[{"text_idx": "#000001", "text": "Jen la kompletaj numeroj de la jarkolekto 2004 en la dosierformo PDF."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Kiu instigas nin al farado, kiel plej multe faras"}, {"text_idx": "#000018", "text": "C\u0302u vi, kara leganto, komprenas la titolon de tiu c\u0302i artikolo? Se ne \u2013 mi ne kulpas, c\u0302ar mi nur citas la au\u0306toron de la recenzata libro (p. 3). Se jes, tiam mi mem, tamen, devas preni mian bazan tekston de Esperanto kaj restudi c\u0302ion, c\u0302ar mi ne tuj konjektis, ke la signifo de la c\u0302i-supra frazo estas: \u201eKiu instigas nin fari, kiel la plimulto faras\u201d."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Mi akiris tiun c\u0302i libron, c\u0302ar mi apartenas al 10 % de la tuta laborantaro en la mondo: la vendistoj, korporaciaj vendofortoj. Ekde la unua profesia trejnado mi sciis, ke la esenco de vendista laboro estas diagnozi bezonojn de la kliento kaj oferti la respektivajn kvalitojn de produkto por avantag\u0302o de la kliento. Kaj jen, vidinte la titolon de la recenzata libro, mi tuj volis profesie perfektig\u0302i kaj ellerni la profesian terminaron en Esperanto. Ho ve! La libro estas ne por vendistoj, sed kontrau\u0306 vendistoj, kaj poste evidentig\u0302as, ke g\u0302i estas ankau\u0306 kontrau\u0306 nevendistoj, c\u0302ar g\u0302i rabas iliajn tempon, monon, bonan humoron kaj c\u0302iutagan trankvilon. Ja post tralego la leganto riskas c\u0302iam deliri pri la vendisto en embusko, c\u0302asanta lian monbiletujon1."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La enhavo de la libro estas konstruita surbaze de unusola fonto: franclingva tradukaj\u0302o de iu usona libro, pri kiu mi neniam au\u0306dis. Mi citas: \u201eTiu dokumento priskribas la diversajn principojn, kiuj pus\u0302as nin senkonscie al farado au\u0306 akceptado de io kontrau\u0306 nia propra intereso\u201d, \u201e... kiam vi iros en magazenon au\u0306 malfermos vian pordon al vendisto, vi kapablos tuj malkovri la influprincipo(j)n, kiu(j)n li uzos por decidigi vin al ac\u0302eto au\u0306 akcepto de propono.\u201d Do, la celo de tralego de tiu c\u0302i libro estas komprenita: tuj post apero de vendisto c\u0302e via horizonto malkovri la malicon kaj ... Poste restas iom malklare, kiel oni agu post la malkovro \u2013 evidente rifuzu, forpus\u0302u, forpelu, defendig\u0302u."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Estus malhoneste ne substreki, ke la konkludoj post c\u0302iu aparta subc\u0302apitro s\u0302ajnas rezono- kaj senco-havaj: oni almenau\u0306 estu konsciaj, ke tiaj kaj tiaj metodoj ekzistas, tiel oni povos protekti sin de friponoj unuavice, sed c\u0302u oni ne farig\u0302os paranojaj kaj suspektemaj kontrau\u0306 c\u0302iuj, inkluzive de profesiaj vendistoj \u2013 tio jam estas okazo por plua rezonado."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Mi kutime ne emas priskribi la lingvaj\u0302on de libroj, kiel ofte faras recenzantoj, c\u0302ar mi kredas, ke c\u0302ia lingvaj\u0302o reprezentas la au\u0306toran stilon, ties guston kaj internan vidon de la priskribata temo. Sed c\u0302i-foje mi ne povas ne malsekvi mian kutimon. Do, la lingvaj\u0302o de tiu c\u0302i verko estas peza, la gramatiko estas plurloke erara (\u201ej\u0302us alveninta en Usono\u201d, \u201ekiuj legis leteron malsimilan al si\u201d, \u201ekiu mankis al li en sia arto\u201d, \u201es\u0302irmas kontrau\u0306 la pripensadon\u201d, \u201eiu ajn alia ol la studento\u201d3, ks.) \u2013 tio estas ne au\u0306tora stilo, sed au\u0306tora fus\u0302laboro. Ec\u0302 se en aliaj paragrafoj la gramatiko estas pli-malpli g\u0302usta, la frazoj ne estas facilaj kaj diafansencaj. Do, la verko abundas je"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Jen kelkaj: p. 5 \u2013 \u201eLa besta kondutesploristo M. W. Fox\u201d (vers\u0302ajne, li estas tiom malhumana, ec\u0302 besta, tiu esploristo de besta konduto!); p. 8 \u2013 \u201eTie li povas malkovri tendumaj\u0302on, sportaj\u0302on ... au\u0306 alian signon pro memgluaj\u0302o\u201d (temas pri rekono de viaj interesoj fare de la vendisto lau\u0306 diversaj signoj, ekzemple, glubildoj en via au\u0306to); p. 9 \u2013 \u201eVi demandas amikon pri la foto, kiun li preferas, kaj vi faras same\u201d (kion vi faras same?); p. 10 \u2013 \u201eVi legos pri la demandado de arestito pro s\u0302teladosuspektado fare de policistoj\u201d (kiu s\u0302teladas kaj kiu suspektadas?); \u201eLa mesag\u0302oportanto estis por nenio en la rezulto de la batalo\u201d (la heroldo ne kulpis pri la rezulto de la batalo); p. 66 \u2013 \u201eRakonto pri trompo al policisto\u201d. Jen la dialogo kun la stiranto: \u201eMontru al mi vian stirorajtigilon, mi petas. \u2013 Mi ne posedas stirorajtigilon. \u2013 Montru al mi vian asekuran kontrakton por la au\u0306to, mi petas. \u2013 Asekuran kontrakton por la au\u0306to, mi ne posedas\u201d (la lasta fragmento estas absolute g\u0302usta gramatike, sed c\u0302u tio estas c\u0302iutaga vigla dialogo en parola Esperanto?)."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Kaj la lasta frandaj\u0302o: \u201eKiam temis pri juna sinmortiginto, estis la junaj stiristoj, kiuj pli multnombraj, mortis en senpasag\u0302eraj akcidentoj, kiam temis pri pli maljuna sinmortiginto, estis la pli maljunaj stiristoj, kiuj pli mortis en senpasag\u0302eraj akcidentoj\u201d (p. 60). Legu trifoje por kompreni."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Fine, la au\u0306toro konsilemas pri eblaj profitoj de la priskribita doktrino por Esperanto. Li konstatas, ke la principo de socia pruvo ne tau\u0306gas, c\u0302ar la plej altrangaj personoj parolas angle, tiu de engag\u0302ig\u0302o kaj kohereco ankau\u0306 ne ..., sed jen \u2013 la principo de kontrau\u0306o al trudo povas helpi al ni, se ni uzos la vorton \u201emalpermesita\u201d en niaj propagandiloj. Tamen, ni povus engag\u0302i \u201ela plej altrangajn personojn de nia socio5 por subskribi sian konsenton pri la ideo ...\u201d De\u0301ja\u0300 vu!"}, {"text_idx": "#000030", "text": "1. La au\u0306toro evidente distingas inter \u201emonerujo\u201d kaj aliaj tipoj de monujo."}, {"text_idx": "#000031", "text": "2. \u201eAlhejmaj vendistoj\u201d, lau\u0306 la au\u0306tora terminologio."}, {"text_idx": "#000032", "text": "3. \u201eNeniu alia ol\u201d, sed \u201eiu ajn alia krom\u201d."}, {"text_idx": "#000033", "text": "4. Kvankam mia vidpunkto povas elvoki disputon, mi plene konsentas kun la maljuna Ludoviko Lazaro, kiu diris, ke tiaj formoj estas uzeblaj nur, \u201ekiam la senco ilin necese postulas\u201d."}, {"text_idx": "#000036", "text": "23 mallongaj rakontoj, plejparte fabeloj, tradukitaj au\u0306 rerakontitaj el diversaj regionoj en Afriko. Lau\u0306 la antau\u0306parolo, g\u0302i celas esti \u201ebone redaktita kaj en fundamenta lingvo\u201d por esti uzata \u201een Esperanto-kursoj, kie instruantoj ofte serc\u0302as senespere facilan legomaterialon por la kursanoj\u201d. G\u0302i tre bone plenumas tiun celon. La rakontoj estas grandparte lau\u0306 la stilo de Ezopo, facile kompreneblaj kaj plac\u0302e prezentitaj. Lau\u0306aspekte la libro estas tre modesta, kio eble parte kas\u0302as la valoron de la enhavo. C\u0302iuokaze, tre rekomendinda por kursanoj; kaj, cetere, ankau\u0306 por lau\u0306tlego al infanoj."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Por mendi la recenzitan libron, vizitu nian"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Komence de c\u0302i tiu jaro, Mikrosofto lanc\u0302is sesmonatan reklaman kampanjon rekte celitan al Linukso. Lau\u0306 la reklamo, la faktoj estas, ke Linukso kostas pli ol Vindozo \u2013 malgrau\u0306 tio, ke Linukso estas senpaga. Tra studoj, ofte ac\u0302etitaj de komercaj esplorfirmaoj pagitaj de Mikrosofto, ili asertas, ke la prizorgokostoj estas sufic\u0302e pli altaj, tiel, ke ili nuligas la linuksan senpagecon \u2013 almenau\u0306 en la limigitaj kampoj de la studoj."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Tia rekta atako el Mikrosofto estas surpriza signo, ke la libera mastrumsistemo maturig\u0302as. Antau\u0306 kelkaj jaroj ne penseblis, ke Linukso uzeblus de iu krom de privataj entuziasmuloj kaj iugrade en servila medio. Nun g\u0302i estas establita kiel servila mastrumsistemo. Grandaj komputil-fabrikantoj, ekzemple Dell kaj IBM, liveras servilojn kun Linukso jam instalita. C\u0302e retaj serviloj, liberaj mastrumsistemoj estas uzataj en serioza proporcio de la merkato. Linukso ankau\u0306 pli kaj pli popularig\u0302as c\u0302e fabrikantoj de elektronikaj aparatoj, kiuj ne emas pagi programaran permesilon por c\u0302iu vendota mas\u0302ino, kaj povas facile adapti la programojn al aparatoj, danke al la disponata fontkodo."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Ec\u0302 c\u0302e la skribotablo, uzado de Linukso eks\u0302ajnas ebla. Rapide maturig\u0302as la liberaj oficejaj programoj KDE, GNOME, Mozilla kaj , kiuj disponigas aron da programoj tre similaj al la c\u0302efa programaro de Mikrosofto por prilabori tekstojn, uzi la reton kaj fari tabelojn kaj datenbankojn. Eble la frapa argumento pri kosto, por afero simila au\u0306 pli bonkvalita, finfine pli videblos. Libere havebla fontkodo, ja ebligilo de tiu senkosteco, eble malpli frape interesas neprogramistajn uzantojn. Jam relative grandaj organizaj\u0302oj, kiel la urbaj servoj en Munkeno, Germanio, decidis anstatau\u0306igi Vindozon per Linukso por oficejaj taskoj. Ja fruas la intereso, kaj ne tiom oftas amasaj instaloj, sed estas jam granda progreso, ke oni entute ekpriparolas la eblon."}, {"text_idx": "#000042", "text": "La liberaj permesiloj de Linukso frape kontrastas kun la emo de Mikrosofto pli kaj pli strikte limigi permesilojn, kaj movi siajn uzantojn al abonsistemo, kie uzanto regule pagas por novaj versioj anstatau\u0306 lau\u0306plac\u0302e elekti: ne tiom malofte grandaj firmaoj, pro la kosto kaj peno s\u0302ang\u0302i la mastrumsistemon de multaj komputiloj, pretersaltas iun eldonon de Vindozo, kaj ties permesilajn kostojn. Tamen Mikrosofto restas en forta pozicio, ankorau\u0306 kun granda plimulto de la merkato, kaj kaptinta uzantojn en siaj apartaj datenstrukturoj. Ja liberaj programoj pli kaj pli kapablas trakti, malgrau\u0306 Mikrosofto, vindozajn datenojn, sed tio ne perfektas kaj helpas al Mikrosofto. Tamen, tiu lastatempa kampanjo montras, ke Mikrosofto ektimas."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Post nau\u0306 jaroj da deviga edukado c\u0302e baz- kaj mez-lernejo preskau\u0306 c\u0302iu juna japano eniras altan mezlernejon: c\u0302. duono de la mezlernejanoj en Japanio poste eniras universitaton \u2013 au\u0306 unu el c\u0302. 600 kvarjaraj universitatoj au\u0306 unu el samnombraj dujaraj."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Tiel Japanio estas unu el la plej edukemaj landoj en la mondoj. Nur en Usono trovig\u0302as pli da universitatoj. Sed kontraste al ekzemple Usono mankas en Japanio vere prestig\u0302aj universitatoj: pro tio la registaro planas nomumi c\u0302. 30 plejparte s\u0302tatajn universitatojn kiel altrangajn, specialajn institutojn."}, {"text_idx": "#000045", "text": "En Japanio edukas s\u0302tataj universitatoj elitojn (malkiel en Usono, kie temas pri privataj universitatoj). Tipa tia universitato estas la Nacia Universitato en Tokio; ankau\u0306 Kyoto- kaj Hitotsubashi-universitatoj. Tamen el la privataj universitatoj elstaras almenau\u0306 du: Waseda kaj Keio."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Ambau\u0306 situas en Tokio kaj estas konataj interalie pro sporto, precipe basbalo. La interuniversitata basbala matc\u0302o tradicie furoras kiel la futbala matc\u0302o inter Yale kaj Harvard en Usono au\u0306 la remkonkurso inter la britaj universitatoj Oxford kaj Cambridge."