni devos ankau\u0306 lanc\u0302i debatojn pri la tokseco kaj bojkotado de Ce\u0301line, Dante, Hauptmann, Shaw, Sartre, Marx, Nietzsche, Heidegger, Platono \u2014 la au\u0306tora listo estas longa. Mi ne pensas ke Dostojevskij estas pli toksa ol Nietzsche."}, {"text_idx": "#000234", "text": "Por mi la pozicio argumentanta ke estas io toksa en c\u0302iu vere kultura DNA de la rusoj estas dang\u0302ere proksima al etnocentrismo. Tio latente implicas ke certaj civilizoj havas antau\u0306kondic\u0302ojn por demokratio dum la aliaj ne. Sed kiam Franco estis gvidanta Hispanion kaj Mussolini Italion, Hitler Germanion, Tiso Slovakion, Horthy Hungarion kaj Pavelic\u0301 Kroation, iu povus havi \u201clegitimon\u201d verki pri la eu\u0306ropa malebleco vivi demokratie, same kiel pri la \u201ctokseco\u201d de nia kulturo kiu tau\u0306gis nur por engag\u0302i la mondon en du mondmilitojn kaj antau\u0306 tio fari kelkajn terurajn genocidojn en aliaj kontinentoj."}, {"text_idx": "#000235", "text": "Malgrau\u0306 c\u0302io c\u0302i ni faris nian vojon al malstabila kaj c\u0302iam minacata demokratio. Tamen ni devas memori ke la tagoj de demokratio estos kalkulitaj se ni limigos g\u0302in nur al kelkaj landoj kun sufic\u0302a au\u0306toritato. Se la rusoj, kiuj estas kulture, religie kaj historie plej proksimaj al ni, kune kun la sudamerikanoj ne havos s\u0302ancon labori por demokratio, se la rusoj kies lasta caro estis kuzo de la germana imperiestro kaj de la reg\u0302o de Anglio, ne havos s\u0302ancon labori pri tio, kio pri la c\u0302inoj kun ilia kolektivismo? Kio pri la araboj kaj persoj kun ilia emo al demokratio? Kio pri afrikaj nacioj? Se demokratio ne havas estontecon en Rusio, g\u0302iaj tagoj estas kalkulitaj ankau\u0306 en la Okcidento pro demografiaj, ekonomiaj kaj aliaj kialoj."}, {"text_idx": "#000236", "text": "Rilate sian specifan interesig\u0302on pri la rusa literaturo, Majling klarigis ke tio venis parte en periodo de 2009 g\u0302is 2013, kiam li estis komisiita transformi kelkajn rusajn klasikaj\u0302ojn al dramoj, inkluzive de \u201cAnna Karenina\u201d de Tolstoj, \u201cKrimo kaj puno\u201d kaj \u201cLa fratoj Karamazov\u201d de Dostojevskij, kaj \u201cMortaj animoj\u201d [en] de Gogol. Kiel li rememoras:"}, {"text_idx": "#000237", "text": "Po s\u030ctyroch rokoch intenzi\u0301vnej pra\u0301ce s ty\u0301mito textami som bol ty\u0301m spo\u0302sobom pi\u0301sania a myslenia jednoducho nasiaknuty\u0301. V divadla\u0301ch strednej a vy\u0301chodnej Euro\u0301py ma\u0301 urc\u030cite bohats\u030ciu inscenac\u030cnu\u0301 tradi\u0301ciu C\u030cechov nez\u030c Ibsen, Dostojevskij nez\u030c Balzac, a teda tu existuje aj va\u0308c\u030cs\u030cie vs\u030ceobecne\u0301 povedomie o pri\u0301behoch, te\u0301mach, c\u030ci konfliktoch, ktore\u0301 ta\u0301to literatu\u0301ra prina\u0301s\u030ca."}, {"text_idx": "#000238", "text": "Post kvar jaroj da intensa laboro super tiuj c\u0302i tekstoj, mi estis g\u0302enerale merginta en tiun c\u0302i specon de verkado kaj pensado. En la teatroj de Centra kaj Orienta Eu\u0306ropo, dramoj de C\u0302eh\u0302ov au\u0306 Dostojevski estas tradicie favorataj pli ol tiuj de Ibsen au\u0306 Balzac, kaj sekve estas granda informiteco pri la historioj, la temoj au\u0306 konfliktoj liverataj de tiu c\u0302i literaturo."