[{"text_idx": "#000000", "text": "C\u0302i sube vi trovos la indekson pri la jaro 2015. Alklakante la maldekstrajn ligilojn en la indekso, vi atingos la koncernan artikolon en \u201eplata\u201d formo, sen fotoj; alklakante la dekstrajn ligilojn vi atingos la artikolon en la PDF-forma numero, kun fotoj."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Jen la kompletaj numeroj de la jarkolekto 2015 en la dosierformoj PDF kaj ePub."}, {"text_idx": "#000004", "text": "HOIKSO: C\u0302INIO: Majstro de la tradicia ceramiko (2015/02, p. 25)"}, {"text_idx": "#000011", "text": "La rento de la fiksdataj mondeponoj c\u0302e Flandra Esperanto-Ligo, populare nomataj \u201everdaj kontoj\u201d, ekde la 1a de majo 2015 estos 0,6 %. Pli da informoj pri tiuj deponoj trovig\u0302as en la retpag\u0302o"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Antau\u0306 nelonge mi legis romanon de la germana verkisto Sten Nadolny. G\u0302ia titolo estas\nNetzkarte, kio signifas \u201etutreta bileto\u201d. La romano temas pri rondvojag\u0302o, kiun faris juna viro tra la tuta fervoja sistemo\nde Germanio. Survoje li pli bone konatig\u0302as kun sia lando kaj renkontas diversajn personojn\n\u2013 precipe junajn virinojn, kiujn li celas."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Tamen rondvojag\u0302o tra la tuta fervoja reto s\u0302ajnis al mi alloga ideo. Do mi decidis\nimiti la c\u0302efrolulon de la menciita romano, ac\u0302etante tutretan bileton por veturi ne\ntra Germanio, sed tra Irlando. Mi malkovris, ke tio estas malpli facila ol en la hejmlando\nde Nadolny. Tute simila bileto ne estas ac\u0302etebla c\u0302e la irlanda fervoja instanco, sed\niom malpli komplika afero estas la tiel nomata\nesplorbileto, kiu ebligas, ke oni veturu al granda parto de la insulo, kvankam kelkaj regionoj\nestas apenau\u0306 atingeblaj sen au\u0306to."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Unua etapo: Monastarevin \u2013 Dublino"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Bedau\u0306rinde malmultaj trajnoj haltas en Monasterevin. Mi intencis tie komenci mian\nvojag\u0302on iun someran dimanc\u0302on, sed dimanc\u0302e ne eblas. Pro tio mi devis veturi lunde\nal Dublino kaj eki tie."}, {"text_idx": "#000018", "text": "La hodiau\u0306a Irlando ne estas ideala lando por fervoja turismo. En la 19a jarcento,\nkiam la lando estis regata de la brita reg\u0302ino Viktoria, estis konstruita reta sistemo,\nkiu ampleksis la tutan insulon. Nun estas nur magra skeleto de tiu fervoja reto, kaj\ngrandaj partoj de la insulo ne estas fervoje atingeblaj. En la nord-okcidenta graflando\nDonegal tute mankas fervojo. Do sen au\u0306to oni apenau\u0306 povas turismi tien au\u0306 tien."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La postan lundon mi veturis per la unua matena trajno al Heuston, la c\u0302efa dublina\nstacidomo por vojag\u0302i suden kaj okcidenten. G\u0302i estas impona domo, konstruita en la\njaro 1846. Por eliri al la kajo, pasag\u0302eroj nun devas enmeti sian bileton en mas\u0302inon,\nkiu malfermas la eliran duonpordon. Tiuj mas\u0302inoj bone funkcias en Connolly, la centra\ndublina stacidomo, sed plej ofte fervoja dungito devas malfermi la elirejon, kaj stari\napud la mas\u0302ino, kontrolante la biletojn. Do la celo anstatau\u0306i la stacidoman dungiton\nper au\u0306tomato ne povas esti tute plenumata."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Hodiau\u0306 c\u0302iuj entreprenoj, instancoj kaj au\u0306toritatoj en Irlando (kiu estis longe postrestanta\nkompare kun aliaj eu\u0306ropaj landoj) decidis, kiam eble, maldungi siajn laborulojn kaj\ninstali au\u0306tomatajn mas\u0302inojn. Kompreneble tiu s\u0302ang\u0302o ec\u0302 pli kreskigas la nombron da\nsenlaboruloj kaj komplikas la vivon de la publiko, kiu ofte ne kapablas funkciigi\nla mas\u0302inojn kaj volas (kiel antau\u0306e) trakti persone vivantajn homojn."}, {"text_idx": "#000027", "text": "La fervoja vojag\u0302o lau\u0306 la nord-orienta marbordo de Norda Irlando estas tre bela, kaj\nvaloras viziton. La urbo Derry (gaele Doire), nomata de la uniistoj Londonderry, estas\nhistoriric\u0302a urbo, c\u0302irkau\u0306ata de mezepokaj muroj. Bedau\u0306rinde s\u0302ajnas, ke ankorau\u0306 regas\nsekteca suspektemo kaj malamo inter ambau\u0306 komunumoj de log\u0302antoj. Espereble tiu situacio"}, {"text_idx": "#000031", "text": "En Sligo rekomencig\u0302as la fervoja linio. Post mallonga restado en Sligo, alia tipe\nirlanda kampara urbo, mi entrajnig\u0302is kaj vojag\u0302is g\u0302is Galivo (angle: Galway, gaela:\nGaillimh). Galivo estas tre interesa urbo, oficiale la c\u0302efurbo de Gaelio. Pro la universitato\nkaj pro g\u0302iaj multaj allogaj\u0302oj (inkluzive de la proksimaj Aran-insuloj) g\u0302i havas tre\njunan log\u0302antaron kaj estas vizitata de multaj turistoj. Ankau\u0306 Limeriko meritas viziton\npro sia impona situo apud la granda rivero Shannon kaj g\u0302ia kastelo."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Bedau\u0306rinde en tiu okazo mi ne havis tempon por iri al kelkaj aliaj tre interesaj urboj,\nnome Cork (gaele: Corcaigh), Waterford (gaele: Port La\u0301irge) kaj Wexford (gaele: Loch\nGarman). Eble en alia okazo mi povus dau\u0306rigi mian rondvojag\u0302on. En c\u0302i tiu etapo mi\nrenkontis plurajn fascinajn kunpasag\u0302erojn, kiuj inkluzivis simpatian kimralingvan\nparon (Kimrio estas princlando en okcidenta Britio), R.O. \u2013 fifaman, sed surprize afablan kaj inteligentan respublikistan aktivulon kaj c\u0302armajn"}, {"text_idx": "#000034", "text": "Venontsomere mi vers\u0302ajne ree ac\u0302etos esplorbileton kaj veturos al urboj kaj regionoj,\nkiujn mi c\u0302i-foje ne sukcesis viziti."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Noto de la c\u0302efredaktoro: la debato pri necesejo-nomoj memorigis min pri malvarmega, januaro-mateno en Nov-Jorko,\napud la rivero, kiam mi serc\u0302is publikan necesejon. Mi preterpasis, kun kreskanta urg\u0302o,\ncomfort station), g\u0302is falis la gros\u0302o kaj mi konstatis, ke g\u0302uste tian komforton mi bezonis. C\u0302u komunaj\nlingvoj, la usona kaj la angla? Ba!"}, {"text_idx": "#000036", "text": "La kabano Albert Heim trovig\u0302as je alteco de 2543 m c\u0302e la piedo de la montopinto Galenstock\n(3586 m) en la svisaj Alpoj. C\u0302irkau\u0306ita de la montaro kaj droninta en la silento de\nnaturo, g\u0302i disponigas log\u0302eblecon por 80 personoj, hejmecan mang\u0302oc\u0302ambron, helajn kaj\namoplene arang\u0302itajn dormejojn. La alpa kabano estas bone provizata kaj tau\u0306gas por\nfamilioj kun infanoj. G\u0302i bele situas sur rokblokego kaj bone videblas de malproksime."}, {"text_idx": "#000037", "text": "La situo konvenas al familioj c\u0302efe pro la fakto, ke la vojo de Tiefenbach g\u0302is la alpa\nkabano estas tre facila kaj piedirebla en c\u0302irkau\u0306 1 horo kaj duono. Post la alveno\ntien eblas au\u0306 restadi en la c\u0302irkau\u0306aj\u0302o, au\u0306 fari mallongan piedekskurson al montopinto\nSchafberg (proksimuma dau\u0306ro: 30 minutoj). Schafberg proponas belegan panoramon al\nla Urseren-valo kaj al la skiterenoj c\u0302e Na\u0308tschen-Gu\u0308tsch, Gemsstock kaj Winterhorn."}, {"text_idx": "#000038", "text": "La apuda c\u0302irkau\u0306aj\u0302o inklinigas al restado. Oni bezonas piede proksimume 30 minutojn\nde la kabano g\u0302is la glac\u0302erolango de Tiefengletscher. Malsupre de la kabano la infanoj\nkune kun la gepatroj povas senprobleme restadi kaj ludi."}, {"text_idx": "#000039", "text": "La mirinde bela c\u0302irkau\u0306aj\u0302o de la alpa kabano Albert Heim ebligas piedekskursojn ankau\u0306\nal aliaj montopintoj. El ili sendube elstaras la supreniro al montopinto Galenstock.\nSur g\u0302i la migrantoj g\u0302uas neforgeseblan travivaj\u0302on meze de spir-retena pejzag\u0302o."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Aparte belega promenado kun vido al la Urseren-valo eblas lau\u0306 la altmontara vojo de\nUrseren, kiu kondukas de la alpa kabano al Andermatt. La mars\u0302ado tien dau\u0306ras proksimume"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Aliaj, pli mallongaj promenadoj kondukas de la alpa kabano tra Saasegg kaj Ta\u0308tsch\nal Tiefenbach (en c\u0302irkau\u0306 2 horoj kaj duono) kaj preter Saasegg kaj Realp-arbaro malsupren\nal Realp (en 2 horoj)."}, {"text_idx": "#000042", "text": "La c\u0302irkau\u0306aj\u0302o de la alpa kabano disponigas multnombrajn bonegajn eblojn por grimpado\nen c\u0302iuj gradoj de malfacileco. La grimpad-itineroj c\u0302e Gletschorn, Graue Wand kaj Winterstock\natingeblas piede de la kabano en proksimume unu horo."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Al la alpa kabano Albert Heim eblas alveturi au\u0306 per pos\u0302tau\u0306tobuso el Andermatt en direkto\nal la Furka-montpasejo g\u0302is Tiefenbach, au\u0306 per person-au\u0306to g\u0302is la nova parkejo iom\nsuper la hotelo Tiefenbach (2160 m)\n(). De tie oni atingas la alpan kabanon per agrabla mars\u0302ado lau\u0306 bone markita promenvojo"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Pilgrimi piede, per biciklo au\u0306 \u2013 por tiuj, kiuj deziras alproksimig\u0302on des pli tradician kaj allogan \u2013 ec\u0302 per c\u0302evalo: oni faru libere sian elekton antau\u0306 ol ekiri la tiel nomatan Loretan\nVojon. Situanta en la centra Italio, g\u0302i estas ric\u0302a je preg\u0302ejoj kaj aliaj belaj\u0302oj,\nkaj spite al la paso de multaj jarcentoj, ankorau\u0306 kunligas Asizon, la urbeton de Sankta\nFrancisko, kaj Loreton, vilag\u0302on en la provinco de Ankono."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Granda estas la nombro de la etaj pitoreskaj komunumoj, kiujn oni povas \u201etus\u0302i\u201d lau\u0306longe de itinero longa entute 150 km. Oni povas eluzi tiujn vilag\u0302ojn por medita\nhalto, por etapo ripoziga ankau\u0306 por la eventualaj c\u0302evaloj, au\u0306 \u2013 kial ne? \u2013 por simple g\u0302ui la montetan pejzag\u0302on de la centra-itala teritorio, jene priskribita\nen Esperanta elsendo de Radio Romo, okazinta la 23an de novembro 1940. Pro sia unika\nstilo, g\u0302i vere meritas revivig\u0302i sur niaj pag\u0302oj."}, {"text_idx": "#000047", "text": "\u201eItalio, la koro de la kristanismo kaj patrujo de sanktuloj, havas la privilegion posedi\ngrandegan nombron da sanktejoj. El ili, grandaj kaj malgrandaj, iuj estas en la unua\nrango pro sia luma karaktero, kiu distingig\u0302as de la c\u0302irkau\u0306a profana medio, au\u0306 pro\nla interrilato pli-malpli intima kun la naturo. Monumentoj de kredo \u2013 de historio kaj de arto, en kiuj la supernatura interveno estas kunligita kun la\nhoma elemento \u2013 estas kvazau\u0306 c\u0302irkau\u0306vers\u0302itaj je mistera fluido, elradianta el ili, plena de ravo kaj"}, {"text_idx": "#000049", "text": "Ambau\u0306 regionoj \u2013 Umbrio kaj Markio \u2013 sin organizas c\u0302iam pli bone pere de turismaj projektoj, kunligitaj kun la kredo."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Oni komencu la itineron de Asizo. Kion penvaloras vidi tie? Ni tuj agordig\u0302u lau\u0306 la"}, {"text_idx": "#000052", "text": "La fina loko de la proponita itinero estas Loreto, konata pro la Baziliko de Sankta\nDomo, kie estas gardata la domo de la Sankta Virgulino (Maria), mistere translokita\nlau\u0306krede en 1294 el Nazareto. Se oni havas amikinon kun la nomo Loredana, oni sciu,\nke g\u0302i rilatas g\u0302uste al devoteco pri la Madono de Loreto. Ni klopodu, dum la legado,\nreau\u0306skulti per niaj oreloj la jam menciitan elsendon, pretigitan por esperantistoj"}, {"text_idx": "#000056", "text": "Mirinda romano. Kiel sciate, antau\u0306 longe Sten Johansson verkis mallongajn krimromanojn,\nkiujn siatempe mi lau\u0306dis i.a. pro lia bone prizorgita lingvaj\u0302o. Tion c\u0302e la nuna verko\nmi povus ripeti, sed estus banalaj\u0302o: iasence nun temas pri misterromano, verko en\nkies dau\u0306ro malkovrig\u0302as mistero. Sed ne tio estas la vera atentokapta punkto:\nMarina unuavice temas pri la demando: kio estas, kion signifas \u201efamilio\u201d?"}, {"text_idx": "#000059", "text": "Tomas diras en konversacio telefona kun Marina, ke li ne povas vortigi, kio vere mankas"}, {"text_idx": "#000061", "text": "Marina pripensas liajn vortojn dum kelka tempo."}, {"text_idx": "#000063", "text": "\u201eNe, tute ne. Sed c\u0302io s\u0302ajnas iel splita, disa. Eble c\u0302ar mi mem estas tia. Mia vivo\nkonsistas el hermetaj c\u0302eloj. Nun mi estas kun vi, sed mi ne povos diri tion al Cecilia\nsen vundi s\u0302in. La laboro estas aparta, tie mi estas alia persono, la scienca Tomas.\nMi ne havas familion, krom onklo Arne, sed ankau\u0306 miaj memoroj, mia pasinteco estas\nkvazau\u0306 aparta c\u0302elo sen kohero kun la nuno. C\u0302u tio sonas freneze?\u201d"}, {"text_idx": "#000065", "text": "La homoj estas tiel vive priskribitaj, ke oni kvazau\u0306 kredas vere koni ilin tute persone.\nLa infanoj \u2013 frue en la libro \u2013 kondutas kiel veraj infanoj, kiujn surstrate au\u0306 hejme tuj oni rekonus. La mezlernejanojn\nmi ankorau\u0306 j\u0302use c\u0302iutage spektis en niaj klasoj. \u2013 Vekas certan nostalgion ec\u0302 ..."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Sed unu aferon mi bedau\u0306ras: la sveda instru-sistemo ne identas je la nederlanda, do\nkelkajn aferojn mi ne vere komprenas. Miaopinie estus tre bonvena iu klariga piednoto\ntiurilate. Kiel imagi, kio estas \u201esocia branc\u0302o de gimnazio\u201d? kaj kio estas la 9a klaso? \u2013 de kie oni kalkulu tion, c\u0302u de la 4-jarig\u0302o de la lernantoj au\u0306 c\u0302u ekde alia ag\u0302o?"}, {"text_idx": "#000068", "text": "La islanda: revo de ne plu juna lernemulo"}, {"text_idx": "#000070", "text": "Akureyri estas bela, bonveniga kaj vere c\u0302arma urbeto, kaj ni povas varme rekomendi\nla simpatian stabanaron de la tiea turisma entrepreno\nSaga. En oktobro, kiam ni estis tie, la vetero tute ne estis malvarma kaj la plantoj (alpaj\nedelvejsoj kaj moder-klimataj trikoloretoj kune!) bunte floris sub maldensa polvaj\u0302o\nde neg\u0302o en la malgranda botanika g\u0302ardeno, unu el la allogaj\u0302oj de la urbo. (Alia vidindaj\u0302o\nestas la apuda arbaro, unu el la malmultaj en Islando.)"}, {"text_idx": "#000072", "text": "En Rejkjaviko ni renkontis norvegan esperantiston, kiu plendis, ke islandanoj konstante\nrespondas angle, kiam li alparolas ilin en la nova norvega, kiu estas speco de simpligita\nislanda. Simila estis mia senkurag\u0302iga sperto en Skandinavio kaj en Nederlando. Mi\nofte demandas min, c\u0302u tiuj landoj, kie lau\u0306s\u0302ajne preskau\u0306 c\u0302iuj parolas la anglan, ne\nfinfine perdos siajn naciajn idiomojn. C\u0302ie en la mondo minacas la senkolora, malbunta"}, {"text_idx": "#000073", "text": "Eble mi devus klarigi, ke ni estas skotdevenaj kaj kutime parolas la skot-gaelan (ofte\nkune kun Esperanto) en nia hejmo kaj ene de nia familio. La gaela (c\u0302u skota, c\u0302u irlanda)\ntute ne similas la islandan, sed en Skotlando la gaela estis iom influita de g\u0302i. La\ngaela apartenas al la kelta lingva familio, dum la islanda estas ano de la nord-g\u0302ermana,\nkaj specife de la skandinava subfamilio."}, {"text_idx": "#000074", "text": "La rilatoj inter la skandinavoj kaj la gaeloj estis dau\u0306raj kaj intimaj. Inter la 8a\nkaj la 15a jarcentoj, la vikingoj iom post iom okupis la nordajn kaj okcidentajn insulojn\nde Skotlando, kaj aldone parton de la nord-orienta c\u0302eflando. Kiam norvegoj atingis\nIslandon en la 9a jarcento, ili jam renkontis gaelajn monah\u0302ojn, kiuj venis al la insulo\nproksimume en la jaro 800. Do, la unua lingvo parolata en Islando estis la gaela,"}, {"text_idx": "#000076", "text": "La log\u0302antoj de la nordaj insuloj (S\u0302etlandaj kaj Orkadaj) dum jarcentoj retenis sian\nskandinavan dialekton, sed la vikingoj en la okcidentaj Hebridoj perdis g\u0302in kaj adoptis\nla gaelan. Sekve, ni konstatas la strangan fakton, ke, dum la lingvo de la hebridanoj\nestas la gaela, preskau\u0306 c\u0302iuj el la tieaj loknomoj estas skandinavaj, kvankam en gaeligita\nformo. Sur la skotlanda c\u0302eflando, tamen, la plimulto de la loknomoj estas pure gaelaj.\nEc\u0302 en la sud-orienta parto apud la landlimo kun Anglio gaelaj loknomoj ne forestas.\n(Ekzemple la lasta skota urbo antau\u0306 la landlimo havas la klare gaelan nomon Dunbar.)"}, {"text_idx": "#000080", "text": "Se oni komparas samajn tekstojn en la islanda kaj la moderna norvega, estas mirinde,\nkiom similaj estas la du idiomoj. La norvega aspektas tre simpligita kaj pli konciza,\nsed evidente samdevena, dum c\u0302iu vorto en la islandaj frazoj devas esti analizita,\nkiel tiam, kiam oni studas la klasikan latinan lingvon."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Se mi estus pli juna, mi s\u0302atus partopreni kursojn por eksterlandanoj pri la islanda\nlingvo, kiuj okazas en diversaj universitataj centroj en la lando, sed mi ne plu estas\ntia. Kaj vojag\u0302i per aviadilo hodiau\u0306 ne estas agrabla sperto. Do mi restos hejme kaj\nparolos nian prapatran lingvon. Au\u0306 Esperanton!"}, {"text_idx": "#000082", "text": "... pri la koncepto kaj faktaro \u201escienco\u201d montrig\u0302as en la titolo \u201eScienco kaj religio kunfluu, ne kverelu\u201d de la artikolo de Garci\u0301a Fumero (MONATO 2014/4, p. 23-24). Efektive, scienco absolute indiferentas pri c\u0302ia esplorvojo fremda\nal tiu de scienco mem kaj absolute fajfas pri ia alivoje fiksita celo au\u0306 rezulto.\nJa tre povas okazi, ke religio kverelas kun religio, scienco kun scienco, ec\u0302 religio\nkun scienco. Sed se scienco kverelas kun religio, jen g\u0302i c\u0302esas esti scienco."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Jen libro pri Rusio, verkita de profesia (kaj premiita) j\u0302urnalisto, kiu iam raportadis\nel Moskvo por finna gazeto. Krom en Esperanto,\nHomoj de Putin aperis ankau\u0306 en la finna kaj la sveda."}, {"text_idx": "#000084", "text": "La au\u0306toro, Kalle Kniivila\u0308, famas en Esperantujo kiel redaktinto de\nTEJO Tutmonde kaj unu el la fondintoj kaj redaktantoj de\nLibera Folio. Li estis ankau\u0306 estrarano de UEA pri informado, kaj li uzis siajn esperantajn kontaktojn\nen la kreado de c\u0302i tiu libro, c\u0302ar rusaj esperantistoj helpis lin dum liaj vojag\u0302oj\nen Rusio trovi tau\u0306gajn homojn por intervjui: perfekta ekzemplo de reala aplikado de\nEsperanto, c\u0302ar la produkto el tiu internacia kunlaboro utilas kaj por esperantistoj"}, {"text_idx": "#000085", "text": "La libro havas la trafan subtitolon \u201eLa silenta plimulto de Rusio\u201d, c\u0302ar g\u0302i temas pri ordinaraj rusoj, kiuj ne manifestacias surstrate, ne estas intervjuataj\nde eksterlandaj j\u0302urnalistoj (escepte kiam Kalle ilin vizitas), sed ripete voc\u0302donas\npor Vladimir Putin, konfidante al tiu la regadon de Rusio dum 15 jaroj. Kial ili tion"}, {"text_idx": "#000086", "text": "Respondojn al tiu demando ni ricevas per la propraj vortoj de elektitaj membroj el\ntiu silenta plimulto, provizore malsilentigitaj de Kalle, c\u0302ar la libro enhavas multajn\ncitaj\u0302ojn el intervjuoj kun ili, sed ankau\u0306 per la klarigoj de Kalle, kiu c\u0302erpas el\nsiaj propraj spertoj kaj el pluraj pezaj libroj pri la lastatempa historio de Rusio."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Temas, interalie, pri diveneblaj faktoroj: la homoj g\u0302uas relativan prosperon sub Putin,\nkaj ili ankorau\u0306 gardas malagrablajn memorojn pri la krima h\u0302aoso, kiu antau\u0306is lin.\nTamen la ekonomio de Rusio preskau\u0306 tute dependas de la eksportado de gaso kaj nafto,\nkies internacian prezon Putin ne povas regi, do la estonteco estas malcerta, speciale\nc\u0302e la lastatempa ekspluatado de skistogaso. Relative nova evoluo estas, ke Putin de\nc\u0302irkau\u0306 2012 pli-malpli turnis la dorson al la edukita elito de Moskvo, kompreninte,\nke liaj plej fidelaj subtenantoj trovig\u0302as en la ekonomie postrestintaj regionoj ekster"}, {"text_idx": "#000089", "text": "Ne esperu trovi en la libro de Kalle Kniivila\u0308 g\u0302isfundan analizon, kaj certe ne atendu\nde li solvoproponojn. Li estas j\u0302urnalisto kaj verkas j\u0302urnaliste, citante homojn, perante\nsiajn impresojn (interalie pri sia vizito al Moskvo en 1991, longe antau\u0306 ol Putin\nekregis). Sed li faras tion tre bone, kaj la libro estas tre leginda, ankau\u0306 kiel ekzemplo\nde malofta g\u0302enro en Esperanto: nefikcia libro pri aktuala temo."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Pri la sama verko estis publikigita recenzo de Nikolao Gudskov:\nRigardo al la interna Rusio deekstere en MONATO 2015/01, p. 25."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Turistoj g\u0302uos pli da komforto kaj pli mallongajn veturdau\u0306rojn en Au\u0306strio. Ekde decembro\n2014 preskau\u0306 plene funkcios la nova viena c\u0302efstacidomo. De tiam veturos trajnoj el\ndiversaj au\u0306straj urboj rekte al la c\u0302efstacidomo kaj de g\u0302i al la viena flughaveno.\nEn kelkaj stacidomoj eblos ac\u0302eti kombinitajn biletojn por trajnveturo kaj flugo."}, {"text_idx": "#000093", "text": "En junio Christian Kern [kristian kern], g\u0302enerala direktoro de la Au\u0306straj Fervojoj\n(O\u0308BB), kaj Peer Albrecht [per albreh\u0302t], c\u0302efo de la flugkompanio Au\u0306straj Aerlinioj\n(AUA), parolis pri la nova kunlaboro kaj montris modelojn de modernaj trajnoj kaj"}, {"text_idx": "#000094", "text": "La nova c\u0302efstacidomo ne estas finhaltejo kiel la iamaj jam malkonstruitaj suda kaj\norienta stacidomoj. Nun la enveturantaj trajnoj haltas kaj dau\u0306rigas la veturon. Do\nnun la trajnoj veturas jene: loko A \u2013 c\u0302efstacidomo \u2013 loko B. Tial oni ofte s\u0302paras s\u0302ang\u0302on de trajno."}, {"text_idx": "#000095", "text": "La tegmento de la viena c\u0302efstacidomo estas impona: La 14 romboj \u2013 kun entute 31 000 m\n2 \u2013 estas el 7000 tunoj da s\u0302talo; tio estas du trionoj de la s\u0302talo, kiun oni bezonis\npor konstrui la parizan Ejfelturon. Ankau\u0306 la dutraka linio de la viena c\u0302efstacidomo\nal la flughaveno estas parte nova. Por g\u0302i oni devis interalie konstrui 200 metrojn\nlongan ponton super la centra au\u0306stra rang\u0302adstacio Kledering [kle\u0301dering]. Por tiu ponto\noni bezonis 2300 tunojn da s\u0302talo."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Eltondaj\u0302o el la lasta raporto pri la planedo Ikaro"}, {"text_idx": "#000098", "text": "Tamen, la ikaranoj estas nek marlog\u0302antoj, nek amfibiaj. Plie, ili aspektas iom pli\nfortikaj ol tiuj log\u0302antoj de la maraj profundejoj, malgrau\u0306 la fakto, ke malkiel la\nhoma fiziko, iliaj korpoj aspektas tiom gracilaj, ke oni havis la impreson, ke la\nplej malforta vento forblovus ilin. Ili memorigas nin pri teraj plantoj au\u0306 delikataj\narboj, kiel nia tremolo au\u0306 la floranta sambuko."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Ni menciis, ke la ikara lingvo estas nelernebla. La kialo fontas el la historio de\nla planedo. Antau\u0306 longe (kiom longe ni ne konstatis), c\u0302iu grupo kaj nacio parolis sian propran, kaj tute apartan\nlingvon. Entute temis pri pli ol dek tri idiomoj, c\u0302iuj apartenantaj al malsamaj lingvaj\nfamilioj. Por unuigi la planedanojn oni decidis krei ununuran lingvon konsistantan\nel la tuta gamo da idiomoj, inkluzivigante la gramatikon, vortaron kaj sintakson de\nc\u0302iuj el la originalaj etnaj lingvoj. Ni teranoj neniam povus enkapigi tiel kompleksan"}, {"text_idx": "#000104", "text": "Tamen, se la ikara lingvo s\u0302ajnas bizara, ec\u0302 pli stranga estas la fiziologio de la\nikaranoj. Ili ne posedas sekson, do estas nek viraj nek inaj. Konsekvence, ili reproduktig\u0302as\nne per seksumado sed per klonado. Do, estas neniu persona rilato, korinklino au\u0306 sento\nde aparteno inter la generacioj. Neniu havas gepatrojn, do ne ekzistas \u201epatrina\u201d au\u0306 \u201epatra\u201d sentimento. La vorto \u201eamiko\u201d ne ekzistas en la ikara lingvo. Plej proksimaj tradukoj estas \u201etiu, kiu log\u0302as apud mi\u201d, kaj \u201etiu, kun kiu mi foje mang\u0302as\u201d. Pro tio, konceptoj kiel \u201eamo\u201d, \u201ekompato\u201d, \u201esentimento\u201d estas neimageblaj inter la ikaranoj, kaj sekve ili ne kreas literaturon, poezion,\nau\u0306 muzikon. Ili s\u0302ajnas esti tute neemociaj, kaj en sia abunda \u201elibertempo\u201d (c\u0302ar ili ne laboras en nia senco de la vorto) ili okupas sin per matematiko \u2013 ne nur pri novaj problemoj kaj teoremoj, sed ec\u0302 per invento de novaj matematikaj"}, {"text_idx": "#000108", "text": "Ni ne sukcesis malkovri, c\u0302u la log\u0302antoj de c\u0302i tiu planedo devas dormi, au\u0306 kapablas\nsong\u0302i, kvankam ili kelkfoje ripozas en siaj kavernoj. La plimulton de la tempo ili\npasigas kolektante la falintajn fruktojn kaj la kreskaj\u0302ojn faligitajn de ventoj kaj"}, {"text_idx": "#000109", "text": "La ikaranoj ne havas religion, kaj tiu koncepto estas al ili tute fremda. Malkiel\nkelkaj teranaj religiuloj, ili ne timas la morton, kaj kiam iu el ili forpasas, neniu\nfunebras. Lau\u0306 nia pensmaniero, ilia vivo s\u0302ajnas paca kaj trankvila, sed monotona kaj\nteda. Ili neniam spertas ekstazon, eksciton au\u0306 stimulon (eble parte pro tio, ke ili\nestas senseksaj). Tamen, povas esti, ke la malesto de perforto, agreso au\u0306 intenca\ndetruo de la medio iom kompensas tiun mankon."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Kiam venis la tempo de nia reveno al nia hejma planedo, ni kunig\u0302is kun grupo da ikaranoj\napud nia kosmos\u0302ipo. Nome de nia teamo kaj pere de la interpretisto U, Neuwirth adiau\u0306is\nla planedanojn, dezirante al ili \u2013 kaj precipe al U, c\u0302e kiu li tiom longe vivis kaj\nkunlaboris - \u201eC\u0302ion bonan!\u201d La reago de U surprizis nin. Li simple diris \u201eIru!\u201d, kaj tuj forlasis la lanc\u0302ejon. Ni poste rimarkigis al Neuwirth, ke la malvarma sinteno\nde lia ikara amiko s\u0302ajnas stranga. \u201eTute ne\u201d, respondis Neuwirth. \u201eLa ikaranoj ne havas amikojn. Ili rekonas nek amikojn, nek malamikojn.\u201d"}, {"text_idx": "#000112", "text": "Rigardo al la interna Rusio deekstere"}, {"text_idx": "#000116", "text": "Due, sekvante Gajdar-on, nia au\u0306toro faras la duan principan eraron, sen kiu nenio\nen la nuna Rusio bone kompreneblas. Ja ne estas, kiel li asertas, iu \u201ekonspirteorio\u201d pri tio, ke Sovetio ruinig\u0302is pro usona influo: ekzistis reala milito (bone, ke nur\nmalvarma!), kiun Sovetio tute klare malgajnis. Kaj en la postsovetia Rusio en la komuna\nkonscio gravegan rolon ludas la socia psikologio de malvenkinta popolo. Tion nepre\nnecesis konsideri ankau\u0306 analizante la relative grandan subtenon al Putin."}, {"text_idx": "#000118", "text": "C\u0302iuokaze, la libro estas ege interesa, kaj unuavice rekomendindas por legado al esperantistoj\nel Rusio \u2013 por ili plej grave estas, kiel ilia kutima vivo aspektas deekstere. Almenau\u0306 la frazo\n\u201eMoskvo estas urbo de kontrastoj\u201d, per kiu Kalle Kniivila\u0308 komencas la c\u0302apitron pri Moskvo, valoras multon ...\n(Noto: famega frazo el populara sovetia komedio, kiu parodiis la komencon de j\u0302urnalismaj\nklis\u0302aj raportoj pri kiu ajn ekstersovetia urbo.)\nAnkau\u0306 alilandaj homoj, kiuj interesig\u0302as pri la lando, ekscios multajn vivajn detalojn,\nkiujn oni kutime neglektas, sed kiuj konsistigas realecan bildon de normala ekzistado"}, {"text_idx": "#000126", "text": "Sybilia estas sekura kaj tute sena je riskoj, ne nur c\u0302ar g\u0302i bazig\u0302as sur internaciaj sciencaj\ngvidlinioj, sed ankau\u0306 c\u0302ar g\u0302i paradas per longa testado."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Sybilia aperis en Italio, sed jam disvastig\u0302as tra la tuta mondo. C\u0302i tiu apliko haveblas,\npor la momento, en du lingvoj: la itala kaj la angla. Kun la helpo de iu volontula\nleganto, ne estus utopie pripensi estonte ankau\u0306 esperantlingvan version!"}, {"text_idx": "#000130", "text": "Cifereca eldono komprenigas nur onon"}, {"text_idx": "#000131", "text": "La legado de libroj en papera versio, anstatau\u0306 en elektronika, helpas la legantojn\neniri pli bone en iliajn intrigojn. Jen la konkludo de fres\u0302a c\u0302i-rilata esplorado fare\nde la norvega universitato de Stavanger."}, {"text_idx": "#000132", "text": "La efektiva \u2013 alivorte mane plenumata \u2013 foliumado de la pag\u0302oj ebligas pli facile al homoj enmemig\u0302i en roloj, encerbigi informojn,\nkompreni detalojn de la teksto kaj, g\u0302enerale, \u201evivi\u201d la rakontitajn historiojn; c\u0302io c\u0302i ne samnivele okazas, kiam oni dedic\u0302as sin al la"}, {"text_idx": "#000133", "text": "Pli specife, personoj, kiuj uzas tabulkomputilojn kaj aliajn elektronikajn ilojn,\nemas memori malpli bone la kronologian ordon de la priskribitaj faktoj: tion konvinkite"}, {"text_idx": "#000135", "text": "Tiu iom kurioza (sed sendube interesa kaj diskutiga) esplora projekto rilatis sepdekon\nda universitataj studentoj, dividitaj de la fakuloj en du malsamajn legajn grupojn."}, {"text_idx": "#000136", "text": "Slovakio havas 1626 registritajn mineralajn termofontojn. La famo venas de kvin kuracfontoj,\nel kiuj s\u0302prucig\u0302as kuracakvo kun temperaturo de 37,7-40,0\noC. La plej varma fonto havas temperaturon de 94\noC. Plia kuraca produkto estas la sulfura minerals\u0302limo uzata por tutkorpa volvig\u0302o.\nEn la banlokoj oni kuracas malsanojn de la mova aparato, statojn post operacioj kaj\nlezoj, kronikan reu\u0306matismon, civilizajn kaj profesiajn malsanojn, sed ankau\u0306 ginekologiajn\nkaj hau\u0306tajn malsanojn inkluzive de psoriazo."}, {"text_idx": "#000137", "text": "La fontojn konis ne nur g\u0302ermanaj triboj de kvadoj kaj markomanoj, sed ankau\u0306 romiaj\nlegioj. La unua skriba mencio pri kuracfontoj devenas de 1247. Iliajn sanigajn efikojn\npriskribis kuracisto Georg Wernher en 1551 en la latinlingva libro\nAdmirindaj akvoj de la hungara reg\u0302lando (latine:\nHypomnematio de admirandis Hungari\u00e6 aquis)."}, {"text_idx": "#000138", "text": "La bankuracado en Slovakio havas ric\u0302an tradicion. Unu el la plej malnovaj kaj multe\nvizitataj banlokoj estas Trenc\u030cianske Teplice [trenc\u0302ianske teplice] (c\u0302irkau\u0306 150 km\nnorde de la slovaka c\u0302efurbo Bratislavo). G\u0302i situas je alteco de 272 m super la marnivelo\nen la pitoreska c\u0302irkau\u0306aj\u0302o de montara masivo Stra\u0301z\u030covske\u0301 [straj\u0302ovske]."}, {"text_idx": "#000139", "text": "Tiu moderna banurbeto kun pli ol 1000 litoj proponas tutjare kompleksan kuracadon\nal preskau\u0306 20 000 malsanuloj el Slovakio kaj eksterlando, c\u0302efe el C\u0302eh\u0302io, Au\u0306strio,\nGermanio, Hungario kaj Rusio. En Trenc\u030cianske Teplice estas varia kuracprogramo por\nindividuoj, grupoj kaj familioj. La banloko estas ideala elirpunkto por ekskursoj"}, {"text_idx": "#000140", "text": "Lau\u0306 legendo la kuracfontojn malkovris lama s\u0302afpas\u0302tisto, kiam li serc\u0302is perditan s\u0302afidon.\nAnstatau\u0306 s\u0302afido li trovis malgrandan lageton kun varma akvo, kiu eligis fortan sulfurodoron.\nLi banis sin en la lageto kaj sanig\u0302is. Tiun epizodon prezentas hodiau\u0306 ankau\u0306 la blazono\nde la urbeto Trenc\u030cianske Teplice, sur kiu estas s\u0302apas\u0302tisto, s\u0302afido kaj kuracfonto."}, {"text_idx": "#000141", "text": "La plej grandan meriton en la evoluo de la banloko havas familio Ile\u0301sha\u0301zy [iles\u0302hazi],\nkiu konstruigis banejojn en la 16a jarcento. En 1835 la banlokon ac\u0302etis greka au\u0306stro-hungara\nbienulo, magnato kaj diplomato Georgios Sinas, kiu rekonstruis kaj modernigis g\u0302in.\nLia filo S\u030cimon [s\u0302imon] konstruigis novajn hotelojn kaj plilarg\u0302igis la anglan parkon.\nKaj lia filino Ifige\u0301nia konstruigis la turkan bandomon\nHammam (esperante: publika banejo) en mau\u0306ra stilo."}, {"text_idx": "#000142", "text": "En la banloko okazas kulturaj aktivaj\u0302oj, inter kiuj plej populara estas la filmfestivalo\nArt film, kiu ekde 1993 okazas c\u0302iujare en la dua duono de junio. La filmo, kiu venkas en la\nkonkurso, gajnas la Oran S\u0302losilon, kaj la aktor(in)o, ricevinta la c\u0302efpremion, postlasas\nsignon de sia mankavo sur la\nPonto de la gloro antau\u0306 hotelo \u201eFlora\u201d. G\u0302is nun siajn signojn postlasis steloj de la kinematografio Franco Nero, Gina Lollobrigida,\nGeraldine Chaplin, Sophia Loren, Ornella Muti kaj aliaj."}, {"text_idx": "#000144", "text": "En iuj landoj oni lau\u0306leg\u0302e malpermesas tiujn agojn severe. En aliaj s\u0302ajne oni kompateme\npermesas, ke suferantoj (c\u0302u konscie, c\u0302u nekonscie) ricevu morton sendoloran, asiste\nde medicinistoj. En Svislando la leg\u0302oj ne klare starigas regulojn tiurilate, kaj ekzistas\nstrukturoj (jam malkovrataj ankau\u0306 de fremduloj), kie eblas prezenti peton pri helpado"}, {"text_idx": "#000146", "text": "Statistikoj lastatempe publikigitaj de la revuo\nJournal of Medical Ethics klare montras, ke en la lastaj jaroj la tiel nomata \u201emortoturismo\u201d duoblig\u0302is en Svislando, precipe en la kantono Zuriko. Alivorte, pli kaj pli da homoj\nveturas al tiu centreu\u0306ropa lando kun la unusola celo fini indamaniere la propran vivon.\nInter 2008 kaj 2012 pli ol 600 eksterlandanoj atingis tial Svislandon. Ilia ag\u0302o variis\ninter 23 (!) kaj 97 jaroj (mezume 69). Pli multaj el ili estis virinoj (58 procentoj)."}, {"text_idx": "#000148", "text": "La entombigo estis longa kaj pro tio iomete laciga. La pastro parolis longe, konstante\nli ripetis sin mem. Kvazau\u0306 li ne povus trovi la finon de sia prediko. C\u0302iuj ekspiris,\nau\u0306dante la delonge atendatan \u201eamen\u201d. Ec\u0302 la vidvino jam ne plu havis larmojn, nur konstante s\u0302i vis\u0302is siajn okulojn per\nblanka naztuko kun nigra rando."}, {"text_idx": "#000149", "text": "La pos\u0302tista h\u0302oro kantis la kutiman kanton, kaj fine ekiris la granda homgrupo supren,\nal la tombo de la maljuna pos\u0302tisto, kiu trovig\u0302is g\u0302uste sur la pinto de la monta tombejo."}, {"text_idx": "#000150", "text": "La suprenirado estis ege malrapida, c\u0302ar multaj maljunuloj alvenis por akompani la\nlastan fojon la maljunan pos\u0302tiston. Pro tiu malrapideco c\u0302iuj havis sufic\u0302an tempon\nalrigardi la tombojn preterpasatajn kaj kontroli, c\u0302u estas iu neprizorgata tombo sen\nfloroj. Tuj ekis klac\u0302o, kiam oni trovis similan tombon! C\u0302iuj havis malbonan opinion\npri vidvino neprizorganta la edzan tombon: tio signifas, au\u0306 ke s\u0302i forgesis la mortintan\nedzon, au\u0306 havas novan amanton, au\u0306 tro pigras. Same malbone oni taksis ankau\u0306 vidvinojn,\nkiuj tro pompe ornamas au\u0306 per tro multaj floroj plens\u0302utas la tombojn. Severe jug\u0302as"}, {"text_idx": "#000151", "text": "Ekpluvis. Komence nur pluvetis, sed g\u0302is la funebra vico atingis la montopinton, ec\u0302\ntiuj malsekig\u0302is, kiuj hazarde havis ombrelon. Kun la pluvo ankau\u0306 ventac\u0302o alblovis,\nkaj la ombreloj ig\u0302is senutilaj, la ventego els\u0302iris ilin de la manoj."}, {"text_idx": "#000152", "text": "La homoj c\u0302irkau\u0306staris la tombon. Nun ankau\u0306 la g\u0302ishau\u0306te malsekig\u0302inta pastro ekkomprenis,\nke ne oportunas longa parolado. Surprize, je c\u0302ies g\u0302ojo, li galoprapide finis la preg\u0302on."}, {"text_idx": "#000153", "text": "C\u0302iuj forrapidis, ja la tempesto ig\u0302is pli kaj pli neeltenebla. La vidvino diris al\nla tombofosistoj, ke ankau\u0306 ili iru hejmen; nur post la s\u0302tormo ili finu la entombigon."}, {"text_idx": "#000154", "text": "La homoj ege malfacile descendis; la koto faris la krutan deklivon glitiga. Ili apogig\u0302is\nunu al la alia, provante sin helpi reciproke. Kiam unua homo glitfalis teren, tiam\nkomencig\u0302is la katastrofo. Tio iel similis la situacion, kiam sur glacia au\u0306tos\u0302oseo\nunu au\u0306tomobilo bremsate ekglitas kaj kruce haltas meze de la vojo."}, {"text_idx": "#000155", "text": "Sub batanta pluvego kaj furioza ventego la homoj, unu post la alia, falsternig\u0302is sur\nla s\u0302limon. Ne nur malsekaj ili estis, sed jam tute enkotigitaj. Kaj ne nur iliaj vestaj\u0302oj!\nKotaj estis c\u0302ies haroj, piedoj, vizag\u0302oj, kaj la manoj perdis c\u0302ian utilon: glitante\nsur akvo kaj s\u0302limo ili ne plu kapablis alkroc\u0302ig\u0302i al io ajn. Vane la homoj provis liberig\u0302i\nde tiu situacio. Senpove ili baraktis kunpremig\u0302ante. Dume la aero malvarmig\u0302is kaj\nla homgrupo, kiel bestoj en frosto, eksimilis malfelic\u0302an brutamason."}, {"text_idx": "#000156", "text": "Ankau\u0306 du infanoj, parencoj de la maljuna pos\u0302tisto, c\u0302eestis la entombigon. Kutime la\ninfanoj ne partoprenas entombigojn, sed tiun tagon ili nepre volis veni. La maljunulo\nc\u0302iam donis al ili bombonon, kiam ili renkontis lin surstrate, pro tio ili tre amis"}, {"text_idx": "#000158", "text": "La rido ja similas al ploro. Fakte post nelonge la vidvino jam ne ridis, sed ploris."}, {"text_idx": "#000159", "text": "La evento c\u0302izig\u0302is en c\u0302ies menso. Ekde tiam la vilag\u0302anoj c\u0302iam memoris pri la entombigo\nde la maljuna pos\u0302tisto, kvazau\u0306 tiu tago signus por ili la komencon de nova erao. Menciante\nion ajn, ili diris: \u201eantau\u0306 la entombigo\u201d, au\u0306 \u201epost la entombigo\u201d. Neklarigeble la\ninterrilatoj en tiu homgrupo tute s\u0302ang\u0302ig\u0302is. Ili ig\u0302is kvazau\u0306 parencoj. Ne plu okazis\nkvereloj inter ili. Nevidebla fadeno interligis ilin. Pli volonte ili alparolis kaj\nhelpis unu la alian ol aliulojn, kiuj ne c\u0302eestis la faman entombigon. La pastro mem\nsentis, ke tiuj homoj de la komuna enkotig\u0302o kaj de la korusa ridegado ig\u0302is iomete"}, {"text_idx": "#000161", "text": "Foje vizitis s\u0302in la pastro. Li au\u0306skultis, kaj tuj poste li konsilis al la maljunulino,\nke s\u0302i surpaperigu la belajn rakontojn. La vidvino diris, ke s\u0302i ne kapablas tion fari.\nTiam la pastro petis la infanojn, ke ili transskribu la au\u0306skultitajn fabelojn. Tiel\nokazis. La avino fabeladis, la infanoj skribadis, la pastro zorge kolektis la plej\nbelajn rakontojn. Je la fino li sekrete presigis la tutan kolekton."}, {"text_idx": "#000163", "text": "La avino ne kredis al siaj okuloj, kiam la pastro alportis al s\u0302i la bele binditan\nvolumon. La tuta vilag\u0302o felic\u0302is kaj fieris pro tio, ne forgesante, ke tion oni s\u0302uldas\nal la fama entombigo de la maljuna pos\u0302tisto."}, {"text_idx": "#000164", "text": "La fabellibro rapide elc\u0302erpig\u0302is, oni devis g\u0302in reeldoni. Poste g\u0302i estis tradukita\nen kelkdek lingvojn, kaj en la Internacian, kaj atingis mondfamon."}, {"text_idx": "#000165", "text": "La maljuna pos\u0302tisto ridetis inter la ang\u0302eloj kaj modeste dankis iliajn gratulvortojn."}, {"text_idx": "#000166", "text": "Jen la unua el tri artikoloj, kiu fokusig\u0302as pri Svislando."}, {"text_idx": "#000167", "text": "En 1291 ekzistis nenia intenco fondi s\u0302taton, sed nur promeso okaze de atako pri reciproka\nhelpo inter tri arbaraj regionoj c\u0302irkau\u0306 la alpa pasejo Gotardo. Poste tiu grupo kreskis\nal ok, 13, 22, kaj finfine 23 s\u0302tatetoj, au\u0306 kantonoj."}, {"text_idx": "#000168", "text": "Do Svislando kreskis iom en la sama maniero kiel Eu\u0306ropa Unio en la lastaj 60 jaroj.\nLa lasta modifo de la s\u0302tataj limoj okazis en 1815. La lasta enlanda milito okazis"}, {"text_idx": "#000169", "text": "Tra Eu\u0306ropo, de Belgio g\u0302is Triesto, kuras limo inter latindevenaj kaj g\u0302ermandevenaj\nkulturoj. Ambau\u0306flanke de tiu \u201ekurteno\u201d homoj alimaniere reagas al politikaj kaj sociaj problemoj."}, {"text_idx": "#000170", "text": "La diferencoj estas ne nur lingvaj sed ankau\u0306 kulturaj \u2013 kaj profundaj. Svislando kus\u0302as sur tiu limo kaj devas c\u0302iutage mac\u0302i, gluti kaj digesti\ntiujn kulturajn diferencojn. Okazas, ke c\u0302e voc\u0302donoj la diversaj landopartoj alimaniere"}, {"text_idx": "#000171", "text": "Norde de Svislando de G\u0302enevo g\u0302is la zurika flughaveno etendig\u0302as montaro kun la nomo\nJ\u0302uraso. G\u0302i konsistas el paralelaj harmoniaj faldoj ornamitaj de multnombraj abioj."}, {"text_idx": "#000172", "text": "De la mezo de la lando g\u0302is la sudo lau\u0306 horizontala linio s\u0302prucas la Alpoj, pintaj\nrokaj montoj, kiuj kovras 60 % de la surfaco de la lando. La plej alta svisa punkto\nsituas en la Alpoj apud Zermatt kaj atingas altecon de pli ol 4600 m."}, {"text_idx": "#000173", "text": "Inter tiuj du bariloj etendig\u0302as la Meza Ebenaj\u0302o, kiu fakte ne multe ebenas. Tie situas\nla grandaj urboj Lausanne [loza\u0301n], Berno, Zuriko. Svislando devas akcepti gigantan\ntrafikon de nordo al sudo kaj inverse, de Germanio al Italio, c\u0302u au\u0306te au\u0306 kamione,\nc\u0302u vagonare. Sub la pasejo Gotardo estas finkonstruata nova fervoja tunelo, kiu ekfunkcios\nen 2016. G\u0302i estas la plej longa en la mondo kun 58 km."}, {"text_idx": "#000174", "text": "Urboj kaj vilag\u0302oj formas bazan nivelon. Sekvas kantona nivelo: kantonoj estas s\u0302tatetoj.\nLa konfederacia nivelo kun la federa urbo Berno iom similas al Bruselo por Eu\u0306ropa"}, {"text_idx": "#000175", "text": "Tiu c\u0302i strukturo datig\u0302as de 1848. Estas tendencoj doni pli da povo al Berno, dum aliaj\ntendencoj volas konservi povon c\u0302e la kantonoj por protekti la ecojn de c\u0302iuj regionoj.\nEdukado, ekzemple, restas grandparte en la manoj de la kantonoj. Tio kau\u0306zas problemojn.\nKiam familio translokig\u0302as al alia kantono, la infanoj trovas, ke la studprogramo ne"}, {"text_idx": "#000176", "text": "Svisoj kutimas voc\u0302doni kvar g\u0302is kvin fojojn jare. En kelkaj kantonoj ne-svisoj rajtas\nvoc\u0302doni. En kelkaj kantonoj ne-svisoj rajtas esti alelektitaj al urbaj parlamentoj."}, {"text_idx": "#000177", "text": "Svislando estas mozaiko lau\u0306 tri malsamaj kriterioj. La plej konata kriterio estas\ntiu pri lingvoj. Ekzistas tri lingvaj regionoj: 70 % de la log\u0302antoj, en Alemanio,\nparolas unu el la germandevenaj dialektoj kaj skribe uzas la germanan; 20 %, en Romandio,\nparolas la francan; 10 %, en Tic\u0302ino, parolas la italan."}, {"text_idx": "#000178", "text": "En la plej granda kantono svisa, nomata Grizono, au\u0306dig\u0302as diversaj idiomoj nomataj\n\u201eromanc\u0302a lingvo\u201d. Estas malfacile savi tiujn minoritatajn lingvojn kaj do la konfederacio kaj la kantono\nGrizono dungis lingviston kun la tasko krei unuecigitan planlingvon, kies nomo estas"}, {"text_idx": "#000179", "text": "Tiu novbakita lingvo estas nur skriba lingvo. Plie, pro la abundo de ne-svisaj log\u0302antoj\n(23%), au\u0306dig\u0302as en Svislando dekoj da aliaj lingvoj alvenintaj pro enmigrado."}, {"text_idx": "#000181", "text": "Tria kriterio estas la eco de c\u0302iu kantono: c\u0302u urba, c\u0302u kamparana. Oni do povas kompreni,\nke Svislando estas aro da interplektitaj regionoj. Ekzemple franclingva kantono povas\nsenti ligon al alemana kantono, se ambau\u0306 havas la saman religion."}, {"text_idx": "#000183", "text": "Ne la homoj estas plurlingvaj, sed la lando estas plurlingva. Same pri financoj: ne\nla homoj estas ric\u0302aj, sed la lando estas ric\u0302a, pli precize la svisaj bankoj. Grava\nfaktoro en la bonfarto de la svisa ekonomio estas, ke Svislando travivis la 20an jarcenton\nsen militoj. Do en 1945 g\u0302i povis tuj eklabori kaj produkti, kiam aliaj eu\u0306ropaj landoj"}, {"text_idx": "#000184", "text": "Helpas ankau\u0306 trankvila socia etoso kun interparolado inter dungantoj kaj dungatoj\npere de sindikatoj. Pro tio maloftas strikoj kaj strataj manifestacioj. Regas bona\nlaboretoso: svisoj laboras semajne 42 horojn. Pliaj t.n. translimlaboristoj venas\nel la najbaraj Francio, Germanio, Au\u0306strio kaj Italio."}, {"text_idx": "#000185", "text": "En G\u0302enevo, en domaro konstruita por la Ligo de Nacioj inter 1929 kaj 1933, situas\nnun UN kun duoble pli da kunsidoj ol en Novjorko. Filioj de UN en G\u0302enevo: homrajta\nkonsilio, rifug\u0302intoj, sano, laboro, meteologio, telekomunikado, intelekta proprieto"}, {"text_idx": "#000188", "text": "Neocomium estas la latina nomo de la urbo Neucha\u0302tel, urbo kun lago kaj 33 000 log\u0302antoj.\nSituanta 425 m super la marnivelo g\u0302i pli malgrandas ol la pli alta urbo La Chaux-de-Fonds\nen J\u0302uraso (1000 m). Tamen kun la c\u0302irkau\u0306aj vilag\u0302oj Neucha\u0302tel enhavas la c\u0302efan parton"}, {"text_idx": "#000189", "text": "G\u0302i estas la c\u0302efurbo de la kantono Neucha\u0302tel, konata oficiale kiel la Respubliko kaj\nKantono de Neucha\u0302tel. Unue francaj familioj, poste la reg\u0302o de Prusujo regis en la\nregiono (1707-1848). En 1814 la kantono alig\u0302is al la svisa konfederacio."}, {"text_idx": "#000190", "text": "En la montara parto vivis c\u0302iam nur liberaj homoj, kiuj finfine ribelis kontrau\u0306 la\neksterlanda jugo. La kulmino estis la jaro 1848, kiam eksplodis revolucio kaj forpelig\u0302is\nla reprezentanto de la prusa reg\u0302o."}, {"text_idx": "#000191", "text": "Nuntempe c\u0302iam pli alte sur la j\u0302urasa deklivo super Neucha\u0302tel oni konstruas novajn\nkvartalojn, de kie eblas g\u0302ui perspektivon sur la tegmentoj de la urbo. De la flankoj\nde la montaro J\u0302uraso oni povas c\u0302efe en au\u0306tuno admiri grandan parton de la Alpoj. Monto\nChasseral, la plej alta kantona pinto, atingas 1550 m."}, {"text_idx": "#000192", "text": "Vizitindaj estas kastelo kaj preg\u0302ejo. La kastelo estas la sidejo de la kantona registaro\nkaj parlamento. La urbo transiris al protestantismo pro Guillaume Farel (1489-1565)\nkaj do la granda preg\u0302ejo\ncolle\u0301giale apud la kastelo estas protestanta. En la urbo vidig\u0302as fontanoj kaj malnovaj domoj"}, {"text_idx": "#000193", "text": "Du patriciaj familioj, De Pury (la c\u0302efa placo de la urbo tiel nomig\u0302as) kaj DuPeyrou\n(palaco en francstila parko staras oriente de la centro), ric\u0302ig\u0302is per posedaj\u0302oj en\ndiversaj mondopartoj en la 18a kaj 19a jarcentoj kaj beligis sian urbon. Tamen la\ntradicia, aristokrata kaj dekstrema Neucha\u0302tel s\u0302ang\u0302ig\u0302is kaj nun la urba registaro estas"}, {"text_idx": "#000195", "text": "La kantona muziklernejo ligig\u0302as al la muzika akademio de G\u0302enevo. Do observeblas emo\nal kunlaboro kaj kunigado de fortoj. Krome la svisa konfederacio klopodas ne konservi\nc\u0302iujn servojn en la c\u0302efurbo Berno. Pro tio Neucha\u0302tel ricevis la federan oficejon pri"}, {"text_idx": "#000196", "text": "La urbo proponas ankau\u0306 teatrojn, inkl. de malgrandaj, avangardaj, diversajn muzeojn\n(pri artoj kaj pri etnologio), koncertejon kaj restoraciojn. Eblas promeni tra apudlagaj\nparkoj. Nag\u0302ejo, stadiono \u201eLa Maladie\u0300re\u201d, kaj sketejo staras je dispono de sportemuloj."}, {"text_idx": "#000198", "text": "Jen la lasta el tri artikoloj, kiuj fokusig\u0302as pri Svislando."}, {"text_idx": "#000199", "text": "La Chaux-de-Fonds trovig\u0302as en la j\u0302uras-montara parto de la kantono Neucha\u0302tel (176 000\nlog\u0302antoj en 2014), kiu etendig\u0302as de la svisa-franca landlimo g\u0302is la lago de Neucha\u0302tel."}, {"text_idx": "#000200", "text": "Estante en franclingva Svislando (Romandio), La Chaux-de Fonds kun siaj 40 000 log\u0302antoj\ntrovig\u0302as lau\u0306nombre en la tria loko post G\u0302enevo kaj Lausanne. Sian pasintecon g\u0302i ne\ns\u0302uldas al potencaj regantoj au\u0306 militistoj, sed al pacemuloj, idealistoj, kurag\u0302aj pioniroj"}, {"text_idx": "#000201", "text": "La Chaux-de-Fonds estas samtempe nova kaj historia urbo. La arkitektura kerno de la\nurbo estas raraj\u0302o el la 19a jarcento. En 1984 la svisa registaro decidis protekti\ng\u0302in, c\u0302ar tie videblas diversaj arkitekturaj tendencoj, kiuj karakterizas la 19an kaj\nla komencon de la 20a jarcento. La Chaux-de-Fonds estas la sola urbo en Svislando"}, {"text_idx": "#000202", "text": "Temas pri c\u0302arnira urbo okupanta pozicion inter Svislando kaj Francio. Au\u0306tos\u0302oseoj,\nflughaveneto kaj ligo kun la franca rapidtrajna reto TGV ebligas kontaktojn kun najbaraj\ncentroj. La Chaux-de-Fonds estas la ekonomia, teknika, komerca, kultura, lerneja,\nsporta, socia kaj medicina c\u0302efurbo de interkantona kaj inters\u0302tata grandregiono kun"}, {"text_idx": "#000203", "text": "Miloj da laboristoj el najbaraj urbetoj kaj vilag\u0302oj svisaj kaj francaj c\u0302iutage venas\npor perlabori sian vivon en La Chaux-de-Fonds. La urbo notindas pro siaj eksportaj\u0302oj,\nc\u0302efe pro la horlog\u0302markoj Ebel, Corum, Tag Heuer, Ulysse Nardin, Cartier, Movado au\u0306\nGirard-Perregaux. La urbo estas ankau\u0306 centro pri mikrotekniko kaj informadiko."}, {"text_idx": "#000204", "text": "Notindas la urbaj muzeoj (c\u0302efe la internacia muzeo pri horlog\u0302oj, kiu montras la historion\nde tempomezurado per 3000 objektoj). La teatro estas belaj\u0302o italeca el la 19a jarcento.\nLa industriaj kaj kulturaj instalaj\u0302oj povas facile konkurenci kun tiuj de pli grandaj"}, {"text_idx": "#000205", "text": "C\u0302irkau\u0306e trovig\u0302as altebenaj\u0302o kun vastaj pas\u0302tejoj kaj multaj abioj. La j\u0302urasa montaro\nc\u0302iujare allogas milojn da migrantoj, biciklantoj, c\u0302evalrajdantoj kaj promenadskiantoj.\nC\u0302i tie grandparte mankas bruo, malpuraj\u0302o kaj agreso kutimaj en grandaj urboj. Malgrau\u0306\ntio, tamen, la regiono ankorau\u0306 ne farig\u0302is centro de amasturismo."}, {"text_idx": "#000206", "text": "La Chaux-de-Fonds estas ankau\u0306 unu el la mondaj centroj por Esperanto. La urba biblioteko\nprotektas la interlingvistikan arkivon CDELI (Centro de Dokumentado kaj Esploro pri"}, {"text_idx": "#000207", "text": "Krome eblas diri, ke La Chaux-de-Fonds estas la plej alte situanta granda urbo de\nEu\u0306ropo (c\u0302irkau\u0306 1000 m super la maro); ke lau\u0306statistike g\u0302i g\u0302uas plej oftan sunradiadon\nen Svislando; ke g\u0302ia akvo fluas al la rejna baseno kaj plue al la Norda Maro; kaj\nke g\u0302i vivtenas la solan profesian teatron en Romandio (Romanda Popola Teatro)."}, {"text_idx": "#000208", "text": "Tie naskig\u0302is la horlog\u0302isto kaj mekanikisto Pierre Jaquet-Droz (1721-1790), la romantika\npentristo Le\u0301opold Robert (1794-1835), la piloto kaj au\u0306tokonstruisto Louis Chevrolet\narkitekto, urboplanisto kaj humanisto Le Corbusier (1887-1965). Cetere, ekde 2009,\nla urbo estas mondheredaj\u0302o de Unesko."}, {"text_idx": "#000210", "text": "La jaro 2015 estas speciale memoriga jaro por japanaj katolikoj\n1. G\u0302i estas la 400-jara jubileo de la vizito de samuraja delegito al Vatikano\n2 kaj la 150-jara datreveno de la malkovro de la"}, {"text_idx": "#000212", "text": "Dum la dua duono de la 17a jarcento sanga persekuto kaj amasa martirigo preskau\u0306 ekstermis\nla kristanismon, kiun Francisco Xavier (1506-1552) enkondukis en 1549 kaj rapide disvastigis\ntutlande. Dum la postaj 250 jaroj c\u0302iuj japanoj estis oficiale budhistoj kaj devige\napartenis al iuj budhistaj temploj. Sed en la 1850aj jaroj, sub premo de la okcidentaj\ngrandaj regnoj, Japanio forj\u0302etis sian izolan politikon kaj starigis rilatojn kun Usono,\nBritio, Francio, Rusio kaj aliaj landoj. Venis alilandaj oficistoj kaj komercistoj\nkaj tiuj log\u0302is en tiamaj destinitaj lokoj, kiel Nagasaki, Kobe kaj Yokohama."}, {"text_idx": "#000213", "text": "En 1864 Francio fondis preg\u0302ejon en Nagasaki por la francoj, kiuj tie log\u0302is. Scivolaj\njapanoj venis por rigardi la novan kaj kuriozan konstruaj\u0302on. Inter tiuj, kiuj venis\nen la 17a de marto 1865, estis dekkelkaj personoj, kiuj konfesis al g\u0302ia pastro, Bernard-Thade\u0301e\nPetitjean: \u201eNi havas saman kredon kiel vi\u201d."}, {"text_idx": "#000214", "text": "malkovro de kristanoj en Japanio tuj disvastig\u0302is kaj mirigis la mondon. Baldau\u0306 la kristanoj\ng\u0302is tiam kas\u0302itaj en la najbaraj vilag\u0302oj kaj insuletoj sin prezentis. Sed, c\u0302ar la japana\nregistaro ankorau\u0306 tenadis la politikon malpermesi kristanismon, oni arestis, severe\ntorturis kaj deportis ilin en aliajn regionojn. Tiuj persekutoj elvokis fortan kritikon\nde eksterlandaj reprezentantoj, kaj finfine la registaro nuligis la malpermeson en"}, {"text_idx": "#000215", "text": "Kiamaniere tiuj kristanoj kas\u0302ite tenis sian kredon c\u0302irkau\u0306 250 jarojn? La manieroj\nvariis lau\u0306loke, sed, ekzemple, ili kamuflis figurojn de Sankta Maria kiel tiun de\nBodisatvo, kas\u0302is sanktajn bildojn kaj krucifiksojn en s\u0302rankojn. Bebojn baptis iliaj\npatroj au\u0306 onkloj, c\u0302ar post 1644 tute ne ekzistis plu pastroj. Ili recitis\noratio t.e. preg\u0302o), tamen ties teksto kaj signifo baldau\u0306 nebulig\u0302is. Estis neeviteble, ke\ndum 250 jaroj sub la surfaca budhismo kaj indig\u0302enaj kultoj ilia kristanismo s\u0302ang\u0302ig\u0302is\nkaj kunfandig\u0302is en sinkretisman religion."