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Interna pejzag\u0302o de alia virino"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Esperanta originala literaturo estas ric\u0302a je au\u0306toroj-virinoj. Tio, sendube, estus agrabla fakto, atestanta, ke nia kulturo estas libera de ajnaj avantag\u0302oj por viroj, se ne estus evidente, ke pliparto de la au\u0306torinoj produktas c\u0302efe verkojn tre malmultajn, sporadajn, au\u0306 ilia nivelo estas, fakte, subnivela. Kaj tio povus konkludigi, ke, male, ankau\u0306 la internacilingva kulturo estas, same kiel la naciaj, precipe vira kaj la lingvo destinita por la tutmonda uzado stimulas nur la viran kreadon ... Sed, felic\u0302e, ekzistas esceptoj: en la vico de la viraj klasikuloj de la esperantlingva literaturo trovig\u0302as ankau\u0306 kelkaj virinoj, kies verkoj almenau\u0306 ne malsuperas produktaj\u0302ojn de iliaj aliseksaj kolegoj. Kaj inter ili honora loko apartenas, sendube, al Spomenka S\u030ctimec, elstara aktivulino kaj prozistino el Kroatio."}, {"text_idx": "#000049", "text": "G\u0302is nun la fajna prozo de Spomenka pentris la mondon precipe per s\u0302iaj propraj travivaj\u0302oj, estis montrita kiel la \u201einterna pejzag\u0302o\u201d kaj tial neeviteble havis la au\u0306tobiografian karakteron. G\u0302uste tio estas plej valora por tiu leganto-viro, kiun interesas karakterizoj de la specife ina mondpercepto, kaj tial s\u0302iaj libroj servas al interproksimig\u0302o kaj interkomprenig\u0302o inter la du malsamaj mondoj, ekzistantaj en la homa socio. Sed lau\u0306 la spertig\u0302o de la verkistino, c\u0302e s\u0302i, vers\u0302ajne, kreskis la kompreno, ke la metodo \u2013 montri la eksteran mondon pere de ina interna pejzag\u0302o \u2013 eblas ne nur surbaze de au\u0306tobiografia materialo, sed ankau\u0306 per montrado de travivaj\u0302oj, internaj pejzag\u0302oj de aliaj virinoj ... Tiel aperis la nova libro de Spomenka Tilla, prezentanta biografion de fama germana aktorino Tilla Durieux, sed verkita samkaraktere al aliaj libroj de S\u030ctimec: kiel aro da epizodoj el la interna vivo de la virino, sed nun ne el la (kvazau\u0306) propra, sed alies. La rezulto estas tre interesa kaj inspira."}, {"text_idx": "#000050", "text": "La elekto de la protagonistino estas klara: la aktorino grandan parton de sia vivo pasigis en Kroatio, en Zagrebo, kaj g\u0302is nun tiu fakto estas memorata kaj aprezata en la lando. Do, la vivo de la virino kun internacieca sorto (germanino log\u0302inta en Zagrebo kaj pro ironio de la sorto dum certa tempo ec\u0302 civitanino de Honduro), prave s\u0302ajnis por la zagrebanino interesa ankau\u0306 por internacia esperantista publiko."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Tilla Durieux vivis longan vivon, kaj la vivo estis dividita en kelkaj tute malsamaj periodoj. Jen tio estis ligita kun s\u0302iaj edzinig\u0302oj, jen \u2013 kun tute eksteraj teruraj politikaj eventoj, je kiuj tiom ric\u0302is la j\u0302us pasinta jarcento. Kaj en c\u0302iu el la periodoj Tilla vivis apartan vivon, okupig\u0302is pri malsamaj aferoj, sed c\u0302iam \u2013 brile kaj elstare, tia estis s\u0302ia personeco. C\u0302iam s\u0302i penis resti honesta, konduti konforme al la konscienco \u2013 kaj, malgrau\u0306 la evidenta neebleco, sukcesis. Bedau\u0306rinde, en la libro ne tro multas ilustraj\u0302oj kaj, ekzemple, forestas fotoj kaj portretoj de Tilla el la frua periodo (kiam s\u0302i estis la plej pentrata fare de famegaj pentristoj, inkluzive ec\u0302 de Renoir, virino en la komenco de la 20a jarcento kaj difinintino de modoj en Berlino), sed de tiuj fotoj, kiuj ja estas, aperas impreso de elstara sagaco."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Kvankam en la libro estas g\u0302enerale priskribita la tuta biografio de Tilla, en la fokuso, kompreneble, trovig\u0302as s\u0302ia periodo zagreba. Tien s\u0302i trafis fug\u0302ante kune kun sia tria edzo, juda entreprenisto, de naziaj persekutoj. En 1941, kiam Jugoslavion atakis Germanio, s\u0302i devus fug\u0302i plu, sed prokrastis g\u0302is la lasta momento \u2013 kaj ne sukcesis. La edzo pereis, kaj s\u0302i pasigis en Kroatio ankorau\u0306 12 jarojn ... La aliaj periodoj de la biografio estas rakontataj kiel kvazau\u0306 rememoroj (tre virinece, kiel Spomenka S\u030ctimec brile scipovas) au\u0306 \u2013 pri la lasta germana periodo de la vivo \u2013 kiel sufic\u0302e seka listo de faktoj."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Ne indas c\u0302i tie rerakonti la biografion de Tilla \u2013 dezirantoj prefere legu la libron. Tamen, por rekomendi la libron, endas fari ankorau\u0306 unu rimarkon. Estis por mi jena kultura s\u0302oko, kiam mi legis la libron. Tilla log\u0302is en Kroatio 20 jarojn \u2013 sed la lingvon de la lando tute ne ekposedis. S\u0302i sukcesis komunikig\u0302i nur en la germana! Tiaj detaloj treege multe diras pri la landa kulturo \u2013 ja inter 1918, kiam Kroatio c\u0302esis esti au\u0306stra teritorio, kaj 1953 pasis 35 jaroj, sed plu eblis komunikig\u0302i en Zagrebo nur en la germana. Imperioj falas rapide, sed iliaj kulturaj spuroj restas en iamaj teritorioj pli longe ol supozeblas ... Kaj ne estas la sola neatendita instruo pri la kroata vivo \u2013 pluaj detaletoj, dissemitaj tra la teksto c\u0302u lau\u0306 la intenco de la au\u0306toro, c\u0302u hazarde, tre elokvente rakontas pri tiea vivo en 1930-1950aj jaroj, permesante gustumi kaj pli bone kompreni g\u0302in. Do, la libro pri germana aktorino farig\u0302as certagrade tre viveca historia romaneto pri Zagrebo."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Necesas gratuli la au\u0306torinon pri la nova literatura sukceso kaj deziri, ke s\u0302i plu g\u0302ojigu nin per novaj verkoj \u2013 pri la virinoj, c\u0302u elstaraj c\u0302u ordinaraj, kun la vere virina mondpercepto."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Por mendi, vi krozu al la Retbutiko."}, {"text_idx": "#000056", "text": "G\u0302is la lastaj jardekoj de la dudeka jarcento, preskau\u0306 c\u0302iuj lernejoj en Irlando estis konfesiaj. Infanoj el katolikaj kaj protestantaj familioj estis edukataj aparte, kaj pli ofte apenau\u0306 interkonatig\u0302is. Multaj opinias, ke tia apartig\u0302o estas unu el la kau\u0306zoj de la ekzisto de la disdividita socio en Nord-Irlando. La plimulto de la protestantoj en la Irlanda Respubliko apartenas al la anglikana eklezio kaj (almenau\u0306 en la pasinteco) estis de angla au\u0306 irland-angla deveno, do malofte volis paroli au\u0306 subteni la irlandan (gaelan) lingvon."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Lastatempe, tamen, la situacio multe s\u0302ang\u0302ig\u0302is. Krom la tradiciaj ekleziaj lernejoj unuseksaj, estis fonditaj en la du landpartoj de la irlanda insulo pluraj nesektecaj au\u0306 interkonfesiaj geaj lernejoj. Samtempe, pli kaj pli da gepatroj postulas, ke iliaj infanoj estu bone edukitaj en la nacia lingvo. Sekve, konstante kreskas la nombro de tutgaelaj lernejoj, t.e. tiuj, en kiuj la lingvo de instruado (krom en la fremdlingvaj klasoj) estas la irlanda, ne la angla. Eble parto de la motivoj estas tio, ke kutime, gaelparolantoj pli bone lernas aliajn lingvojn (ekzemple tiujn de la Eu\u0306ropa Unio) ol tiuj, kiuj unue lernis nur la anglan."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Grandan konsternon estigis raportoj en la amaskomunikiloj pri iu tutgaela lernejo en la urbeto Du\u0301n Bu\u0301inne [dun bunje], angle Dunboyne [dunbojn], graflando Mi\u0301, angle Meath [mit]. Tiu estas interkonfesia fondaj\u0302o, kies lernejanoj estas infanoj kaj de katolikaj kaj de anglikanaj gepatroj. La lernejestro, Toma\u0301s O\u0301 Du\u0301laing proprainiciate decidis, ke la ekzistanta sistemo de religia instruado, lau\u0306 kiu la infanoj ricevas konfesian instruadon en apartaj klasoj, estas kontrau\u0306 la maldiskriminacia etoso de la lernejo. Li rekomendis, do, ke katekisma instruado okazu ekster la lernejaj horoj. Lau\u0306s\u0302ajne, tiu decido estis tutkore apogita de la plimulto de la gepatroj kaj de la lerneja komitato. Plie, la lernejestro estas populara inter la infanoj mem. Tamen, la patronaro de la lernejo malaprobis la sintenon de la lernejestro kaj maldungis lin, kontrau\u0306 la g\u0302enerala volo de la gepatroj, la instruistoj kaj la komitato."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Tiel, kompetenta, tolerema kaj klarvida lernejestro nun restas sen laboro, kaj la lernejanoj en Du\u0301n Bu\u0301inne perdis bonan majstron kaj amikon."}, {"text_idx": "#000060", "text": "C\u0302u la dekalogo ankorau\u0306 validas?"}, {"text_idx": "#000061", "text": "La plejparto de la homoj en la mondo havas sian kredon, au\u0306 almenau\u0306 respektas la moralajn principojn de sia religio, kiuj felic\u0302e similas en la tuta mondo, kaj donas esperon, ke ja estas vojo por internacia interkomprenig\u0302o. En nia kristana mondo temas pri la dekalogo1, aro da diaj ordonoj, kiuj devus direkti nian vivon. Sed c\u0302u ni respektas ilin?"}, {"text_idx": "#000062", "text": "1. Vi kredos pri unu Dio. Estas interese, ke oni ne diras c\u0302u pri juda, kristana au\u0306 islama au\u0306 alia dio. Ho, se estus nur unusola Dio, certe ne estus tiom da militoj."}, {"text_idx": "#000063", "text": "2. Ne misuzu malserioze la nomon de Dio. Tio ligig\u0302as al la unua ordono kaj temas ankau\u0306 pri la problemo de bonkonduto kaj toleremo."}, {"text_idx": "#000064", "text": "3. Gardu respekte la festotagojn. Bedau\u0306rinde en la mondo estas amaso da laborfanatikuloj kaj mons\u0302atantoj, kiuj la sepan tagon ne respektas, domag\u0302e al ili mem kaj al iliaj proksimuloj."}, {"text_idx": "#000065", "text": "4. Estimu viajn patron kaj patrinon, por ke vi longe vivu kaj prosperu en la mondo. Tio estas diversloke plenumata, tamen plej respektata g\u0302i estas en la postkomunismaj landoj, kie dum la komunismo Dio estis en la nigra indekso kaj la estimo al la gepatroj malaperis, kaj ankorau\u0306 foje malkreskas en \u2013 almenau\u0306 kelkaj \u2013 senreligiaj familioj, ekzemple, pro la simpla manko de log\u0302ejoj."}, {"text_idx": "#000066", "text": "5. Ne mortigu! S\u0302ajnas, ke oni c\u0302iam pli mortigadas. Antau\u0306 nelonge ni travivis du mondmilitojn, en la aero flugas diversaj mementoj2 (rakedoj, spion-aviadiloj, artefaritaj satelitoj), tamen la homoj c\u0302i-rilate estas needukeblaj. Oni dau\u0306re mortigas! Pro mono, envio, malfelic\u0302a amo, ofte nur pro plezuro, nur tiel, por ke la homoj povu por amuzo spekti televidon, kie ili ricevadas precizajn informojn."}, {"text_idx": "#000067", "text": "6. Ne perforte amoru! Nuntempe la pura amo estas amuza por la junularo kaj amorado havas amason da venenaj aspektoj, g\u0302is inkluzive la pornografio kun infanoj. La demokration multaj komprenas tiel, ke oni povu fari c\u0302ion ajn, tute senlime, kaj ju pli abomenan, des pli bonan ..."}, {"text_idx": "#000068", "text": "7. Ne s\u0302telu. Tio jam de longe ne plu validas. Dum la socialismo oni diradis: kiu ne s\u0302telas, tiu pris\u0302telas la propran familion. La sistemo nun s\u0302ang\u0302ig\u0302is, tamen oni s\u0302teladas ec\u0302 pli ofte, pli rafinite, ruze. Vidu la t.n. tuneladon: la malaperigon de publika mono en pos\u0302ojn de financ-ruzuloj. La allogon de la mono nur unuopuloj respektas."}, {"text_idx": "#000069", "text": "8. Ne elparolu falsan ateston kontrau\u0306 via proksimulo. Oni mensogas jam ekde la plej frua ag\u0302o, la amas-komunikiloj montras bonegan instruadon tiurilate, oni ne sukcesas eduki siajn infanojn al baza honesteco. Korupto floras."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Kion diri pri nia mondo? Pri nia moralo? C\u0302u vere la dekalogo ne estas necesa?"}, {"text_idx": "#000073", "text": "1. La dekalogo, au\u0306 la dek ordonoj, trovig\u0302as en du iom malsamaj versioj en Eliro 20:2-17 kaj en Readmono 5:6-21. (red.)"}, {"text_idx": "#000074", "text": "2. Memento - la latina vorto memento signifas \u201ememoru\u201d. (red.)"}, {"text_idx": "#000075", "text": "Kie unue aperis la Sankta Virgulino?"