}, {"text_idx": "#000239", "text": "Tamen homoj en Centra Eu\u0306ropo havas specialan vidpunkton pri iliaj rilatoj kun Rusio kaj Okcidenta Eu\u0306ropo. En la fino de sia libro Majling skribas, komparante Francion kaj Slovakion, ke \u201cv rodovej obc\u030cine totiz\u030c nemo\u0302z\u030cu vznikat\u030c roma\u0301ny\u201d \u2014 \u201cen komunumo bazita sur familio [kiel Slovakio] romanoj ne povas aperi\u201d. C\u0302i tie li klarigas tiun c\u0302i citaj\u0302on:"}, {"text_idx": "#000240", "text": "Ta\u0301 veta z konca knihy nara\u0301z\u030ca na naozaj s\u030cpecificku\u0301 situa\u0301ciu maly\u0301ch na\u0301rodov. Na Slovensku kaz\u030cdy\u0301 na\u0301hodny\u0301 spolucestuju\u0301ci vo vlaku sa tu po kra\u0301tkom rozhovore sta\u0301va by\u0301valy\u0301m milencom vas\u030cej terajs\u030cej spoluz\u030ciac\u030cky alebo terajs\u030ci\u0301m zat\u030com vas\u030cej by\u0301valej uc\u030citel\u030cky. Tieto osobne\u0301 vzt\u030cahy tu v dobrom aj v zlom skresl\u030cuju\u0301 vs\u030cetko \u2013 kultu\u0301ru, politiku, ekonomiku. Nie sme su\u0301c\u030cast\u030cou take\u0301ho celku, od ktore\u0301ho by sme aspon\u030c sc\u030casti mohli mat\u030c odstup.\nC\u030co sa slovenskej literatu\u0301ry ty\u0301ka, bolo a sta\u0301le tu je pa\u0301r origina\u0301lnych samorastov, ale ti\u0301 v podstate nikoho nezauji\u0301maju\u0301 ani na Slovensku. Je tu vs\u030cak aj dost\u030c poc\u030cetna\u0301 skupina ty\u0301ch, ktori\u0301 sa tva\u0301ria, z\u030ce ich nova\u0301 kniha nema\u0301 nic\u030c spoloc\u030cne\u0301 s titulom, ktory\u0301 vys\u030ciel pred 25 rokmi kdesi v zahranic\u030ci\u0301. Ale to je pochopitel\u030cne\u0301. Po prve\u0301, je tu pomerne mala\u0301 moz\u030cnost\u030c odhalenia, a po druhe\u0301, je to su\u0301c\u030cast\u030cou nas\u030cej litera\u0301rnej tradi\u0301cie. Nas\u030ca na\u0301rodna\u0301 veselohra Dobrodruz\u030cstvo pri obz\u030cinkoch je v skutoc\u030cnosti pol\u030cska\u0301 hra Okre\u0328z\u0307ne."}, {"text_idx": "#000241", "text": "Tiu frazo en la fino de la libro referencas al la vere specifa situacio de etaj nacioj. En Slovakio c\u0302iu hazarda vojag\u0302anto en trajno post mallonga konversacio evidentig\u0302os la eksa amanto de via lerneja amiko au\u0306 la bofrato de via eksa lerneja instruisto. Tiuj personaj ligoj modifas c\u0302ion je la pli bona kaj pli malbona maniero: kulturon, politikon, komercon. Ni ne estas parto de la mondo de kiu ni povas almenau\u0306 parte distancig\u0302i. Se paroli pri la slovaka literaturo, plu estas kelkaj originalaj individuoj, sed g\u0302enerale neniu atentas ilin ec\u0302 ene de Slovakio. Sed estas pli granda grupo de tiuj, kiuj pretendas ke ilia nova libro havas neniun rilaton al libro, publikigita antau\u0306 25 jaroj eksterlande. Sed tio estas kompreneble. Unue, estas malvers\u0302ajne ke ili iam estos kaptitaj. Due, tio estas parto de nia literatura tradicio: Nia nacia dramo \u201cDobrodruz\u030cstvo pri obz\u030cinkoch\u201d [sk] \u2013 klasika komedio \u201cAventuroj dum Dankotago\u201d [en] estas fakte la pola dramo \u201cOkre\u0328z\u0307ne\u201d [pl]."