}, {"text_idx": "#000216", "text": "Post la sinprezentado, kompreneble, la plimulto de la kredantoj revenis al la katolikismo.\nSed neignorebla nombro de sekretaj kredantoj ne alig\u0302is al g\u0302i. Ili dau\u0306re tenis sian\ntradician kredon. Por ili s\u0302ajne estis pli grave sekvi la hereditan diservon ol akcepti\n\u201enove aperantan\u201d eklezion. Hodiau\u0306 ankorau\u0306 kelkaj centoj de tiuj\nsekretaj kristanoj restas sur la insuletoj okcidente de Nagasaki."}, {"text_idx": "#000218", "text": "C\u0302iuokaze en januaro 2014 la papo Francisko diris, ke la kristanoj frontantaj al malfacilaj\u0302oj\nkaj diskriminacioj, precipe en Mez-Oriento, povas tiri valoran lecionon el la japanaj\nkristanoj, kiuj travivis per sekretaj bapto, preg\u0302o kaj sinkas\u0302ado dum 250 jaroj da"}, {"text_idx": "#000219", "text": "2. Li ne estis la unua japano, kiu vizitis Vatikanon. En 1582 kvar knaboj el Kyusyu\n(Sud-orienta Insulo) ricevis au\u0306diencon de la papoj Gregorio la 13a kaj Siksto la 5a."}, {"text_idx": "#000221", "text": "\u201eAh\u0302, la friponinetoj! Ili kopiis unu de la alia, sendube ... Trafe! Jen Pau\u0306la kaj Helena,\nnedisigeblaj amikinoj. Naivulinetoj ... Mi devas tuj malkovri, kiu kopiis de kiu.\nKe ili venu tuj c\u0302i tien!"}, {"text_idx": "#000222", "text": "Starante antau\u0306 la instruistina surpodia skribotablo la du etulinoj, kapklinig\u0302antaj,\natendas skoldon. Ambau\u0306 jam divenis la kialon de la alvoko, c\u0302ar ili bone sciis, kion"}, {"text_idx": "#000223", "text": "\u2013 Vi du atentu, ke mi povus esti via avino, do ne facile trompebla de bubinac\u0302oj, kiel\nvi. Nun mi volas, ke vi diru al mi, kiu kopiis de kiu? \u2013 s\u0302ian rigardon de riproc\u0302o ili ne vidas, c\u0302ar neniu kurag\u0302as levi la okulojn, nek doni\nrespondon. Kaj tio dau\u0306radas ... longe ..."}, {"text_idx": "#000224", "text": "Sed la silenton ili ne rompas."}, {"text_idx": "#000226", "text": "La du lernantinoj ektremas, sed la silento persistas."}, {"text_idx": "#000228", "text": "\u2013 Amikino ne denuncas amikinon ... \u2013 subite eldiras Pau\u0306la."}, {"text_idx": "#000230", "text": "\u2013 Amikino ne perfidas amikinon ...\u2013 s\u0302i respondas, kurag\u0302igita de la au\u0306daco de la alia."}, {"text_idx": "#000234", "text": "Ambau\u0306 eliras, kun la notoj enmane, kaj jam kun larmoj c\u0302e la okuloj."}, {"text_idx": "#000235", "text": "\u2013 Kion ni faru nun? \u2013 jam malapud la instruistino, demandas Helena."}, {"text_idx": "#000240", "text": "\u2013 Estis mi, kiu kopiis de s\u0302i."}, {"text_idx": "#000242", "text": "\u201eSevereco ankorau\u0306 funkcias. La vero rapide malkovrita\u201d."}, {"text_idx": "#000243", "text": "Ekster la lernejo, jam kvietigita pro la favora solvo de la situacio, Helena demandas:"}, {"text_idx": "#000244", "text": "\u2013 Kial vi faris tion, Pau\u0306la? Vi ne diris la veron."}, {"text_idx": "#000246", "text": "Rehejmig\u0302ante, g\u0302uste c\u0302e la doma enirejo, Helena renkontas sian patron."}, {"text_idx": "#000249", "text": "S\u0302i hezitas, kaj ne kapablas kas\u0302i la okazintaj\u0302on:"}, {"text_idx": "#000254", "text": "\u2013 C\u0302u estis vi, kiu kopiis de s\u0302i?"}, {"text_idx": "#000258", "text": "\u2013 Ec\u0302 la pretendema instruistino estis sufic\u0302e malsprita por ne sukcesi eltrovi, ke la\ndu desegnaj\u0302oj estas g\u0302emelaj, c\u0302ar ambau\u0306 estis faritaj de nur unu el ni ... de mi mem!"}, {"text_idx": "#000259", "text": "Misiisto, mars\u0302ado kaj detenanta mano"}, {"text_idx": "#000261", "text": "Li uzas siajn intervjuojn kun Mau\u0306 Zedong kaj aliaj altranguloj por prezenti vivecajn\npriskribojn de la Longa Mars\u0302ado kaj biografiajn rakontojn pri gvidantoj de ambau\u0306 flankoj\nde la konfliktoj. Per tiu libro la okcidentaj landoj eksciis pri la c\u0302inaj komunistoj."}, {"text_idx": "#000265", "text": "En oktobro 1934 en Jiuzhou de Guizhou-provinco, sudokcidenta C\u0302inio, Rudolf Alfred\nBosshardt renkontig\u0302is kun la sesa armegrupo de la Rug\u0302a Armeo. Komence la armeo kaptis\nlin kiel \u201eimperiisman spionon\u201d, kaj poste retenis lin kiel helpanton. Li mars\u0302is kun la armeo 18 monatojn."}, {"text_idx": "#000266", "text": "Bosshardt naskig\u0302is en svisa familio en Manc\u0302estro, Anglio, en 1897. Ekde la ag\u0302o de\ndek jaroj li aktive dissemis kristanismon. En 1907 Bosshardt hazarde au\u0306skultis prelegon\nde misiisto pri vojag\u0302o en C\u0302inio. La prelego vekis revon de Bosshardt pri C\u0302inio."}, {"text_idx": "#000267", "text": "S\u0302anco venis, kiam li estis 20-jara. Li rekomendis sin al la C\u0302ina Enlanda Misio (C\u0302EM).\nTiutempe C\u0302inio estis en h\u0302aoso, kaj misiistoj estis sendataj al foraj regionoj en C\u0302inio.\nTial tre malmultaj kandidatis. C\u0302EM tuj aprobis lian peton, kaj trejnis lin tri monatojn\nen Londono. Dum la sekvaj du jaroj li lernis ankau\u0306 medicinon, kiun li poste multe"}, {"text_idx": "#000268", "text": "En oktobro 1922 Bosshardt atingis S\u0302anhajon. Tie li ac\u0302etis necesaj\u0302ojn kaj lernis la\nc\u0302inan lingvon. Lia instruisto donis al li gracian c\u0302inan nomon Bo Fuli. Bo estas mallongigo\nde c\u0302ina transskribo de Bosshardt, kaj la propra nomo Fuli, kiu signifas \u201esin deteni kaj reveni al la deco\u201d, estas citita en la libro\nLa Analektoj de Konfuceo. De tiam la c\u0302ina nomo Bo Fuli akompanis lin en C\u0302inio."}, {"text_idx": "#000269", "text": "Lau\u0306 ordono de C\u0302EM Bosshardt iris al Zunyi, la due plej granda urbo en Guizhou-provinco,\nkie situis malnova kristana preg\u0302ejo. En pli ol dek jaroj Bo migris de loko al loko\nkaj spertis militojn kaj malsategon."}, {"text_idx": "#000270", "text": "Li ankau\u0306 edzig\u0302is al la svisa misiistino Rose Piaget. Fine li kaj lia edzino sin instalis\nen preg\u0302ejo en Zhenyuan, malgranda gubernio en Guizhou. Tie, hazarda renkontig\u0302o kun\nla c\u0302ina komunista Rug\u0302a Armeo en au\u0306tuno 1934 s\u0302ang\u0302is lian vivon."}, {"text_idx": "#000271", "text": "En au\u0306gusto 1934 Bo kaj lia edzino gastis c\u0302e Amolis Heyman, alia fremdlanda misiisto.\nLa geedzoj volis atingi sian hejmon sed subite trovis la vojon barita."}, {"text_idx": "#000272", "text": "Bo priskribas en sia libro la okazaj\u0302on jene: \u201eHomoj aperis. Ili surhavis samajn grandajn c\u0302apojn kun rug\u0302a stelo. Komence venis al\nmi la ideo, ke ni estas kaptitaj de banditoj. Tamen vidinte la novajn sloganojn sur\nmuroj, mi ekkomprenis, ke ili estas komunistoj.\u201d"}, {"text_idx": "#000273", "text": "Pro propagando de Kuomintango, lokanoj ne multe sciis pri la Rug\u0302a Armeo. Ankau\u0306 Bo\nnenion sciis. La Rug\u0302a Armeo redonis al li liajn posedaj\u0302ojn, kaj kondukis lin al \u201ejug\u0302isto\u201d kaj lia edzino. Bo klarigis siajn religiajn dogmojn, tamen la \u201ejug\u0302isto\u201d s\u0302ajne ne komprenis."}, {"text_idx": "#000274", "text": "Lia edzino, afabla kaj bone edukita, kun mallonga hararo kaj en vira milituniformo,\nplie interpretis la \u201ediablajn parolojn\u201d de Bo. La \u201ejug\u0302isto\u201d fakte estis Wu Defeng, estro de la sekureca buroo de la sesa armegrupo. Lia edzino\nQi Yuande estis sekretario de la komunista partio en la buroo."}, {"text_idx": "#000275", "text": "Ankau\u0306 la misiisto Heyman kaj lia edzino estas kaptitaj. Generalo Xiao Ke, komandanto\nde la sesa armegrupo, mencias en sia libro: \u201eDum la strec\u0302a mars\u0302ado, ni certe ne povis preterlasi neidentigitajn fremdlandanojn.\nBaldau\u0306 ni konstatis ilian statuson kaj liberigis iliajn familianojn. Tamen ni detenis"}, {"text_idx": "#000276", "text": "Klarigas Xiao, kial la armeo retenis la misiistojn: \u201ePost pli ol 50 tagoj de milito kaj pro longa mars\u0302ado, ni havis multe da vunditoj kaj\nmalsanuloj. Ni sciis, ke misiistoj kapablas akiri medikamentojn kaj monon; tial ni\npromesis liberigi ilin je la kondic\u0302o, ke ili liveru al ni medikamentojn kaj monon.\u201d"}, {"text_idx": "#000277", "text": "Komence Bo timis la Rug\u0302an Armeon. Sed la timo iom post iom forig\u0302is en \u201ekunlaboro\u201d kun la komunistoj. Ekzemple, Bo helpis traduki mapon, publikigitan en la franca lingvo.\nLi memoris, ke tiel Xiao esperis \u201eeviti au\u0306tovojon dum la movig\u0302o\u201d."}, {"text_idx": "#000278", "text": "En sia libro Bo priskribas s\u0302ang\u0302ig\u0302on de sia sinteno al c\u0302inaj komunistoj. Li estis jam\nliberigita, kiam li verkis la libron, do li ne bezonis diri komplimenton al la Rug\u0302a\nArmeo. Tamen li priskribas Xiao kiel energioplenan korifeon, kiu esperas starigi komunisman\nreg\u0302imon en orienta Guizhou. Bo demandis sin, c\u0302u \u201ebandito\u201d povas esti tia, kia Xiao. Li pli kaj pli komprenis verajn komunistojn."}, {"text_idx": "#000279", "text": "Xiao konfesis en sia libro, ke antau\u0306 la kunlaboro kun Bo li ne havis bonan impreson\npri misiistoj. Li opiniis, ke ili venis al C\u0302inio nur pro \u201ekultura agreso\u201d. Tamen lia opinio s\u0302ang\u0302ig\u0302is: \u201eBo helpis nin traduki la mapon, por ke ni bone batalu kaj mars\u0302u en Guizhou. Mi neniam\nforgesos tiun, kiu helpas nin en malfacila tempo.\u201d"}, {"text_idx": "#000280", "text": "Irinte el Jiuzhou, la misiistoj komencis sian longan mars\u0302adon kun la armeo. Ili spertis\nnovan viv-manieron. Preskau\u0306 c\u0302iutage ili mang\u0302is nur unu fojon, kaj neniun tagon ili"}, {"text_idx": "#000281", "text": "Bo detale priskribas sieg\u0302ojn kaj sturmojn alfrontitajn de la Rug\u0302a Armeo. Propraokule\nli vidis la renkontig\u0302on de la dua kaj la sesa armegrupoj en Muhuang: \u201eTiutage oni ludis muzikajn instrumentojn, kaj koloraj flagoj flirtis c\u0302ie. Ni renkontig\u0302is\nkun la dua armegrupo sub generalo He Long. Liaj soldatoj estis en pli c\u0302ifonaj vestoj,\ntamen la rug\u0302aj flagoj estis okulfrapaj.\u201d"}, {"text_idx": "#000282", "text": "En Muhuang la gvidantoj de la Rug\u0302a Armeo decidis iri al la okcidenta Hunan-provinco.\nPor forskui la malamikon la armeo faris pli rapidan mars\u0302adon, kaj tio ege doloris"}, {"text_idx": "#000283", "text": "Qi Yuande, ilia prizorganto, konsilis, ke ili rajdu sur c\u0302evaloj. Ili sciis, ke nur\nkomandanto havas c\u0302evalon. Krome, dum mars\u0302ado trovi c\u0302evalon estis malfacile. Tamen\ntri tagojn poste oni trovis mulon. Bo kaj Heyman alterne rajdis por sekvi la soldatojn."}, {"text_idx": "#000284", "text": "La \u201evojo\u201d por la armeo estis apenau\u0306 irebla. Padoj sur montoj estis kotaj kaj glitaj. Pro faloj,\nvestoj malsekig\u0302is, sekig\u0302is kaj denove malsekig\u0302is. Oni helpis falintojn restarig\u0302i,"}, {"text_idx": "#000285", "text": "Bo skribas: \u201eMi vidis, ke krom plekti pajlajn sandalojn au\u0306 fliki vestojn la diligentaj soldatoj\nutiligas c\u0302iun ripoz-horon por lernado. Veninte ien por mallongtempa ripozo la soldatoj\ntuj konstruis t.n. Lenin-c\u0302ambron \u2013 legejon provizore starigitan per plektitaj bambubranc\u0302oj kaj pajlo kiel plafono.\u201d"}, {"text_idx": "#000286", "text": "Bo ankau\u0306 miris, ke ec\u0302 plej bazaj soldatoj scias la \u201ekompletan teorio-sistemon\u201d. Li demandis soldaton: \u201eKiel vi distingas inter kamparanoj kaj bienuloj?\u201d Tiu respondis: \u201ePer laboro. Oni devas vivteni sin per sia propra laboro. Se ies tero estas kultivata\nde aliaj, li estas subpremanto.\u201d"}, {"text_idx": "#000288", "text": "Bo kaj Heyman restis en la Rug\u0302a Armeo jam unu jaron. En novembro 1935 Heyman ricevis\nliberigo-atestilon pro sia malforta korpo. Bo restis plu en la armeo. Tiam li ne plu\ntimis la homojn kun rug\u0302a stelo, tamen li estis deprimita pro sopiro al sia edzino"}, {"text_idx": "#000289", "text": "La sekvan jaron tamen generalo Xiao alportis al Bo bonan novaj\u0302on: la armeo decidis\nliberigi lin. La liberiga tago s\u0302ajne estis zorgeme elektita kaj preparita. Bo klare\nmemoris, ke la dato estas dimanc\u0302o kaj Pasko. La armeo faris escepton por bankede regali"}, {"text_idx": "#000290", "text": "Du tagojn poste en Kunming li revidis sian edzinon Rose Piaget. En la sekvaj tri monatoj\nli dikte plenumis sian libron\nLa Retenanta Mano: Kaptiteco por Kristo en C\u0302inio, kaj sendis la manuskripton al Britio por eldono."}, {"text_idx": "#000291", "text": "En oktobro li revenis al Britio kaj estis invitita prelegi pri siaj spertoj en C\u0302inio.\nLia priskribo pri la Komunista Partio de C\u0302inio estas amika kaj objektiva. En 1939\nBo estis denove sendita kiel misiisto al Panxian en la provinco Guizhou, kaj tie li"}, {"text_idx": "#000292", "text": "Pasis ankorau\u0306 tri jardekoj, kaj la maljuna generalo Xiao denove trovis sian amikon\nBo. Xiao tiel priskribas ilian amikecon: \u201eNi havas malsamajn kredojn, tamen tio ne malhelpas nian komunikadon. Male, ni povas\ninflui unu la alian kaj disvolvi nian amikecon.\u201d"}, {"text_idx": "#000293", "text": "En 1993 Bo forpasis pro bronkito en Pembury, Britio, en la ag\u0302o de 96 jaroj."}, {"text_idx": "#000294", "text": "Prestig\u0302a medalo al virino el Irano"}, {"text_idx": "#000295", "text": "La juna irana matematikistino Marjam Mirzah\u0302ani ricevis en la pasinta au\u0306gusto la plej\nprestig\u0302an internacian premion pri matematiko, la tiel nomatan medalon Fields [fildz].\nKune kun s\u0302i, tri aliaj matematikistoj akiris c\u0302i-jare la premion, kiu estis aljug\u0302ita\nen Seulo (c\u0302efurbo de Suda Koreio) dum la Internacia Kongreso de Matematikistoj: temas\npri Martina Hairer el Au\u0306strio, pri Manjul Bhargava el Kanado (sed hinddevena) kaj\npri Artur A\u0301vila Cordeiro de Melo, matematikisto kun duobla s\u0302tataneco \u2013 brazila kaj franca."}, {"text_idx": "#000297", "text": "La sukceso de Marjam Mirzah\u0302ani estas pro multaj motivoj eksterordinara, kaj altiris\nla atenton de multaj internaciaj j\u0302urnaloj kaj televidaj kanaloj. Unue, s\u0302i estas la\nsola virino, kiu ricevis c\u0302i tiun medalon en la longa historio de la premio, komencig\u0302inta\nen 1936. Due, s\u0302i estas g\u0302is nun la sola persono en la azia lando Irano, kiu ricevis"}, {"text_idx": "#000298", "text": "Marjam Mirzah\u0302ani naskig\u0302is en Teherano en 1977 kaj vivis en tiu urbo g\u0302is la magistrig\u0302o,\nkiun s\u0302i atingis en la Universitato de Teknologio S\u0302arif. S\u0302i distingig\u0302is jam dum la\njaroj de lernejo pro sia kompetenteco, venkante kaj en 1994 kaj en 1995 la Internacian\nOlimpiaj\u0302on de Matematiko. Post la magistrig\u0302o, s\u0302i translokig\u0302is al Harvard por sia doktorig\u0302o.\nSekve, s\u0302i dau\u0306rigis sian sciencan esploradon en la Matematika Instituto Clay kaj en"}, {"text_idx": "#000299", "text": "S\u0302ia triumfo havas sendube grandan signifon por Irano kaj por la tiea universitata\nrondo, kiu en la lastaj jaroj atingis bonajn rezultojn c\u0302efe en la sciencaj fakoj.\nTiel, la Universitato de Teknologio S\u0302arif, en kiu Marjam Mirzah\u0302ani magistrig\u0302is, estas\nhodiau\u0306 lau\u0306 diversaj klasifikoj la plej bona universitato de meza Oriento kaj unu el\nla 30 plej bonaj en la tuta Azio."}, {"text_idx": "#000300", "text": "G\u0302enerale, 85 % el la irana plenkreska log\u0302antaro estas nun legopovaj, dum la regiona\nmezumo estas 62 %. Tiu rezulto atingas 97 % inter la iranaj gejunuloj inter la ag\u0302oj\nde 15 kaj 24, sen genra diferenco (!): fakte unu el la multaj paradoksoj de la nuntempa\nIslama Respubliko Irano estas ke, kvankam virino estas kelkfoje diskriminaciata en\nla lando, hodiau\u0306 pli kaj pli da junulinoj studas kaj atingas plej altajn gradojn de"}, {"text_idx": "#000301", "text": "En septembro 2012 virinoj reprezentis pli ol 60 elcentojn de la studentaro de c\u0302iuj\nuniversitatoj en Irano. Tamen, la ciferoj ne estis c\u0302iam tiel promesplenaj; tiu alta\nnivelo de atingo en la alta edukado estas nur frukto de la lastatempa evoluo de la"}, {"text_idx": "#000303", "text": "En Oksfordo, Anglio, proksime al la urbocentro, trovig\u0302as nova konstruaj\u0302o: la Oksforda\nCentro pri Islamaj Studoj. G\u0302is antau\u0306 nelonge eblis vidi super konstruejaj bariloj\nnur minareton kaj moskean kupolon. Lastatempe tamen eblis viziti la ankorau\u0306 ne finkonstruitan"}, {"text_idx": "#000304", "text": "Temas arkitekture pri miksaj\u0302o de la centjarag\u0302a oksforda kolegio-stilo kun stilo de\nla klasika periodo de Islamo. Tiel kunfandig\u0302as la tradicia kun nuntempa universitata\nvivo tie, kie okcidento orienton renkontas."}, {"text_idx": "#000306", "text": "Islamo kreskas en Britio. Statistikoj indikas, ke inter 2001 kaj 2010 la nombro de\nla konvertitoj kreskis de 60 000 g\u0302is 100 000. Se dau\u0306re kreskos Islamo, jam antau\u0306 2030\nlog\u0302os en Britio pli da islamanoj ol en Kuvajto."}, {"text_idx": "#000307", "text": "Tamen post la murdo de brita soldato fare de islamaj fanatikuloj sur londona strato\nen 2013, kaj pro eventoj aliloke en la mondo, la britoj ne taksas Islamon paca religio.\nEble la oksforda centro helpos komprenigi la multfacetajn trajtojn kaj defiojn de"}, {"text_idx": "#000309", "text": "Dek nau\u0306 miliardoj da eu\u0306roj \u2013 malfacile imagebla sumo. Tiom kostas al la au\u0306stra s\u0302tato\nkaj la impostpagantoj multobla banka skandalo. Per tiu sumo oni povus konstrui kompletan\nurbon por pli ol 100 000 log\u0302antoj. La\nHypo-afero estas la plej granda kriminal-afero en Au\u0306strio."}, {"text_idx": "#000310", "text": "Kun negocado finig\u0302is la proceso kontrau\u0306 Werner Schmidt, la eksa estro la de germana\nBayernLB. La 71-jara eks-bankisto estis kondamnita al kondic\u0302a malliberigo de dek ok monatoj\npro subac\u0302eto de oficialulo. Krome, li pagu monpunon je 100 000 eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#000311", "text": "Tian punon la jug\u0302isto Joachim Eckert antau\u0306vidigis al Schmidt, kondic\u0302e ke li konfesas\nla koruptadon de Jo\u0308rg Haider, la iama landestro de Karintio (la au\u0306stra federacia lando\nKa\u0308rnten). Schmidt tiam konfesis la subac\u0302eton de Haider lige kun la ac\u0302eto de\nHypo Group Alpe Adria (HGAA). La tiama politikisto postulis 2,5 milionojn da eu\u0306roj por la karintia futbalo,\npor konsenti kun la vendo de la HGAA al"}, {"text_idx": "#000313", "text": "Kion pensi pri eta lando, kiu enspezas multegan monon pro la fakto, ke oni seng\u0302ene\nallogas entreprenojn, kreante por ili specialajn individuajn \u201eimpostajn s\u0302parmodelojn\u201d, ec\u0302 se tiuj entreprenoj agas kaj perlaboras gajnon c\u0302efe en aliaj landoj, kie ili"}, {"text_idx": "#000314", "text": "Nu, vi vers\u0302ajne parolas pri seng\u0302ena kaj maldeca \u201eparazito\u201d, kiu certe per propraj fortoj ne povus pagi siajn altajn salajrojn al siaj enlandaj\ninstruistoj au\u0306 oficistoj. Nun rivelig\u0302is do \u2013 pro bona, preciza enketa j\u0302urnalismo \u2013 la vero, kaj, tute prave, la mondo protestas."}, {"text_idx": "#000315", "text": "Fine estas nun la unika s\u0302anco krei akcepteblan, pli honestan kaj pli justan eu\u0306ropan,\neventuale ec\u0302 mondan solvon por tiu problemo de evidenta maljusteco. Kaj mi certas,\nke nia luksemburga ekss\u0302tatministro Jean-Claude Juncker [j\u0302oklo\u0301d junker] kaptos tiun\nokazon por postuli kaj fine kunkrei pli justajn impostajn kondic\u0302ojn tutmondajn. Tio\ncerte tute g\u0302enerale ankau\u0306 kredindigos la komunan eu\u0306ropan politikon tiom necesan!"}, {"text_idx": "#000316", "text": "Legante la publikigitan version de mia artikolo pri la referendumo en Skotlando (MONATO 2014/11), mi konstatis, kun granda surprizo \u2013 kaj iom da konsterno \u2013, ke iu redaktoro translog\u0302igis min, kaj supozeble mian s\u0302okitan edzinon al Norda Irlando.\nKvankam ni havas bonajn geamikojn en tiu teritorio, g\u0302i estas la lasta loko en la mondo,\nkie ni iam intencis log\u0302i. Nia aktuala hejmo trovig\u0302as en la Irlanda Respubliko. Kiel\nkonvinkitaj apogantoj de la respublika politika sistemo, ni antau\u0306 longe decidis resti\nc\u0302i tie g\u0302is la tago, kiam Skotlando ig\u0302os libera, sendependa respubliko. Parenteze,\nni ambau\u0306 estas anoj de la dau\u0306re kreskanta Skota Nacia Partio."}, {"text_idx": "#000317", "text": "S\u0302ajne la tuta pinta stabo de MONATO bezonas tujajn ripozon kaj feriojn. Post kiam la c\u0302efredaktoro translog\u0302igis la estimatan\nkunlaboranton al Norda Irlando (MONATO 2014/11, p. 9), la redakcia sekretario persiste kaj dufoje resendis lin al Skotlando\n(MONATO 2014/12, p. 6). La du redaktoroj nun solene promesas pli bone parkerigi la adresojn"}, {"text_idx": "#000318", "text": "La esprimo \u201efenomeno u\u0306imbeldona\u201d estas konata almenau\u0306 en Japanio por indiki enlandajn sportistojn venkitajn de eksterlandaj.\nG\u0302i rilatas al la teniso-konkurso c\u0302iujare okazanta en Wimbledon [u\u0306imbeldn], Britio,\nunu el la plej prestig\u0302aj tenisejoj en la mondo."}, {"text_idx": "#000319", "text": "Tamen g\u0302is venkis c\u0302e Wimbledon en 2013 Andy Murray [andi m'ri] neniu brito tie sukcesis\npost la jaro 1936. Do la \u201efenomeno u\u0306imbeldona\u201d rilatas al nacilandanoj nekapablaj venki en la propra patrujo au\u0306, pli g\u0302enerale, al\nindig\u0302ena sporto pli prospera ekster- ol en-lande. Du ekzemploj sin prezentas en Japanio:"}, {"text_idx": "#000320", "text": "J\u0302udo estas internacia luktosporto kaj olimpika ludo. G\u0302i popularas en Eu\u0306ropo, Rusio\nkaj Brazilo. En Francio estas registritaj c\u0302irkau\u0306 duonmiliono da adeptoj, duoble pli\nol en Japanio. Ankau\u0306 la rusa prezidanto, Vladimir Putin, estas j\u0302udo-amanto."}, {"text_idx": "#000321", "text": "Ekde 2012 batalartoj estas devigaj studobjektoj en Japanio. C\u0302iuj lernantoj inter la\nag\u0302oj de 12 kaj 15 jaroj praktikas almenau\u0306 unu jaron au\u0306 j\u0302udon, kendon (japana skermado)\nau\u0306 sumoon. Pro relative malalta kosto c\u0302irkau\u0306 70 % elektas j\u0302udon, kiu tamen ne popularas."}, {"text_idx": "#000323", "text": "Dua kialo rilatas al korupto en la japana j\u0302uda mondo. Ofte okazis skandaloj rilate\nal perforto, seks-atakoj, misuzo de subvencioj ktp. Apenau\u0306 komencig\u0302is reformoj en\nla mondo de japana j\u0302udo. Pro tio la \u201efenomeno u\u0306imbeldona\u201d: j\u0302udo pli furoras ekster ol en Japanio."}, {"text_idx": "#000324", "text": "Same sumoo, tradicia luktoludo kaj nacia sporto. Simplas g\u0302ia regulo: perdas tiu, kiu\nestas eligita el rondforma luktejo, au\u0306 kies korpoparto, escepte de la plando, tus\u0302as"}, {"text_idx": "#000325", "text": "Ekzistas c\u0302irkau\u0306 700 profesiaj sumoistoj, de trejnatoj g\u0302is tri grandaj c\u0302ampionoj, el\nkiuj c\u0302irkau\u0306 40 estas nejapanoj. Sed el c\u0302irkau\u0306 42 altrangaj sumoistoj 16 estas alilandanoj,\ninkluzive de 10 mongoloj. S\u0302ajnas, ke mongoloj konkeras la japanan sumoon."}, {"text_idx": "#000326", "text": "En Mongolio trovig\u0302as luktoludo simila al sumoo, kaj mongolaj luktantoj, precipe nomad-devenaj,\nestas tre fortaj. Do la tri plej altrangaj grandaj c\u0302ampionoj estas mongoloj. Tiel,\nrilate sumoon, eblas paroli malpli pri u\u0306imbeldonig\u0302o de la sporto sed pri mongolig\u0302o."}, {"text_idx": "#000327", "text": "Plenumis promeson antau\u0306balotan la slovaka c\u0302efministro Robert Fico. Ekde la mezo de\nnovembro 2014 rajtas senpage veturi per regionaj kaj longdistancaj trajnoj infanoj\ng\u0302is-15-jaraj, lernantoj kaj studantoj g\u0302is-26-jaraj, plus ricevantoj de socialaj pensioj,\nkaj ankau\u0306 pensiuloj ekde la ag\u0302o de 62 jaroj."}, {"text_idx": "#000328", "text": "Antau\u0306e rajtis senpage veturi nur infanoj g\u0302is ses-jarag\u0302aj kaj pensiuloj ekde 70-jarag\u0302aj.\nOpoziciaj partioj taksas la ideon nura popolismo, neniel rezulto de ekonomio floranta.\nFakuloj kalkulas, ke jare veturos senpage c\u0302irkau\u0306 2,5 milionoj da slovakoj."}, {"text_idx": "#000329", "text": "En novembro, en pluraj eu\u0306ropaj urboj, videblis longaj vicoj ekster ambasadejoj kaj\nkonsulejoj de Rumanio. La kialo: rumanoj laborantaj ekzemple en Britio, Francio, Germanio\nkaj Italio volis partopreni nacian baloton por elekti novan prezidanton."}, {"text_idx": "#000330", "text": "Ili atendis ofte horojn, fojfoje sub pluvo, kaj multaj ne povis voc\u0302doni, c\u0302ar jam fermig\u0302is\nla voc\u0302donejoj. En Munkeno, Germanio, oni ec\u0302 konsilis, ke voc\u0302donontoj iru al Prago,\nC\u0302eh\u0302io, c\u0302ar tie ne tiom longis la vicoj. Okazis manifestacioj kaj ekster- kaj en-lande,\nekzemple en Bukares\u0302to, kie per Fejsbuko kunig\u0302is homoj kontrau\u0306 la neeblo voc\u0302doni."}, {"text_idx": "#000331", "text": "Post la unua voc\u0302donado restis nur du kandidatoj: Victor Ponta, la c\u0302efministro kaj\nreprezentanto de la Social-Demokrata Partio, kaj Klaus Iohannis, kandidato de la Liberala\nPartio, en alianco kun kristan-demokratoj. Venkis en la unua voc\u0302donado Ponta: en la\ndua s\u0302ajne nur miraklo kondukus al venko por Iohannis."}, {"text_idx": "#000332", "text": "Tamen Ponta estis kandidato de partio, inter kies membroj trovig\u0302is pluraj homoj, ec\u0302\nparlamentanoj kaj iamaj ministroj, akuzitaj pro korupto. Ponta mem estas akuzita pro\nplagiato. Aliflanke subtenis lin la ortodoksa eklezio, c\u0302ar li estas \u201erumana ortodoksulo\u201d."}, {"text_idx": "#000333", "text": "Iohannis, iama profesoro pri fiziko, estis urbestro de la urbo Sibiu, fondita kaj\nlog\u0302ata de saksa log\u0302antaro. Jam delonge 95 % de la log\u0302antaro ne estas saksa, sed rumana.\nIohannis farig\u0302is sukcesa kaj populara urbestro, malgrau\u0306 tio, ke li estas ne rumana"}, {"text_idx": "#000334", "text": "Fine ja okazis la miraklo: elektita kiel nova prezidanto estas Iohannis. Nun la rumanoj\nesperas, ke malaltig\u0302os senlaboreco kaj korupto. Pli ol duono de la popolo indikis\nen opiniosondado, ke la lando nun iras en la g\u0302usta direkto."}, {"text_idx": "#000335", "text": "Ulo dormanta salajron ja kaptas"}, {"text_idx": "#000336", "text": "Kelkaj homoj prirevas simplan laboron kun bona salajro kaj kiel eble plej malmultaj\nrespondecoj. Postenon s\u0302ajnis proponi lastatempe la usona Nacia Aeronau\u0306tiko kaj Spaco-Administrado\n(NASA) kadre de eksperimento. Oni ricevis 3500 eu\u0306rojn monate por \u201esimple\u201d resti en lito dum 70 tagoj. Kaj interesig\u0302is pri tio multaj homoj en c\u0302i tiu stranga"}, {"text_idx": "#000337", "text": "Asertas proverbo, ke \u201elupo dormanta s\u0302afon ne kaptas\u201d. La neo en la frazo eble tamen jam estas forigebla, c\u0302ar lupo (c\u0302i-okaze ulo) ja povas\natingi sian celon labori kaj ric\u0302ig\u0302i nenion farante: la ununura farenda afero estas\nlonge dormi au\u0306, kiam tio ne eblas, kus\u0302i en la sama loko."}, {"text_idx": "#000338", "text": "En Usono okazis en la lastaj monatoj g\u0302uste tio: oni dungis homojn, por ke ili pasigu\ntutajn tagojn en lito. Kiu konsideras alloga la ideon pri tiu (c\u0302u ne troe?) sida laboro,\ntiu nepre kontaktu NASA-n au\u0306 serc\u0302u enrete la c\u0302i-rilatan oficialan konkurs-anoncon.\nEble restis liberaj postenoj, au\u0306 oni antau\u0306mendu kelkajn por la venonta testado."}, {"text_idx": "#000339", "text": "Oni tute ne pensu, tamen, ke temas pri facila laboro. Ec\u0302 plej konvinkita mallaboremulo\nmalfacile akceptus resti samloke kus\u0302anta dum pli ol du monatoj. C\u0302u penvaloras c\u0302ion\nc\u0302i fari por havigi al si ja bonan, sed ne esceptan, salajron de 3 500 eu\u0306roj monate?"}, {"text_idx": "#000340", "text": "La eksperimento okazis en la esplor-centro FARU, c\u0302e la universitato de Teksaso, en\nGalveston. La celo estis observi, kia estas la reago de homa korpo c\u0302e longdau\u0306raj kosmaj"}, {"text_idx": "#000341", "text": "Esti sternita dum longa tempo, kun la kapo iomete sube kaj la piedoj iom supre kreas\n\u2013 lau\u0306 la fakuloj \u2013 pozicion similan al tiu, kiu karakterizas astronau\u0306tojn en la kosma spaco, kiam gravito\nmankas. Oni do volis imiti la samajn kondic\u0302ojn sur la tero."}, {"text_idx": "#000342", "text": "La volontuloj estis priesplorataj kaj antau\u0306, kaj dum, kaj post la plenumo de sia kun-\n(kaj kus\u0302-)laboro. Tiel oni rimarkis la s\u0302ang\u0302ojn, kiujn ege longa nenifarado kau\u0306zos\nal homoj el kor-vaskula vidpunkto, sed ankau\u0306 koncerne la muskolojn kaj skeleton."}, {"text_idx": "#000344", "text": "Fascinaj kiel dinosau\u0306roj: estas tiel priskribeblaj la mamutoj, kiuj vivis g\u0302is antau\u0306\n3700 jaroj en la nordaj regionoj de Eu\u0306ropo, Azio kaj Ameriko. Aparta ekspozicio kun\nla titolo \u201eMamutoj, glaciaj mumioj el Siberio\u201d okazas g\u0302is la komenco de marto 2015 en la Naturhistoria Muzeo de Vieno."}, {"text_idx": "#000345", "text": "En la c\u0302efurbo de Au\u0306strio, \u2013 fosante norde de la \u201eStefan-katedralo\u201d, germane\nStefansdom, \u2013 oni trovis en la jaro 1443 femuran oston: tiu, je unu metro longa, apartenis al mamuto.\nTiam oni pensis: c\u0302u restaj\u0302o de giganto (germane\nRiese)? Kaj la osto estis sekve ekspoziciata c\u0302e la \u201eGigantopordego\u201d (Riesentor) de la menciita katedralo."}, {"text_idx": "#000346", "text": "Pasis jarcentoj g\u0302is la log\u0302antoj de Vieno vidis unuafoje en sia urbo elefanton, kiu\nestis nomita Soliman. Tiu naskig\u0302is c\u0302irkau\u0306 la jaro 1540 en Hindio, estis donacita al\nAu\u0306strio kaj mortis en 1553 \u2013 unu semajnon antau\u0306 Kristnasko \u2013 en Vieno. Ekzistas tiurilata artikolo en Vikipedio (serc\u0302u per \u201eSoliman (elefanto)\u201d)."}, {"text_idx": "#000347", "text": "Mamutoj, nun jam malaperintaj, apartenas al la familio de la tiel nomataj elefantedoj\nelephantidae). Ekzistis proksimume dek specioj. Iliaj alteco kaj maso estis tre similaj al tiuj\nde la hodiau\u0306aj afrikaj elefantoj. Ankorau\u0306 ne sukcesis genaj sciencistoj revivigi mamutojn:\nla DNA-c\u0302eno disfalis al multaj mallongaj pecoj kaj estas malfacile ilin kunigi."}, {"text_idx": "#000348", "text": "G\u0302is la 2a de marto 2015 la Naturhistoria Muzeo (mallonge\nNhm) en Vieno montras al la publiko sesdek objektojn: temas pri dentoj, skeletoj, mumioj\nde mamutoj. 30 objektoj venas el Sankt-Peterburgo (Ruslando), dum 15 el Vieno mem.\nLa objektoj estas duone originalaj, duone kopioj."}, {"text_idx": "#000350", "text": "Antau\u0306 40 mil jaroj vivis la vira mamutido Dima, kies korpo estas g\u0302is nun komplete\nkonservita. Dima malsanis, kiam li mortis en la ag\u0302o de duona, maksimume unu, jaro.\nLa mumio enhavas c\u0302iujn internajn organojn; krome konservig\u0302is g\u0302iaj oreloj, rostro,\npeniso kaj parto de la felo. La longeco estis 90 cm, la maso 110 kg. Multaj parazitoj\nkaj vundo malfortigis la beston. En g\u0302iaj intestoj oni trovis ne multe da mang\u0302aj\u0302o.\nVers\u0302ajne Dima falis en truon kaj ne povis sin liberigi."}, {"text_idx": "#000351", "text": "En la c\u0302iamfrosta grundo de la norda Siberio certe kus\u0302as multaj miloj da frostigitaj\nmamutoj. C\u0302iujare oni trovas kelkajn. Estas permesite libere vendi la eburon de mamutoj,\nsed ne tiun de elefantoj: tial elefanta eburo estas ofte vendita kiel mamuta."}, {"text_idx": "#000352", "text": "Por pliaj informoj, oni vizitu la retejon de la muzeo:\n. La ekspozicio estas malfermita c\u0302iutage krom marde, inter la 9a matene kaj la 6a\nkaj duono posttagmeze; merkrede g\u0302is la 9a vespere. La eniro kostas 10 eu\u0306rojn, sed\nstudentoj g\u0302uas 50-procentan rabaton. Oni uzu la metroliniojn U2 kaj U3 g\u0302is la stacio"}, {"text_idx": "#000353", "text": "Sursojle de nova jaro \u2013 kaj mi deziras al c\u0302iu leganto de MONATO bonan kaj prosperan jaron 2015 \u2013 oni turnas sin al fres\u0302aj projektoj, fres\u0302aj planoj. Samtempe oni senbrue forbalaas\nla forgesitajn, apenau\u0306 au\u0306 nur duone plenumitajn promesojn de la antau\u0306a jaro. Se ne\nturnopunkto, jen tamen momento por inventari, por bilanci, en la propra vivo. Kaj"}, {"text_idx": "#000354", "text": "Ekzistas tamen aliaj tiaj momentoj. Du el ili mi spertis en novembro. Komence de la\nmonato mi farig\u0302is 65-jarag\u0302a, kaj fine de la monato mi devis konstati, ke mi vivis\npli longe ol mia patro."}, {"text_idx": "#000357", "text": "Por mi, tamen, pli pensiga restas la scio, ke mi pli ag\u0302as, ol iam mia patro ag\u0302is.\nLi emeritig\u0302is en 1984 tuj, lau\u0306 tiama leg\u0302aro, kiam li atingis sian 65an naskig\u0302datrevenon.\nNur 20 tagojn poste, pro neu\u0306rono-debiliga malsano, kontrau\u0306 kiu li dum jaroj kurag\u0302e\nsed vane luktis, li mortis."}, {"text_idx": "#000358", "text": "Mi estis knabo \u2013 solinfano \u2013 forte influata de sia patro. Vers\u0302ajne c\u0302iuj infanoj vole nevole tiel influig\u0302as, se\nne de patro au\u0306 patrino, tamen de la plenkreskuloj, kiuj aparte gravas dum la unuaj\nvivo-jaroj. Sed mi memoras, kiel mia patro voc\u0302legis rakontojn, en familia rondo, au\u0306\nc\u0302erpis el siaj \u2013 almenau\u0306 al miaj knabaj oreloj \u2013 profundaj kaj senlimaj spertoj, klarigante ekzemple, fojfoje kun desegnaj\u0302oj, kiel\nfunkcias vaporlokomotivoj, tajdoj, la sunsistemo, kaj tiel plu. En postaj jaroj ni\ndiskutis, ja pridisputis, politikajn, sociajn, kulturajn aferojn kaj, malgrau\u0306 kelkfoja\ninterkonsento ne interkonsenti, ni restis bonaj amikoj."}, {"text_idx": "#000359", "text": "Kaj nun, pro tempo-paso, mi atingis kaj superis la ag\u0302on, kiun atingis li. Apenau\u0306 eblas.\nTute neracie, tute nepravigeble, mi sentas min sola, ekpas\u0302onta lau\u0306 vojo, kiujn neniam\nesploris mia patro, por pensi pensojn kaj sperti spertojn, kiujn li ne povis. G\u0302is\nnun tempon, paralelan, mi kundividis kun li: nun ne plu. Trairante tra la vivo, mi\nne plu vidos antau\u0306 mi sur la vojo la spurojn de liaj botoj. Stranga, al mi nekonata"}, {"text_idx": "#000360", "text": "Patro kaj filo, filo kaj patro ... konstanta temo en literaturo. La verkisto Franz\nKafka publikigis \u201eLetero al la patro\u201d, en kiu li provis klarigi sian sintenon \u2013 timon \u2013 pri la koloso-patro en sia vivo. C\u0302e mi ne temas pri timo: certe tamen pri amo, respekto,\ndanko, por homo, kiu forpasis antau\u0306 30 jaroj."}, {"text_idx": "#000361", "text": "Do salutu la novan jaron kun g\u0302ojo, kun espero, kun promesoj kaj planoj. Sed dum 2015\nne neglektu la aliajn, pli privatajn momentojn, kiuj permesas introspekton, memanalizon.\nEn brua, rapide s\u0302ang\u0302ig\u0302anta mondo ili gravas."}, {"text_idx": "#000362", "text": "Du litovoj, Domas Jakubauskis kaj Vytautas Jaks\u030ctas, decidis konstrui piramidon en\nla nacia muzeo de mono. Ili uzis litovajn cendo-monerojn, kiuj ekde januaro ne plu\ncirkulas, c\u0302ar tiam Litovio ekuzis eu\u0306rojn."}, {"text_idx": "#000363", "text": "Konstrui la piramidon dau\u0306ris tri semajnojn. Por g\u0302in realigi la du studentoj uzis pli\nol milionon da moneroj, tiel ke la piramido atingis la altecon de 1,13 m kaj pezas"}, {"text_idx": "#000364", "text": "Tamen la piramido ne restis en la muzeo. La moneroj, kun valoro de preskau\u0306 2900 eu\u0306roj,\nestas donacitaj al la karitata fonduso \u201eHelpo por infanoj de Litovio\u201d."}, {"text_idx": "#000366", "text": "Antau\u0306 cent jaroj eksplodis la unua mondmilito. C\u0302i-okaze la belga provinco Okcidenta\nFlandrio \u2013 la sola provinco, kiun la germanoj okupis nur parte \u2013 lanc\u0302is iniciatojn por rememori la militon kaj por krei au\u0306 renovigi memorlokojn kaj\nmuzeojn. Du tiaj lokoj antau\u0306 nelonge estis remalfermitaj kaj meritas viziton. Ili\ntre malsamas: unu estas oficiala kaj luksa, la alia estas modesta projekto de volontuloj\nkaj montras la germanan flankon."}, {"text_idx": "#000367", "text": "Oktobre 1914 la belga, franca kaj brita armeoj retirig\u0302is sud-okcidenten kaj regrupigis\nsin malantau\u0306 la rivero IJzer. Nieuwpoort estis la lasta neokupita belga haveno kaj\noni nepre devis malebligi, ke la germanoj okupu la nord-francajn havenojn. Por tio\nne estis uzataj armiloj, sed la geografio de la regiono."}, {"text_idx": "#000368", "text": "La marborda regiono de Belgio estas poldero. G\u0302i bezonas sistemon de digoj, kanaloj,\nkluzoj kaj pumpiloj por resti seka. En Nieuwpoort kunig\u0302as ses kanaloj, kelkaj uzataj\npor s\u0302iptrafiko kaj kelkaj por reguligi la akvonivelon de la poldero. Pro sia formo\nla tuto de kluzoj ricevis la nomon \u201eGanzepoot\u201d (ansera piedo)."}, {"text_idx": "#000369", "text": "Jam delonge militistoj subakvigas regionojn por haltigi la malamikon. Ankau\u0306 en Nieuwpoort\noni intencis agi tiel, sed bezonis iom da tempo por fari, lau\u0306 konsiloj de lokuloj,\nla preparlaborojn. La 21an de oktobro 1914 la kluzisto Karel Cogge kaj la s\u0302ipisto\nHendrik Geeraert, kiuj perfekte konis la funkciadon de la kluzoj kaj la situon de\nla kanaloj, enlasis la marakvon en la polderon. La germanoj ja rimarkis, ke la akvonivelo\naltig\u0302is, sed ili komence pensis, ke tion kau\u0306zis la pluvo. Kiam ili konstatis, kio\nreale okazas, estis tro malfrue por interveni. Tiel la frontlinio fiksig\u0302is dum kvar"}, {"text_idx": "#000370", "text": "En 1938 apud la kluzoj estis konstruita monumento honore al la reg\u0302o Alberto la 1-a.\nG\u0302i havas formon de cirklo kun diametro de 30 m. Dek kolonoj subtenas ringforman trabon\nen betono, sur kiu eblas rigardi la c\u0302irkau\u0306aj\u0302on. Meze estas la statuo de la reg\u0302o."}, {"text_idx": "#000371", "text": "Dum la jaro 2014 la monumento estis modernigita kaj pligrandigita. Pro tiu kau\u0306zo g\u0302i\nricevis la nomon \u201eWestfront\u201d (okcidenta fronto). Per la plej modernaj au\u0306dvidaj iloj g\u0302i rakontas la historion de\nla inundigo. En la kela etag\u0302o estas montrata (per projekciiloj) la panoramo de la\nfrontregiono, kiun pentris Alfred Bastien post la milito. La dimensioj de la originala\npanoramo estas 115 oble 14 m kaj g\u0302i bezonus grandegan konstruaj\u0302on por montrig\u0302i. Krome\nrestas spaco por ekspozicioj kaj konferencoj."}, {"text_idx": "#000372", "text": "Lokaj, provincaj kaj flandraj gravuloj oficiale inau\u0306guris g\u0302in la 19an de oktobro 2014.\nLa 28an g\u0302in vizitis la belga reg\u0302o Filipo, en- kaj ekster-landaj eminentuloj, interalie\nla germana kancelierino Angela Merkel."}, {"text_idx": "#000373", "text": "\u201eWestfront\u201d bone atingeblas au\u0306te. G\u0302i trovig\u0302as apud la marborda tramlinio, per kiu atingeblas\nla fervoja stacidomo de Oostende."}, {"text_idx": "#000374", "text": "Post milito oni multe paroladas kaj skribadas pri la venkintoj, malpli pri la venkitoj.\nSamtiel pri la unua mondmilito. Ja estas la germanaj tombejoj, sed malfacile troveblas\nmuzeo, kiu prezentas la germanan vidpunkton. Escepto estas malgranda muzeo en Koekelare,\nkiu ekestis c\u0302e la restaj\u0302oj de germana kanonego el la unua mondmilito. La muzeon funkciigas\nskipo de volontuloj, helpata de diversfontaj subvencioj. Oni malfermis g\u0302in pasintsomere."}, {"text_idx": "#000375", "text": "La kanonego, oficiale nomita \u201e38-cm-SK-L/45\u201d, estas produkto de la firmao Krupp. Origine oni intencis munti g\u0302in sur s\u0302ipo, sed\nposte g\u0302i ankau\u0306 estis uzata sur trajno kaj sur fiksa fundamento. G\u0302i ricevis la kromnomon\n\u201eLonga Max\u201d kaj devenas de vic-admiralo Maximilian Rogge, kiu respondecis pri la adapto de la\norigine surs\u0302ipa kanono al surtera uzo. Ne konsideru g\u0302in \u201eDika Berta\u201d, alia produkto de Krupp."}, {"text_idx": "#000376", "text": "\u201eLonga Max\u201d estis instalita en Koekelare post la detruo de simila kanono en 1915, kaj celis la\nnord-francan havenurbon Dunkerque, je distanco de 44 kilometroj. La unuaj obusoj al\nDunkerque estis pafitaj la 27an de junio 1917. Fine de la milito la kanonego eluzig\u0302is\nkaj ig\u0302is malpreciza. Post la milito g\u0302i restis surloke kaj ig\u0302is turisma allogaj\u0302o, ankau\u0306\npor eksterlandanoj. En 1941, en la dua mondmilito, la germanoj dispecigis g\u0302in kaj\ntransportis la restaj\u0302ojn al Germanio por reuzi la metalon. Restis nur la fundamentoj."}, {"text_idx": "#000377", "text": "La vivo de germanaj soldatoj"}, {"text_idx": "#000378", "text": "En 1978 estis metita memors\u0302tono, en 2000 laborgrupo malfermis pacmuzeon, kaj en 2014\nekfunkciis tute nova muzeo. G\u0302i montras la vivon de la soldatoj c\u0302e la alia flanko de\nla fronto. Koekelare estas tau\u0306ga loko por tio, c\u0302ar g\u0302i estis grava loko por la provizado"}, {"text_idx": "#000379", "text": "La muzeo dependas de volontuloj. Pro tio la vizithoroj estas limigitaj. Vizitonto\nkontrolu la retpag\u0302on. La muzeo situas je c\u0302irkau\u0306 20 km oriente de Nieuwpoort kaj atingeblas"}, {"text_idx": "#000380", "text": "En la centro de Koekelare estas muzeo parte dedic\u0302ita al la germana grafikistino Ka\u0308the\nKollwitz (1867-1945), kies filo Peter mortis komence de la unua milito apud Diksmuide.\nS\u0302ia skulptaj\u0302o memore al li nun trovig\u0302as en la germana militista tombejo de Vladslo.\nLa iniciatinto de la muzeo estis la loka instruisto Raf Seys (1928-2012). Eta libro\nde li pri la skulptaj\u0302o estas tradukita en Esperanton."}, {"text_idx": "#000381", "text": " (nederlanda, franca, germana, angla),\n (nederlanda, franca, germana, angla),\n Informoj pri la Ka\u0308the Kollwitz-muzeo (nur en nederlanda, els\u0302uteblas kvarlingva faldfolio)"}, {"text_idx": "#000388", "text": "Pasintjare en la foira centro eksterurba okazis la ekspozicio \u201eArt Karlsruhe 2014\u201d, nun post 10 jaroj firme establig\u0302inta en sud-okcidenta Germanio. Apud junaj artistoj\nkaj la majstroj de la klasika moderno oni tie prezentis aparte la nuntempajn korifeojn.\nPor grandformata bildo de Baselitz, kies manio, t. e. la ekkoniga efekto, konsistas\nen inversa pendigado kontrau\u0306 la natura ordo, kun la titolo \u201eMemportreto kiel bebo\u201d, la galeriisto postulis c\u0302irkau\u0306 200 000 eu\u0306rojn. Granda sumo, ec\u0302 por bebego superforma\nen digna kadro. Pli altajn prezojn la vendistoj ne plu indikis. \u201ePrezo post peto\u201d, ili notis memfide postpriskribe. Tial oni ne povis ekscii la prezon de la signala\ninstalaj\u0302o de tiu ekspozicio, nome \u201eLightScapes\u201d (vortkreaj\u0302o lau\u0306 la angla"}, {"text_idx": "#000390", "text": "La plej altpreza malgranda bildo hazarde havis la samajn mezurojn, memkompreneble\nne en metra skalo. 10 oble 15 centimetrojn ampleksis sentitola bildo de Gerhard Richter\nkun la indiko \u201eoleo sur kolora foto\u201d. La artisto estis preninta spatelon kun iom da olefarboj kaj tiris g\u0302in sur seninteresa\nfoto. La s\u0302miraj\u0302o dispremig\u0302is kaj produktis desegnon. Inter cento da tiaj provoj certe\ntrovig\u0302as kelkaj kiuj kontentigas la nuntempajn klientojn. Sed la ac\u0302etanto vers\u0302ajne\nestis pli spekulanto ol artoamanto. La cetere sensubskriba paperaj\u0302o jam nun estas\npli valora ol iu ajn samformata monbileto en la mondo: 60 000 eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#000391", "text": "Majstro de la tradicia ceramiko"}, {"text_idx": "#000393", "text": "Gan Zhiyou estas 63-jara kaj denaskig\u0302e log\u0302as en sia vilag\u0302o Fu Li. Tie c\u0302io estas ordinara:\ndomoj, kampoj, montetoj, arboj ... Kaj la vilag\u0302anoj trankvile okupig\u0302as pri agrikulturo\njaron post jaro. Nur la nomo de la vilag\u0302o Fu Li estas eksterordinara. G\u0302i estas mallongigita\nel Fu Xi Gu Li. Lau\u0306legende Fu Xi estis unu el la kvin pratempaj imperiestroj de C\u0302inio.\nLi iam log\u0302is c\u0302i tie kaj instruis ceramikfaradon al la popolanoj. La nomo de la vilag\u0302o"}, {"text_idx": "#000394", "text": "La kamparanoj de tiu vilag\u0302o faras tradicie ceramikaj\u0302ojn dum la libera tempo. Neniu\nel ili scias, kiam ekestis la farado de ceramikaj\u0302oj. Ankorau\u0306 en sia infanag\u0302o oni rimarkas,\nke c\u0302iu familio en la vilag\u0302o posedas fornon por ceramikaj\u0302oj \u2013 grandan au\u0306 etan. En la granda oni bakas ceramikaj\u0302ojn por la c\u0302iutaga vivo, ekzemple\nkruc\u0302ojn, flor- kaj ter-potojn. Kaj en la eta oni bakas ceramikaj\u0302ojn por sia hobio.\nC\u0302i-lastajn oni kreas en la formo de birdoj, bestoj, homoj k.a."}, {"text_idx": "#000395", "text": "La familio de Gan Zhiyou havis du ceramikaj\u0302-fornojn \u2013 grandan kaj etan. Ekde la infanag\u0302o Gan jam havis grandan emon fari la ceramikaj\u0302ojn\nkaj baki ilin en la eta forno. Li ofte modlis el argilo diversajn objektojn. Li diras,\nke tiutempe la noktoj estis tre belaj pro la rug\u0302igita c\u0302ielo sekve de la fornaj rebriloj.\nTamen poste, en la sesdekaj jaroj de la pasinta jarcento, dum la katastrofa tempo\n1, oni ruinigis la fornojn por ceramikaj\u0302oj kaj detruis la tradiciajn muldilojn. La\nrespondo de la regpotenco estis tre simpla: \u201eIli c\u0302iuj estas restaj\u0302oj de la feu\u0306dismo!\u201d"}, {"text_idx": "#000396", "text": "Kun granda indigno Gan diras: \u201eTio ja estis la \u201adonaco\u2019 de la \u201aKultura Revolucio\u2019!\u201d Poste li serc\u0302is kaj trovis muldilojn, kiuj estis kas\u0302itaj de iuj vilag\u0302anoj dum la\nkatastrofa tempo. Li restarigis fornon per la mono, s\u0302parita por la geedzig\u0302o de lia\nfrato. Tiu bakujo denove ekfunkciis, sed estis sola en la vilag\u0302o."}, {"text_idx": "#000398", "text": "Nun liaj ceramikaj\u0302oj trovig\u0302as jam en 21 landoj kaj regionoj de la mondo kaj iuj estas\nkonservataj de muzeoj (ekzemple, de la Belarta Muzeo de C\u0302inio, Arta Instituto de C\u0302inio,\nMuzeo de Ludiloj en Japanio ktp). Fakuloj el C\u0302inio kaj eksterlando opinias, ke la\nceramikaj\u0302oj el Fu Li estas vivantaj historiaj objektoj de pratempa ceramiko kaj esprimas\nla homan naivecon per absurdaj figuroj."}, {"text_idx": "#000399", "text": "Staranta maturag\u0302a leono gajnis la Kupran Pokalon de la ministrejo pri kulturo de C\u0302inio en la Unua Ekspozicio\npri Originala Tekniko de la C\u0302ina Popolarto. Oni diras, ke Gan Zhiyou per sia hobio\nfaris sensacion, c\u0302ar li savis la pratempan ceramikan tradicion de la C\u0302inio! Pro tio\nUnesko donis al li la honoran titolon \u201ePopola Metiartisto\u201d. Do estas vero, ke oni povas famig\u0302i, praktikante ankau\u0306 ordinaran hobion!"}, {"text_idx": "#000401", "text": "Interrompitaj estas diskutoj en Vieno inter Irano kaj la grupo 5+1 (Usono, Britio,\nFrancio, Rusio, C\u0302inio + Germanio) pri la pridisputata irana nuklea programo. Pliaj\ninterparoloj okazos antau\u0306 la fino de junio 2015."}, {"text_idx": "#000402", "text": "Intertempe plu validas provizora traktato, lau\u0306 kiu Irano povos c\u0302iumonate uzi 700 milionojn\nda usonaj dolaroj el siaj frostigitaj kontoj. Tamen lau\u0306 okcidentaj diplomatoj nepras\nsubskribi politikan traktaton antau\u0306 la 1a de marto 2015."}, {"text_idx": "#000403", "text": "Traktato tia, lau\u0306 la usona prezidanto Barack Obama, povus s\u0302ang\u0302i la rilatojn inter\nIrano kaj la cetera mondo. G\u0302i povus ankau\u0306 ebligi kunlaboron kontrau\u0306 la g\u0302ihadista t.n.\nIslama S\u0302tato en Irako kaj Sirio."}, {"text_idx": "#000404", "text": "Restas profundaj diferencoj inter la starpunktoj de Irano kaj de la aliaj ses s\u0302tatoj.\nUnu el la gravaj punktoj estas la nombro da centrifugiloj, kiujn Irano estonte rajtos\nuzi. C\u0302i-momente estas instalitaj 19 000, el kiuj 10 000 estas ekspluatataj. Usono\npostulas redukton al 4500 centrifugiloj."}, {"text_idx": "#000405", "text": "Kontrau\u0306e Irano postulas rapidan forigon de la internaciaj sankcioj. Okcidento insistas\npri iompostioma forigo, por reteni premilon kontrau\u0306 Teherano. Fine estas pridisputata\nla dau\u0306ro de funkciado de la traktato. Okcidento postulas g\u0302is 20 jaroj, Irano nur g\u0302is"}, {"text_idx": "#000406", "text": "Pasis kvaronjarcento post la t.n. revolucio (reg\u0302ims\u0302ang\u0302o) en Rumanio, kaj oni povas\npripensi la bonajn kaj la malbonajn s\u0302ang\u0302ojn en la vivo de la plimulto."}, {"text_idx": "#000408", "text": "Krome oni rajtas manifestacii ec\u0302 kontrau\u0306 la registaro (rezulto malcerta). Gejunuloj\npovas lerni eksterlande, se ili havas ric\u0302ajn gepatrojn. Sed ankau\u0306 la gefiloj de malric\u0302uloj\npovas lerni en itala, franca au\u0306 brita lernejo, se ili estas kun gepatroj, kiuj laboras"}, {"text_idx": "#000409", "text": "En Rumanio post la reg\u0302ims\u0302ang\u0302o la plej multaj fabrikoj estis privatigitaj au\u0306 fermitaj:\ntiel miloj da laboristoj perdis siajn laborlokojn. Gejunuloj iras eksterlanden por\nlabori (au\u0306 almozpeti, c\u0302efe ne bone edukitaj romaoj). Homoj pli ol 40-jarag\u0302aj, kiuj\nne trovas laboron, vivtenas sin mizere per s\u0302tata monhelpo kaj per okazaj taglaboroj,\nse ili ne trovas eksterlande sezonan laboron, ekzemple en agrikulturo."}, {"text_idx": "#000410", "text": "Ne pasas monato sen tragika novaj\u0302o en la televido. En Italio, kie laboras miloj da\nrumanoj, estas murdita virino, kiu havas infanojn en Rumanio. Sed en preskau\u0306 c\u0302iuj\nlandoj, ne nur Italio, kie vivas rumanoj, okazas murdoj. La viktimo ofte estas virino,"}, {"text_idx": "#000411", "text": "Lau\u0306 statistiko ekzistas en Rumanio nuntempe c\u0302irkau\u0306 350 000 infanoj \u201epostlasitaj\u201d pro eksterlande laborantaj gepatroj. Aliaj 400 000 infanoj spertis au\u0306 spertas dum\npli-malpli longa tempo la foreston de eksterlandaj gepatroj. Al tiuj infanoj ne mankas\nmateriaj bonoj: la gepatroj sendas monon, donacojn, parolas kun la idoj per Skajpo,\nsed mankas la c\u0302eesto gepatra."}, {"text_idx": "#000412", "text": "Multaj postrestantaj infanoj estas prizorgataj de avino au\u0306 alia parenco. Iuj estas\nsolaj, aliaj en institucioj. Lau\u0306 opinio-esploroj, c\u0302irkau\u0306 duono de la gelernantoj post\nla fino de la studjaroj deziras eksterlande labori."}, {"text_idx": "#000413", "text": "Kion do faris la novaj politikistoj, kiuj ekregis post la ekzekuto de la geedzoj Ceaus\u0326escu?\nEkaperis post la reg\u0302ims\u0302ang\u0302o klaso de ric\u0302eguloj, el kiuj kelkaj nun estas arestitaj\npro korupto, dum pligrandig\u0302is la nombro de malric\u0302uloj."}, {"text_idx": "#000415", "text": "Ne estas dezirinde reveni al tia epoko, sed tamen ... Kaj nun, post la prezidantig\u0302o\nde Klaus Iohannis (MONATO 2015/1, p. 6), la popolo de Rumanio komencis denove esperi pri bonaj s\u0302ang\u0302oj (ec\u0302 se\nla lastan fojon mortis la espero)."}, {"text_idx": "#000416", "text": "Pli ol du miliardoj da homoj ne estas adekvate protektataj de sia landa leg\u0302aro kontrau\u0306\nhomkomercado, lau\u0306 raporto de la UN-Oficejo pri Narkotaj\u0302oj kaj Krimado (UNODC). Krome\nmaltrankviligas la eta kvanto de krimuloj kondamnitaj pro homkomercado."}, {"text_idx": "#000417", "text": "La raporto, prezentita en Vieno, montras, ke unu el tri viktimoj de homkomercado estas\ninfano \u2013 pliig\u0302o de 5 % kompare kun la periodo 2007-2010. Knabinoj konsistigas du el c\u0302iuj tri\ninfanaj viktimoj kaj, kune kun virinoj, ili konsistigas 70 % de c\u0302iuj viktimoj."}, {"text_idx": "#000418", "text": "Lau\u0306 Jurij Fedotov, la direktoro de UNODC: \u201eBedau\u0306rinde la raporto montras, ke en la mondo ne estas loko, kie infanoj, virinoj\nkaj viroj trovas sin sekuraj kontrau\u0306 homkomercado.\u201d Cetere la oficialaj donitaj\u0302oj, kiujn komunikis la landaj au\u0306toritatoj, malkas\u0302as la\nfakton, ke vers\u0302ajne la skalo de moderna sklaveco estas multe pli granda."}, {"text_idx": "#000419", "text": "Ekzistas tra la mondo regionaj diferencoj. Viktimoj en Eu\u0306ropo kaj Centra Azio estas\nc\u0302efe virinoj sekse ekspluatataj, dum en Orienta Azio kaj la pacifika regiono temas\npri laboro deviga. La plimulto de la fluoj de homkomercado estas interregiona: pli\nol ses el 10 viktimoj transiras almenau\u0306 unu s\u0302tatan limon."}, {"text_idx": "#000420", "text": "La raporto emfazas la senpunecon, kiu kiel antau\u0306e restas serioza problemo: 40 % de\nla landoj registris malmultajn au\u0306 neniujn kondamnitajn krimulojn. Lau\u0306 Fedotov: \u201eEc\u0302 se la plimulto de la landoj krimigus homkomercadon, restus multaj homoj en landoj,\nkiuj ne plenumas internaciajn normojn por certigi protekton.\u201d"}, {"text_idx": "#000421", "text": "Li aldonis: \u201eTio estas s\u0302ang\u0302enda. C\u0302iu lando devas akcepti la UN-konvencion kontrau\u0306 translima krimeco\nkaj dedic\u0302i sin al la plenumo de g\u0302iaj klau\u0306zoj.\u201d"}, {"text_idx": "#000423", "text": "Antau\u0306 nelonge tamen komencig\u0302is nova fazo en la esplorado pri skizofrenio. Estis plenumita\ngranda studo, kiu inkluzivis milojn da homoj. Publikigita en la prestig\u0302a revuo\nNature, g\u0302i konsistis el komparo inter la genaro de 37 000 malsanuloj kaj tiu de 113 000\nsanaj homoj. Montrig\u0302is, ke s\u0302ang\u0302oj en pli ol 100 genlokoj rilatigeblas al tiu komplika\nmalsano. Partoprenis la studon 300 sciencistoj el 35 landoj."}, {"text_idx": "#000425", "text": "Almenau\u0306 200 junaj islamanoj el Albanio, Kosovo kaj Makedonio iris militi en Sirio.