}, {"text_idx": "#000076", "text": "Preskau\u0306 c\u0302iu en Eu\u0306ropo konas sanktajn lokojn kiel Lourdes [lurd] en Francio au\u0306 Fatima en Portugalio pro tie okazintaj misteraj aperoj de la sankta virgulino Maria. Tamen ne multaj scias, ke la unua mistera apero de la Virgulino en Eu\u0306ropo okazis en eta litova urbeto S\u030ciluva, 19 km norde de la urbo Raseiniai."}, {"text_idx": "#000077", "text": "La urbeto S\u030ciluva jam ekde la 16a jarcento famig\u0302is per sia mistera bildo kaj per patronfesto de la sankta virgulino Maria. La naskig\u0302tago de la Virgulino estas la 8a de septembro. C\u0302irkau\u0306 tiu tago okazas semajnlonga patronfesto. Jam ekde la 17a jarcento al la patronfesto de S\u030ciluva direktig\u0302as religiaj procesioj."}, {"text_idx": "#000078", "text": "S\u030ciluva famig\u0302is, kiam en la 15a jarcento loka bienulo Petras Gedgaudas konstruis la preg\u0302ejon kaj donacis por g\u0302i bildon de la Virgulino. Meze de la 16a jarcento en la c\u0302irkau\u0306o ekregis kalvinismo. Tamen dum staris la malnova katolika preg\u0302ejo, al la patronfesto de S\u030ciluva amase venadis preg\u0302antoj. La pastoroj malkontentig\u0302is pro tio. La katolika preg\u0302ejo estis detruita. Ekde la jaro 1591 la urbo apartenis al la kalvinistoj kaj nur en la jaro 1622 sur la loko de la iama preg\u0302ejo katolikoj konstruis etan lignan preg\u0302ejeton. Ekde la jaro 1629 la bildo de la Virgulino estis publike montrata. Dum la jaroj 1760-1775 estis konstruita nova katolika preg\u0302ejo \u2013 la nuna malgranda baziliko de la naskig\u0302o de la sankta virgulino Maria."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Dum Litovio estis sub la jugo de la cara Rusio, la loka registaro intencis vidalvide al la katolika preg\u0302ejo konstrui protestantan preg\u0302ejon, tamen katolika pastro ac\u0302etis la tutan placon kaj tie konstruis statuon de la sankta Virgulino, kiun li alportis el Sankta Peterburgo. Dum la sovetia periodo la registaro diversmaniere g\u0302enis la kredantojn, por ke ili ne partoprenu la religian feston en S\u030ciluva. Sovetiaj milicistoj fermadis vojojn, kvazau\u0306 pro dombesta epidemio, kaj ne tralasis la preg\u0302antojn, irantajn al la religia festo. Anstatau\u0306 la statuo de la sankta Virgulino tiam estis konstruita monumento por sovetiaj batalantoj. La internacia famo de la loko estis preskau\u0306 nula."}, {"text_idx": "#000080", "text": "En la jaro 1993 papo Johano Pau\u0306lo la 2a vizitis tiun sanktan lokon de Litovio kaj preg\u0302is en la kapelo de la Apero."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Ne ekzakte oni scias la g\u0302ustan daton de la apero de la sankta virgulino Maria. Onidire, tio okazis inter la jaroj 1608 kaj 1612."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Pas\u0302tistoj de najbara vilag\u0302o, pas\u0302tante gregon sur kampoj de eklezio, sur unu granda s\u0302tono ekvidis plorantan virinon, kiu portis surbrake infaneton. Unu el la pas\u0302tistoj tuj kuris al kalvinista katekisto. Tiu c\u0302i invitis instruiston kaj, veninte al la s\u0302tono, demandis la plorantan virgulinon: \u201eVirgulino, kial vi ploras?\u201d S\u0302i respondis: \u201eMi ploras, c\u0302ar antau\u0306e sur tiuj c\u0302i kampoj oni adoradis mian filon kaj nun c\u0302i tie oni plugas kaj semas\u201d. Tion dirinte s\u0302i tuj malaperis."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Ambau\u0306 kalvinistoj tiun c\u0302i aperon konsideris s\u0302erco de malica spirito. Tamen la okazintaj\u0302o baldau\u0306 famig\u0302is. Maljuna agrikulturisto, jam preskau\u0306 blinda pro la solida ag\u0302o, memoris, ke tiuloke, kie aperis la virgulino kun infaneto, iam staris katolika preg\u0302ejo. Li petis gvidi lin al la kampo, kiu tiujare estis semita per sekalo. La maljunulo esperis malgrau\u0306 sia blindeco retrovi tiun lokon. Tuj veninte li subite ekvidis kaj montris, kie estis enfosita la trezoro de la malnova preg\u0302ejo. Oni elfosis kofron kun dokumentoj de la malnova preg\u0302ejo kaj bildo de Maria."}, {"text_idx": "#000084", "text": "La mistera bildo de la Dipatrino de S\u030ciluva similas al tielnomata bildo de sankta Luko, kiun en la jaro 1453 detruis turkoj. La bildo estas 1,38 m larg\u0302a kaj 2, 28 m alta. Onidire g\u0302in en la jaro 1457 el Romo alportis loka bienulo Petras Gedgaudas. Meze de la 16a jarcento la lasta katolika pastro enfosis la bildon kune kun dokumentoj de la preg\u0302ejo de S\u030ciluva en fera kofro, tiel dezirante protekti g\u0302in kontrau\u0306 la regantaj kalvinistoj."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Nova adorado de la bildo farig\u0302is ebla nur en la jaro 1622, post rekonstruo de katolika preg\u0302ejo. En la jaro 1674 juvelisto L. Hoffman el Ko\u0308nigsberg (Pruslando) faris por Maria arg\u0302ent-oran veston. En 1786 papo Pio la 6a permesis, ke la bildo estu kronita. Dum ordinaraj tagoj la mistera bildo estas kas\u0302ata sub alia bildo, kiu prezentas la aperon de la sankta Virgulino, kaj kiun en la jaro 1920 faris pentristo J. Rutkovski el Ce\u0328stochowa [c\u0302enstoh\u0302ova] (Pollando)."}, {"text_idx": "#000086", "text": "La hodiau\u0306a preg\u0302ejo de S\u030ciluva \u2013 la baziliko de la naskig\u0302o de la sankta virgulino Maria \u2013 estas jam la kvara. G\u0302i estis konstruita inter 1760 kaj 1775. En la jaro 1976 papo Pau\u0306lo la 6a oferis por la preg\u0302ejo de S\u030ciluva la honortitolon de malgranda baziliko."}, {"text_idx": "#000087", "text": "En flanka preg\u0302eja kapelo estas konservata la fera kofro, en kiu post la apero de Maria oni trovis la dokumentojn kaj la misteran bildon, nun pendantan super la granda altaro."}, {"text_idx": "#000088", "text": "La plej impona konstruaj\u0302o de S\u030ciluva, simila al obelisko, estas la kapelo de la Apero, je kelkcent metroj for de la baziliko. G\u0302in oni konstruis en la jaroj 1912-1924 okaze de la 300a datreveno de la apero. Ene de la kapelo, baze de la altaro, estas enmuntita la legenda s\u0302tono, sur kiu aperis la sankta virgulino Maria."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Dum la lasta patronfesto oni komencis la konstruon de la estonta Spirita Centro, kie por ekleziaj studoj preparig\u0302os junuloj, okazos religiaj konferencoj kaj povos tranokti pilgrimantoj."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Inter la plej gravaj ortodoksaj festoj estas La Endormig\u0302o kaj C\u0302ieliro de la sankta Dipatrino. Dedic\u0302e al tiu grava evento estis konstruitaj temploj en multaj urboj de diversaj landoj. Estis fonditaj monah\u0302ejoj, interalie en Kievo (kieva-pec\u0302era klostro). En la historia centro de H\u0302arkov, en la plej antikva strato (fakte, la unua urba strato \u2013 la universitata) en 1646 estis konstruita la kirko de la Dipatrina C\u0302ieliro. Komence g\u0302i estis ligna, sed en 1685 g\u0302i estis rekonstruita per s\u0302tono. Tamen en 1773 g\u0302i forbrulis. Dum ses jaroj laboris masonistoj, c\u0302arpentistoj kaj ikonopentristoj \u2013 kaj denove la kirko reaperis sur la sama loko. Lau\u0306 onidiroj, la internajn ornamaj\u0302ojn parte faris Bartolomeo Rastrelli. En septembro de 1780 g\u0302i estis inau\u0306gurita."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Post la rusa-franca milito de 1812, dedic\u0302e al la venko de rusaj milittrupoj, oni lanc\u0302is konstruadon de kampanilo (la popolo poste nomis g\u0302in \u201eLa kampanilo de 1812\u201d). C\u0302i tio dau\u0306ris pli ol 20 jarojn, kaj finig\u0302is en 1844. Sur la kampanila supro estis instalita melodie sonoranta horlog\u0302o, kies diametro estas 3,7 m. La minuta montrilo longas 1,5 m. En 1846 la kirko estis promociita al la rango de katedralo."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Post la revolucio de 1917 la katedralo estis fermita (sed ne ruinigita). En g\u0302i lokig\u0302is diversaj instancoj, havantaj neniun rilaton al religio. Multe poste oni restau\u0306ris g\u0302in, enmetis orgenon, kaj lanc\u0302is tie \u201eLa halon de orgena muziko\u201d (g\u0302is nun ekzistantan), doninte al la katedralo novan, jam la trian vivon."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Vortareto pri lernado kaj laboro"}, {"text_idx": "#000094", "text": "Kelkaj personoj profitas per uzado de lau\u0306teme arang\u0302ita vortaro, kia estas c\u0302i tiu. Specife, g\u0302i utilas por personoj, kiuj bezonas terminojn pri edukado, kaj pri labortemoj. Oni povas supozi situacion, en kiu instruisto deziras instrui la bazajn vortojn de eduka fako, au\u0306 de dung- kaj labor-fako. La vortoj elektitaj por la vortareto estas plejparte simplaj, elementaj; vere teknikaj fakvortoj mankas. Tipaj terminoj estas \u201epartopreni en\u201d, \u201elerneja radio\u201d, \u201eplasta dosiero\u201d, \u201eartisto\u201d, kaj c\u0302iuj terminoj esperantaj estas akompanataj de la koncernaj esprimoj anglalingvaj kaj hungaraj."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Mankas indekso de la vortoj, do la vortareto ne tau\u0306gas por serc\u0302i la signifon de specifa vorto; nek por serc\u0302i la tradukon de iu vorto en la aliajn du lingvojn, krom se oni sukcesas trovi g\u0302in en koncerntema parto de la libreto. Do g\u0302ia utilo estas limigita por g\u0302enerala uzado."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Tamen, c\u0302ar la angla lingvo estas multe studata tra la tuta mondo, kaj Esperanto-uzantoj ofte bezonas scii la anglalingvan ekvivalenton de faka termino, kaj sendube hungaroj povas bezoni scii kaj la esperantan kaj la anglan terminojn por iuj fakvortoj, la vortareto povas bone servi."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Ensume: bone presita, malgrandpag\u0302a vortareto, kiu plenumas sian taskon."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Intertempe aperis en la sama serio Lingvo kaj komunikado. Ankau\u0306 g\u0302i estas havebla kontrau\u0306 10 EUR."}, {"text_idx": "#000101", "text": "La unua tradukita romano de Maigret aperis en 1999. Nun sekvis dua de la samaj eldonejo kaj tradukinto. La antau\u0306a okazis tute en Parizo, kiel multaj el la rakontoj, c\u0302ar tie, en la Quai des Orfe\u0300vres, Maigret kaj lia teamo havas sian oficejon. La plimulto de famaj fikciaj detektivoj estas memdungitaj privataj detektivoj \u2013 au\u0306 ec\u0302 inspiritaj amatoroj. Maigret, male, estas s\u0302tat-oficisto. Sed por c\u0302i tiu aventuro, Maigret forlasas sian oficejon kaj siajn kutimajn helpantojn kaj vagas provincen al la norda normanda marbordo, ne tute malproksime de la samideane konata Bulonjo-c\u0302e-Maro."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Socia statuso kaj bonstateco estas centraj temoj. Ni havas familion, kiu el unu bons\u0302anca apoteka eltrovaj\u0302o amasigis (kaj poste disipis) ric\u0302econ. Vidvina damo el tiu novric\u0302a tavolo dungis servistinon el familio de fis\u0302istoj por prizorgi s\u0302in en maljunag\u0302o. La du fakte havis similan socian devenon, unu sukcesis forlasi g\u0302in, la alia ne. La aventuro komencig\u0302as, kiam mortas la servistino, s\u0302ajne trinkinta de medikamento celita por la damo \u2013 sed kun aldonita arseniko. La intrigo komplikig\u0302as, c\u0302ar la damo edzinig\u0302is dufoje, kun infanoj el ambau\u0306 geedzig\u0302oj \u2013 kaj diversaj malakordoj inter ili. Maigret ja ne estas tia kolektisto de fremdaj haroj en peltoj au\u0306 mezuristo de piedspuroj. Li per persista demandado kaj analizo de karaktero, de homaj rilatoj kaj motivigoj, faras siajn hipotezojn kaj konkludojn."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Superfluas diri, ke dua kadavro aldonig\u0302as. Kaj ke Simenon gvidas nin tra diversaj eblaj motivoj \u2013 j\u0302aluzo, veng\u0302o, timo, volemo \u2013 neniu el kiu precize konvenas al la fina realo. Li krome ilustras kiel por krimo povas kunkulpi iu alia ol la fizika farinto. La meza parto de la libro konsistas c\u0302efe el dialogado \u2013 tre natura, ne multvorta \u2013 sed estas komplike sekvi kun preskau\u0306 tuta manko de indiko, kiu el la roluloj plenumas la eldirojn, ec\u0302 tra tuta pag\u0302o. Sed la romano restas pag\u0302turniga, kaj la lastaj tridek pelas vin antau\u0306en kun admirinda rapideco g\u0302is neantau\u0306videbla konkludo. Kaj tamen oni konfesas: \u201eNu, jes, tiu nedivenita murdo-motivo estas tute kongrua kun la karaktero fajne pentrita de la pekinto.