}, {"text_idx": "#000242", "text": "Lau\u0306 Majling, plej gravas por literaturo ke g\u0302i devas provoki, kiel li vortumis tion:"}, {"text_idx": "#000243", "text": "Vel\u030ca autorov sa snaz\u030ci\u0301 pi\u0301sat\u030c angaz\u030covane a pouz\u030cit\u030c literatu\u0301ru ako zbran\u030c v boji za dobro, c\u030co zva\u0308c\u030cs\u030ca so sebou obna\u0301s\u030ca aj ideologicke\u0301 s\u030cablo\u0301ny, ako pi\u0301sat\u030c, resp. nepi\u0301sat\u030c o svete. Ibaz\u030ce podl\u030ca mn\u030ca je prima\u0301rnou u\u0301lohou literatu\u0301ry byt\u030c \u201etoxickou\u201c, nehora\u0301znou, pohors\u030cuju\u0301cou a nezmyselnou. Literatu\u0301ra je sviatkom bla\u0301znov, priestorom na to, aby sme vs\u030cetko to, c\u030comu u\u0301primne veri\u0301me, obra\u0301tili na hlavu, spochybnili to, domysleli do ty\u0301ch najabsurdnejs\u030ci\u0301ch extre\u0301mov. Poc\u030cas sviatkov bla\u0301znov bolo umoz\u030cnene\u0301 parodovat\u030c a zosmies\u030cn\u030covat\u030c svetske\u0301 aj duchovne\u0301 piliere, na ktory\u0301ch spoloc\u030cnost\u030c sta\u0301la, su\u0301dobu\u0301 mora\u0301lku aj dobre\u0301 mravy samotne\u0301ho autora. Ak je to v su\u0301c\u030casnosti v literatu\u0301re proble\u0301m, potom sme na tom so slobodou ovel\u030ca hors\u030cie ako v stredoveku."}, {"text_idx": "#000244", "text": "Multaj au\u0306toroj klopodas esti engag\u0302itaj kaj uzi literaturon kiel armilon por lukti je bono, kio alportas pretajn ideologiajn modelojn de tio kiel verki au\u0306 ne verki pri la mondo. G\u0302enerale por mi la cefa funkcio de literaturo konsistas en tio ke g\u0302i devas esti \u201ctoksa\u201d, indigniga, ofenda kaj sensenca. Literaturo estas la festo de la stultuloj, la spaco kie ni devas renversi de piedoj-al-kapo c\u0302ion je kio ni kredas, kie ni devas c\u0302ion pridubi kaj konduki g\u0302is absurda stato. La festo de la stultuloj ebligis parodii kaj moki la sekularajn kaj religiajn pilierojn sur kiuj sin apogis socio. Se tio ig\u0302as problema en la nuntempa literaturo, do ni havas problemojn pri nia libereco oble pli grandajn ol en la Mezepoko."}, {"text_idx": "#000245", "text": "Image courtesy of Giovana Fleck."}, {"text_idx": "#000246", "text": "For more information about this topic, see our special coverage Russia invades Ukraine."}, {"text_idx": "#000248", "text": "Parto de kovrilo de la antologio Amanat de kazah\u0302aj virinaj tekstoj en la angla, liverita de redaktistoj, uzita kun permeso."}, {"text_idx": "#000249", "text": "Ekde sendependig\u0302o disde Moskvo en 1991, la centrazia nacio Kazah\u0302io [eo] survojas por redifini sian multetnan kaj multlingvan identecon, for de koloniistaj modeloj altruditaj de Sovetunio, de historia cenzuro kaj de genraj roloj. La nuntempa kazah\u0302a renesanco reformas la proprajn difinojn pri kulturo, rimarkeble en kino, muziko, moderna arto kaj literaturo."