\nKelkdeko da ili jam estas mortigitaj."}, {"text_idx": "#000426", "text": "La registaroj komencis interesig\u0302i pri la militistoj jam en 2013. Tiam estis arestitaj\nkelkaj ekstremistoj. En 2014 la parlamentoj aprobis leg\u0302on, kiu malpermesis propagandi\nkaj partopreni g\u0302ihadon en Sirio. Pluraj g\u0302ihadistoj revenis al sia patrujo."}, {"text_idx": "#000427", "text": "Albana reveninto raportis, kiel li veturis al Instanbulo kaj tie pagis 80 eu\u0306rojn por\nbusi al la landlima urbo Rehanlia. Tie, en regiono malsevere kontrolata, eblis senprobleme"}, {"text_idx": "#000428", "text": "La g\u0302ihadistoj celis la urbon Alepo, antau\u0306 ol iri al la fronto. Tamen necesis atendi,\nc\u0302ar la teroristoj, timante spionojn, rigore kontrolis la identecon, inkluzive de la"}, {"text_idx": "#000429", "text": "Sekvis trejnado, konsistanta el studado de Korano kaj uzado de kalas\u0302nikovoj. Poste\nla albanoj militis kun Alkaido-grupo, au\u0306 kun turka ekstremisma grupo Murat Gezenler."}, {"text_idx": "#000430", "text": "Ili nun militas kune kun trupoj de la tiel nomata Islama S\u0302tato de Irako kaj Sirio"}, {"text_idx": "#000431", "text": "Instruistoj en Afriko apartenas al la plej malfelic\u0302aj homoj de la kontinento. Ili\nlaboras ofte dum tri au\u0306 kvar monatoj sen salajro. Tio signifas, ke multaj instruistoj\nforlasas la laboron, dum aliaj provas migri al Eu\u0306ropo trans Mediteraneon sed survoje"}, {"text_idx": "#000433", "text": "Malhelpas ankau\u0306 la sezonoj. Dum la seka sezono, ec\u0302 je la nau\u0306a matene, s\u0302vitas kaj la\ninfanoj kaj la instruistoj. Dum la malseka sezono, la klasc\u0302ambroj farig\u0302as lagetoj,\nla benkoj pirogoj, la lernantoj fis\u0302oj kaj la instruantoj fis\u0302-kaptistoj."}, {"text_idx": "#000435", "text": "Frida kaj senrida: jen la etoso dum la unua interparolo inter la japana c\u0302efministro\nAbe Shinzo kaj la c\u0302ina prezidanto Xi Jinping. Kunsidis la du gvidantoj de la najbaraj\nlandoj en Beijing en novembro 2014. Jen la unua vizito de Abe en la c\u0302ina c\u0302efurbo post\ndu jaroj kiel japana c\u0302efministro."}, {"text_idx": "#000436", "text": "La kunsido tamen dau\u0306ris nur 25 minutojn. Raportite estas, ke precipe Xi ne respondis\nla afablajn vortojn de Abe, kaj turnis sian rigardon for de li."}, {"text_idx": "#000437", "text": "Eviti vizitojn kaj interparolojn funde enradikig\u0302is en la historio de la du landoj.\nTemas c\u0302efe pri teritoriaj disputoj. En decembro 2013 Abe vizitis la sanktejon Yasukuni,\nkie oni apoteozas militomortintojn kaj aldone militokrimulojn. La vizito incitis la\nkoleron de C\u0302inio kaj Koreio."}, {"text_idx": "#000438", "text": "La situacio rilate Koreion preskau\u0306 samas. Ankau\u0306 ekzistas disputo pri teritorio kaj\npri la tiel nomataj konsolvirinoj disponigitaj al la japana armeo. La malvarma interrilato\nmaltrankviligas Usonon, al kiu ambau\u0306 estas gravaj koaliciaj landoj."}, {"text_idx": "#000439", "text": "Tial prezidanto Obama intervenis en marto 2014, okaze de pinta konferenco pri nuklea\nsekureco en Hago, Nederlando. Kunsidis Obama, Abe kaj la korea prezidanto Park Geun-hye.\nTiam la sinteno de Park estis flegma. Abe salutis s\u0302in en la korea, sed s\u0302i nek respondis"}, {"text_idx": "#000440", "text": "La tri najbaraj aziaj landoj, havantaj interplektitajn ekonomiajn kaj kulturajn rilatojn,\nne povas pluiri sen interparoloj kaj vizitoj inter siaj gvidantoj: nur Xi kaj Park"}, {"text_idx": "#000441", "text": "Por ili, tamen, montri mildan sintenon al Abe denove fajrigos naciisman koleron en\nla koncernaj landoj. Baldau\u0306a plibonig\u0302o de la diplomataj rilatoj ne estas atendebla.\nDo anstatau\u0306 fajro restos frosto en orienta Azio."}, {"text_idx": "#000442", "text": "Du trionojn de la seg\u0302oj en la japana c\u0302ambro de deputitoj gajnis post elektoj en decembro\n2014 la registara Liberal-Demokratia Partio (LDP) kun sia koalicia partnero"}, {"text_idx": "#000443", "text": "La elektoj okazis, por ke la c\u0302efministro Abe Sinzo demandu la popolon, c\u0302u g\u0302i subtenas\nlian ekonomian politikon, precipe jam faritan decidon prokrasti altigon de aldonvalora"}, {"text_idx": "#000446", "text": "Aliaj tiklaj\u0302oj akre diskutataj: efektiva s\u0302ang\u0302o de la konstitucio por agnoski la rajton\npri komuna memdefendado nur per kabineta decido (kiu ebligus al Japanio militi kune\nkun Usono); plua dependo de nuklea energio kaj refunkciigo de nukleaj centraloj, kontrau\u0306\nla volo de la plimulto de la popolo; intervenoj en raportoj de amaskomunikiloj kaj\nenpostenigo de Abe-subtenanto kiel c\u0302efo de la publika elsendo-asocio."}, {"text_idx": "#000448", "text": "La venko ebligos al Abe ekmars\u0302i por plenumi longtempe nesolvitan projekton: denove\nhavigi al la popolo \u201everan kaj belan Japanion\u201d, lau\u0306 li perditan pro la mondmilita malvenko, sekva okupado fare de Usono kaj postmilita"}, {"text_idx": "#000449", "text": "Baldau\u0306 oni ekdiskutos s\u0302ang\u0302ojn rilate la konstitucion altruditan, lau\u0306 Abe, de Usono.\nJam LDP publike proponis amendon por limigi la pacismon kaj bazajn homajn rajtojn\nentenatajn en la nuna konstitucio."}, {"text_idx": "#000450", "text": "C\u0302esas pro tro altaj kostoj pli kaj pli da elsendoj sur la longaj kaj mezlongaj ondoj.\nCetere ekzistas nuntempe aliaj manieroj elsendi, kiel retradio kaj cifereca radio\nperantena (DAB kaj la pli kaj pli uzata DAB+) kaj persatelita."}, {"text_idx": "#000452", "text": "Tra la jaro c\u0302esos France Bleu en Strasburgo (kun programo en la alzaca lingvo) kaj\nen Nederlando NPO Radio 5 (nostalgia), same kapteblaj perrete kaj persatelite. En\n2016 haltos en Germanio DLF (mezaj ondoj) kaj en 2017 la irlanda RTE\u0301 1, la C\u0302eh\u0302a Radio\nkaj BBC Radio 4. Ankau\u0306 tiuj stacioj perrete kaj persatelite kapteblos."}, {"text_idx": "#000454", "text": "Renkontig\u0302oj kun kunlernintoj de antau\u0306 multaj jaroj popularas en C\u0302inio. Tiaj eventoj\npovas veki memorojn kaj emociojn c\u0302u agrablajn, c\u0302u malpli agrablajn."}, {"text_idx": "#000455", "text": "Mi partoprenis du tiajn renkontig\u0302ojn, unu kun iamaj kungimnazianoj kaj la alian kun\nuniversitataj kunstudintoj. Kun la gimnazianoj, tamen, mi ne povis trovi mian kunlernantinon\nPluveta. S\u0302i log\u0302is en alia vilag\u0302o, sed ni kune trairis elementan lernejon, mezlernejon"}, {"text_idx": "#000456", "text": "Sed unu el la aliaj eks-lernejanoj informis, ke Pluveta sin mortigis. S\u0302ajnas, ke s\u0302i\nmalkonsentis kun siaj gepatroj pri sia edzinig\u0302o. Pro la malric\u0302eco de la familio, s\u0302ia\nfrato ne povis akiri fianc\u0302inon. En la sama vilag\u0302o trovig\u0302is alia familio, pli ric\u0302a,\nkies filo ne povis pro sia stulteco trovi knabinon por edzig\u0302i."}, {"text_idx": "#000457", "text": "Post interkonsento inter la du familioj la patro de Pluveta decidis, ke s\u0302i edzinig\u0302u\nal la stulta filo, dum la filino de la alia familio edzinig\u0302u al la frato de Pluveta.\nTion la juna virino ne volis, sin trovante en embarasa kaj malfacila situacio kaj\nne sciante, c\u0302u helpi al sia familio au\u0306 mem iam elekti edzon. S\u0302i elektis alian vojon:"}, {"text_idx": "#000461", "text": "Dankon al c\u0302iofaranto Mireille Grosjean pro la klariga artikolo (MONATO 2015/01, p. 9) pri Svislando. Tamen iritas min la c\u0302iama emfazo pri la diferenco inter\nlatindevenaj kaj germandevenaj kulturoj, emfazo kiu nutras la kreskantajn naciismajn\ntendencojn en nia socio. Unue, inter kulturoj (kaj aliaj fenomenoj) neniam ekzistas\nnigrablanka aparteco. Temas c\u0302iam pri lau\u0306pas\u0302a transiro. Due, ju pli oni emfazas tiun\nlimon des pli kreskos la abismo inter ambau\u0306. Mi preferas emfazi la komunajn \u201eneu\u0306trale homajn\u201d ecojn de c\u0302iu kulturo."}, {"text_idx": "#000462", "text": "Kunvenis antau\u0306 nelonge en Nepalo membroj de la jam 30-jarag\u0302a Sud-Azia Asocio por Regiona\nKunlaboro. La asocio celas kreski lau\u0306 la modelo de Eu\u0306ropa Unio, sed malgrau\u0306 multaj"}, {"text_idx": "#000463", "text": "Malfacile estas kunigi la manojn de la c\u0302efministroj de Barato kaj de Pakistano. Alia\nkomplikaj\u0302o konsistas en tio, ke s\u0302ajne ankau\u0306 C\u0302inio volas alig\u0302i, tamen Barato ne montras\nsin entuziasma. Nun la diversaj popoloj sin demandas, kion fakte faras la asocio."}, {"text_idx": "#000464", "text": "Krozi lau\u0306 la norvega marbordo"}, {"text_idx": "#000465", "text": "La s\u0302ipkompanio Hurtigruten ofertas krozadon lau\u0306 la itinero Bergen \u2013 Kirkenes kiel \u201ela plej belan en la mondo\u201d. Multaj turistoj deziras sperti g\u0302in. La plimulto preferas printempan au\u0306 someran vojag\u0302on,\ndum kiu oni povas g\u0302ui la neniam subirantan sunon. Tamen krozado eblas ankau\u0306 au\u0306tune\nkaj vintre, kaj tio estas avantag\u0302a kaj tau\u0306ga sezono por pensiuloj. Varmajn vestaj\u0302ojn\nen la valizon kaj ek! Surprizo: ne forgesu bankostumon, c\u0302ar la varmaj bankuvoj (j\u0302akuzoj)\nsubc\u0302ielaj sur la plej supra ferdeko certe plezurigos vin ec\u0302 en nuba kaj au\u0306tuna vetero."}, {"text_idx": "#000466", "text": "Hurtigruten signifas \u201erapida itinero\u201d. Ekde 1893 tiu kompanio servas al la norvegaj marbordanoj kaj insulanoj, transportante\nhomojn, varojn kaj veturilojn. Komence la s\u0302ipoj transportis ankau\u0306 pos\u0302taj\u0302ojn, kies\nsurtera transporto ekzemple de Trondheim al Hammerfest en la 19a jarcento dau\u0306ris somere\ntri semajnojn kaj vintre kvin monatojn. Bons\u0302ance la kapitano Richard With fidis siajn\nspertojn kaj maristaron por komenci la s\u0302ipveturadon, kvankam aliaj dubis pro tio,\nke ankorau\u0306 ne trovig\u0302is sufic\u0302e da nordaj marmapoj kaj malmultis lumturoj sur la komplika\nmarbordo. Al With komence sufic\u0302is kompaso kaj horlog\u0302o por navigadi."}, {"text_idx": "#000467", "text": "Nun la kompanio Hurtigruten uzas jam dek du s\u0302ipegojn. El ili preskau\u0306 c\u0302iuj estas konstruitaj\nen Norvegio, escepte de du respektive en Germanio kaj Italio. Kiel ekzemplon ni prenu\nla s\u0302ipon MS Midnatsol. G\u0302i longas 135,75 m, larg\u0302as 21 m kaj povas veturigi 1000 pasag\u0302erojn\naldone al la kargo kaj 45 au\u0306toj; krozada rapideco 15 nodoj. G\u0302i veturas el Bergen al\nKirkenes 6-7 tagojn, haltante en pli ol 30 havenoj."}, {"text_idx": "#000469", "text": "Kelkaj turistoj ne ekskursas, sed restas surs\u0302ipe, trankvile g\u0302uante la s\u0302ang\u0302ojn de la\nkoloroj en la pejzag\u0302o, la montojn, nubojn, maron, deklivojn, vilag\u0302etojn kaj farmobienojn.\nDe sur iu ponto gejunuloj flirtigas norvegan flagon au\u0306 kolorajn tukojn. Ankau\u0306 por\nili la s\u0302ipegoj gravas. Danke al la fidinda martrafiko ili ne sentas sin izolitaj.\nPer la s\u0302ipoj venas novaj aj\u0302oj, kutimoj kaj homoj; kelkaj venintoj ne foriros kaj restos."}, {"text_idx": "#000470", "text": "Multo interesa troveblas ankau\u0306 surs\u0302ipe: librobretaroj, komfortaj salonoj por legado,\nsporta trejnig\u0302ejo, sau\u0306no, kafejoj, pos\u0302toficejo, vendejo, mapoj, sur kiuj oni vidas\nla s\u0302ipon movig\u0302i kaj turnig\u0302i en mallarg\u0302aj markoloj kaj insulolabirintoj. Troveblas\nrestoracioj, konferencejoj kaj kvietaj anguletoj kun komfortaj foteloj. Sur la s\u0302ipaj\nvandoj videblas kreaj\u0302oj de norvegaj artistoj, pri kiuj oni povas legi pli en bros\u0302uro\nsenpage disponigata. Ec\u0302 c\u0302e rubujoj oni povas halti kaj informig\u0302i pri recikligo kaj"}, {"text_idx": "#000471", "text": "En la restoracio la kelneroj surtabligas abundajn kaj variajn bufedojn por matenmang\u0302o\nkaj lunc\u0302o. Dum la vespermang\u0302o oni sidas c\u0302iam c\u0302e la sama tablo, kun la samaj kuntablanoj.\nLa menuojn la kuiristoj faras, konsiderante lokajn tradiciojn kaj frandaj\u0302ojn. Pere\nde la menuo la mang\u0302antoj lernas pri la marborda kuirarto. Fis\u0302aj\u0302oj, salikokoj, mituloj,\nkraboj, c\u0302iaj maraj\u0302oj, sed ankau\u0306 fruktoj, beroj, legomoj, radikaj\u0302oj kaj viando, produktitaj\nen proksimaj marbordaj farmobienoj au\u0306 en pas\u0302tejoj de boacoj super la polusa cirklo."}, {"text_idx": "#000472", "text": "La kompanio Hurtigruten arang\u0302as ceremonion c\u0302e la polusa cirklo: post serioza ludado\nde naciaj himnoj aperas Reg\u0302o Neptun por vers\u0302i glaciokubetojn kaj akvon surkapen au\u0306\nen la vestaj\u0302ojn de \u201ebaptig\u0302emuloj\u201d, kiuj post tiu glacia dus\u0302eto ricevas varmigan drinkaj\u0302eton. Kelkaj ac\u0302etas por si c\u0302ampanon.\nLa sekvan tagon c\u0302iuj ricevas atestilon pri la transiro de la polusa cirklo."}, {"text_idx": "#000473", "text": "Jen tie c\u0302i, jen tie au\u0306dig\u0302as surs\u0302ipe anoncoj pri preterpasotaj vidindaj\u0302oj, kiuj povas\nesti specialaj montoj, lumturoj, renkontotaj aliaj s\u0302ipegoj, fis\u0302bredejoj kaj aliaj.\nNorvegoj produktas pli ol 700 000 tunojn da salmo, 70 000 tunojn da truto, malpli\ngrandajn kvantojn da moruo, angilo, aliaj fis\u0302oj, konkoj. Oni bredas fis\u0302ojn en flosantaj\nkag\u0302oj, kiujn oni povas movi de loko al loko por eviti fis\u0302malsanojn. La reg\u0302okrabo,\nimportita el Siberio al la Arkta oceano pliig\u0302as, formang\u0302ante c\u0302ion sur la marfundo.\nOni amare klopodas, ke ni defendu nin kontrau\u0306 g\u0302i, mang\u0302ante g\u0302in en kiel eble plej grandaj"}, {"text_idx": "#000475", "text": "Kirkenes, kiu situas nur je 10 kilometroj de la norvega-rusa limo, estas la turnig\u0302ejo\nde la Hurtigruten-s\u0302ipoj, revenontaj de c\u0302i tie suden al Bergen. Novaj krozantoj komencos\nsiajn aventurojn, dum krozintoj au\u0306tobusos al la flughaveno, se ili ne deziras reveni\nkun la s\u0302ipanaro. La vojag\u0302o ja estas la \u201eplej bela en la mondo\u201d."}, {"text_idx": "#000476", "text": "Post venko \u2013 dialogo (MONATO 2014/12, p. 9), kiu komentas la venkon de Dilma Rousseff, la au\u0306toro diras, ke la\nkoalicio de la reganta \u201ePartio de la Laboristoj\u201d prezentis pozitivajn 12-jarajn atingojn, favore al la brazila popolo, sed la konservativaj\namaskomunikiloj malavare subtenis la moralisman tezon de la opozicio, kontrau\u0306 la prezidantino\nDilma kaj kontrau\u0306 la eksprezidanto Lula."}, {"text_idx": "#000477", "text": "La problemo estas, ke la \u201ePartio de la Laboristoj\u201d (la partio de Dilma kaj Lula) estas implikita g\u0302isoste en diversaj koruptaj skandaloj,\nec\u0302 en la plej granda brazila entrepreno \u201ePetrobras\u201d, kaj la amaskomunikiloj nur faras sian rolon, t.e. denunci tiujn koruptaj\u0302ojn. Lau\u0306\nesploroj, Dilma kaj Lula konis tiujn koruptaj\u0302ojn, sed ili asertas la malon. Lula ec\u0302\ndiris ke \u201enenio okazis\u201d. Tial, kvankam Dilma estas reelektita, multaj brazilanoj estas malkontentaj pri la\naktuala registaro en Brazilo, kaj pri la aktuala prezidantino."}, {"text_idx": "#000478", "text": "Iom mirigite mi konstatas, ke Ipfelkofer en\nNe interveni signifas ne solvi (MONATO 2014/12, p. 11) ne iel senkulpigas la rigoran islamisman fervoron de IS-batalantoj\nen la konkeritaj teritorioj kaj ec\u0302 koncedas, ke \u201eTurkio subtenis kontrau\u0306kurdajn atakojn en Sirio\u201d. Mi memoras, ke la au\u0306toro en antau\u0306aj kontribuoj kompreneme kaj konsente jesis la\naktualan enkultur-ig/\u2013ig\u0302on de orientaj vivmanieroj en meza Eu\u0306ropo. Sed fronte al radikalaj\nislamismaj junuloj kun eu\u0306ropaj pasportoj vojag\u0302antaj en la \u201esanktan militon\u201d kaj sangomakulite revenantaj al Rejno, Sejno kaj Tamizo, li evidente farig\u0302is pli"}, {"text_idx": "#000479", "text": "La dua parto de la artikolo provas komprenigi la diversajn interpretojn de la nocio\ng\u0302ihado en Korano. Sed tio jam estus alia artikolo, prefere skribota de fakulo. Se c\u0302iuj homoj\njam estus adoptintaj la konsilon de Hillel, transdonitan de L. L. Zamenhof en lia\nhomaranismo (\u201eKion vi ne volas, tion ne faru al aliulo\u201d), tiam la mondo ne plu devus diskuti pri interpretadoj de diversaj \u201esanktaj skriboj\u201d kaj ties transformadoj en realan vivon."}, {"text_idx": "#000480", "text": "Kelkajn tagojn antau\u0306 kristnasko pereis en Glasgovo, Skotlando, ses butikumantoj, kiam\nrubkamiono, kies s\u0302oforo kredeble kolapsis c\u0302e la stirilo, suriris trotuaron, renversis\nkiel keglojn siajn viktimojn kaj, veturinte kelkcent metrojn, fine haltis kontrau\u0306"}, {"text_idx": "#000481", "text": "Tiel, ene de sekundoj, mortis geavoj kaj ilia nepino, plus 29-jarag\u0302a instruistino\nkaj du virinoj iom pli ol 50-jarag\u0302aj. Vundig\u0302is ankau\u0306 dekopo da aliaj homoj."}, {"text_idx": "#000482", "text": "Sendube tragedio, kiu ekster Britio meritis maksimume du-tri frazojn en interna pag\u0302o\nde gazeto au\u0306, eble, c\u0302ar kristnasko kaj do \u201esennovaj\u0302a\u201d periodo, duonminuton kiel piednoton en televida bulteno. Tutcerte, ec\u0302 se vi ja flanke\ninformig\u0302is pri la akcidento, vi tuj g\u0302in forgesis."}, {"text_idx": "#000483", "text": "Evidente, c\u0302ar la viktimoj estis skotoj. Viaj samnacianoj tiam ne butikumis en Glasgovo,\ndo ne tie viktimig\u0302is. Tial la amaskomunikiloj en via lando nur flanke, se entute,"}, {"text_idx": "#000484", "text": "Jen bizara, sed g\u0302is difinita grado komprenebla afero, ke ies tragedio farig\u0302as via\nkuriozaj\u0302o. Komprenebla, c\u0302ar la homa menso ne povas kapti, la homa koro ne povas enteni,\nla tragediojn, kiuj nin c\u0302irkau\u0306as. Ec\u0302 en t.n. internacia epoko, ni emas ankorau\u0306 nacie"}, {"text_idx": "#000485", "text": "Esceptojn prezentas mondskuaj eventoj, kiel la buc\u0302ado en Parizo de j\u0302urnalistoj de\nCharlie Hebdo. La murdo de redakcianoj, c\u0302ar \u2013 almenau\u0306 en Eu\u0306ropo \u2013 vere escepta, altiris mondan simpation kaj tutmonde surstratigis arojn da s\u0302okitaj"}, {"text_idx": "#000486", "text": "Aliflanke, la murdado de centoj da palestinanoj kaj la vundado de miloj da aliaj dum\npasintsomera konflikto kun Israelo, ne estigis paralelan reagon. Konfliktoj tiaj,\nkun oble pli katastrofaj homaj rezultoj, ne sufic\u0302e esceptas \u2013 malfelic\u0302e \u2013 por veki amasan, publikan simpation. Do, malgrau\u0306 esceptoj, ja validas la tezo: paroh\u0302as\nnovaj\u0302oj lau\u0306 la supra principo, ke ies tragedio farig\u0302as via kuriozaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000487", "text": "Do c\u0302u britoj ne interesig\u0302us pri la novjara enmarigo de aviadilo de\nAir Asia, kiam pereis 162 homoj, se la gazetoj ne anoncus, ke inter la viktimoj trovig\u0302as brito?\nKio pro samsemajna incendio sur greka prams\u0302ipo, inter kies pasag\u0302eroj estis kvar britoj?\nTia naciismo, de j\u0302urnalista vidpunkto, liveras hokon, sur kiun pendigi internaciajn\n(kaj do, cinike, malpli interesajn, c\u0302ar forajn) novaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000489", "text": "Klare, skotoj reagis al la tragedio alimaniere ol en aliaj britaj kaj eksterbritaj\nurboj. Dum kelkaj horoj, memore al la viktimoj, oni mals\u0302altis kristnaskajn lumojn\nen la urbocentro de Glasgovo, dum Fejsbuk-kampanjistoj petis, ke privatuloj same faru\ndum du minutoj ankau\u0306 en privataj domoj."}, {"text_idx": "#000490", "text": "Krome \u2013 kaj tion, mi, humanisto, vere ne komprenas \u2013 pastroj kaj sacerdotoj okazigis diservojn por memori la viktimojn. Raportite estas,\nke kreskis la nombro de preg\u0302ejo-vizitantoj. Kial? Kial serc\u0302i konsolon c\u0302e dio, kiu,\nkiam la rubkamiono kuglis lau\u0306 la trotuaro, dormetis au\u0306 alimaniere okupig\u0302is? Kial fidi"}, {"text_idx": "#000491", "text": "Ne kontentigas la sinteno de unu el la skotaj pastroj, priraportita en nacia gazeto.\n\u201eOni demandas min,\u201d diris Kelvin Holdsworth, \u201ec\u0302u malfacilas paroli pri dia amo, kiam okazas malbono.\u201d"}, {"text_idx": "#000493", "text": "Espereble la familianoj de la viktimoj de la glasgova kamiono-tragedio konsolon c\u0302erpos\nel la preg\u0302oj de la pastroj kaj el la kristnaska \u201eklarigo\u201d, ke meze de mallumo surtrotuare tragedia brilas ja dia lumo. Mi tamen dubas."}, {"text_idx": "#000495", "text": "La virinoj kune remas, uzante specimenon de prac\u0302ina tiel nomata drakboato, kun 20\nsidlokoj. La drakulinoj, oficiale Roz'Eskell Dragon Ladies, scias, ke remado ebligas\nnaturan limfan drenadon kaj plifortigas muskolojn. Krome g\u0302i malpliigas lacecon kaj\ndoloron kaj kontribuas al ilia memfido."}, {"text_idx": "#000496", "text": "La drakulinoj \u2013 entute 32 \u2013 ekzercas sin apud Rennes, en la norda Francio, sed nun planas partopreni la festivalon\nVogalonga en Venecio, Italio, en majo. Temas ne pri konkurso, sed pri festo, en kiu\npartoprenas pli ol 2000 boatoj. La drakulinoj intencas remi 32 km c\u0302e la Granda Laguno,\ninter la insuloj Burano kaj Murano, kaj fine lau\u0306 la Granda Kanalo."}, {"text_idx": "#000497", "text": "Diris unu el la drakulinoj, kiuj nun kolektas monon por ebligi la vojag\u0302on, kun la\nboato, al Venecio: \u201eTio estas simbolo de espero por c\u0302iuj virinoj kuracataj.\u201d"}, {"text_idx": "#000498", "text": "Au\u0306tune de 2014, pro la murdoj, perfortoj, atakoj kaj gajnoj de la tiel nomata Islama\nS\u0302tato, la gazeto de la evangelia landa eklezio per c\u0302efartikolo opiniis: \u201ePaco defendeblas ankau\u0306 per armiloj\u201d."}, {"text_idx": "#000499", "text": "Antau\u0306 nur malmultaj jaroj eldiro tia perdigus al redaktoro la postenon. Tiam la Germana\nEvangelia Eklezio kredis, per slogano \u201eKrei pacon, ne minacon\u201d, pacigi la tutan mondon. En la nova Germanio la eklezio transprenis la bibliodevenan"}, {"text_idx": "#000500", "text": "La verkinto de la koncerna c\u0302efartikolo klarigis, ke la evangelia eklezio komencis\ns\u0302ang\u0302i sian pacpolitikon kaj ke okazos ankorau\u0306 pli decidaj pas\u0302oj. Memkompreneble ordinaraj\nkredantoj ne tiom rapide volas s\u0302ang\u0302i sian nekontestatan bonan kurson. Protestoj pli-malpli"}, {"text_idx": "#000501", "text": "Sed okazis en novembro 2014 sinodo de la evangelia eklezio. Elektita estis kiel prezidanto\nla bavara landa episkopo Heinrich Bedford-Strohm. Li junag\u0302e evidentig\u0302is pacaktivulo\nkaj lastatempe ne malofte montris sin simpatianto de islamo, tiel konfuzante multajn"}, {"text_idx": "#000502", "text": "Tamen, post propraj spertoj en la norda Irako, li forlasis striktan pacismon. Li ekkonis,\nke \u201epovas ekzisti religioj, kiuj, lau\u0306vide de kristanismo, ne meritas estimon kaj, lezante\nhomajn rajtojn, ec\u0302 ne respekton\u201d."}, {"text_idx": "#000503", "text": "Krome li aprobis liveradon de armiloj al kontrau\u0306uloj de la Islama S\u0302tato, en bona kompanio\nkun la reprezentanto de la eklezio c\u0302e la germana federacia registaro kaj Eu\u0306ropa Unio,\nMartin Dutzmann. Kelkaj el la evangelia komunumo flaras perfidon, ke nun ankau\u0306 gvidantoj\nde germanaj protestantoj almenau\u0306 ideologie subtenas armilojn \u201een difinitaj aktualaj situacioj\u201d, kiel tiuj religiaj funkciuloj prudente kaj memprotekte pravigas sian konvertig\u0302on."}, {"text_idx": "#000505", "text": "Raportoj el Skotlando pri la sendependiga referendumo kaptis la atenton de log\u0302antoj\nde Okinavo, la plej suda insularo de Japanio. Same kiel Skotlando, Okinavo havas sufic\u0302an\nhistorian kialon por sendependig\u0302i. Okinavo (antau\u0306e Rjukju) estis memstara reg\u0302olando\ninter 1429 kaj 1879, kiam g\u0302in aneksis Japanio."}, {"text_idx": "#000506", "text": "En aprilo 1945 Okinavo farig\u0302is la loko, kie batalis japana kaj usona armeoj. Tie mortis\nc\u0302irkau\u0306 200 000 japanoj, el kiuj 94 000 estis okinavaj civitanoj \u2013 kvarono de la tuta log\u0302antaro."}, {"text_idx": "#000507", "text": "Post la fino de la milito Usono okupis Okinavon kaj tie kreis la plej gravan strategian\nbazon en la orienta Azio, precipe por la militoj en Koreio kaj Vjetnamio. En 1972\nOkinavo estis redonita al Japanio, sed restis la militbazoj."}, {"text_idx": "#000508", "text": "Nuntempe Okinavo, okupanta malpli ol 1 % de la japana teritorio, posedas preskau\u0306 tri\nkvaronojn de la usonaj militbazoj en Japanio, kiuj kovras 10 % de la insularo. Pro\nla bazoj dau\u0306re suferas la insularanoj, tamen ilia ekonomio forte dependas de la bazoj."}, {"text_idx": "#000509", "text": "Reliefigas la problemon la aerarmea bazo Futenma, lau\u0306dire la plej dang\u0302era en la mondo,\nen la urbo Ginowan. La bazo, c\u0302irkau\u0306ata de domoj, multe g\u0302enas la urbanojn ne nur pro\nla bruo sed ankau\u0306 pro krimoj de la tieaj militistoj kontrau\u0306 la civitanoj. Krome kras\u0302is"}, {"text_idx": "#000510", "text": "Pro tio en 1999 la gubernio en Okinavo akceptis proponon por konstrui novan bazon\napud la urbo Nago. Tamen la popolo rifuzas, postulante, ke nova bazo estu konstruita"}, {"text_idx": "#000511", "text": "Post la venko de la Liberal-Demokrata Partio en 2012 revivig\u0302is planoj por krei talusojn\nkaj V-formajn kurejojn en la maro apud Nago. La registaro en Tokio promesis abundajn\nsubvenciojn kaj investojn por Okinavo. Tamen en elektoj en 2014 venkis kandidatoj,\nkiuj kontrau\u0306is la translokadon de la aerbazo Futenma, argumentante, ke Okinavo ne\ntoleru la s\u0302arg\u0302on de tiom da militistaj instalaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000512", "text": "Nun Okinavo kontrau\u0306staras al la centra registaro de Japanio. La registaro de Abe Shinzo\nkomencis puni Okinavon. Nek Abe nek multaj ministroj interparolis kun la nova guberniestro\nde Okinavo, kiam tiu vizitis la c\u0302efurbon. Krome la registaro konsideras malaltigi"}, {"text_idx": "#000513", "text": "Siavice okinavanoj opinias: \u201eSe Japanio bezonas usonajn bazojn, japanoj egale surs\u0302ultrigu sian porcion de la s\u0302arg\u0302oj\u201d."}, {"text_idx": "#000514", "text": "La nuna situacio kaj la historio de Okinavo povus nutri la emon sendependig\u0302i disde\nJapanio. Antau\u0306 kelkaj jaroj, tamen, opiniosondado montris, ke nur 5 % de la popolo"}, {"text_idx": "#000515", "text": "Aliflanke, se kreskas malfido inter la insularo kaj Tokio, kaj se dau\u0306re interbatalas\npolicanoj kun kontrau\u0306uloj de la nova bazo, povas esti, ke pli kaj pli da okinavanoj"}, {"text_idx": "#000516", "text": "Finfine en orbito brazil-c\u0302ina satelito"}, {"text_idx": "#000517", "text": "En decembro 2014 Brazilo kaj C\u0302inio povis celebri la rezulton de komuna sukcesa projekto\nen la teknologia fako. El C\u0302inio estis fakte lanc\u0302ita nova satelito post longa kunlaborado\ninter fakuloj el ambau\u0306 landoj."}, {"text_idx": "#000518", "text": "Helpe de c\u0302ina raketo enorbitig\u0302is satelito konstruita de brazilanoj en la urbo Sa\u0303o\nCarlos (la s\u0302tato San-Pau\u0306lo). La multekosta projekto faciligos la observadon de Amazonio\n\u2013 ne hazarde ankorau\u0306 ofte priskribata kiel verda pulmo de la tero \u2013 kaj de aliaj strategie gravaj kamparaj kaj urbaj areoj: c\u0302ion c\u0302i danke al zorga foto-dokumentado"}, {"text_idx": "#000519", "text": "Inter la plej gravaj taskoj komisiitaj al CBERS-4 (tiel estis nomita la nova spaca\nobjekto) oni menciu la telekontroladon de arbara brulado kaj de la agrokultura disvolvig\u0302o.\nEkde la jaro 2010, kiam iu antau\u0306a satelito c\u0302esis funkcii, Brazilo ne havis alian,\nkaj pro tio oni estis devigita samcele ekspluati la servojn de eksterlandaj satelitoj.\nEn 2013 misaj\u0302o de la c\u0302ina raketo kau\u0306zis malsukceson c\u0302e la lanc\u0302o de la nova satelito\nkaj prokrastis g\u0302is preskau\u0306 la fino de la pasinta jaro la enorbitigon."}, {"text_idx": "#000520", "text": "La tuta projekto starigis gravajn kontaktojn \u2013 kaj kontraktojn \u2013 inter la du landoj, dum la kostoj, kiuj atingas plurajn milionojn da dolaroj, estis\negale dividitaj. Temas sendube pri bela ekzemplo de scienca kunlaborado, kiun amikaj"}, {"text_idx": "#000521", "text": "C\u0302u dulingvismo (en Esperantujo) eblas?"}, {"text_idx": "#000522", "text": "En la esperantista medio, al kiu apartenas multaj legantoj de tiu c\u0302i revuo, oni ofte\nau\u0306das, ke onia celo estas, ke c\u0302iu homo estu kapabla paroli sian gepatran lingvon kaj\nEsperanton, do ke c\u0302iu homo estu fakte dulingva. Observante la ekzistantajn dulingvismojn\n(kaj la popolajn kaj la profesiajn), ni tamen konstatas, ke dulingvismo postulas regulan\nuzon de ambau\u0306 lingvoj, por ke ne perdig\u0302u la scipovo; s\u0302ajnas, ke mankas io, en la okazo\nde Esperanto, por ke amaso da homoj povu regule uzi tiun internacian lingvon, alivorte\npor ke g\u0302i estu uzata ne nur de pioniroj, sed ankau\u0306 de konsumantoj."}, {"text_idx": "#000525", "text": "En ambau\u0306 c\u0302i-supre priskribitaj dulingvismoj la homoj regule praktikas ambau\u0306 lingvojn.\nSed ne c\u0302iuj homoj povas regule fari tion. La esperantista movado konsideras Esperanton\nkiel lingvon por la tuta mondo, por ke iu ajn povu komuniki kun iu ajn fremdulo, kvankam\nla origina ideo de la kreinto de Esperanto ne celis tion. Konstatante, ke en Bjalistoko\npluraj gentoj vivantaj kune ne kapablas bone komuniki, Zamenhof volis krei lingvon\npor tiaj situacioj, ne por ke iu ajn japano povu paroli kun iu ajn polo."}, {"text_idx": "#000529", "text": "Ekzistas en Interreto televidaj elsendoj, filmoj kaj gazetoj, ekzemple\nLe Monde Diplomatique en Esperanto kaj\nMonato; tio nun ne altiras amason da spektantoj au\u0306 legantoj, sed g\u0302i eble estas interesa\nvojo por interesi la homojn pri Esperanto. Oni povas imagi, ke lerta alpas\u0302o estus\ninteresi unue la infanojn, kiuj ankorau\u0306 ne havas antau\u0306jug\u0302ojn kontrau\u0306 Esperanto."}, {"text_idx": "#000530", "text": "Zamenhof inventis genian lingvon internacian, sed ankorau\u0306 mankas ia invento, por ke\ntiu lingvo povu funkcii kiel komunikilo inter la popoloj. Necesas inventi ion, por\nke amaso da homoj deziru praktiki Esperanton sufic\u0302e ofte por konservi la kapablon\nparoli g\u0302in, ion pli utilan, pli interesan, pli dezirindan ol tio, kio jam troveblas\nen gazetoj, en televidoj kaj en Interreto en multaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000531", "text": "Fukus\u0302ima kvar jarojn post la granda tertremo"}, {"text_idx": "#000532", "text": "La verkintino, japana medicinistino, partoprenis en kunveno okazinta la 7an de novembro\n2014 c\u0302e la Japana Esperanto-Instituto kaj ricevis de Yamakawa Syuiti, la iniciatinto\nkaj gvidanto de la okazaj\u0302o, la permeson transdoni al la legantaro de MONATO la c\u0302efajn kolektitajn informojn pri la nuntempa vivo en Fukus\u0302ima. S\u0302i aldonas multe\nda donitaj\u0302oj kaj fotoj pri siaj propraj domo kaj kvartalo kaj prezentas detalan interesan\nraporton g\u0302uste kvar jarojn post la granda tertremo, kiu frapis s\u0302ian landon."}, {"text_idx": "#000533", "text": "MONATO: Kie situas la urbo Fukus\u0302ima en la gubernio? Kaj kiujn sekvojn havis la akcidento,\nkiu frapis la areon en 2011?"}, {"text_idx": "#000534", "text": "La urbo Fukus\u0302ima situas en la norda parto de la gubernio Fukus\u0302ima kaj c\u0302irkau\u0306 280 kilometrojn\nnorde de la japana c\u0302efurbo Tokio. La atomcentralo F-1 trovig\u0302as c\u0302irkau\u0306 65 kilometrojn\nsud-oriente de la urbo. La tertremego okazinta la 11an de marto 2011 damag\u0302is plej\ngrandan parton de la gubernio, precipe g\u0302ian orientan parton. La katastrofa akcidento,\nkau\u0306zita de la cunamo, c\u0302e la atomcentralo\nFukus\u0302ima-dai-ic\u0302i (F-1), nemezureble influis (kaj vers\u0302ajne dau\u0306re longe influos) la vivon de la log\u0302antoj"}, {"text_idx": "#000535", "text": "MONATO: Kien difuzig\u0302is la radioaktivaj substancoj post la akcidento c\u0302e F-1?"}, {"text_idx": "#000538", "text": "MONATO: Kiom dang\u0302eraj estas la radioj?"}, {"text_idx": "#000540", "text": "MONATO: Kiel oni senaktivigas la log\u0302-lokojn en via urbo?"}, {"text_idx": "#000545", "text": "MONATO: Kion fine pri la alarmemo rilate al la vivo en Fukus\u0302ima?"}, {"text_idx": "#000547", "text": "Ne necesas c\u0302i tie skizi la hororojn, kiuj trafis dum merkreda mateno en Parizo redakcianojn\nde la franca satira magazino\nCharlie Hebdo. Raportoj kaj filmeroj ekplenigis amaskomunikilojn kaj interretajn forumojn nur minutojn\npost la atenco, kiu lasis 12 homojn mortaj, inkluzive de policanoj, kaj plurajn aliajn"}, {"text_idx": "#000548", "text": "Reagis s\u0302okite kaj nau\u0306zite ne nur politikistoj kaj j\u0302urnalistoj, pro atako kontrau\u0306 libera\nesprimado kaj do kontrau\u0306 fundamento de la demokratia socio, sed ankau\u0306 ordinaraj civitanoj\nen urboj kaj en kaj ekster Francio. Ilia mesag\u0302o, diversmaniere esprimata, sed esence\nunuvoc\u0302a: Armiloj ne malakrigu niajn krajonojn."}, {"text_idx": "#000549", "text": "Kio trairis la mensojn de la teroristoj, malfacile diveneblas, ec\u0302 malpli facile kompreneblas,\nkaj neniel pardoneblas (krom, eventuale, en la c\u0302ielo, misagordita, tordita, je kiu\nvers\u0302ajne kredas la murdistoj). Lau\u0306raporte, unu el la atencantoj, Cherif Kouachi, 32,\njam kondamnita en la 2000aj jaroj al 18-monata enkarcerigo, c\u0302ar li helpis sendi militistojn\nal Alkaido en Irako, diris dum la proceso, ke lau\u0306 islamaj sanktaj tekstoj estas devigaj"}, {"text_idx": "#000550", "text": "Jen, s\u0302ajne, homo fie influata de religiaj tekstoj interpreteblaj ajnmaniere, ne nur\nde ekstremaj kaj fanatikaj imamoj kaj aliaj predikantoj. Do, jes, en la pariza atenco\neblas au\u0306di veng\u0302on (kiel anoncis mem la teroristoj) kontrau\u0306 karikaturistoj, kiuj primokis\nprofeton neprimokendan; eblas vidi enmiksig\u0302on de okcidentaj landoj en mez-orientaj\naferoj, kiuj \u2013 malgrau\u0306 nafto \u2013 ilin ne koncernas; eblas flari frustrig\u0302on kontrau\u0306 okcidenta mondo pli kaj pli preta\nkulpigi fremdulojn, enmigrintojn, pro ekonomiaj kaj aliaj krizoj."}, {"text_idx": "#000551", "text": "Tamen ne eblas eviti la respondecon de religio. Kiel supre dirite, religiaj tekstoj\ndiversmaniere interpreteblas. Do senkulpigoj de islamanoj (kaj nepras memori, ke nur\neteta elcentaj\u0302o da samkredanoj atencas, murdas, g\u0302ihadas), ke la teroristoj misinterpretas\nt.n. noblajn tekstojn, ke ili ne estas veraj islamanoj, nur g\u0302is difinita grado kontentigas."}, {"text_idx": "#000552", "text": "Islamanoj mem elradikigu ekstremismon el siaj moskeoj kaj lernejoj. Nepras, ke ordinaraj\nislamanoj agu ne nur surstrate solidare kun aliaj \u201echarlie-oj\u201d sed ankau\u0306 en siaj preg\u0302ejoj, komunumoj, ec\u0302 familioj."}, {"text_idx": "#000553", "text": "Kiel pepis la verkisto Salman Rushdie, mem celo en 1989 de islama murd-minaco pro\nSatanic Verses, \u201erespekti religiojn nun signifas timi religiojn\u201d. Alivorte, necesas pli sisteme, honeste kaj kurag\u0302e alfronti religiajn kredojn kaj,\nse necese, atentigi pri mankoj kaj misoj."}, {"text_idx": "#000554", "text": "Efektive tion jam faris la teroristoj. Kriante post la sangovers\u0302ado \u201eAllahu Akbar\u201d (pli malpli \u201eGloras dio\u201d), ili pleje malglorigis sian dion kaj, verdire, senhonorigis sian profeton oble pli\nefike ol faris la karikaturistoj de"}, {"text_idx": "#000555", "text": "Samtempe, tamen, ili nutris la antau\u0306jug\u0302ojn de rasistoj kaj dekstremuloj, kiuj timas\nmalfortigon de tradiciaj kulturoj kaj moroj. Jam antau\u0306 la atenco en Parizo surstrate\nmanifestaciis en Dresdeno, Germanio, t.n. patriotaj eu\u0306ropanoj kontrau\u0306 la islamigo\nde la okcidento. Post la atenco lau\u0306tig\u0302is la voc\u0302oj de naciistaj politikistoj kiel Marine\nLe Pen en Francio kaj Nigel Farage en Britio."}, {"text_idx": "#000556", "text": "Jen la dang\u0302ero. Ne fanatikuloj, frenezuloj, malstabiligos nian socion, sed ni mem,\nau\u0306 niaj politikistoj. Ili nianome postulos pli da sekureco, pli da sekreteco, pli\nda kontroloj, por nin \u201edefendi\u201d, samtempe forigante au\u0306 nuligante g\u0302uste la valorojn, kiujn volas protekti la t.n.\npatriotoj. Eble tion scias la teroristoj kaj iliaj predikantaj, imamaj mastroj. Eble"}, {"text_idx": "#000557", "text": "La eventoj en Parizo denove emfazas la bezonon pri libera, malferma gazetaro. Evidente,\nla murdoj ne silentigos j\u0302urnalistojn \u2013 plejparte obstine kurag\u0302aj, fiere sendependaj."}, {"text_idx": "#000558", "text": "Ankau\u0306 MONATO, felic\u0302e ne alfrontita al la dang\u0302eroj, al kiuj estas elmetitaj la redakcianoj de\nCharlie Hebdo, au\u0306digos sian voc\u0302on por krei pli liberan, pli justan, pli internacian mondon. Tiel\nni dau\u0306re montros, ke ankau\u0306 ni estas Charlie."}, {"text_idx": "#000559", "text": "C\u0302u savi la kristanan okcidenton?"}, {"text_idx": "#000560", "text": "Fenomeno aktuala en Germanio estas la tiel nomata\nPegida. Tiu vorto estas akronimo el vortoj, kiuj signifas en Esperanto \u201epatriotaj eu\u0306ropanoj kontrau\u0306 la islamigo de la okcidento\u201d."}, {"text_idx": "#000561", "text": "Pegida estig\u0302is en Dresdeno, kiel movado por savi la eu\u0306ropan identecon. Bone, sed kia identeco?\nOkcidenta germano povas demandi sin, kial precipe homoj en la iama Germana Demokrata\nRespubliko, tiam 90-elcente ateista, sentas bezonon savi Eu\u0306ropon, do kristanan kulturon"}, {"text_idx": "#000562", "text": "Se ili defendus sian gloran socialisman pasintecon, la okcident-germano pli bone komprenus.\nSed temas pri io tute alia, kio urg\u0302is surstraten pli ol 18 000 tiel nomatajn patriotojn."}, {"text_idx": "#000563", "text": "Tiuj homoj, harditaj en la liberig\u0302o el komunisma regado, taksas sin nun premataj pro\nla islama konkero de ilia lando, ec\u0302 de la tuta Eu\u0306ropo. Ili supozas, ke ekzemple la\ngermana s\u0302tato multe pli subtenas enmigrintojn el islamaj s\u0302tatoj, multe pli favoras\ntiujn novajn log\u0302antojn, ol siajn malnovajn civitanojn."}, {"text_idx": "#000564", "text": "Se germano malcedas al la instancoj ec\u0302 nur cendon s\u0302uldatan, la ulon oni konsiderinde\npunas. Se islamano (nun ec\u0302 au\u0306tenta germano) vojag\u0302as al Sirio por murdi en \u201esankta milito\u201d, oni diskutas, kiel tiun oni revene akceptu."}, {"text_idx": "#000565", "text": "Kristanaj insignoj jug\u0302ejo-decide malaperas el lernejoj, dum are kreskas minaretoj.\nTio vers\u0302ajne la dresdenanojn ne tro koncernas. Ili volas resti, kiaj iam estis la\npraavoj. Ili tamen lernu, ke neniam revenos tempoj tiaj."}, {"text_idx": "#000566", "text": "La politika problemo konsistas en tio, ke instancoj ne volas kompreni, ke ekzistas\nbezono, c\u0302e la au\u0306tenta log\u0302antaro de Germanio, ne nepre tro rapide adaptig\u0302i al la kutimoj\nde la nove alvenintoj. Ili, kiel impostpagantoj kaj \u201everaj indig\u0302enoj\u201d, nur atendas respekton por la propra vivmaniero kaj la orelon de elektitaj politikaj"}, {"text_idx": "#000567", "text": "Sed politikistoj taksas c\u0302iun, kiu ne permesas enkestigi sin en la kategorion \u201esenpripensa, bonkora, mondmalferma, optimisma, futurcela civitano\u201d, kiel ac\u0302an dekstrulegon, naziemulon. Ili degnas rigardi ilin kiel \u201emisgvidatajn estulojn plibonigendajn\u201d. Lau\u0306te kaj unuflanke la gazetaro kaj la televido-stacioj akompanas tiun kampanjon."}, {"text_idx": "#000569", "text": "Kelkajn tagojn post la tiel nomataj pegidaj manifestacioj en Dresdeno okazis la murdoj\nen Parizo de redakcianoj de la franca satira magazino\nCharlie Hebdo. La politikistoj tuj ekpolitikumis lau\u0306 la konata maniero, avertante, ke oni, ekzemple\nPegida, ne politikumu per la evento."}, {"text_idx": "#000570", "text": "Post la kvinjara mandato de la tria s\u0302tatprezidanto de Kroatio, Ivo Josipovic\u0301, okazis\nnovelektoj. Partoprenis en la unua balotrondo kvar kandidatoj."}, {"text_idx": "#000571", "text": "En la dua rondo restis tri: Josipovic\u0301, socialdemokrato; Kolinda Grabar Kitarovic\u0301,\nde la dekstra partio HDZ, kiu regis plej longe en Kroatio kaj kulpas pri la malfavora\nekonomia stato, ankau\u0306 krimado; kaj iom surprize la 25-jarag\u0302a Ivan Sinc\u030cic\u0301, reprezentanto\nde Movado Viva Muro, defendanto de malric\u0302uloj kaj senhejmuloj."}, {"text_idx": "#000572", "text": "Sinc\u030cic\u0301 rikoltis 16 % de la duarondaj voc\u0302oj pro lerteco en televida kandidato-debato.\nEvidente li konvinkis grandan plimulton de la mizeruloj en Kroatio."}, {"text_idx": "#000573", "text": "Tamen en la lasta rondo la 11an de januaro venkis per 50,74 % de la voc\u0302oj Kitarovic\u0301,\niama ministro en antau\u0306a HDZ-registaro kaj poste kroata ambasadoro en Usono. S\u0302i ricevis\n32 000 voc\u0302ojn pli ol Josipovic\u0301. Tiel Kroatio elektis sian unuan s\u0302tatprezidantinon."}, {"text_idx": "#000574", "text": "Sian venkon s\u0302i dankas al diversaj faktoroj. Tre malpopularis la socialdemokrata registaro,\nkiu montrig\u0302is nekapabla krei ekonomie kaj sociale sukcesan s\u0302taton. Dum g\u0302ia mandatperiodo\nla s\u0302tato dau\u0306re havis deficitojn kaj minimuman malnetan enlandan produkton."}, {"text_idx": "#000575", "text": "Krome lobiis por Kitarovic\u0301 la eklezio katolika. S\u0302i venkis en 13 c\u0302efe kamparaj regionoj\nkontraste al Josipovic\u0301, kiu sukcesis en sep urbaj regionoj. Cetere Kitarovic\u0301 profitis\nde la voc\u0302oj de kroatoj el Bosnio-Hercegovino, kiuj c\u0302iam voc\u0302donas lau\u0306 nacia pensmaniero,\nsubtenante la naciisman partion HDZ."}, {"text_idx": "#000576", "text": "La nuna maldekstra registaro kun la malpopulara c\u0302efministro Zoran Milanovic\u0301 havas\nmandaton ankorau\u0306 10-monatan. S\u0302tatbalotoj okazos c\u0302i-jaron en oktobro. En tiu periodo\npolitike kunvivos kontrau\u0306uloj: maldekstra registaro kaj dekstra s\u0302tatprezidantino."}, {"text_idx": "#000577", "text": "Islama ekonomio: c\u0302u modelo por hodiau\u0306?"}, {"text_idx": "#000578", "text": "Se Muhamado, la islama profeto, estus vivanta en nia epoko, c\u0302u ne eblus, ekzemple,\nke lia koncepto pri ekonomio malhelpus la nuntempan globan krizon, kiu malric\u0302igas"}, {"text_idx": "#000580", "text": "Metia produktado au\u0306 alia laboro au\u0306 servado havas en si mem valoron. Oni rajtas komerci,\nsed ludi per mono estas en si mem dang\u0302ere, c\u0302ar, tiel agante, oni efektive ricevas\nion gajn-intence kontrau\u0306 neniu valoraj\u0302o. Tion Muhamado do rekte malpermesis."}, {"text_idx": "#000581", "text": "En lia epoko en Mekko oni pruntedonis monon kontrau\u0306 vere rabema interezo, same kiel\nnuntempe la interezo de la Internacia Mona Fonduso (IMF) por multaj malric\u0302aj landoj\nrabeme efikas. Oni devas pagi rentumon super rentumo. Muhamado tion malpermesis."}, {"text_idx": "#000584", "text": "La profeto malpermesis la monopoligadon kaj la kas\u0302-amasigadon de varoj. Lau\u0306 li en\nla jug\u0302otago oni bruligos tiajn krimulojn per iliaj akiritaj ric\u0302aj\u0302oj (Hadiso)."}, {"text_idx": "#000585", "text": "La bazaj fontoj de energio kaj nutraj\u0302oj estu, lau\u0306 li, s\u0302tate regataj: arbaroj kaj verdo-kampoj\n(ni diru: la naturo g\u0302enerale) estu protektataj, c\u0302ar tiuj apartenas ne al homoj, sed"}, {"text_idx": "#000586", "text": "En la nuna epoko oni povas tiel kompreni, ke naturaj ric\u0302aj\u0302oj, kiel arbaroj, akvofontoj,\nnafto k.s., estu sub s\u0302tata regado. Eble oni plivastigu la nocion ankau\u0306 al la pos\u0302to-"}, {"text_idx": "#000587", "text": "Tre baza ordono de Muhamado estis, ke en c\u0302io oni konsideru sin dependa de Alaho, kun\nrespondeco ankau\u0306 pri kunhomoj malpli felic\u0302aj: senhavuloj, orfoj kaj vidvinoj. Por\ntion atingi oni ofte devas lukti kontrau\u0306 si mem."}, {"text_idx": "#000588", "text": "\u201eG\u0302ihado\u201d estas la esprimo de tia lukto: \u201eLa pli granda g\u0302ihado estas luktado por bonfarto de viaj familianoj\u201d (Hadiso)."}, {"text_idx": "#000590", "text": "Jen la lasta artikolo de Hussain Al-Amily, multjara kunlaboranto de MONATO pri arabaj temoj, antau\u0306 lia forpaso. La eldonejo kondolencas geamikojn kaj familianojn."}, {"text_idx": "#000591", "text": "Pasintjare, en septembro, pli ol 200 homoj g\u0302uis au\u0306tunan veteron c\u0302e la pinto de la monto\nOntake, vulkano 3067 metrojn alta, en la centro de Japanio kaj 200 km okcidente de"}, {"text_idx": "#000592", "text": "Subite erupciis la vulkano, tiel ke falegis rokfragmentoj kaj cindroj sur la kapon\nkaj dorson de la terurataj homoj. Pereis 63."}, {"text_idx": "#000593", "text": "Komence de la monato la meteologia buroo registris malgrandajn tertremojn c\u0302irkau\u0306 la\nmonto, sed ne taksis ilin dang\u0302eraj. Do neniu avertis la monto-grimpantojn pri eventuala"}, {"text_idx": "#000594", "text": "Malfacile estas prognozi vulkanan aktivecon. Ekzemple, en 2013 erupciis submara vulkano\nproksime al la senhoma insulo Nis\u0302inos\u0302ima (Okcidenta Insulo), 1000 km sude de Tokio.\nNis\u0302inos\u0302ima estas la pinto de vulkano, kies bazo staras sur la marfundo 4000 metrojn"}, {"text_idx": "#000595", "text": "Jam erupciis Nis\u0302inos\u0302ima en 1973, sed 40 jarojn poste la lafo grandigis kaj altigis\nla insulon. Tiel kontribuas la naturo al Japanio, kiu gajnis senmilite kaj sendispute"}, {"text_idx": "#000596", "text": "La japana insularo, alinome vulkana arkipelago, posedas 110 aktivajn vulkanojn. Vulkano\nestas taksata aktiva, se g\u0302i erupciis en la lastaj 10 000 jaroj. Pri la vulkanoj, lau\u0306\nfakuloj, kulpas la kvar platoj (pacifika, filipina, eu\u0306razia kaj nord-amerika) troveblaj"}, {"text_idx": "#000597", "text": "Japanoj memoras, ke antau\u0306 20 jaroj okazis tertremo apud Kobe, kiu viktimigis 6500\nhomojn. Ili memoras ankau\u0306 la orient-japanan grandan katastrofon, au\u0306 cunamon, kiu okazis\nantau\u0306 kvar jaroj kaj mortigis au\u0306 malaperigis c\u0302irkau\u0306 18 500 homojn."}, {"text_idx": "#000598", "text": "Tamen vulkanoj kunportas ne nur damag\u0302on sed ankau\u0306 favoron. Danke al subtera magmo\ntrovig\u0302as pli ol 27 600 varmo- kaj energio-fontoj (bedau\u0306rinde ne ekspluatataj) por\ntervarmaj centraloj. Ankau\u0306 imponaj pejzag\u0302eroj kiel la monto Fuj\u0302i kaj kaldronaj lagoj"}, {"text_idx": "#000599", "text": "Fakte japanoj nun sin demandas, kiam erupcios Fuj\u0302i, la plej granda kaj relative juna\nvulkano en la lando, kiu eksplodis laste en la jaro 1707. Tokio, 90 km malproksime,\nestas konstruita sur cindroj iam elpafitaj el la vulkano. En oktobro 2014 tri gubernioj okazigis\nkomunan trejnadon kontrau\u0306 erupcio de Fuj\u0302i, kontrolante precipe kontrau\u0306cindrajn rimedojn."}, {"text_idx": "#000600", "text": "Spertuloj diras: \u201eSe Fuj\u0302i morgau\u0306 erupcius, tio ne surprizus. Se g\u0302i erupcius samskale kiel en 1707, damag\u0302oj\nen Tokio estus gravaj. Centraloj ne funkcius, aviadiloj ne flugus, au\u0306tos\u0302oseoj neuzeblus\nkaj malsanoj de spirorganoj multig\u0302us.\u201d"}, {"text_idx": "#000601", "text": "Krome malaperus la nuna eleganta formo de la monto Fuj\u0302i. Au\u0306 eble, reformita, g\u0302i farig\u0302us"}, {"text_idx": "#000604", "text": "Nu, en malgranda urbeto de okcidenta Irlando situas unika eldonejo, kiu proponas librojn\npor plenkreskuloj kaj infanoj, presitajn en mirinde granda gamo de lingvoj, dialektoj\nkaj subdialektoj. Temas pri tiel nomata\nEldonejo Evertype, en la eta urbo Cathair na Mart [kaher na mart], anglalingve Westport. G\u0302i presas\nsiajn eldonaj\u0302ojn en allogaj, ofte ilustritaj formoj kaj en nekredeble vasta nombro"}, {"text_idx": "#000605", "text": "Tio estas aparte notinda en la fako de porinfana literaturo; ekzemple la monde konata\nAlice in Wonderland (La aventuroj de Alico en Mirlando), de la brita au\u0306toro Lewis Carroll, estas havebla c\u0302e\nEvertype ne nur en la originala angla lingvo, sed ankau\u0306 en la franca, la germana, la kornvala,\nla irlanda, la skotgaela, la itala, la dana, la latina, la manksa, la skota, la sveda,\nla kimra, la malaltgermana, la belarusa, la hungara, la ladina, la valona, la tonga,\nla zulua, la havaja, inter aliaj."}, {"text_idx": "#000606", "text": "Plie, g\u0302i presas en pluraj obskuraj kaj multe malpli konataj lingvoj kaj dialektoj,\nkiel ekzemple la dialekto de la apalac\u0302a regiono de Usono, la menonita germana (mem\nusona), la pikarda, la s\u0302etlanda, la normand-franca dialekto de J\u0302ersejo (manik-markola\ninsulo), la ulster-skota, la diversaj lokaj subdialektoj de Skotlando kaj de aliaj\neu\u0306ropaj popoloj ktp. G\u0302ia listo de publikaj\u0302oj inkluzivas ankau\u0306 planlingvojn kaj imagajn\nprojektojn, kiel Volapuko, Esperanto kaj la tiel nomata \u201eLingwa de Planeta\u201d. Eble unu el la plej nekutimaj eldonaj\u0302oj estas versio de\nAlico en Mirlando presita en la alfabeto Deseret, inventita en la 19a jarcento de mormonoj en Utaho."}, {"text_idx": "#000607", "text": "Tiu eldonejo konstante aperigas literaturon (fikcian kaj nefikcian) por plenkreskuloj\nen simile granda gamo de lingvoj pli-malpli gravaj, pli-malpli disvastigitaj kaj konataj.\nEntute g\u0302i prezentas tre ric\u0302an legan fonton por c\u0302iuj, kiuj deziras posedi librojn en\nsia propra idiomo, kiuj deziras lerni aliajn lingvojn au\u0306 simple s\u0302atas kompari tekstojn"}, {"text_idx": "#000608", "text": "Precipe, c\u0302i tiu eldona aktiveco estigas valoran, pozitivan kaj praktikan kontribuon\nal la konservado de malaperantaj kaj endang\u0302erigitaj lingvoj. Fine kaj parenteze: c\u0302i\ntio ne celas esti komerca reklamo, kaj la au\u0306toro havas absolute nenian rilaton (krom\nadmiron!) al la menciita eldonejo. Li simple ac\u0302etis plurajn publikaj\u0302ojn el g\u0302i kaj\nestis tre kontenta pro la kvalito de la tradukoj, de la presado kaj de la bindado"}, {"text_idx": "#000610", "text": "Lastatempe la rilatoj inter Kosovo kaj Serbio ekkonis novan tension pro la minejoj\nde Trepc\u0327a, apud la urbo Mitrovica en Kosovo. La laboristoj strikas, c\u0302ar ili timas\npri sia estonta sorto pro disputo pri la proprieto de la minejoj."}, {"text_idx": "#000611", "text": "Temas pri tre malnova aro da minejoj de plumbo kaj pluraj aliaj valoregaj kaj maloftaj\nmineraloj kaj miliardoj da tunoj da lignito, ekspluatita jam de iliroj (la antau\u0306antoj\nde la albanoj) kaj poste de romianoj, bizancanoj, otomanoj, britoj, germanoj dum la\ndua mondmilito, jugoslavoj post la milito kaj nun de albanoj, almenau\u0306 parte. Inter\nla jaroj 1945 kaj 1990 tie oni jare produktis 600 000 tunojn da plumbo. Antau\u0306 la jaro\n1999 en la 40 branc\u0302oj laboris pli ol 22 000 personoj."}, {"text_idx": "#000612", "text": "Ne nur estis la minejoj, sed estis diversa industrio pri prilaborado de la ercoj kaj\nliverado de rilataj produktoj. Menciindas la ercoj kaj koncentraj\u0302oj de plumbo kaj\nzinko, la rafinita plumbo, la arg\u0302ento, la oro, la bismuto, la elektrolita zinko kaj\nkadmio, la sulfata acido, la fosfata acido, la superfosfata sterkaj\u0302o, la elektraj\nakumuliloj, la nikelkadmio, municioj por c\u0302asado, plumbaj tuboj kaj dratoj, zinkita\nlado kaj produktoj el g\u0302i, elektrokontaktaj materialoj, vagonetoj kaj elektrolokomotivoj\npor ercejoj, ekipaj\u0302oj kaj vicpecoj por metalurgio kaj ercejoj kaj aliaj."}, {"text_idx": "#000613", "text": "Dum Jugoslavio Trepc\u0327a enspezigis g\u0302is pli ol 100 milionoj da usonaj dolaroj jare danke\nal la eksporto de plumbo. Pro tio tiutempe cirkuladis la onidiro, ke \u201eTrepc\u0327a laboras, dum Beogrado konstruas\u201d. Kelkaj ec\u0302 diras, ke g\u0302i estis la kau\u0306zo de la eksplodo de la konflikto inter albanoj\nkaj la serba s\u0302tato en la jaroj 1998-1999. Aktuale la produktado estas tre limigita,\nc\u0302ar la minejo bezonas multe da investaj\u0302oj por la renovigo. Plia problemo estas, ke\nparto de g\u0302iaj entreprenoj trovig\u0302as en la teritorio regata de serbaj municipoj ene\nde Kosovo. Post la milito la tiama UN-institucio pri Kosovo, UNMIK, deklaris la minejon\nne s\u0302tata, sed administrota de aparta institucio, Agentejo de Kosovo por Privatigo."}, {"text_idx": "#000614", "text": "Antau\u0306 nelonge la registaro de la sendependa Kosovo, estrata de Isa Mustafa, deklaris,\nke Trepc\u0327a devas aparteni al Kosovo kaj helpi g\u0302in en la evoluigo de la ekonomio kaj\nla mildigo de la amasa senlaboreco. Tion kontrau\u0306staras la registaro de Serbio. Dume\nla albanaj ministoj strikas, timante pri sia estonta sorto kaj dezirante, ke la minejo\nestu redonata al la s\u0302tato de Kosovo."