[{"text_idx": "#000000", "text": "Carnap \u2013 filozofo forgesita de esperantistoj"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Rudolf Carnap (1891\u20131970) estis tre konata germana filozofo kaj logikisto, kiu forlasis Germanion pro la naziismo. Li lernis Esperanton kiel 14-jarulo kaj diversmaniere uzis g\u0302in dum sia tuta vivo. Tamen g\u0302is lastatempe malmulto estis konata pri lia esperantisteco. Nun aperis ampleksa artikolo de Ulrich Lins pri la temo. Libera Folio intervjuis la au\u0306toron."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Libera Folio: Via artikolo pri Rudolf Carnap aperis en pli vasta kolekto de artikoloj. Pri kio temas tiu kolekto kaj kiel vi farig\u0302is unu el g\u0302iaj au\u0306toroj?"}, {"text_idx": "#000005", "text": "\u2013 Tiutempe en Usono kaj alilande oni komencis malkovri la kulturhistoriajn radikojn de Carnap. Tio harmoniis kun mia scivolo. La kontakto evoluis, kaj en junio 2016 mi estis invitita de la Viena Universitato al internacia, plurfaka konferenco. Tie, en la Instituto \u201dViena Cirklo\u201d, mi prelegis pri tio, kion mi g\u0302is tiam sciis pri Carnap kaj Esperanto. Poste oni petis min disponigi por libro mian (reviziitan) tekston. Tiu libro j\u0302us aperis. En Lahti (2019) kadre de la Universala Kongreso (UK) mi prezentis la tiaman staton de mia scio pri Carnap. Mi aldonu, ke pasintjare kaj komence de la nuna jaro aperis duvolume la delonge atendata eldono de la taglibroj de Carnap, en kies estig\u0302oprocezo mi povis jen kaj jen helpeti pri Esperantaj temoj."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Kiel vi eksciis pri la esperantisteco de Carnap?"}, {"text_idx": "#000008", "text": "\u2013 En 1993 aperis germana traduko de la au\u0306tobiografio, en la serio de Reclam-libretoj. Fascinis min, ke Carnap mallonge, sed imprese rakontis pri sia vojo al Esperanto kaj siaj junag\u0302aj spertoj per Esperanto. Tion multaj citis, esperantistoj kompreneble, sed ankau\u0306 ekzemple Umberto Eco. La inviton de Sadler ig\u0302i membro de la redakcia konsilantaro de LMLP Carnap kun bedau\u0306ro malakceptis pro sia progresinta ag\u0302o."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Kiam kaj kiel Carnap lernis la lingvon? Kio motivis lin fari tion au\u0306 c\u0302u temis nur pri scivolemo?"}, {"text_idx": "#000011", "text": "\u2013 Li au\u0306todidakte lernis Esperanton en 1905 au\u0306 1906 kiel gimnaziano en Barmen, kiu nun estas parto de la urbo Wuppertal. La 14-an de februaro 1908 li komencis skribi taglibron, en kiu la 19-an de februaro ni povas legi lian konfeson: \u201dMi denove c\u0302iutage entuziasmas pri Esperanto.\u201d En la organo de UEA (1908-10-01) li aperigis sian deziron korespondi \u2013 \u201dkun negermanoj\u201d, kiel li precizigis. Baldau\u0306 sekvis artikolo lia, \u201dKiel oni faras enigmojn en Esperanto?\u201d En la menciita taglibraro g\u0302i unuafoje aperis en listo de liaj verkoj; g\u0302i estas lia plej frua publikigita teksto. Post sia ekstudo en Jena (1910) Carnap tie ig\u0302is delegito de UEA."}, {"text_idx": "#000012", "text": "C\u0302u Esperanto estis nur unu c\u0302apitro en lia vivo au\u0306 tutviva afero?"}, {"text_idx": "#000013", "text": "\u2013 En au\u0306gusto 1908 li vojag\u0302is al la Kvara UK en Dresdeno. Tie li au\u0306skultis la festparoladon de Zamenhof kaj vidis la prezenton de Ifigenio en Tau\u0306rido. Ambau\u0306 eventoj profunde impresis lin. Ankorau\u0306 en 1963 li memoris la kongreson \u201dkvazau\u0306 miraklo\u201d. Li skribis, ke Zamenhof kurag\u0302igis lin dedic\u0302i sin dumvive al la ideo, ke \u201dnia laboro servu ne nur al nia propra nacio, sed al la tuta homaro\u201d. Carnap c\u0302iam sentis sin ligita al \u201dscienca humanismo\u201d."