\u201d Kiu s\u0302atas la g\u0302enron, tiu certe aprezos c\u0302i tiun tradukon. Sed neniu admiros la bindaj\u0302on, kiun mi ne povas priskribi alie, krom \u201emalsufic\u0302e fortika\u201d."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Interesa ekzemplo estas Klavarskribo de la nederlandano Cornelius Pot. C\u0302i tiu rekonebla esperanta vorto estas la nomo, kiun Pot donis al sia sistemo, inventita en 1931. G\u0302i plej tau\u0306gas por piano-muziko, c\u0302ar Pot desegnis g\u0302in speciale por tiu instrumento. Lau\u0306 lia notacio, la tempo-akso estas vertikala, kaj la akso de ton-alto estas horizontala. La vertikalaj linioj, al kiuj estas kroc\u0302itaj la notoj, rilatas al la nigraj kaj blankaj klavoj sur la piano, kaj la notoj estas nigre kaj blanke kolorigitaj por reprezenti la respektivan noton. Pretendita avantag\u0302o de c\u0302i tiu sistemo estas ke g\u0302i forigas la neceson indiki diesojn kaj bemolojn. Sed, malgrau\u0306 penoj de Pot, kiu ec\u0302 fondis la Klavarskribo-Instituton kaj aperigis dek mil muzikajn verkojn transskribitajn per Klavarskribo, lia notacio ne estis amase akceptita \u2013 praktike, neniu nuntempa pianisto kapablas legi g\u0302in. Al la au\u0306toro de c\u0302i tiu artikoleto, la plej interesa aspekto de Klavarskribo estas g\u0302ia esperanta nomo. Oni demandas sin, c\u0302u Cornelius Pot estis esperantisto? Se jes, c\u0302u la zamenhofa lingvo au\u0306 muzikaj konsideroj influis lian viv-filosofion? C\u0302iuokaze, kial li elektis esperantan nomon? Eble iu leganto de MONATO povas respondi al c\u0302i tiuj demandoj, au\u0306 havas sugestojn c\u0302i-rilate."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Plej altan rangon en japana tradicia luktado sumoo atingis junulo el Mongolio. Tiel promociig\u0302is 22-jarag\u0302a Asashoryu el Ulanbatoro al t.n. yokozuna. Lau\u0306tradicie li plenumis areno-purigan ceremonion dohyou-iri c\u0302e s\u0302intoisma templo en Tokio."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Ekzistas au\u0306toroj, kiuj evoluas de libro al libro \u2013 enhave, stile, forme. Ekzistas ankau\u0306 tiaj au\u0306toroj, kiuj, promesinte multon en la unuaj verkoj, poste malprogresas. La malnova norvega esperantisto-aktivulo Johan Hammond Rosbach, honora membro de UEA (nask. en 1921), apartenas al la tria kategorio \u2013 li ne s\u0302ang\u0302is la karakteron de la verkado dum la tuta vivo. Ja lia unua libro (Bagatelaro) aperis en 1951, poste venis deko da aliaj, sed ankau\u0306 nun, tenante en la manoj la j\u0302us aperintan libron Fajrejo, oni povas pensi, ke temas nur pri tuja dau\u0306rigo de Bagatelaro, Homoj kaj riveroj k.a. el la 1950aj jaroj \u2013 ec\u0302 kelkajn heroojn de la tiamaj noveletoj oni povas renkonti denove!"}, {"text_idx": "#000111", "text": "La temoj de la noveloj-skizoj estas diversaj, kvankam aspektas tre proksimaj. Jen priskribo de iu hazarda observo akompanata de nelogikaj pensoj de la observanto (ekzemple, La fotografisto), jen priskribo de iu okazintaj\u0302o el la infanag\u0302o au\u0306 junag\u0302o (ekzemple La vojo kaj La liprug\u0302o), jen historio de apero de unu frua novelo (J\u0302eleo), jen renkonto kun iu stranga au\u0306 neordinara persono kaj koncernaj meditoj (ekzemple, Monumento, bezono kaj savo), rekonstruo de ies vivhistorio (La felic\u0302o de Onklo Jon) ... C\u0302ie estas peno kunigi la rezultojn de la ekstera kaj interna rigardoj, psikologia analizo \u2013 sed c\u0302efe pli de si mem ol de aliuloj, kiuj estis la kau\u0306zoj de tiu analizo. La rezulto estas interesa minimume pro tio, ke pus\u0302as la leganton mediti mem pri io simila el sia vivo, kompari proprajn travivaj\u0302ojn kun tiuj de la au\u0306toro kaj rezulte \u2013 iom pli bone kompreni sin mem. Onidire, tio estas unu el la c\u0302efaj celoj de bona literaturo, do \u2013 Rosbach montras sin vera verkisto!"}, {"text_idx": "#000112", "text": "La observokapablo de Rosbach estas, tamen, limigita. Malgrau\u0306 tio ke li estas esperantisto, kaj, krome, konas kelkajn lingvojn, evidentas, ke lingvaj baroj vekas c\u0302e li iom amuzajn miskomprenojn. Jen, ekzemple: \u201eLa sinjoro estis, evidente, de tiu tipo, kiun oni malofte renkontas en Norvegujo, tiu tipo, kiu konversacias kun nekonatoj en la tramo \u2013 tiu tipo, kiun mi tiom aprecas ekzemple en Kopenhago, kaj kiun mi c\u0302iam renkontas en pli sudaj landoj, kaj kiu \u2013 paranteze \u2013 s\u0302ajnas tute ne ekzistas en la orienteu\u0306ropaj landoj\u201d (En la suburba fervojo). Nu, la orienteu\u0306ropanoj povas tute malparanteze ridi pri tia aserto! Sed la au\u0306toro, pro nekompreno de la tieaj lingvoj, venis al tiu paradoksa paranteza konkludo..."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Bona literaturo, jes. Oni, tamen, ne atendu tro multe. La stilo estas facila, leg\u0302era \u2013 sed ni ne trovos iujn revelaciojn pri la homa naturo. Ne estas (au\u0306 preskau\u0306 ne estas) priskribo de vere grandaj travivaj\u0302oj s\u0302ang\u0302antaj la psikologion de la homo, esceptoj (kiel en la noveloj Heroino, Bezono kaj savo) male, proksimigas la eksterordinarajn situaciojn al la ordinaraj \u2013 eble pro tio, ke por pli profunda psikologia analizo la verkokapablo de la au\u0306toro ne sufic\u0302as. Kaj tragedio kun sia animpuriga esenco aspektas preskau\u0306 ordinaraj\u0302o. Eble, por la tragedio la g\u0302enro de mallonga novelo ne tau\u0306gas? Kelkaj rakontoj estas iom humuraj (por tio la g\u0302enro estas ja vere plej tau\u0306ga!), sed la amuza efiko estas ne tro granda (La liprug\u0302o, Ora ligno), kvankam sufic\u0302e elokventa."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Oni kutime mencias en recenzoj pri libroj preserarojn. Nu, ja estas kelkaj, sed ili apenau\u0306 tro malhelpas kaj ne estas aparte amuzaj por altiri atenton. Pli gravas por mi certaj lingvaj strangaj\u0302oj. Jen la frazo: \u201eSed kie apartenas la pordo?\u201d (La pordo). S\u0302ajnas, la verbo aparteni rilatas personon, ne lokon ... Pentri ne estas simple kolorigi au\u0306 farbi, kvankam la au\u0306toro ial opinias male. Se, tamen, tio estas rivelig\u0302oj de la norvega influo al Esperanto, ili estas sufic\u0302e maloftaj."}, {"text_idx": "#000115", "text": "La libro enhavas ne nur prozon de la au\u0306toro. Sed ankau\u0306 ne poezion! Oni kun plezuro trovas tie belajn desegnaj\u0302ojn. La enhavo de la desegnaj\u0302oj ilustras ne la novelojn, ili estas tute memstaraj, sed kvazau\u0306 estas aldonaj skizoj, plene spegulantaj la etoson de la libro entute \u2013 jen papago, jen portreto de lupo, jen malnova sveda s\u0302ipo el stokholma muzeo (tamen, drivanta en maro), jen boacoj ... Do, la libro montras ankau\u0306 tiun c\u0302i faceton de la au\u0306tora talento."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Kvindek jaroj da verkado estas multe. Fakte, la au\u0306toron, tiom delonge liverantan novajn librojn al la leganto, oni povas ec\u0302 nomi \u201eklasikulo\u201d. Mi ne certas tamen, ke la simplaj kaj sufic\u0302e senpretendaj verkoj de Rosbach, ec\u0302 malgrau\u0306 ties senduba literatura kvalito, permesas sincere ordeni lin per tiu honora titolo, sed pri kio mi ja certas, ke c\u0302iuokaze liaj libroj, ankau\u0306 la prezentata, estas legindaj kaj sufic\u0302e plezurigaj por ajna leganto, sendepende de la lingva nivelo."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Legante la libreton, oni opinias, ke la verkistino priskribis siajn konatig\u0302on kun Esperanto kaj alproprigon de ties bazoj. Fidele al la titolo, dum la legado de c\u0302iu pag\u0302o, oni sentas, ke Esperanto estas vere ne nur lingvo."}, {"text_idx": "#000119", "text": "La instruistino komencas la kurson ne per parolo pri la gramatiko, sed per jeno: kio estas Esperanto, kiu kaj kial komencis krei g\u0302in. En c\u0302iu leciono estas traktebla iu uzebleco de Esperanto: korespondado, interkonatig\u0302o kun eksterlandano; helpo al eksterlandano en stacidomo; vizito en Esperanto-klubon, trarigardo de ties biblioteko; la ebleco de au\u0306skulto de Esperanto-parolo pere de Esperanto-radiaj programoj; prezento de la plej gravaj Esperanto-gazetoj; persona interkonatig\u0302o kaj gastigado de korespond-amikino; kio estas la Pasporta Servo; kion signifas \u201edenaska esperantisto\u201d; la utileco de partopreno en diversaj Esperanto-kongresoj; uzado de Esperanto en Interreto; konatigo de la zagreba (instru)metodo."}, {"text_idx": "#000121", "text": "Pro la titolo kaj pro ties originalo, estu permesate al mi, ke mi citu parton el la romaneto La verda koro de Julio Baghy: \u201eHo, Esperanto estas ne nur lingvo, sed idealo, kiu portas pacon al la koro kaj kulturon al la kapo. Vera esperantisto sentas, la patrolando estas patra hejmo, la nacia kulturo estas la gepatroj. Li file amas ilin. Sed la vera esperantisto sentas ankau\u0306 tion, la mondo estas patrolando de la tuta homa familio, la diversaj kulturoj estas la fratoj kaj li frate simpatias al ili. Tial mi estas esperantisto, c\u0302ar mi sentas min homo kaj mi vidas homfraton en la homo, c\u0302u li apartenas al mia nacio au\u0306 al ne mia nacio. Sen bajonetoj, sen kanonoj la homoj estas fratoj; kun bajonetoj, kun kanonoj ili ne estas homoj.\u201d"}, {"text_idx": "#000123", "text": "Kun Lucija Borc\u030cic\u0301 mi konatig\u0302is antau\u0306 duonjarcento, en 1953 dum la UK en Zagrebo. Mi ne povas aserti, ke ni tiam interamikig\u0302is: s\u0302i estis la eble plej juna ano el la LKK, c\u0302iam c\u0302arme c\u0302eesta, c\u0302iam vigle organiza, c\u0302iam helpe aktiva, c\u0302iam kun ridetantaj okuloj malantau\u0306 la dikaj okulvitroj, nigrahara, els\u0302pruciganta junecon. Mi estis nur dektrijara knabeto, eble iom perforte trenita al videbleco pro la denaska esperantisteco (tiam ankorau\u0306 relativa raraj\u0302o) kaj pro la partopreno kaj gajno en la deklama konkurso. Necese do ni intervidig\u0302is, interparolis, s\u0302ercis."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Tiujare Zagrebo unuafoje post la milito reproponis al la movado sian dinamismon, longe silentigitan de la militaj detruoj. La UK okazis en lando, kie iam Esperanto hejmis nature; en la urbo, kie ankorau\u0306 estis viva la memoro de la Akademia Esperanto-Klubo, brilinta en la tridekaj jaroj; en la urbo, kiu iam havis tri tre aktivajn klubojn (la laborista havis jam per si mem ducent membrojn). Sed la fau\u0306ko de la milita monstro englutis c\u0302iun trian jugoslavian esperantiston. La tri zagrebaj grupoj kunfandig\u0302is en nur unu, kiu de tiam havas, lau\u0306 propono de Ivo Lapenna, la nomon \u201eBude Borjan\u201d, memore al elstara esperantisto, agronomo, la unua mortpafito de la ustas\u0302a reg\u0302imo, pri kiu la oficialaj afis\u0302oj asertis, ke li estis \u201eintelektula inicinto\u201d de iu atako."}, {"text_idx": "#000125", "text": "Unuafoje en 1953 la postmilita UK gastis en neokcidenta lando; la \u201efera kurteno\u201d tenis ankorau\u0306 disigitaj la samideanojn de orienta Eu\u0306ropo, sed Jugoslavio jam de kelke da jaroj estis apartig\u0302inta el la sovetia tendaro kaj estis konstruinta sian nacian vojon al socialismo. Malgrau\u0306 tio, ankorau\u0306 necesis, kaj estis nefacile atingebla, la vizo por eniri tiun landon; tio aparte por italoj, kiuj havis ankorau\u0306 malfermita (kaj plurrilate ankorau\u0306 sanganta) la demandon pri la landlimo kun Jugoslavio: definitiva landlimo tiam ankorau\u0306 ne estis, sed simple linio starigita de la okupaciaj trupoj. La demando estos jure solvita nur en 1975, kiam jam de longe la situacio inter la du najbaraj s\u0302tatoj estis normalig\u0302inta."