}, {"text_idx": "#000615", "text": "Kun granda intereso mi legis la artikolon de Ge\u0301rard Mansel pri Nov-Kaledonio (MONATO 2014/12, p. 18-19), lando, pri kiu mi antau\u0306e nenion sciis. Tamen pri la kapitano\nJames Cook mi estas pli bone informita. Pravas, ke li elektis tiun nomon c\u0302ar la marbordo\ns\u0302ajnis al li simila al Skotlando; tamen Cook ne estis skoto. Li naskig\u0302is en dometo\nen Marton, vilag\u0302o en la nordo de Jorks\u0302iro, do en Anglio. La dometo ne plu staras tie;\nantau\u0306 jaroj oni malkonstruis g\u0302in brikon post briko kaj sendis g\u0302in al Au\u0306stralio, kie\ng\u0302i ankorau\u0306 videblas. En Marton restas memortabulo kaj muzeo pri la diversaj vojag\u0302oj"}, {"text_idx": "#000617", "text": "Kial februaro estas la plej mallonga monato? C\u0302ar, antau\u0306 la kalendara reformo fare\nde Julio Cezaro, la jaro komencig\u0302is la 1an de marto. Tio klarigas ankau\u0306 la hodiau\u0306ajn,\nseptembro (\u201esepa monato\u201d lau\u0306 g\u0302ia latina etimologio),"}, {"text_idx": "#000618", "text": "En la jaro -45 (45 antau\u0306 nia erao) Julio Cezaro reformis la kalendaron. Ekde tiam\nla jaro komencig\u0302as en januaro kaj, en c\u0302iu kvara jaro, februaro havas 29 tagojn. La\naldona tago nomig\u0302as supertago. Lau\u0306 tiu kalendaro la jaro dau\u0306ris averag\u0302e 365,25 tagojn,\nkaj la devio estis unu tago en 128 jaroj. Pri diversaj konfuzig\u0302oj oni bonvole legu"}, {"text_idx": "#000620", "text": "La verkinto proponas novigan, precizan kalendaron. La jaro komencig\u0302us en la tago post\nla vintra solstico, kiu estus lundo, la 1a de januaro. La semajno dau\u0306rus, kiel nun,\nsep tagojn. La tagoj de la semajno restus kiel nun, de lundo g\u0302is dimanc\u0302o. Kiam inter\ndu vintraj solsticoj pasas ne 365, sed 366 kalendaraj tagoj (unu fojon post c\u0302iu kvara\njaro), ens\u0302ovig\u0302us unu supertago, kiu estus la 31a de junio. La 31a de junio kaj la\n31a de decembro havus neniun semajntagan nomon, sed nomig\u0302us simple festotagoj. Oni\ncetere povus nomi ilin respektive \u201etago de la kalendaro\u201d, ekzemple, kaj \u201etago de la jarfino\u201d, kaj ili povus esti feritagoj."}, {"text_idx": "#000621", "text": "La privataj, s\u0302tataj kaj religiaj festotagoj restus kiel nun, sed surbaze de la nova\nkalendaro. Se iu nacia festotago estas ekzemple en la 31a de majo lau\u0306 la nuna kalendaro,\ng\u0302i estus lau\u0306 la nova kalendaro en la sekva tago, do en la 1a de junio. La reformo\npovus okazi en la jaro 2020: post la 21a de decembro 2020 rekte sekvus la 1a de januaro\n2021: do, alivorte, la 1a de januaro 1n (n = nova). La Kristnaska tago povus okazi\nen la jaro 2020 escept-okaze en la 21a de decembro, sed de poste en la 25a de decembro,"}, {"text_idx": "#000622", "text": "Jen fine la avantag\u0302oj de tia kalendaro: c\u0302iu jaro kaj c\u0302iu sezono komencig\u0302us je lundo;\nla monatoj, sezonoj kaj duonjaroj estus preskau\u0306 same longaj; la nova kalendaro orientig\u0302us\npli lau\u0306 la astronomiaj faktoj kaj malpli lau\u0306 arbitraj homaj reguloj; la nova kalendaro\nestus malpli eu\u0306rope bazita ol la malnova; la 1a de majo, la tiel nomata \u201etago de la laboro\u201d, estus neniam sabate au\u0306 dimanc\u0302e (kio foje nun okazas), sed c\u0302iam j\u0302au\u0306de; kaj g\u0302i estus\nc\u0302iujare feritago; fine, la averag\u0302a dau\u0306ro de la jaro tiumaniere estus g\u0302uste 365,24219"}, {"text_idx": "#000624", "text": "En evoluintaj landoj abundas mang\u0302aj\u0302oj. Ili tiom abundas, ke tunoj estas c\u0302iutage forj\u0302etataj.\nTio tamen ne signifas, ke c\u0302iuj en ric\u0302aj landoj estas for de malsatego. Male troveblas\ntiuj, kiuj suferas ankau\u0306 tie pro malsatego, kaj iuj ec\u0302 mortas."}, {"text_idx": "#000625", "text": "Lau\u0306 la Monda Organizaj\u0302o pri Sano, la nombro de mortintoj pro manko de mang\u0302aj\u0302oj jare\nplej grandas en Japanio kaj Usono \u2013 du el la ekonomie plej fortaj landoj en la mondo. Tamen nepras diri, ke la statistiko\nrilatis en 2000 al nur 22 landoj, en 2010 al 14 landoj. Multaj landoj, aparte evoluo-landoj,\nne kolektas fidindajn statistikojn au\u0306 ilin priraportas."}, {"text_idx": "#000626", "text": "Tamen ne dubeblas, ke ekzistas ankau\u0306 en ric\u0302aj landoj mortoj pro malsatego. Post 2003\ntiel mortis c\u0302iujare en Japanio meze 65 homoj."}, {"text_idx": "#000627", "text": "Malgrau\u0306 tio, ke lau\u0306 la raportitaj statistikoj Japanio kaj Usono staras c\u0302ekape de la\nciferoj pri malsatmortoj, la situacio en la du landoj malsamas. Ekzemple en Japanio\nplej ofte malsatmortas mezag\u0302uloj, dum en Usono temas pri pli ag\u0302aj homoj. Cetere en\nJapanio mortas c\u0302efe viroj; en Usono pli-malpli egale viroj kaj virinoj."}, {"text_idx": "#000628", "text": "En Japanio ofte vivas maljunuloj kun familianoj au\u0306 en flegejoj: tial indikas la ciferoj,\nke mortas pro malsato malpli da ag\u0302aj homoj ol en Usono. Tamen kulpas s\u0302ajne la sociala\nsekureco kaj sociaj normoj pro la malsatmorto de mezag\u0302aj japanoj."}, {"text_idx": "#000629", "text": "Post la dua mondmilito g\u0302is la ekonomia malbonig\u0302o fine de la 20a jarcento, la vivon\nde laboranto sekurigis longtempa (plejparte g\u0302is-emeritig\u0302a) dungado kaj lau\u0306seksa roldivido\nen Japanio. Viroj dedic\u0302is sin al sia laboro kaj al sia salajro-paganto, dum virinoj"}, {"text_idx": "#000630", "text": "Tiel ekonomie kreskis Japanio. Sed lastatempe, la du sekurigiloj forfalis. Kompanioj\nne plu garantias longtempan dungadon. Krome virinoj akiris rajtojn rilate laboron.\nAlia, pli moderna, vivsekuriga sistemo ankorau\u0306 ne aperis."}, {"text_idx": "#000631", "text": "Aldone, en Japanio ekzistas socia normo, ke viro ig\u0302as matura, nur gajninte stabilan\nlaborkarieron. Senlaborulo, male, estas ac\u0302ulo. Tamen ankau\u0306 viro sen stabila laboro\nperdas prestig\u0302on kaj foje mense au\u0306 psikologie suferas. La maksimo, ke \u201eviro estu fortulo\u201d, malinstigas viktimojn de necerta labormerkato peti subtenon."}, {"text_idx": "#000632", "text": "La lasta helpilo estas la sociala vivprotekta sistemo, per kiu loka instanco subtenas\nmalric\u0302ulon. Sed g\u0302uste pro sociaj normoj malbone funkcias la sociala helpilo. Viroj\ng\u0302in neglektas, sin sentante malmaturaj kaj malvirecaj, se ili sin turnus al g\u0302i."}, {"text_idx": "#000633", "text": "Fojfoje oficistoj c\u0302e la koncernaj instancoj rifuzas helpi, memorigante pri la tradicia\nvira rolo en la japana socio. Tiel forturni helpo-petantojn kontrau\u0306leg\u0302as, kaj ec\u0302 komisiono\nde Unuig\u0302intaj Nacioj admonis, ke Japanio traktu petantojn kun digno kaj samtempe simpligu"}, {"text_idx": "#000634", "text": "Resume, perdinte socialan sekurecon, japanaj viroj mezag\u0302aj trovas sin senhelpaj. Tiam\nili riskas malsatmorti. Kompare kun evoluo-landoj Japanio havas panon sufic\u0302e abundan,\nkiun tamen ne ricevas c\u0302iuj civitanoj."}, {"text_idx": "#000635", "text": "Malric\u0302eco kau\u0306zanta malsatmorton en lando kun multaj ric\u0302uloj farig\u0302as grava problemo.\nG\u0302i solveblas eventuale per plibonigoj de la sociala kaj socia sistemoj."}, {"text_idx": "#000636", "text": "For la tramoj! Ili estas eksmodaj veturiloj kaj baras la au\u0306totrafikon! Tial en la\n1960aj jaroj en multaj urboj estis anstatau\u0306igitaj tramlinioj per buslinioj."}, {"text_idx": "#000637", "text": "Sed, ho ve! Baldau\u0306 staris la lau\u0306dataj busoj en trafiks\u0302topig\u0302oj kaj produktis venenajn\ngasojn. Do multloke la tramoj revenas."}, {"text_idx": "#000638", "text": "Ekde tage 4000 pasag\u0302eroj tramlinio kau\u0306zas malpli da kurantaj kostoj ol buslinio. En\ntramo oni povas transporti pli da personoj ol en buso. Tramoj veturas ofte lau\u0306 propraj\nkoridoroj kaj ne estas malhelpataj de au\u0306toj."}, {"text_idx": "#000639", "text": "Aliflanke tramlinio estas malpli kosta ol subtera metrolinio. Se oni boras truegojn\nen la teron, povas sinki la grundakvo, tiel ke domoj malstabilig\u0302as. En kelkaj lokoj\narkeologoj timas perdi kulturan heredaj\u0302on kaj malpermesas boradon."}, {"text_idx": "#000641", "text": "En Vieno eblas lui historian tramon de la asocio \u201eViena Tramomuzeo\u201d kaj rondiri la urbon. La koncerna veturilo havas strangan historion. G\u0302i estis konstruita\nen 1944 dum la dua mondomilito en la germana urbo Heidelberg. En 1946 g\u0302i venis al\nVieno kaj tie dej\u0302oris 20 jarojn. Nun g\u0302i estas \u201emembro\u201d de la tramomuzeo."}, {"text_idx": "#000642", "text": "Greka recepto por au\u0306stra urbo"}, {"text_idx": "#000643", "text": "Vieno estas la due plej granda urbo en la germanlingvaj landoj post Berlino. Rekorda\nlog\u0302antaro konstatig\u0302is en la jaro 1916: 2,24 milionoj da homoj. Rande de la tiel nomata\nfera kurteno, tamen, Vieno s\u0302rumpis g\u0302is 1,53 milionoj da log\u0302antoj en 1981. Ekde tiam\nVieno kreskas kaj lau\u0306prognoze havos 2,25 milionojn da log\u0302antoj en 2075."}, {"text_idx": "#000645", "text": "Sud-oriente de la urbocentro, c\u0302e iama flughaveno, estas konstruata nova urbo, Seestadt\n[ses\u0302tad]. La nomo signifas lago-urbo, kaj jam videblas artefarita lago. Estontece,\ntamen, novaj log\u0302ejoj estos konstruataj en la urbo mem, ekzemple sur la areo de iamaj\nstacidomoj au\u0306 sub la tegmentoj de malnovaj domoj."}, {"text_idx": "#000646", "text": "Nur esceptokaze estas permesitaj tre altaj domoj, kiel la Justica Centro en la tria\ndistrikto, c\u0302ar Vieno estas protektata kiel kultura heredaj\u0302o. Alia problemo rilatas\nal la kosto de parceloj por konstrui novajn domojn kaj la kreskanta prezo de energio,"}, {"text_idx": "#000647", "text": "Tial la grekdevena vicurbestrino Maria Vassilakou [vasilaku] de la Verda Partio prezentis\nla koncepton pri t.n. \u201esmart city\u201d, t.e. inteligenta, konscia, viglamensa urbo. Urbo tia estu energis\u0302para, efika, sociala,\npura, agrabla kun bonaj infrastrukturo kaj publikaj trafikiloj. G\u0302i s\u0302pare uzu resursojn,\nevoluigu novajn teknologiojn kaj kreu etoson, kie la vivo estas altkvalita kaj sociale"}, {"text_idx": "#000648", "text": "Jam estas faritaj la unuaj pas\u0302oj. Ekzemple eblas lui biciklon au\u0306 au\u0306ton: postmende\nla dezirata veturilo staras proksime al la log\u0302ejo. Al lau\u0306okaza kondukanto tio s\u0302paras monon\n(kaj al la urbo parklokojn)."}, {"text_idx": "#000649", "text": "Cetere en kelkaj distriktoj de Vieno tiuj, kiuj log\u0302as ekster la urbo, ne rajtas parki\nsian au\u0306ton. Tiuj nun emas uzi publikajn trafikilojn, nun ofte plenplenajn. Rezulte\nestas konstruota nova metrolinio U5 kaj pliaj bus- kaj tram-linioj."}, {"text_idx": "#000650", "text": "En 2010 Serbio ratifis la konvencion pri nemateria kultura heredaj\u0302o de la homaro au\u0306spiciatan\nde Organizaj\u0302o de Unuig\u0302intaj Nacioj por Edukado, Scienco kaj Kulturo (Unesko)."}, {"text_idx": "#000652", "text": "Dum la nau\u0306a kunveno de la internacia komitato por apliki la konvencion, okazinta en\nParizo fine de 2014, estis decidite, ke la serba familia festo estu registrita kiel\nkultura heredaj\u0302o. Tio sekvis proponon de la etnografia muzeo en Beogrado."}, {"text_idx": "#000654", "text": "Tamen la festo estas ne nur familia. G\u0302in festas ankau\u0306 komunumoj, urboj kaj firmaoj,\ndum aliaj eventoj okazas por anoj de diversaj okupoj (kuracistoj, maristoj, metiistoj,"}, {"text_idx": "#000655", "text": "Dum la festotago oni preg\u0302as, bruligas apartan kandelon, kaj tranc\u0302as specialan panon.\nKelkaj familioj portas la panon al preg\u0302ejo. La tago dau\u0306ras per tagmang\u0302o konsistanta\nel viando (porkidaj\u0302o, s\u0302afidaj\u0302o) au\u0306 fis\u0302o."}, {"text_idx": "#000656", "text": "La serboj tiel esprimas sian identecon, ne nur en sia familio, sed ankau\u0306 en sia komunumo\nkaj sia etno. Inter la familiaj festoj estas tiuj de la sanktaj apostoloj Petro kaj\nPau\u0306lo (12an de julio), Krucfestotago (27an de septembro), Demetrio (8an de novembro)\nkaj Sankta Nikolao (19a de decembro)."}, {"text_idx": "#000657", "text": "En 2012 ekestis la deka nacia parko de Francio. La Nacia Parko de la Provencaj Fjordetoj\nParc National des Calanques) estas kreita post pli ol jardeko da laboro fare de aktivuloj, kiel la Marsejlaj"}, {"text_idx": "#000658", "text": "G\u0302i estas la unua nacia parko en Eu\u0306ropo, kiu c\u0302irkau\u0306as grandan urbon (Marsejlo) kaj\nenhavas kaj teran kaj maran partojn \u2013 pli ol 8300 hektarojn sur tero kaj 43 500 hektarojn en la maro."}, {"text_idx": "#000659", "text": "Unu el la s\u0302atokupoj praktikataj en la parko estas naturismo, au\u0306 nudismo. Necesis vigle\ndefendi c\u0302i tiun vivmanieron dum la planado de la parko, por ke la estroj g\u0302in akceptu."}, {"text_idx": "#000661", "text": "Naturismo en Marsejlo komencig\u0302is en 1907 per malgrandaj izolitaj grupoj. En 1928 oni\nfondis la asocion Provencaj Naturistoj (france\nLes Naturistes de Provence, kiu ekzistis g\u0302is 2001. Impeton donis Joseph Poucel [j\u0302oze\u0301f puse\u0301l], ano de la Marsejlaj\nEkskursantoj, kiu emfazis la sanigajn efikojn de nudeco en suna kaj mara medio."}, {"text_idx": "#000662", "text": "Antau\u0306 ol la regiono farig\u0302is populara, piediris tra la sovag\u0302ejoj de la nuna parko naturistoj,\nkiuj kunportis malgrandajn tukojn por sin kovri okaze de renkontig\u0302oj kun aliaj turistoj.\nMultnombraj vizitantoj al la fjordetoj kau\u0306zis pogradan malaperon de la nuda piedirado."}, {"text_idx": "#000663", "text": "Sed ekde 2000 kelkaj fervoruloj s\u0302atantaj liberecon rekomencis nude piediri. Ili zorge\nelektis lokojn kaj horojn por ne g\u0302eni aliajn. En 2011 estis fondita nova naturista\nasocio, kiu nun havas 200 membrojn. Flegataj estas nudpiedirado kaj restado en naturistaj\ncentroj por malkovri la regionon kaj ties flau\u0306ron kaj fau\u0306non."}, {"text_idx": "#000664", "text": "Maljunig\u0302o kaj manko de infanoj: jen du el la plej gravaj problemoj en Japanio. En\n2013 la averag\u0302a naskokvoto, do la nombro de beboj, kiujn virino naskas en sia vivo,\nestis 1,41. Tial la nombro de mortintoj superis tiun de novnaskitoj. En 2008 la japana\nlog\u0302antaro pintig\u0302is c\u0302e 128 milionoj kaj poste falis."}, {"text_idx": "#000665", "text": "La registaro provis diversajn taktikojn por instigi geedzecon kaj kreadon de junaj\nfamilioj. La situacio ne plibonig\u0302is."}, {"text_idx": "#000666", "text": "Kulpas ekonomia stagnado, c\u0302ar mankas al gejunuloj stabila laboro kaj ili malemas riski\ngeedzig\u0302on kaj la financan s\u0302arg\u0302on de infanoj. Aldone, la japanoj apartenas al unu el\nla plej neseksumemaj popoloj de la mondo."}, {"text_idx": "#000667", "text": "Enketoj faritaj en 2011 de la brita kondomo-firmao\nDurex indikas, ke la japanoj okupas la lastan lokon el 37 landoj pri ofteco de seksumado.\nNur 28 % de la popolo seksumis pli ol unu fojon semajne, kontraste ekzemple kun paroj"}, {"text_idx": "#000668", "text": "Dum multaj jaroj okupis la unuan lokon Grekio, sed nun pro ekonomiaj malfaciloj la\nelcentaj\u0302o falis lastatempe g\u0302is 80 %."}, {"text_idx": "#000669", "text": "Durex-enketo spegulig\u0302as en aliaj esploroj faritaj en 2014 de la asocio pri familia planado\nen Tokio. Ili montras, ke 44,6 % de la geedzoj ne seksumis dum unu monato au\u0306 pli.\nAntau\u0306 10 jaroj temis pri 31,9 %. Kulpas, lau\u0306 la esploristoj, \u201elaceco pro laboro, g\u0302eno, au\u0306 enuo\u201d."}, {"text_idx": "#000670", "text": "Ne c\u0302iam tielis. Historie, japanoj relative sentabue seksumis. Lau\u0306 mito pri la origino\nde la lando, skribita en c\u0302irkau\u0306 la jaro 700 de la komuna erao, la japanan insularon\nkreis seksumantaj gedioj. Kaj en la plurkoloraj desegnaj\u0302oj, la\nukijoj, de la Edo-epoko (1600-1868), artistoj sentabue desegnis liberan kaj senbridan seksan"}, {"text_idx": "#000671", "text": "G\u0302enerale la homa sinteno pri seksumado radikas en la kulturo de la lando. Lastatempe,\ntamen, la ekonomia situacio pli kaj pli efikas sur la seksan konduton."}, {"text_idx": "#000672", "text": "Kiam kras\u0302is en suda Hispanio helikoptero pilotita de albana armea majoro, la polico\ntrovis en la vrako tunon da kanabo. Respondecis, lau\u0306 la instancoj, bando gvidata de\nalbanoj, kiuj regas la narkotaj\u0302o-trafikon el Maroko."}, {"text_idx": "#000673", "text": "La polico militista en Albanio arestis du aliajn pilotojn. Opoziciaj partioj tuj akuzis\nla socialisman registaron pri komplico en narkotaj\u0302o-komerco, uzanta armeajn rimedojn."}, {"text_idx": "#000674", "text": "Por la eu\u0306ropa merkato Maroko farig\u0302is lastatempe granda marih\u0302uano-rikoltejo. Krome\ngravas Hispanio kiel kondukilo por enporti narkotaj\u0302ojn el norda Afriko."}, {"text_idx": "#000675", "text": "Ekde septembro pasintjara c\u0302irkau\u0306 40 000 homoj elmigris el Kosovo. La elmigrado sekvas\ntiun de la jaroj 1998-1999 rezulte de la milito kaj serba terorismo. Tamen tiam, kiam\naperis en Kosovo trupoj de Nord-Atlantika Traktat-Organizaj\u0302o (NATO), revenis c\u0302irkau\u0306\n95 % de la elmigrintoj. Ili volis krei prosperan, pacan vivon en sia patrujo."}, {"text_idx": "#000676", "text": "Nun, tamen, 16 jarojn poste, kosovanoj seniluziig\u0302as. Kulpas parte ekonomiaj kialoj.\nPrivatigo de iamaj s\u0302tataj entreprenoj ric\u0302igis manplenon da homoj kaj senlaborigis"}, {"text_idx": "#000677", "text": "Alia faktoro estas la dau\u0306ra izoleco de la lando. Kosovanoj rajtas libere movig\u0302i nur\nal kvar najbaraj landoj. Pro tio opinisondoj montras, ke la optimismo pri eu\u0306ropa estonteco\ndraste falis (de 95 % antau\u0306 kelkaj jaroj g\u0302is 45 % c\u0302e la novjaro 2015 kaj g\u0302is 5 % du"}, {"text_idx": "#000678", "text": "Rolon ludas ankau\u0306 la konduto senskrupula de politikaj partioj. Ekzemple, en 2014 la\nlando restis ses monatojn sen parlamento, c\u0302ar la partioj volis s\u0302tatpotencon nur por\nsi mem. Homoj senpaciencig\u0302is, atendante pli bonan vivon en sia lando malgranda."}, {"text_idx": "#000679", "text": "Enplektita en la elmigrado estas kredeble la serba registaro. Por malstabiligi Kosovon\nkaj por montri, ke la tieaj albanoj ne kompetentas pri memregado, serboj kunlaboras\nkun mafianoj. Ili veturigas kosovanojn g\u0302is Subotica, apud la hungara landlimo, kaj\nilin kontrau\u0306leg\u0302e transirigas al Hungario."}, {"text_idx": "#000680", "text": "De tie la elmigrintoj provas atingi aliajn eu\u0306ropajn landojn. Lau\u0306dire ili elspezis\nc\u0302irkau\u0306 45 milionojn da eu\u0306roj por bus- kaj trajn-biletoj kaj por s\u0302miri la manojn de\nmafianoj. Tamen multaj restas tendare en Hungario, ankau\u0306 Au\u0306strio, en malfavoraj kondic\u0302oj,\natendante azilon, kiun ili vers\u0302ajne ne akiros."}, {"text_idx": "#000681", "text": "Plejparte ili estos hejmen revenigitaj. Intertempe la parlamento en Kosovo provas\nenkonduki leg\u0302ojn por haltigi tian elmigradon."}, {"text_idx": "#000682", "text": "C\u0302u savi la kristanan okcidenton? (MONATO 2015/02, p. 7) la jenon. En la munkena\nEine-Welt-Haus (unumonda domo) okazis prelego pri la rolo de islamanoj en la okcidenta medio. La\nfolioj disdonitaj lau\u0306sence enhavis la jenon: \u201eLa islamanoj, kiuj vivas en relative mizeraj kondic\u0302oj en la urboj kaj kiuj ne plu\ntoleras la detruadon de la islamaj kulturaj valoroj fare de l' okcidento, precipe\nde Usono, nun komencas defendi sin. Lau\u0306 la klasika malamika bildo Usono nun proklamas\nkontrau\u0306baton por detrui tiun fikulturon kaj tiel sekurigi la bonajn, raciemajn okcidentulojn.\u201d"}, {"text_idx": "#000683", "text": "Kiel ajn tordita tio c\u0302i aspektas, estas certe malfacile g\u0302uste kaj juste prijug\u0302i. Almenau\u0306\nestas direbla la jeno. La komenco kaj la fino de la korano estas:\nBismi'llahi'rrahmani'rrahim, lau\u0306don al Alaho, la kompatema, la indulgema. Sed c\u0302u ne estas blasfemo lau\u0306di Dion\npro lia kompatemo kaj indulgemo, se oni mem faras sin senindulga jug\u0302isto kaj ekzekutanto?\nEn la biblio dume oni legas: \u201eAl mi estas la veng\u0302o, diras la Sinjoro\u201d, do ne al homoj! Kaj due ne estas necese en demokratio regi per fera mano."}, {"text_idx": "#000686", "text": "Certe la ekzemplo de Dominique Strauss-Kahn pravigas la tezon de Platono. Strauss-Kahn,\nkonata kiel DSK, estas franca socialista politikisto kaj iama direktoro de la Internacia\nMona Fonduso (IMF). En 2012 li povus, lau\u0306 opinio-sondaj\u0302oj, farig\u0302i la nova prezidanto"}, {"text_idx": "#000687", "text": "Tamen en 2011 c\u0302ambristino en novjorka hotelo akuzis lin pri seksperforto. Arestite,\nDSK rezignis sian IMF-postenon. La jurproceso en Usono poste kolapsis. Nun DSK aperas\nantau\u0306 procesejo en Lillo, Francio, akuzita denove pri seksatencoj."}, {"text_idx": "#000688", "text": "Jam de pluraj jaroj, kaj g\u0302is 2011, okazis c\u0302irkau\u0306 DSK en Lillo, Parizo kaj aliloke\norgioj, en kiuj la virinoj estis fakte prostituitinoj. La nuna proceso celas malkovri,\nc\u0302u DSK partoprenis en orgioj organizitaj de aliaj, kaj do ne sciis, ke temas pri virinoj\npagitaj, au\u0306 c\u0302u la eventojn li kunorganizis. Nepras do scii, c\u0302u DSK kredis, ke la virinoj\nlibere kaj senpage konsentis esti uzataj kiel objektoj."}, {"text_idx": "#000690", "text": "Levig\u0302as la demando, kiel homoj perfortaj kaj senrespektaj povas en t.n. \u201ematuraj demokratioj\u201d farig\u0302i politikistoj prosperplenaj. Nepras konsideri, kiel tion s\u0302ang\u0302i."}, {"text_idx": "#000692", "text": "Prostituitinoj au\u0306 ne, li etike ne tiel agu. DSK estas perversulo, kiu s\u0302atis mise kaj\nfie uzi sian povon \u2013 kaj al g\u0302uste tiu c\u0302i homo la franca popolo vers\u0302ajne donus en 2012 la plej altan povon\nen la lando, la prezidantecon."}, {"text_idx": "#000693", "text": "Kelkaj francoj tamen opinias, ke la konduto de DSK estas privata afero, ke oni povas\ng\u0302ui orgiojn, ec\u0302 dume perforti, kaj samtempe esti bona politikisto au\u0306 prezidanto. Sed\nviro, kiu povas tiel trakti virinojn, ne direktas sin lau\u0306 sufic\u0302e etika kompaso por\nregi s\u0302taton. C\u0302u ne prezidanto protektu c\u0302iujn, inkluzive virinojn?"}, {"text_idx": "#000694", "text": "Evidente, DSK ne estas la sola, c\u0302u en, c\u0302u ekster Francio, kiu tiel ordigas sian vivon.\nLa nuna franca prezidanto, Franc\u0327ois Hollande [fransu\u0306a\u0301 ola\u0301nd], perfidis sian vivkunulinon:\nankau\u0306 li perdis sian legitimecon, ekspluatante la povon, kiun li g\u0302uas, ec\u0302 se, memkompreneble,\nla malbono en la du aferoj ne same grandas."}, {"text_idx": "#000696", "text": "Lastatempe mia edzino, 47-jarag\u0302a, kiel aliaj similag\u0302aj c\u0302inaj virinoj, maltrankvilig\u0302as.\nLa kialo: c\u0302inaj komunikiloj publikigas artikolojn rilate reformadon de la emerita"}, {"text_idx": "#000697", "text": "Post la fondig\u0302o de la C\u0302ina Popola Respubliko, la 1an an de oktobro 1949, la registaro\ntuj ellaboris emeritan sistemon tre favoran al laboristinoj. Viroj emeritig\u0302is en la\nag\u0302o de 60, virinoj en la ag\u0302o de 50."}, {"text_idx": "#000698", "text": "Antau\u0306e en C\u0302inio nur urbanoj, kiuj laboris en s\u0302tataj au\u0306 kolektivaj entreprenoj au\u0306 en\nla registaro, ricevis pension post emeritig\u0302o. Kamparanoj devis labori, g\u0302is ili ne\nplu kapablis. Mia patro estis kamparano kaj laboris g\u0302is sia morto en la ag\u0302o de 78\njaroj. Li neniam havis pension."}, {"text_idx": "#000699", "text": "Mi ne scias, kial post 1949 la registaro tiel avantag\u0302e traktis virinojn. Tamen mi\nbone memoras, ke la s\u0302tato volis grandigi la log\u0302antaron. Pro tio al virinoj estas taskite\nnaski infanojn kaj frue emeritig\u0302i por ilin prizorgi."}, {"text_idx": "#000701", "text": "Nun reprezentantoj de la C\u0302ina Tutlanda Popola Kongreso proponas al la registaro altigi\nla pensiulig\u0302o-ag\u0302on de virinoj. Ili diras, ke ec\u0302 60-jarag\u0302a virino estas ankorau\u0306 forta\nkaj ankau\u0306 sperta en sia profesia laboro."}, {"text_idx": "#000702", "text": "La registaro emas akcepti la argumentojn de la kongreso, sed ordinaraj laboristinoj,\ninkluzive de mia edzino, kontrau\u0306as. Ili timas, ke ili devos pli longe labori."}, {"text_idx": "#000703", "text": "\u201eBlindulo kartojn ludi ne devas\u201d, diris nia bona Zamc\u0302jo. Kiu ne komprenas la plej esencajn tezojn de iu religio, ties\nopinio ne povas esti tute fidebla. Por kristanoj la rubkamiona pereigo de homoj ne\nsignifas Dian neglekton (permesu la majusklan skribon, ja temas ne pri unu el la dioj,\nsed pri Dio, kiu estas unusola, kaj tial Li havas majusklan propran nomon)."}, {"text_idx": "#000704", "text": "Dio donis liberan volon al la homoj (alie ili ja ne havus respondecon), por ke ili\nmem formu bone au\u0306 mise sian kaj aliulajn sortojn. Li gvidas la homojn ne per hundrimeno.\nKaj la Dia lumo en la plej malluma katastrofo signifas la kredon kaj esperon de la\nkristanoj vivi transmonde en eterna amo. Kiu ne komprenas c\u0302i tiujn kernaj\u0302ojn de la\nreligio, tiu ne scipovas jug\u0302i g\u0302uste."}, {"text_idx": "#000705", "text": "Kredo je Dio/dioj estas profunda sento, c\u0302ikani iujn pro tiaj profundaj sentoj (MONATO 2015/03, p. 5) estas nedece kaj nelau\u0306cele, ja ne temas pri io racia, science kaptebla"}, {"text_idx": "#000706", "text": "Ridante survoje al la banko"}, {"text_idx": "#000707", "text": "Dominis la amaskomunikilojn meze de februaro la fakto, kiel svisa filio de HSBC, la\ndua plej granda banko en la mondo kun sidejo en Londono, helpas al ric\u0302egaj klientoj\neviti impostojn kaj frau\u0306di landajn registarojn."}, {"text_idx": "#000708", "text": "En Britio la gazetaro, almenau\u0306 g\u0302iaj plej seriozaj reprezentantoj (kiuj kun i.a. francaj\nkaj usonaj publikaj\u0302oj helpis malkas\u0302i la skandalon), dum pluraj tagoj plenis de priaj\nraportoj. Same, ne eblis eskapi radio- kaj televidajn intervjuojn kun politikistoj,"}, {"text_idx": "#000709", "text": "Do imagu, kiom mi surprizig\u0302is, ja s\u0302okig\u0302is, kiam mi starigis simplan demandon al studentoj\npri j\u0302urnalismo. \u201eKio,\u201d mi volis scii, cele al debato pri aspektoj de la afero, \u201eestas aktuale la plej signifa novaj\u0302ero?\u201d"}, {"text_idx": "#000710", "text": "Silento. Iu, heziteme, proponas trafikakcidenton, en kiu mortis knabineto, kiam senbremsa\ns\u0302arg\u0302au\u0306to rulig\u0302is malsupren lau\u0306 kruta deklivo. Ne, mi diras. Io mondskale pli grava."}, {"text_idx": "#000711", "text": "Fruntoj sulkig\u0302intaj. Levig\u0302as voc\u0302eto, kun nomo de rokmuzikisto (pri kiu mi ne au\u0306dis)\nenplektita en seksafero. Ne, ne. Tute ne, do ... Ha! ekkrias alia. Islama S\u0302tato, sendube\nIslama S\u0302tato. Trian fojon mi neas, dirante, ke jes, gravas IS, kiu neniam tro foras\nde la pag\u0302oj de niaj gazetoj, sed c\u0302i-fojon ne."}, {"text_idx": "#000713", "text": "Prijug\u0302u la anekdoton, kiel vi volas. Hodiau\u0306aj studentoj estas idiotoj (nevere); studentoj\npri j\u0302urnalismo ne legas seriozajn gazetojn (parte vere); la koncerna universitato\ndevas esti triaranga (nu, Kembrig\u0302o au\u0306 Oksfordo g\u0302i ne estas), ktp."}, {"text_idx": "#000714", "text": "Frapis min tamen la jeno: la reago, au\u0306 nereago, de relative inteligentaj gejunuloj\nestas g\u0302uste tio, kion celas la brita konservativa registaro, kiu ja sciis antau\u0306 kelkaj\njaroj pri la banka skandalo, sed neniel intervenis. Male, la registaro nun kulpigas\nla antau\u0306an laboristan registaron, pretendante, ke estas tiu, kiu s\u0302ang\u0302is la leg\u0302aron\npor permesi, ke bankoj agu sendepende de ministra superrigardo."}, {"text_idx": "#000715", "text": "Kaj estas la sama konservativa registaro, kiu okazigis en la semajno, kiam estis anoncita\nla banko-skandalo, ric\u0302egulan balon, kiu rikoltis por la partio milionojn da pundoj.\nEvidente registaro tia ne procesos kontrau\u0306 tiuj, kiuj posedas eksterlandajn svisajn\nkontojn, kaj kiuj malavare subtenas la partion."}, {"text_idx": "#000716", "text": "Pro tio estas 300 impostistoj en Britio, kiuj okupig\u0302as \u2013 teorie \u2013 pri la 70 miliardoj da eksterlandaj pundoj s\u0302uldataj de eguloj al la fisko, dum pli\nol 3000 aliaj postc\u0302asas la etulojn, kiuj ne disponas pri svisaj kontoj kaj s\u0302uldas"}, {"text_idx": "#000718", "text": "Sed ankau\u0306 miaj studentoj, reprezentantoj de la popolo mem, ne scias, ne interesig\u0302as.\nIli havas siajn panon kaj cirkojn, siajn futballudojn, muzikon, alkoholon, fejsbukon,\njare du semajnojn da suno en Hispanio ktp. Ili kontentas ... do kial maldormi pro\nkomplikaj, tedaj financaj aferoj en fora Svislando?"}, {"text_idx": "#000719", "text": "Tiel la registaro, kaj la konservativa partio, kiu dum la t.n. nigra-blanka balo ec\u0302\nau\u0306kciis butikumado-sesion kun la ministrino pri internaj aferoj (kaj aliajn sesiojn\nkun aliaj ministroj), ridas \u2013 kiel oni diras en la angla, kiam oni pergajnis monon sen granda peno \u2013 survoje al la banko. C\u0302i-fojon (kaj dubindas, c\u0302u multo s\u0302ang\u0302ig\u0302os) al svisa banko."}, {"text_idx": "#000720", "text": "En Au\u0306stralio vivas du krokodilaj specioj: la dolc\u0302akva kaj la marakva krokodilo."}, {"text_idx": "#000721", "text": "Dolc\u0302akvaj krokodiloj (Crocodylus johnstoni) mezuras malpli ol tri metrojn kaj normale pezas nur 70 kilogramojn. Ili vivas en\nriveroj kaj riveretoj en la norda parto de Au\u0306stralio (Kvinslando, Norda Teritorio\nkaj Okcidenta Au\u0306stralio). Ilia kutima dieto konsistas el fis\u0302oj, birdoj, ranoj kaj"}, {"text_idx": "#000722", "text": "Ili estas sendang\u0302eraj al homoj, kaj oni ofte vidas nag\u0302antojn en riveroj, kie surborde\nsunbanig\u0302as dolc\u0302akvaj krokodiloj. Tamen oni devas sin gardi, c\u0302ar fojfoje dolc\u0302akvaj\nkaj mortigemaj marakvaj krokodiloj kunekzistas en estuaroj. La dolc\u0302akvaj krokodiloj\nmordas homojn, kiam ili estas timigataj. Iliaj dentoj surhavas malagrablajn bakteriojn,\nkaj vundo ofte infektig\u0302as. Estas sag\u0302e lasi ilin trankvilaj kaj ilin ne tus\u0302i."}, {"text_idx": "#000723", "text": "La marakva krokodilo (Crocodylus porosus) estas la plej granda reptilio de la tero post la estingig\u0302o de la dinosau\u0306roj. La\nplej grandaj vir-krokodiloj mezuras preskau\u0306 sep metrojn kaj pezas du tunojn. Ili vivas\ntipe 70 jarojn, sed kelkaj povas ag\u0302i ec\u0302 pli ol 100 jarojn."}, {"text_idx": "#000724", "text": "Krom en Au\u0306stralio ili trovig\u0302as ankau\u0306 en suda Barato, Srilanko, Papuo-Nov-Gvineo kaj\nTimoro. Ili povas vivi kaj en tropika marakvo kaj en tropikaj dolc\u0302akvaj riveroj proksimaj\nal la maro. Ili kapablas nag\u0302i kelkcent kilometrojn en la maro kaj fojfoje aperis ec\u0302"}, {"text_idx": "#000725", "text": "Ili c\u0302asas grandajn bestojn kaj fojfoje mortigas homojn, kiuj nag\u0302as en iliaj akvoj.\nEn Au\u0306stralio unu au\u0306 du personoj mortas jare, atakite de marakva krokodilo. Kompare,\npli ol 1000 personoj mortas jare pro au\u0306to-akcidentoj. Tiuj krokodiloj povas salti\nkaj movi ege rapide dum mallongaj momentoj, longdistance ili malrapidas. Kie trovig\u0302as\nmarakvaj krokodiloj, turistoj ofte vidas avertilojn pri la dang\u0302ero nag\u0302i. Se homoj\nne enakvig\u0302as kaj ne promenas riverborde, atako kutime ne okazas."}, {"text_idx": "#000726", "text": "Ekzistas krokodilaj bredejoj, kie oni profitas c\u0302efe de la hau\u0306to por krei saketojn,\nvalizetojn, s\u0302uojn kaj aliajn vestaj\u0302ojn. La viandon oni mang\u0302as en restoracioj. Multaj\nturistoj iras al krokodilaj parkoj por admiri tiujn \u201eprahistoriajn\u201d estaj\u0302ojn. En la Norda Teritorio de Au\u0306stralio turistoj povas observi ilin en la Nacia\nParko Kakadu. En la rivero Adelaide oni povas rigardi desur s\u0302ipo saltantajn krokodilojn.\nEn la plej nova Krokodila Parko de Darvino oni ec\u0302 povas bani kun ili."}, {"text_idx": "#000727", "text": "Kun vera intereso mi legis la artikolon kun la titolo\nSekretaj kristanoj, c\u0302u veraj kristanoj de Isikawa Takasi (MONATO 2015/03, p. 21-22). Bone verkita artikolo kaj mi gratulas al la au\u0306toro pro la faka"}, {"text_idx": "#000728", "text": "Tamen mi persone ne povas konsenti kun la frazo de la au\u0306toro, lau\u0306 kiu en 1620 \u201eDiplomatiaj rilatoj estis limigitaj al C\u0302inio kaj Nederlando\u201d (p. 21). Diplomatiaj rilatoj postulas ambasadorejojn kaj lau\u0306 la Konvencio de Vieno\npri diplomatiaj rilatoj (1961) la c\u0302efo de la diplomatia misio devas havi interkonsenton\nde la gastiganta s\u0302tato. En 1620, Japanio, C\u0302inio kaj Nederlando havis nek ambasadorejojn,\nnek ambasadorojn lau\u0306 la senco de la Konvencio de Vieno."}, {"text_idx": "#000729", "text": "Rilatoj inter Japanio kaj Nederlando datig\u0302as de 1603, kiam la unuaj formalaj komercaj\nrilatoj estas establitaj. En 1637 la ribelo de kristanaj japanoj kontrau\u0306 la reg\u0302imo\nTokugawa estis subpremita ankau\u0306 kun la helpo de Nederlando. C\u0302iuj kristanaj nacioj,\nkiuj helpis la ribelulojn, estis forpelitaj el Japanio. Restis nur Nederlando kaj\nC\u0302inio, kiuj povis komerci kaj havi ligimitajn ekonomiajn kontaktojn kun Japanio. Ilia\nstatuso fakte dau\u0306ris pli ol du jarcentojn, de 1641 g\u0302is 1853."}, {"text_idx": "#000730", "text": "Pro historiaj kau\u0306zoj mi povas konsenti en la artikolo nur kun korektita frazo, ke\n\u201eKomercaj kaj ekonomiaj rilatoj estis limigitaj al C\u0302inio kaj Nederlando.\u201d"}, {"text_idx": "#000733", "text": "Lastatempe iama ministro pri defendado, poste eksterlandaj aferoj, Kavaliro Malcolm\nRifkind [malkom rifkend], anoncis, ke li ne kandidatig\u0302os en c\u0302i-printempaj naciaj elektoj"}, {"text_idx": "#000734", "text": "Kial? Rifkind estis kas\u0302e filmata, promesante kontrau\u0306 pago malfermigi parlamentajn\npordojn al privataj kompanioj, por ke tiuj profitu de rekta aliro al ministroj kaj\naliaj altrangaj funkciuloj. Defendis sin Rifkind, dirante, ke ne eblas vivteni sin\nper jara salajro de 67 000 britaj pundoj (c\u0302. 92 000 eu\u0306roj), kaj ke necesas alimaniere"}, {"text_idx": "#000735", "text": "Nu, du jarojn antau\u0306e, en 2013, kolego de Rifkind, la ministro pri socia sekureco,\nIan Duncan Smith [ien dankan smif], taskata i.a. malaltigi publikajn elspezojn, asertis,\nke li (do ajna civitano) povus semajne vivteni sin per 53 britaj pundoj (c\u0302. 73 eu\u0306roj),"}, {"text_idx": "#000736", "text": "Kia kontrasto. Unu, nun eksa ministro, kredas jare 92 000 eu\u0306rojn neniel sufic\u0302aj; dua,\nankorau\u0306 ministro, opinias 3800 eu\u0306rojn plene adekvataj por ordinarulo. Apenau\u0306 ekzistas\nekzemplo pli okulfrapa por reliefigi sociajn diferencojn ne nur en Britio sed ankau\u0306,\nvers\u0302ajne, en c\u0302iu t.n. evoluinta lando, por ne mencii la oscedantan abismon inter havuloj"}, {"text_idx": "#000737", "text": "Tamen la afero surtabligas aliajn demandojn. Rifkind ne estas la sola deputito, kiu\nsuplementas apenau\u0306 mizeran salajron per kroma laboro. Multaj, fakte, profitas de plusaj\nkaj alte rekompencataj postenoj, ofte kiel direktoroj de bankoj au\u0306 aliaj grandaj entreprenoj.\nPor kelkaj, sendube, parlamenta salajro signifas nuran pos\u0302monon."}, {"text_idx": "#000738", "text": "Parlamentanoj sin defendas, dirante, ke necesas akiri spertojn (pri salajroj kaj honorarioj\nili silentas) pri la eksterpolitika mondo. Vidpunkto certe pravigebla, tamen malmultas\nla deputitoj, kiuj en liberaj horoj malpurigas la manojn en fabrikoj, prizonoj, lernejoj\nau\u0306 hospitaloj. Eblas argumenti, ke direktorumi bezonas vers\u0302ajne nur unu posttagmezon\nmonate, kio nur minimume konfliktos kun parlamenta horaro. Aliflanke, instruistoj,\nflegistoj kaj multaj, multaj aliaj kun \u201eordinaraj\u201d postenoj ne povas tiel facile sin forpermesi por obligi siajn apenau\u0306 malavarajn salajrojn."}, {"text_idx": "#000740", "text": "Tiel li insultos kaj tiujn, kiuj elektis lin urbestro, kaj tiujn, kiuj elektos lin\ndeputito. Johnson mesag\u0302as, ke ambau\u0306 postenoj estas efektive nur duontempaj, ke eblas\nplenumi samtempe du rolojn. Do c\u0302u efektive deputiti au\u0306 urbestri estas ja nur duontempa\ntasko? Se jes, Johnson ricevu nur duontempajn salajrojn. Simile tiuj, kiuj nur partatempe\ndeputitas, kiuj dum parlamentaj horoj direktoras, ricevu nur partatempajn parlamentajn"}, {"text_idx": "#000741", "text": "Klare, ne c\u0302iuj deputitoj tiel arogante traktas la popolon kiel Rifkind, Johnson, kaj\naliaj. Multaj honeste, diligente kaj pli ol plentempe laboras. Tamen la publiko, pli\nkaj pli konscia pri la abismo inter regantoj kaj regatoj, ekpostulas, ke deputitoj\nhavu unusolan laboron, nome parlamentan, kaj ke ili servu ekskluzive homojn en sia"}, {"text_idx": "#000743", "text": "Kiam oni demandis Fairhead, c\u0302u s\u0302i scias, ke la banko per sekretaj svisaj kontoj permesis,\nke ric\u0302uloj evitu impostopagadon, s\u0302i nee skuis la kapon. Kulpas, s\u0302i diris, subuloj."}, {"text_idx": "#000744", "text": "Imagu ... duonmiliono da pundoj, direktoreco, kaj nenion scii. Nu, jen enviinda laboro."}, {"text_idx": "#000745", "text": "En la artikolon pri La Chaux-de-Fonds (MONATO, marto 2015/3, p. 8) ens\u0302ovig\u0302is eraro pri la akvofluo en kaj el la urbo. La frazo\ntekstu: Tiu j\u0302urasa urbo akiras sian akvon el la rejna baseno, el la rivero Areuse\napud Neucha\u0302tel kaj pumpas g\u0302in el 400 m al 1000 m. G\u0302i sendas sian akvon al Mediteraneo\ntra Doubs, Sao\u0302ne kaj Rho\u0302ne/Rodano."}, {"text_idx": "#000746", "text": "Eksa slovaka ministro pri eksterlandaj aferoj estas nomumita speciala sendito al Irako.\nJa\u0301n Kubis\u030c [jan kubis\u0302] anstatau\u0306os la bulgaran diplomaton Nikolaj Mladenov, lau\u0306 anonco\nde Ban Ki-mun, la g\u0302enerala sekretario de Unuig\u0302intaj Nacioj (UN), en februaro."}, {"text_idx": "#000748", "text": "Plej sud-okcidente de la federacia lando Rejnlando-Palatinato etendig\u0302as la vasta palatinata\narbaro. G\u0302ia plej randa parto \u2013 tuj c\u0302e la franca-alzaca landlimo kaj tuj apud la rejna ebenaj\u0302o \u2013 allogas turistojn per la slogano \u201ePalatinata rokolando\u201d. Kvankam la pejzag\u0302o tute ne estas alpeca kaj la alteco kun 200 g\u0302is 500 metroj super\nla marnivelo modesta, la varbonomo prave karakterizas la regionon kaj altiras c\u0302iam"}, {"text_idx": "#000750", "text": "Kelkfoje rekte apudas grimporokoj kaj kastelaj ruinoj. Ankorau\u0306 en kaduka stato \u2013 au\u0306 ec\u0302 renovigitaj \u2013 ili memorigas pasintecajn aventurojn kaj historian gloron. La fama kastelo Trifels\n(trirokaj\u0302o) dumtempe gardis la insignojn de la mezepoka germana imperio. Au\u0306 tuta c\u0302eno\nda iamaj fortikaj\u0302oj provis gardi la regnon kontrau\u0306 francaj invadoj. De apenau\u0306 rekoneblaj\nrestaj\u0302oj en la arbaro g\u0302is muzeaj reinstalaj\u0302oj, c\u0302iuj lokoj estas libere au\u0306 postpage"}, {"text_idx": "#000752", "text": "Nelaste, la c\u0302armaj vilag\u0302oj kaj urbetoj disponigas agrablajn restadejojn. La gamo etendig\u0302as\nde moderaj tipe lokaj g\u0302is lukse stilecaj. Al tio aldonig\u0302as banejaj plezuroj kaj sau\u0306noparadizoj.\nEkzemple la \u201eRokolanda banejo\u201d prezentig\u0302as adekvate per rokoj, s\u0302tong\u0302ardenoj, kavoj, fontoj, akvofaloj ktp. Kasteloj\nkaj hoteloj surtabligas altkvalitajn mang\u0302aj\u0302ojn. Kaj tiuj estas konsumeblaj en historiaj\nc\u0302irkau\u0306aj\u0302oj kaj dum spektakloj diversgustaj, ekzemple kun rakontisto, muzikisto, sed\nankau\u0306 kun rabkavaliro, fantomo au\u0306 sorc\u0302istino."}, {"text_idx": "#000754", "text": "Eva ne sciis, kio estas milito. S\u0302i naskig\u0302is post la lasta mondmilito, kiu por s\u0302i estis\nio malproksima kaj nekomprenebla, sed Eva memoris kaj eterne memoros ion, kio similis\nal milito kaj kio postlasis en s\u0302ia animo vundojn, kvazau\u0306 de tranc\u0302ilo, kiuj delonge\ncikatrig\u0302is, sed ankorau\u0306 estas malglataj; tial Eva neniam forgesos, kion s\u0302i travivis."}, {"text_idx": "#000755", "text": "C\u0302io komencig\u0302is en frua novembra mateno. Eva vekig\u0302is pro foraj obtuzaj tondroj. En\nla unua momento s\u0302ajnis al s\u0302i, ke komencig\u0302as s\u0302tormo. Estis malhela nuba mateno kaj\neble pluvis. Eva kus\u0302is en la lito, rigardante la grandan fenestron de la c\u0302ambro. S\u0302ia\npatrino estis en la kuirejo, kaj Eva sciis, ke panjo baldau\u0306 venos en la dormoc\u0302ambron.\nC\u0302e Eva kus\u0302is la plus\u0302a urseto Gas\u0302par, kiu jam estis c\u0302ifita, sed s\u0302i amis g\u0302in kaj ne"}, {"text_idx": "#000757", "text": "Silente Eva ekstaris malantau\u0306 la patrina dorso kaj provis same alrigardi tra la fenestro.\nLa korto estis c\u0302irkau\u0306ita de la alta konstruaj\u0302o, kaj en g\u0302in oni eniris tra grandega\nligna pordo. La rigardo de la patrino estis direktita al la pordego, nun larg\u0302e malfermita,\nc\u0302e kiu staris kanono, granda kaj timiga. C\u0302irkau\u0306 la kanono estis kelkaj viroj, sed\nne soldatoj. La viroj direktis la kanonon al la kontrau\u0306a monteto Gelert, sur la alia\nbordo de Danubo. Nun Eva komprenis, ke la tondroj, kiuj vekis s\u0302in, estis pafoj desur\nla monteto Gelert. Iuj pafis, sed kial?"}, {"text_idx": "#000758", "text": "La patrino ne komprenis tuj, ke Eva staras malantau\u0306 s\u0302i. Kiam s\u0302i rimarkis Evan, s\u0302i\ntuj levis s\u0302in kaj portis en la dormc\u0302ambron."}, {"text_idx": "#000759", "text": "\u2013 Restu c\u0302i tie! \u2013 severe diris la patrino. \u2013 Ne venu en la kuirejon! Tie estas dang\u0302ere. Mi portos c\u0302i tien la matenmang\u0302on."}, {"text_idx": "#000762", "text": "La patrino denove iris en la kuirejon. Kion s\u0302i faras tie, demandis sin Eva. C\u0302u s\u0302i\nkuiras au\u0306 gvatas tra la fenestro? La patrino s\u0302atis trinki kafon, kaj matene la kafaromo\nodoris en la tuta log\u0302ejo, sed c\u0302i-matene s\u0302i vers\u0302ajne forgesis kuiri kafon. Eva perceptis\nparoladon en la kuirejo, strec\u0302is la orelojn kaj rekonis la voc\u0302on de la najbarino,\nonklino Agi. S\u0302i kaj la patrino vigle diskutis ion. La scivolo de Eva varmigis s\u0302ian\nventron. S\u0302i ne eltenis, atente kovris Gas\u0302par per la dormokovrilo, kaj diris al g\u0302i:"}, {"text_idx": "#000763", "text": "\u2013 Restu c\u0302i tie! Mi baldau\u0306 revenos."}, {"text_idx": "#000764", "text": "Eva proksimig\u0302is al la pordo kaj provis au\u0306di, kion diras la du virinoj en la kuirejo.\nLa patrino kaj onklino Agi konversaciis ege maltrankvile. Certe ili estis forte timigitaj.\nDe tempo al tempo ili flustris, kvazau\u0306 ili supozus, ke iu subau\u0306skultas ilin, tamen\nEva sukcesis kapti kelkajn vortojn. Plej ofte ili ripetis la vortojn \u201erevolucio\u201d, \u201elaboristoj\u201d, \u201estudentoj\u201d. Eva ne komprenis la vorton \u201erevolucio\u201d. S\u0302i konis la vorton \u201elaboristo\u201d. S\u0302ia patro estis laboristo kaj laboris en granda uzino. Tamen s\u0302i ne estis certa,\nkion g\u0302uste signifas la vorto \u201estudento\u201d. En la najbara log\u0302ejo log\u0302is Pis\u0302ta, kaj oni diris, ke li estas studento. C\u0302u panjo\nkaj onklino Agi ne parolas pri Pis\u0302ta?"}, {"text_idx": "#000766", "text": "La memoro pri Pis\u0302ta forte okupis la meditojn de Eva. Li aspektis iom ridinda kun la\nokulvitroj kaj la longa mantelo, kies rando estis preskau\u0306 g\u0302is la s\u0302uoj. Tamen estis\nio, kio forte impresis Evan kaj kio konstante tiklis s\u0302ian scivolon. Pis\u0302ta ofte portis\nian grandan nigran ujon, kaj Eva tre deziris ekscii, kio estas en g\u0302i. S\u0302i supozis,\nke en g\u0302i estas pupo, tamen Pis\u0302ta estis serioza homo kaj Eva ne kredis, ke li portas"}, {"text_idx": "#000767", "text": "Foje nokte Eva song\u0302is pri Pis\u0302ta kun la ujo. Li ridetis, malfermis la ujon, kaj en\ng\u0302i Eva vidis miraklan lumon. Tion Eva ne komprenis. La ujo s\u0302ajne estis malplena, sed\nel g\u0302i radiis lumo, multkolora kaj blindiga. Eva decidis, ke la sekvan tagon, kiam\nPis\u0302ta preterpasos ilian log\u0302ejon, s\u0302i petos lin malfermi la ujon kaj montri, kio estas\nene. Ja, g\u0302i aspektas ege stranga ujo, kaj Eva nepre devas vidi, kion g\u0302i entenas."}, {"text_idx": "#000768", "text": "Post nelonge onklino Agi foriris, kaj panjo restis sola en la kuirejo. Nun Eva kurag\u0302is"}, {"text_idx": "#000769", "text": "\u2013 Kial vi venas? \u2013 riproc\u0302is s\u0302in la patrino. \u2013 Mi diris, ke vi restu en la dormoc\u0302ambro!"}, {"text_idx": "#000771", "text": "\u2013 Ja, mi estas c\u0302i tie \u2013 provis trankviligi s\u0302in la patrino, sed s\u0302ia voc\u0302o tremis kaj tute ne estis trankvila."}, {"text_idx": "#000772", "text": "Ekstere s\u0302ajne la tondroj jam ne estis tiel oftaj. La kanono tamen dau\u0306re staris c\u0302e\nla pordego, sed c\u0302irkau\u0306 g\u0302i ne videblis la viroj. Eva rigardis tra la fenestro kaj demandis\nsin, kial la viroj forlasis la kanonon en la korto kaj malaperis. Kvazau\u0306 neniu estus\nen la tuta granda domo, tamen Eva sciis, ke la homoj estas en siaj log\u0302ejoj kaj same\nkiel s\u0302ia patrino gvatas tra la fenestroj."}, {"text_idx": "#000773", "text": "Subite de la strato au\u0306dig\u0302is pafoj kaj krioj. En la korton enkuris du knaboj. Vers\u0302ajne\niuj persekutis ilin. Unu el la knaboj estis Pis\u0302ta. Eva tuj rekonis lin. Li surhavis\nla longan helan mantelon kaj estis kun la ridindaj okulvitroj. Post la knaboj kuris\nviroj, vestitaj en verdaj soldataj uniformoj, kiuj kriis ion en nekomprenebla lingvo.\nPis\u0302ta kaj la knabo rapidis trapasi la korton kaj kas\u0302i sin en la domo. Ekkrakis pafoj,\nkvazau\u0306 iu dispecigus sekajn lignojn. La resono de la pafoj estis surdiga. Pis\u0302ta stumblis\nkaj falis. Eva supozis, ke li surpas\u0302is la randon de sia mantelo. Pis\u0302ta falis vizag\u0302e"}, {"text_idx": "#000774", "text": "La alia knabo sukcesis eniri la domon. La viroj kun la pafiloj eniris post li. Pis\u0302ta\nrestis kus\u0302ante en la korto. Eva ne komprenis, kial li ne starig\u0302as. S\u0302i certis, ke li\ntuj ekstaros kaj alrigardos la c\u0302ielon, kiu videblis super la korto. Antau\u0306 Pis\u0302ta kus\u0302is\nla okulvitroj, kvazau\u0306 liaj etenditaj brakoj dezirus preni ilin."}, {"text_idx": "#000775", "text": "Subite terura krio skuis la tutan domon. G\u0302i venis el la dua etag\u0302o. Kriis la patrino\nde Pis\u0302ta. S\u0302i kriis kaj kuris malsupren lau\u0306 la s\u0302tuparo. Post sekundoj s\u0302i estis en la\nkorto, klinita super Pis\u0302ta. S\u0302iaj krioj estis teruraj kaj doloraj. Nun Eva rimarkis,\nke c\u0302e la hela mantelo de Pis\u0302ta estas rug\u0302a makulo, simila al lageto, kiu ig\u0302as pli kaj"}, {"text_idx": "#000776", "text": "\u2013 C\u0302u iu helpos min? \u2013 ploris onklino Marta, la patrino de Pis\u0302ta, sed neniu kurag\u0302is eliri el la granda griza"}, {"text_idx": "#000778", "text": "Tion memoras Eva de la fora budapes\u0302ta au\u0306tuno de 1956. Tiun c\u0302i teruran bildon s\u0302i neniam"}, {"text_idx": "#000781", "text": "En urboj kaj urbetoj kun hungara log\u0302antaro, c\u0302e la fino de lernojaro, ekaperas klasaj\nfototabuloj en montrofenestroj. Ili estas grandaj, enkadrigitaj tabuloj kun la fotoj\nde abiturientoj kaj de iliaj profesoroj."}, {"text_idx": "#000782", "text": "Preterpasantoj ekhaltas antau\u0306 la montrofenestro kaj trarigardas la fotojn de gelernantoj\nkaj geinstruistoj. Ili serc\u0302as konatajn vizag\u0302ojn au\u0306 simple rigardas la ridetantajn\njunajn vizag\u0302ojn. Post la abiturientaj ekzamenoj la fototabuloj estos pendigitaj sur\nla murojn de la koridoroj en la institucioj, kie lernis la fotitoj."}, {"text_idx": "#000784", "text": "Lau\u0306dire, se oni rememoras ankorau\u0306 la nomon de instruisto post 50 jaroj, tio pruvas,\nke la memorata persono estis vere bona instruisto. Mi povas rememori preskau\u0306 c\u0302ies\nnomojn, kaj mi kredas, ke mi havis bonajn geinstruistojn. Ni respektis ilin, kelkajn\nec\u0302 amis. Kiel plej amatajn mi mencias mian klasestron kaj la instruistinon pri la"}, {"text_idx": "#000785", "text": "Mi havis klaskamaradon, kiu tre lerte imitis homojn, ankau\u0306 niajn instruistojn. Dum\npau\u0306zo ni restis en klaso, sed tiu eliris, kaj poste enpas\u0302is, kvazau\u0306 iu el niaj instruistoj.\nLi ne devis diri nomon, ni estis sorc\u0302itaj, c\u0302ar s\u0302ajnis al ni, ke li vere farig\u0302is la\nimitata persono. Ni krevis pro ridado. C\u0302iujn li lerte imitis, nur du instruistojn\nli neniam imitis: nian klasestron kaj la instruistinon pri la hungara lingvo. Ec\u0302 tiu"}, {"text_idx": "#000787", "text": "La instruisto pri la latina lingvo leone mug\u0302is, kiam ni estis \u201esendisciplinaj\u201d. La instruisto pri la germana lingvo estis alia. Li ne estis \u201ereganto\u201d de la klaso. Dum liaj lecionoj la petolemaj knaboj prij\u0302etis unu la alian per s\u0302mirita\npano kunportita por mang\u0302i dum tagmeza pau\u0306zo. Kompreneble, nur kiam la instruisto skribis\nsur la tabulon, kaj ne vidis, kio okazas malantau\u0306 lia dorso."}, {"text_idx": "#000788", "text": "La au\u0306toritato de instruisto dependas ne nur de fakaj scioj, sed ankau\u0306 de tio, c\u0302u oni\ntiun iomete timas au\u0306 ne. Mi ripetas, ni neniam estis malkas\u0302e impertinentaj fronte\nal niaj instruistoj. Nu, tiu instruisto pri la germana lingvo tute ne estis timiga\npersono. Kiam li estis tre malkontenta pri nia konduto, li minacis: \u201eTuj mi kriegos!\u201d Sed tio neniam okazis. Li estas delikata homo, maldika, grizhara, g\u0302entila, kaj ne"}, {"text_idx": "#000789", "text": "En tiu tempo oni povis spekti en kinejo c\u0302efe sovetiajn filmojn. Lernantoj ne rajtis\nviziti kinejon solaj, nur organizite, kun la tuta klaso, akompanata de instruisto,\nau\u0306 kun gepatroj. Mi supozas, ke la instruistoj organizis komunan viziton tian, se\nla filmo estis \u201einstrua\u201d. La plej multaj filmoj estis sovetiaj, pri la dua mondomilito, kun malicaj fas\u0302istoj,\nkontrau\u0306 kiuj heroe batalis sovetiaj rug\u0302armeanoj."}, {"text_idx": "#000790", "text": "Subkonscie por mi la germana estis lingvo de fas\u0302istoj, kaj mi lernis g\u0302in ne tro diligente.\nEc\u0302 se mi ne tro diligente lernis, mi akiris mezbonajn notojn, kaj tio estis sufic\u0302a\n... por fas\u0302isma lingvo. Kompreneble, tiu mia malemo ne estis tiel konscia, kiel nun.\nNur nun mi komprenas la kialon de mia malsimpatio al la germana lingvo."}, {"text_idx": "#000791", "text": "Kial mi rememoras ec\u0302 nun tiun instruiston, kiu mem estis germano? Foje okazis, ke\nni havis skriban taskon. Li diris al la klaso: \u201eMi ne kontrolos, c\u0302u vi trompos. Se mi kontrolus, tio signifus, ke mi pridubas vian\nhonestecon.\u201d Kaj li ne prispionis nin."}, {"text_idx": "#000793", "text": "Tiu germana instruisto diris ion nekutiman, sed mi komprenis lin. G\u0302enerale mi ne kutimis\ntrompi, c\u0302ar mi timis, ke mi estos hontigita antau\u0306 la klaso. Sed ekde tiam mi lernis\ndiligente la germanan, precipe antau\u0306 la skribaj laboraj\u0302oj, por ke mi ne bezonu kopii.\nMi lernis parkere multajn versojn el\nFau\u0306sto de Goethe, kaj mi ricevis pro la skriba laboraj\u0302o pli bonan noton, ol g\u0302enerale dum"}, {"text_idx": "#000794", "text": "Nun mi kredas, ke li eble supozis, ke kopiis ankau\u0306 mi, ke ne estis tiel bona en la\ngermana lingvo ja mi. Li ne sciis, ke g\u0302uste la eminentaj lernantoj kopiis, mi ne.\nEc\u0302 nun mi kredas senvalora rezulton malhoneste atingitan."}, {"text_idx": "#000797", "text": "Lau\u0306 la au\u0306stra ministro pri eksteraj aferoj, Sebastian Kurz, identigeblas tri kialoj\npor okazigi la konferencon \u201eBatali kune kontrau\u0306 g\u0302ihadismo\u201d. Unue, g\u0302ihadismo minacas la internan kaj eksteran sekurecon. Due, ekzistas ligoj\ninter ekstremistoj en okcidenta Balkanio kaj EU-landoj. Trie, troveblas en la partoprenantaj\ns\u0302tatoj problemoj, kiuj favoras krimecon kaj ekstremismon, ekzemple mankantaj perspektivoj"}, {"text_idx": "#000799", "text": "Krome, lau\u0306 Johanna Mikl-Leitner, ministrino pri eksteraj aferoj de Au\u0306strio, necesas\nplilarg\u0302igi la EU-registrejon pri kontrau\u0306leg\u0302aj interretaj enhavoj ankau\u0306 al s\u0302tatoj de\nokcidenta Balkanio. Au\u0306strio jam proponas al aliaj s\u0302tatoj informojn de la konsultejo\npri ekstremismo, establita en la pasinta jaro, al kiu povas sin turni gepatroj de"}, {"text_idx": "#000800", "text": "Aldonis Mikl-Leitner, ke oni pli bone trejnu limgardistojn por malebligi el- kaj en-migradon\nde perfortopretaj ekstremistoj kaj plifortigi la rilatojn kun la limgarda agentejo\nFrontex. Endas ankau\u0306 intensigi kunlaboron kun la eu\u0306ropa polica oficejo Europol kaj\nkun la kontrau\u0306terorisma kunordiganto de EU."}, {"text_idx": "#000801", "text": "Substrekis Avramopoulos, ke g\u0302ihadismo povas esti solvita nur pere de pli intima kunlaboro\nde la eu\u0306ropaj landoj. Li indikis, ke la nombro de eksterlandaj batalantoj en Sirio\nkaj Irako kreskas \u201ede tago al tago\u201d."}, {"text_idx": "#000802", "text": "Ivica Dac\u030cic\u0301 [dac\u0302ic\u0302], ministro pri eksteraj aferoj de Serbio kaj nuna prezidanto de\nla Organizaj\u0302o pri sekureco kaj kunlaboro en Eu\u0306ropo (OSCE), riproc\u0302is, ke la g\u0302ihadisma\nminaco longe estis subtaksata. La t.n. islama s\u0302tato (IS) ekestis en 2006, atentigis\nDac\u030cic\u0301, tamen kontrau\u0306terorisma agado nur en 2014."