}, {"text_idx": "#000014", "text": "\u2013 Ses jarojn post la Dresdena UK eksplodis la mondmilito, en kiu Carnap soldatservis. En 1922, do antau\u0306 precize cent jaroj, li denove povis vojag\u0302i \u2013 al la UK en Helsinki. Sur la s\u0302ipo ekirinta en Lu\u0308beck li konatig\u0302is kun bulgara studento de agronomio, Atanas D. Atanasov (1897-1957), kun kiu li amikig\u0302is. Ili restis kune dum kvar semajnoj kaj dau\u0306re parolis Esperante, ne nur en Helsinki, sed ankau\u0306 en postkongresa ekskurso per petveturado tra la baltaj landoj. En Tallinn ilin invitis al tagmang\u0302o la fratinoj Agnes, Helmi kaj Hilda Dresen, kun kiuj ili antau\u0306e konatig\u0302is en Helsinki."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Oni ne trafas la nomon de Rudolf Carnap en verkoj pri la historio de la movado. C\u0302u li tamen partoprenis g\u0302in kiel simpla movadano?"}, {"text_idx": "#000016", "text": "\u2013 Li ne multe aktivis \u201dpor la movado\u201d post 1925, sed g\u0302ismorte konservis fidelecon al Esperanto. Dank\u2018 al la taglibro ni scias, ke komence de la dudekaj jaroj li vigle partoprenis movad-aktivadojn. Li tre lau\u0306dis la kongresajn paroladojn de Edmond Privat kaj renkontis aliajn esperantistojn, ekzemple la strangetan hispanon Julio Mangada. Flanke li kritikis gravulojn kiel Johannes Dietterle (\u201dmalbona, germana prononco\u201d), Petro Stojan kaj Charles Baudouin (kiu parolis \u201diom tro edife\u201d); sendube li ne imagis kompreneble, ke tiuj liaj rimarkoj telegramstile notitaj en taglibro estos post cent jaroj legeblaj libroforme."}, {"text_idx": "#000017", "text": "\u2013 Al unu korespondanto li konsilis, ke la c\u0302efverkon de Immanuel Kant (Kritik der reinen Vernunft) oni prefere nomu en Esperanto \u201dKritiko al la pura racio\u201d \u2013 ne \u201dde la pura racio\u201d. En Vieno en 1924, okaze de la UK, sed eksterkongrese, li ligis kontaktojn, kiuj markis la komencig\u0302on de lia scienca kariero: en 1926 li eklaboris kiel docento en la Viena Universitato. Li estis unu el la kernaj membroj de la famig\u0302onta Viena Cirklo de filozofoj kaj sciencistoj, kiuj pionire antau\u0306enigis la tiel nomatan analizan filozofion."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Carnap farig\u0302is fama filozofo. C\u0302u estis iu interrilato inter lia okupig\u0302o pri Esperanto kaj lia akademia vivo au\u0306 c\u0302u li tenis la du aferojn apartaj?"}, {"text_idx": "#000019", "text": "\u2013 C\u0302e li eble c\u0302io interrilatis. Filozofio estis por Carnap ne metafiziko au\u0306 simile, sed afero, kiu celis al socia praktiko kaj al reformo de la c\u0302iutaga vivo. C\u0302ar politikon li konsideris branc\u0302o de praktika filozofio, li ne tre s\u0302atis la nepolitikemon de germanoj. Fine de la Unua Mondmilito li alig\u0302is al la homamasoj, kiuj en Berlino manifestaciis \u201dpor paco kaj pano\u201d. Li preskau\u0306 membrig\u0302is en la Komunista Partio de Germanio, sed fine sub la impreso de la bols\u0302evika teroro preferis moderan, nedoktrinecan formon de socialismo. Pli malfrue en Usono li estis suspektata kiel maldekstrulo; portempe li ec\u0302 trovig\u0302is sur nigra listo de FBI."}, {"text_idx": "#000020", "text": "\u2013 Kiel montras la au\u0306tobiografio kaj liaj taglibroj, Carnap ofte parolis al homoj pri Esperanto, ekzemple kun la pola filozofo Tadeusz Kotarbin\u0301ski au\u0306 kun au\u0306stria advokat-vidvino, kiu esprimis sin \u201dtre kontrau\u0306 Esperanto\u201d, sed estis \u201dprilaborita\u201d de Carnap, tiel ke fine s\u0302i kapitulacis: \u201d(...) s\u0302i diras, ke do tamen mi devas g\u0302in lerni.\u201d Ni scias, ke kun la viena kolego Ludwig Wittgenstein, kiu mals\u0302atis la lingvon, li kunpus\u0302ig\u0302is. En 1923 li vojag\u0302is al Meksikio, kien liaj bogepatroj elmigris. Tie li interalie vizitis la klason de lernejo, en kiu Esperanto estis instruata."