}, {"text_idx": "#000126", "text": "Se mi permesis al mi iom longan rememoron pri tiu UK en Zagrebo, estas tial, ke Lucija Borc\u030cic\u0301, almenau\u0306 en miaj tiamaj knabaj okuloj, aspektis kiel la dinamisma motoro de la LKK, malantau\u0306 la prestig\u0302a figuro de la prezidanto d-ro Ivo Borovec\u030cki (oratoro plenvoc\u0302a, larg\u0302vokala, kun ege plac\u0302a istria prononcmaniero). S\u0302i estis dum jaroj aktivulino en la movado kaj instruistino per propra rekta metodo, kultura verviganto de vesperoj: s\u0302i aktoris, prelegis, lektoris. Profesie librotenistino kaj administra direktorino, s\u0302i ekde 1952 forte aktivis en la literatura kaj publicista kampo: redaktorino de lingvaj kaj literaturaj rubrikoj, s\u0302i tradukis, sola au\u0306 kun aliaj, pli ol tridek verkojn (ofte libroformajn) el la kroata, makedona, angla, kaj ankau\u0306 el Esperanto en la kroatan; krome s\u0302i kontribuis al dudeko da revuoj kroataj kaj internaciaj, de La Suda Stelo al Literatura Foiro, de Kroata Esperantisto al Fonto, de Voc\u0302o al Monato. Estis do nature, ke tiom da simbiozo kun la literaturo kaj poezio naskis en s\u0302i la bezonon ankau\u0306 originale poeti, kvankam maldense, tiel ke Pulsas la viv' estas s\u0302ia g\u0302is nun ununura originala poemaro, kolektanta en 120 pag\u0302oj la produktadon de kvaronjarcento, komencig\u0302intan en 1977 kaj g\u0302is nun dise aperintan plurloke."}, {"text_idx": "#000127", "text": "La au\u0306torino naskig\u0302is en dalmacia insulo Vis, iama helena kolonio jam de la kvara jarcento a.K., poste konkerita de la romianoj, poste posedaj\u0302o de la Venecia Respubliko, transdonita al Au\u0306strio fare de Napoleono en 1797, kaj ig\u0302inta parto de la Jugoslavia Respubliko, kreig\u0302inta kun la disfalo de la Habsburga Imperio c\u0302e la fino de la unua mondmilito. Kamparaj domoj, modestaj, sur suna tamen produktokapabla grundo. Al Lucija Esperanton peras jam s\u0302ia patro; s\u0302i eniras la movadon juna, sed alvenas al originala poetado jam abunde pli ol kvindekjara. Tial s\u0302iaj temoj estas pli ofte maturaj ol au\u0306guraj, pli rememoraj ol au\u0306roraj, pli retrospektaj ol artefektaj."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Alveninte nun al 80 jaroj, la au\u0306torino rigardas la vivon sen amaro, sed ankau\u0306 sen grandaj entuziasmoj. Regas nostalgio pri la belaj tempoj, kiam oni povis sendang\u0302ere kaj sentime reveni hejmen nokte, kiam oni povis lasi la hejmpordon malfermita, kiam la modesta surmonta domo, nun kaduka, plenis je ridoj kaj je vivo. Kelkaj poeziaj\u0302oj povus simple esti proze skribitaj sen interrompo de linioj; ilin karakterizas nek rimoj nek ritmo, nek, sincere dirite, elstara poezia inspiro. Sed aliaj estas veraj virtuozaj\u0302oj, kiel Artist' blua, unu el s\u0302iaj unuaj, verkita en 1977 kaj gajninta en 1985 premion \u201eClelia Conterno\u201d:"}, {"text_idx": "#000130", "text": "En multaj aliaj poemoj, male, la ritmo s\u0302ajnas ne esti palpebla, g\u0302is alvenas rimo, kelkfoje atendita, kelkfoje surpriza, kiu iel restrukturas la tutan versaron: rimojn Lucija Borc\u030cic\u0301 atente, kaj mirinde, flegas; tiel same s\u0302i mastras leksikan paletron. La temoj estas ordinaraj: memoroj, momentaj bildoj, homaj spertoj, humanecaj konsideroj. Familianoj, bestoj, plantoj: jen s\u0302iaj geamikoj. Amo neniam c\u0302efrolas, nur du-tri-ere menciatas; pli oftas melankolio kaj tristo, ia plendo pri la vivo, tamen ne agaca, sed dolc\u0302e bedau\u0306ra:"}, {"text_idx": "#000131", "text": "Aron da s\u0302okoj la vivo por mi stokis. Mi tamen ne estas roko, sensenta s\u0302tonbloko. La sinsekvaj doloroj korodis la koron. Kiam cikatrig\u0302is unu vundo, g\u0302in sekvis alia vundabundo. Mi volis trankvilan neston, la viv' prizorgis amarajn testojn. ..."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Inspirantoj de Borc\u030cic\u0301? Eble nur inspirantinoj. Videblas spuroj de Zora Heide; la neregula versoritmo kaj abrupta alveno de la rimoj eble iom s\u0302uldas al Daphne Lister; sed tio neniom deprenas de bunta originaleco."}, {"text_idx": "#000133", "text": "La libreton kompletigas dupag\u0302a biografio, kiun lau\u0306vorte pau\u0306sos la artikolo aperanta pri la au\u0306torino en la Biografia leksikono de kroatiaj esperantistoj de J. Pleadin, aperinta unu jaron poste."}, {"text_idx": "#000134", "text": "La tre malfacila kaj penoraba (lau\u0306 unu el la prizorgantoj de la projekto) laboro kompili diskon, kie estu prezentitaj modernaj dancaj kaj muzikaj stiloj en Esperanto, finfine, kaj tute sukcese, realig\u0302is. 70 minutoj da altkvalita sono, 10 au\u0306toroj kaj 16 diversspecaj komponaj\u0302oj: Dolc\u0302amar (Finnlando), Lunatiko (Pollando), DJ\u0302 Kunar (Germanio), DJ\u0302 Roger (Brazilo), Magnus (Svedio), Andreas Viklund (Svedio), Krio de Morto (Pollando), Solotronik (Hispanio), Mhz (Argentino), Asorti (Litovio). Tekno, trenco, denco, drumenbaso kaj triphopo \u2013 jen estas la stiloj, prezentitaj en la kompilo."}, {"text_idx": "#000136", "text": "C\u0302iujn tekstojn de la disko enhavas la tekstolibreto, kie trovig\u0302as ankau\u0306 portretetoj de la plenumantoj kaj ties kontakt-informoj. Sentu (kaj sekvu) do g\u0302ian ritmon, kiel konsilas unu el la komponaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000137", "text": "10 au\u0306toroj: Elektronika Kompilo: aktuala elektronika muziko en Esperanto. Muzika kompakta disko kun tekstolibreto, 70 minutoj 44 sekundoj. Eld. Vinilkosmo, 2002."}, {"text_idx": "#000139", "text": "La rakonto temas pri la aventuroj de du amikoj partoprenantaj en Kultura Esperanto-Festivalo en Svedio: Viktor, juna rusa gitaristo; Kamilo, juna futbalema italo; kaj Gabriella, c\u0302arma juna svedino. La intrigo estas simpla, sed interesa, sufic\u0302e por teni la intereson de la legantoj g\u0302is la fino. C\u0302iurilate bona legolibro por personoj pli ol 13-jaraj, utiligebla en kursoj kaj por individua studado."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Antau\u0306 kvardek jaroj, kiam ni log\u0302is ekster Irlando \u2013 nia nuna hejmlando, ni iusomere feriis en Okcident-Irlando. Nia unua haltejo estis Galway [golu\u0306ej] (irlandlingve: Gaillimh [galjiv]), la c\u0302efurbo de gaela Irlando. Ties kromnomo estas Urbo de triboj. Kvankam Galway estas antikva urbo kun interesa historio, multaj monumentoj kaj arkeologaj\u0302oj, g\u0302i tiutempe pli similis al granda vilag\u0302o ol al urbego."}, {"text_idx": "#000143", "text": "G\u0302iaj stratoj kaj placoj aspektis malric\u0302aj, kadukaj kaj malbelaj. La dulingva log\u0302antaro estis afabla kaj gastama, sed aspektis ec\u0302 pli malric\u0302a ol la urbo mem. Tie ne estis bonaj hoteloj. Ni pasigis malkomfortan unuan nokton en malpura lito de s\u0302ima gastejo. Nenio en la urbo tiam allogis nin."}, {"text_idx": "#000144", "text": "C\u0302i-jare ni ree estis en Galway. Tamen kia s\u0302ang\u0302o! G\u0302i certe estas nun unu el la plej sukcese evoluantaj urboj en la lando. La urbo kreskas pli rapide ol iu ajn alia, eble escepte de Dublino, la c\u0302efurbo de Irlando. Hodiau\u0306 Galway estas fascina kombinaj\u0302o de antikveco kaj moderneco. Ties dulingveco konstateblas en la konversacioj de piedirantoj sur la stratoj au\u0306 de klientoj en kafejoj kaj restoracioj. Kaj ec\u0302 pli en la nomoj kaj surskriboj de vendejoj, stratoj kaj kvartaloj. Nova leg\u0302o postulas, ke c\u0302iuj lokaj nomoj en la urbo kaj ties c\u0302irkauaj\u0302o estu en la gaela (irlanda) lingvo kaj ne plu en la angla."}, {"text_idx": "#000145", "text": "Kvartalo apud la log\u0302ejo de nia filo, kiu nun log\u0302as en Galway, estas indikita per s\u0302ildo, kiu portas la nomon An Gaeltacht (La Gaelio), kvankam la tiea domaro estas tute nova."}, {"text_idx": "#000146", "text": "Tio, kio pli multe allogas, estas la fakto, ke Galway estas tipe tradicia kelta urbo tamen kun internacia etoso. Krom la angla kaj la gaela lingvoj, c\u0302iuj lingvoj de Eu\u0306ropa Unio au\u0306dig\u0302as sur g\u0302iaj stratoj \u2013 de meza kaj orienta Eu\u0306ropo, de Afriko, ktp. Kelkaj el la parolantoj de fremdaj lingvoj ne estas turistoj, sed novaj log\u0302antoj de Galway. La multnombraj restoracioj proponas ne nur tradiciajn irlandajn mang\u0302aj\u0302ojn, sed ankau\u0306 bongustaj\u0302ojn de la itala, c\u0302ina, japana, hispana kaj aliaj kuirartoj."}, {"text_idx": "#000147", "text": "En Galway trovig\u0302as etaj tradiciaj butikoj kaj grandegaj superbazaroj. Unu el la plej bonaj librovendejoj en Irlando estas en Galway."}, {"text_idx": "#000148", "text": "En la mezepoko estis grava komerca trafiko inter Hispanio kaj Galway. Lau\u0306 onidiro \u2013 vers\u0302ajne mito \u2013 oni ankorau\u0306 povas observi hispanajn trajtojn en la vizag\u0302oj de la urbanoj, kiuj naskig\u0302is c\u0302i tie. Grava monumento en Galway estas la tiel nomata hispana arko en la mezepokaj muroj. Alia urba vidindaj\u0302o estas la turo de drakona jug\u0302isto Lynch [linc\u0302], kiu lau\u0306 legendo en la 15a jarcento kondamnis kaj pendumis sian propran filon je la fenestro de turo (Turo Lynch). G\u0302i staras en unu el la stratoj de la urba centro. Oni ofte asertas, ke de tiu kruela patro devenas la verbo linc\u0302i, nun uzata en multaj eu\u0306ropaj lingvoj. Tamen lau\u0306 vortaroj la vera origino de tiu vorto rilatas al kapitano Lynch, jug\u0302isto en Virginio, Usono. Pli sensacia ja estas la irlanda legendo!"}, {"text_idx": "#000149", "text": "Dum nia antau\u0306lasta vizito al Galway, ni bonege (sed iom multekoste) mang\u0302is japane en la hotelo Spanish Arch (Hispana Arko) apud la haveno. Aliafoje ni regalis nin per bongusta mang\u0302aj\u0302o en tradicia irlanda restoracio en la urbocentro, kies nomo ni c\u0302iam forgesas."}, {"text_idx": "#000150", "text": "Muzikon oni ofte au\u0306das sur la strato kaj en la tradiciaj trinkejoj. Ni g\u0302uis belan harpmuzikon surstrate, ludatan de franca muzikisto, log\u0302anta en Galway, kie li lernas konstrui muzikilojn. Tradiciaj artoj kaj metioj abundas en la regiono."}, {"text_idx": "#000151", "text": "Ofte okazas festivaloj, koncertoj tradiciaj, popularaj kaj klasikaj, kaj endomaj kaj surstrataj teatraj\u0302oj en la gaela kaj la angla. La plej grava gaellingva teatro en Irlando, Taibhdhearc na Gaillimhe [tajvjarak na gajljeve], La Galvaja Teatro, trovig\u0302as en Galway."}, {"text_idx": "#000152", "text": "Galway estas bona bazo por esplori la belan okcidenton. De g\u0302i oni povas veturi s\u0302ipe au\u0306 aviadile al la Aran-Insuloj, kie konservig\u0302is en plej pura formo la tradicia vivmaniero kaj la gaela lingvo."}, {"text_idx": "#000153", "text": "La sola kritiko, kiun mi farus al Galway, estas, ke, kiel g\u0302enerale en Irlando, la log\u0302antaro estas malpli ordema ol tiu de aliaj eu\u0306ropaj landoj. Tro multe da homoj disj\u0302etas rubon sur la stratojn kaj en parkoj. Tamen, Galway meritas viziton, precipe somere, sed oni ja ne povas klare diri, c\u0302u vi bezonos pluvmantelon kaj pluvombrelon. La Verda Insulo Irlando ne estus verda sen abunda pluvo!"}, {"text_idx": "#000154", "text": "Vilnius ne situas en Estonio!"}, {"text_idx": "#000155", "text": "Dum la ekzisto de Sovetio en eksterlando oni malmulton sciis pri la baltaj landoj Litovio, Latvio kaj Estonio. Estis konate nur, ke temas pri parto de Sovetio. Ec\u0302 rusoj en Moskvo ofte intermiksis Vilnius, Riga kaj Tallinn kaj ne c\u0302iam ekzakte sciis, kiu c\u0302efurbo en kiu lando situas."}, {"text_idx": "#000156", "text": "Sed la politika situacio en Eu\u0306ropo s\u0302ang\u0302ig\u0302is. La tri nesufic\u0302e bone konataj landoj ne plu estas parto de alia lando, sed ekzistas kiel memstaraj landoj. Tamen la konfuzoj dau\u0306ras."