}, {"text_idx": "#000803", "text": "Li diris: \u201eKion ni faris dum tiuj ok jaroj? Serbio avertis, ke Au\u0306strio estas centro de vahabitaj\nekstremistoj. Hodiau\u0306 estas en ordo c\u0302io, kion ni faras. Tamen dum multaj jaroj ni ebligis"}, {"text_idx": "#000805", "text": "Mi devas pardonpeti pro erareto en mia lasta letero al vi (MONATO 2015/04, p. 6):\nBismi'llah ne signifas lau\u0306vorte \u201eLau\u0306don al Dio\u201d, sed \u201een la nomo de Dio\u201d:\nb-isim = en la nomo,\nb-ism-i = en la nomo de ..."}, {"text_idx": "#000807", "text": "En la suda Francio vivas c\u0302irkau\u0306 40 000 serboj. En junio en la franca urbo Liono tiuj\nde miksa franca-serba edzeco log\u0302antaj au\u0306 en Serbio au\u0306 en Francio povas simbole atesti\nsian edzecan j\u0302urpromeson. Akompanas la ceremonion muzika spektaklo."}, {"text_idx": "#000808", "text": "La evento koincidas kun la 765a datreveno de ligoj inter la du s\u0302tatoj. En 1250 la\nfranca princino He\u0301le\u0300ne d'Anjou edzinig\u0302is al la reg\u0302o Uros\u0302 la unua Nemanjic\u0302o."}, {"text_idx": "#000809", "text": "La reg\u0302o g\u0302isatendis sian edzinig\u0302onton en la valo de la rivero Ibar kaj lau\u0306 cento da\nkilometroj plantis aleon de siringoj kiel simbolon de amo. La societo de la serba-franca\namikeco el la urbo Kraljevo c\u0302i-jaron renovigas la aleon."}, {"text_idx": "#000810", "text": "Kiam la unuaj pluveroj falas sur sekan teron, en la aero oni rekonas nekonfuzeblan\nodoron: tiun de la pluvo. Nun du sciencistoj el Masac\u0302useca Instituto de Teknologio\n(MIT) malkovris kaj priskribis la manieron, kiel c\u0302i tiu odoro elig\u0302as en la aeron."}, {"text_idx": "#000811", "text": "Oni lastatempe malkovris iujn karakterizojn (g\u0302is nun nekonatajn) de tiu odoro, al\nkiu fakuloj donis la nomon\npetrih\u0302oro. Sed pri kio temas precize? Lau\u0306 Isabel Joy Bear kaj Roderick G. Thomas, kiuj priskribis\ng\u0302in per gravega artikolo aperinta en la revuo\nNature antau\u0306 51 jaroj kaj kiuj utiligis unuafoje la grekdevenan neologismon \u201epetrih\u0302oro\u201d (el la grekaj vortoj \u201epetra\u201d, \u201es\u0302tono\u201d, kaj \u201eichor\u201d, \u201elimfo\u201d), la tipa pluv-odoro rezultas el kombinaj\u0302o de vegetalaj oleoj kaj geosmino."}, {"text_idx": "#000813", "text": "La dua (geosmino) estas miksaj\u0302o produktata de pluraj klasoj da mikroboj: g\u0302i estig\u0302as\nje la morto de kelke da bakterioj kaj havas sian propran tipan odoron de tero, fungo\nkaj s\u0302imo. Geosmino \u2013 pli simple, por nefaka legantaro, tiu miksaj\u0302o, kiu donas al rug\u0302aj betoj ilian teran\nguston kaj al karpo kaj katfis\u0302o ilian odoron de koto \u2013 estas identigata de la homa olfakto ec\u0302 je infinitezimaj niveloj. Petrih\u0302oro estas\nkombinaj\u0302o de vegetalaj oleoj kaj geosmino."}, {"text_idx": "#000814", "text": "Pli ol 600 fojojn du sciencistoj el MIT, Young Soo Joung kaj Cullen R. Buie, imitis\nlastatempe la falon de la pluvo sur 28 malsamajn tipojn de surfaco. C\u0302iu kolizio estis\nfilmita per altrapida videokamerao (kiu ebligis lantanalizi unuopajn falojn) kaj poste\nzorge studita. Rezultis, ke la kolizio de pluvoguto kun pora materialo (kia estas\ntero) aperigas c\u0302e la kontakta surfaco tre malgrandajn aerbobelojn."}, {"text_idx": "#000816", "text": "Por estingi brulegon kaj limigi g\u0302iajn damag\u0302ojn ekzistas tri c\u0302efaj sistemoj: temas\npri akvo, aparta s\u0302au\u0306mo au\u0306 kelke da fajrorezistaj kovriloj. Tamen en la lasta periodo\ndu junaj studentoj el la universitato\nGeorge Mason de Fairfax, ene de la usona s\u0302tato Virginio, klopodas krei aldonan kaj tre interesan\nmetodon por estingi flamojn. La noviga ideo estas bazita sur la ekspluatado de ..."}, {"text_idx": "#000817", "text": "La aparato, kiun la du studentoj \u2013 Seth Robertson kaj Viet Tran, unu 23-jara, la alia 28-jara \u2013 prezentis per interreta filmeto, estas la rezulto de universitata projekto. Pri tio\nili laboris dum preskau\u0306 unu jaro, kun mona investo de po 600 dolaroj proksimume. La\nportebla aparato (konsistanta el unu generatoro de malaltaj frekvencoj funkcianta\nper kurento, unu amplifilo kaj unu tubo por envojigi kaj enfokusigi sonon) similetas\nla aparaton de la malnova filmo"}, {"text_idx": "#000819", "text": "La eltrovaj\u0302o s\u0302ajnas interesa, c\u0302ar g\u0302i estas pli senriska ol la tradiciaj kontrau\u0306brulaj\nmetodoj. Unu el g\u0302iaj eventualaj aplikoj povus esti en hejmaj kuirejoj: jen efika kaj\npura alternativo por estingiloj, kiuj ofte uzas toksajn kemiajn s\u0302au\u0306mojn. Tia sistemo\npovus montrig\u0302i utila ankau\u0306 en la okazo de brulo ekestinta en spacaj veturiloj au\u0306 stacioj.\nLa du studentoj pri elektra ing\u0302enierio opinias sian inventon tau\u0306ga ec\u0302 por aplikado\ndrone). La celo? Estingi kompreneble, helpe de sono, brulegojn en arbaroj au\u0306 ene de konstruaj\u0302oj,\nen maniero, kiu ne endang\u0302erigus fajrobrigadistojn."}, {"text_idx": "#000821", "text": "Viro havis en sia g\u0302ardeno tre altan kaj dikan arbon. La arbo estis bela, ec\u0302 belega.\nG\u0302i ombris la plej grandan parton de la g\u0302ardeno kaj ec\u0302 parton de la strato ekster la\ng\u0302ardeno, io, kio plac\u0302is al veturigantoj, kiuj restadigis siajn au\u0306tomobilojn ekster\nla barilo de la g\u0302ardeno, en la malvarmiga ombro de la belega kaj grandega arbo."}, {"text_idx": "#000822", "text": "La viro, kiu log\u0302is en la domo situanta en la g\u0302ardeno, ec\u0302 amegis tiun belegan arbegon.\nKaj c\u0302iuj en la sama strato amis la arbon. G\u0302i estis do arbo amata, kaj tio ne povas"}, {"text_idx": "#000823", "text": "Pasis la jaroj, tio ofte, fakte c\u0302iam okazas, kaj la arbo farig\u0302is ec\u0302 multe pli grandega.\nKaj, mi supozas, ke mi ne bezonas diri tion al vi, sed tiu grandega arbego ec\u0302 tre\nsoifis, kaj soifantoj trinkas akvon. Do, la giganto trinkegis c\u0302iun guton da akvo trovig\u0302anta\nen la g\u0302ardeno. Nu bone, sed montrig\u0302is baldau\u0306 poste, ke tio tamen ne estas bona, c\u0302ar\nforvelkis kaj mortis ne nur la gazono, sed ankau\u0306 c\u0302iuj arbustoj kaj floroj."}, {"text_idx": "#000824", "text": "La kompatinda viro vere ne sciis, kion nun faras sag\u0302ulo. C\u0302u mortigi sian amikon, la\ngrandegan arbegon? Ne, tion ne faras bonulo. Oni ne mortigu! Kaj cetere, la veturigantoj\ntreege s\u0302atas la au\u0306tomobilrestadigejon sur la strato tuj ekster la g\u0302ardenbarilo."}, {"text_idx": "#000826", "text": "Venis iu viro, kiu prezentis sin kiel arbokuraciston. Li ekzamenis la arbegon kaj\nkonstatis, ke g\u0302i tre terure suferas de iu terura malsano, ec\u0302 fimalsanac\u0302o. Do, iun\ntagon alvenis du viroj kun grandegaj motorizitaj segiloj. La viro, kiu posedis la\narbegon, emocie adiau\u0306is sian grandegan amikegon, kaj la arbego same emocie adiau\u0306is\nsian multe malpli grandan amikon. Tamen la malpli granda amiko, tiu estas la viro\nlog\u0302anta en la domo en la g\u0302ardeno de la grandega arbego, ne estis tre malgranda, kvankam\nli kompreneble estis multe malpli granda ol la arbego."}, {"text_idx": "#000827", "text": "Unu viro grimpis supren al la supro de la arbego kaj per sia segilo forsegis malgrandan\npecon de unu el la supraj branc\u0302oj. Tio ege doloris la arbegon, kiu ne sciis kiel defendi\nsin. La branc\u0302opeco falis malsupren g\u0302is la tero. La alia viro portis g\u0302in al granda\ns\u0302arg\u0302au\u0306tomobilo malplena, sed la plano estis ke g\u0302i kiom eble plej baldau\u0306 plenig\u0302u!"}, {"text_idx": "#000828", "text": "La viro, kies arbego g\u0302i estis, ne povis ion ajn fari por helpi. Kun larmoplenaj okuloj\nli pensis pri tempoj pasintaj, antau\u0306 ducent au\u0306 eble nur cent jaroj, kiam oni punis\ntiujn, kiujn oni ne plu amas, se oni entute iam ajn amis ilin, unue forhakante per\nadzo la brakojn, tiam la gambojn, kaj fine ankau\u0306 la kapon. Nun oni ankorau\u0306 tion same\nfaras, sed forsegante unue la kapon. C\u0302u io s\u0302ang\u0302ig\u0302is, c\u0302u ni intertempe farig\u0302is almenau\u0306\niomete pli bonaj, jen grava demando respondinda."}, {"text_idx": "#000829", "text": "La laborego estis, pro la motorizitaj segiloj, fakte segilegoj, tre bruega. Certe\ntio ne plac\u0302is al la genajbaroj, kiuj estis devigataj resti interne de sia domo, ferminte\nc\u0302iujn siajn pordojn kaj fenestrojn!"}, {"text_idx": "#000831", "text": "Ekde aprilo Slovakio havas katokafejon, kie gastoj povas g\u0302ui kafon, teon kaj (senglutenan)\nkukon en c\u0302eesto de katoj. En la kafejo estas kvar katoj, konstante observataj de bestkuracisto,\nkiuj estas je la dispono de gastoj."}, {"text_idx": "#000832", "text": "Iveta Rossova\u0301 [rosova], la posedantino de la kafejo, diras, ke katoj povas kadre de\nt.n. felinoterapio nuligi streson kaj kuraci sangopremon, malgrandajn vundojn ktp.\nLau\u0306 fakuloj kato kreas oscilojn en intervalo de c\u0302. 20 kaj 140 hercoj, kiuj povas kuraci"}, {"text_idx": "#000833", "text": "En la kafejo estas bonvenaj precipe gastoj, kiuj pro manko de mono au\u0306 pro sankialoj\nne povas hejme prizorgi katojn. Dum vizito evidentis, ke la katkafejo plenas je gastoj.\nDormis unu kato, alian karesis pensiulo kun nepo."}, {"text_idx": "#000834", "text": "La katkafejo trovig\u0302as en la urbo Martin, c\u0302. 230 km norde de la c\u0302efurbo Bratislavo."}, {"text_idx": "#000835", "text": "Eksplodis skandalo ene de la reganta socialista koalicio en Albanio. Deputito, Tom\nDoshi, cetere probable la plej ric\u0302a homo en la lando, akuzis la parlamentestron, Ilir\nMeta, pro murdatenco kontrau\u0306 li mem."}, {"text_idx": "#000836", "text": "Doshi vidigis en televida kanalo konfeson de iu, kiu pretendis, ke Meta pagos g\u0302is\nduonmilionon da eu\u0306roj pro la atenco. La deputito aldonis, ke li jam raportis la komploton\ninteralie al la komisiono pri sekureco, kiu tion konfirmis."}, {"text_idx": "#000838", "text": "La polico c\u0302e la landlimo arestis la supozatan murdonton, kiu neis tion, kion li diris\nen sia televida \u201ekonfeso\u201d. La prokuratorejo esploris la aferon c\u0302e diversaj deputitoj kaj aliaj altranguloj\nkaj fine petis permeson aresti Doshi pro falsa akuzo. Li, kaj alia deputito, restas"}, {"text_idx": "#000840", "text": "La konata, prestig\u0302a usona medicina revuo\nJAMA (The Journal of the American Medical Association) publikigis c\u0302i-jare maltrankviligan artikolon. Post zorga kolektado de donitaj\u0302oj\nplenumita inter la jaroj 1998 kaj 2006, la au\u0306toroj konkludis, ke tre vers\u0302ajne malpura\naero neripareble damag\u0302as la cerbon de beboj antau\u0306 ilia naskig\u0302o."}, {"text_idx": "#000845", "text": "Tamen kompareblas kostoj. Inkandeska lampo, lumflukso 1350 lumenoj, povumo 100 vatoj,\nprezo 2 eu\u0306roj, funkcia dau\u0306ro 1000 horoj. Unu kilovathoro da elektro kostas ekzemple\n0,20 eu\u0306rojn. Tial 1000 horoj da lumo kostas 22 eu\u0306rojn."}, {"text_idx": "#000848", "text": "Mediteraneo: kion g\u0302i signifas? Al nord-eu\u0306ropanoj, ec\u0302 tiuj ne aparte ric\u0302aj, g\u0302i signifas\ndu somerajn semajnojn da suno kaj strando, sangrio kaj (se bons\u0302ance) seksumado. Kristalklara,\nbrile blua maro varma forpelas memorojn pri grizaj, nordaj vintraj tagoj, pri oficejoj\nkaj fabrikoj. Por tiuj c\u0302i felic\u0302aj turistoj Mediteraneo farig\u0302as feriejo, ripozejo ..."}, {"text_idx": "#000849", "text": "Nag\u0302ejo, tamen en mala, cinika senco, farig\u0302as Mediteraneo ankau\u0306 por alispecaj \u201eturistoj\u201d el pli sudaj landoj. Tiuj vojag\u0302antoj, same kiel la nord-eu\u0306ropanoj, pagas sian monon\nal perantoj por \u201eg\u0302ui\u201d la maron kaj profiti de ties akvoj. Jen tamen c\u0302esas la paraleloj."}, {"text_idx": "#000850", "text": "Ne al turismo-kompanioj pagas sian monon la suduloj, sed al piratoj, hom-kontrabandistoj,\npretaj riski la vivojn de la \u201eklientoj\u201d por ilin transmarigi el la h\u0302aose senespera norda Afriko al la promesita lando de"}, {"text_idx": "#000851", "text": "Kia vojag\u0302o! En aprilo pereis g\u0302is 900 homoj, kiam ilia kaduka, home supers\u0302arg\u0302ita eks-fis\u0302kaptista\nboato renversig\u0302is meze de la maro, diss\u0302utante sian kargon el karno kaj sango en Mediteraneon\n\u2013 c\u0302i-fojon nenian nag\u0302ejon, sed dronejon. Ec\u0302 se kelkaj ja volis nag\u0302i, por provi sin\nsavi, tio ne eblis. Centoj estis enfermitaj, sardele kunpremitaj, subferdeke sen eskapilo."}, {"text_idx": "#000852", "text": "Kalkulite estas, ke en la nuna jaro ec\u0302 antau\u0306 la aprila katastrofo jam dronis en Mediteraneo\nplurcentoj da nord-afrikanoj. Spite al tio, kvazau\u0306 mirakle, sukcese transiris la maron\npor atingi EU-on 20 000 geviroj kaj infanoj."}, {"text_idx": "#000853", "text": "Priskribi katastrofon facilas. Preskribi solvon, male. Precipe kiam la problemo ampleksas\nplurajn politike kaj socie malsamajn landojn, diversajn s\u0302tatajn kaj aliajn instancojn,\nkaj dekmilojn au\u0306 centmilojn da homoj. Vers\u0302ajne ne ekzistas unusola solvo, kiu kvazau\u0306\nsorc\u0302bastone formagios la elementojn, kiuj fatale kombinig\u0302is por estigi la nunan situacion."}, {"text_idx": "#000854", "text": "Ironie estas, ke, intervenante kontrau\u0306 la tiel nomata Islama S\u0302tato (IS) en Libio kaj\nSirio, okcidentaj landoj vole-nevole kontribuas al situacio, kiun ili nun, aparte\nen EU, perplekse kaj fojfoje senkonsile strebas se ne solvi, do almenau\u0306 mildigi. Detrui\nhejmojn, laborejojn, lernejojn, malstabiligas komunumojn, tiel ke suferantaj, diss\u0302irataj\nfamilioj nepre devas serc\u0302i pli trankvilajn terenojn. Se trovig\u0302as tiaj terenoj transmare,\nen la s\u0302ajne sekura, prospera Eu\u0306ropo, do tiel estu: jen la dezirata finstacio."}, {"text_idx": "#000855", "text": "Evidente ne tuj c\u0302esos la milito en Sirio kaj Libio, nek la malsato kaj konfliktoj\nen aliaj regionoj de la meza kaj norda Afriko. Nepras prefere diplomatie helpi al\nla diversaj grupoj en la regiono forg\u0302i de interne interkonsenton. Nur kiam revenos\npaco, se tio entute eblos, kie teritoriaj, religiaj kaj aliaj pretendoj senraciigas\nkaj brutigas, revenos ankau\u0306 stabileco kaj, kun g\u0302i, la homoj."}, {"text_idx": "#000856", "text": "Alivorte, kiel notis komentisto en la brita gazeto\nThe Guardian, se homoj dau\u0306re sin j\u0302etas de sur klifo, ne indas prioritate okupig\u0302i pri la kadavroj.\nUnuavice gravas starigi barilon supre de la klifo, por ke estu neatingebla la klifrando."}, {"text_idx": "#000857", "text": "Tial, vers\u0302ajne, ne multe helpos, se EU, ec\u0302 kadre de internacia juro, detruos boatojn.\nKiel distingi inter nepra fis\u0302kaptista boato kaj alia, iam uzota de kontrabandistoj?\nKaj subvencii karitatajn kaj aliajn grupojn en la afliktataj landoj de norda Afriko\nentenas riskojn. Floras korupto, tiel ke ne eblas garantii, ke la koncernaj sumoj\natingos lokojn, kie plej grandas la bezono."}, {"text_idx": "#000858", "text": "Lastatempe EU konsentis akcepti 5000 rifug\u0302intojn. Tio signifas, ke kelkmiloj, kiuj\njam atingis Eu\u0306ropon, estos revenigitaj kiel kontrau\u0306leg\u0302aj enmigrintoj. Tiel komencig\u0302os\ndenove la homa kontrabando-karuselo. Dume la mondo estas kondamnita al senpotenca\nobservado. Oni povas nur rigardi, plori kaj esperi, sciante, ke prezidantoj kaj c\u0302efministroj,\nkun siaj armiloj, armeoj kaj foje belaj vortoj, same senpotencas."}, {"text_idx": "#000859", "text": "Au\u0306, c\u0302ar ili rekonas la limojn de siaj pretendataj povoj, ili elektas ignori la situacion\nen la orienta Mediteraneo. Prefere rikolti lau\u0306dojn (kaj voc\u0302ojn) pro etaj, realigeblaj,\nsed finfine bagatelaj sukcesoj, ol politike droni, kiel reale tiom da nord-afrikanoj,\nen situacio tro kompleksa kaj komplika por tuja solvo."}, {"text_idx": "#000862", "text": "Walter Klag asertas (MONATO 2015/4, p. 18), ke alia kalendaro noviga kaj preciza eblas, sed li forgesas diri,\nke tia kalendaro logika kaj racia jam ekzistas, kaj estis efektivigita. Temas pri\nla franca respublika kalendaro, kiu estis oficialigita kaj uzata de oktobro 1793 g\u0302is\ndecembro 1805. G\u0302i estis uzata ankau\u0306 de la Pariza Komunumo inter marto kaj junio 1871."}, {"text_idx": "#000863", "text": "Tiu kalendaro enhavas dek du tridek-tagajn monatojn, c\u0302iujn dividitajn en tri tagdekojn,\nal kiuj g\u0302i aldonas kvin (au\u0306 ses c\u0302e superjaroj) suplementajn jarfinajn tagojn por festi\nla jars\u0302ang\u0302on. C\u0302u ne plej simpla, plej logika? Malsimile al la proponita kalendaro\nde Walter Klag g\u0302i komencigas la jaron en la au\u0306tuna ekvinokso, kaj forbalaas la septagan\nmalkonvenan semajnon hereditan de prahistoriaj superstic\u0302oj. En PIV g\u0302iaj monatonomoj\nestas jene esperantigitaj: vendemiero, brumero, frimero, nivozo, pluviozo, ventozo,\ng\u0302erminalo, florealo, prerialo, mesidoro, termidoro, fruktidoro."}, {"text_idx": "#000864", "text": "Tamen, konante la obstaklojn, kiujn ni trovas de baldau\u0306 cent tridek jaroj por adoptigi\nla internacian lingvon, mi forte dubas, ke la uzo de tia kalendaro venos antau\u0306 la"}, {"text_idx": "#000865", "text": "Tre supozeble la legantoj de la papera versio de MONATO rimarkis du esencajn s\u0302ang\u0302ojn lige al la pasintmonata, maja numero. La favora s\u0302ang\u0302o\nestis la tutkolorigo de la numero, tiel ke g\u0302i nun aspektas same kiel la ciferecaj\nversioj en la formoj PDF kaj ePub. Tiu favora novaspektigo tamen kreis ankau\u0306 malfavoran\nkromefikon. Pro la transiro estis bezonata pli da tempo ol la teknika stabo de MONATO antau\u0306vidis kaj pro tio la maja numero aperis kun granda prokrasto."}, {"text_idx": "#000866", "text": "Ankau\u0306 tiu c\u0302i junia numero atingas vin kun malfruo. Ni tamen certas, ke maksimume post\ndu monatoj via revuo aperos denove g\u0302ustatempe, kolore, kaj honore al vi, niaj legantoj,"}, {"text_idx": "#000867", "text": "Post 1991, kiam Makedonio sendependig\u0302is, la tieaj albanoj esperis, ke ankau\u0306 ilia politika\nkaj ekonomia stato plibonig\u0302os. Tio ne okazis. Sekve albanoj ribelis, aparte post la\nliberigo de Kosovo en 1999, okazinta danke al trupoj de Nord-Atlantika Traktat-Organizaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000868", "text": "En 2001 eksplodis milito en la okcidenta parto de Makedonio, precipe c\u0302irkau\u0306 Tetovo\nkaj Kumanovo. La s\u0302tato, dominata de slavomakedonoj, uzis la armeon por subpremi la\nribelon kaj por ataki log\u0302lokojn de albanoj. Denove intervenis la internacia komunumo.\nRezulte estis subskribita en 2001 la Interkonsento de Ohrid, kiu donis al albanoj"}, {"text_idx": "#000869", "text": "La albanoj ekokupis pli da postenoj en s\u0302tataj institucioj. La albana lingvo farig\u0302is\noficiala en lokoj, kie albanoj konsistigis plimulton, kaj la albanan flagon oni rajtis\nvidigi okaze de festotagoj. Sed malgrau\u0306 senc\u0302esaj postuloj de albanaj civitanoj, la\nc\u0302efaj ekonomiaj instancoj plu restis en la manoj de slavomakedonoj."}, {"text_idx": "#000870", "text": "La s\u0302tato ne investis tie, kie vivas albanoj kaj limigis laborpostenojn. Severis jug\u0302aj\nverdiktoj kontrau\u0306 albanoj, kaj centmilo da albanoj ne estis registritaj kaj do ne\npovis akiri pasporton. Albanojn la s\u0302tato dau\u0306re diskriminaciis rilate edukadon kaj"}, {"text_idx": "#000871", "text": "En 2014 malkontento trafis ankau\u0306 la slavomakedonojn, aparte opoziciajn socialdemokratojn\nsub Zoran Zaev. Ne plu tolereblis la volo de la c\u0302efministro Nikola Gruevski avide\narogi al si, simile al Putin en Rusio, c\u0302iujn povojn."}, {"text_idx": "#000872", "text": "Krome estis s\u0302okita la publiko pro tio, ke la ministrejo pri internaj aferoj elspezis\n20 milionojn da eu\u0306roj por havigi al si subau\u0306skultilojn. Kiam malkas\u0302ig\u0302is la skandalo,\nalbanoj eksciis, ke la ministrino pri internaj aferoj, Gordana Jankulovska, taksas\nilin \u201esovag\u0302uloj, pro tio oni devas forpeli ilin translimen\u201d."}, {"text_idx": "#000873", "text": "Tiel, kaj ne hazarde, la ministrejo pri internaj aferoj c\u0302i-jare komence de majo informig\u0302is\npri neleg\u0302a kunveno de armitaj albanoj en Kumanovo. Tien g\u0302i sendis dumnokte per 100\nbusoj 4000 militistojn kun tankoj kaj kanonoj, kiuj pafis kontrau\u0306 civilulaj domoj.\nDum 16-hora batalo mortis 8 policanoj kaj 14 ribeluloj kaj la kvartalo estis almenau\u0306\nparte detruita. Multaj civiluloj provis eskapi al suda Serbio, kie log\u0302as albanoj,"}, {"text_idx": "#000874", "text": "La registaro deklaris la ribelon subpremita kaj konsentis tute au\u0306 parte kompensi al\ntiuj, kies hejmoj estis damag\u0302itaj. Tamen ne eskapeblas demandoj, kial oni atakis tiel\nforte kvartalon log\u0302atan de c\u0302irkau\u0306 20 000 albanoj kaj kial antau\u0306e oni ne evakuis civilulojn."}, {"text_idx": "#000875", "text": "Kelkaj argumentis, ke la atako estis ruzo por direkti la atenton for de gravaj politikaj\nproblemoj, inkluzive de subau\u0306skultado. C\u0302iaokaze pro la afero eksig\u0302is du ministroj:\nJankulovska kaj la ministro pri transportado. Tamen plu demandas sin albanoj, kiam\nvere kaj entute estos aplikata la Interkonsento de Ohrid."}, {"text_idx": "#000876", "text": "Enmigrado, internacia sekureco kaj energio trovig\u0302is inter la temoj traktataj en majo\ndum kunsido de la slovaka kaj c\u0302eh\u0302a registaroj. Aldone ambau\u0306 registaroj anoncis, ke\nili volas plibonigi limregionajn fervojliniojn kaj au\u0306tos\u0302oseojn."}, {"text_idx": "#000877", "text": "Subskribita estas memorando inter la financministerioj por likvidi pruntojn. La kunsido,\njam la tria tia interregistara sesio, okazis en la c\u0302eh\u0302a urbo Valtice. La unua kunsido\nokazis en 2012, la dua en 2014 en la slovaka urbeto Skalica."}, {"text_idx": "#000878", "text": "Responde al la komento de Julius Hauser pri mia artikolo\nSekretaj kristanoj, c\u0302u veraj kristanoj? (MONATO 2015/03, p. 21-22) mi volas klarigi la rilatojn inter Japanio kaj Nederlando dum\nc\u0302irkau\u0306 du jarcentoj, kaj konstati, ke vere ekzistis diplomatiaj rilatoj inter la du"}, {"text_idx": "#000879", "text": "Kompreneble, kiel Hauser rimarkigis, la tiamaj inters\u0302tataj rilatoj ne estis tiaj kiel\nla nuntempaj difinitaj en la Konvencio de Vieno pri diplomatiaj rilatoj (1961). Fakte,\ninter la tri landoj ekzistis nek ambasadorejoj, nek ambasadoroj lau\u0306 la senco de la\nKonvencio. Sed, kiel la Konvencio mem menciis en la antau\u0306vortoj, \u201e... popoloj de c\u0302iuj s\u0302tatoj de post la antikvaj tempoj agnoskis la statuson de diplomatiaj\nagentoj,\u201d en iu ajn tempo. Ekzemple en la moderna tempo ekzistis tiamaj formoj de diplomatio."}, {"text_idx": "#000881", "text": "Fakte, estas sciate, ke dum la jaroj 1811-1816 kiam Nederlando estis okupita de Britio,\nla nederlandaj flagoj estis oficiale levitaj nur en Dej\u0302ima kaj en Elmina Kastelo en"}, {"text_idx": "#000882", "text": "Tial konklude, mi opinias, ke tiam Japanio kaj Nederlando havis ne nur ekonomian rilaton,\nsed ankau\u0306, ec\u0302 se maldikajn, solidajn diplomatiajn rilatojn."}, {"text_idx": "#000883", "text": "Tamen, koncerne C\u0302inion, lia komento estas prava, c\u0302ar la rilatoj kun C\u0302inio (tiam Qing-dinastio)\nestis \u201enur komerco sen diplomatio\u201d. La c\u0302efa kialo estis, ke la Tokugawa reg\u0302imo havis kompaton al la Ming-dinastio, kiu\nestis konkerita de Qing en 1644."}, {"text_idx": "#000887", "text": "Mi legis monografion pri la au\u0306straliaj aborigenoj, verkitan de profesoro A.P. Elkin\nel la Universitato de Sidneo. Li detale priskribas la ege komplikan sistemon de parenceca\nklasifikado ekzistantan inter la aborigenoj. Temas pri vasta reto de rilatoj kaj interrilatoj,\nkiun ili povas bone difini kaj renombri, kvankam ili ne uzas matematikon por tion\nfari pro la simpla fakto, ke ili ne kalkulas preter la unuaj ciferoj. Ni, sinnomantaj\ncivilizuloj, ne kapablus efektivigi ion tian sen la uzado de elektronikaj komputiloj."}, {"text_idx": "#000892", "text": "La francoj sag\u0302e sekvas la decimalan sistemon (do bazitan sur 10) g\u0302is la numeralo\nsoixante (sesdek), sed poste ili ial devigas la kompatindajn infanojn s\u0302ang\u0302i al sistemo dudekuma,\nalivorte bazitan sur 20, tiel ke oni havas:\nquatre-vingts-dix (\u201ekvar dudekoj plus dek\u201d). La franclingvanoj en Belgio kaj Svislando ja pli racie uzas la decimalajn numeralojn"}, {"text_idx": "#000893", "text": "Mi devas konfesi, ke ni mem, kiuj en nia familio parolas la skotgaelan lingvon, ne\nrajtas plendi pri la dudekuma sistemo, c\u0302ar ankau\u0306 ni uzas g\u0302in. G\u0302is la numero dek estas\na deich (mi ellasis la akcentojn \u2013 ankau\u0306 c\u0302e la hindustana antau\u0306e \u2013, c\u0302ar ili ne gravas). Tamen, post dudek (fichead en la gaela), la afero iom komplikig\u0302as. G\u0302i ig\u0302as: \u201edudek dek\u201d, \u201eduoble dudek\u201d, \u201eduoble dudek plus dek\u201d (au\u0306 ankau\u0306 \u201eduoncent\u201d), \u201etrioble dudek\u201d, \u201etrioble dudek plus dek\u201d, \u201ecent\u201d. Tamen, antau\u0306 nelonge, la edukadaj instancoj en Skotlando enkondukis pli facilan\ndecimalan sistemon de la gaela nombrado similan al tiu en la moderna irlanda lingvo,\nkaj nur c\u0302i-lasta estas nun instruata al niaj infanoj."}, {"text_idx": "#000894", "text": "En la islanda kaj en c\u0302iuj skandinavaj lingvoj, krom la dana, oni uzas decimalan sistemon\nde kalkulado. Ec\u0302 en la norvega, kiu en la tempo de Ibsen estis apenau\u0306 distingebla\nde la dana kaj estis konata kiel \u201edananorvega\u201d, la numeraloj estas nun decimalaj. Sed \u2013 pro iu (por mi) nekomprenebla kialo \u2013 ekde la numero dudek la danoj nuntempe kalkulas tute malsame ol la ceteraj eu\u0306ropanoj,\nhundrede. Se mi bone komprenas, la tieaj numeraloj lau\u0306vorte signifas aferojn kiel: mallongigon\nde duoble dek, trioble dek, mallongigon de kvaroble dek, dudek kaj duono de trioble\ndudek, mallongigon de trioble dudek, trioble dudek, trikajduon-oble dudek, kvaroble\ndudek, kvarkajduon-oble dudek kaj cent ... Ne surprize do la dana ne ig\u0302is mondolingvo."}, {"text_idx": "#000895", "text": "La 807a proverbo en la zamenhofa\nKalkuli mus\u0302ojn. Kalkulu mus\u0302ojn, se vi volas, sed ne en la dana!"}, {"text_idx": "#000897", "text": "Kio okazis sabaton la 14an de marto 2015, je la horo 09:26:53? Kaj kion vi estis faranta\ntiumomente? Se oni hazarde starigos al vi tian demandon, bonvolu respondi sincere,\ntute ne timante, ke temas pri triagrada enketado. Vers\u0302ajne via interparolanto treege\ns\u0302atas matematikon kaj volas nur ekscii, c\u0302u vi estas informita pri la ekzisto de originala\nfesto: tiu de pi (la konstanto \u03c0)."}, {"text_idx": "#000899", "text": "La pi-tago estas festo komencig\u0302inta en 1988 en la usona urbo San-Francisko lau\u0306 iniciato\nde la fizikisto Larry Shaw: li volis trovi apartan daton dedic\u0302endan al la celebrado\nde matematiko (scienco, kiu ne ofte trovas kialojn por esti solenata). La 14a de marto\nestas cetere ankau\u0306 la naskig\u0302datreveno de Albert Einstein (la au\u0306toro de la teorio de\nla relativeco): sendube tiu koincido mem ludis gravan rolon por la elekto de la koncerna\ndato. Iom post iom la okazaj\u0302o farig\u0302is populara en kaj ekster Usono. Rezulte de tio\nabundas nuntempe en la tuta mondo la arang\u0302oj organizataj por celebri la pi-tagon."}, {"text_idx": "#000901", "text": "Oni fine priatentu tion, ke en Usono \u201epi\u201d estas prononcata \u201epaj\u201d, ekzakte same kiel la angla vorto \u201epie\u201d (\u201ekuko, torto\u201d). Jen la motivo, pro kiu en Usono oni trovas pli kaj pli ofte la 14an de marto tortojn\npi-dekoritajn. La festo mem jam estas neeskapeble ligita tie kun la koncepto de torto,\nkiu aliflanke estas mem cirkla, kio siavice referencas kaj honoras la konstanton \u03c0."}, {"text_idx": "#000904", "text": "Tia \u2013 varmega \u2013 somero jam estas normala fenomeno en Japanio. Rezulte, c\u0302iujare oni spertas varmofrapon,\nkaj multaj mortas. Kvankam la preciza nombro de mortoj pro varmofrapo en 2014 ne haveblas,\nantau\u0306 1993 la averag\u0302a nombro estis 67 jare, sed post 1994 g\u0302i estis 492 jare. En 2010\nla mortintoj atingis 1 745 unuojn. En 2013, cetere, pli ol 408 000 personoj ricevis"}, {"text_idx": "#000905", "text": "Lau\u0306 la 5a taksa raporto de la Interregistara Spertularo pri Klimata S\u0302ang\u0302ig\u0302o au\u0306 ISKS\u0302,\nplivarmig\u0302o povos malmultigi la ekeston de tropikaj ciklonoj, sed, se c\u0302i-lastaj iam\nre-ekaperos, ili povos kreski ege fortaj kaj furiozaj. La kialo? Kiam la supra aero\nvarmig\u0302as kaj la varmdiferenco kun tiu de la marsurfaco malmultig\u0302as kaj la aeramaso\nstabilig\u0302as, tiam maloftig\u0302as la ekestig\u0302oj. Dume, varma vaporo pligrandigas la energion\nen la aeramaso kaj gigantigas la ciklonojn. Tiu hipotezo eble klarigas la ekeston\nkaj la fortecon de kelkaj gigantaj tropikaj ciklonoj, kiuj lastatempe frapis Vanuatuon,"}, {"text_idx": "#000906", "text": "Do, c\u0302u la varma aeramaso sur la maro alportos varman vintron al la japana insularo?\nParte jes, c\u0302ar la averag\u0302a temperaturo dum vintro iom plialtig\u0302as. Sed problemo pli\nserioza estas, ke aeramaso kun multe da vaporo facile faligas neg\u0302on: ofte ciklonoj"}, {"text_idx": "#000907", "text": "Oni vaste konscias, ke Japanio pro la tutmonda varmig\u0302o alfrontas apartan riskon, inkluzive\nde inundoj, alta tajdo, tornadoj, senpluveco, malmultig\u0302o en la fakoj de agrikulturo\nkaj fis\u0302kaptado pro la detruo de la ekologia sistemo. Tial ankau\u0306 la japana registaro,\nen la kadro de Konferenco de UN pri klimatos\u0302ang\u0302o, agadas kaj provas redukti la enaerigon"}, {"text_idx": "#000908", "text": "Tamen, kiam la japana registaro c\u0302e la konferenco okazinta en Pollando en 2013 (COP19)\npublikigis sian mezvojan celon g\u0302is 2020, nome redukton je 3,8 procentoj kompare kun\ntiu de 2005 (fakte plimultig\u0302o je 3,1 procentoj kompare kun 1990), multaj registaroj\nkaj neregistaraj organizaj\u0302oj iritig\u0302is kaj kritikis Japanion. C\u0302ar tiu celo estis klara\nretropas\u0302ado. La nerezoluta konduto de la japana registaro bazig\u0302as sur la fakto, ke\ng\u0302i dau\u0306re intencas dependi de nuklea energio, sed ankorau\u0306 ne povas decidi la proporcion\ninter la tuta energio kaj la nuklea."}, {"text_idx": "#000909", "text": "Engag\u0302ig\u0302o ne mankas por savi la manksan"}, {"text_idx": "#000910", "text": "Antau\u0306 multaj jaroj ni ricevis en nia hejmo viziton de rimarkinda homo. Temis pri Brian\nStowell [brajan stou\u0306el], manks-insulano kaj tiam unu el la ege malmultaj parolantoj\nde la loka lingvo. G\u0302i iam estis la c\u0302iutaga idiomo de la tuta log\u0302antaro de la insulo,\nsed, ekde c\u0302irkau\u0306 la lastaj jardekoj de la 20a jarcento, g\u0302i estis rigardata kiel formortinta\nlingvo. Ni konversaciis uzante miksaj\u0302on de niaj respektivaj keltaj lingvoj, li en\nla manksa, ni en la parenca skot-gaela, kaj ni pli-malpli interkomprenig\u0302is."}, {"text_idx": "#000916", "text": "Mi supre asertis, ke neniu, kiu ne studis la manksan, kapablus legi g\u0302in, sed en unu\nsola okazo mi sukcesis kompreni mallongan frazon en tiu lingvo. Iam, kiam mi profesie\nlaboris kiel tradukisto, advokato petis, ke mi traduku kelkajn manksajn vortojn, kiujn\nli trovis en la teksto de la testamento de forpasinta kliento. Felic\u0302e mi povis, sed\ntio estis escepto. Longaj tekstoj en la manksa restas por mi volapukaj\u0302o. Tamen mi\ntute ne deziras, ke miaj asertoj malinstigu iun ajn lerni kaj uzi la interesan lingvon\nde la bela manksa insulo!"}, {"text_idx": "#000917", "text": "Limoj de lingvo, limoj de mondo"}, {"text_idx": "#000918", "text": "Antau\u0306 nelonge okazis memorsolenaj\u0302o okaze de la 70a datreveno de la liberigo, okazinta\nla 29an de aprilo 1945, de la iama koncentrejo Dachau [dah\u0302au\u0306] fare de usonaj trupoj.\nDum tiu ceremonio mi spertis strangan kaj pensigan utiligon de lingvoj. Unue, spite\nal la multeco de lingvoj reprezentataj de la c\u0302eestantaj partoprenantoj, oni preferis\nparoli la anglan, kio verdire okazas kutime kaj miavide tro ofte. Sed estas io plia,"}, {"text_idx": "#000919", "text": "Okaze de la memorsoleno, kiu c\u0302i-jare estis plenumita la 3an de majo, venis multnaciaj\npostvivintoj kaj veteranoj de la iamaj liberigaj usonaj trupoj. C\u0302iuj estas nun maljunegaj\nkaj venis kun parencoj, gefiloj, genepoj kaj amikoj. Dachau estis modela koncentrejo,\nprecipe por anoj de la rezist-movado, sed ankau\u0306 por translokitoj el aliaj kampoj kaj\npor militkaptitoj: poloj, judoj, francoj kaj aliaj el multaj landoj."}, {"text_idx": "#000920", "text": "Tial la organizantoj preparis instalaj\u0302on kun kapau\u0306diloj, per kiuj oni efektivigos\ninterpretadon de la diversaj paroladoj en plurajn lingvojn, interalie en la germanan\n(por ke la amaso de germanaj c\u0302eestantoj komprenu la parolojn de eksterlandaj eminentuloj,\nveteranoj kaj reprezentantoj de diversnaciaj asocioj), anglan, francan, polan, rusan\nkaj hebrean. Kvankam Dachau ne estis eksterma ejo kiel la koncentrejo de Treblinka,\nAu\u0306s\u0302vico (Auschwitz, Os\u0301wie\u0328cim) kaj kelke da aliaj, tie ja suferis sennombraj judoj.\nPro tio, c\u0302iujare, atingas g\u0302in multaj judoj el diversaj landoj kun la celo partopreni"}, {"text_idx": "#000922", "text": "Nun mi pensas pri citaj\u0302o el la au\u0306stra filozofo Ludwig Wittgenstein [ludvik vi\u0301tgens\u0302tajn],\nTractatus logico-philosophicus, ke \u201ela limoj de mia lingvo signifas la limojn de mia mondo\u201d. Fakte montrig\u0302as, ke la limoj \u2013 au\u0306, se ni volas, la disvastig\u0302o \u2013 de iu lingvo montras samtempe la teritorion de iu regno au\u0306 imperio. Tiel estis dum\nla antikva erao kaj tiel estas ankau\u0306 nuntempe."}, {"text_idx": "#000923", "text": "Efektive la angla lingvo (kaj la usona kulturo) estas c\u0302ie ajn. Ec\u0302 germanlingvaj s\u0302oforoj\nde au\u0306tomobilaj vetkuradoj parolas kun germanaj ing\u0302enieroj en la angla lingvo. Germanaj\nsportistoj uzas ofte en intervjuoj la anglan lingvon kaj preskau\u0306 c\u0302iuj kantistoj kaj\nkantistinoj kantas kantojn kun anglalingvaj tekstoj; iliaj nomoj kaj grupnomoj mem\nestas, cetere, pruntitaj el la angla. Simile kuracistoj parolas latinlingve pri malsanoj\nkaj organoj. Unuflanke, tiu sistemo iel ebligas mondvastan interkomprenig\u0302on, aliflanke\ntamen g\u0302i montras superregadon au\u0306 hegemonion de la romia imperio (tradicie) kaj de"}, {"text_idx": "#000924", "text": "La filozofo miaopinie pravas. La limoj de lingvoj ne nur limigas au\u0306 plivastigas nian\npersonan horizonton, sed ankau\u0306 montras la potencon kaj la vastan influon de imperioj."}, {"text_idx": "#000925", "text": "\u201eNi estas fremduloj c\u0302i tie. Ni adaptig\u0302u.\u201d"}, {"text_idx": "#000927", "text": "Nun mi staras sola inter la aliaj. Hodiau\u0306 estas la unua tago. Tiu nova loko estas\ngranda korto. Staras multaj uloj c\u0302i tie. Ili ne parolas, ili nur staras dise en la\nvasta korto. Ili s\u0302ajnas malg\u0302ojaj. Mi vidas unu, kiu ec\u0302 ploras. C\u0302u iu mortis? La etoso\nestas plena je malg\u0302ojo. Mi sentas g\u0302in. Pro tio mia brusto premig\u0302as, mi iomete penas"}, {"text_idx": "#000930", "text": "Silentig\u0302as. Granda ulino malfermas libron kaj lau\u0306tlegas. Mi ne komprenas tiun lingvon.\nPlac\u0302as al mi s\u0302ia harmonia voc\u0302o. Longe dau\u0306ras la legado. Mi enuas. Miaj kruroj s\u0302atus"}, {"text_idx": "#000933", "text": "Ulo kuras kriante. Li alproksimig\u0302as, ekpus\u0302as min. Mi falas teren. Tuj li frapas min.\nLi krias, ripetante c\u0302iam la saman vorton. Certe insulto. Kial li koleras? C\u0302u pri la\netulino? Kial li batas min? Doloras min la kapo. Mi timas. Neniu interesig\u0302as, neniu\nrigardas nin. C\u0302u oni kutimas bati unu la alian c\u0302i tie? Subite mi memoras: \u201efaru kiel la aliaj\u201d. Mi ekstaras, mian koron plenigas granda kolero. Mi frapas, frapas denove lian vizag\u0302on."}, {"text_idx": "#000934", "text": "C\u0302iuj reeniras la c\u0302ambron. Nun, la granda ulino parolas. Mi rigardas s\u0302in. Mi s\u0302atas\ns\u0302ian rideton, s\u0302iajn pacajn gestojn. S\u0302i fingromontras la s\u0302rankojn en la c\u0302ambro. La\naliaj malfermas la s\u0302rankojn, deprenas objektojn, kaj manipulas ilin. Mi neniam vidis\ntiajn objektojn. Mi ne komprenas, pri kio temas. Ili koncentrig\u0302as pri tio. Devas esti\nio serioza. \u201eFaru tiel, kiel la aliaj\u201d, mi memoras. Do mi manprenas du strangajn objektojn kaj movas hazarde miajn manojn."}, {"text_idx": "#000936", "text": "La forta sonoro pelas nin en la korton. La granda pordo de la korto nun estas malfermita,"}, {"text_idx": "#000937", "text": "C\u0302iuj rapide eliras tra la granda pordo. Mi sekvas ilin. Mi ekvidas Panjon, mi kuras"}, {"text_idx": "#000938", "text": "En s\u0302iaj brakoj mi flustras en s\u0302ian orelon. \u201ePanjo, mi ne s\u0302atis la lernejon. Mi ne plu iru tien.\u201d"}, {"text_idx": "#000940", "text": "Pri la unua mondmilito en Nederlando relative malofte ion oni au\u0306das au\u0306 legas. Nia\ntiuepoke eble plej fama au\u0306toro, Louis Couperus, el la urbo, kie en Germanio li esperis\nfari brilajn raportaj\u0302ojn pri la heroa militado por sia haga taggazeto, verkis pri\ng\u0302i iom nostalgie kaj kun seniluziig\u0302o. Post nelonge li reiris hejmen, al Hago."}, {"text_idx": "#000941", "text": "Tamen la Granda Milito, kiel prave oni titolis g\u0302in plurlingve, meritas pli da atento.\nTial do estas tre bonvene, ke aperis\nIn Flanders Fields de Herwig Verleyen el Brug\u0302o, kiu en Toronto farig\u0302is doktoro\nhonoris causa pro sia multjara dedic\u0302o konigi la verkon kaj vivon de John McCrae en Flandrio. Prave\noni donis pro c\u0302i tiu\nIn Flanders Fields al li la premion de la Asocio de Flandra-Naciaj au\u0306toroj."}, {"text_idx": "#000942", "text": "En la libro troveblas, lau\u0306 mi, c\u0302io, kion en tia libro oni povas serc\u0302i: la familio\nde John McCrae, ambau\u0306 gepatroj (la patrino ec\u0302 legis latine kaj greke!), liaj gefratoj,\nla familia heredaj\u0302o: estis tradicia tiufamilie la devo servi la patrolandon, sin dedic\u0302i\nal la apuduloj kaj okupig\u0302i pri poezio. C\u0302iuj tri fadenoj en John kunig\u0302is: li farig\u0302is\nmilitisto \u2013 kun c\u0302iam pli altaj rangoj, kuracisto \u2013 ankau\u0306 c\u0302iam pli altrange, kaj poeto, finfine internacie fama, ec\u0302 se nur pro unu poemo."}, {"text_idx": "#000943", "text": "Liaj unuaj militistaj travivaj\u0302oj, 1899-1901, estis en la milito inter la brita kolonia\nimperio kaj la sendependig\u0302emaj buroj. Pro la granda impreso, kiun multloke vekis la\nprezidanto de la buroj, Paul Kru\u0308ger \u2013 en sia bonvolveka migrado lau\u0306 eu\u0306ropaj kortegoj kaj parlamentoj \u2013, kaj pro la relative multaj gazetaj raportaj\u0302oj pri la britaj unuaj koncentrejoj de\nla mondo, multaj homoj en Eu\u0306ropo certe spertis tiun militon multe malpli favore ol\nJohn McCrae, kiu vivis la britan flankon. Poste en Montrealo John McCrae rapide avancis\nkiel kuracisto, laboris pri nekropsioj, pri patologio, pri kontag\u0302aj malsanoj \u2013 instruis, verkis studlibrojn ktp. Ankau\u0306 poemojn fojfoje li aperigis."}, {"text_idx": "#000944", "text": "En 1914 sekvis Flandrio. La germanaj trupoj, kontrau\u0306e al c\u0302iu militjuro, ekuzis venengason:\nla linioj ambau\u0306flanke apenau\u0306 milimetrojn movig\u0302is. Mortis milionoj da homoj. Terura\nbuc\u0302ado \u2013 John McCrae prizorgis vunditojn, akompanis mortantojn. Tiutempe li verkis sian plej\nIn Flanders Fields. Manskribaj\u0302on en la libro oni vidas."}, {"text_idx": "#000945", "text": "Verleyen detaleme provas montri la ekzaktajn datojn kaj ankau\u0306 tion, kio plejfunde\ninstigis lin al la verkado g\u0302uste tiumomente. Post tio li rezonas, kiuj ecoj de la\npoemo kau\u0306zis, ke g\u0302uste c\u0302i tiu farig\u0302is la blazona poemo pri la unua mondmilito."}, {"text_idx": "#000946", "text": "Kelkaj etaj c\u0302apitroj montras la postan historion: malsanig\u0302o de John McCrae kaj morto.\nTiam venas pluraj reagaj poemoj al c\u0302i\nIn Flanders Fields en la angla, plus kelkaj tradukoj en Esperanton."}, {"text_idx": "#000947", "text": "La dua parto de la libro enhavas plurajn \u201eRememorojn\u201d pri la au\u0306toro kaj la poemo. La tuton sufic\u0302e trafe ilustras diversaj fotoj. Entute\ntre inda libro pri fame konata poemo, kiu pripensigas pezajn momentojn el nia homa"}, {"text_idx": "#000948", "text": "Pri la traduko kelkfoje mi ne povas fieri: eble plej g\u0302ene estas, ke por la angla\nlarks oni prenas, eble pro sonimito, la vorton \u201elariksoj\u201d, sed, kiel sciate, tiaj arboj ne flugas. Ankau\u0306 enestas kelkaj aliaj lingvaj eraretoj,\n\u201epreg\u0302ejo\u201d (konstruaj\u0302o) por \u201eeklezio\u201d (institucio), \u201epresbitera\u201d (\u201epresbitero\u201d estas homo; vidu PIV) por \u201epresbiteriana\u201d, fojfoje \u201elia\u201d, kie konvenus \u201esia\u201d, sed, kutime, la eraretoj ne donas kialon miskompreni."}, {"text_idx": "#000949", "text": "Tamen, la tradukinton mi dankas, c\u0302ar li havigis al nia publiko valoran atestaj\u0302on pri\ninda poemo pri tiu terura unua mondmilito."}, {"text_idx": "#000951", "text": "La lastaj tagoj de Lillo"}, {"text_idx": "#000952", "text": "La minuto preskribita por la sturmo estas sciencfikcia romano. G\u0302in verkis la franco Je\u0301ro\u0302me Leroy ja en la franca lingvo.\nLa Minute prescrite pour l'assaut publikig\u0302is en 2008, kaj la elfrancigo, de Armela LeQuint kaj J\u0302ak Le Puil, aperis\nen 2014 per la Eldona Fako Kooperativa de SAT, la eldona fako de la sennaciisma organizaj\u0302o.\nLa sama paro, per la sama eldonejo, publikigis en 2010 alian elfrancigon, same sciencfikcian,\nSong\u0302oj de kristalo. Tiu de 2010 estas, tamen, nur 90-pag\u0302a novelo, 15,5 centimetrojn alta kaj 11,5 centimetrojn\nlarg\u0302a, dum tiu c\u0302i de 2014 estas 328-pag\u0302a romano, 20 centimetrojn alta kaj 13 centimetrojn"}, {"text_idx": "#000954", "text": "Tia eldonaj\u0302o, kiun tiumatene mi ricevis, apartenas al tiaj, kiujn ni portu enmane,\nse ni volas porti pruvon pri la vivanteco de la lingvo, c\u0302ar en la romano troveblas\nc\u0302iutagaj\u0302oj bone konataj de nuntempuloj, kiaj estas, ekzemple, la retpos\u0302taj\u0302oj, kies\nbitajn kestojn, pro longa malc\u0302eesto de la uzantoj, fojfoje plenigas la spamoj proponantaj,\ninter aliaj gravaj aferoj, la interesan servon igi \u201eplilongigi sian penison\u201d (pag\u0302o 155). La libro estas aktualega romano lau\u0306 la publikigo- kaj pres-datoj kaj\ntemaro. Bonimpresas la kovrilo, la bindo, la folioj kaj la sobra ena redakto de la"}, {"text_idx": "#000955", "text": "Mi konfesas, ke, je la unua fojo, kiam miaj okuloj rapide tralegis la priskribon de\nla libro, kiu trovig\u0302as sur g\u0302ia dorso, kaj kiu ne estas alio ol la komencaj alineoj\nde la romano, mi, misgvidite de mislego, komprenis, ke \u201eKleber renkontis Saharon iom antau\u0306 la fino de la mondo\u201d, kiam vere temis pri \u201e... renkonti Sarahon ...\u201a. Miaj okuloj vidis dezerton, kie devus esti virino. Kaj al la prepozicio \u2019antau\u0306\u201d mia cerbo donis lokan signifon anstatau\u0306 tempan. Pro tiu unua romanlinio, mi ekimagis\nviron, kiu ekkonis la afrikan dezerton tie, en iu fora, mondfina loko, en loko malproksima\nde c\u0302io en la mondo, eble viron starantan sur sahara duno kun mallarg\u0302aj okulkomisuroj,"}, {"text_idx": "#000958", "text": "La rakonto komencig\u0302as (kaj finig\u0302as) per la mondfino, la tempo kiam \u201ela nomo de la aj\u0302oj dau\u0306ris, dum la aj\u0302oj mem de longe jam malaperis\u201d (pag\u0302o 13), la nesalubra tempo, kiam \u201eperfekta mensa sano [...] estas maltrankviliga signo de frenezeco\u201d (pag\u0302o 122). Tiu fino ne estas la rezulto de natura kataklismo, s\u0302ang\u0302o de la rivoluakso\nde la tero, abruptaj movoj en la tektonaj platoj, meteorkolizio, invado de aliplaneduloj\nau\u0306 io alia neregebla por la homoj."}, {"text_idx": "#000959", "text": "La finon de la mondo, en la romano de Je\u0301ro\u0302me Leroy, kau\u0306zis la homoj mem dum periodo\nne multe post la nuntempo, eble dum la 2020aj jaroj (pag\u0302o 291). Tamen fino ekvenis\nec\u0302 al c\u0302i tiu imagita romana mondfino, c\u0302ar la au\u0306toro kreis okazontan rakonton kun veraj\npersonoj: en g\u0302i ankorau\u0306 vivus Amy Winehouse kaj Hugo Cha\u0301ves, kiuj mortis respektive\nen 2011 kaj 2013, ambau\u0306 post la publikigo de la franclingva originalo. Tie c\u0302i, la\nromano ig\u0302is kontrau\u0306vole pli fikcia ol scienca."}, {"text_idx": "#000960", "text": "La protagonistoj estas Kleber, mezag\u0302a profesoro kaj romanverkisto (kiu volis esti\nfutbalisto, sed ig\u0302is nur arts\u0302atanto, kiu \u201epli prancas antau\u0306 pentraj\u0302o ol antau\u0306 porna TTT-pag\u0302aro\u201d \u2013 pag\u0302o 115) kaj Sarah, blonda, granda kaj ankorau\u0306 ne tridekjara juna virino, kiu estas\nleu\u0306tenanto. Je\u0301ro\u0302me Leroy intence inversiis la, de la tradicia socio, atenditajn rolojn,\ndonante al la viro pli kvietan okupon, en \u201eapartamento plenplena da libroj odorantaj katpison\u201d (pag\u0302o 16) kaj al la virino la povon ordoni kaj esti obeata."}, {"text_idx": "#000961", "text": "\u201eEn kiu lernejo vi instruas?\u201d (pag\u0302o 19), demandas Kleber al Sarah. Per tiu c\u0302i demando, Je\u0301ro\u0302me volas montri, ke\noni kutimas ne atendi, ke virino kapablu farig\u0302i ano de soldata hierarkio, isto de\nprofesio historie destinita al viroj."}, {"text_idx": "#000962", "text": "Alia grava rolulo, mi nomu ankau\u0306 s\u0302in protagonisto, estas eldonistino en Parizo. S\u0302i\nhavas pri Kleber, de kiu s\u0302i eldonis libron, specialajn sentojn kaj atendis lin kiel\nsavon el la katastrofo, veninta al Parizo. Kleber, aliflanke, kaj kvankam sen forgesi,\nke li s\u0302uldas promesplenumon al la parizanino, travivas la lastajn mallumajn momentojn\nkun la leu\u0306tenanto Sarah, en la urbo Lillo (kiun, probable la lastan fojon antau\u0306 la\nmondfino, vizitis, dum la 100a UK, la esperantistaro). \u201eLa kolh\u0302ozanino je nudaj mamoj\u201d, nomo de la blogo de la eldonistino, \u201evagadis sola en la dezerto de apokalipso\u201d (pag\u0302o 75), dum s\u0302ia dezirato estas kun alia virino."}, {"text_idx": "#000964", "text": "C\u0302u mi estu naiva por distrumpeti hazardan rilaton inter la kongresurbo de la 100a\nUK kaj la tradukelekto de la romano? La urbo Lillo ne aperas okaze. G\u0302i trapasas la\ntutan romanon. La urbo kaj la c\u0302irkau\u0306a regiono, ankau\u0306 kun mencioj pri Bulonjo-c\u0302e-maro,\ndonas fonon al granda parto de la rakonto. En Lillo la protagonistoj ekkonas sin la\nunuan fojon (pag\u0302o 13). En Lillo situas la apartamento de Kleber (pag\u0302o 171), kaj same\nen Lillo ili por Sarah alian apartamenton serc\u0302as por lui."}, {"text_idx": "#000967", "text": "Usono, kun escepto de Kalifornio, havus en la mondfino eduk- kaj san-indicojn apenau\u0306\nsuperajn al tiuj de Malio. La lando timus la invadon de Venezuelo, kiu ankorau\u0306 estus\nkomandata de Cha\u0301ves (kiu siavice estus amiko de Schwarzenegger \u2013 ankorau\u0306 guberniestro de Kalifornio \u2013 g\u0302is la intimeco donaci kubajn cigarojn). Kaj plu en Kalifornio, en San-Francisko,\nokazus bombatenco, kiu igus \u201enelog\u0302endaj\u201d multajn el g\u0302iaj kvartaloj \u201edum la cent venontaj jaroj\u201d, devigante la guberniestron formigri elde Usono (pag\u0302oj 174 kaj 177)."}, {"text_idx": "#000968", "text": "Kaj, se ne sufic\u0302us tio c\u0302i por nin gapigi, restus io por legi, kio al mi aspektus neimagebla\ng\u0302is absurdo: ke ultrareligiaj subs\u0302tatoj de Usono anstatau\u0306igus la konstitucion per\nLevitoj (pag\u0302oj 93, 174 kaj 175). Mi supozas, ke iuj cirkonstancoj, lokitaj en la romanestonteco,\nestas aludo al faktoj aktualaj en la tempo, kiam Jero\u0302me verkis la romanon. Ekzemple,\nla prauloj de la usona prezidanto devenis de Mozambiko (pag\u0302o 218), kio s\u0302ajnas aludi\nal Barack Obama, kies prauloj venis de Kenjo."}, {"text_idx": "#000969", "text": "Ric\u0302a kaj leginda romano. Temas pri tri centoj da pag\u0302oj, plenaj de citoj pri kantistoj\nkaj kantoj, skulptistoj kaj skulptaj\u0302oj, verkistoj kaj libroj, aktoroj kaj filmoj,\npentristoj kaj pentraj\u0302oj, filozofoj kaj ideoj, politikistoj kaj insidoj. Mi felic\u0302as,\nke mi alproprigis c\u0302i tiun romanon al mi. Mi sentas, ke, post la finlego, miaj kulturaj\nbicepsoj larg\u0302ig\u0302is je du centimetroj. Dankon, Armela LeQuint kaj J\u0302ak Le Puil."}, {"text_idx": "#000972", "text": "Dum semajnoj opinio-sondaj\u0302oj prognozis la saman rezulton en la britaj tutlandaj elektoj\nkomence de majo: neniu el la du grandaj partioj, la dekstrema konservativa partio\nkaj la teorie maldekstrema sed efektive dekstremeta laborista partio, atingos parlamentan"}, {"text_idx": "#000975", "text": "Tamen rolis aliaj faktoroj. En Skotlando perdis la laborista partio c\u0302iujn deputitojn\nkrom unu. Lavangis la skotnacia partio, kaptante 56 skotajn seg\u0302ojn el 59. Tiel g\u0302i\nfarig\u0302is en la brita parlamento la tria plej granda partio, forkubutante la liberaldemokratojn,\nkiuj retenis nur ok el siaj 57 deputitoj. Verduloj kaj la sendependiga partio, kiu\nkampanjas por eksigi Brition el Eu\u0306ropa Unio, rikoltis po unu seg\u0302on."}, {"text_idx": "#000976", "text": "Tiel nun aspektas la politika mapo de Britio: en Skotlando, la skotnacia partio (flava);\nen norda Anglio kaj partoj de Londono, la laborista partio (rug\u0302a); en meza kaj suda\nAnglio, la konservativa partio (blua). Tiel malfacilas kredi, ke tiu au\u0306 alia partio\nreprezentas la tutan (ankorau\u0306) Unuig\u0302intan Reg\u0302landon."}, {"text_idx": "#000977", "text": "Malantau\u0306 la parlamentaj statistikoj kas\u0302as sin aliaj, pli insidaj ciferoj. Ekzemple,\npor rikolti siajn 56 deputitojn, la skotnacia partio akiris 4,7 % de la voc\u0302oj. Verduloj\nricevis 3,8 %, kiuj liveris nur unu deputiton. La sendependiga partio, la tria plej\nforta lau\u0306 voc\u0302oj, ricevis 12,6 % kaj, kiel la verduloj, nur unu deputiton."}, {"text_idx": "#000978", "text": "Au\u0306dig\u0302is denove, kio ofte okazas post balotoj en Britio, krioj por reformi la evidente\nmaljustan neproporcian voc\u0302donado-sistemon uzatan dum naciaj elektoj (sed, mallogike,\nne dum eu\u0306ropaj au\u0306, en Skotlando kaj Kimrio, parlamentaj au\u0306 asembleaj elektoj)."}, {"text_idx": "#000980", "text": "Kiu direkto, tamen, nur parte klaras. Dum la elekto-kampanjo Cameron nur svage parolis\npri siaj financaj planoj, dirante nur, ke necesos pli fortranc\u0302i publikajn elspezojn.\nJam avertas policestroj, ke ili frontas al pliaj s\u0302parrimedoj, dum urbaj kaj komunumaj\nc\u0302efoj timas, ke ili estos devigataj fermi ec\u0302 pli da bibliotekoj kaj limigi aliajn"}, {"text_idx": "#000981", "text": "Kredeble tiuj, kiuj voc\u0302done apogis la konservativulojn, ricevas salajrojn, relative\nsekuras en siaj hejmoj, kaj ne dependas de la s\u0302tato pro senlaboro-, infano- au\u0306 log\u0302ejo-subtenaj\nmonoj. Ili ne estas devigataj viziti la kreskantan nombron de t.n. mang\u0302aj\u0302o-bankoj\npor sin au\u0306 siajn familiojn vivteni. Ili ne estas elmetataj al t.n. nulhoraj kontraktoj,\nkiuj permesas al dungantoj reteni la servojn de laboremulo sen promeso pri pagata"}, {"text_idx": "#000984", "text": "Super c\u0302io, tamen, s\u0302vebas Eu\u0306ropo au\u0306, pli g\u0302uste, Eu\u0306ropa Unio. Cameron promesas referendumon\npri brita membreco, se li ne elvringos koncedojn el Bruselo, ekzemple pri enmigrado\nkaj popol-movado tra Eu\u0306ropo (au\u0306 al Britio). Jam komencig\u0302is la luktado: Cameron volas\nnuligi en Britio la eu\u0306ropan konvencion pri homaj rajtoj kaj g\u0302in anstatau\u0306igi per brita"}, {"text_idx": "#000985", "text": "Sed intertempe la laborista partio serc\u0302as novan estron, kaj klaran ideologion; la\nliberaldemokratoj serc\u0302as novan partion, au\u0306 almenau\u0306 rekonstruotan; kaj la popolo, almenau\u0306\nla politikaj tavoloj, kiuj konsideras tiajn aferojn, serc\u0302as novan voc\u0302donado-sistemon.\nLa unua atingeblos, eventuale sen klara ideologio; la dua atingeblos sed nur post\ndu generacioj; kaj la tria ... en la tago de Sankta Neniamo."}, {"text_idx": "#000987", "text": "Do jen demando por vin okupi dum longaj, lumaj vesperaj horoj. C\u0302u enestas en la esperantista\nkaraktero trajtoj pli katecaj, katemaj, ol aliflanke hundecaj, hundemaj? Alivorte:\nc\u0302u esperantistoj pli inklinas, ec\u0302 pli similas, al katoj ol al hundoj?"}, {"text_idx": "#000988", "text": "Levig\u0302is la demando antau\u0306 kelkaj semajnoj post hazarda inters\u0302ang\u0302o de kat-fotoj kun\nbritaj esperantistoj. \u201eC\u0302u\u201d, ni demandis nin, \u201eekzistas pli da esperantistoj en nia lando kun katoj ol kun hundoj? Se jes, kial?\u201d"}, {"text_idx": "#000989", "text": "Malfacilas tuj respondi la demandojn. Pro tio mi nun ilin prezentas, esperante, ke\nlegantoj de MONATO dum la somero cerbumos kaj, post konvena tempo por pripensi, dum au\u0306tuno leteros al\nla redakcio kun mature analizitaj kaj argumentitaj opinioj."