}, {"text_idx": "#000250", "text": "La literaturo de la kazah\u0302oj, tradicie nomada popolo, restis parola g\u0302is la 19-a jarcento, kiam la cara rusa koloniado enkondukis la rusan lingvon kaj la presajn teknologiojn. Aparta ruslingva literaturo evoluis kaj estis politike antau\u0306enigita en la 1920-aj jaroj, kiam komencig\u0302is la sovetia periodo. Moskvo kurag\u0302igis kazah\u0302ojn kaj aliajn popolojn skribi per la transnacia lingvo [en] de la epoko, kaj prezentis la kazah\u0302an lingvon kiel malbonan opcion [Red.: realo estas inversa \u2013 g\u0302uste en la 1920-aj sovetiaj lingvistoj kreis unuan (!) kazah\u0302an alfabeton, la s\u0302tato aktive subtenis unuajn (!) kazah\u0302ajn verkistojn kaj eldonis unuajn (!) kazah\u0302ajn librojn]. Estas malmultaj mencioj pri virinaj verkoj dum la sovetia periodo, sed nuntempe la kazah\u0302a literaturo estas pli diversa rilate al formoj, stiloj, genroj kaj etneco. Tio forte montrig\u0302as en \u201cAmanat: verkado de virinoj de Kazah\u0302io\u201d (Amanat: Women's writing from Kzakhstan) [en], la unua antologio pri verkistinoj el Kazah\u0302io, kiu aperos en la angla en julio 2022."}, {"text_idx": "#000251", "text": "Zaure Batayeva, foto uzita kun permeso."}, {"text_idx": "#000252", "text": "La antologio estis redaktita kaj tradukita de Zaure Batayeva [en] kaj Shelley Fairweather-Vega [en], du virinoj kiuj antau\u0306enigas tradukojn de kazah\u0302a literaturo. Batayeva estas verkistino, literatura tradukistino el kaj al la kazah\u0302a, kaj kultura komentariistino. Fairweather-Vega estas tradukistino el la rusa kaj la uzbeka al la angla, kaj publikigis en Words Without Borders, t.e. Vortoj Sen Limoj [eo] kaj World Literature Today (Monda Literaturo Nuntempe). La antologio prezentas 13 verkistinojn kaj la titolo estas la kazah\u0302a vorto \u201camanat\u201d, kiu signifas promeson, moralan devon kaj ankau\u0306 heredaj\u0302on [Red.: ankau\u0306 \u2013 ostag\u0302o lasita de samgentanoj c\u0302e malamiko kiel garantio de ilia obeemo]. La elektitaj tekstoj estis verkitaj dum la lastaj 30 jaroj, sed enhavas aludojn pri historiaj epokoj antau\u0306 kaj post la sendependig\u0302o, inkluzive de la stalinismaj jaroj."}, {"text_idx": "#000253", "text": "Global Voices demandis la du virinojn pri kiel ili decidis inter tekstoj en la rusa kaj la kazah\u0302a, kaj pri ilia sperto en tradukado al la angla. Fairweather-Vega klarigis, ke unu celo estis montri la lingvan diversecon de Kazah\u0302io. Pro tio ili zorge elektis tekstojn de sep verkistinoj kiuj verkas precipe en la rusa, kaj ses kiuj verkas precipe en la kazah\u0302a, kiuj c\u0302iuj estis rekte tradukitaj al la angla, por ne uzi tradukajn pontojn. C\u0302ar plejparto de la elektitaj verkistinoj estas ankau\u0306 tradukistinoj, s\u0302i diras:"}, {"text_idx": "#000254", "text": "We tried to honor each author\u2019s bilingualism in translating their work; we were sensitive to instances when a Russian word was being treated as a foreign word in a Kazakh text, for example, as opposed to when that Russian word was offered up as a more \u201cnormal\u201d word."}, {"text_idx": "#000255", "text": "Ni provis respekti la dulingvismon de c\u0302iuj verkistinoj dum la tradukado; ni estis atentemaj al ekzemploj kiam rusa vorto estis uzita kiel fremda vorto en kazah\u0302a teksto, kaj kiam la sama rusa vorto estis uzita kiel \u201cnormala\u201d vorto."