}, {"text_idx": "#000021", "text": "\u2013 En 1923 kaj 1935 Carnap vizitis en Harvard la matematikiston Edward V. Huntington, kun kiu li konversaciis en Esperanto. En 1946 li respondis demandaron de International Auxiliary Language Association (IALA) pri la dezirinda karaktero de novkreota internacia planlingvo. El tio rezultis en 1951 la projekto Interlingua, kiu pro la antau\u0306enmars\u0302o de la angla dekomence estis sens\u0302anca. Carnap c\u0302iam pledis por la kunagado de adeptoj de malsamaj planlingvoj (li lernis plurajn) kaj kritikis, ke kelkaj tendencas al sekteco. Inviton de C.K. Ogden, ke li donu apogon al Basic English, li rifuzis."}, {"text_idx": "#000022", "text": "\u2013 En la nepublikigita korespondaj\u0302aro de Carnap mi trovis atentinda lian leter-inters\u0302ang\u0302on kun Albert Le\u0301on Gue\u0301rard, francdevena profesoro de literaturo en Stanford, kiu verkis A Short History of the International Language Movement (Novjorko 1922). Carnap delonge sciis pri tiu libro, sed akiris g\u0302in nur post la milito. Korespondante kun Gue\u0301rard en 1939 kaj denove ekde 1945, li rimarkis fortan akordig\u0302on kun ties ideoj. Gue\u0301rard ne estis esperantisto, sed admiranto de Zamenhof. La du viroj tute ne diskutis pri lingvaj detaletoj. Ili samopiniis pri tio, ke la c\u0302efa malamiko de Esperanto estas militema naciismo kaj ke Esperanto tial meritas subtenon jam pro sia \u201dinterna ideo\u201d. Evidente la du viroj revis simile pri socialismo kunig\u0302anta kun libereco kaj demokratio. C\u0302ar oni ofte mencias, ke Carnap estis adepto de mondfederalismo, min ne surprizis trovi en lia postlasaj\u0302o indikon, ke li abonis la revuon La Praktiko, la organon de Universala Ligo."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Oni povus supozi, ke la movado klopodus profiti de la esperantisteco de tia famulo kaj inviti lin ekzemple al honoraj komitatoj de kongresoj. C\u0302u okazis tiaj provoj?"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Rudolf Carnap dum la usona periodo."}, {"text_idx": "#000025", "text": "\u2013 Antau\u0306 la Dua Mondmilito kelkaj movadaj gravuloj eble konis lin pro kongresa partopreno, sed baldau\u0306 li estis kvazau\u0306 forgesita en Esperantujo. Parte tio s\u0302uldig\u0302is al lia malapero el Eu\u0306ropo: de la fino de 1935 li vivis en Usono kaj tie produktis la plej grandan parton de sia verkaro. En Kalifornio, kie li vivis laste, kelkaj esperantistoj eksciis pri li. Sed Bill Harmon, la multjara usona c\u0302efdelegito de UEA, kiun mi demandis iom antau\u0306 lia morto fine de 2019, respondis, ke li neniam au\u0306dis la nomon Carnap."}, {"text_idx": "#000026", "text": "\u2013 Alia kalifornia esperantisto, R.C. Marble, en julio 1970 klopodis logi la proksime log\u0302antan Carnap al renkonto okaze de la partopreno de William Auld en somera kurso de Esperanto en Sanfrancisko, sed tre vers\u0302ajne tiu provo ne estis sukcesa. Meze de au\u0306gusto 1970 Carnap skribis longan leteron al Valter Tauli, estondevena lingvisto en Uppsala, kies libron pri la teorio de lingvoplanado li aprezis. La respondon de Tauli, se g\u0302i estis sendita, Carnap eble ne plu legis: li mortis la 14an de septembro 1970."}, {"text_idx": "#000027", "text": "\u2013 Kiel montras la plurvoluma verkaro kaj la j\u0302us aperigitaj taglibroj, Carnap havis imponan sciencan rikolton. Kio frapis min en ligo kun tio, estas c\u0302arma ero en tiu postlasaj\u0302o, nome du pos\u0302tkartoj, kiujn oni akiris post la forpaso de la filo Johannes Carnap en 2012. Kiam tiu filo naskig\u0302is, la fiera patro, do Rudolf Carnap, metis anoncon en Esperanto Triumfonta (29-10-1922). Johannes ig\u0302is pastro en centra Germanio. La pos\u0302tkartoj, kiujn li konservis, estas el 1908. Ilin al Rudi skribis Otto Flu\u0308gel, amiko de la familio Carnap, post la Dresdena UK."}, {"text_idx": "#000028", "text": "\u2013 Por komplezi la junulon Flu\u0308gel komencis lerni Esperanton; la pos\u0302tkartoj estas en ankorau\u0306 iom stumbla lingvaj\u0302o. Li direktis al Rudi afablajn vortojn, sed ligis ilin kun admono, nome la deziro, ke li atentu prioritatojn, zorgante ke liaj \u201dstudoj esperantistaj estu sen perdo por la aliaj studoj multe pli necesaj. La Esperanto por vi estu c\u0302iam nur la dua.