}, {"text_idx": "#000993", "text": "Ankau\u0306 literature ne eblas refuti la faktojn. C\u0302u hundoj havas sian teatraj\u0302eton, sian\nbiografion? Ankorau\u0306foje, mi kredas, ke ne. Sed katoj, jes. En 1959 aperis en la kolekto\nVirino c\u0302e la landlimo \u201efantazia drameto por infanoj\u201d titolita \u201eLa fremduloj\u201d. En g\u0302i rolas abisena, siama, persa, manksa kaj aliaj katoj."}, {"text_idx": "#000995", "text": "Verkis kaj la teatraj\u0302eton, kaj la biografion Marjorie Boulton, parenteze prezidanto\nRondo Kato. Certe neniu alia esperanta verkisto tiom katumis, kiom Boulton \u2013 ec\u0302 ne Raymond Schwartz, kiu kabaredis c\u0302e la\nVerda Kato (notu: ne la\nVerda Hundo) kaj kiu postlasis sian"}, {"text_idx": "#000999", "text": "Do agrablan cerbumadon pri nia kata enketo, kaj entute agrablan someron, deziras al\nvi MONATO ... kaj ne forgesu dividi kun ni viajn proprajn vidpunktojn pri la kateco de esperantistoj."}, {"text_idx": "#001000", "text": "La jaro de L\u030cudovi\u0301t S\u030ctu\u0301r"}, {"text_idx": "#001001", "text": "En 2015 Slovakio dedic\u0302as la jaron al la memoro de L\u030cudovi\u0301t S\u030ctu\u0301r [ludovit s\u0302tur], unu\nel la plej notindaj figuroj de la slovaka nacia historio."}, {"text_idx": "#001002", "text": "S\u030ctu\u0301r estas renoma, c\u0302ar li starigis la fundamenton de la slovaka literatura lingvo.\nVerkisto, filozofo, instruisto, j\u0302urnalisto, c\u0302efredaktoro, lingvosciencisto kaj deputito\nde la hungara parlamento, li formulis nacian demokratan programon. Li rifuzis absolutismon,\nprivilegiojn de la nobelaro kaj postulis suverenecon de la nacio kaj de la konstitucio."}, {"text_idx": "#001003", "text": "S\u030ctu\u0301r naskig\u0302is antau\u0306 200 jaroj (la 29an de oktobro 1815) en la slovaka vilag\u0302eto Uhrovec\n(c\u0302. 150 km norde de la c\u0302efurbo Bratislavo) en instruista familio. Li studis teologion\nen Halle, kie lin multe influis la teorioj de la germanaj filozofoj Hegel kaj Herder.\nDum siaj studoj li gvidis literaturan rondeton de junaj poetoj kaj eldonis en 1835"}, {"text_idx": "#001004", "text": "Kun la slovakaj verkistoj M. M. Hodz\u030ca [hodj\u0302a] kaj J. M. Hurban li staris pinte de\nnacireviviga movado. Li agis klerige, kulture kaj politike, kio rezultigis la leg\u0302igon\nde la slovaka lingvo en 1843. Li estis la c\u0302efredaktoro de la slovaka nacia gazeto\n(1845) kaj partoprenis en la slava kongreso en Prago (1848)."}, {"text_idx": "#001005", "text": "Li organizis volontulojn por la slovaka nacia revolucio (1848-49), sed post g\u0302ia sufoko\nli estis police persekutata. Pro tio S\u030ctu\u0301r rifug\u0302is al sia frato en la urbeto Modra,\nkie li dedic\u0302is sin al literaturo. Li mortis la 12an de januaro 1856 en la ag\u0302o de 40\njaroj, post vundig\u0302o dum c\u0302asado."}, {"text_idx": "#001006", "text": "La domo, en kiu S\u030ctu\u0301r forpasis, estas hodiau\u0306\nMuzeo de L\u030cudovi\u0301t S\u030ctu\u0301r, deklarita nacia kultura monumento de Slovakio en 1965. La muzeo posedas 20 000 librojn\nkaj literaturaj\u0302ojn ligitajn al la vivo kaj verkaro de S\u030ctu\u0301r."}, {"text_idx": "#001007", "text": "La slovaka lingvo kaj la bezono skribi en tiu c\u0302i lingvo kaj\nInstruo pri slovaka lingvo. C\u0302i tie li klarigis la slovakan literaturan lingvon kaj la neceson pri unueca lingvo\npor firmigi la nacian identecon."}, {"text_idx": "#001008", "text": "La Slavoj kaj la estonta mondo (skribita en la germana lingvo\nDas Slawentum und die Welt der Zukunft) li kritikis la habsburgan monarkion kaj, lau\u0306 la filozofio de Hegel, skizis sian\npropran nocion pri ideala slava s\u0302tato. Aliaj verkoj inkluzivas la kolekton\nPri la kantoj kaj rakontoj de la slavaj gentoj."}, {"text_idx": "#001009", "text": "Muzeoj, monumentoj, stratnomoj kaj publikaj\u0302oj memorigas pri S\u030ctu\u0301r. En la nuna jaro,\ndedic\u0302ita al li, estas organizataj interalie j\u0302urnalista konkurso\nPlumo de S\u030ctu\u0301r, literatura konkurso\nKial mi s\u0302atas la slovakan lingvon kaj migra ekspozicio pri liaj vivo kaj kreado."}, {"text_idx": "#001010", "text": "Ankau\u0306 la c\u0302eftemo de la c\u0302i-jara tutslovaka esperanta renkontig\u0302o havas la titolon\nS\u030ctu\u0301r kaj S\u030ckarvan \u2013 niaj eminentuloj.. Albert S\u030ckarvan (1869-1926) verkis la slovakan tradukon de la\nFundamento de Esperanto (1907), kiu farig\u0302is la unua libro slovaklingva pri Esperanto."}, {"text_idx": "#001011", "text": "Post la jaro 1990 la religio en Albanio reakiris sian normalan statuson post preskau\u0306\n25 jaroj da totala malpermeso fare de la s\u0302tato komunisma, sin deklarinta ankau\u0306 per\nkonstitucio \u201eateista\u201d. En la landon venadis diversaj religiaj misioj diversekleziaj, c\u0302u kristanaj, c\u0302u islamaj,\nkiuj krome notinde helpis per nutraj\u0302oj, vestoj, investaj\u0302oj en la infrastrukturon."}, {"text_idx": "#001012", "text": "La albanoj tutkore akceptis ilin kaj amase c\u0302eestis la kunvenojn, la mesojn, la preg\u0302ojn\nen la restarigitaj objektoj de la religia kulto. Ekde tiu tempo ili konatig\u0302is ankau\u0306\nkun novaj religiaj sektoj kaj grupoj, kiel bahaanoj, jehovanoj, evangeliistoj, protestantoj,\n1 islamaj, depende de la lando de kie venis tiuj misioj."}, {"text_idx": "#001013", "text": "Aparte sindonemaj kaj efikaj estis la monah\u0302inoj katolikaj, kiuj c\u0302efe agadis en la\nnordo de Albanio, kie katolikismo estis tradicie praktikata. Mirdita, Granda Montaro\nde Shkoder, Montaro de Puka k.a. estis cetere ne nur delonge izolitaj regionoj, sed\nekonomie ekstreme malric\u0302aj; pri ili la diversaj registaroj dedic\u0302is minimuman atenton,\nkvankam tie la s\u0302tato elc\u0302erpis ercojn tre valorajn kaj produktis elektroenergion danke"}, {"text_idx": "#001014", "text": "Miloj da familioj tie enspezis tre malmulte da mono, kiu apenau\u0306 sufic\u0302is por sin vivteni.\nIli log\u0302is en barakoj kune kun la dombestoj, suferis de malsanoj kaj manko de publikaj\nservoj. La s\u0302tato donas al tiuj log\u0302antoj tre malric\u0302aj nur 4000 lekojn (malpli ol 30\neu\u0306roj) monate, per kio oni apenau\u0306 povas ac\u0302eti medikamentojn."}, {"text_idx": "#001015", "text": "Estas admirinda la ekzemplo de la germanaj monah\u0302inoj Gracia Ruff kaj Bernardet Erbenhof,\nkiuj pasigis 20 jarojn en la vilag\u0302oj de Fushe\u0308 Arre\u0308z (Lumardh, Bardhet, Tuc\u0327, Lumbardh,\nKode\u0308rkeqe, Molle\u0308kuqe, Srriqe dhe Armiraj), helpante iliajn log\u0302antojn. Ili forlasis\nsiajn proprajn hejmon kaj komfortan vivon en la patrujo por servi al homoj malric\u0302aj\nen tre fora marg\u0302enigita regiono."}, {"text_idx": "#001016", "text": "Sankta Jozefo apud la samnoma preg\u0302ejo tie, ili petis monon tra Au\u0306strio kaj Germanio, per kiu mono\nestis konstruitaj 300 novaj domoj por en dignaj kondic\u0302oj log\u0302igi milojn da homoj, rekonstruis\ncentojn da aliaj domoj, provizis regule milojn da tre malric\u0302aj familioj per nutraj\u0302oj\nkaj medikamentoj, helpis al naskontaj virinoj, al forlasitaj knabinoj, flegadis cent\ninfanojn en nove konstruita infang\u0302ardeno. Nur por transportado de la materialoj al\nAlbanio ili elspezis c\u0302irkau\u0306 unu milionon da eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#001017", "text": "Nun al la du monah\u0302inoj alig\u0302is la tria, Martina, kio plifaciligas ilian laboron humanan.\nLa misio starigis kursojn por tajloroj, pri fremdaj lingvoj, pri produktado de tradiciaj\nvestoj de la areo, kie estas dungitaj centoj da virinoj."}, {"text_idx": "#001018", "text": "Apud la misio oni starigis ankau\u0306 apotekon, kie oni certigas medikamentojn senpage."}, {"text_idx": "#001019", "text": "La agado de tiuj honorindaj monah\u0302inoj jam trovis eh\u0302ojn ankau\u0306 en eksterlandaj amaskomunikiloj."}, {"text_idx": "#001022", "text": "Ekzistas tamen kromaj sindikatoj, kiel ekzemple kristana (CGB,\nChristlicher Gewerkschaftsbund), alia por dungitoj, kiuj ne volis esti rigardataj kiel laboristoj (DAG,\nDeutsche Angestellten-Gewerkschaft), kaj aliaj por policanoj, por instruistoj de diversspecaj lernejoj kaj por oficistoj."}, {"text_idx": "#001023", "text": "La konstitucio garantias liberecon fondi sindikatecajn organizaj\u0302ojn. Do nuntempe ekzistas\nmemstaraj kaj konkurencaj sindikatoj por specifaj dungitoj, ekzemple pilotoj au\u0306 lokomotivestroj.\nPrecipe la lasta, GdL (Gewerkschaft der Lokfu\u0308hrer), ofte organizis strikojn, fakte en la lasta jaro nau\u0306 fojojn."}, {"text_idx": "#001024", "text": "Tial la parlamento decidis leg\u0302on kontrau\u0306 etaj sindikatoj. Validas la tarifkontrakto\nnur de la sindikato havanta la plej grandan nombron de membroj. Aplikeblas la principo:\n\u201eunu laborejo \u2013 unu tarifkontrakto\u201d."}, {"text_idx": "#001026", "text": "Tamen protestis ankau\u0306 la DGB-sindikato Verdi (Vereinte Dienstleistungsgewerkschaft), unuig\u0302inta sindikato por servoj, en kiu membras s\u0302oforoj, instruistoj, pos\u0302tistoj,\nflegistoj, edukistoj k.s. G\u0302iaj grupoj kelkbranc\u0302e apartenas al sindikatoj kun malmultaj"}, {"text_idx": "#001027", "text": "Protestis ankau\u0306 la politikaj partioj Linke (maldekstruloj) kaj Verduloj. Povas esti,\nke plendojn ricevos la konstitucio-kortumo, la plej alta jug\u0302ejo en Germanio."}, {"text_idx": "#001028", "text": "Still Life (\u201eKvieta vivo\u201d au\u0306 \u201eMuta naturo\u201d) akiris favoron en Japanio. La heroo laboras c\u0302e loka konsilio en suda Londono. Lia\ntasko: serc\u0302i parencojn de tiuj, kiuj mortis solaj kaj nezorgataj. Ankau\u0306 en 2008 japana\nfilmo pri juna funebraj\u0302isto, kiu iom post iom sentis fieron pri sia laboro, ricevis"}, {"text_idx": "#001029", "text": "Kredebla kialo de la populareco de tiuj filmoj estas, ke ankau\u0306 en Japanio, ne nur\nen grandaj urboj sed ankau\u0306 en kamparaj regionoj, multig\u0302as solecaj mortoj. Kaj nun\nhomoj komencas serioze konsideri kiel fini sian vivon, kaj kiel arang\u0302i la funebran"}, {"text_idx": "#001030", "text": "G\u0302is antau\u0306 c\u0302irkau\u0306 50 jaroj funebrajn ritojn en Japanio prizorgis komunumoj kaj budhismaj\ntemploj, kvankam lau\u0306loke malsimilis tradicioj kaj funebraj manieroj. Najbaroj arang\u0302is\nla tutan procezon, gvidate de plejag\u0302uloj kaj invitante budhismajn bonzojn. C\u0302iu familio\napartenis al budhisma templo, kie g\u0302i havis sian familian tombon."}, {"text_idx": "#001031", "text": "Tamen, pro rapida ekonomia evoluo post la 1960aj jaroj, multaj homoj translokig\u0302is\nen grandajn urbojn. Provincaj komunumoj komencis disfali, kaj multaj tomboj ne plu\nestas prizorgataj. En la urboj ne formig\u0302is novaj komunumoj kaj malfacilis al urbanoj\nac\u0302eti novajn tombojn pli proksimajn."}, {"text_idx": "#001032", "text": "Kaj en provincoj kaj en urboj la respondecojn de tiamaj komunumoj transprenis komercaj\nfunebraj\u0302istoj. Sed la komercigo de funebroj altigis la kostojn. Raportite estas, ke\nfunebro en Japanio kostas la ekvivalenton de 16 900 eu\u0306roj, kompare kun en Britio 904,"}, {"text_idx": "#001033", "text": "Rezulte, en la lastaj kelkdek jaroj multaj homoj, precipe en grandaj urboj, komencis\npridubi kaj pripensi la nunajn funebrajn ritojn. Aliaj kritike rigardis la budhismajn\ntemplojn, kiuj tradicie monopoligis funebraj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#001034", "text": "Ekzemple, oni atentigas pri tradicio, lau\u0306 kiu mortinto ricevas budhisman nomon, pro\nkio la familio pagas al la templo. Se ili volas imponan nomon, ili multe pagas, foje\nekvivalenton de pli ol sep mil eu\u0306roj. C\u0302i tiu lau\u0306mona diskriminacio kontrau\u0306as la instruon\nde Gotama Budho, la kreinto de budhismo."}, {"text_idx": "#001035", "text": "Tial, kvankam la plimulto de la japanoj ankorau\u0306 celebras tradiciajn funebrajn ritojn,\nmultaj ekserc\u0302as novan manieron por elmondig\u0302i lau\u0306 propra iniciato kaj gusto."}, {"text_idx": "#001036", "text": "Lau\u0306 enketo, jam c\u0302irkau\u0306 30 % de la mortintoj en Tokio estas kremaciataj sen funebraj\nceremonioj. Anstatau\u0306 tradiciaj ritoj, okazas amikara renkontig\u0302o memore al la forpasinto.\nKelkaj preferas, ke iliaj cindroj estu j\u0302etitaj en la maron au\u0306 enterigitaj sub arbon\nol lasitaj sub malvarma s\u0302tona tombo."}, {"text_idx": "#001037", "text": "La 8an de junio matene per telefonvoko al nia urbodomo mi informig\u0302is, ke tie oni (ankorau\u0306?)\nne aprobis la peton s\u0302ang\u0302i fenestron al pordo sur nia domo. Fakte, se nia luksemburgia\nnajbarino konsentus, urbodoma aprobo ne necesus. Sed s\u0302i ne konsentas."}, {"text_idx": "#001038", "text": "Preskau\u0306 duono \u2013 fakte 46 % \u2013 de la log\u0302antoj de Luksemburgio ne povas, c\u0302ar ne rajtas, influi la politikajn decidojn\nde la lando. La 7an de junio la luksemburgia voc\u0302donantaro povus aprobi per referendumo,\nke tio s\u0302ang\u0302ig\u0302u. Sed la voc\u0302donintoj ne konsentis."}, {"text_idx": "#001039", "text": "Eble mi rakontas malklaraj\u0302ojn. Nu, mi klarigu: el la 562 958 log\u0302antoj de Luksemburgio,\n258 679 (46 %) estas eksterlandanoj (pli ol trione portugaloj). Krom tio, la lando\nc\u0302iutage (sed ne c\u0302iunokte) \u201ekreskas\u201d pro la porlabora alveno de c\u0302. 167 000 translimuloj."}, {"text_idx": "#001041", "text": "Kiaj estas la tipaj voc\u0302donrajtuloj, s\u0302tatanoj de Luksemburgio? Nur duono estas profesie\naktiva, kaj 88 % el c\u0302i tiuj laboras en dungo s\u0302tata au\u0306 rekte dependa de la s\u0302tato. Ili\nestas mezume pli ol jardekon pli ag\u0302aj ol averag\u0302a log\u0302anto de la lando."}, {"text_idx": "#001042", "text": "La ekonomio de Luksemburgio certe ne funkcius, se g\u0302i dependus nur de la voc\u0302donhavantoj.\nC\u0302u do ne logike, ke delongaj log\u0302antoj de la lando, kiuj g\u0302in kunkonstruas kaj pagas\nal g\u0302i impostojn, rajtu baloti por ties parlamento, same kiel ili jam rajtas partopreni"}, {"text_idx": "#001043", "text": "G\u0302uste tiun demandon starigis la referendumo: C\u0302u longtempaj (10 jarojn) luksemburgiaj\nrezidantoj-nes\u0302tatanoj rajtu baloti en parlamentaj elektoj, kondic\u0302e, ke ili pli frue\npartoprenis lokajn au\u0306 eu\u0306ropajn elektojn en Luksemburgio?"}, {"text_idx": "#001044", "text": "Kaj krome du aliajn: C\u0302u luksemburgianoj rajtu baloti en parlamentaj elektoj ekde la\nag\u0302o de 16 jaroj, ne 18 jaroj kiel nun? C\u0302u oni limigu la dau\u0306ron de seninterrompa aneco\nen la registaro al 10 jaroj?"}, {"text_idx": "#001046", "text": "Tian rezulton jam antau\u0306timis la franca/luksemburgia verkisto/aktoro Claude Frisoni,\nkiu eldonis en marto satiran romaneton\nLettre d'amour au peuple qui ne connaissait pas le verbe aimer (Amletero al la popolo, kiu ne konis la verbon ami)."}, {"text_idx": "#001047", "text": "Temis pri la fikcia pacifika insul-s\u0302tato Vatounu (inspirita de Vanuatuo), kun tre\nmiksita log\u0302antaro kaj multaj \u201etransinsululoj\u201d. Tie regas granda ric\u0302eco kaj paradizaj cirkonstancoj, g\u0302is la tago, kiam la \u201everaj\u201d vatounu-anoj decidas, ke sufic\u0302is pri tiuj aliinsulanoj ... ke ilia restadloko prefere\nestu kratero de erupcianta vulkano."}, {"text_idx": "#001048", "text": "Luksemburgio certe ne staras rande de tia erupcio, sed io subgrunde bolas."}, {"text_idx": "#001049", "text": "Komence de junio la albanoj s\u0302okig\u0302is pro nova skandalo. La prokurorejo sekvestris proprietaj\u0302ojn\nde italo, kiu investis milionojn da eu\u0306roj i.a. en albanlingva televida kanalo \u201eAgon Channel\u201d. Akuzita estas Francesco Becchetti pro monlavado kaj nepago de impostoj."}, {"text_idx": "#001050", "text": "Ankau\u0306 en akvocentralo c\u0302e Kalivac\u0302 investis Becchetti, c\u0302efe ekde 2007, sed post tri\njaroj c\u0302esis la laboroj. Protestis kvar albanaj kompanioj kunlaborantaj kun Becchetti.\nNun estas konate, ke la italo plialtigis fakturojn pri laboro farita kaj materialoj\nac\u0302etitaj: tial la akuzoj pri monlavado."}, {"text_idx": "#001051", "text": "Becchetti, en Italio, rifuzas paroli kun albanaj prokuroroj. Li asertas, ke la akuzoj\nestas politike motivitaj, aparte dum antau\u0306elekta periodo en Albanio. Gazetoj, kiuj\napartenas al li, kritikis la albanan registaron. Ankau\u0306 en Italio levig\u0302as demandoj\npri Becchetti, sed g\u0302is nun forestas specifaj akuzoj."}, {"text_idx": "#001055", "text": "Por ebligi fruan rikolton en printempo la forcejo estas hejtata pere de sunbaterioj\nkaj bruligado de tergaso. Kiam tergaso brulas, estig\u0302as akvovaporo (H\n2). Tiuj du gasoj estas fluigataj en la forcejon, c\u0302ar la plantoj kreskas pli rapide,\nse la elcentaj\u0302o de karbondioksido estas pli alta ol en la atmosfero."}, {"text_idx": "#001057", "text": "Fruktoj el Au\u0306strio estas pli multekostaj ol ekzemple hispanaj, sed ili povas esti\nrikoltataj en matura stato kaj tial pli bone gustas. Importitajn fruktojn oni devas\nrikolti antau\u0306 maturig\u0302o, c\u0302ar la transportodau\u0306ro estas granda."}, {"text_idx": "#001058", "text": "Festanta la revenon de Astrosamantha"}, {"text_idx": "#001059", "text": "La plej fama itala virino \u2013 tiu, al kiu la itala gazetaro dedic\u0302is la plej larg\u0302an spacon ekde la pasinta novembro\n\u2013 estas nuntempe nek aktorino, nek kantistino, nek modelulino, nek koramikino de iu\ndikmuskola piedpilkisto. Temas (kiel malofta afero) pri sciencistino nome Samantha\nCristoforetti [samanta kristoforeti]. C\u0302u vi ne konas s\u0302in? Guglu s\u0302ian nomon kaj aperos\noceano da fotoj, artikoloj, filmoj pri s\u0302i kaj s\u0302ia agado: Interreto igis tiun seriozan\nkaj sens\u0302minkan junulinon vera stelo amaskomunikila."}, {"text_idx": "#001060", "text": "Ni unue diru, ke s\u0302i estas unu el la kvar italaj astronau\u0306toj dungitaj c\u0302e la Itala Kosma\nAgentejo. Naskig\u0302inta en Milano antau\u0306 38 jaroj kaj poste kreskinta inter la valoj kaj\nla montoj de la norda regiono Trentino \u2013 Alto Adige, Samantha Cristoforetti estas ege pli konata en kaj ekster Italio kiel\nAstrosamantha: tiel, menciante la pli kaj pli popularan pseu\u0306donimon de s\u0302ia\nTwitter-konto, la itala c\u0302efministro Matteo Renzi [mateo renci] mem salutis la italan \u201ekapitaninon\u201d okaze de s\u0302ia alterig\u0302o."}, {"text_idx": "#001061", "text": "La sciencistino, magistrig\u0302inta dufoje kaj poste distingig\u0302inta inter 8500 aspirantaj\nastronau\u0306toj, partoprenis ekde la 24a de novembro 2014 la sciencan mision\nFutura, efektivigitan c\u0302e la Internacia Kosmostacio (IKS). Por obteni c\u0302i tiun postenon, s\u0302i\ndevis montri sin kapabla plenumi plej diversajn taskojn kaj alfronti iujn ajn problemojn."}, {"text_idx": "#001062", "text": "\u201eDum mia restado en IKS\u201d, s\u0302i deklaris al la itala j\u0302urnalistino Gaia Giorgetti antau\u0306 sia forveturo, \u201emi devos okupig\u0302i pri simpla bontenado, elektraj problemoj, mastrumado de la provizoj,\nkiuj alvenos per s\u0302arg\u0302veturiloj. Sed mia c\u0302efa rolo estos efektivigi tutan serion da\nsciencaj testadoj, ok el kiuj organizas Italio. Mi pristudos materialojn, brulaj\u0302ojn,\nkaj mi faros fiziologiajn testojn, kiel eksperimenta kobajo. La kosmo ebligas observi\nfenomenojn kaj procezojn okazantajn sen la tera gravito.\u201d"}, {"text_idx": "#001063", "text": "S\u0302i ne estis sola en tiu c\u0302i misio: s\u0302iaj du kunvojag\u0302antoj el la tero al IKS estis la\nrusiano Anton S\u0302kaplerov kaj la usonano Terry Virts. En IKS ili renkontis tri kromajn\nsciencistojn. Samantha, kiu regas la anglan kaj la rusan (kio ebligis al s\u0302i bone komunikig\u0302i\nkun siaj kolegoj; ofte ili uzis miksaj\u0302on de la du idiomoj), revenis teren post ekzakte"}, {"text_idx": "#001064", "text": "S\u0302i alterig\u0302is la 11an de junio, fiera ne nur pri la tuta g\u0302enerala sperto travivita,\nsed ankau\u0306 pri la rekordo de s\u0302i fres\u0302e atingita: oni fakte memorados s\u0302in, g\u0302is alia esploristino\nrefoje rompos la rekordon, kiel la ino, kiu restis plej longe en la kosmo. La tuta\nrevena operacio estis spektata televide kaj interrete en Italio kaj ne nur. Kiam s\u0302i\nalvenis al la bazo, situanta en Bajkonur (Kazah\u0302io) (el la sama loko s\u0302i estis ekfluginta\nen novembro), s\u0302i esprimis du dezirojn: mang\u0302i finfine fres\u0302an miksitan salaton kaj dus\u0302ig\u0302i:\nen la kosmo c\u0302i tio ne eblas, kaj s\u0302i devis lavi sin per spongo kaj aliaj provizoraj"}, {"text_idx": "#001065", "text": "\u201eMi g\u0302ojas esti c\u0302i tie kaj havi la eblon fari veran dus\u0302on, sed mankos al mi la ideo\npovi s\u0302vebi libere\u201d, asertis Cristoforetti el Houston post sia alterig\u0302o. Tie, en Usono, s\u0302i estas devigita\npasigi periodon de readaptig\u0302o al la vivo sur la tero kaj aparte al g\u0302ia gravito. Pri\nla famo, kiun s\u0302i iom neatendite (almenau\u0306 en tiaj dimensioj) gajnis en la lastaj monatoj,\ns\u0302i deklaras sin kontenta, sed jam preta kaj ema reveni al sia normala esplorista vivo:\n\u201eLa tasko de astronau\u0306toj ne estas farig\u0302i famuloj: mi certas, ke tiu c\u0302i granda bruo"}, {"text_idx": "#001066", "text": "Restos longe tamen la mesag\u0302oj, la fotografado, la intervjuoj al italaj televid-elsendoj\n(ekzemple en februaro, dum la historia muzika festivalo de Sanremo, kiam s\u0302i plurfoje\nrotaciigis la mikrofonon, respondante al la demandoj de la prezentisto), kiuj igis\ninfanojn (kaj ne nur) revi. Samantha aperigis c\u0302iutage en Interreto plurajn multkolorajn\nfotojn faritajn el la kosmo: jen insularoj, montoj, riveroj, lagoj, maroj, urboj kaj\naliaj homaj konstruaj\u0302oj, kiajn neniu estis antau\u0306e vidinta. C\u0302iu foto estis komentata\nTwitter dulingve, en s\u0302ia gepatra lingvo (la itala) kaj en la angla."}, {"text_idx": "#001067", "text": "Aldonis Samantha: \u201eKiel lernejano, mi neniam elstaris pri geografio, sed iom post iom la tero ig\u0302is al\nmi konata, kaj mi sukcesis rekoni c\u0302e la unua rigardo la diversajn areojn de la planedo.\u201d Post 200 tagoj s\u0302vebadi ig\u0302as plej normala ago: \u201eEstas eble transdoni objekton al kolego, simple lanc\u0302ante g\u0302in al li. Antau\u0306hierau\u0306 mi\nestis j\u0302etonta pos\u0302telefonon al mia kuracisto, sed poste mi haltis, kaj mi ekkonsciis,\nke mi ne plu estas en la kosmo!\u201d"}, {"text_idx": "#001068", "text": "\u201eMi neniam forgesos la vivon en IKS, je 400 kilometroj super la tero (kiujn veturilo\nSojuz lau\u0306iras ene de apenau\u0306 8 minutoj je la nekredebla rapido de 27 000 km/horo), dum c\u0302iuj\nc\u0302i monatoj. Mi sentos la mankon de tiu privilegiita fenestro por rigardi la teron.\u201d Kion s\u0302i mang\u0302is? C\u0302efe kvinoon (herbecan jaran planton de la familio amarantacoj kultivatan\nprecipe pro la grajnoj ric\u0302aj je proteinoj), skombron, sed ankau\u0306 kelkspecajn legomojn.\nOni faris teston pri nutrado; pli precize pri la rilato inter nutrado kaj sano. Pri\ndormado, la astronau\u0306toj dormis ene de s\u0302vebantaj litsakoj alkroc\u0302itaj al muro. Filmo\nkun detala priskribo haveblas c\u0302e la retpag\u0302o"}, {"text_idx": "#001069", "text": "Kiujn karakterajn ecojn devas, fine, havi astronau\u0306to? \u201eLi/s\u0302i devas elteni la longecon kaj la malfacilecon de la trejnig\u0302o: g\u0302i estas ne malsama\nol maratono, do bezonatas dau\u0306raj sinkoncentrado kaj sindedic\u0302o.\u201d La trejnig\u0302o, al kiu Samantha Cristoforetti aludas, dau\u0306ris c\u0302irkau\u0306 2,5 jarojn: en la\nunuaj ok monatoj oni studas la teorion, la funkciadon de la diversaj IKS-aparatoj."}, {"text_idx": "#001070", "text": "Poste venas la praktika parto: oni devas scipovi interveni kun la celo savi la vivon\nde la kolegoj kaj g\u0302enerale gardi la kosmostacion. Oni imitas rutinon kaj neantau\u0306viditaj\u0302ojn,\nlernigante la manieron savi, se necese, la dej\u0302orteamon (en januaro Samantha kaj s\u0302iaj\nkolegoj devis vere alfronti iun dang\u0302eran situacion) kaj solvi eventualajn averiojn."}, {"text_idx": "#001071", "text": "La plej signifoplenaj momentoj estis, lau\u0306 Samantha, la alveno al IKS, la komenca konstato\npri la foresto de pezo, samkiel la fina vojag\u0302o, \u201ekiam la veturilo\nSojuz disig\u0302is kaj ni vidis nian lastan kosman sunlevig\u0302on\u201d. (Penvaloras tie c\u0302i atentigi, ke pro la konstanta movig\u0302o de la IKS la astronau\u0306toj\nspertis 16 ektagig\u0302ojn kaj 16 sunsubirojn c\u0302iutage.)"}, {"text_idx": "#001073", "text": "La akcidento de C\u0302ernobilo 30 jarojn poste"}, {"text_idx": "#001074", "text": "Pasis preskau\u0306 30 jaroj, sed multaj legantoj certe memoras, kio okazis la 26an de aprilo\n1986: en C\u0302ernobilo, ukraina urbo g\u0302is tiam sena je aparta famo, eksplodis nuklea reaktoro\n(kiun oni kutimas indiki per la siglo RBMK) havanta altan koeficienton de potenco.\nTemas pri la plej serioza nuklea akcidento iam okazinta en la homa historio."}, {"text_idx": "#001075", "text": "Estis tiam eligitaj 5,2 milionoj da terabekereloj. (Bekerelo estas la mezurunuo de\nradioaktiveco, el la nomo de la franca fizikisto Antoine Henri Becquerel, kiu en 1896\nhazarde malkovris radioaktivecon.) Por kompreni la gravecon de tiu akcidento, la radiado\nprovokita de la atomaj bomboj j\u0302etitaj sur Japanion dum la dua mondmilito havis apenau\u0306"}, {"text_idx": "#001076", "text": "La kau\u0306zoj de la akcidento estis pluraj: unue kulpis erara projektado de la centralo,\nsed ludis rolon ankau\u0306 serio da gravaj homaj eraroj. Dum rutina kontrolo rilate al\nla kapablo de la sistemo funkcii je malalta povumo, la reaktoro farig\u0302is nestabila,\nc\u0302ar g\u0302i ne ricevis sufic\u0302e da malvarmiga akvo. Oni estis malaktiviginta kelkajn gravajn\nfunkciojn de la sistemo, kiuj rilatis interalie al la eblo de au\u0306tomata estingado.\nKiam la situacio forglitis el la manoj de la laboristoj, ili estis devigitaj klopodi\nhaltigi la reakcion per alternativaj rimedoj."}, {"text_idx": "#001077", "text": "Dum tiu fina kaj senespera provo ili tamen kau\u0306zis potenc-pinton: c\u0302i-lasta do dec\u0302enigis\neksplodon, kiu dissaltigis la supran (s\u0302talan) protektoplaton kun proksimuma pezo de\n1000 tunoj. Sekve de tio liberig\u0302is radioaktivaj vaporoj kaj fisiaj produktoj en la\natmosferon. Post kelkaj sekundoj sekvis kroma eksplodo, kiu elj\u0302etis fragmentojn de\nbrulaj\u0302o el la kerno de la reaktoro."}, {"text_idx": "#001078", "text": "La reaktoroj de la klaso RBMK estis projektitaj sen la sekureca volbo el s\u0302talo kaj\nbetono, kiu ekzistas sur la plimulto de nukleaj instalaj\u0302oj: tial post la eksplodo\nabsolute neniu mekanismo povus iom reteni la radiadon. La reaktoro brulis dum dek\ntagoj, eligante almenau\u0306 kvin elcentojn de la 192 tunoj da radioaktiva brulaj\u0302o tie"}, {"text_idx": "#001079", "text": "Vastaj areoj de la c\u0302irkau\u0306anta teritorio estis frapitaj: pli precize, 150 000 kvadrataj\nkilometroj da teritorio en Ukrainio, Belorusio kaj Rusio estis preskau\u0306 tuj deklaritaj\npoluitaj (kun niveloj de radiado, kiuj atingis 38 000 bekerelojn por kvadrata metro),\nc\u0302efe fare de izotopoj de cezio, stroncio kaj jodo."}, {"text_idx": "#001080", "text": "La deviga evakuado estis poste etendita al areo de 4300 kvadrataj kilometroj, kaj\noni devis permanente relog\u0302igi 336 000 personojn aliloke. Tri jardekojn post la akcidento\nla registaro de Ukrainio plue malpermesas vivi c\u0302irkau\u0306 la centralo en 30-kilometra\nradiuso. La nombro de la homaj viktimoj de la katastrofo estas temo de debato. En\nla loko de la akcidento du laboristoj mortis tuj, kaj 28 pliaj mortis ene de tri monatoj\npost sia elmetig\u0302o al 20-siverta radiado."}, {"text_idx": "#001084", "text": "La plej maltrankviliga aspekto estas, ke la plimulto de la radioaktiva materialo plu\nkus\u0302as ene de la reaktoro. G\u0302i estas protektita de \u201esarkofago\u201d s\u0302tala kaj betona, konstruita kiel portempa solvo tuj post la katastrofo. Tamen tiu\nujo estas lau\u0306grade difektig\u0302anta kaj el la centralo ja elfluas kelke da radiado. Oni\ndo planis instaladon de nova uja strukturo g\u0302is la fino de 2015, kio protektos la c\u0302irkau\u0306an\nmedion kaj la homan sanon dum tuta jarcento."}, {"text_idx": "#001086", "text": "C\u0302i-jare, en 2015, okazas tutmonde ceremonioj por memorigi la 70an datrevenon de la\nfino de la dua mondmilito kaj de la liberigo el fas\u0302ismo kaj koloniismo. Kaj en Eu\u0306ropo\nkaj en Azio politikistoj kaj gvidantoj de la koncernaj landoj kunig\u0302as por ne forgesi\nla militon kaj por j\u0302uri kunlabori por monda paco."}, {"text_idx": "#001087", "text": "Kvankam veras, ke en la nuna mondo dau\u0306ras bataloj kaj konfliktoj, almenau\u0306 kelkloke\nja videblas provoj limigi suverenajn rajtojn cele al komuna agado, ekzemple Eu\u0306ropa\nUnio. Membroj sag\u0302e pritraktis la finon de la milito, ne plu luktante, sed diskutante."}, {"text_idx": "#001088", "text": "Kia, tamen, estas la situacio en orienta Azio? C\u0302u finig\u0302is la postmilita periodo? Tute\nne. La cikatroj de la dua mondomilito ankorau\u0306 videblas, ec\u0302 doloras kaj sangas. Ekzemple,\nla korea duoninsulo restas duonigita inter norda kaj suda partoj kaj dau\u0306re minacas"}, {"text_idx": "#001089", "text": "Rilate Japanion, la c\u0302efrolulon en la invada milito en Azio, ankorau\u0306 ekzistas teritoriaj\ninsulo-disputoj kun tri najbaraj landoj, C\u0302inio, Koreio kaj Rusio. Tiaj landaj problemoj\nestis g\u0302enerale solvitaj kadre de la sanfranciska pactraktrato de 1951, kiam Japanio\nfordonis c\u0302iujn teritoriojn, kiujn g\u0302i forrabis au\u0306 alimaniere akiris."}, {"text_idx": "#001090", "text": "Sed nek C\u0302inio, nek Koreio, nek Rusio partoprenis la kunsidojn en Sanfrancisko kaj\ndo ne subskribis la traktaton. Ili poste kaj aparte starigis rilatojn kun Japanio,\ntamen la teritoriaj disputoj ankorau\u0306 pendas. Kaj dume en tiuj c\u0302i landoj furiozas naciismo,\nkio ne ebligas seriozajn traktadojn por solvi la situacion."}, {"text_idx": "#001091", "text": "Per la traktato Japanio s\u0302ajne regajnis sian suverenecon kaj do sendependig\u0302is. Al Unuig\u0302intaj\nNacioj (UN) g\u0302i alig\u0302is en 1956. Sed verdire la sendependig\u0302o estis nur supraj\u0302a, c\u0302ar\ndau\u0306re okupis la landon Usono."}, {"text_idx": "#001092", "text": "Subskribitaj estis la traktato pri sekureco inter Japanio kaj Usono kaj la akompana\ntraktato pri la statuso de la usona armeo en Japanio. Ili pli pezas ol la japana konstitucio.\nRezulte ekzistas 132 usonaj militbazoj kaj c\u0302. 50 000 usonaj militpersonoj en Japanio.\nIli g\u0302uas eksterteritoriajn rajtojn, tiel ke ekzemple la japana polico ne povas prienketi\nkrimojn de usonaj soldatoj sen konsento de usonaj au\u0306toritatoj."}, {"text_idx": "#001093", "text": "En la gubernioj Tokio kaj najbara Kanagawa trovig\u0302as grandegaj bazoj: la aerbazoj Yokota\nkaj Acugi kaj la haveno de Yokosuka, la hejma haveno de usona aviadilportanta s\u0302ipo.\nPor tiuj aerbazoj Usono okupas vastan aerspacon etendig\u0302antan de la okcidenta parto\nde Tokio al la najbaraj ok gubernioj je alteco de 2400 m - 7000 m. Japanaj aviadiloj\ndevas akiri permeson de la usona aerarmeo por flugi en tiu c\u0302i aerspaco, kio ne eblas"}, {"text_idx": "#001094", "text": "Do c\u0302iuj flugoj el la flughaveno Haneda, Tokio, al la okcidento, inkluzive de Osaka,\nKyushu, Koreio kaj C\u0302inio, devas ekflugi orienten, kaj poste turni sin okcidenten.\nPro tiu c\u0302irkau\u0306iro komercaj aviadilaj kompanioj perdas jare ekvivalenton de pli ol"}, {"text_idx": "#001095", "text": "Usonaj militaviadiloj, kiuj de- kaj al-terig\u0302as, ne flugas super la domojn de usonaj\nmilitpersonoj, sed super tiuj de japanoj. Tio estas diskriminacio kaj grava atenco\nkontrau\u0306 la homaj rajtoj. La damag\u0302o severas en Okinavo (\u201eSendependig\u0302o \u2013 c\u0302u senbaza?\u201d MONATO 2015/4, p.8)."}, {"text_idx": "#001096", "text": "Okinavanoj kaj aliaj japanoj petis la Konsilion pri Homaj Rajtoj de UN, ke g\u0302i agu.\nTamen tiuj petoj ne estas akceptitaj pro artikolo 107 de la UN-c\u0302arto kaj la lau\u0306a statuso\nde Japanio kiel dummilita malamika s\u0302tato."}, {"text_idx": "#001097", "text": "Japanio pagas 20 % de la tuta bug\u0302eto de UN, plej multe post Usono, sed ankorau\u0306 estas\ntraktata kiel triaranga s\u0302tato. En 1995 la G\u0302enerala Asembleo de UN decidis per pli\nol du-triona plimulto aboli la artikolojn pri malamikaj s\u0302tatoj (Germanio, ekzemple,\nne plu estas tiel konsiderata)."}, {"text_idx": "#001098", "text": "Tamen por ratifi la decidon necesas la apogo de du trionoj de la membro-s\u0302tatoj, inkluzive\nde c\u0302iuj anoj de la Sekureca Konsilio, kio longe dau\u0306ros."}, {"text_idx": "#001100", "text": "Dum kelka tempo, en la angla urbo Oksfordo, oni povis observi viglan konstruadon en\nla strato Walton, vid-al-vide de la renoma eldonejo\nOxford University Press. Nun, finfine, aperas tie nova kaj nekutima konstruaj\u0302o, kiu igas homojn scivolaj.\nKio g\u0302i estas? Temas pri la plej juna \u201eido\u201d de la oksforda universitato, pri la nova hejmo de\nBlavatnik School of Government (Esperante: Lernejo Blavatnik pri Regado), loko, kie kunfandig\u0302as multnacia kapitalisma\nagado, filantropia bonkoreco kaj scienca studado."}, {"text_idx": "#001101", "text": "La fakejo estis fondita en la jaro 2010 kiel internacia scienca institucio, kiu celas\nal mondo pli bone gvidata, servata kaj regata. Lau\u0306 aserto de universitata informisto,\ng\u0302iaj studentoj (38 en 2012, 120 en 2015) plibonigos tutmonde kaj la kvaliton de registaroj\nkaj ilian publikan politikan agadon, pere de instruado, esplorado kaj partoprenado.\nC\u0302io c\u0302i eblas danke al malavara donaco fare de Leonard Blavatnik. Naskig\u0302inte en la\nurbo Odeso kaj kreskinte en Moskvo, li poste farig\u0302is usona civitano kaj estas nun\nrigardata kiel la plej ric\u0302a homo vivanta en Britio."}, {"text_idx": "#001102", "text": "Kiel entreprenisto kaj bonfaranto, kiu plenumis siajn studojn en la universitatoj\nHarvard kaj Columbia, li akiris sian monon pere de tutmondaj industrioj interalie\nen la fakoj mina, kemia kaj telekomunika. Lia propra kontribuo al la nova lernejo\nestis 75 milionoj da pundoj (proksimume 102 milionoj da eu\u0306roj au\u0306 114 milionoj da usonaj"}, {"text_idx": "#001103", "text": "G\u0302is nun la centro okupis tri malsamajn lokojn. La nova konstruaj\u0302o, kiu oficiale malfermig\u0302os\nc\u0302i-au\u0306tune, estos hejmo por la tuta fakejo. G\u0302in dezajnis la mondfama arkitekturejo\nHerzog and de Meuron, kiu famig\u0302is interalie pro la dezajno de la pekina sporta stadiono en 2008. La impresa\nkonstruaj\u0302o estis speciale dezajnita por ebligi liberajn diskutadon, interagadon\nkaj kunlaboradon. G\u0302i enhavos grandan prelego-teatron kaj lernoc\u0302ambrojn, de diversa\ngrandeco, ekipitajn per plej modernaj teknologioj. Nefermita forumo (angle:\nopen forum) aparte invitos pro sia abunda natura lumo. C\u0302i tie estos spaco por ekspozicioj, diskutoj"}, {"text_idx": "#001104", "text": "Cetere la tuta entrepreno meritas atenton pro siaj ekologiaj ideoj. Hejtado kaj fres\u0302aerprovizo\nfunkcios plej energis\u0302pareme. Oni utiligos sunpanelojn kaj geotermian energipumpilon.\nLa pluvakvo, siavice, estos kolektata. Jen, sume, plia lumturo en la medio de universitata"}, {"text_idx": "#001106", "text": "En 2012 la plej granda farejo de paperaj vindaj\u0302oj en Japanio raportis, ke la produktado\nde vindotukoj por maljunuloj superas tiun por beboj. Tiel maljunig\u0302as la japana socio.\nEn 2060 du el kvin japanoj (39,9 %) estos 60-jaraj au\u0306 pli."}, {"text_idx": "#001107", "text": "Hodiau\u0306 maljunig\u0302as la popolo de multaj evoluintaj landoj, tamen nenie pli rapide ol\nen Japanio. Fakuloj nomas socion, kies log\u0302antaro pli-ol-65-jara atingas 14 % de la\ntuta popolo, \u201emaljuna socio\u201d, kaj c\u0302e 21 % \u201esupermaljuna socio\u201d."}, {"text_idx": "#001108", "text": "Japanio bezonas nur 13 jarojn por farig\u0302i supermaljuna socio, dum Germanio bezonas\n41, Francio 44 kaj Britio 54 jarojn. C\u0302i tiu rapida s\u0302ang\u0302o, en kiu la popolo maljunig\u0302as,\ndonas malluman, ec\u0302 mornan perspektivon pri la estonteco, kaj prezentas problemojn"}, {"text_idx": "#001109", "text": "C\u0302ar multaj maljunuloj ne povas vivteni sin en sia domo, kaj familianoj ne povas ilin\napogi, ili volas au\u0306 devas log\u0302i en maljunulejoj. Sed pro manko de maljunulejoj, nun\nen Japanio pli ol duonmiliono atendas por esti akceptitaj en tiuj c\u0302i relative malaltkostaj"}, {"text_idx": "#001110", "text": "Krome mankas prizorgantoj kaj flegistoj, c\u0302ar salajroj kaj laborkondic\u0302oj en maljunulejoj\nne bonas. Antau\u0306videble, lau\u0306 la japana bonfara ministerio, en 2025 mankos c\u0302irkau\u0306 300 000\nflegistoj kaj aliaj helpantoj. Alia problemo: la nombro de maljunuloj suferantaj pro"}, {"text_idx": "#001111", "text": "Levig\u0302as la demando, kiu ne nur fizike, sed ankau\u0306 finance subtenos maljunig\u0302antan popolon.\nEn 1960 unu emeriton subtenis 11,1 pli junaj homoj (inter 20 kaj 64 jaroj). En 2025\nestos nur 1,8 \u201ejunuloj\u201d por c\u0302iu emerito. Nun oni demandas sin, kiel la japana socio povos elteni tian s\u0302arg\u0302on."}, {"text_idx": "#001112", "text": "La japana vestaj\u0302o \u201ekimono\u201d prezentas simbolon de la landa kulturo. Tamen malpliig\u0302as la nombro de kimono-portantoj.\nKvankam antau\u0306 30-40 jaroj japanaj maljunuloj g\u0302in surhavis, nun normalas, ke ili portas\nokcidentajn vestaj\u0302ojn. Oftas, ke junuloj neniam surhavis kimonon."}, {"text_idx": "#001113", "text": "Kimono kaftane aspektas kaj montras diverskolorajn bildojn au\u0306 desegnaj\u0302ojn. En la japana\n\u201ekimono\u201d signifas lau\u0306vorte \u201esurhavaj\u0302o\u201d au\u0306 \u201evesto\u201d."}, {"text_idx": "#001114", "text": "Ac\u0302eti kimonon malsamas ol ac\u0302eti okcidentan veston. Unue, g\u0302i ne vendatas en normala\nfasonejo, sed en fakfasonejo nur por kimonoj, nomata\ngohukuja. Due, g\u0302i estas fasonata el plena vestos\u0302tofo lau\u0306 la korpo de la mendinto kaj necesas\npreskau\u0306 unu monato por g\u0302in finfari. G\u0302i kostas minimume 30 000 enojn (proksimume 220"}, {"text_idx": "#001115", "text": "Nuntempe malmultas okazoj, kiam japanoj surhavas kimonon. Temas pri tradiciaj au\u0306 memorigaj\nokazaj\u0302oj, kiel novjara vizito al sanktejo au\u0306 geedzig\u0302a ceremonio lau\u0306 tradicia maniero.\nSed ec\u0302 tiam oni ofte ne plu portas kimonon."}, {"text_idx": "#001116", "text": "Raportite estas, ke krizig\u0302as la kimono-industrio. En 2011 la brita novaj\u0302o-servo BBC\ninformis, ke, c\u0302ar oni ne ac\u0302etas kimonojn, la laboristoj ne povas sin vivteni kaj ne\nvenas junuloj por lerni kiel fasoni kimonojn. Aliflanke la estonteco ne tute nigras.\nGazeto en Finnlando raportis, ke g\u0302inzos\u0302tofa kimono videblis dum modo-foiro."}, {"text_idx": "#001117", "text": "Hodiau\u0306 ne necesas vivi kiel la prapatroj kaj, ekzemple, porti kimonon en c\u0302iutaga vivo.\nEblas nun g\u0302ui nunajn kaj novajn kimonoformojn. Ne malpliig\u0302is okazoj por g\u0302in surhavi,\nkaj kimonon porti ebligas al junuloj sperti popolvestaj\u0302on."}, {"text_idx": "#001118", "text": "Mi gratulas vin pro la grafike belaspekta maja numero de nia kara revuo MONATO. Nun, krom bona enhavo, g\u0302i havas ankau\u0306 belan vestaj\u0302on."}, {"text_idx": "#001119", "text": "Fine de 2014 aperis en Slovakio\nLa libro pri kunsento (ISBN 978-80-8149-027-9). La 223-pag\u0302an volumon verkis Milan S\u030cis\u030cmis\u030c [s\u0302is\u0302mis\u0302]. G\u0302ia\nTradicioj kaj personoj (ne nur) de la slovaka vegetarismo."}, {"text_idx": "#001120", "text": "La libro estas dividita en ses c\u0302apitrojn, kiuj pritraktas diversajn temojn de vegetarismo.\nLeganto trovas tie verajn kaj ankau\u0306 ridigajn rakontojn, mallongajn citaj\u0302ojn, fotojn\nktp, kiuj enkondukas la historion de vegetarismo en Slovakio kaj en la mondo."}, {"text_idx": "#001121", "text": "Fakuloj taksas la volumon (haveblan nur en la slovaka lingvo) valora konsultlibro.\nG\u0302i estas verkita en facila lingvaj\u0302o sed lau\u0306 dinamika maniero. G\u0302in eldonis Slovaka\nNacia Biblioteko kaj Nacia Biografia Instituto en la urbo Martin."}, {"text_idx": "#001123", "text": "C\u0302u la homojn trafos la fino de la dinosau\u0306roj?"}, {"text_idx": "#001125", "text": "\u201eSe oni faros nenion por c\u0302esigi tiun c\u0302i procezon, la homa specio ne nur malaperos,\nsed vers\u0302ajne estos unu el la unuaj, kiuj estingig\u0302os\u201d, klarigis al BBC la respondeculo de la esploro Gerardo Ceballos. La studaj\u0302o, eldonita\nScience Advances, konsideris la estingig\u0302an indicon de vertebrulaj specioj. Kiel? Simple per analizo\nde la fosilioj de la specioj jam estintece malaperintaj. Ekde 1900, lau\u0306 la esploro,\npli ol 400 vertebruloj malaperis, kaj la rapido de tiu fenomeno nun pliig\u0302as."}, {"text_idx": "#001126", "text": "La kau\u0306zoj estas diversaj kaj inkluzivas interalie klimatan s\u0302ang\u0302ig\u0302on, poluadon kaj\nsenarbarigon. Ofte citata ekzemplo: la esploristoj asertas, ke ene de apenau\u0306 tri homaj\ngeneracioj perdig\u0302os la nekalkuleblaj profitoj rezultantaj el la polenado en la agrikultura\nfako. Fakte abeloj sur la tero estas, lau\u0306 c\u0302i-rilata taksado, pereantaj."}, {"text_idx": "#001127", "text": "Sekureco de energi-fontoj, klimato-politiko kaj ekonomia kresko trovig\u0302is inter la\nc\u0302efaj temoj traktataj dum somera pintkunveno de la c\u0302efministroj de la Vis\u0302egrada Grupo,\nau\u0306 V4, konsistanta el C\u0302eh\u0302io, Hungario, Pollando kaj Slovakio."}, {"text_idx": "#001128", "text": "Kun la franca prezidanto Franc\u0327ois Hollande ili diskutis la komunan sekurecan kaj defendan\npolitikon de Eu\u0306ropa Unio (EU) kaj la sekurecan situacion en Ukrainio. Diskutataj estis\nankau\u0306 enmigrado kaj la financaj problemoj de Grekio. La kunsido okazis en la slovaka"}, {"text_idx": "#001130", "text": "Malpli ol unu elcento da interezoj por mono en s\u0302parlibro au\u0306 g\u0302irokonto en Au\u0306strio \u2013 kaj de tiu sumeto unu kvarono iras al la ministro pri financo. Restas preskau\u0306 nul.\nC\u0302u kas\u0302i la kapitalon sub matraco au\u0306 en s\u0302trumpo? Au\u0306 mals\u0302pari la monon por rapida au\u0306to\nkaj vojag\u0302o c\u0302irkau\u0306 la mondo?"}, {"text_idx": "#001131", "text": "Multaj havas pli bonan ideon. Ili renovigas, pligrandigas au\u0306 ec\u0302 novkonstruas domon.\nBona investo estas la izolado de domo kontrau\u0306 varmoperdo. Sekve la hejtkostoj estas\nnur unu triono au\u0306 kvarono kompare kun neizolita domo. Krome en somero la varmego restas\nlonge ekstere de la muroj. Nemirinde, ke nun c\u0302ie en Vieno oni vidas konstruejojn,"}, {"text_idx": "#001132", "text": "Mi legis kun intereso la junian numeron de MONATO, precipe la artikolojn pri la persona instigilo kaj pri la Loreta Vojo. Belaj koloraj\nfotoj (ne nur front-pag\u0302e!), sed kial tiom grandaj? Krome mi rimarkis, ke ne pli ol\n12 personoj kontribuis, el kiuj la c\u0302efredaktoro kaj Roberto Pigro (dufoje). C\u0302u mankas\nal MONATO kontribuantoj kaj kontribuaj\u0302oj?"}, {"text_idx": "#001133", "text": "Oni j\u0302us enmanigis al mi la majan numeron de MONATO. Dankon pro la sendado. Kaj krome, g\u0302i estas belega! Gratulojn!"}, {"text_idx": "#001134", "text": "Grava principo de MONATO estas, ke kontribuantoj traktu propralandajn aferojn. Mi, lau\u0306radika germano apud\nla franca landlimo kun dugeneracia antau\u0306scio, neniam au\u0306dacus skribi pri Grekio. Sed\njam delonge la c\u0302iutagaj frumatenaj novaj\u0302oj pus\u0302is min al la komputilo."}, {"text_idx": "#001135", "text": "Tamen mi rezistis c\u0302iutagan efemeran komentadon neniam aktualan por nia magazino, dece\natendante la solvon de la greka tragedio. Ankau\u0306 en la nunaj tagoj, fine de junio,\nne videblas fino. Evidentig\u0302as nur kulmino de nesolvebla krizo, eble eklipsa punkto"}, {"text_idx": "#001136", "text": "La hodiau\u0306a informo estis, ke post la eu\u0306ropa internministra konferenco, kiu rifuzis\nnovajn trukoprovojn deflanke de la greka registaro, por Germanio restos porgreka garantio\nde 80 miliardoj da eu\u0306roj (el la tiulandaj s\u0302uldoj de entute 320 miliardoj)."}, {"text_idx": "#001137", "text": "Estu felic\u0302a, se vi ne estas eu\u0306ropano. Se ne, kara eu\u0306ropa kuncivitano, bonvolu kalkuli\nkun mi: 80 miliardoj dividite per 80 milionoj da germanlandaj log\u0302antoj sekvigas 1000\neu\u0306rojn por c\u0302iu persono, certe ne pluse. Kaj tiu kalkulo rajtigas min skribi pri Grekio,"}, {"text_idx": "#001138", "text": "Simpla kalkulo por via estonteco sub la sanktaj signoj de Bruselo: dividu la miliardojn\nper mil, kaj vi vidas la milionojn da eu\u0306roj, kiujn vi bezonas rilatigi al la log\u0302antoj\nde via lando. Tiam vi scias, kiom da s\u0302uldoj via registaro surmetos sur vian dorson\nnur por tiu c\u0302i eta afero aktuale diskonigita. Kaj pripensu, c\u0302u vi kiel ordema civitano"}, {"text_idx": "#001139", "text": "Cetere, la konduto de la greka registaro, kiu lau\u0306te parolas pri la digno kaj la honoro\nde la greka popolo, kvankam temas nur pri s\u0302uldoj kontrakte repagendaj, senhonorigas\nc\u0302iun eu\u0306ropan civitanon, kiu ne pretendas, ke iu alia transprenu la proprajn s\u0302uldojn."}, {"text_idx": "#001140", "text": "Kaj ankau\u0306 la aliaj registaroj en EU simile senhoneste agadas, dau\u0306re dorlotante malbonkondutan\nmembron. Krome, en Eu\u0306ropo estas pluraj landoj, kiuj pene sanigis sin mem, kaj aliaj,\nkiuj estas ankorau\u0306 en pli mizera stato ol la greka s\u0302tato."}, {"text_idx": "#001141", "text": "C\u0302iu humanisme edukita eu\u0306ropa burg\u0302o povas nur miri, ke la hodiau\u0306aj grekoj kredas, ke\npor la lau\u0306dira lulilo de la demokratio validu aliaj reguloj ol por la cetera mondo.\nJes ja, Eu\u0306ropo estas kulture ligita terpeco jam de tri jarmiloj."}, {"text_idx": "#001142", "text": "Sed se oni vere intencas starigi funkciantan ekonomian eu\u0306ropan pakton, tiam regu reguleco,\nsincereco kaj honesteco, por c\u0302iu nedisputeblaj."}, {"text_idx": "#001143", "text": "Du okazaj\u0302oj en la litovia aviado de la pasinta printempo pruvas, ke tiu sektoro en\nLitovio ne prosperas: aviadilo falis, kompanio bankrotis ..."}, {"text_idx": "#001144", "text": "La 16an de majo 2015 en Litovio estis tragika informo \u2013 super Balta Maro dum favoraj veterkondic\u0302oj malaperis aviadilo. G\u0302i apartenis al eta\nKlaipe\u0307dos avialinijos (Fluglinioj de Klaipe\u0307da), kiu aktivas precipe sur agrikultura kampo (sterkos\u0302utado),\nsed ankau\u0306 ofertas servojn de aera fotado kaj filmado kaj transportado de paras\u0302utistoj.\nTiu c\u0302i en la jaro 1981 produktita unumotora rusa aviadilo\nAn-2 flugis de la sveda urbo Gotenburgo al Klaipe\u0307da. La litova kompanio g\u0302in ac\u0302etis en\nSvedio, kaj du pilotoj devis transporti g\u0302in al Litovio."}, {"text_idx": "#001145", "text": "La taskon plenumis la du plej kvalitaj litovaj pilotoj Adolfas Mac\u030ciulis [mac\u0302julis]\nkaj Alvydas Selmistraitis. Ili jam estis en la aerspaco de Litovio, je preskau\u0306 97\nmarmejloj de la c\u0302emara urbo Palanga, kiam la kontakto kun la aviadilo subite malaperis.\nDes pli strange estis, ke la aviadilo estis teknike en ordo kaj ke la pilotoj havis"}, {"text_idx": "#001146", "text": "Tuja serc\u0302ado per aviadilo ne estis fruktodona. C\u0302u la pilotoj savig\u0302is au\u0306 ne, longe\nne estis klare. Kial la aviadilo malaperis, nur ili povus respondi. La aviadilon serc\u0302is\nlitovoj kaj latvoj en siaj respektivaj akvoteritorioj. Tri tagnoktojn oni bezonis,\ng\u0302is finfine la aviadilon oni trovis je pli ol 100 km for de la marbordo, je profundo\nde 124 metroj. Oni petis la nederlandan kompanion\nMammoet organizi observlaborojn de la falinta aviadilo. Nederlandaj spertuloj levis la flugmas\u0302inon\nal profundo de 5-10 m kaj observis g\u0302in. Oni konstatis, ke ene estas la korpo de nur"}, {"text_idx": "#001147", "text": "Kio estis la kialo de la katastrofo, g\u0302is nun ne estas klare. Medicinspertuloj post\nla observo de la trovita korpo de Adolfas Mac\u030ciulis konstatis, ke en lia sango estas\n0,77 promiloj da alkoholo. Onidire, ne li pilotis la aviadilon, sed lia kolego. Kie\nestas la dua piloto, g\u0302is nun ne estas klare, kaj probable tiu demando ankorau\u0306 longe\nrestos enigmo en la litova aviadhistorio."}, {"text_idx": "#001148", "text": "Tagmeze de la 22a de majo 2015 la litova flugkompanio\nAir Lituanica informis, ke pro financaj problemoj c\u0302iuj flugoj ne plu estos efektivigataj. Onidire\npasintjare la kompanio spertis malprofiton de c\u0302irkau\u0306 10 milionoj da eu\u0306roj. Tamen oni\nsukcesis trovi solvon por la pasag\u0302eroj: ilin transportis la latva flugkompanio"}, {"text_idx": "#001149", "text": "Air Lituanica estis la kompanio, kiun en 2013 kreis la municipo Vilnius. De tiam g\u0302i neniam estis\nen prospera situacio kaj senc\u0302ese bezonis financajn injektojn. La problemoj akrig\u0302is,\nkiam s\u0302ang\u0302ig\u0302is la urbestro de Vilnius. La nova urbestro Remigijus S\u030cimas\u030cius [s\u0302imas\u0302jus]\nrimarkis, ke la sindevigoj de la kompanio pli ol trioble superas la posedaj\u0302on. En\ntia situacio neniu privata investanto volas subteni g\u0302in, kaj la municipo ne havas\nsufic\u0302e da financaj rimedoj por nutri la malprosperantan kompanion."}, {"text_idx": "#001150", "text": "Dume la eksa urbestro kaj kreinto de\nAir Lituanica Artu\u0304ras Zuokas asertis, ke la decido fermi la kompanion estas pure politika. Post\nla bankroto s\u0302tataj organizaj\u0302oj komencis pli aktive diskuti pri tio, kiel plibonigi\nla atingeblojn de Litovio. Oni decidis krei specialan fonduson por altiri novajn flugojn\nal Vilnius. La nova urbestro diris, ke la registaro tiucele povus investi c\u0302irkau\u0306 unu\nmilionon da eu\u0306roj kaj similan sumon povus investi ankau\u0306 la urbo."}, {"text_idx": "#001151", "text": "Air Lituanica ekis negocado kun la latva flugkompanio\nAir Baltic pri eventuala komuna flugkompanio de c\u0302iuj tri baltaj landoj: Latvio, Litovio kaj\nEstonio. Tuj post la malapero de la litova kompanio la latva anoncis ses novajn flugdirektojn"}, {"text_idx": "#001152", "text": "Litovaj aviadspertuloj dau\u0306re penas respondi al la demando, kial spite al multjaraj\nEstonian Air kaj la latva\nAir Baltic plu funkcias, sed litovaj kompanioj unu post la alia fermig\u0302as. Iam la litovoj fieris"}, {"text_idx": "#001153", "text": "La unuaj aviadiloj el Kaunas komencis flugi en 1919, kaj la unua pasag\u0302era linio inter\nKo\u0308nigsberg (la nuna Kaliningrado) kaj Kaunas kun germanaj aviadiloj estis inau\u0306gurita\nla 26an de julio 1921. En 1938 estis fondita la kompanio\nLietuvos oro linijos (Litovaj fluglinioj) kun du seslokaj aviadiloj"}, {"text_idx": "#001154", "text": "Tuj post la s\u0302tata resendependig\u0302o sur la bazo de la loka branc\u0302o de la sovetia flugkompanio\nLithuanian Airlines. Antau\u0306 15 jaroj g\u0302i havis dekon da itineroj al diversaj urboj de Eu\u0306ropo, sed la reto\nkonstante diss\u0302irig\u0302is. En 2005 la flugkompanio estis privatigita kaj s\u0302ang\u0302is la nomon\nFlyLAL \u2013 Lithuanian Airlines. G\u0302i funkciis g\u0302is sia bankroto en 2009."}, {"text_idx": "#001156", "text": "Ekonomikistoj kredas, ke litova komerca modelo ne estas praktika kaj agadorientado\nnur al Litovio au\u0306 Vilnius estas tro malgranda, por ke c\u0302i tie povu prosperi kompanioj.\nLa plej bona solvo estus havi unu komunan kompanion en c\u0302iuj tri baltaj landoj au\u0306 subvencii\nceterajn itinerojn lau\u0306 au\u0306kcia modelo. Oni rimarkas ankau\u0306, ke litovoj c\u0302ion emas rapide\nc\u0302esigi. Dume la latva kompanio prosperis kaj dau\u0306re plilarg\u0302igas sian agadon."}, {"text_idx": "#001157", "text": "Estonian Air spertis malprosperajn momentojn, sed poste g\u0302i reviziis sian agadon kaj efike korektis\ng\u0302in. Ankorau\u0306 unu grava aspekto: en Latvio kaj Estonio rimarkeblas vere forta s\u0302tata\nsubteno de la naciaj fluglinioj."}, {"text_idx": "#001158", "text": "Kreskanta urbo \u2013 malabundaj log\u0302ejoj: Jen la situacio en Vieno, la c\u0302efurbo de Au\u0306strio. La log\u0302antara\nkresko estas la sekvo de dau\u0306ra enmigrado el aliaj landoj de Eu\u0306ropa Unio, Afriko kaj"}, {"text_idx": "#001159", "text": "Baldau\u0306 log\u0302os en Vieno du milionoj da homoj. Sekve la prezoj de log\u0302ejoj kreskas. Nuntempe\npor luata log\u0302ejo oni pagas c\u0302iumonate 10 g\u0302is 20 eu\u0306rojn por c\u0302iu kvadrata metro, kaj\npor propra log\u0302ejo 2000 g\u0302is 5000 eu\u0306rojn por kvadrata metro \u2013 plej ofte sumon nepageblan por juna familio."