}, {"text_idx": "#000256", "text": "Batayeva klarigas, ke estas evidenta apartigo inter la du lingvaj komunumoj, kvankam la politikaj limigoj ne c\u0302iam kongruas kun la etna divido:"}, {"text_idx": "#000257", "text": "The stories in our collection don\u2019t mix the two languages because their characters don\u2019t mix with characters from the other linguistic group \u2014 they live in two different worlds. This reflects the social reality of Kazakhstan very well. Kazakh speakers, who constitute almost 60 percent of the country\u2019s citizens, have developed a culture that is profoundly different from Russian culture. Kazakh speakers with a higher level of education tend to know Russian because Russian is the language of the country\u2019s so-called elite. You need to know Russian if you want a job that pays a living wage. Nonetheless, the vast majority of Kazakh speakers prefer to stay in their own cultural environment as much as possible."}, {"text_idx": "#000258", "text": "On the other side of the sociolinguistic divide, there are the Russian speakers, who tend to know Kazakh poorly or not at all and who prefer to interact with the speakers of that language as little as possible. This lack of interest clearly shows in some of the stories in our collection. I don\u2019t mean this as a critique, but as an observation. Writers are human beings. Besides, if writers became too aware of their own prejudices and blind spots, they would probably stop producing interesting stories."}, {"text_idx": "#000259", "text": "La rakontoj en nia antologio ne miksas la du lingvojn c\u0302ar la personoj ne interrilatas kun personoj de la alia lingva grupo \u2014 ili vivas en du malsamaj mondoj. Tio bone spegulas la socian realaj\u0302on de Kazah\u0302io. Kazah\u0302parolantoj, kiuj estas preskau\u0306 60% de la landa log\u0302antaro, evoluigis kulturon profunde malsaman kompare al la rusa kulturo. Kazah\u0302parolantoj kun supera edukado kutime scipovas la rusan c\u0302ar g\u0302i estas la lingvo de la elito. Oni bezonas koni la rusan se oni volas laborpostenon kun deca salajro. Tamen, la plejmulto de la kazah\u0302parolantoj preferas kiom eble resti c\u0302e sia propra kultura medio."}, {"text_idx": "#000260", "text": "Je la alia flanko de la sociolingvistika divido, estas la rusparolantoj, kiuj kutime ne scipovas au\u0306 malbone scipovas la kazah\u0302an, kaj preferas kiel eble plej malmulte interagi kun la parolantoj de tiu lingvo. Tiu manko de intereso aperas en kelkaj rakontoj de la antologio. Mi ne diras tion kiel kritikon, sed kiel rimarkon. Verkistoj estas homoj. Krome, se verkistoj estus tro konsciaj pri siaj propraj antau\u0306jug\u0302oj kaj mankoj, ili probable c\u0302esus verki legindajn rakontojn."}, {"text_idx": "#000261", "text": "Lau\u0306 Batayeva, Kazah\u0302io ne kapablis korekti la profundan lingvan malegalecon kreitan dum 70 jaroj de sovetunia ruslingviga politiko, kio eksplikas la malgrandan kvanton de dulingvaj au\u0306 plurlingvaj homoj ekster la kazah\u0302a etna grupo. S\u0302i rimarkigas, ke malmultaj rusparolantoj valorigas la lernadon de la kazah\u0302a, kaj utiligas la ideon de Frantz Fanon pri \u201cindiferenteco\u201d por klarigi la reziston al la lernado de la kazah\u0302a."}, {"text_idx": "#000262", "text": "Alieco kaj la arto de literatura tradukado"}, {"text_idx": "#000263", "text": "Shelley Fairweather-Vega, uzita kun permeso."