\u201d Carnap sekvis la bonintencan admonon, certe por la kontentig\u0302o de c\u0302iuj aprezantoj de lia verkaro."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Kia homo li estis, ekster la filozofia verkaro?"}, {"text_idx": "#000030", "text": "\u2013 Dank\u2018 al la taglibroj oni havas nun pli ampleksan bildon pri Carnap. Li estis homo ne nur interesa por filozofoj. Li ne fumis nek trinkis alkoholon. Li havis akran intelekton kaj samtempe estis tre mildkaraktera. Lia (dua) edzino fojfoje moketis, ke li havas la vizag\u0302on de ang\u0302elo. (Mi ens\u0302ovu c\u0302i tie, ke li devenas el tre religiema familio.) Al li mankis c\u0302ia fanatikeco, kaj onidire li neniam parolis al homoj malg\u0302entile au\u0306 neestime."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Alklaku por kunhavigi c\u0302e Facebook(Malfermig\u0302as en nova fenestro)Alklaku por kunhavigi per Telegramo(Malfermig\u0302as en nova fenestro)Click to share on Mastodon(Malfermig\u0302as en nova fenestro)"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Hispanaj esperantistoj \u2013 fortaj pro diverseco"}, {"text_idx": "#000034", "text": "Interesa artikolo pri interesa homo. Unu makulo:"}, {"text_idx": "#000035", "text": "El [IALA] rezultis en 1951 la projekto Interlingua, kiu pro la antau\u0306enmars\u0302o de la angla dekomence estis sens\u0302anca."}, {"text_idx": "#000036", "text": "La sens\u0302anceco de Interlingua ne rilatas al la statuso de la angla, sed al la fakto ke Esperanto delonge okupis la nic\u0302on de neu\u0306trala internacia lingvo. Necesas diable bonegaj argumentoj kaj grandaj resursoj por ekokupi tiun nic\u0302on per io alia, kaj tio simple ne ekzistas en al hodiau\u0306a mondo. Kiam niaj malamikoj ne estas sufic\u0302e sag\u0302aj por ignori nin, ili klopodas por detrui nian nic\u0302on, ne por okupi g\u0302in."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Sed al la sennaciismo la antau\u0306enmars\u0302o de la angla sendube estis forta bato. Lau\u0306 pura sennaciismo, lingva (kaj eble ankau\u0306 kultura) imperiismo tute ne estas tiel malbona ideo, se nur estas klare kiu el la imperioj venkos. Esenca estas unueco, diverseco estas akcesora \u2014 esence la lingvo estas komunikilo, c\u0302iuj aliaj funkcioj de la lingvo estas akcesoraj. Malmultaj pensas pri tio, sed tiuj du asertoj estas veraj, ili estas bonegaj argumentoj por totala tutanglig\u0302o de la mondo. La puran sennaciismon oni kutime miksas kun iuj klasbatalaj konceptoj, sed ne estas tre konvinke ke oni ne povas cedi al la angla lingvo universalecon, pli efike kontrau\u0306batalante la kapitalismon sen la balasta neceso formuli apartan lingvopolitikon."}, {"text_idx": "#000038", "text": "La antau\u0306enmars\u0302o de la angla en si mem s\u0302ang\u0302as nenion por la lingva internaciismo. Sed nuntempe la internaciistoj devas pledi ne nur por pli da pli egaleca internacia rilatado, sed almenau\u0306 en iuj medioj ankau\u0306 por la pluekzisto de nacioj. Mia propra patro estis inter tiuj sennaciistoj kiuj favoras la gradan g\u0302eneralig\u0302on de la angla kiel c\u0302ies unua lingvo. Ke li entute pensis pri la afero, estas tamen vers\u0302ajne tial ke li vidis ke mia engag\u0302ig\u0302o pri Esperanto certe ne kondukis min al aparte felic\u0302a vivo. Li farig\u0302is konscia \u201danglig\u0302isto\u201d, kaj tio estas escepto. La plej multaj anglig\u0302istoj tute ne vidas sin kiel partoprenantoj en la historio de la lingvoj, sed kredas ke la lingvoevoluo estas io kio okazas al la homoj, ne io kion ili mem faras."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Kiel kurdlingvaj dividoj malhelpas aliron al informojRusiaj diplomatoj reagas al nova lingvoleg\u0302o en Kirgizio, revenigante kolonian pasinteconTiuj fotoj montras la historion de la \u2018rusaj dometoj\u2019 en Havano, Kubo"}]