}, {"text_idx": "#000157", "text": "Brita televid- kaj radio-kompanio BBC en sia retejo antau\u0306 nelonge informis jene pri Litovio: \u201eG\u0302i estas malgranda lando c\u0302e la nord-okcidenta limo de Rusio. G\u0302ia klimato similas al tiu de la ceteraj regionoj de Rusio. Nur la vintroj tie iom pli mildas pro influo de la Balta Maro. La vetermapo de Vilnius montras, ke la veterkondic\u0302oj en Estonio preskau\u0306 ne diferencas disde la vetero en Sankt-Peterburgo, Rusio.\u201d"}, {"text_idx": "#000158", "text": "Arturas Zuokas, la urbestro de Vilnius, kiu lastatempe komencis intensan kampanion, por ke Vilnius aperu sur la mapoj de veterprognozoj de grandaj televidkompanioj eksterlande, multe koleris pro tiu eraro. Li skribis en letero al BBC: \u201eNi volus peti la oficistojn de BBC, kiuj skribis la menciitan tekston pri Vilnius, c\u0302efurbo de Litovio, ke ili enrigardu la mapon de Eu\u0306ropo. Lau\u0306 la priskribo en via retejo oni povas kompreni, ke vi konsideras Vilnius la c\u0302efurbo de Estonio. La c\u0302efurbo de Estonio estas Tallinn. Se vi bezonas informojn pri la veterkondic\u0302oj en Vilnius, ni volonte informos vin. Bonvolu korekti vian preterlason.\u201d"}, {"text_idx": "#000159", "text": "La aktivaj klopodoj aperigi la nomon de litova c\u0302efurbo en la veterprognozaj mapoj de famaj amaskomunikiloj eksterlandaj donis rezulton. En junio 2002 Vilnius aperis sur la vetermapoj de la multlingva televidkanalo Euronews."}, {"text_idx": "#000160", "text": "Pri la vetero en Litovio informas nun ankau\u0306 BBC. Post la vizito en Litovio de la nederlandaj reg\u0302a kaj tronheredanta familioj ankau\u0306 du nederlandaj gazetoj aperigis Vilnius sur siaj vetermapoj."}, {"text_idx": "#000161", "text": "Albana Riviero estas konsiderata kiel la lasta ekologie pura marbordo de la Adriatika Maro. G\u0302i etendig\u0302as de Vlora g\u0302is Saranda. La unua vidindaj\u0302o tie estas Vojpasejo de Llogara, kiu estas parto de nacia parko, posedanta ric\u0302an pinarbaron. Ene de g\u0302i estas pluraj vilaoj, kaj ankau\u0306 restoracioj, en kiuj oni ofertas fres\u0302kuiritajn s\u0302afidaj\u0302on kaj kapridaj\u0302on. Vilag\u0302o Dhermi estas unu el la unue ekestintaj log\u0302lokoj c\u0302e la marbordo. G\u0302i situas inter la rava maro kaj gorg\u0302o de monto C\u0302ika. Menciindas ties fajna sablo, rokoj kaj blua marakvo."}, {"text_idx": "#000162", "text": "Sude de Dhermi [dermi] situas la plag\u0302o Himara c\u0302e antikva ilira log\u0302loko de la tribo kaonoj. G\u0302ia perlo estas golfeto, konata sub la nomo Porto Palermo. Tie videblas kasteleto, trovig\u0302anta sur duoninsulo c\u0302e la golfo. G\u0302i iam apartenis al Ali Pas\u0302a, kiu estis unu el la lokaj regantoj dum la otomana jugo. Kiam Ali Pas\u0302a kunigis siajn militfortojn kun kristanaj grekaj ribeluloj, la turka sultano sieg\u0302is la kastelon de Janina, kie li restadis, kaj senkapigis lin."}, {"text_idx": "#000163", "text": "Vojag\u0302ante suden oni trapasas ankau\u0306 aliajn belajn vilag\u0302ojn kaj fine atingas urbon Saranda kun ties multaj hoteloj kaj restoracioj. La nomo Saranda devenas de antikva monah\u0302ejo kristana, dedic\u0302ita al kvardek sanktuloj. La ripozejo estas famekonata pro sia varma mediteranea klimato, kiu ebligas nag\u0302i ankau\u0306 meze de oktobro en la Adriatika Maro. La urbon vidindigas longa kaj belega promenejo lau\u0306longe de la marbordo samkiel domoj en paralelaj stratoj, situantaj unu super la alia sur monteto."}, {"text_idx": "#000164", "text": "Vizitindas ankau\u0306 antikva urbo Butrint, situanta malpli ol 20 km sude de la urbo. G\u0302i estas protektata de Unesko-fondaj\u0302o. La amfiteatro de Aesculapius, baptistejo samkiel la antikvaj muregoj estas inter la plej gravaj arkeologiaj vidindaj\u0302oj de Butrint. Malpli ol 30 km norde de Saranda estas akvofontego majesta, kiu estas nomata \u201eBlua okulo\u201d. Estante sub la ombro de tre maljunaj kverkoj, tiu loko estas intime ligita kun la legendo pri dekdukapa drako. Oni rakontas, ke la drako forkaptis junedzinojn kaj ne permesis al la vilag\u0302anoj uzi fres\u0302akvon. Post la mortigo de la drako fare de la vilag\u0302anoj ekfluis klara akvo el g\u0302ia okulo kaj estigis riveron Bistrica."}, {"text_idx": "#000165", "text": "Se oni konsiderus verkon lau\u0306 denseco de informoj, Konciza etimologia vortaro de A. Cherpillod certe rompus rekordon. En precize duonmilo da pag\u0302oj trovig\u0302as la historio de 15 081 Esperanto-vortoj, iliaj devenoj de unua-, dua-, tria-grada etimo g\u0302is praa radiko, kaj disiroj ekde tiu radiko lau\u0306 diversaj riveroj kaj ec\u0302 nur simplaj rojoj al pli modernaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000166", "text": "C\u0302iuj esperantistoj bedau\u0306ris, ke ne ekzistis dum longega tempo etimologia vortaro, c\u0302ar unu el la plej fruaj sindemandoj de lernanto c\u0302e renkonto kun esperanta vorto estas: de kie Zamenhof prenis g\u0302in? Respondon al tiu demando klopodis doni jam en 1907 la Nau\u0306lingva etimologia leksikono de L. Bastien, kiu celis nur pruvi la internaciecon de la Esperanto-vortoj, sed nenion diris pri la praa deveno de la radiko, kiu donis originon al la esperanta formo. Tamen tiu leksikono kontentigis tiun elementan bezonon; kiam la c\u0302efa akuzo al Esperanto estis pri artefariteco, la trafa respondo estis: jen Esperanto bone sidas ene de la eu\u0306ropa lingvofamilio, g\u0302iaj vortoj ne estis arbitre elpensitaj, sed sekvas lingvistikan vojon same kiel en la aliaj lingvoj. Tiusignife la termino \u201eetimologia\u201d estis misgvida, sed tiam, kaj en tiu kunteksto, tio ne gravis."}, {"text_idx": "#000167", "text": "Vera etimologia vortaro estas tiu de Vilborg, aperinta en kvin volumoj dum dek du jaroj (1989-2001); en g\u0302i estas ekzamenitaj nur la oficialaj vortoj, kaj pri ili estas ne nur menciita la unuanivela etimo (ekzemple el la latina), sed ankau\u0306 estas prezentataj la veraj au\u0306 supozataj kau\u0306zoj de la elekto de Zamenhof por la koncerna vorto. Iagrade do tro multe da informoj, el kiuj parto nur por profundaj esperantologoj (ekzemple, la unuafoja apero de la koncerna vorto), aliflanke tro malmulte da vortoj ekzamenitaj. Alia etimologia vortaro, sed celanta specife japanan publikon, estas tiu de Yamasaki, kun multe pli da vortoj ol tiu de Vilborg, sed rilatiganta ofte Esperanto-vorton nur al la angla, kvazau\u0306 vere Zamenhof estus preninta g\u0302in el la angla: male, simple la angla prenis el la sama fonto kiel Zamenhof."}, {"text_idx": "#000168", "text": "Akademiano Cherpillod havas alian celon: li instruas, ne nur de kiu(j) lingvo(j) la vorto devenas, sed de kiu(j) lingvo(j), eventuale pralingvo(j) devenas g\u0302ia radiko: do li ne haltas je la unuanivela etimo (ofte la latina), sed li retroiras al la greka (fakte helena), al la hebrea, al la hindeu\u0306ropa; kaj li montras kiel iu komuna radiko poste generis diversajn vortojn en la aliaj \u201efilaj\u201d lingvoj."}, {"text_idx": "#000169", "text": "Nur kiel ekzemplo: c\u0302e \u201eacero\u201d oni trovas la jenajn informojn: ke g\u0302i estas fundamenta, ke g\u0302i venas el la latina acer, ke tiu venas el la hindeu\u0306ropa aker, kaj ke el tiu hindeu\u0306ropa radiko devenas la germana Ahorn, la nederlanda kaj la dana ahorn; kaj ke el la latina venas la itala acero, la hispana a\u0301cere, la portugala a\u0301cer, la romanc\u0302a asche\u0302r, la angla acer kaj la rumana art\u0327ar. C\u0302iuj c\u0302i informoj en unu linio kaj duono."}, {"text_idx": "#000170", "text": "Kaj por \u201ekokso\u201d ni lernas en tri linioj, ke g\u0302i estas fundamenta, venas el la latina coxa, kiu venas el la hindeu\u0306ropa koks (= korpoartiko), kaj ke el la hindeu\u0306ropa venis la sanskrita kaks\u0302a (= akselo), la gau\u0306la koksa (= kruro), la irlanda cos (= piedo); kaj el la latina venis la franca cuisse, la itala kaj korsika coscia, la okcitana cueissa, la kataluna cuixa, la portugala coxa, la rumana coapsa (= femuro), la hispana cojo kaj la portugala kaj galega koxo (= lama). Kaj vers\u0302ajne por plejmulto de la legantoj estos malkovro ke la nomo de la planto \u201ekobeo\u201d venas el la scienca latina cobaea, venanta siavice el la hispana cobea el la nomo de botanikisto B. Cobo, hispana jezuito. Kaj la apuda vorto \u201ekobajo\u201d, same venanta de la hispana cobaya tra la scienca latina, havas kiel originon tupian (de gento el Sud-Ameriko) radikon mise transskribitan."}, {"text_idx": "#000171", "text": "Atenta uzado de mallongigoj kaj sigloj permesas teni tiom da sciigoj en tre malgranda spaco. Sed ne eblas c\u0302i tie prezenti, pro tipografia nesufic\u0302o, alian atuton de c\u0302i tiu eksterordinara verko. Okcidentanoj, ec\u0302 kleraj, atingas la legadon de la grekaj kaj de la rusaj tipoj, eble de la hebreaj kaj arabaj, sed Cherpillod skribas siajn vortojn per au\u0306toktonaj alfabetoj, do li provizas nin ankau\u0306 per signoj japanaj, c\u0302inaj, koreaj, siriakaj, sanskritaj, hieroglifaj, koptaj, fenicaj, runaj, etruskaj, slavonaj ktp: entute 20 (mi ripetas: dudek) malsamaj alfabetoj au\u0306 silabaroj. Por la neeu\u0306ropaj estas donita ankau\u0306 la proksimuma latinlitera transskribo. Entute estas envolvitaj 110 (ne estas tajperaro: cent dek) lingvoj, inkluzive de Volapuko en g\u0302ia pli moderna versio de De Jong (ne mankas la versio de Schleyer, se malsama). Tial eu\u0306ropanoj lernas pri aziaj lingvoj, kaj azianoj pri la eu\u0306ropaj, kaj c\u0302iuj pri la pralingvoj. Kaj kiam, c\u0302e fino de unu litero kaj aliro al nova, duonpag\u0302o restus malplena, Cherpillod plenigas g\u0302in per interesaj informoj, au\u0306 alfabetoj, au\u0306 silabaroj de ne multe konataj lingvoj; tiel ec\u0302 ne unu linio estas mals\u0302parita! Kaj, ni aldonu, ke c\u0302i tiu verko entenas nur duonon de la enhavo de la 25 000 slipoj kus\u0302antaj c\u0302e la au\u0306toro ..."}, {"text_idx": "#000172", "text": "Cherpillod tre pacience dum monatoj desegnis mem la diversajn neeu\u0306ropajn karaktrojn, kaj entute la vortara laborego dau\u0306ris tridek jarojn. Kompreneble, intertempe la komputiko s\u0302ang\u0302ig\u0302is, tiel ke certan laboron li devis dufoje fari, c\u0302ar bedau\u0306rinde pli novaj komputiloj ne kapablas legi c\u0302ion skribitan per malnovaj, malgrau\u0306 la pompaj asertoj de la komputilproduktantoj (mi mem spertis tion c\u0302e la verkado de mia vortaro itala-esperanta). Sed la au\u0306toro pacience rekomencis, kaj alvenis al la fino antau\u0306 ol ankau\u0306 la tria generacio de komputiloj farig\u0302is eksmoda. La rezulto estas absolute unuaranga, kaj rekomendinda al c\u0302iuj glotologoj kaj lingvistoj pri c\u0302iu ajn lingvo: ni fieru, ke g\u0302i aperis en Esperanto!"}, {"text_idx": "#000173", "text": "La Antau\u0306parolo priskribas la verkon, kion g\u0302i havas, kaj kion oni ne serc\u0302u en g\u0302i. Abundaj klarigoj instrukcias, kiel utiligi la vortaron kaj kiel kompreni g\u0302iajn tre sintezajn, sed ekstreme klarajn signojn. Tamen, kiel ankau\u0306 en aliaj antau\u0306paroloj al siaj verkoj, Cherpillod kvazau\u0306 volas sin anticipe defendi kontrau\u0306 tute hipotezaj akuzoj, de neniu levataj kaj ec\u0302 ne leveblaj, kiel ekzemple manko de bibliografio au\u0306 de specifaj citaj\u0302oj, kutime troveblaj en vortaroj verkitaj de famaj sciencistoj. C\u0302u necesis tia sindefendo? Faro farinton rekomendas: ne nepras havi universitatan katedron por esti fakulo, kaj Cherpillod estas ja plej altnivela fakulo en etimologio kaj esperanta terminologio: jam de li estis aperinta NePIVaj vortoj, kolekto de 6800 vortoj ne trovig\u0302antaj en PIV (\u201eel kiuj kelkaj povus esti utilaj\u201d, kiel diras la humura kovrilpag\u0302a surskribo). Kaj same de li estis aperinta Mil ekzotaj vortoj, kolekto de 1250 vortoj nomataj \u201eekzotaj\u201d kio tie signifas \u201ene devenantaj el hindeu\u0306ropaj lingvoj au\u0306 priskribantaj konceptojn el ekster Eu\u0306ropo\u201d. Kaj tuta aro (pli ol dudeko) da aliaj verkoj lingvistikaj kaj lingvohistoriaj, en Esperanto kaj en la franca, kie reliefig\u0302as lia kompetenteco, krom pri religio kaj pri multo alia, pri la Esperanto-vortfarado: do li prave sidas en la Akademio. Kaj ni ankorau\u0306 menciu lian gajnon en ortografia konkurso pri la franca. Sed ne plu lau\u0306doj; legu kaj konstatu mem: por vino bona s\u0302ildo ne bezona."