}, {"text_idx": "#001160", "text": "Privataj firmaoj kaj kooperativoj konstante konstruas log\u0302ejojn, sed ne sufic\u0302e. Tial\nla komunumo Vieno, post kelkjara pau\u0306zo, baldau\u0306 konstruos log\u0302ejojn kun la celo malaltigi\nla luprezojn. G\u0302is la jaro 2018 estig\u0302os 2000 novaj log\u0302ejoj, kies subvencio atingos"}, {"text_idx": "#001161", "text": "La monata luprezo estos maksimume 7,50 eu\u0306roj por c\u0302iu kvadrata metro. La politikistoj\nde la Verda Partio kritikis tiun planon de la socialdemokratoj. Ili volas 1000 log\u0302ejojn"}, {"text_idx": "#001167", "text": "Pri c\u0302io c\u0302i, tamen, kion diri, kio ne estus mem parto de g\u0302i? Kiel alternativi, subeniri,\nliberig\u0302i, sen farig\u0302i nur unu plia pepeto meze de la milvoc\u0302a koruso? Eble g\u0302uste en\ntio trovig\u0302as la vera nuntempa fau\u0306sta turmento."}, {"text_idx": "#001170", "text": "Litovaj politikistoj subite rimarkis, ke draste malgrandig\u0302is la enlanda log\u0302antaro.\nEn 2001 oni kalkulis 3 483 972 personojn, sed komence de 2015 temis pri nur iom pli\nol 2 921 000. La kialoj estas elmigrado kaj malgranda naskokvanto."}, {"text_idx": "#001171", "text": "En la litova parlamento la estroj de ses politikaj partioj subskribis interkonsenton\npri elmigrado. Celate estas, ke en la jaro 2025 vivu en Litovio 3,5 milionoj. Tio\nsignifas, ke elmigrado estu malaltigita de 18 al 9 elcentoj."}, {"text_idx": "#001172", "text": "Samtempe oni strebos krei longdau\u0306ran programon por atingi pozitivan bilancon inter\nelmigrado kaj (re)enmigrado. Nepras krei favorajn kondic\u0302ojn, kiuj instigu elmigrintojn\nreveni, labori kaj vivi en sia lando. Lau\u0306 la interkonsento: \u201eLa nuna elmigrado fatale minacas detrui la rilatojn inter homoj kaj de la patrujo\u201d."}, {"text_idx": "#001175", "text": "Energio-efikeco, s\u0302tata-privata partnereco, dau\u0306ripova transporto kaj novigantaj financaj\nmekanismoj por dau\u0306ripova energio staris meze de konferenco okazigita en la au\u0306stra\nc\u0302efurbo Vieno. Partoprenis en la kvara Viena Energia Forumo (VEF) 2015 pli ol 1500\nreprezentantoj de 60 landoj, inkluzive 24 ministrojn."}, {"text_idx": "#001178", "text": "La forumo, kiu okazas c\u0302iun duan jaron, estis lanc\u0302ita en 2008 de la au\u0306stra registaro,\nInternacia Instituto pri Aplika Sistemanalizo (IIASA) kaj Organizaj\u0302o de UN pri Industria"}, {"text_idx": "#001179", "text": "Ili venis el Munkeno (Germanio) kaj disvastig\u0302is en Vieno okaze de la tiel nomata Vivobalo\nkaj de la kantokonkurso. Eble en la tuta mondo ili aperos: verdaj kaj rug\u0302aj ampolaj\nparetoj, kiuj montras al piedirantoj, c\u0302u iri au\u0306 halti."}, {"text_idx": "#001180", "text": "Ofte oni vidas ampolan paron el viro kaj virino. Fojfoje estas du viroj au\u0306 du virinoj.\nTiel Vieno volas montri al la mondo, ke la au\u0306stra c\u0302efurbo estas tolerema kaj kosmopolita."}, {"text_idx": "#001181", "text": "Intertempe la paroj aperas ankau\u0306 sur turista brikabrako: T-c\u0302emizoj, kruc\u0302oj, magnetoj\npor fridujo kaj bildpos\u0302tkartoj. Kelkaj ridas pri tiu ludilo \u2013 bone, ke oni ne havas aliajn problemojn. Kaj de ie devas veni la fatraso."}, {"text_idx": "#001182", "text": "Pro la politika kaj milita krizo en Sirio, kiu estigis c\u0302irkau\u0306 kvar milionojn da rifug\u0302intoj,\nUnuig\u0302intaj Nacioj (UN) petis, ke membro-s\u0302tatoj akceptu lau\u0306eble plej multe da sirianoj.\nGermanio allasis c\u0302irkau\u0306 20 000 dum Japanio nur tri."}, {"text_idx": "#001184", "text": "La 20a de junio estis la Monda Tago de Rifug\u0302intoj. Tuj antau\u0306 la tago, la Alta Komisiito\npri Rifug\u0302intoj c\u0302e UN anoncis, ke fine de 2014 mondskale c\u0302irkau\u0306 60 milionoj estis elpelitaj\nel sia hejmo pro milito au\u0306 persekutado."}, {"text_idx": "#001186", "text": "Fine de junio 2015 la Tutamerika Organizaj\u0302o pri Sano oficiale agnoskis Kubon kiel\nla unuan landon en la mondo sukcesintan forigi la denaskajn aidoson kaj sifilison.\nTiu c\u0302i sukceso meritis la lau\u0306dojn, interalie, de Anna Luci\u0301a D'Emilio, reprezentanto"}, {"text_idx": "#001187", "text": "La agnosko sekvas la viziton de spertuloj de la Tutamerika Organizaj\u0302o pri Sano, okazintan\nen la pasinta marto kun la celo konstati la faktojn kaj analizi raporton tiurilate\nsubmetitan al g\u0302i fare de la kuba ministerio pri sano."}, {"text_idx": "#001188", "text": "En la jaroj post 1970 Kubo lanc\u0302is programon, kiu celis la reduktadon de la kunnaskita\nsifiliso. Oni sukcesis iom post iom malaltigi la nombron de la kazoj g\u0302is inter 0 kaj\n0,04 por c\u0302iu milo da novnaskitoj. Dum la agnoska ceremonio, la kuba ministro pri sano\nRoberto Morales Ojeda, insistis pri la dau\u0306ra neceso kunlabori en tiu fako kun aliaj"}, {"text_idx": "#001190", "text": "\u201eDamne ... mi ne plu volas au\u0306di pri Grekio.\u201d Jen la vortoj de usonano, en kies lando mi gastas kaj kie mi nun enkomputiligas c\u0302i\ntiujn liniojn. Facile imageblas, ke ne nur usonanoj tiel opinias. Ankau\u0306 multaj eu\u0306ropanoj,\nkies gazetoj (se tiujn ili entute legas) same kiel la televidaj kaj radiaj novaj\u0302elsendoj\njam de semajnoj plenas je opinioj, fojfoje malpli ol je faktoj."}, {"text_idx": "#001191", "text": "Tamen por eu\u0306ropanoj gravas la krizo en Grekio \u2013 ne nur por tiuj, kiuj c\u0302iutage uzas eu\u0306rojn, kaj demandas sin eventuale ne c\u0302u, sed\nkiamaniere la valuto eltenos, sed ankau\u0306 por tiuj, kies registaroj kaj bankoj pruntedonis"}, {"text_idx": "#001192", "text": "Ekonomiko, almenau\u0306 al ne-ekonomikistoj, estas komplika, mistera afero. La skota verkisto\nThomas Carlyle [kalajl] nomis g\u0302in \u201escienco morna\u201d. S\u0302erce, au\u0306 eble ne tute, oni diras, ke kieas kvin ekonomikistoj, tieas ses opinioj.\nDo eble ankau\u0306 ekonomikistoj taksas sian sciencon, se ne morna, do komplika kaj almenau\u0306"}, {"text_idx": "#001193", "text": "Pro tio, eble, la krizo estas simpligita kaj komprenebligita, kvazau\u0306 temus pri futbal-matc\u0302o.\nJen unuflanke la heroa, kurag\u0302a sed subfinancata greka teamo, kun ludantoj apenau\u0306 trejnitaj;\njen aliflanke la potenca, ric\u0302ega eu\u0306ropa teamo, kun konataj puns\u0302otistoj kiel Merkel"}, {"text_idx": "#001194", "text": "Kaj, kiam venkis en la referendumo la 5an de junio la grekoj, kaj maldece fingrumis\nal la eu\u0306ropa teamo, indikante, ke ili ne plu volas ludi lau\u0306 la eu\u0306ropaj reguloj, ekhurais"}, {"text_idx": "#001195", "text": "Grekoj parolis (kvankam voc\u0302donis nur duono de la popolo) ne nur por si, sed ankau\u0306\npor opresata, subtretata kaj finance ekspluatata eu\u0306ropa popolo, jubilis la komforte\nenfoteligita fejsbukanaro. Hura! Popolo 1, Eu\u0306ropa Unio 0."}, {"text_idx": "#001196", "text": "Sed futbalo g\u0302i ne estas. Kaj rigardi g\u0302in tia bagateligas la tutan malfelic\u0302an aferon.\nKial, kiel argumentas en c\u0302i tiu numero nia germana korespondanto Franz-Georg Ro\u0308ssler,\nliaj samlandanoj (kaj ne nur) konstante per siaj impostoj financu grekojn, kiuj s\u0302ajne,\nkvankam finance dras\u0302ataj, malemas entrepreni fiskajn kaj aliajn reformojn? Reformoj,\ncetere, kiujn landoj en similaj, sed ne tiom ekstremaj pozicioj, kiel Irlando, senbrue"}, {"text_idx": "#001197", "text": "Aliflanke, kial EU ne pli entuziasme kaj malavare intervenis? Per eble ne tute fidinda\nfonto mi informig\u0302is, ke Grekio bezonas ekvivalenton de 370 miliardoj da dolaroj. Tamen\nla registaroj (t.e. impostopagantoj, do vi kaj mi) preskau\u0306 senlime subvenciis bankojn\nkaj aliajn financajn institutojn por ilin savi: 2513 trilionoj por\nBank of America \u2013 354 bilionoj ec\u0302 por"}, {"text_idx": "#001198", "text": "Verdire nek grekaj politikistoj nek EU gloron rikoltas pro la disputo. Ili ambau\u0306flanke\nnutras la miopajn ambiciojn de tiuj, kiuj volas frakasi la union, detrui la eu\u0306ron,\nkaj reveni al epoko de malgrandaj s\u0302tatoj, eterne militantaj."}, {"text_idx": "#001199", "text": "Evidente, la unio ne estas perfekta. Neniu sistemo politika perfektas. Tamen anstatau\u0306\nhurai kaj jubili el la sekureco de niaj fejsbuk-pag\u0302oj, ni eu\u0306ropanoj kunlaboru por\nla eterna ben' de ni c\u0302iuj."}, {"text_idx": "#001201", "text": "Militan kunlaboron diskutis en julio la slovaka c\u0302efministro, Robert Fico, kun sia"}, {"text_idx": "#001202", "text": "Subskribita estas interkonsento pri komuna produktado de batalveturiloj de la tipo\nRosomak-Scipio 8 x 8. Pollando liveros c\u0302asiojn kaj Slovakio senhomajn batalturojn. Krom tio, Slovakio\nriparos hau\u0306bizojn, tankojn kaj kanonojn de siaj polaj partneroj."}, {"text_idx": "#001203", "text": "Lau\u0306 komunikaj\u0302o post la renkontig\u0302o de la c\u0302efministroj, la du landoj progresigos kunlaboron\nde militaj industrioj kaj de modernigo de armiloj."}, {"text_idx": "#001204", "text": "Dum malpliig\u0302as la kokain-konsumo, kreskis tiu de has\u0302is\u0302o kaj opioido\n1, lau\u0306 raporto pri narkotaj\u0302oj por 2015 de la UN-Oficejo pri Narkotaj\u0302oj kaj Krimado"}, {"text_idx": "#001205", "text": "La raporto, prezentita en Vieno, notas rekordan opi-produktadon. Tutmonde estas lau\u0306takse\n250 milionoj da narkotuloj, kaj en 2015 forpasis 190 000 homoj pro narkotaj\u0302oj. Lau\u0306\nla direktoro de UNODC Jurij Fedotov, nur unu el ses narkotuloj havas aliron al kuracado."}, {"text_idx": "#001206", "text": "La nombro de narkotuloj pliig\u0302is je tri milionoj kompare kun la pasinta jaro. Tamen,\nkonsiderinte la kreskon de la monda log\u0302antaro, la raporto konstatas, ke la nombro\nde narkotuloj, taksata je 246 milionoj en 2015, restis stabila. Problemojn pri narkotaj\u0302-konsumo\nspertas 27 milionoj da homoj."}, {"text_idx": "#001207", "text": "UNODC mencias 32,4 milionojn da opioid- kaj 16,5 milionojn da opi-konsumantojn tutmonde.\nLa nombro de kokain-konsumantoj estas taksata je 17 milionoj. Kultivado de opiopapavo\npor kruda opi-produktado, la baza substanco por heroino, atingis en 2014 lau\u0306 la raporto\nla due plej altan staton ekde 1930. En Afganio, kiel c\u0302efa regiono de kultivado de\nopiopapavo, la produktado atingis historie plej altan punkton."}, {"text_idx": "#001208", "text": "UNODC emfazis la signifon de aliaj enspezaj fontoj por kamparanoj, kiuj c\u0302i-momente\ndependas de produktado de kontrau\u0306leg\u0302aj narkotaj\u0302oj. Tamen establi aliajn fontojn postulas"}, {"text_idx": "#001209", "text": "Oni plendas pri manko de sufic\u0302a financa subteno por tiaj evoluprojektoj. La landoj\nde la Organizaj\u0302o por Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo malpliigis g\u0302in de 2009 g\u0302is 2013\nje 71 %. Tiucelaj monrimedoj nun konsistigas nur 0,1 % de la tutmonda evoluhelpo."}, {"text_idx": "#001210", "text": "Granda c\u0302apitro en la raporto estas dedic\u0302ita krom al la \u201enaturaj\u201d ankau\u0306 al la t.n. sintezaj narkotaj\u0302oj, antau\u0306 c\u0302io al metamfetamino. La konsumo de kristala\nmetamfetamino kreskas en Eu\u0306ropo kaj Norda Ameriko. Lau\u0306 UNODC, en decembro 2014 identigeblis\n541 t.n. psikoaktivaj substancoj, je 20 % pli ol dum la pasinta jaro."}, {"text_idx": "#001212", "text": "C\u0302u la vera kialo de la romia falo?"}, {"text_idx": "#001213", "text": "Kio determinis la finon de la romia imperio? Se legi ajnan libron pri historio, la\nrespondo estas, ke kulpis la barbaraj invadoj. Sed vers\u0302ajne piednoto, au\u0306 pli ampleksa\naldono, estos baldau\u0306 bezonata: Esploro lastatempe eldonita en la scienca revuo\nNature fakte asertas, ke la barbaroj ne agis solaj. Ili ricevis rimarkindan eksteran helpon,\nkonsistantan el tuta serio de naturaj katastrofoj, kiujn malbridis fortaj vulkanaj\nerupcioj. Tiuj kau\u0306zis malfavorajn veterkondic\u0302ojn, malsaton, epidemiojn, kiuj faligis"}, {"text_idx": "#001214", "text": "Kiel la studo montras, 15 el la 16 plej varmaj someroj okazintaj inter 500 a.K. kaj\n1000 p.K. antau\u0306is notindaj erupcioj. Aliflanke, kvar el la plej malvarmaj someroj\nen la sama periodo venis tuj post erupcioj. Oni atingis tiujn konkludojn danke al\nla eltirado \u2013 en Gronlando kaj Antarkto \u2013 kaj la posta analizado de pli ol dudek glaciaj cilindroj. Tio fortigas la sciencan\nteorion, kiu vidas ligitecon inter vulkana aktiveco kaj klimata s\u0302ang\u0302ig\u0302o. Oni multe\ndiskutas pri la origino kaj la konsekvencoj de la s\u0302ajne eksterordinaraj klimats\u0302ang\u0302ig\u0302oj."}, {"text_idx": "#001215", "text": "Lau\u0306 la au\u0306toro de la esploro, d-ro Michael Sigl, laboranta c\u0302e\nDesert Research Institute de Reno kaj en la svisa\nPaul-Scherrer-Institut, tiuj tus\u0302is Eu\u0306ropon kaj Mez-Orienton en la epoko de la romia falo kaj komencig\u0302is\nper la tiel nomata \u201emistera nubo\u201d de 536 p.K."}, {"text_idx": "#001216", "text": "Estas konataj minimume du grandaj vulkanaj erupcioj en tiu historia periodo. Ja s\u0302ajnas,\nke la tiama malaltig\u0302o de la temperaturo sur la tero rilatis al eroj de vulkana sulfato,\nkiuj kovris la supran parton de la atmosfero kaj tiel filtris la sunradiojn. La malfavoraj\nveterkondic\u0302oj sekve provokis c\u0302enreagon, kiu rezultigis malsaton, malsanon, detruon,\nruinon, sekecon. Krome ne forgeseblas la tiel nomata \u201epesto de Justiniano\u201d, inter 541 kaj 542 p.K. Tiu mortigis trionon de la log\u0302antaro de la eu\u0306ropa kontinento."}, {"text_idx": "#001217", "text": "Kasiodoro (politikisto, verkisto kaj historiisto, kiu vivis dum la tiel nomata rom-barbara\nostrogota reg\u0302ado kaj kiu estis prefekto komence de la 6a jarcento p.K.) skribis, en\nla jaro 536 p.K., ke Italio spertis vintron sen tempestoj, malmildan printempon kaj\nnevarman someron. Do estas pravigeble hipotezi, ke malfavora klimato ja aldonis sin\nal la milita malforteco, kiu jam karakterizis tiutempe la imperion. Pluraj historiistoj\nkonsideras la peston kiel la finofaran baton, kiu finfaligis imperion jam senfortigitan,\npro tio, ke g\u0302i perdis povon kaj politikan influon pro la venkoj de barbaraj armeoj."}, {"text_idx": "#001218", "text": "Mi ricevas MONATOn danke al la helpo de donacantoj, kiuj tre g\u0302entile abonas nin, nepagipovajn esperantistojn.\nMi planas sendi denove artikolojn pri Kubo, kiel mi faris en pasintaj jaroj. Mi g\u0302ojas,\nke vi pensis pri ni, kiuj ricevas la paperan version, kaj ke finfine ankau\u0306 g\u0302i estas\ntutkolora. La junia numero estas tre bela kaj interesa."}, {"text_idx": "#001219", "text": "Espero por la tuta mondo: irana interkonsento"}, {"text_idx": "#001220", "text": "Post longdau\u0306raj kunsidoj oni fine interkonsentis pri la irana nuklea programo. Federica\nMogherini, la alta reprezentanto pri ekstera politiko de Eu\u0306ropa Unio, deklaris, ke\ntemas pri signo de espero por la tuta mondo."}, {"text_idx": "#001221", "text": "Kiel historian eventon kaj novan c\u0302apitron de espero priskribis la interkonsenton la\nirana ministro pri eksteraj aferoj, Mohammad Javad Zarif."}, {"text_idx": "#001222", "text": "La traktato draste limigas la iranan nuklean programon. Tiamaniere oni celas malhelpi\nla Islaman Respublikon konstrui atombombon. Tamen g\u0302i povas plu uzi nuklean energion"}, {"text_idx": "#001223", "text": "Inters\u0302ang\u0302e estos forigataj iompostiome la sankcioj de okcidentaj landoj kontrau\u0306 Irano.\nSe Irano rompus la traktaton, la sankcioj revalidus antau\u0306 la forpaso de 65 tagoj.\nLa malpermeso de UN, ke Tehrano ac\u0302etu armilojn, restos dum la sekvaj kvin jaroj."}, {"text_idx": "#001224", "text": "Lau\u0306 la 100-pag\u0302a teksto de la traktato la interkonsento inkluzivas tri bazajn kondic\u0302ojn:\nredukti la iranan atom-programon dum minimume 10 jaroj, forigi la internaciajn sankciojn,\nkaj plifortigi kontrolojn de la Internacia Atom-Energia Agentejo (IAEA)."}, {"text_idx": "#001225", "text": "Lau\u0306 fakuloj la traktato c\u0302iel konvenas. La irana atom-programo ne estos tute c\u0302esigita,\nsed restos c\u0302efa kondic\u0302o, ke Irano nek produktos, nek ac\u0302etos en iu lando atomajn armilojn.\nKontrolistoj de IAEA ricevas la rajton inspekti iranajn instalaj\u0302ojn, inkluzive militajn.\nSe Irano tion ne permesus, estus enkondukataj novaj sankcioj."}, {"text_idx": "#001226", "text": "Rilate la lau\u0306s\u0302tupan forigon de la sankcioj, Irano konsentis ne pliric\u0302igi uranon je\npli ol 3,67 % dum 15 jaroj. IAEA devas g\u0302is la fino de tiu jaro komplete esplori c\u0302iujn\naspektojn de la irana atom-programo. Lau\u0306 la traktato, Irano allasos inspektistojn\nde IAEA al c\u0302iuj instalaj\u0302oj, tamen la kontrolistoj antau\u0306e anoncu siajn vizitojn."}, {"text_idx": "#001227", "text": "El Israelo venis akra kritiko. La israela c\u0302efministro Benjamin Natanjahu nomis la\ntraktaton \u201emalbona eraro\u201d. Pere de g\u0302i oni malfermas al Irano sekuran vojon por produkti atomajn armilojn."}, {"text_idx": "#001228", "text": "La lau\u0306pas\u0302a forigo de sankcioj kontrau\u0306 Irano povas nur g\u0302ojigi negocistojn, kaj c\u0302efe\nnaftoproduktantojn. Kelkaj jam preparis sian revenon al Irano, dum aliaj ec\u0302 ne forlasis\nla landon, postlasinte reprezentejojn sub aliaj nomoj."}, {"text_idx": "#001230", "text": "Antau\u0306 nelonge la tuta mondo spirretene rigardis la evoluadon de la financa krizo de\nGrekio. Ankau\u0306 en Japanio oni j\u0302urnale kaj televide raportis la politikan negocadon\ninter Grekio kaj Eu\u0306ropa Unio kaj la konfuzon en la socio kaj la popolo."}, {"text_idx": "#001231", "text": "S\u0302ajnas, ke la japanoj cinike rigardis la aferojn en Eu\u0306ropo kaj priridis la grekan\ntragedion, sed c\u0302u la japanoj povas fajfi kaj rigardi la aferojn de Grekio kiel fajron\ntrans la bordo? Ni rigardu la ciferojn."}, {"text_idx": "#001232", "text": "En marto 2015 la s\u0302tata s\u0302uldo de Japanio atingis 1053 milionojn da miliardoj (1 053\n000 000 000 000) da enoj (JPY), tio estas 7750 miliardojn da eu\u0306roj. Alivorte, c\u0302iu\nnaciano s\u0302uldas po 8,3 milionojn da enoj (61 089 eu\u0306roj), kaj la s\u0302uldo, kiel procentaj\u0302o\nde g\u0302ia malneta enlanda produkto (MEP), estas 246 %, dume tiuj por Grekio, Germanio,\nFrancio kaj Italio estas 172 %, 75 %, 117 % kaj 133 % respektive. C\u0302u la situacio por\nJapanio estas malpli bona ol tiu de Grekio? Jes kaj ne."}, {"text_idx": "#001233", "text": "Por repagi la s\u0302uldon, ankau\u0306 la japana registaro devas praktiki severan ekonomian politikon\ninkluzive de altigo de impostoj kaj malaltigo de la nivelo de sociala bonfarto, kaj\nekzistas risko, ke la prezo de la japanaj s\u0302tataj obligacioj subite plong\u0302os kaj ke"}, {"text_idx": "#001234", "text": "Tamen estas granda diferenco inter Grekio kaj Japanio: plejmulto de la kreditoroj\nde Grekio estas alilandanoj, nome eksterlandaj financaj institucioj, dum la japana\nregistaro s\u0302uldas plejparte al sia popolo kaj al enlandaj bankoj. Tial la japana registaro\nne estas premata de alilandanoj pri redukta ekonomia politiko kaj povas dau\u0306re elspezi"}, {"text_idx": "#001235", "text": "Alia diferenco estas, ke ekde la 1990aj jaroj Japanio c\u0302iujare akumuladis s\u0302tatan s\u0302uldon,\ndum Grekio komencis s\u0302uldegi nur post la tutmonda financa krizo en 2008. Nu, por kio\nla japana registaro tiom elspezis? Precipe por la sociala bonfarto kaj stimulado de\nla konjunkturo. La plimulton de la sociala bonfarto okupas pensioj, medicino kaj maljunulvartado,\nalivorte socialaj servoj al maljunuloj."}, {"text_idx": "#001236", "text": "Denove vidu la internacian komparon. Inter du el nau\u0306 kampoj de s\u0302tata elspezo, nome\npor maljunuloj (diversaj disdonoj por maljunuloj) kaj por familioj (infanvartado au\u0306\ninstigo de plimultigo de naskig\u0302oj) Japanio disdonis 46,5 % por maljunuloj kaj 5,7\n39,9 % kaj 9,4 % kaj Svedio 34,1 % kaj 13,2 % respektive lau\u0306 la raporto de OEKE (Organizaj\u0302o\npor Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo) en 2011."}, {"text_idx": "#001237", "text": "Evidentig\u0302as, ke en nuna Japanio maljunuloj havas sufic\u0302e agrablan socialan sekurecon\nkoste de gejunuloj. Kelkaj kritikantoj diras, ke tiu politiko estas atenco au\u0306 krimo\nkontrau\u0306 la nunaj gejunuloj au\u0306 la venonta generacio. Sed la politikistoj tute ne zorgas,\nc\u0302ar ili konscias nur pri la nuna tempo kaj scias, ke neniu respondecas pri la eventuala"}, {"text_idx": "#001238", "text": "Bele, ke Monato nun estas komplete kolora. Tio estas tre salutinda kaj g\u0302ojiga. Tamen\niom g\u0302enas min, ke nun c\u0302iuj pag\u0302oj estas same dikaj kaj glataj kiel la kovrilpag\u0302oj.\nTio ne estas vera manko, kompreneble, sed mi mem preferus iom pli maldikajn foliojn"}, {"text_idx": "#001240", "text": "Facilas priskribi, malfacilas preskribi de Paul Gubbins (MONATO 2015/06, p. 5) mi volas diri, ke dum multe da jaroj mi c\u0302iam denove au\u0306das la devizon\n\u201eAfrikaj solvoj por afrikaj problemoj\u201d. S\u0302ajnas al mi tamen, ke Afrika Unio g\u0302is nun simple restas silenta kaj rifuzas akcepti\nla respondecon pri sia propra kontinento. La eskapado de la rifug\u0302antoj al Eu\u0306ropo trans\nMediteraneon montras, ke la afrikanoj grandparte ne estas kapablaj mastri la radikojn\nde siaj propraj problemoj sen fremda helpo."}, {"text_idx": "#001241", "text": "Kun granda plezuro mi legis la artikolon\nEsperantistoj, c\u0302u kat-enitaj? (MONATO 2015/07, p. 5). Interesa demando, c\u0302ar tio ne nur diras iom pri esperantistoj sed,\neble, ankau\u0306 pri ilia lingvo. La lingvo formas siajn parolantojn, c\u0302u? Mi mem, dum mia\nvivo, iam havis du hundojn kaj iam la honoron servi du katojn."}, {"text_idx": "#001243", "text": "Katoj estas individuoj, se ne individuegoj. Ili iras sian vojon kaj kunvenas nur kiam\nili tion volas, fojfoje por miau\u0306i kune. Ankau\u0306 esperantistoj devas esti grandaj individuoj,\nalie ili neniam lernus nian belan sed strangan lingvon! Ankau\u0306 partopreni en iliaj\nkunvenoj por paroli esperante kune restas libere."}, {"text_idx": "#001246", "text": "La servo nun alireblas c\u0302e pluraj parkoj, placoj kaj bulvardoj, au\u0306 ofte vizitataj partoj\nde Havano. Temas pri servo ankorau\u0306 g\u0302erma kaj restas multo farenda."}, {"text_idx": "#001247", "text": "La servo haveblas al c\u0302iu kun konto (portempa au\u0306 konstanta) c\u0302e la servo \u201eNauta\u201d (= maristo). Antau\u0306e g\u0302i funkciis sufic\u0302e multekoste kaj nekontentige nur c\u0302e la oficejoj\nde la nacia telefonentrepreno ETECSA, kie eblis aliri al ret-pos\u0302to kaj -krozado."}, {"text_idx": "#001251", "text": "Tamen ankorau\u0306 restas problemoj. Ekzemple, ne c\u0302iuj pos\u0302telefonoj tau\u0306gas por Nauta, tamen\nplibonig\u0302is la situacio pro pli modernaj aparatoj. Krome, kvankam bonas la ideo havi\nretaliron c\u0302e parkoj kaj placoj, kutime ne sufic\u0302as benkoj kaj sidlokoj. Uzantoj estas\nofte devigataj sidi sur trotuaroj, gazonoj, kie ajn."}, {"text_idx": "#001252", "text": "Cetere dumnokta aliro al vifio estas aparta problemo c\u0302e multaj lokoj, c\u0302ar mankas stratlampoj,\nkaj oni timas rabistojn. Nur en kelkaj el la plej gravaj lokoj videblas policanoj."}, {"text_idx": "#001253", "text": "Ankau\u0306 raportite estas, ke malfortas signaloj. Oficiale eblas al 100 homoj samtempe\nretumi, sed ofte temas pri nur 50. Malrapidas la aliro, kiu kelkfoje dumnokte fiaskas.\nAnkau\u0306 kelkaj uzantoj plendas, ke, mals\u0302altinte la konekton, ili tamen restas konektataj\nkaj do devas pagi ne plu bezonatan servon."}, {"text_idx": "#001255", "text": "C\u0302u la Olimpikaj Ludoj en 2020 en Tokio estas malbenitaj? En septembro 2013 la japana\nc\u0302efministro, Abe Shinzo, sukcese invitis al sia lando la ludojn. Li asertis i.a.,\nke la situacio c\u0302e la de cunamo detruita atomcentralo en Fukus\u0302imo estas bonorde regata.\nMalkonsentis multaj japanoj. Nun, du jarojn poste, estig\u0302is aliaj problemoj."}, {"text_idx": "#001256", "text": "Unue, la kosto de la nova c\u0302efstadiono: En 2012 la Japana Sporta Konsilio (JSK), duons\u0302tata\norganizaj\u0302o respondeca pri la stadiono, kalkulis la koston je 130 miliardoj da enoj\n(943 milionoj da eu\u0306roj). La konsilio okazigis internacian konkurson por desegni la\nstadionon, kies unuan premion kaj kontrakton kun JSK gajnis Zaha Hadid, irak-devena"}, {"text_idx": "#001257", "text": "S\u0302i proponis grandioze modernan stadionon kun du arkoj. Tamen c\u0302i-jaron evidentis, ke\nla kosto pli-malpli duoblig\u0302is. Kulpas altigitaj konstruprezoj kaj aldonaj ekipaj\u0302oj.\nFuriozis la japana popolo pro la sumo elspezota, kiu preskau\u0306 egalis la kunajn kostojn\nde la kvin antau\u0306aj olimpikaj stadionoj en Sidnejo en 2000, Ateno en 2004, Pekino en"}, {"text_idx": "#001258", "text": "La c\u0302efministro devis do nuligi kaj la premiitan planon kaj la bug\u0302eton. Tio signifas,\nke JSK denove okazigas internacian konkurson kaj decidos pri la kompanio, kiu konstruos\nla stadionon, en printempo 2016. Tuj komencig\u0302os la laboroj, tiel ke pretos la stadiono\nteorie en printempo 2020. Multaj japanoj dubas, c\u0302u la projekto lau\u0306plane iros, kaj\nkredas, ke denove altig\u0302os la kostoj."}, {"text_idx": "#001259", "text": "En au\u0306gusto 2015 konstateblis dua problemo. Akuzis belga desegnisto, Olivier Debie,\nke la olimpika emblemo, kreita de Sano Kenj\u0302iro kaj elektita en konkurso fare de la\nJapana Olimpika Komitato (JOK), estas plagiato de blazono lia por teatro en Lieg\u0302o,"}, {"text_idx": "#001260", "text": "Debie ekprocesis c\u0302e belga kortumo kontrau\u0306 JOK, postulante, ke oni ne plu uzu la olimpikan\nemblemon. La japana desegnisto kaj JOK kontrau\u0306e argumentis, sed necesos tempo por"}, {"text_idx": "#001261", "text": "La supraj du problemoj rilatas al homoj kaj estos iel solvitaj lau\u0306 tempo kaj mono.\nTria problemo rilatas al la naturo kaj ne facile solveblos. La tokiaj ludoj okazos\nen 2020 inter la 24a de julio kaj la 9a de au\u0306gusto. Tiam estas la malplej tau\u0306ga sezono"}, {"text_idx": "#001262", "text": "Oni timas, ke ludantoj kaj spektantoj suferos pro varmo kaj humideco. C\u0302i-jaron, ekzemple,\ndum la sama periodo la temperaturo en Tokio atingis c\u0302iutage pli ol 30\noC. Fakte, la 20an de julio, c\u0302e la Internacia Junulara Piedpilka Konkurso en Niigata,\nc\u0302irkau\u0306 280 km for de Tokio, du ludantoj de la serba teamo kolapsis pro la varmego."}, {"text_idx": "#001263", "text": "Levig\u0302as la demando, kial oni elektis tian malfavoran sezonon. La lastaj olimpikaj\nludoj en Tokio, en 1964, komencig\u0302is en oktobro. Nuntempe, tamen, oni elektas la monaton\nne por komplezi al sportistoj sed al televidaj stacioj kaj al profitoj."}, {"text_idx": "#001264", "text": "Fakuloj komencis konsideri kiel mildigi la efikojn de altaj temperaturoj. Ili pensas\npri varmobaraj surfacoj por maratonaj vojoj, pli fruaj startoj, kaj arboj por s\u0302irmi"}, {"text_idx": "#001265", "text": "Fine de au\u0306gusto JSK anoncis la novan maksimuman bug\u0302eton de la s\u0302tata stadiono kiel\n155 miliardoj da enoj (1141 milionoj da eu\u0306roj), kaj la 1an de septembro JOK anoncis,\nke g\u0302i nuligas la elekton de la emblemo de Sano Kenj\u0302iro."}, {"text_idx": "#001266", "text": "Quan Furong, 92-jara, elkore ridetas, montrante la tri-etag\u0302an domon sur la strato\nZhoushan, kie log\u0302is Michael Blumenthal, eksa ministro pri financo de Usono, dum la\nplej malbonaj tagoj de la dua mondmilito."}, {"text_idx": "#001267", "text": "La domo trovig\u0302as en la centro de la log\u0302kvartalo en la distrikto Hongkou, nordorienta\nS\u0302anhajo, kiu farig\u0302is \u201eregiono difinita por sens\u0302tataj rifug\u0302intoj\u201d, au\u0306, pli neoficiale, la s\u0302anhaja geto, en 1943. Dum la milito kaj posta tempo, tie\nestis rifug\u0302ejo de c\u0302irkau\u0306 23 000 judoj, inkluzive de membroj de la familio de Blumenthal,\nkiuj fug\u0302is el Germanio kaj aliaj eu\u0306ropaj landoj dum la holokau\u0306sto."}, {"text_idx": "#001268", "text": "C\u0302e la vojkrucig\u0302o de la vojoj Zhoushan kaj Huoshan, Quan montras alian imponan tri-etag\u0302an\ndomon kun abrupte oblikva tegmento. \u201eTio estas mia hejmo,\u201d li diras."}, {"text_idx": "#001269", "text": "La familio de Quan eklog\u0302is en la domo en fine de 1942, kiam li estis 20-jara, nelonge\nantau\u0306 ol la judkvartalo akiris oficialan statuson kiel rifug\u0302ejo el la japanaj invadantoj.\nEn tiu c\u0302i domo ili gastigis judajn familiojn dum la milito. Nun, tiel multajn jarojn\nposte, g\u0302i restas tie, kie aliaj homoj, kiuj deziras pli bone kompreni la historion\nde tiu loko, kontaktig\u0302as kun Quan por lin intervjui au\u0306 nur babili."}, {"text_idx": "#001270", "text": "Post la malvenko de Japanio en 1945 la judaj rifug\u0302intoj komencis iri el C\u0302inio \u2013 multaj al Ameriko au\u0306 Au\u0306stralio, dum aliaj revenis al Eu\u0306ropo. Hodiau\u0306, la malnova juda\ngeto estas okupata de c\u0302inaj log\u0302antoj, kies familioj tien translog\u0302ig\u0302is post la milito."}, {"text_idx": "#001273", "text": "\u201eTiutempe ni ne konsciis la koncepton de geto,\u201d Quan diras. \u201eNi sciis, en kiu regiono estas multaj judoj, kaj en kiu regiono estas malpli.\u201d Li aldonis, ke el la pli grandaj avantag\u0302oj dum la milito en S\u0302anhajo estis, ke la\nurbo grandparte subtenis sian entrepreneman spiriton malgrau\u0306 la okupado de Japanio."}, {"text_idx": "#001274", "text": "\u201eEn S\u0302anhajo la judaj rifug\u0302intoj rajtis labori kaj prosperi, kaj multaj el ili havis\nlaborojn,\u201d Quan diras. \u201eEkzemple, iu juda virino pli-ol-40-jara log\u0302is en mia domo. S\u0302i laboris por Jardine\nMatheson, parto de la brita Jardines (unu el la plej grandaj fremdlandaj komercaj\nfirmaoj tiam en Azio), sur la Pekina Vojo.\u201d"}, {"text_idx": "#001275", "text": "La luantoj de Quan estis tre bons\u0302ancaj. La judaj rifug\u0302intoj kutime pendigis s\u0302ildojn\nsur si. La s\u0302ildoj, ofte unu antau\u0306e, alia malantau\u0306e, estis reklamoj de la okupo de\nla posedanto kun la vorto kiel ekzemple \u201etajloro\u201d au\u0306 \u201ebarbiro\u201d. \u201eTio estis ilia maniero de memreklamado,\u201d Quan diras."}, {"text_idx": "#001276", "text": "La reklamoj efikis. Multaj judoj ja trovis tiumaniere laborojn. Ec\u0302 tiuj, kiuj ne povis\nesti regule dungitaj, ofte akiris sufic\u0302e da enspezoj por subteni la c\u0302iutagan vivon.\nLa familio de Quan iam dungis judan farbiston pli-ol-50-jaran, kiu portis tiajn s\u0302ildojn.\n\u201eLi laboris senc\u0302ese de mateno g\u0302is tagmezo, haltis por tagmang\u0302o, kaj dau\u0306rigis la laboron\ng\u0302is vespero,\u201d Quan memoras. \u201eLi laboris tre bone.\u201d"}, {"text_idx": "#001278", "text": "La rememoroj pri la geto estis neniam pli fortaj ol nun de post la milito. Registara\nfonduso savis diversajn malnovajn konstruaj\u0302ojn en la regiono kaj renovigis la malnovan\nsinagogon kiel muzeon de geto."}, {"text_idx": "#001279", "text": "\u201eKiam C\u0302inio malfermis siajn pordojn al la ekstera mondo, multaj judoj revenis c\u0302i tien\nekde la 1990aj jaroj, kaj demandis, kie estas la sinagogo,\u201d li diras."}, {"text_idx": "#001280", "text": "\u201eDo ni trovis la originalan planon de la sinagogo en la S\u0302anhaja Arkivo, kaj rekonstruis\nla sinagogon lau\u0306 la dezajno,\u201d Kitty Han diras. \u201eNi pensas, ke tio estas tre grava scenejo por internaciaj rilatoj, kaj ni havas la"}, {"text_idx": "#001281", "text": "Tiusence, Quan ankorau\u0306 havas gravan mision en sia vivo. Kiel unu el la tre malmultaj\nhomoj, kiuj povas plastike priskribi la historion de la s\u0302anhaja geto, li rakontas,\nke dekmiloj da homoj sukcese eskapis el masakro, kiu mortigis milionojn da homoj."}, {"text_idx": "#001282", "text": "C\u0302irkau\u0306 la distrikto Hongkou estas pli kaj pli multaj modernaj c\u0302ielskrapantoj. Tial\nla domo de Quan kaj la aliaj konstruaj\u0302oj restantaj en la iama geto farig\u0302is s\u0302irmiloj\nkontrau\u0306 la homa tendenco forgesi la pasintecon kaj antau\u0306eniri."}, {"text_idx": "#001284", "text": "Mi devas gratuli vin pro la nova aspekto de MONATO, kun belaj fotoj. Tamen, same kiel unu el viaj legantoj, Pierre Grollemund el Francio,\nmi ne komprenas kial estas nun tiom grandaj fotoj, kaj, sekve, pli mallongaj tekstoj.\nC\u0302u MONATO farig\u0302u magazino pli rigardinda ol leginda, t.e. malpli aboninda por mi?"}, {"text_idx": "#001285", "text": "La c\u0302efredaktoro komentis tiun c\u0302i leteron en sia \u201eVidpunkto\u201d, en pag\u0302o 5."}, {"text_idx": "#001286", "text": "El mia vidpunkto (MONATO 2015/08-09, p. 5) vi skribas pri miliardoj kaj bilionoj (da dolaroj) lau\u0306 du malsamaj"}, {"text_idx": "#001287", "text": "Lau\u0306 la originala sistemo ankorau\u0306 uzata en la kontinenta Eu\u0306ropo, biliono estas miliono\nda milionoj, triliono estas miliono da bilionoj, ktp. Kaj mil milionoj estas miliardo.\nBedau\u0306rinde en Usono oni fus\u0302is tiun simplan sistemon, dirante \u201ebiliono\u201d por miliardo, \u201etriliono\u201d por biliono ktp. Kaj poste Britio sekvis."}, {"text_idx": "#001288", "text": "En la artikolo vi mencias miliardojn da dolaroj por Grekio, do lau\u0306 la eu\u0306ropa sistemo,\nsed bilionojn kaj trilionojn por savi diversajn bankojn, do lau\u0306 la usona/brita. Tre"}, {"text_idx": "#001289", "text": "La c\u0302efredaktoro sendas miliardon da pardonpetoj."}, {"text_idx": "#001290", "text": "Revuon redakti ... kaj ranoj"}, {"text_idx": "#001291", "text": "Dum la somero la redakcio de MONATO ricevis plurajn komentojn pri la nova aspekto de la magazino. Legantoj g\u0302enerale lau\u0306dis\nla grafikajn s\u0302ang\u0302ojn, dirante, kiom plac\u0302as la kvalito de la papero, kaj aldonante,\nke la artikoloj pli klare, pli facile legeblas."}, {"text_idx": "#001292", "text": "\u201eMi devas gratuli vin pro la nova aspekto de MONATO, kun belaj fotoj,\u201d komentis unu leganto. Alia mesag\u0302is, por \u201egratuli pro la dau\u0306ra kvalito, kaj lastatempa pli bela aspekto, de MONATO, kiun mi c\u0302iam legas kun granda plezuro\u201d. Tria lakonis: \u201eBelege!\u201d"}, {"text_idx": "#001293", "text": "Tamen ne por fanfaroni, ne por distrumpeti la talenton de MONATO-kunlaborantoj (kiuj aplau\u0306dojn ja meritas, aparte nia grafikisto Ferriol Macip), mi\nnin tiel lau\u0306das. C\u0302ar, kun la lau\u0306roj, venis ankau\u0306 dornoj \u2013 ne multaj, tamen ili piketis."}, {"text_idx": "#001294", "text": "Temas pri la fotoj. Lau\u0306 unu leganto, kiu ja gratulis pri la aspekto: \u201eMi ne komprenas, kial aperas nun tiom grandaj fotoj, kaj, sekve, pli mallongaj tekstoj.\nC\u0302u la magazino farig\u0302as pli rigardinda ol leginda, t.e. malpli aboninda por mi?\u201d"}, {"text_idx": "#001295", "text": "Nepras tuj respondi al la demando: ne. Certe MONATO ne celas pli rigardindigi ol legindigi la magazinon: kun televidaj novaj\u0302-elsendoj\nne eblas, kaj certe ne deziratas, konkurenci."}, {"text_idx": "#001296", "text": "Sed restas fakto, ke en kelkaj someraj numeroj de MONATO troveblis pag\u0302oj dominataj ne de vortoj, sed de fotoj. Kaj, jes ja, kontraste, mallongis"}, {"text_idx": "#001297", "text": "Parte kulpas mi. Fojfoje mi koncizigas kontribuaj\u0302ojn senditajn de korespondantoj,\nc\u0302ar la temo ne meritas longan pritraktadon. Artikolo pri, ni diru, tertremo vaste\nkaj aktuale priraportita en naciaj gazetaro kaj televido, balastas, se ni regurdas\nen MONATO tion, kion ni jam scias pri evento jam de longe pasinta. Ne tiom gravas la tiama\n\u201ekio\u201d, resumebla per unu memoriga frazo; gravas la nuna \u201ekio\u201d: kiel reagas la homoj suferantaj, kion faras la registaro ktp."}, {"text_idx": "#001298", "text": "Simile, en raporto pri naciaj elektoj, internacia legantaro ne bezonas informojn pri\nc\u0302iu etpartia kandidato, kiu fine rikoltis nur du elcentojn de la voc\u0302oj. Gravas enlande,\njes, sed eksterlande nepras scii pri la politiko de la nova registaro. Do tiel eblas,\nja nepras, koncizigi kaj legindigi raportojn."}, {"text_idx": "#001299", "text": "Tamen \u2013 kaj jen konfeso \u2013 tiel mi jam de jaroj pritraktas artikolo-proponojn. Do la fenomeno de mallongaj,\nkoncizaj raportoj certe ne novas. Flanke mi diru, ke vere malmultaj au\u0306toroj plendis\npro mia metafora rug\u0302a, redaktora krajono: ne malofte ili dankas, ke mi tiel poluris"}, {"text_idx": "#001301", "text": "Kial, mi ne scias. S\u0302rumpas la libera tempo pro tio, ke almenau\u0306 en okcidentaj landoj\nmals\u0302rumpas ebloj g\u0302in plenigi. Premas laboraj, familiaj, sociaj taskoj kaj devoj. Krome\nni vivas en mondo jam novaj\u0302o- kaj informo-ric\u0302a, danke al amaskomunikiloj, Interreto"}, {"text_idx": "#001302", "text": "Mi iafoje demandas min, c\u0302u troe informi signifas fakte mal- au\u0306 ne-informi: niaj cerboj\nne povas reteni tiom da informeroj en komplika, fojfoje h\u0302aosa, rapide s\u0302ang\u0302ig\u0302anta mondo.\nC\u0302i-someron, varbante por MONATO, mi petis, ke oni verku por la magazino. Venis respondo: \u201eMia lando tro grandas, por ke mi komprenu, kio okazas en g\u0302i. Kiel do prie verki?\u201d"}, {"text_idx": "#001303", "text": "Tamen s\u0302topeblas la komentario-, la analizo-brec\u0302o en MONATO. La solvo kus\u0302as en viaj manoj, do en tiuj de la legantoj. Admonas Julio Baghy en"}, {"text_idx": "#001306", "text": "Dum la somero mi g\u0302uis la privilegion instrui Esperanton (jam la kvaran fojon) c\u0302e la\nNord-Amerika Somera Kursaro (NASK) c\u0302i jaron okazigita en Nord-Karolino. Se vi ankorau\u0306\nne spertis c\u0302i tiun intensan, ok-tagan kurson (kun au\u0306 sen mi!), mi g\u0302in rekomendas.\nAlia pluso: g\u0302i kunligig\u0302as kun Kino-Teatro-Festivalo (KTF) \u2013 stimula kaj krea evento."}, {"text_idx": "#001307", "text": "Sed, momenton. Jam au\u0306dig\u0302as plendoj. C\u0302u MONATO ne fanfaronas esti peresperanta, ne priesperanta revuo? Kial, diable, aboni (au\u0306 pruntepreni),\nse mi povas legi la samon en primovada revuo?"}, {"text_idx": "#001308", "text": "Paciencon, mi petas. Evidente la c\u0302efredaktoro de MONATO tre bone scias, kian revuon li c\u0302efredaktas. C\u0302u ne c\u0302iun matenon, antau\u0306 ol matenmang\u0302i,\nmi ripetadas la mantron \u201eperesperanta, ne priesperanta\u201d?"}, {"text_idx": "#001315", "text": "Aliflanke la spertaj, engag\u0302itaj esperantistoj, kun kiuj mi plezure kunlaboris c\u0302e NASK,\npli avangarde, pli sag\u0302e, aplikis siajn pos\u0302komputilojn. Kiam vorto diskutendis, jen\ntuja PIV-difino; kiam romano-titolo, dato serc\u0302endis, jen tuja informo; ec\u0302, kiam mi\nfus\u0302is statistikojn, tuj ekvibris la komputileto en mia pos\u0302o \u2013 iu, kiel mi poste konstatis, tre diplomatie kaj ne publike, sendis la ciferojn, kiujn\nmi vane provis eltiri el mia kompatinda, neelektronika menso."}, {"text_idx": "#001320", "text": "La japana c\u0302efministro Abe Shinzo estas bons\u0302anca politikisto. En 2007 li subite rezignis\npri sia c\u0302efministra posteno unu jaron post enoficig\u0302o pro malsano de la dika intesto."}, {"text_idx": "#001322", "text": "C\u0302ar nun LDP kaj aliancaj partioj disponas pri pli ol du trionoj de la seg\u0302oj en ambau\u0306\nparlamentaj c\u0302ambroj, Abe au\u0306dace kaj senprokraste antau\u0306enpus\u0302as siajn politikojn. Plej\ngravas konstitucia s\u0302ang\u0302o, kiu permesas, ke japanaj trupoj militservu ie ajn en la\nmondo kun armeanoj de Usono, kaj refunkciigo de nukleaj centraloj."}, {"text_idx": "#001323", "text": "Tiuj c\u0302esis funkcii post la katastrofo en Fukus\u0302imo. Kontrau\u0306 ambau\u0306 proponoj montras\nsin la plimulto de japanoj."}, {"text_idx": "#001324", "text": "Dum la lastaj 70 jaroj, post la dua mondmilito, Japanio nek mortigis ec\u0302 unu alilandan\nsoldaton nek perdis unu el siaj soldatoj en milito. Pro nemilitista, ekonomia, teknologia,\nedukada, medicina kunlaboro kaj helpo, bazitaj sur la \u201epacema konstitucio\u201d, Japanio g\u0302uas en la mondo reputacion kiel neagresema s\u0302tato."}, {"text_idx": "#001326", "text": "Protestas ankau\u0306 ordinaraj homoj. C\u0302iutage amase kaj kriante manifestacias kontrau\u0306uloj\nekster la parlamentejo. Cetere lau\u0306 opinio-sondoj s\u0302rumpis la popola subteno por Abe.\nNun oni sin demandas, c\u0302u la bons\u0302anco de la c\u0302efministro fine elc\u0302erpig\u0302as."}, {"text_idx": "#001327", "text": "Sukceson rikoltis slovakaj katbredistoj c\u0302e dutaga internacia katekspozicio en la urbo\nZ\u030cilina [j\u0302ilina] (c\u0302irkau\u0306 200 km norde de la slovaka c\u0302efurbo Bratislavo). Ses hejmaj\nkatbredistoj gajnis kvin orajn kaj unu arg\u0302entan medalojn."}, {"text_idx": "#001329", "text": "La ekspozicio estis dedic\u0302ita al persaj, britaj kaj senharaj katoj, kiuj apartenas\nal la plej konataj kaj plej popularaj katoj inter slovakaj bredistoj."}, {"text_idx": "#001331", "text": "Demokratio signifas, ke la popolo estas suverena. Sed en Britio, ec\u0302 lau\u0306 registaraj\noficistoj, suverenas la parlamento, alivorte la politikistoj. Decidas ili, ne la popolo."}, {"text_idx": "#001332", "text": "Politikistoj asertas, ke la popolo siajn reprezentantojn elektas. Ne tute veras. La\nregistaro tiel arang\u0302as aferojn por maksimume profiti c\u0302e la urnoj. Tion agnoskis unu\nel la plej altrangaj registaraj juristoj, dirante, ke tio estas la \u201eakceptita konstitucia doktrino de la lando\u201d."}, {"text_idx": "#001333", "text": "Fine kaj emfaze, mi interesig\u0302as sole pri povo-akirado kaj -reteno flanke de politikistoj.\nMi ne atentas iliajn partiojn. La pretendoj de \u201eniaj amikoj en altaj lokoj\u201d primokas demokration."}, {"text_idx": "#001334", "text": "La 7an de septembro 2015. Mi eniras la Okcidentan Stacidomon (Westbahnhof) en Vieno. Tuj alparolas min juna siriano. Li venis per trajno de Budapes\u0302to. Por\ndau\u0306rigi la trajnveturon al Germanio li bezonas monon, sed li havas nur 10 eu\u0306rojn.\nNi trovas standon, kie oni kolektas monon por ac\u0302eti trajnbiletojn."}, {"text_idx": "#001335", "text": "C\u0302e kajo 1 staras trajno. G\u0302i estas plena. Ekveturon atendas 300 personoj. Atendas sur\nla kajo pliaj 200 homoj, c\u0302efe el Sirio, kelkaj el Irako kaj Afganio. Multaj estas\njunaj viroj, sed oni vidas ankau\u0306 tutajn familiojn kun etaj infanoj."}, {"text_idx": "#001336", "text": "Dau\u0306re venas c\u0302aretoj kun mineralakvo, varma supo, panoj kaj bananoj, kiujn oni senpage\ndisdonas al la atendantoj. G\u0302enerale la rifug\u0302antoj aspektas inteligentaj kaj flegitaj.\nMultaj estas bonhumoraj, c\u0302ar ili eskapis el milito kaj persekutado."}, {"text_idx": "#001337", "text": "C\u0302ie oni vidas inform-afis\u0302ojn en la araba, angla au\u0306 germana lingvo. Evidente regas\nordo kaj ne kaoso. Multloke helpas policistoj, kunlaborantoj de bonfaraj organizaj\u0302oj\nkaj kunlaborantoj de Au\u0306stra Fervojo O\u0308BB."}, {"text_idx": "#001338", "text": "La trajno ekveturas. C\u0302iuj huraas kaj aplau\u0306das en la trajno kaj sur la kajo. La trajno\nmalfruas je 222 minutoj. Egale! Jam post kelkaj horoj ili estos en Germanio."}, {"text_idx": "#001339", "text": "Al kajo 2 alvenas c\u0302iuhore trajno el Nickelsdorf [ni\u0301kelsdorf], vilag\u0302o antau\u0306 la landlimo\ninter Au\u0306strio kaj Hungario, kun 300 rifug\u0302antoj, kiuj venis el Proksima Oriento tra\nHungario. Nur malmultaj petas azilon en Au\u0306strio. La celo estas Germanio, fojfoje Svedio."}, {"text_idx": "#001340", "text": "Mi veturas per metrotrajno en la vienan urbocentron. Apud mi sidas du knabinoj, kiuj\nparolas pri rifug\u0302anto, kiu serc\u0302as laborlokon en Au\u0306strio."}, {"text_idx": "#001341", "text": "Vivi en loko kun prestig\u0302a kaj ric\u0302a universitato c\u0302iam donas bonan s\u0302ancon sperti ion\ninteresan. Ekzemple, projekto en la arbaro Wytham [u\u0306ajtm], kiu apartenas al la Universitato"}, {"text_idx": "#001342", "text": "Konstruita en la arbaro estas speciala forno por krei ceramikaj\u0302ojn. La t.n.\nAnagama kiln estas speco de dekliva tunela forno, uzata en Azio jam de la kvina jarcento. La oksforda\nforno estas tradicie konstruita per plektaj\u0302o salika kaj per dika argila mantelo. En\ng\u0302i eblas baki c\u0302irkau\u0306 200 potojn je temperaturo de 1150\noC. Bezonataj estas ok tunoj da ligno kaj la forno funkcias dum pluraj tagoj."}, {"text_idx": "#001343", "text": "La projekto estas iniciato de la universitata etnografia muzeo Pitt Rivers kune kun\njapanaj ceramikistoj, kiuj ankorau\u0306 uzas tiajn fornojn. La majstro Kazuya Ishida kontribuis\nsiajn potojn por la unua bakado. Kunfondis la projekton la brita ceramikisto Jim Keeling\n[kiling]. Lau\u0306 Keeling, tiu c\u0302i simpla teknologio estas g\u0302is nun iom neglektata."}, {"text_idx": "#001344", "text": "En au\u0306gusto komencig\u0302is la unua bakado. Ceramikistoj kaj volontuloj dum unu semajno\ntage kaj nokte prizorgis la fajron, g\u0302is g\u0302i atingis optimuman temperaturon. Tiam la\nskipanoj elprenis kelkajn potojn kaj ilin enmetis en ujojn plenajn je lignaj rabotaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001345", "text": "Tamen la forno ankorau\u0306 bezonis kelktagan prizorgadon g\u0302is fina bakado. Devis sekvi\nmalvarmig\u0302o, antau\u0306 ol kontroli la potojn. Dume regis kvazau\u0306 festivala etoso, kaj venis\nla publiko por spekti, paroli kun la fakuloj, kaj informig\u0302i pri aziaj kaj britaj ceramikaj\u0302oj.\nRegis ankau\u0306 zorgoj, c\u0302u la eksperimento sukcesos."}, {"text_idx": "#001347", "text": "Kelkaj ceramikaj\u0302oj estos ekspoziciataj en la universitata muzeo. Krome, apud la ekzistanta\nforno, la japanoj konstruis duan\nAnagama. Ili uzas brikojn kaj la bakujo eltenos dum almenau\u0306 25 jaroj. La dua bakujo estos\nesplorocele uzata. Restos la unua por komunuma uzo, kio instigos al ceramika kreado."}, {"text_idx": "#001349", "text": "Pro la ekonomia situacio en kelkaj landoj kaj pro la altigo de la pos\u0302ttarifoj, ankau\u0306\nMONATO devos adapti siajn kotizojn por iuj s\u0302tatoj la 1an de novembro 2015. C\u0302iu, kiu tamen\nantau\u0306 tiu dato pagas sian kotizon, c\u0302u por unu, tri au\u0306 ec\u0302 kvin jaroj, g\u0302uas la nunan tarifon,\nkiun vi povas trovi sur pag\u0302o 4 de tiu c\u0302i numero. Kotizu do nun, c\u0302u rekte al Flandra\nEsperanto-Ligo, c\u0302u al unu el niaj perantoj, kaj vi s\u0302paros!"}, {"text_idx": "#001350", "text": "Inter la slovakaj montaraj gvidistoj de la 20a jarcento okupas apartan lokon Ja\u0301n Poc\u030cu\u0301vaj\n[jan poc\u0302uvaj]. Li estis la unua, kiu surgrimpis la plej altan montopinton de la slovakaj\nAltaj Tatroj (kaj ankau\u0306 de la montaro Karpatoj), nome\nGerlachovsky\u0301 s\u030cti\u0301t (esperante Montpinto de Gerlachov), altan 2655 metrojn."}, {"text_idx": "#001351", "text": "Poc\u030cu\u0301vaj naskig\u0302is en 1886 en la slovaka montvilag\u0302eto Nova\u0301 Lesna\u0301 [nova lesna], ne malproksime\nde la urbo Poprad en kamparana familio."}, {"text_idx": "#001352", "text": "Kiel 22-jarag\u0302ulo li farig\u0302is la plej juna montara gvidisto. En 1931 li estis prezidanto\nde tatraj montgvidistoj. Dum la lastaj jaroj de sia vivo li laboris en montara savoservo.\nPoc\u030cu\u0301vaj mortis en 1969 en la ag\u0302o de 82 jaroj."}, {"text_idx": "#001353", "text": "En lia naskig\u0302vilag\u0302eto trovig\u0302as lia 1,5 metrojn alta statuo, kreita de la slovaka akademia\nskulptisto S\u030ctefan Hudzi\u0301k [s\u0302tefan hudzik]. La statuo estis feste malkovrita en julio\nokaze de la 700a datreveno de la fondig\u0302o de la vilag\u0302o."}, {"text_idx": "#001355", "text": "Jesuo fug\u0302as en Egiption, kiel ankau\u0306 aliaj nun fug\u0302as"}, {"text_idx": "#001356", "text": "\u201eJozefo prenis la knabeton kaj lian patrinon nokte, kaj migris en Egiptujon.\u201d Jen la enhava kerno \u2013 se preterlasi Diajn intervenojn kaj Malnovtestamentajn profetaj\u0302ojn \u2013 de la versikloj 13-18 en la dua c\u0302apitro de la evangelio lau\u0306 Sankta Mateo."}, {"text_idx": "#001357", "text": "Ekzegezistoj kaj pentristoj el tiu teksto formis en la menso de la kredema popolo\npreskau\u0306 idilian scenon: Sub steloplena c\u0302ielo Sankta Jozefo migras kviete tra nokta\npejzag\u0302o. Post si li gvidas azenon, sur kiu duondorme sidas Sankta Maria, kun en la\nbrakoj la beba Jesuo. Fore ang\u0302elo lumigas la vojeton. Sed \u2013 se entute \u2013, tamen pli realisme okazis tiel: Jozefo hastis antau\u0306 la persekutado fare de la tirano\nHerodo. Al c\u0302elima gardostaranto li kas\u0302e enmanigis konsiderindan sumon kaj poste malaperis\nanonime en proksima urbo, por tie pene perlabori kiel domkonstruisto la vivbezonaj\u0302ojn"}, {"text_idx": "#001359", "text": "Tamen, la situacio ne estas tiel simpla, kiel volas dedukti el la biblia bildo la\nplej ofte senreligiaj akuzantoj. En la germana Bavario oni devis forpreni la krucojn\nde sur la lernejaj vandoj, sed c\u0302irkau\u0306e kreskas moskeoj kaj islama vivostilo. Pollando,\npost longa subpremo, konsolidig\u0302is kadre de la katolika konfesio, fronte al la rusa\nortodoksa mistiko kaj la pruse protestanta militemo. C\u0302u mirinde, ke ili aktuale volas"}, {"text_idx": "#001360", "text": "Kion pri la baltaj s\u0302tatoj, kiuj ankorau\u0306 luktas kun la problemoj de la rusa enmigrado\ndum la sovetia tempo? Kion pri Hungario ekzemple, kiu spertis post 1526 preskau\u0306 plenan\ndetruig\u0302on fare de la osmanaj trupoj; pri Hispanio, kiu bezonis pli ol 700 jarojn por\nrepeli la arabajn invadintojn? Serbio j\u0302us perdis ne nur siajn praserbajn monah\u0302ejojn\nal Kosovo. Kiu rajtas postuli, ke tiuj landoj varme akceptu islamanojn, eble kun militista\nfono c\u0302e IS, Boko Haram au\u0306 aliaj grupoj?"}, {"text_idx": "#001361", "text": "La germanaj Verduloj hurlas, se homoj en tiu lando preferus akcepti mortminace persekutitajn\nkristanojn el Sirio anstatau\u0306 sendistinge apliki \u201ebonvenigan kulturon\u201d al homoj kun plene aliaj vivmaniero kaj religio. Ja kompreneble, c\u0302ar la partiestro\nkaj multaj s\u0302tataj \u201erespondeculoj pri integrado\u201d jam estas islamanoj."}, {"text_idx": "#001362", "text": "Kaj nenie levig\u0302as la demando, kial islamanoj el la koncernaj regionoj ne pretendas\nprotekton c\u0302e la samkredantoj en la ric\u0302egaj Emirlandoj kaj Sauda Arabio. Au\u0306 kial tiuj\nlandoj ne finas la kruelajn agadojn de certaj trupoj en Sirio kaj Irako ne nur kontrau\u0306\nkurdoj, kristanoj kaj jesuanoj, sed ankau\u0306 kontrau\u0306 islamaj samreligianoj."}, {"text_idx": "#001363", "text": "Jes ja, Jesuo diris: \u201eKion vi faris al la plej mizera de miaj fratoj, tion vi faris por mi.\u201d Sed Sankta Mateo dau\u0306rige raportas ankau\u0306, ke Jozefo remigris post la minaco en sian\npatrujon kun Maria kaj Jesuo. Kaj ili estis nur triope, sen pos\u0302telefono. Tion prisilentas\nla homoj, kiuj ja asertas: \u201eNi (!) estas nefermita lando kaj bonvenigas c\u0302iun, kiu volas vivi c\u0302e ni\u201d, sed ne volas antau\u0306vidi la konsekvencojn de eksponenta enmigrado, kiuj subfosos la\nleg\u0302an azilrajton kaj okazigos la plenan transformig\u0302on de la au\u0306tentaj eu\u0306ropaj kulturoj,\nla rapidan renverson de longtempe kreskintaj religiaj strukturoj. Kiam la aktuala\nmono elc\u0302erpig\u0302os, ne plu estos demando de kulturo kaj religio, sed de sociaj kaj interetnaj\nkonfliktoj terene de Eu\u0306ropo sub la sanktaj signoj de kruco kaj duonluno."}, {"text_idx": "#001366", "text": "Pro skua malvenko dum naciaj elektoj en majo (MONATO, 2015/07, p.6-7) tuj eksig\u0302is la tiama partiestro. Nepris elekti alian. Prezentis\nsin tri kandidatoj de la dekstro/centro de la teorie maldekstra, socialisma partio:\nnur lastminute estis nomumita kiel kandidato Corbyn, c\u0302ar manpleno da deputitoj deziris,\nke dum la debato pri nova partiestro estu au\u0306data alternativa, maldekstra voc\u0302o."}, {"text_idx": "#001367", "text": "Ekde la unuaj debatoj, kiam la kvar kandidatoj sin televide au\u0306 kunvene prezentis,\nevidentis, ke Corbyn ne parolas la lingvon de la aliaj. Ili elgurdis la samajn melodiojn,\nkiuj tiom misagordig\u0302is en la oreloj de elektuntoj en majo."}, {"text_idx": "#001368", "text": "Provante loki la partion en la centron de la politika spektro, ili ripetis esence\nla ideojn de la reganta, dekstra konservativa partio: bankistoj kaj entreprenistoj\nric\u0302igas la landon, do nepras ilin finance apogi; la rolo de la s\u0302tato estu minimumigata\nfavore al privataj kompanioj; retenata estu nuklea defendo-(atako-)kapablo."}, {"text_idx": "#001369", "text": "Pro tio, almenau\u0306 parte, la laborista partio suferis c\u0302e la urnoj en majo. Kial voc\u0302doni\npor pala centrisma/dekstreta imitaj\u0302o, kiam eblas dekstra realaj\u0302o?"}, {"text_idx": "#001370", "text": "Tamen Corbyn, kvazau\u0306 memorante, ke la t.n. laborista partio reprezentu unuavice laboristojn,\nsubstrekis la ligojn inter la partio kaj la jam de jardekoj flankenpus\u0302ataj sindikatoj.