}, {"text_idx": "#000264", "text": "Unu el la plej interesaj debatoj en literatura tradukado estas pri la pozicio de la tradukado: kiom proksima au\u0306 malproksima de la originalo, kaj ankau\u0306 de la legantoj? Alivorte, c\u0302u la tradukisto havas la taskon klarigi kulturajn kaj historiajn kuntekstojn, au\u0306 devas lasi tion al la leganto, kiu au\u0306 ignoru, au\u0306 informig\u0302u pri la nekonata kulturo? En \u201cAmanat\u201d, la eldonejo Gaudy Boy ne kursivigis ne-anglajn vortojn, tiel, vortoj kiel kolkhoze [eo] au\u0306 dombyra (muzika instrumento) aperas kiel parto de la teksto. Ni vidu la ideojn de Fairweather-Vega:"}, {"text_idx": "#000265", "text": "I am one of those into-English translators who is firmly opposed to adding explanatory footnotes in fiction. I much prefer inserting just a minimum of additional information, when absolutely necessary to keep readers from feeling completely lost in the cultural milieu. But even letting readers feel a little lost seems all right to me. It\u2019s only fair to remind readers that they are the strangers here, in this environment, and they have something to learn. One decision we made easily was to translate many Kazakh idioms, sayings, and metaphors rather literally into English, to let common elements of imagery and attitude shine through in the English. I think Zaure did a great job of this in Aigul Kemelbayeva\u2019s \u201cHunger,\u201d which uses a lot of imagery that relies on plants, animals, and food that don\u2019t often appear in English-language literature. The narrator tells us \u201cMy poverty was wrapping around me like a bindweed,\u201d mentions that \u201ca young wolf does not show its thinness, but lets it fur bloat instead\u201d."}, {"text_idx": "#000266", "text": "Mi estas inter tiuj tradukistinoj por la angla, kiuj forte kontrau\u0306as aldonadon de klarigaj piednotoj en romanoj. Mi preferas aldoni informojn nur kiam ili estas necesaj por ke la leganto ne komplete perdig\u0302u en la kultura medio. Sed ec\u0302 lasi legantojn senti sin iom perditaj estas tute en ordo por mi. G\u0302uste estas memorigi legantojn, ke ili estas la fremduloj en la kultura medio de la libro, kaj ili devas lerni ion. Ni decidis lau\u0306vorte traduki multajn kazah\u0302ajn idiomaj\u0302ojn, diraj\u0302ojn kaj metaforojn en la anglan, por ke tiuj komunaj elementoj de bildoj kaj sintenoj elstarig\u0302u en la angla. Ekzemple, estas la bona laboro de Zaure pri la rakonto \u201cHunger\u201d (Malsato) de Aigul Kemelbayeva [eo], kiu uzas multajn bildojn pri plantoj, bestoj kaj nutraj\u0302oj, kiuj malofte aperas en la anglalingva literaturo. La rakontisto diras, \u201cMia malric\u0302eco c\u0302irkau\u0306volvis min kiel konvulvulo\u201d, kaj rakontas, \u201cjuna lupo ne montras sian maldikecon, sed faras ke la felo s\u0302velu\u201d."}, {"text_idx": "#000267", "text": "Virinoj estas ambasadoroj de la kazah\u0302a vivo"}, {"text_idx": "#000268", "text": "There also is probably some truth to the cliche\u0301 that translation is, still, often \u201cwomen\u2019s work,\u201d one of those nurturing professions, in which, many cultures seem to agree, women tend to excel. If translation is a nurturing activity, what are we nurturing when we translate? Better communication, I suppose, as a result of better understanding. I firmly believe that the more stories we hear or read, the more we\u2019ll be able to exercise empathy for our fellow human beings of all genders and languages."