}, {"text_idx": "#000174", "text": "Lasta plezuriga rimarko. C\u0302iuj aliaj verkoj de Cherpillod estis aperintaj c\u0302e la au\u0306toro mem, inkluzive de iu (parta) provizora eldono de c\u0302i tiu verko, ne publike surmerkatigita; tio kau\u0306zis, ke la libroj, ne subtenataj de forta eldonejo, riskis resti lamaj en la distribuado. Felic\u0302e, c\u0302i tiu vortaro estas eldonita de UEA, kaj estas do la espero, ke g\u0302i rapide atingos c\u0302iujn interesig\u0302antojn pri la lingvo, pri c\u0302iuj lingvoj."}, {"text_idx": "#000176", "text": "Litovio estas tre malgranda lando: proksimume tri kaj duona milionoj da log\u0302antoj en 2001, sur areo de iom pli ol 65 000 kvadrataj kilometroj. G\u0302ia popolo estis menciita de Tacito (unua jarcento a.K.), kaj de tiam s\u0302ajnas, ke g\u0302is antau\u0306 nelonge, g\u0302i preskau\u0306 neniam konis kvindekjaran periodon senmilitan. Estas malfacile por multaj el ni kompreni, ke popolo dum du jarmiloj konis militon en pli-malpli c\u0302iu generacio."}, {"text_idx": "#000177", "text": "La au\u0306toro donas al ni plejparte la milit-historion de sia lando. Por specialisto pri la spertoj de la nacioj de Eu\u0306ropo, tio povas esti tre helpa; kvankam, por ekkoni la popolon, g\u0302iajn kulturon, kutimojn, c\u0302iutagan vivon, vivspertojn, ni lernas preskau\u0306 nenion."}, {"text_idx": "#000178", "text": "En la libro estas abundaj nigra-blankaj fotoj, kies vidaspekto varias inter bonega kaj malbonega. Grandparte ili aspektas faritaj per fotokopiilo, anstatau\u0306 esti skanitaj lau\u0306 la originalaj fotoj. Rezulte, simplaj linidesegnaj\u0302oj estas klaraj, sed tre ofte kompleksaj fotoj, fotoj de personoj kaj pejzag\u0302oj, estas malfacile au\u0306 tute ne distingeblaj."}, {"text_idx": "#000179", "text": "La libro estas tre bone presita, kaj fortike bros\u0302urita. Por personoj dezirantaj koni la detalan milithistorion de Litovio, g\u0302i enhavas multe da informoj. Lingve, riproc\u0302inda estas nur misa kompreno pri la uzado de la vorto \u201ela\u201d."}, {"text_idx": "#000181", "text": "Alfred Nobel estas fama nomo; malmultaj personoj ne konas la ekziston de la c\u0302iujaraj Nobel-premioj, kiujn li establis. Ankau\u0306 bone konate estas, ke Nobel ric\u0302ig\u0302is per la inventado kaj fabrikado de eksplodaj\u0302oj. Multe malpli konate estas, ke li ankau\u0306 amis kaj verkis literaturon; lia propra verkaro plejparte neniam estis eldonita."}, {"text_idx": "#000182", "text": "Kion scias nur manpleno da personoj, estas, ke Alfred Nobel verkis c\u0302i tiun seriozan dramon."}, {"text_idx": "#000183", "text": "Nemesis estas la sveda titolo, Nemezo en Esperanto. C\u0302i tiu eldono ne nur estas la unua apero de la dramo en Esperanto, sed efektive g\u0302ia unua publikigo en iu ajn lingvo!"}, {"text_idx": "#000184", "text": "Nobel presigis 100 ekzemplerojn de sia verko; sed baldau\u0306 post lia morto 97 ekzempleroj estis detruitaj, pro religiaj kialoj. El la ceteraj tri ekzempleroj, oni konas la aktualan situon de nur unu, kiu estas en la sveda Regna Arkivo; oni tute ne scias, kien malaperis la aliaj du ekzempleroj. Fotokopioj de la ekzemplero en la sveda Regna Arkivo tamen disponeblas."}, {"text_idx": "#000185", "text": "Nun, sur paralelaj esperantlingvaj kaj svedaj pag\u0302oj, finfine la mondo povas legi en presita formo la verkon. Interesus scii, c\u0302u iam oni enscenigos la dramon en teatro. Lerte reg\u0302isorite, miaopinie, g\u0302i povus esti tre sukcesa teatraj\u0302o."}, {"text_idx": "#000186", "text": "Pri kio, do, temas c\u0302i tiu verko, kiun religiemulo(j) ne volis, ke la mondo g\u0302in legu?"}, {"text_idx": "#000187", "text": "Nu, en la jaro 1577 naskig\u0302is knabino Beatrice Cenci, kiu estis ekzekutita en 1599, pro sia murdo de sia supozata patro, Francesco Cenci. Ekzekutitaj kun s\u0302i estis ankau\u0306 unu el s\u0302iaj fratoj kaj la edzino de Francesco Cenci. C\u0302i tiu verko dramigas tiun historian murdon."}, {"text_idx": "#000188", "text": "Kial okazas la murdo? Simple, c\u0302ar Francesco, kiu en la dramo malagnoskas siajn infanojn (li diras, ke ili c\u0302iuj estis bastardoj, c\u0302iu kun aparta patro), torturas, sklavigas, kaj mistraktas ilin. Al Beatrice li konigas la fakton, ke krom ke s\u0302i ne estas lia vera filino, li intencas seksumadi kun s\u0302i. Perforte, se necesas. Kaj malgrau\u0306 s\u0302ia forta kontrau\u0306strebado, tiel okazas."}, {"text_idx": "#000189", "text": "C\u0302u neniu inter la au\u0306toritatoj de Romo, kie ili log\u0302is, povus helpi la familion? Nu, Francesco Cenci estis ric\u0302ega kaj tre influhava persono. La papon (Klemento la 8a) interesis akiri la ric\u0302aj\u0302aron de Francesco Cenci, pli ol protekti lian familion kaj restigi c\u0302e ili lian ric\u0302on. Efektive, post la murdo de Francesco, kaj la ekzekuto de la edzino kaj du infanoj, Klemento sukcesis konfiski tiun ric\u0302aj\u0302aron."}, {"text_idx": "#000190", "text": "Tiutempe, la strebado de la papoj pligrandigi siajn proprajn materiajn regnojn estis unu el la c\u0302efaj causi belli (militkau\u0306zoj) en Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000191", "text": "Alia c\u0302eftasko de la papoj estis plusubteni la kontrau\u0306-reformacion, kiu estis intime kunligita kun la politikaj ribeloj kaj disputoj de tiu epoko. Martin Luther, kies sukceso estis certigita de germanregionaj potenculoj, ja mortis nur malpli ol kvindek jarojn antau\u0306 la enoficig\u0302o de Klemento la 8a, kaj politik-religia militado estis furora en Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000192", "text": "La subac\u0302etado de au\u0306toritatoj estis kutima principo inter la ric\u0302uloj de la epoko, sekve Francesco Cenci ne bezonis timi oficialan agon kontrau\u0306 sia krimado."}, {"text_idx": "#000193", "text": "Nu, en la pli moderna epoko, en kiu vivis Nobel, kvankam Vatikano ankorau\u0306 malemis agnoski la misfarojn de la eklezio en la 16a jarcento, vers\u0302ajne ne plu estis skandale, publikigi dramojn pri tio, kvankam sendube estus oficialaj protestoj. Sed multe pli skandala estis lia pritrakto de Sankta Maria (nomata \u201ela madono\u201d en la dramo) kaj de Satano."}, {"text_idx": "#000194", "text": "En la dramo, la madono en halucino/vizio aperas al Beatrice kaj instigas s\u0302in murdi sian patron. Krome, teologie ec\u0302 pli skandale, la madono ankau\u0306 informas pri la disputado inter la Patro, la Filo, kaj s\u0302i mem. Partiaj disputoj en la Sankta Triunuo ekzistas, lau\u0306 s\u0302ia deklaro. Rilate al si mem, la madono emfazas, plej grave, ke la homoj s\u0302in adoradu kaj lau\u0306dadu; ne plu valoras, ke s\u0302i praktike helpu ilin. G\u0302enerale, ni povas resumi, teologiaj temoj kaj religiaj ritoj estas, lau\u0306 s\u0302i, multe pli gravaj ol helpado al la mizeruloj kaj malhelpado al la tiranoj de la homaro."}, {"text_idx": "#000195", "text": "Satano ankau\u0306 montrig\u0302as al Beatrice en halucino/vizio, kaj, entute, li estas multe pli honestparola kaj kredinda ol la madono kaj s\u0302iaj diaj parencoj. Tio ne signifas, ke li ne emas trompi, kaj fiagadi, nur, ke li ankau\u0306 rivelas kelkajn verojn."}, {"text_idx": "#000197", "text": "La dramo finig\u0302as per la efektivig\u0302o de la murdo."}, {"text_idx": "#000198", "text": "Mankas en c\u0302i tiu dramo c\u0302iu mencio pri la posta ekzekuto de Beatrice kaj de s\u0302iaj samfamilianoj."}, {"text_idx": "#000199", "text": "Jam en 1819 la angla poeto Percy Blysshe Shelley finverkis sian dramon The Cenci, dramigante la saman historion. Kun Nobel li dividis sian malestimon pri la romkatolika eklezio, kaj g\u0302ia historio; sed, malsimile al Nobel, li ne diskutas la indon de g\u0302iaj doktrinoj. Fama itala verkisto, Alberto Moravia, en 1958 publikigis sian verkon Beatrice Cenci, ankau\u0306 pri la sama eventaro."}, {"text_idx": "#000200", "text": "Lau\u0306 religia vidpunkto, la dramo de Nobel estas blasfemega; malsimile al tiu de Shelley. (Mi ne konas la verkon de Moravia, do ne povas prikomenti g\u0302in.) Shelley zorge reproduktas la pian vidpunkton de fervoraj kredantoj pri Dio, kaj rezervas sian malestimon por la eklezio, kiu fiagadas misuzante la nomon de Dio. Rilate al sia kondamno de la eklezio, Shelley ec\u0302 pli emfazas g\u0302ian koruptecon ol Nobel, en sia dramo. Sed Nobel vidas ne nur la koruptecon de la eklezio de la 16a jarcento, sed ankau\u0306 la koruptecon de la instruoj kaj doktrinoj de tiu eklezio, kaj forte emfazas tiun koruptecon. Miaopinie, tiurilate Nobel pravis kaj Shelley ne."}, {"text_idx": "#000201", "text": "Rilate al sia portreto de Beatrice, ili ankau\u0306 malsamopinias. En sia kvina akto, kvankam iom kontrau\u0306dire al kelkaj indikoj pri la karaktero de Beatrice kaj asertoj s\u0302iaj en antau\u0306aj partoj de la dramo, Shelley kvazau\u0306 duondiigas Beatrice-n, tiom ke li ec\u0302 neas s\u0302ian kulpecon en la murdo. La kvina akto en tiu dramo forrabas de la dramo g\u0302ian severecon kaj preskau\u0306 romantikigas g\u0302in. Nobel multe pli sukcesas per sia konsekvenca prezento de Beatrice, kiu, tute pravigite, planas kaj efektivigas la morton de sia pseu\u0306dopatro, kaj neniam neas tiun fakton."}, {"text_idx": "#000202", "text": "Ambau\u0306 dramoj sendepende bazig\u0302as sur historiaj eventoj. Nenio indikas, ke Nobel konis la dramon de Shelley, kaj la detaloj de tiuj du dramoj do ofte varias inter si. En la dramo de Shelley, Beatrice kaj s\u0302iaj fratoj estas la veraj infanoj de Francesco Cenci kaj lia unua edzino; en la dramo de Nobel, ili estas la bastardaj infanoj de la unua edzino de Francesco, kaj neniel sangparencas al Francesco Cenci. Dramefike, Nobel pli sukcesas tiurilate. Ambau\u0306 egalefike, kvankam malsamdetale, prezentas la karakteron de Francesco."}, {"text_idx": "#000203", "text": "Kiu dramo, ensume, superas? Ili egalas, drame samvaloras, sed mi iomete preferas tiun de Nobel."}, {"text_idx": "#000204", "text": "Lau\u0306 la vidpunkto de historiisto, ambau\u0306 dramoj prezentas trafan literaturan priskribon de la religipolitikado de la 16a jarcento. Lau\u0306 la vidpunkto de historiisto de la kristana teologio, la dramo de Nobel prezentas imponan dramigon de la tordado de doktrinoj en tiu malglora periodo de la \u201ekristana\u201d Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000205", "text": "Lau\u0306 la vidpunkto de pensemulo, ambau\u0306 dramoj indas profundan konsideradon. Kompreneble, lau\u0306 la vidpunkto de religiuloj, tiu de Nobel estas kondamnenda fiaj\u0302o nepre nuligenda, pro sia malkas\u0302e realisma kondamno de la signifo de la popolaj kredoj pri la madono kaj la Triunuo. Do tiaj personoj prefere ne legu g\u0302in, ili trovos la dramon malbongustega c\u0302iurilate."}, {"text_idx": "#000206", "text": "Religiuloj vers\u0302ajne pli facile pardonos al Shelley lian severan kondamnon de la eklezio 16-jarcenta, c\u0302ar ili pretekstos, ke la eklezio poste sufic\u0302e reformis kaj remoraligis sin."}, {"text_idx": "#000207", "text": "Teatre: necesus vidi ambau\u0306 dramojn profesie kaj talente prezentataj, por taksi ilin. Nek tiu de Shelley, nek tiu de Nobel iam ajn estis surscenejigitaj en teatro. Lau\u0306 mia tralego, tiu de Nobel povus imponi al modernepokuloj surscenejigite, pli ol la iom troromantika versio de Shelley."}, {"text_idx": "#000208", "text": "Lau\u0306 mi persone, la enhavo de la dramo de Nobel estas serioze konsiderinda, kaj inde prezentita."}, {"text_idx": "#000209", "text": "Al mi plac\u0302as vidi eldonita c\u0302i tiun verkon, kiu ric\u0302igas la esperantlingvan literaturon pli ol multaj nuntempaj eldonaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000210", "text": "Fizike, la libro estas tre fortike bindita kaj profesie eldonita, la papero estas bona, la aspekto de la presitaj pag\u0302oj nekutime bona; ensume, rara evento en la nuntempa esperanta literaturo."