\nLi promesis aserti la rolon de la s\u0302tato, c\u0302esigi la iom-post-ioman privatigon de la\nnacia sanservo kaj aliaj tradicie s\u0302tataj funkcioj, kaj res\u0302tatigi la privatigitajn\nfervojojn (kiuj, ironie, apartenas kelkokaze al s\u0302tate posedataj nebritaj fervojoj)."}, {"text_idx": "#001371", "text": "Samtempe li montris sin kontrau\u0306ulo de la registara s\u0302par-politiko. Lau\u0306 Corbyn, dum\nekonomia krizo la s\u0302tato investu, ne tranc\u0302u. Pro tio aplau\u0306dis la elekton de Corbyn\nla estro de la spirite parenca hispana partio\nPodemos, Pablo Iglesias. \u201eNia rolo estas reprezenti la socian plimulton, la homamasojn pistitajn de registara\nmodelo favora al la financaj elitoj kaj iliaj klientoj,\u201d skribis Iglesias en brita gazeto."}, {"text_idx": "#001372", "text": "Sampartianoj, inkluzive de iamaj estroj kaj c\u0302efministroj kiel Tony Blair kaj Gordon\nBrown, atakis la platformon de Corbyn. Ili taksis lin neelektebla kiel estontan c\u0302efministran\nkandidaton kaj kredis, ke li detruos la laboristan partion \u2013 almenau\u0306 la dekstretan, kiun ili konstruis."}, {"text_idx": "#001373", "text": "Malkonsentis la popolo. Rekorde oni alig\u0302is al la laborista partio simple por povi\npartopreni en la partiestraj elektoj. Aparte junuloj, g\u0302enerale indiferentaj rilate\npolitikon (c\u0302io samas) kaj politikistojn (c\u0302iuj mensogas), entuziasmig\u0302is. Ili vidis\nen Corbyn (malgrau\u0306 lia ag\u0302o, malgrau\u0306 tio, ke li prezentas ideojn ofte de la 1980aj\nkaj pli fruaj jaroj) ion fres\u0302an, honestan kaj fidindan. Krome \u2013 granda pluso \u2013 li nek sonas nek aspektas kiel profesia politikisto."}, {"text_idx": "#001374", "text": "Videblis T-c\u0302emizoj kun devizo aludanta al la antau\u0306nomo de la kandidato: \u201eJez we can\u201d (\u201eJez [jes] ni povas\u201d). Jen\nPodemos denove: ankau\u0306 tio signifas \u201eNi povas\u201d. Kaj fine la Corbyn-adeptoj ja povis. Venkis ilia heroo en la unua baloto kun preskau\u0306"}, {"text_idx": "#001375", "text": "Tuj, tamen, videblis fendoj en la laborista partio. La potenca dekstra alo, kun tradiciaj\nblair-ecaj granduloj, rifuzas kunlabori kun Corbyn. Oni flustras jam pri puc\u0302o, por\nke Corbyn ne estru la partion okaze de venontaj naciaj elektoj en 2020."}, {"text_idx": "#001376", "text": "Ankau\u0306 la konservativa kaj dekstrega nacia gazetaro en Britio atakas lin. Jam legeblas,\nke c\u0302efministro Corbyn lasos la landon sendefenda, senprestig\u0302a, se tiu c\u0302i \u201ekomunisto\u201d rezignas, kiel li volas, pri la brita nuklea arsenalo."}, {"text_idx": "#001378", "text": "Dum jaroj la norvega Verda Partio (Milj\u00f8partiet de Gr\u00f8nne) ricevis nur malmultajn elcentojn de la voc\u0302oj. Sed en la c\u0302i-septembra komunuma baloto\ng\u0302i finfine klare videblas sur la politika scenejo kun 4,2 %. En la c\u0302efurbo, Oslo,\ng\u0302i ec\u0302 ig\u0302is kun 8,1 % la trie plej granda partio."}, {"text_idx": "#001379", "text": "Tio donas pli da potenco ol supozigas la nudaj ciferoj: En Oslo, kaj en 12 aliaj komunumoj,\nnek la socialisma nek la konservativa alianco ricevis absolutan plimulton en la komunuma\nestraro. Tial ambau\u0306 partioj devos intertrakti kun la verduloj por provi starigi urboregistaron."}, {"text_idx": "#001380", "text": "Tutlande la Verda Partio, fondita en 1988, havos ekde la novjaro pli ol 200 reprezentantojn\nen la 428 komunumoj (kiujn oni cetere proponas kunfandi al c\u0302. 100)."}, {"text_idx": "#001381", "text": "Krom kutimaj lokaj temoj \u2013 publika transporto, lernejoj, malsanulejoj \u2013 aparte aktuala dum la antau\u0306balotaj semajnoj estis debato pri la kapablo de la komunumoj\nlog\u0302igi la multajn rifug\u0302intojn el interalie Sirio."}, {"text_idx": "#001383", "text": "Diference de Svedio kaj Germanio, la norvega Verda Partio ricevis en la unuaj jaroj\nmalmultan subtenon pro konkurenco kun aliaj partioj, kiuj jam prezentis sin \u201everdaj\u201d."}, {"text_idx": "#001384", "text": "Sed en la hodiau\u0306a mondo ilia verdo ne sufic\u0302as. Nun floras \u201evera\u201d verda partio ankau\u0306 en Norvegio."}, {"text_idx": "#001385", "text": "Kritikata estas Japanio pro tio, kie g\u0302iaj civitanoj kaptas kaj mang\u0302as balenojn kaj\ndelfenojn (vidu MONATO, 2014/6, p. 9). Lastatempe au\u0306dig\u0302as ankau\u0306 riproc\u0302oj, ke en orienta Azio, en partoj\nde C\u0302inio, Koreio kaj Vjetnamio, oni mang\u0302as hundan viandon."}, {"text_idx": "#001386", "text": "Mang\u0302antoj kaj amantoj de tiaj viandoj siavice protestas, demandante: \u201eKial ne hundaj\u0302o? Kio pri bovaj\u0302o au\u0306 porkaj\u0302o? Lasu nian tradician gastronomian kulturon!\u201d"}, {"text_idx": "#001387", "text": "Se diri g\u0302enerale, oni respektu la mang\u0302kutimojn de aliaj nacioj. Tamen estas dezirinde\nne mang\u0302i la viandon de bestoj, kun kiuj multaj homoj simpatias. Mi persone mang\u0302as\nviandon de bovoj, porkoj, kokoj kaj fis\u0302oj, sed ne tiun de baleno, delfeno au\u0306 hundo."}, {"text_idx": "#001388", "text": "Tamen mi ne certas, kial oni mang\u0302u bovaj\u0302on, porkaj\u0302on au\u0306 kokaj\u0302on, sed ne balenaj\u0302on\nau\u0306 hundaj\u0302on. C\u0302u c\u0302ar balenoj kaj delfenoj estas mamuloj sag\u0302aj? C\u0302ar hundoj estas amikoj\nde la homo? C\u0302ar bovoj, porkoj kaj kokoj estas ekde la komenco kreitaj por nutri la\nhomaron, au\u0306 estas industriaj produktaj\u0302oj kvazau\u0306 sen koro au\u0306 animo?"}, {"text_idx": "#001389", "text": "Tiuj supremenciitaj kialoj ne c\u0302iun konvinkas. Homoj havas diversajn religiajn, filozofiajn,\nhistoriajn kaj tradiciajn kutimojn kaj morojn. Ne eblas morale kaj klare distingi\ninter mang\u0302ado unuflanke de hundoj kaj delfenoj kaj aliflanke de porkoj kaj bovoj."}, {"text_idx": "#001390", "text": "Kelkaj insistas, ke delfenoj estas sag\u0302aj kaj do tial oni ilin ne mortigu. Sed studaj\u0302oj\nindikas, ke c\u0302iuj specioj \u201esag\u0302as\u201d kaj adaptig\u0302as al s\u0302ang\u0302ig\u0302antaj naturaj medioj. La polpo estas eble la plej sag\u0302a animalo.\nSed neniu argumentas, ke oni ne mang\u0302u polpaj\u0302on."}, {"text_idx": "#001391", "text": "La homaro, sukcese irante sur du piedoj, uzante ilojn kaj kunlaborante inter si, efike\nkaptis bestojn kaj kultivis plantojn, tiel ke g\u0302i staras pinte de la nutroc\u0302eno. Nun\nla homaro regas la mondon, kun potenco ec\u0302 s\u0302ang\u0302i la klimaton kaj detrui sian medion\nkaj ec\u0302 per nuklea bombo sin mem."}, {"text_idx": "#001392", "text": "Ni scias, ke la homaro respondecas pri la terglobo kaj pri alispecaj vivaj\u0302oj. Sed\nni scias ankau\u0306, ke la homaro ne povas vivi ec\u0302 unu tagon sen mang\u0302o de alia vivaj\u0302o,"}, {"text_idx": "#001393", "text": "Konscio pri la homa pozicio kaj pri la rilato kun aliaj vivaj\u0302oj kondukas min (kaj\nmultajn japanojn) al jena sinteno kaj praktiko: c\u0302etable, antau\u0306 ol mang\u0302i, mi, kunmetante\nla manplatojn, dankas al c\u0302iuj vivuloj, kiuj min nutras."}, {"text_idx": "#001394", "text": "Dek kvin jarojn post la komencig\u0302o de la 21a jarcento, milionoj da virinoj tra la tuta\nmondo dau\u0306re submetig\u0302as al abortigo kaj al c\u0302iuspecaj riskoj, kiujn tio c\u0302i entenas.\nSufic\u0302as rapida analizo de la tutmondaj nombroj pri la jaro 2012 por konstati, ke en\ntiu jaro pli ol 7 milionoj da virinoj estis oficiale akceptitaj en malsanulejoj, klinikoj\nau\u0306 similaj institucioj kun la celo c\u0302esigi la propran gravedecon."}, {"text_idx": "#001395", "text": "C\u0302i tio signifas, alivorte, ke mezume 6,9 el c\u0302iu milo da virinoj (inter 15 kaj 44 jaroj)\nricevis en la koncerna jaro medicinan traktadon cele al abortigo. Estas rimarkinde,\nke tio signifas 40-elcentan kreskon kompare kun la jaro 2005. La plej ofte uzata rimedo\npor abortigi? Englutado de medikamento nomata\nmisoprostol kaj konsiderata ege malpli riska ol aliaj: g\u0302i kau\u0306zas kuntirig\u0302on de la utero, sed\nverdire ne c\u0302iam sukcesas eligi la tutan embrion, tiel ke la eventuala restaj\u0302o ja povas"}, {"text_idx": "#001396", "text": "Oni notas neneglekteblajn malsamojn de lando al lando: fakte la mezuma kvanto de abortigoj\nestis plej malalta en Etiopio, Mau\u0306ricio kaj c\u0302efe Brazilo (lando de la verkanto), kaj\nplej alta en Pakistano, Kenjo, Malavio kaj Ugando. En pluraj afrikaj \u2013 kaj ankau\u0306 en iuj latinamerikaj \u2013 landoj, la gravedec-c\u0302esigoj proksimig\u0302is al rekordaj nombroj. Oni eltiris c\u0302iujn suprajn\nnombrojn el tutmonda esplorado efektivigita de faka medicina revuo (nome\nBJOG) kaj disvastigita de la medicina retpag\u0302aro\n en au\u0306gusto 2015. La nombroj rilatas al 26 landoj situantaj en diversaj kontinentoj."}, {"text_idx": "#001397", "text": "Se oni konsideras, ke nur 60 elcentoj de la virinoj, kiuj spertas komplikaj\u0302ojn kau\u0306ze\nde riskaj abortigoj, sin turnas al hospitalo por medicina traktado, tiam eblas konkludi,\nke la tuta kvanto de abortigoj vers\u0302ajne estas multe pli granda. Krome la registrado\nde abortigantaj pacientoj en landoj, en kiuj la memvola gravedecc\u0302esigo estas punebla\nkrimo, povas esti kelkfoje kas\u0302ita, por eviti ekzemple problemojn kun la polico."}, {"text_idx": "#001398", "text": "En suda Francio, apud Marsejlo, uzino de bau\u0306ksito elvers\u0302as la restaj\u0302ojn (rug\u0302ajn s\u0302limojn)\nen Mediteraneon, nun en naturan rezervejon."}, {"text_idx": "#001399", "text": "Bau\u0306ksito estas ekspluatata en Provenco ekde 1894. De pli ol 70 jaroj uzino\nAlcan, kun komplezo de la s\u0302tato envers\u0302as la restaj\u0302ojn de la pritraktado en grandan maran\nfoson apud Cassis [kasi\u0301]. Tiu foso estas 300 metrojn profunda kaj 2000 metrojn longa."}, {"text_idx": "#001400", "text": "C\u0302ar sciencistoj prave diris, ke maro mem resanig\u0302as, neniu havis moralan problemon\ndau\u0306rigi la poluadon. De 1966 subtera kaj submara tubego, 47 kilometrojn longa, portas\nla poluaj\u0302ojn en la foson. Sed intertempe validig\u0302is en 1978 la Konvencio de Barcelono\npor protektado de Mediteraneo, kaj la s\u0302tato la 1an de julio 1996 devigis la ekspluatanton\nc\u0302esigi la enj\u0302etadon la 31an de decembro 2015. Des pli, ke tiu foso enestas en la Nacia\nRezervejo de la Fjordetoj (Parc national des Calanques), la sola en Francio apud granda urbo (Marsejlo) kaj la sola tera kaj mara."}, {"text_idx": "#001402", "text": "De 900 000 tunoj en la 1970aj jaroj reduktig\u0302is la enj\u0302eto al 300 000 tunoj en 2004.\nTamen restas c\u0302irkau\u0306 20 g\u0302is 30 milionoj da tunoj da poluita materio. Vers\u0302ado de 270\n3 da elfluaj\u0302o hore signifas 180 000 tunojn jare. Sekve, en 2007 estis instalitaj filtriloj-premiloj\npor redukti la poluon al 35 mg litre. Aperis rug\u0302a polvo, kiun oni stokas en la apudeco"}, {"text_idx": "#001403", "text": "Lau\u0306 la industriisto, natro, kiu nature trovig\u0302as en la mara salo, stokas inertan hidrokalciton,\nkiu kaptas la pezajn metalojn. Tio ne estas la opinio de la fis\u0302kaptistoj, kiuj konstatas,\nke kiam blovas la norda vento, la rug\u0302aj s\u0302limoj alsurfacig\u0302as."}, {"text_idx": "#001404", "text": "C\u0302ar finig\u0302os la permeso ekspluati, iuj proponas simple fermi la uzinon, kaj tiam oni\nc\u0302antag\u0302as pri la perditaj laborpostenoj (750) en regiono, kie mankas laboro, dum neniu\nkalkulis, kiom da postenoj de fis\u0302kaptistoj malaperis pro la poluo de la maro. Alia\ntimo estas, ke, c\u0302ar la bau\u0306ksito venas el Gvineo, eblos instali tian uzinon aliloke\nen la mondo, kie la normoj ne estas tiom rigoraj kaj la popolo ne estas tiom sentema."}, {"text_idx": "#001405", "text": "Iuj proponas teknike kaj ekonomie plu esplori, c\u0302ar granda parto de la poluo koncentrig\u0302as\nen malgranda volumo. La ministerio pri ekologio petis kromajn esplorojn; sciencistoj\nbedau\u0306ras, ke ilia voc\u0302o ne estas au\u0306skultata kaj ke la kontroloj estas farataj de la\nekspluatanto mem kaj ne de sendependaj fakuloj. La log\u0302antaro de la 13 koncernaj urboj\ndevas doni sian opinion, sed apenau\u0306 disponas pri tau\u0306gaj dokumentoj au\u0306 informoj."}, {"text_idx": "#001406", "text": "Tiu debato estas vere nuntempa: kiel pluekspluati, reduktante maksimume la konsekvencojn\npor la mara medio? Kiel savi nian planedon, tamen dau\u0306rigante nian konsumapetiton?"}, {"text_idx": "#001407", "text": "\u201eMisuzo de la rajto manifestacii!\u201d \u2013 tiel reagis au\u0306tantoj, kiuj ne povis veturi lau\u0306 la viena Ring-strato, kiu c\u0302irkau\u0306as\nla centron de la urbo. La 22an de septembro 2015, de la 10a g\u0302is la 22a horo, nur tramoj\nkaj biciklantoj uzis la straton. Au\u0306toj devis trovi alian vojon."}, {"text_idx": "#001408", "text": "Antau\u0306tagmeze lernantoj metis rul-gazonon sur la asfalton. Multaj homoj poste uzis\nla sentrafikan spacon por pikniki kaj promeni, au\u0306 simple sidi sur seg\u0302oj kaj benkoj"}, {"text_idx": "#001409", "text": "La spektaklon organizis la \u201ePlatformo Senau\u0306ta Urbo\u201d, kiu kontrau\u0306as konstruadon de nova au\u0306tos\u0302oseo tra apud-danuba arbaro sud-oriente de"}, {"text_idx": "#001410", "text": "125 jarojn Esperanto en Munkeno"}, {"text_idx": "#001411", "text": "Germana Esperanto-Kongreso en Munkeno (13.5. \u2013 16.5.2016) kaj samtempe la Esperanto-Klubo\n125 jarojn Esperanto en Munkeno per bavara vespero kun vespermang\u0302eto. Detalan informon vi trovos je:\n au\u0306 kontaktu rekte LKK:"}, {"text_idx": "#001412", "text": "En Albanio, post la 1990aj jaroj, multaj fakuloj farig\u0302is politikistoj. Ekzemple la\nprezidanto kaj c\u0302efministro g\u0302is 2013, Sali Berisha, estis kardiologo. La nuna c\u0302efministro,\nEdi Rama, estis pentristo kaj instruisto en la Akademio de Artoj."}, {"text_idx": "#001413", "text": "Ne okazis inverse, tamen, ke politikisto farig\u0302is fakulo \u2013 g\u0302is antau\u0306 ses jaroj Ndre Legisi, deputito de la Socialista Partio kaj iama s\u0302tata\nsekretario c\u0302e la ministerio pri internaj aferoj, farig\u0302is bienisto."}, {"text_idx": "#001414", "text": "Seniluziig\u0302inte pri politiko, Legisi kun sia familio ekkultivis fruktojn kaj legomojn\nkaj ekbredis kaprojn kaj s\u0302afojn, ankau\u0306 abelarojn. Baldau\u0306 kreskis lia kapraro de 30\ng\u0302is 700 bestoj. La c\u0302irkau\u0306aj kampoj, forlasitaj de tiuj, kiuj serc\u0302is laboron en la"}, {"text_idx": "#001415", "text": "J\u0302urnalistoj kaj amikoj, vizitantaj la eksan deputiton, konstatas c\u0302e li entuziasmon\nkaj kurag\u0302on por dau\u0306rigi la novan vivon inter homoj, kiuj produktas kaj enspezas per"}, {"text_idx": "#001416", "text": "G\u0302ojis kaj felic\u0302is kubanoj pro kvartaga papa vizito en septembro. Francisko restis\nen Kubo kiel \u201emisiisto de mizerikordo\u201d kaj gvidis diservojn en tri urboj: Havano, Holgui\u0301n kaj Santiago de Kubo."}, {"text_idx": "#001417", "text": "Jam ekde lia alveno c\u0302e la flughaveno \u201eJose\u0301 Marti\u0301\u201d kaj dum la 18-kilometra vojag\u0302o g\u0302is la apostola nunciejo en Havano kubanoj montris\nal sia eminenta vizitanto korinklinon, respekton kaj gastamon. Ankau\u0306 dum la ceteraj\ntri tagoj c\u0302ie evidentis tiaj elkoraj kaj entuziasmaj sentoj."}, {"text_idx": "#001418", "text": "Francisko estas la unua papo de latin-amerika deveno. Li ne estas la unua, tamen,\nkiu vizitis Kubon. La papoj Johano Pau\u0306lo 2a en 1998 kaj Benedikto 16a en 2012 vizitis\nc\u0302i tiun plej grandan kariban insulon."}, {"text_idx": "#001419", "text": "La papo alportis al Kubo amon al la proksimulo, fidon, rekonon kaj saluton al infanoj,\nmaljunuloj kaj handikapuloj. Vizitinte Kubon, Francisko pluvojag\u0302is al Usono, kie li\nkunsidis kun la prezidanto Barack Obama kaj formale alparolis la membrojn de la usona"}, {"text_idx": "#001422", "text": "Ute Bock sidas post apopleksio en decembro 2013 en rulseg\u0302o. Sed s\u0302iaj voc\u0302o kaj manpremo\nestas fortaj. De jardekoj s\u0302i helpas al c\u0302iuj, kiuj \u201efalis el la sociala sistemo\u201d de Au\u0306strio."}, {"text_idx": "#001423", "text": "Aktuale multaj venas el Sirio. Antau\u0306 la milito en tiu lando la rifug\u0302intoj, ofte neakompanataj\ninfanoj, venis c\u0302efe el la balkanaj landoj. Azil-petantoj bezonas log\u0302adreson en Au\u0306strio.\nKiu ne havas dau\u0306ran log\u0302ejon, povas log\u0302i en la domo au\u0306 havi tie pos\u0302tan adreson."}, {"text_idx": "#001424", "text": "La domon c\u0302e Zohmanngasse 28 multaj trovas simple per informado bus\u0302-al-bus\u0302a. Bock helpas,\nse iel eblas. Hodiau\u0306 76 viroj kaj nur 2 virinoj el 26 landoj log\u0302as en la domo. Ili\nrestas monatojn au\u0306 jarojn. C\u0302iu havas unu-litan log\u0302ejeton. Ekzistas du komunaj kuirejoj\nen c\u0302iu etag\u0302o, sed multaj hejmanoj volonte mem kuiras en la propra c\u0302ambro."}, {"text_idx": "#001425", "text": "Familioj log\u0302as en alia domo. Ankau\u0306 aliloke trovig\u0302as hejmo por infanoj sen gepatroj\nkaj por lernantoj kun lernejaj problemoj. La domo iam estis hejmo por meti-lernantoj,\ngvidata de Bock. Post renovigado g\u0302i servas kiel hejmo por rifug\u0302intoj kaj senhejmuloj.\nBock pensiig\u0302is en 2000 kaj ekde tiam laboras kiel volontulo."}, {"text_idx": "#001426", "text": "Helpas al s\u0302i ses civilservantoj (kiuj ne volas arme-servi), kelkaj oficistoj kaj instruistoj\n\u2013 ili peras la germanan lingvon kaj instruas komputikon. La lernantoj, aktuale pli\nol 300, ricevas ateston pri finfarita kurso."}, {"text_idx": "#001427", "text": "La mono venas el donacoj de privatuloj. Krome oni kolektas vestaj\u0302ojn, kovraj\u0302ojn, tukojn,\nhigien-artiklojn kaj konserveblajn nutraj\u0302ojn: faruno, rizo, oleo, nudeloj."}, {"text_idx": "#001428", "text": "Bock ricevis 15 premiojn pro sia humaneca agado, interalie la oran merit-medalon de"}, {"text_idx": "#001429", "text": "Antau\u0306 nelonge aperis tre densa fumo en la c\u0302ielo de la insulo Sumatro. Mi nomas g\u0302in\n\u201efumego\u201d. G\u0302i ja ne estas normala fumo. G\u0302i kovras la tutan areon de kelkaj partoj de okcidenta\nIndonezio, speciale en la regiono G\u0302ambio kaj Riau\u0306o, Sumatro. G\u0302i ec\u0302 jam atingis Malajzion\nkaj Singapuron, kaj kelkajn partojn de Brunejo, Tajlando kaj Filipinoj."}, {"text_idx": "#001430", "text": "Tiu c\u0302i internacia katastrofo ekestis meze de au\u0306gusto kaj malplibonig\u0302as. La c\u0302efa kau\u0306zo\nestas arbarbrulego sur la insuloj Sumatro kaj Borneo. Tiu c\u0302i brulego okazis ne pro\nnaturaj kialoj. Oni kredas, ke fiuloj faris tion, celante praktiki la metodon \u201ehakado kaj bruligado\u201d por krei pliajn kampojn. Malfelic\u0302e, pro la seka sezono c\u0302e la ekvatoro, oni ne povas\nregi la fajron kaj g\u0302i pligrandig\u0302is, kau\u0306zante brulegon. Cetere la fenomeno El-Ninjo\nkau\u0306zis, ke ne pluvis dum tiu c\u0302i periodo."}, {"text_idx": "#001431", "text": "La fumego jam estigis sanproblemojn por la log\u0302antaro en G\u0302ambio kaj Riau\u0306o. Lau\u0306 la indonezia\nsistemo de poluada indico, la nombroj de 0 g\u0302is 50 signifas bonan, sanan aeron kaj\nsuper 300 signifas dang\u0302eran aeron venenan. En la regiono Riau\u0306o, la indico atingis\n984 kaj en centra Kalimantano 1986. Pro pluraj spiraj kaj okulaj malsanoj suferas\nla log\u0302antaro. Krome oni ne povas labori au\u0306 studi, c\u0302ar la aero estas tiel dang\u0302era,\nke neniu povas iri eksteren."}, {"text_idx": "#001432", "text": "La malavantag\u0302oj ne nur rilatas al la sano. Ankau\u0306 la ekonomio en Sumatro kaj Kalimantano\nne funkcias. Multaj flugoj estas nuligitaj pro limigita vida distanco. Turistoj mankas,\nc\u0302ar ili ne povas atingi turismejon, kaj ec\u0302 se tio eblus, ili povus nenion vidi tie.\nResume, la du plej gravaj malutiloj koncernas la sanon kaj la ekonomion."}, {"text_idx": "#001433", "text": "Krom Indonezio ankau\u0306 la najbaraj landoj spertas la malavantag\u0302ojn. La poluada indico\nen Brunejo atingis 68 kaj iom influas la sanon de la popolo. En Malajzio la polua\nindico ec\u0302 atingis 252. Tial tie la lernejoj ne funkcias por gardi la sanon de la lernantoj,\nkaj kelkaj flugoj estis nuligitaj. Ankau\u0306 en Singapuro, kies polua indico atingis 341,\nlernejoj estis fermitaj kaj kelkaj eventoj en la monda c\u0302ampionado pri nag\u0302ado estis\nnuligitaj pro la malbonaj vetero kaj aero."}, {"text_idx": "#001434", "text": "Simile la c\u0302ielo de Tajlando estas kovrita de fumo pro tiu arbarbrulego en Sumatro\nkaj Borneo. Cetere, la filipina registaro supozas, ke la fumnebulo, kiu atingis C\u0302ebuon,\ndevenas de Borneo, c\u0302ar g\u0302i ne malaperas dum kelkaj tagoj. En Filipinoj la fumego kau\u0306zas\nnuligon de kelkaj flugoj. Do tiu c\u0302i katastrofo suferigis ses landojn: tre granda problemo"}, {"text_idx": "#001435", "text": "Multaj homoj kritikas la indonezian registaron, c\u0302ar g\u0302i ne sukcesas venigi la suspektatojn\npri la bruligoj antau\u0306 la tribunalon. La kritiko aperis, c\u0302ar similaj problemoj ripetig\u0302as\nc\u0302iujare. Oni opinias, ke neniu plu bruligos arbarojn, se la registaro povas jug\u0302i kaj\npuni la suspektatojn. Dume la indonezia armeo faras c\u0302ion eblan por c\u0302esigi la brulegon,\nkaj prezidanto Joko Widodo promesas, ke en tri jaroj la registaro povos c\u0302ion solvi.\nCetere Malajzio kaj Singapuro jam pretas helpi Indonezion."}, {"text_idx": "#001436", "text": "Kvankam la registaroj provas c\u0302ion, la popolo jam multe suferas, speciale infanoj kaj\nmaljunuloj, kaj multaj el ili ne plu povas atendi la fres\u0302an aeron. Indonezio estas\nfama pro la fres\u0302a aero en kelkaj regionoj, pro la ekzisto de multaj arbaroj. Sed kion\nfari, kiam la arbaroj malrapide malaperadas pro brulego? La popolo suferas, la registaro\nc\u0302ion provas. Sed kiam la fumego finig\u0302os? S\u0302ajnas, ke ni povas nur atendi."}, {"text_idx": "#001437", "text": "Intertempe jam unu bebo en Indonezio forpasis pro la fumego."}, {"text_idx": "#001438", "text": "Por indonezianoj, muzeo ofte estas konsiderata kiel io malmoderna, teda kaj seninteresa.\nSed en la urbo Bandung aktivas junuloj por revivigi muzeon."}, {"text_idx": "#001439", "text": "Temas pri la Muzeo de la Azia-Afrika Konferenco. La muzeo estis konstruita memore\nal la konferenco kaj malgrau\u0306 tio, ke pasis jam 60 jaroj post la konferenco, la muzeo"}, {"text_idx": "#001440", "text": "La azia-afrika konferenco estis la unua, kaj plej granda, kunveno inter neblankuloj.\nG\u0302i okazis en aprilo 1955, kaj g\u0302in organizis Barato, Birmo, Indonezio, Pakistano kaj\nSrilanko. C\u0302eestis delegitoj el 29 landoj, kiuj reprezentis pli ol la duonon de la"}, {"text_idx": "#001441", "text": "La konferenco celis liberigi aziajn kaj afrikajn naciojn de imperialismo kaj koloniismo,\nkaj krei ekonomian kaj kulturan kunlaboron inter la koncernaj landoj. Rezultis la\nt.n. 10 principoj de Bandung (dasasila Bandung). Temis pri rezolucioj pri paco kaj kunlaboro por la mondo kaj g\u0302iaj civitanoj."}, {"text_idx": "#001442", "text": "La spirito de la konferenco neniam foriris. La konferencejo, situanta c\u0302e la plej grava\nstrato en la centro de Bandung, dau\u0306re ekzistas kiel muzeo. Preskau\u0306 c\u0302iutage g\u0302i ricevas\nvizitantojn, kiuj interesig\u0302as pri la historio kaj la gravaj eventoj tie okazintaj,\nau\u0306 kiuj simple volas fari fotojn en la c\u0302irkau\u0306aj\u0302o."}, {"text_idx": "#001443", "text": "Gravas, tamen, ke interne de la konstruaj\u0302o ekzistas komunumo, kiu aktive agadas en,\npor kaj pro la muzeo. La aktivuloj nomas sin la bonaj amikoj de la muzeo de la Azia-Afrika"}, {"text_idx": "#001444", "text": "La \u201eamikoj\u201d okupig\u0302as ne nur pri la muzeo. Ili okazigas klubkunvenojn, por ke junuloj pliprofundigu\nsiajn kapablojn, ekzemple lingve. Eblas lerni la araban, francan, japanan, mandarenan\nkaj ankau\u0306 Esperanton. Kluboj ekzistas ankau\u0306 pri lokaj kulturoj, j\u0302urnalismo, c\u0302ic\u0302eronado,"}, {"text_idx": "#001445", "text": "Okazas c\u0302e la muzeo aliaj internaciaj renkontig\u0302oj, ekzemple fine de aprilo la dua Azia-Afrika\nStudenta Konferenco. C\u0302eestis 210 studentoj el 19 aziaj landoj kaj 29 afrikaj landoj,\nkiuj diskutis politikon, kulturon, instruadon, ekonomion kaj teknologion."}, {"text_idx": "#001447", "text": "Pro la akcidento en Fukus\u0302imo en marto 2011, kaj pro la posta travivaj\u0302o de la japana\nsocio, frakasig\u0302is tri mitoj pri nuklea energio en Japanio: 1. Nukleaj centraloj estas\nsekuraj; 2. La nuklea elektroproduktado estas la plej malmultekosta; kaj 3. La japana\nindustrio kolapsos sen nuklea elektroproduktado."}, {"text_idx": "#001448", "text": "Do, tute nature, la plimulto de la japana popolo ne volas, ke refunkciu la atomcentraloj,\nhaltigitaj post la akcidento. Ili volas, ke Japanio ekspluatu la renovigeblajn energio-fontojn\nkiel la sunan au\u0306 la ventan, au\u0306 la tervarmon."}, {"text_idx": "#001449", "text": "Tamen, malgrau\u0306 la popola volo, la registaro komencis lau\u0306vice aprobi la refunkciigon\nde la centraloj. Krome g\u0302i pripensas energio-produktadon g\u0302is la jaro 2030. Kiel rimarkis\nkritikantoj, la registara plano s\u0302ajne retenos nukleo- kaj karbo-energion, samtempe\nneglektante kaj senkurag\u0302igante renovigeblajn fontojn. Tiel oni revenos kvazau\u0306 al la"}, {"text_idx": "#001450", "text": "G\u0302is 2005 elektroproduktado per sunvarmo kaj g\u0302ia merkato en Japanio estis la plej granda\nen la mondo. Pro registara neglekto kaj rezisto de la elektraj kompanioj, Japanio\nnun postrestas, dum aliaj landoj s\u0302ang\u0302ig\u0302as favore al pli mediokonsciaj energi-fontoj."}, {"text_idx": "#001451", "text": "En 2012 Japanio enkondukis sistemon por ac\u0302eti \u201erenovigeblan\u201d elektron lau\u0306 fiksita prezo. Sed, c\u0302efe pro la mallerta arang\u0302o de la prezo, estig\u0302is\nkonfuzo. La elektrokompanioj c\u0302esis tiel ac\u0302eti elektron. Plie ili insistas limigi la\nac\u0302etadon de tia elektro, c\u0302ar persuna kaj perventa elektro estas malstabilaj."}, {"text_idx": "#001452", "text": "Fakuloj argumentis, ke la problemo pri varia kurento-provizo solveblas per moderna\nteknologio kaj per pligrandigita elektroreto inter elektrokompanioj."}, {"text_idx": "#001453", "text": "En la fono de tiu pasiva politiko trovig\u0302as fortika \u201ekvadrata\u201d komunumo, au\u0306 \u201eatomvilag\u0302o\u201d, konsistanta el politikistoj, burokratoj, profesoroj kaj industrio. En la centro\nsituas la elektrokompanioj, kiuj abunde s\u0302utas monon en la komunumon. Ili apenau\u0306 lernis\nel la katastrofo de Fukus\u0302imo kaj, spite de la popola voc\u0302o, kroc\u0302ig\u0302as al la nuna, kaj"}, {"text_idx": "#001454", "text": "En la pasinta oktobro, patro de itala lernejano konsternite aperigis en Interreto\nbildon, kiun tuj republikigis multaj aliaj, same indignaj, homoj. Temis pri foto el\nla pag\u0302o 216 de licea fiziklibro titolita\nLa realta\u0301 e i modelli della fisica (\u201eLa realeco kaj la modeloj de la fiziko\u201d). La eldonejo estas la brita"}, {"text_idx": "#001455", "text": "La menciita pag\u0302o de la libro prezentas fizikan problemon, kies teksto estas lau\u0306litere\nla jena: \u201eS\u0302tono estas lanc\u0302ata de ponto 12 metrojn alta, vertikale, de supre malsupren, kun rapido\nde 1,8 metroj en sekundo, dum au\u0306tomobilo alvenas. Se la au\u0306tomobilo trovig\u0302as tiam je\ndistanco 82-metra de la ponto kaj veturas je la konstanta rapido de 125 kilometroj\nen horo, c\u0302u la s\u0302tono frapas au\u0306 ne frapas la au\u0306tomobilon?\u201d."}, {"text_idx": "#001456", "text": "Nu, la problemo reelvokas malnovajn italajn novaj\u0302ojn pri nigra kroniko: en la 1990aj\njaroj, j\u0302etadi s\u0302tonojn de pontoj estis kvazau\u0306 modo inter enuantaj junuloj, senkonscienculoj\nkaj vandaloj. Kaj, kvankam poste la fenomeno iom post iom regresis, plejparte la vundoj\nprovokitaj de tiuj agoj estas ankorau\u0306 dolorigaj. Tiam iuj personoj perdis sian vivon\nen au\u0306tomobilo, kiun frapis s\u0302tono, j\u0302etita de idioto. Iliaj parencoj ankorau\u0306 pliploras"}, {"text_idx": "#001457", "text": "Oni demandas sin nuntempe en Italio, c\u0302u estas vere necese, ke scienca libro destinita\npor la junularo utiligu g\u0302uste tian ekzemplon por instrui la leg\u0302ojn de la fiziko. La\ncelo de ajna libro, de iu ajn lernejobjekto, estu unue la instruado de lau\u0306leg\u0302eco.\nTimante imiton, la plej multaj homoj malaprobas la ideon enmeti en ankorau\u0306 nematurajn\nmensojn la imagon de terura krimo, ofte plenumata kaj apenau\u0306 malhelpebla."}, {"text_idx": "#001458", "text": "La opinioj de la italoj estas disaj: iuj konsideras la c\u0302eeston de la koncerna problemo\nen lernolibro vera honto. Parlamentanoj anoncis tiurilate baldau\u0306an demandon al la\nministrino pri instruado Stefania Giannini [stefanja g\u0302anini], S\u0302i klarigu, kiel eblis,\nke libro cirkulanta en italaj lernejoj enhavas aludon al fia agado."}, {"text_idx": "#001459", "text": "Aliflanke, subtenantoj de la scienco kaj liberpensuloj asertas, ke la problemo devas\nesti rigardata el nure fizika vidpunkto, ne el tiu morala, sen ke g\u0302ia signifo estu\ntrograndigita. Cetere, la kalkulado de la rapido kaj de la forto de s\u0302tono j\u0302etata de\nponto povas helpi la konstruantojn de au\u0306tomobiloj produkti pli rezistantajn glacojn.\nOni devas ne havi tabuojn, kelkaj asertas. Iu memorigas, ke Albert Einstein mem, por\nprezenti sian teorion pri relativeco, parolis pri lifto falanta en la vakuon. Tamen\nneniu plendis pro tio, ke kelke da uloj perdis la vivon c\u0302i tiel."}, {"text_idx": "#001461", "text": "La fratino de Maria Letizia Berdini [maria leticja berdini] (31-jara virino mortinta\nen 1996 pro s\u0302tono, kiu falis sur s\u0302ian au\u0306tomobilon, dum veturado sur au\u0306tovojo), pridemandita\nrilate al c\u0302i tiu temo, ne ekskludas procedi per juraj rimedoj kontrau\u0306 la eldonisto\nkaj la au\u0306toro, nome James S. Walker. \u201eKio okazis al mia fratino estas abomenaj\u0302o, kiu ne ripetig\u0302u. Lerneja libro ne rajtas\nprezenti problemon, kiu elvokas la ac\u0302an ideon j\u0302eti s\u0302tonojn. Nia familio rigardas tiun\nproblemprezenton tute netau\u0306ga kaj miseduka\u201d, s\u0302i diris. Oni petas, ke la eldonejo modifu au\u0306 tute malaperigu la ekzemplon, kiu\nprovokis sur la itala duoninsulo tiom da polemiko. C\u0302u g\u0302i estos preta cenzuri?"}, {"text_idx": "#001463", "text": "Ne nur animalo sed senvertebrulo"}, {"text_idx": "#001464", "text": "Kial ne mang\u0302i hundaj\u0302on? (MONATO 2015/11, p.16) estis eraro. \u201eLa polpo estas eble la plej sag\u0302a animalo\u201d devas esti \u201e... la plej sag\u0302a senvertebrulo\u201d."}, {"text_idx": "#001466", "text": "Malsaton kaj ekstreman malric\u0302on volas forigi la internacia komunumo lau\u0306 ambicia programo\nakceptita de Unuig\u0302intaj Nacioj (UN) en Vieno. La programo celas la periodon 2015-2030,\nkiam c\u0302iuj en la mondo havu aliron al pura akvo, deca necesejo kaj senpaga elementlerneja"}, {"text_idx": "#001467", "text": "La listo de 17 evoluigaj celoj dau\u0306rigas tiujn de la periodo 2000-2015, kiam lau\u0306 UN\nokazis la plej sukcesa programo kontrau\u0306 malric\u0302o en la historio de la mondo."}, {"text_idx": "#001468", "text": "La t.n. jarmilaj evoluigaj celoj, lau\u0306 UN, kunhelpis savi milionojn da homoj el malric\u0302o,\nrajtigi knabinojn kaj virinojn, kaj plibonigi sanon kaj bonfarton. Ekzemple, la nombro\nde homoj, kiuj vivas en ekstrema malric\u0302o, pli ol duonig\u0302is, de 1,9 miliardoj en 1990"}, {"text_idx": "#001469", "text": "La mondo spertis ekde 2000 draman plibonigon c\u0302e la seksa egaleco en lernejoj, aparte\nen bazaj lernejoj, kaj pli multaj knabinoj frekventas lernejojn. Krome, en la lastaj\n20 jaroj, virinoj en preskau\u0306 90 % de la 174 landoj, kiuj liveris informojn, pli bone"}, {"text_idx": "#001470", "text": "Ekde 1990 pli ol duonig\u0302is la nombro de mortintaj infanoj sub kvin jaroj, de 90 al\n43 el 1000 novnaskitoj. La nombro de mortintaj patrinoj montras tutmonde malgrandig\u0302on"}, {"text_idx": "#001472", "text": "Tamen progreso malegalas en diversaj regionoj kaj landoj, kie restas signifaj mankoj.\nKonfliktoj prezentas kiel antau\u0306e la plej gravan minacon al homa evoluo, c\u0302ar malstabilaj\nkaj militantaj landoj havas la plej altan malric\u0302on."}, {"text_idx": "#001474", "text": "La programo devigas c\u0302iujn landojn aktive agadi ne nur por elimini la kau\u0306zojn de malric\u0302o,\nsed ankau\u0306 plialtigi ekonomian kreskon kaj plibonigi sanprotekton, klerigon kaj sociajn\nservojn, protektante samtempe la naturmedion."}, {"text_idx": "#001475", "text": "Jam en 1912 ekvalidis leg\u0302o pri la islama religio. G\u0302is 1918 Au\u0306strio-Hungario estis\ngranda s\u0302tato, en kies kadro trovig\u0302is la nunaj Bosnio kaj Hercegovino, kie log\u0302is multaj"}, {"text_idx": "#001476", "text": "Ekde tiam islamo \u201elau\u0306 la hanafisma rito\u201d estas agnoskita religio. Hanafismo estas unu el la grandaj juraj skoloj de la sunaisma\nislamo kun adeptoj ekzemple en Turkio, Afganio, Barato kaj C\u0302inio."}, {"text_idx": "#001477", "text": "Ekde marto 2015 validas nova islam-leg\u0302o en Au\u0306strio. La 600 000 islamanoj havas nun\npli da rajtoj. Dek islamaj festotagoj en la jaro estas nun oficialaj kaj la apartigo\nde religio kaj la s\u0302tato estas klare esprimita. Aliaj s\u0302tatoj ne plu rajtas sendi instruistojn\nde la islama religio al Au\u0306strio, kion akre kritikis Turkio."}, {"text_idx": "#001478", "text": "Sed estas ankau\u0306 pli da devoj. Ekzemple, oni rajtas uzi la nomon de la komunumo de\nla islamanaj kredantoj nur kun permeso de tiu komunumo; religiaj funkciuloj devas\nesti eksoficigitaj, se punitaj de s\u0302tata jug\u0302ejo (karcera punodau\u0306ro de pli ol unu jaro);\nentombigoj estas principe por c\u0302iam, eltombigo bezonas permeson de la religia komunumo."}, {"text_idx": "#001479", "text": "En oktobro 2015 c\u0302iutage venis al Au\u0306strio pli ol 1000 islamanaj rifug\u0302antoj, venantaj\ntra Hungario, ofte el Sirio. La plimulto pluveturas al Germanio kaj Svedio. Kelkaj\nrestas kaj petas azilon en Au\u0306strio. Se ili rajtos resti, ili profitos de la nova leg\u0302o."}, {"text_idx": "#001480", "text": "Interrilato de la oceano kaj klimats\u0302ang\u0302ig\u0302o"}, {"text_idx": "#001481", "text": "Komence de decembro de c\u0302i tiu jaro okazos kunsido de la Konferenco de la Partioj (COP21),\nen kiu c\u0302iuj landoj de la mondo devus akcepti pakton pri klimats\u0302ang\u0302ig\u0302o. La celo estas\nlimigi la tutmondan varmig\u0302on de la tero g\u0302is 2oC kompare kun la nivelo de la antau\u0306industria epoko."}, {"text_idx": "#001482", "text": "Ekde c\u0302irkau\u0306 1750 p.K. homoj signife influas la klimaton tutmondan. El la bruligado\nde fosiliaj brulaj\u0302oj rezultas altig\u0302intaj koncentrig\u0302oj de forcejaj gasoj, inter ili\nkarbondioksido (CO2). C\u0302i tiuj forcejaj gasoj povas sorbi infrarug\u0302an radiadon, kiu estas elsendata de\nla tero. Konsekvence, parto de la radiado estas sendata ree al la surfaco, kio signifas,\nke parto de la varmo estas konservata. Pro tio la averag\u0302a temperaturo de la atmosfero\nkaj de la supraj 700 m de la oceano rimarkeble levig\u0302is. Lau\u0306 libro aperigita en 2014,\nla oceano ensorbis c\u0302irkau\u0306 93 % de la plia varmo kau\u0306zita de la plimultig\u0302o de forcejaj"}, {"text_idx": "#001483", "text": "La rolo de la oceano kiel parto de la klimato estas preskau\u0306 c\u0302iam subtaksata. Pro la\nvasteco de la oceano kaj ties povo sorbi CO2 malaperas triono g\u0302is duono de la homfarita CO2. Akvo havas grandan specifan varmon, kio signifas, ke la oceano havas grandegan varmokapaciton.\nPro tio, krom la homfarita CO2, ankau\u0306 multe da homfarita varmo malaperas en la oceanon. La oceano acidig\u0302as. Fakte,\nla averag\u0302a pH-valoro malpliig\u0302is de 8,1 g\u0302is 8,0 ekde la antau\u0306industria epoko."}, {"text_idx": "#001484", "text": "La CO2 en la aero emas al ekvilibro kun la CO2 en la supra stratumo de la oceano. Pro tio la oceano sorbas CO2. Tiu gaso estas acido en akvo, do la oceano acidig\u0302as. Fakte, 40-50 % de la konservado\nde la homkau\u0306zita karbono okazas en la oceano, dum la resto konservig\u0302as en la ter-biosfero."}, {"text_idx": "#001485", "text": "Pro la varmig\u0302o kaj la acidig\u0302o de la oceanoj ekosistemoj s\u0302ang\u0302ig\u0302as. Multaj specioj malaperas,\nsed aliaj specioj prosperas. La rezulto estas malkresko de la biodiverseco. Ankau\u0306\nfis\u0302kaptado el la oceano povas kontribui al tio. Tre konata definitiva efiko de homfarita\nCO2 estas la fakto, ke en la dau\u0306ro de kelkaj jarcentoj ni bruligis fosilian brulaj\u0302on,\nkiu bezonis milionojn g\u0302is centmilionoj da jaroj por formig\u0302i. Ni devos atendi milionojn\nda jaroj, antau\u0306 ol signifaj kvantoj da karbono estos amasigitaj (temposkalon de pli\nol 100 000 jaroj ni povas nomi \u201edefinitivaj\u0302o\u201d)."}, {"text_idx": "#001486", "text": "Sur pli mallongaj (sed ja longaj) temposkaloj kalcia karbonato estas konservata en\nla sedimentoj de la oceano. Kiam organismoj kun kalcikarbonataj skeletoj (kiel kokolituloj,\nkiuj fiksas CO2 per fotosintezo) mortas, ili subakvig\u0302as al la profundo de la oceano. Kvankam parto\nsolvig\u0302as en la marakvo, alia parto iras en la sedimenton. G\u0302is kiu grado kalcia karbonato\nsolvig\u0302as en la profunda oceano, dependas de la premo (do profundo) kaj de la pH-valoro.\nJu pli da CO2 trovig\u0302as, des pli da kalcia karbonato solvig\u0302as."}, {"text_idx": "#001488", "text": "La ideo vidi la klimatsistemon kiel ne pli ol la atmosferon, kaj eventuale la teron,\ndo malg\u0302ustas. C\u0302i-jara publikaj\u0302o montras koncize la rilaton inter la oceano kaj la\nklimato kaj donas konsilojn por la COP21."}, {"text_idx": "#001491", "text": "Meze de oktobro 2015 oficiale estis inau\u0306gurita parto de la transeu\u0306ropa fervoja linio\nRail Baltica inter la pola c\u0302elandlima urbo Suwa\u0142ki kaj la litova Kaunas. La konstrulaboroj komencig\u0302is\nen 2013 kaj kostis entute 364,5 milionojn da eu\u0306roj, 8,6 milionojn malpli ol estis"}, {"text_idx": "#001492", "text": "Tra 120 km estis konstruita nova eu\u0306ropnorma trako kaj apud g\u0302i estis renovigita la\nekzistanta rusnorma trako. En la tuta linio estis uzitaj 233 km da novaj reloj. La\nRail Baltica kun distanco de 1065 km kunligos la baltajn landojn kaj Finnlandon kun la aliaj landoj\nde Eu\u0306ropa Unio (EU). Preskau\u0306 c\u0302iuj EU-landoj uzas 1435 mm larg\u0302an s\u0302puron, dum en Litovio\ng\u0302is nun oni uzis rusdimensian (1520 mm) s\u0302puron. Tiu diferenco malpermesis al baltaj\nlandoj alig\u0302i al la fervoja reto de EU."}, {"text_idx": "#001493", "text": "Dum la solena inau\u0306guro, kiu okazis en la fervoja stacidomo de Kaunas, altpostenuloj\nde la Eu\u0306ropa Komisiono kaj de Litovio rimarkis, ke\nRail Baltica estas vere grava projekto, kiu ebligos al c\u0302iuj baltaj landoj integrig\u0302i al la komuna"}, {"text_idx": "#001494", "text": "Malgrau\u0306 tio, ke la laboroj en Litovio estas finitaj, gravaj obstakloj restas trans\nla limo en Pollando. C\u0302i-momente ne estas klare, kiom longe povos dau\u0306ri vojag\u0302o inter\nKaunas kaj la pola urbo Bia\u0142ystok, nek kiam komencig\u0302os regula pasag\u0302era ligo. La konstrulaboroj\nen Pollando ankorau\u0306 ne estas finitaj. Trajnoj inter Suwa\u0142ki kaj Bia\u0142ystok en iuj lokoj\npovas veturi nur je rapideco de 30 km/h anstatau\u0306 la meza rekomendata de 160 km/h por\npasag\u0302eraj trajnoj. Tio signifas, ke glata fervoja kunligo inter la du najbaraj landoj"}, {"text_idx": "#001495", "text": "Algirdas Butkevic\u030cius, la c\u0302efministro de Litovio, esprimis la esperon, ke ankau\u0306 la\npolaj partneroj celos al moderna fervojlinio inter Varsovio kaj la estona c\u0302efurbo\nTalino. \u201ePor ni estas tre grave, kune kun la partneroj en la regiono krei novan log\u0302istikan\nc\u0302enon, direktitan al kvalitaj servoj de pasag\u0302era kunligo kaj vartransportado inter\nla baltaj landoj, Pollando kaj ceteraj EU-anoj. C\u0302iu kilometro de\nRail Baltica proksimigos la baltan regionon al Eu\u0306ropo kaj EU-civitanoj c\u0302i tie estos pli kaj pli\noftaj gastoj, kaj ankau\u0306 kreskos la amplekso de la vartransportado\u201d, diris Butkevic\u030cius."}, {"text_idx": "#001496", "text": "En la sekva etapo la konstrulaboroj ekde Kaunas devus movig\u0302i al Latvio, kie tra la\nlatva c\u0302efurbo Rigo ili celos al Talino. La longeco de\nRail Baltica en Litovio estas 366 km: ekde la pola s\u0302tatlimo g\u0302is Kaunas 120 km kaj de Kaunas g\u0302is\nla latva s\u0302tatlimo 246 km."}, {"text_idx": "#001499", "text": "G\u0302is antau\u0306 1990 Albanio estis vers\u0302ajne la sola s\u0302tato en la mondo sen privataj au\u0306toj.\nFakte c\u0302io \u2013 apartamentoj, laborejoj, kampoj, servoj \u2013 estis s\u0302tata."}, {"text_idx": "#001500", "text": "La lando malric\u0302a disponis pri nur tre malmultaj veturiloj, luksaj au\u0306toj por anoj de\nla tiel nomata politburoo au\u0306 pli modestaj por la ceteraj altaj funkciuloj. Ekzistis\nbusoj, kutime malnovaj, kamionoj kaj policaj veturiloj. Ordinaruloj uzis biciklojn"}, {"text_idx": "#001501", "text": "Certe mi ne nostalgias pri tiu tempo kaj esperas, ke g\u0302i neniam revenos. Sed la aero-poluo\nkau\u0306zata de tro da veturiloj, plejparte eluzitaj kaj ofte enlanden kontrau\u0306leg\u0302e enportitaj,\nnun igis la vivon pli dang\u0302era. Suferas la publika sano."}, {"text_idx": "#001502", "text": "Pro tio oni bonvenigis iniciaton limigi la nombron de au\u0306toj en la centro de la c\u0302efurbo\nTirano. Decidis la urbodomo, ke c\u0302iumonate, dum almenau\u0306 unu au\u0306 du dimanc\u0302oj, ne trafikos\nau\u0306toj en la urbocentro. La iniciato komencig\u0302is en oktobro."}, {"text_idx": "#001503", "text": "Agrable estis vidi la placon, la grandan bulvardon kaj la c\u0302irkau\u0306aj\u0302ojn de la c\u0302efaj\nministrejoj kaj institucioj liberaj je au\u0306toj. Miloj da familianoj promenis, bicikladis,\nludis, spektis teatraj\u0302on kaj butikumis en senau\u0306taj spacoj. Espereble aliaj albanaj"}, {"text_idx": "#001504", "text": "Io mankas en la artikolo pri eksmodig\u0302o de kimonoj en Japanio (MONATO 2015/11 p. 15): la au\u0306toro forgesis indiki, ke li mem kutime surmetas kimonon. Dum\nirana Esperanto-kongreso en Teherano Ses\u0302imo Masaja c\u0302iutage surmetis kimonon kaj havis\ngrandan sukceson, i.a. kiam li improvize kaj iranritme dancis. Ankau\u0306 c\u0302e la turo Milad,\nunu el la plej altaj turoj en la mondo, multaj vizitantoj volis foti lin au\u0306 esti fotitaj\nkun li, precipe dudeko da entuziasmaj studentinoj. La sukceso estis tiom granda, ke\nsupozeble restis por li malmulte da tempo kaj energio por serene admiri la belan panoramon"}, {"text_idx": "#001505", "text": "\u201eMi surhavis kimonon kutime en Irano, c\u0302ar mi volis montri la japanan kulturon\u201d, respondis S. Masaja al MONATO. \u201eMi tre g\u0302ojas, ke mia kimono kontribuis al la sukceso de la kongreso. Mi surhavas g\u0302in\nofte, ec\u0302 en Japanio, sed aliaj rare. La kimono estas mortanta kulturo kaj mi volas\nmontri nian kulturon ec\u0302 al samgeneraciuloj kaj pli junaj homoj, por ke g\u0302i ne mortu.\u201d"}, {"text_idx": "#001506", "text": "Hodiau\u0306 funkcias tri milionoj da tiel nomataj gvatkameraoj en Japanio. Kiam okazas\nkrimo, la polico analizas la filmerojn, kio ofte ebligas kapti suspektatojn."}, {"text_idx": "#001507", "text": "Ekzemple en la urbego Osako, en au\u0306gusto 2015, estis mortigitaj du geknaboj. La murdo\ns\u0302okis la japanojn: la viktimoj estis 12- kaj 13-jarag\u0302aj. Ili tranoktis en strato apud\nla stacidomo, kiam ilin trovis 45-jarag\u0302a viro. Tiu invitis la geknabojn en sian au\u0306ton,\nforveturis, kaj poste ilin murdis. Gvatkameraoj registris la au\u0306ton, kio ebligis identigi"}, {"text_idx": "#001508", "text": "Jen favora efiko de gvatkameraoj. La tekniko, tamen, ne c\u0302ion solvas. La mortigitajn\ngeknabojn neniu plenag\u0302ulo helpis. Kelkaj ja vidis la infanojn, sed neniu alparolis\nilin au\u0306 vokis la policon."}, {"text_idx": "#001509", "text": "Jen rezulto de socia s\u0302ang\u0302o. Nuntempe oni instruas al gejunuloj: \u201eSe nekonato vin alparolas, ne respondu. Uzu zumilon kaj forkuru.\u201d Zumilon, porteblan alarmon, kunhavas preskau\u0306 c\u0302iu infano en japana elementa lernejo.\nG\u0302i lau\u0306te sonas, kiam oni pus\u0302as la butonon au\u0306 tiras la lac\u0302on."}, {"text_idx": "#001510", "text": "Pro tio, ke regas suspektemo en la menso de la gejunuloj, plenkreskuloj estas fojfoje\nkondukataj al policejoj, pro tio, ke ili simple demandis geknabojn pri la vojo au\u0306\nilin salutis. En la nuna japana socio, kie ec\u0302 bonkora alvoko ofte estas miskomprenata,\n\u201einterveni\u201d en la konduton de geknaboj postulas grandan kurag\u0302on."}, {"text_idx": "#001511", "text": "Povas esti, ke, okaze de la du mortigitoj en Osaka, tiuj, kiuj flanke staris, neglektante\nmeze de la nokto du infanojn, simple ne kurag\u0302is alproksimig\u0302i. Tial ili detale priskribis\nal j\u0302urnalistoj tion, kion ili vidis, tute sen honto au\u0306 peko-sento."}, {"text_idx": "#001512", "text": "Do gvatkameraoj tre efikas postkrime, sed malofte antau\u0306krime. Ili vane registris du\ngeknabojn noktomeze vagantajn. Post la murdoj komentis profesoro: \u201eNi vivas en erao, kiam indiferento kontrau\u0306 aliaj garantias senkonfliktan kaj agrablan"}, {"text_idx": "#001514", "text": "En oktobro vizitis Brition la c\u0302ina prezidanto Xi Jinping. Hazarde mi trovis min fine\nde la vizito en Londono. Ekster la palaco Buckingham, la rezidejo de la reg\u0302ino Elizabeta\n2a, purigistoj forbalais c\u0302ifitajn c\u0302inajn kaj britajn flagojn kaj surtretitajn protest-banderolojn\n\u2013 tiujn ne konfiskitajn de la polico \u2013 kontrau\u0306 lezado de homaj rajtoj en C\u0302inio."}, {"text_idx": "#001515", "text": "Sur la trotuaro mi rimarkis paperfolion. Helpemo, vers\u0302ajne, kaj solidareco kun la\npurigistoj, c\u0302iuj el mez-eu\u0306ropaj landoj, sen kiuj Britio ne plu funkcius, pelis min\ng\u0302in preni en la manon. Imagu mian surprizon, kiam mi konstatis, ke mi tenas eltiraj\u0302on"}, {"text_idx": "#001516", "text": "Kutime MONATO ne aperigas tradukaj\u0302ojn. Tamen mi taksas la enhavon sufic\u0302e grava por rompi fundamentan\nprincipon de nia magazino. Jen, kion mi legis ..."}, {"text_idx": "#001517", "text": "... plene elc\u0302erpitaj. Ni faris nian devon kaj konsentis, lau\u0306 la ordono de la c\u0302ina\nimperiestro (tiel nomis lin nia edzo, princo Filipo), ke oni nin kune fotu. Ankau\u0306\nkomunistoj bezonas monarh\u0302ojn. Esti vidata kun ni, defendanto de la kredo kristana,\nhelpos al la diktatoro plu persekuti c\u0302inajn kristanojn. Jes ja, diktatoro. Kiam estis\nprezentata nia c\u0302efo de la parlamenta opozicio, ni notis, ke stumblis la interpretisto.\nKredeble en la c\u0302ina ne ekzistas vorto por \u201eopozicio\u201d"}, {"text_idx": "#001518", "text": "Tamen ni taksu la viziton sukcesa. Almenau\u0306 la kronprinco Karlo bridis sian langon.\nNeniu menciis, ke iam, vizitinte C\u0302inion, nia filo priskribis la partian hierarh\u0302ion\nkiel maljunajn vaksfigurojn. Kiom ni ridis ... g\u0302is oni priraportis en la klac\u0302gazetaro."}, {"text_idx": "#001519", "text": "Sed g\u0302enas ne la fotado, ridetado, manpremado. Tial ekzistas monarh\u0302oj en la moderna\nmondo (kaj pro tio ni estas malavare kompensataj, ankau\u0306 niaj familianoj kaj iliaj\nfamilianoj, el la publika pos\u0302o). Ne. G\u0302enas, ke nia registaro ne kontentos, g\u0302is g\u0302i\nestos fordoninta nian estontecon al la orientaj koloniistoj. Kia ironio: en la epoko\nde nia pra-pra-avino, Viktoria, estis britoj la koloniistoj. Sed nun ... ne plu. Tiel"}, {"text_idx": "#001521", "text": "Flanke: ni demandas nin, c\u0302u la c\u0302ina gazetaro kurag\u0302us montri nuda \u2013 ec\u0302 nur puge \u2013 la diktatoron. Ni povas imagi, ke redaktoroj estus tuj enkarcerigitaj. Nu, ideo ne\nmalaprobinda. Ni proponos al Cameron. C\u0302inio ne tiom kritikendas, kiom tiuj hom-rajtuloj\n\u2013 silentigitaj dum la vizito en nia insulo de libera esprimado \u2013 volas kredigi."}, {"text_idx": "#001522", "text": "Ni perdas nian fadenon. Ho, jes. Cameron. Bubo ... c\u0302efministro. Tiu, kies partio plejparte\nabomenas c\u0302ion eu\u0306ropunian, sed nun bonvenigas c\u0302inojn kaj j\u0302etas al ili promesojn kaj\npundojn por investi en Brition. Kia humiligo. C\u0302io c\u0302i en la sama semajno, kiam estas\nanoncita la kolapso de la brita s\u0302tal-industrio, kun dio-scias-kiom da perdotaj laborpostenoj,\nkau\u0306zita lau\u0306dire de malmultekosta, malbonkvalita s\u0302talo enportita el C\u0302inio."}, {"text_idx": "#001524", "text": "Jen c\u0302io. S\u0302okite, kaj kiel lojala subulo, mi donis la folion al palaca gvardiano, ke\ntiu tuj reportu al la reg\u0302ino. \u201eC\u0302u vi legis?\u201d demandis la ulo, fingrumante sian pafilon. \u201eHo, ne,\u201d mi mensogis. \u201eMi estas esperantisto. Kiu c\u0302iam diras la veron.\u201d"}, {"text_idx": "#001525", "text": "Antau\u0306 50 jaroj la terpomo grave kontribuis al la familia nutrado en Eu\u0306ropo postmilita.\nTiam oni ne akiris g\u0302in en supervendejo, sed ac\u0302etis g\u0302in c\u0302e kamparano en pezaj sakoj.\nPrefere tiu kamparano estu parenco, kiu donis la kvanton kontrau\u0306 kunlaboro en la familia"}, {"text_idx": "#001526", "text": "Kiam post s\u0302parema vintro la c\u0302iam ankorau\u0306 konsiderinda resto s\u0302rumpis kaj la fruktoj\nen la malhela kelo premis siajn s\u0302osojn ne en esperigan grundon, sed vane en la obtuzan\naeron de la sentera senluma kelokavo, iu devis sens\u0302osigi la bulojn por posta uzado."}, {"text_idx": "#001527", "text": "Estis mi, kiu devis disdividi la s\u0302ose interkroc\u0302ig\u0302intajn terpomojn kaj fors\u0302iri la longajn,\nac\u0302ajn, araneokrur-similajn elkreskaj\u0302ojn. Okazis tio en la kele situanta breta kuba\nujo, kiun mia patro fervore iam kunmartelis. Tiu lau\u0306plane funkcius nur kiel kus\u0302ejo\nde sanaj glataj terpomoj, sed ne por plusa peza movig\u0302anta prizorganto de kadukig\u0302intaj"}, {"text_idx": "#001528", "text": "Mi dum tagoj engrimpis tiun ujon kaj forigis la s\u0302osojn, ja multe pli preferante mian\nmodestan laborlokon en nia kuireja angulo por lerni latinajn au\u0306 grekajn malregulajn\nverbojn. Kaj tiel okazis dum jardeko."}, {"text_idx": "#001529", "text": "Intertempe mi liberig\u0302is de la devenfamiliaj devoj. Tamen restis la dau\u0306ra zorgo pri\nla bazaj vivrimedoj aktualaj, inter ili nelaste terpomaj. Kaj tiujn mi ne rigore ac\u0302etas\nen superbazaro au\u0306 c\u0302e bienegoj, sed vidas, kiom tiuj kamparanaj fabrikistoj lasas perdig\u0302i\nsurkampe en nia frukte dorlotata regiono (\u201ePalatinato, la g\u0302ardeno de Germanio\u201d: vidu artikolon pri tio en MONATO 2010/02. \u201eTerpomoj reenterigataj\u201d)"}, {"text_idx": "#001530", "text": "Tion mi ne eltenas, mi, kiu kiel knabo dum kristanaj kampoprocesioj preg\u0302is frumatene\nkontrau\u0306 damag\u0302aj veteroj kaj por bona rikolto. Nun mi foje \u201esavas\u201d la fruktojn postlasitajn surkampe kontrau\u0306 perdig\u0302o."}, {"text_idx": "#001531", "text": "Por la bieneguloj ne plu valoras tien sendi siajn polajn kaj rumanajn \u201esklavojn\u201d, c\u0302ar jen la prezo de la varo sinkis, jen la grundo pro la pezaj mas\u0302inoj farig\u0302is tro\ndensa, tro s\u0302lima, kaj ne redonas senpene la fruktojn."}, {"text_idx": "#001532", "text": "Nu, ankau\u0306 post 50 jaroj la terpomoj ne c\u0302esas elpus\u0302i s\u0302osojn, kaj tute ne en malhela\nkelo, kvankam tie ja prefere. Fine de la vintra sezono, preskau\u0306 jam somere, mi glatigas\nla lastajn terpomojn, kiuj denove provis plukreski per s\u0302osoj."}, {"text_idx": "#001533", "text": "Sed la unuan fojon en mia terpomologia vivo mi povis observi, ke tiuj terpomoj ne\nnur produktas s\u0302osojn kele, sed ankau\u0306 junajn idojn, terpomajn infanojn. Terpomoj probable\nestas senkonsciaj kaj nur obeas al la instinktoj, al la strukturaj leg\u0302oj metitaj en"}, {"text_idx": "#001534", "text": "Ili ne scias, ke ne estas s\u0302anco por transvivi en obtuza kelo. Tamen ili, kontrau\u0306 c\u0302iu\nracio, elpus\u0302as s\u0302osojn kaj ec\u0302 generas idojn."}, {"text_idx": "#001535", "text": "Dankante sinjoron Takasi Isikawa pro lia artikolo\nStatistikoj pensigaj (MONATO 2015/10, p. 15), mi volas aldoni, ke Slovakio havas inter la membro-s\u0302tatoj de Eu\u0306ropa\nUnio la plej rigoran azilpolitikon."}, {"text_idx": "#001536", "text": "Lau\u0306 la lastaj oficialaj indikoj de la slovaka ministrejo pri internaj aferoj, ekde\nla estig\u0302o de Slovakio (en 1993 g\u0302is majo 2015) petis azilon en Slovakio 58 100 personoj,\nsed akiris g\u0302in 651 (c\u0302irkau\u0306 1,12 %). En 2014 petis enirpermeson en Slovakion 331 rifug\u0302intoj,\nprecipe el Afganio, Irako, C\u0302inio, Vjetnamio kaj Turkio; azilon akiris nur 14."}]