}, {"text_idx": "#000269", "text": "Probable, iom veras la klis\u0302o, ke tradukado estas ankorau\u0306 ofte \u201cvirina laboro\u201d, kiel tiuj flegemaj profesioj, kie en multaj kulturoj, virinoj elstaras. Se tradukado estas flegema agado, kion ni flegas kiam ni tradukas? Pli bonan komunikadon, mi pensas, kiel rezulton de pli bona kompreno. Mi forte kredas, ke ju pli da rakontoj ni au\u0306skultas kaj legas, des pli kapablaj ni estos por simpatii kun aliaj homoj el c\u0302iuj genroj kaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000270", "text": "S\u0302i rimarkigas, ke ankorau\u0306 estas malpli da tradukoj el Centra Azio en la angla, kaj, fronte al la rusa invado en Ukrainio, estas urg\u0302a bezono prezenti la diversecon de parte rusparolantaj socioj al angloparolantoj. S\u0302i pripensas:"}, {"text_idx": "#000271", "text": "What if, by helping the women of Kazakhstan tell their stories around the world, they\u2019re able to find more moral, practical, and political support when push comes to shove geopolitically? What if it helps prevent any dangerous ideas that Kazakhstan isn\u2019t a real country anyway, or is too alien for us in the West to bother with? This might be overly optimistic of me, but these thoughts still run through my head constantly while I translate Central Asian literature. Increasing exposure for writers (of any gender, from any country in the region) simply has to help somehow."}, {"text_idx": "#000272", "text": "Kio se, helpante virinojn de Kazah\u0302io prezenti siajn rakontojn c\u0302irkau\u0306 la mondo, ili estos kapablaj trovi pli da morala, praktika kaj politika subtenoj kiam venos geopolitikaj konfliktoj? Kio se tio helpus preventi dang\u0302erajn ideojn pri Kazah\u0302io kiel ne vera lando au\u0306 tre stranga lando por ke la Okcidento interesig\u0302u? Eble mi estas tro optimisma, sed c\u0302i tiuj pensoj ankorau\u0306 hantas mian menson dum mi tradukas centrazian literaturon. Pli granda videbligo de verkistinoj (el c\u0302iuj genroj kaj landoj en la regiono) simple helpu iumaniere."}, {"text_idx": "#000273", "text": "La du redaktistoj rimarkigas, ke la rakontoj ankau\u0306 parolas pri ekonomiaj s\u0302ang\u0302oj kaj socia malordo lau\u0306 perspektivo de virinoj kiuj alfrontis korupton, seksan turmentadon, kaj faris malfacilajn decidojn pri migrado kaj laboro."}, {"text_idx": "#000274", "text": "Many of the stories in our collection also show how foggy the past has become for us Kazakhs. Before Kazakh writers can begin to reflect on the challenges of today and tomorrow, they will first have to find the courage to reflect on the horrors and mysteries of their shared traumatic past. As long as we don\u2019t recover our past, we won\u2019t even know who we are."}, {"text_idx": "#000275", "text": "Multaj rakontoj en nia antologio montras kiel la pasinteco farig\u0302is nebula por ni, kazah\u0302oj. Antau\u0306 ol kazah\u0302aj verkistinoj povos pripensi defiojn de la nuntempo kaj estonto, ili unue devas kurag\u0302e pripensi la hororojn kaj misterojn de kundividita trau\u0306mata pasinteco. Se ni ne reakiras nian pasintecon, ni ne scios kiu ni estas."}]