}, {"text_idx": "#000211", "text": "Mi ne forgesu mencii, ke la traduko estas flua kaj natursona, lingve salutinda; komposteraroj troveblas, sed ne ofte."}, {"text_idx": "#000213", "text": "Prezidanto-s\u0302ang\u0302ig\u0302o en Litovio g\u0302enis kaj la antau\u0306an prezidanton, Valdas Adamkus, kaj la nunan, Rolandas Paksas. C\u0302i tiu ne povis translokig\u0302i al sia oficiala rezidejo, c\u0302ar dau\u0306re okupis g\u0302in lia antau\u0306ulo. Pri alia log\u0302loko ne disponis Adamkus, kiu revenis Litovion el Usono nur iom antau\u0306 sia prezidantig\u0302o kaj do malhavis en Litovio hejmon."}, {"text_idx": "#000214", "text": "Adamkus do proponis konstruigi al si domon en la sama kvartalo, tamen trovi parcelon ne facilis. La registaro anoncis, ke g\u0302i s\u0302ang\u0302os la leg\u0302aron por ebligi al eksprezidanto pli facile akiri deziratan parcelon. Adamkus subite sciigis, ke li ne volas kau\u0306zi aldonajn problemojn kaj petis ne diskuti leg\u0302okorektojn."}, {"text_idx": "#000215", "text": "Fine la registaro proponis al Adamkus neuzatan c\u0302efministran rezidejon \u2013 preskau\u0306 samgrandan kiel la prezidanta rezidejo. Intertempe Paksas diris, ke li volas resti en sia privata domo: la registaro diris, ke c\u0302eesto de prezidanto tro g\u0302enus najbarojn."}, {"text_idx": "#000216", "text": "En 1694 vrakig\u0302is dum s\u0302tormo en Mediteraneo apud G\u0302ibraltaro la brita milits\u0302ipo Sussex [saseks]. Perditaj estis 800 maristoj, 80 kanonoj kaj sufic\u0302e da oraj moneroj por subac\u0302eti la fidelecon de la Duko de Savojo en disputo inter Britio kaj Francio."}, {"text_idx": "#000217", "text": "La vrako situas c\u0302. 700 metrojn sub la surfaco de la maro. Malgrau\u0306 tio, usona firmao planas levi la vrakon kune kun la oro kaj diversaj restantaj artefaktoj (nuntempe pli valoraj ol la oro). Neniu provis g\u0302is nun levi vrakon el tioma profundo."}, {"text_idx": "#000218", "text": "Kleruloj kaj fakuloj timis, ke grava historia heredaj\u0302o perdig\u0302os kaj ne estos kunkonservata por estontaj esploristoj. La brita registaro tamen akceptis la usonan planon kaj promesis konvene prizorgi la restaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000220", "text": "Se temas pri legolibro, konsilata por esperantistoj, j\u0302us lernintaj la bazon de la internacia lingvo, la unua titolo \u2013 kiun c\u0302iu scias kaj memoras \u2013 estas Gerda malaperis, verkita de Claude Piron. Kreig\u0302is tuta skolo jam c\u0302irkau\u0306 tiu unusola libro. Tiom pli estas tempo ekkoni kaj pli vaste ekuzi ankau\u0306 aliajn, samcelajn verkojn, facilajn legaj\u0302ojn, ekzemple, kiel tiujn de la eldonejo Al-fab-et-o. Du el ties relative novaj verkoj estas la nun prezentataj libretoj Vojag\u0302o kun Katrina kaj Kion ajn."}, {"text_idx": "#000221", "text": "Ambau\u0306 rakontoj skribig\u0302is en facila Esperanto, la c\u0302apitroj po-pas\u0302e enkondukas novajn formojn kaj strukturojn. Nekonataj vortoj estas klarigitaj en Esperanto fine de c\u0302iu c\u0302apitro en la glosoj, kie markig\u0302as ankau\u0306 la aparteno al diversaj lau\u0306oftecaj kategorioj. Tiun sistemon kaj ankau\u0306 aliajn pedagogiajn klarigojn prezentas librofine la au\u0306toro. Statistikemuloj povas ekscii, ke en la unua verko el la 493 diversaj morfemoj de la rakonto 418 apartenas al la 724 plej oftaj morfemoj de Esperanto, en Kio ajn el la 552 diversaj morfemoj 447 enestas en la plej oftaj 724. Kiujn ne allogas la ciferoj, simple rimarkas, ke estas facile legi kaj kompreni la rakontojn kaj tiu fakto donas sukcesosenton."}, {"text_idx": "#000222", "text": "Estas tre lau\u0306dinda la klopodo de la au\u0306toro krei tiel la intrigon de siaj rakontoj, ke la legantoj c\u0302iam ekkonu iun flankon de nia Esperantujo, povu ekgustumi ion specialan kaj ekemu partopreni kaj mem renkonti tion, pri kio ili legis. Tiutipa kreado de vivproksima fono, kien la internacia lingvo eniras pere de siaj valoroj kaj utiloj, servas bone la edukon al \u201eesperantisteco\u201d."}, {"text_idx": "#000223", "text": "Kiuj estas tiuj eventoj en la nun traktataj libroj? Por vidi tion, mi prezentu mallonge la rakontojn."}, {"text_idx": "#000224", "text": "Eble la sveda junulino, Katrina estas jam konata pro \u201esia krimo\u201d, pro kiu c\u0302iu, kiu legis la koncernan rakonton, pardonas al s\u0302i tutkore. En la nuna \u2013 same iom romantika \u2013 rakonto Katrina j\u0302us eklaboras kiel instruistino kaj kun vera amo instruas kaj edukas siajn junajn disc\u0302iplojn. Kadre de tiu eduko ricevas rolon la graveco de amikeco, sentemo kaj protesto kontrau\u0306 politikaj maljustecoj, kaj ne lastkaze pruvig\u0302as ankau\u0306 la utileco de Esperanto. La internacia lingvo plurfoje aperas kiel natura kaj/au\u0306 lerta solvo de komunik- kaj aliaj problemoj."}, {"text_idx": "#000225", "text": "Revene al la resumo de la intrigo, dau\u0306rigeblas la komparo kun la Piron-verko. En c\u0302i tiu rakonto malaperis Halina, kaj serc\u0302as s\u0302in vojag\u0302ante kun sia disc\u0302iplo la juna Katrina, trovante sin en kelkaj \u2013 por esperantistoj konataj kaj konindaj \u2013 lokoj en Pollando."}, {"text_idx": "#000226", "text": "C\u0302ar la rolantoj estas c\u0302efe dekjaruloj, la legaj\u0302o povas amuzi unuavice ilin, sed c\u0302iuj komencantoj, kiuj estas malfermaj je puranima rakonto pri eu\u0306ropaj junuloj povos lerni pere de la libro (kaj ne nur la internacian lingvon)."}, {"text_idx": "#000227", "text": "La alia verko Kion ajn okazas inter kaj al junuloj en Stokholmo, dum KEF, unu el la famaj Kulturaj Esperantaj Festivaloj. La leganto facile povas imagi la etoson kaj programojn de tiaj arang\u0302oj, sekvi la aventurojn de kelkaj el la partoprenantoj, identig\u0302i kun la du sens\u0302ancaj admirantoj de bela organizantino, kaj kiel ankau\u0306 en aliaj verkoj de la au\u0306toro alfronti ankau\u0306 nejustajn pro-politikajn malfacilaj\u0302ojn de partoprenanto (nun el Rusio). La polico intervenas senkore en grava momento, sed eble la legantoj el malric\u0302aj landoj trovas c\u0302i tie bonan solvon rapide, komforte kaj eble senpage vojag\u0302i hejmen post tiaj arang\u0302oj. (Pri la konsekvencoj de tia solvo nek la recenzanto, nek la au\u0306toro prenas respondecon!)."}, {"text_idx": "#000228", "text": "La libretojn mi proponas uz(ig)i kiel legomaterialon por komencantoj (post studo de bazaj gramatikaj\u0302oj) c\u0302u kiel individuan c\u0302u kiel dumkursan legaj\u0302on, sed nepre antau\u0306 Gerda malaperis kaj post au\u0306 sendepende de La Krimo de Katrina."}, {"text_idx": "#000229", "text": "Mia recepto estas: Por prepari la vojag\u0302on, transvivu la krimon, postvojag\u0302e legu kion ajn antau\u0306 ol Gerda malaperos!"}, {"text_idx": "#000231", "text": "Temas pri 23 kontribuaj\u0302oj prezentitaj dum la konferenco Aplikoj de Esperanto en Scienco kaj Tekniko, en Dobr\u030cichovice en 2002. La c\u0302eftemoj estis: elektronikaj rimedoj, terminologiaj problemoj de fakaj aplikoj de Esperanto, aplikoj de Esperanto en scienco kaj tekniko (g\u0302enerale)."}, {"text_idx": "#000232", "text": "Du tre apartaj karakterizaj\u0302oj de la prelegoj aperas:"}, {"text_idx": "#000233", "text": "1. Prelegoj, kiuj pritraktas la esperantajn vortojn por teknikaj temoj,"}, {"text_idx": "#000235", "text": "C\u0302i tiuj du karakterizaj\u0302oj ne nepre c\u0302iam kongruas kun la tri c\u0302efpartoj de la libro."}, {"text_idx": "#000236", "text": "La prezentaj\u0302oj varias inter du pag\u0302oj kaj deko da pag\u0302oj, kaj c\u0302iun sekvas tre mallonga resumo en la lingvoj angla, germana kaj c\u0302eh\u0302a. La karaktero de la prelegoj varias tre multe, inter tre simplaj skizoj au\u0306 resumoj de temoj kaj detalaj diskutoj pri apartaj temoj. Ekzemple, Jan Werner donas tre detalan 7-pag\u0302an diskuton Terminologia analizo de la vortoj \u201eplanko\u201d kaj \u201eplafono\u201d, konvinke montrante, ke tiuj du esperantaj vortoj ne sufic\u0302as por la konstrufako. Detlev Blanke prezentas 9-pag\u0302an artikolon Nomoj de planlingvoj \u2013 tipologio, en kiu li listigas specojn de planlingvoj, kaj tre detale numeras specojn de lingvonomoj. Aliflanke, de Marc Bavant aperas nur 3-pag\u0302a resumo de multe pli granda prelego Matematika terminologio: c\u0302u matura finfine?. Kaj Franz Nitzsche en sia Psika streso \u2013 kiel regi g\u0302in tre kurte prezentas sian temon, evidente resumante pli detale pritraktitan prelegon."}, {"text_idx": "#000237", "text": "La libreto bone aspektas, enhavas multajn utilajn (por siaj faktemoj) ilustraj\u0302ojn/desegnaj\u0302ojn, estas klare presita kaj zorge provlegita. Ec\u0302 la glukartonbindaj\u0302o estas rimarkinde fortika, malsimile al la plimulto de la nuntempaj Esperanto-eldonaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000239", "text": "La nuntempa scienca skolaro preskau\u0306 plenplene konsentas, ke aidoso naskig\u0302is en Afriko fine de la pasinta jarcento. Tamen la au\u0306toro defendas la hipotezon, ke la malsano povus esti pli malnova, ol kiel la medicino nun supozas."}, {"text_idx": "#000240", "text": "Afriko estas naskolando de la homaro. Tion konvinke pruvis la tutmonde konataj antropologiaj esploroj de prof. L. Leakey [liki] en la intermonto Oldoway [o\u0301ldau\u0306ej] en Tanzanio. Sed, bedau\u0306rinde, Afriko estas ankau\u0306 kontinento, kie, lau\u0306 opinio de plimulto da sciencistoj, unuafoje naskig\u0302is la viruso, provokanta c\u0302e homo la tiel nomatan sindromon de imunoperdo, tio estas aidoso. Antau\u0306 nelonge en Afriko estis trovitaj virusoj, kiuj provokas la imunoperdon c\u0302e simioj. Tiel, c\u0302e aparta speco de afrikaj simioj, makakoj, estis malkovritaj virusoj gene proksimaj al homa imundifektiga viruso de tipo 2 (HIV-2), kiu pli ofte renkontig\u0302as en okcidenta Afriko. Estas pli interese, ke c\u0302e kelkaj specimenoj de homsimilaj simioj, la c\u0302impanzoj, estis trovitaj virusoj gene proksimaj al la plej disvastig\u0302inta viruso (HIV-1). Iuj sciencistoj ec\u0302 supozas, ke genaj diverg\u0302oj inter du virusoj HIV-1 kaj simila al g\u0302i imunomankiga viruso de simioj, povis aperi antau\u0306 50-80 jaroj. Tamen multaj aliaj sciencistoj pensas, ke por aperado de genaj diferencoj inter c\u0302i tiuj virusoj, necesis pli longa periodo. Mi celas montri hipotezon, ke unuafoje la virusoj de aidoso aperis en la afrika kontinento en antikveco, kaj ekde tiam evoluis paralele kun imundifektigaj virusoj de simioj. Iam infektado de homoj povis okazi sekve de c\u0302asado je simioj, mordovundoj, kontaktoj kun sango de simioj dum dispartigo de bestkorpoj, ktp."}, {"text_idx": "#000241", "text": "Certe, nuntempe en Afriko, kiel ankau\u0306 c\u0302ie, la fontoj de aidoso estas la HIV-infektitaj homoj. Sed kial jam ekde antikveco aidoso ne disvastig\u0302is tra la tuta terspaco, des pli tra Afriko, kiel nun? Por klarigo de tiu s\u0302ajna paradokso ni atentu la publikaj\u0302ojn de multaj vojag\u0302antoj en Afrikon en la 19a kaj 20a jarcentoj. El tiuj verkoj ig\u0302is komprenebla la fakto, ke g\u0302is la fino de la 19a jarcento la plimulto da regionoj en la afrika kontinento estis preskau\u0306 izolitaj unu de la alia. Aborigenoj el multaj internaj tropikaj regionoj preskau\u0306 ne kontaktis kun la log\u0302antoj de c\u0302emaraj regionoj. Migradojn obstaklis dang\u0302eraj tropikaj arbaroj, impetegaj riveroj, vastaj dezertoj, atakoj de agresaj triboj, ktp. Sed la plej gravaj bariloj estis multenombraj epidemiaj malsanoj: malario, disenterio, variolo, flava febro kaj aliaj. Eble en la apartaj tropikaj regionoj log\u0302antoj malsanig\u0302is kaj mortis kau\u0306ze de aidoso, sed foresto de konstantaj interligoj kun aliaj regionoj malhelpus disvastig\u0302on de la infekto. Kiel povis transig\u0302i virusoj de aidoso en pasinteco? Antau\u0306 c\u0302io, per amoraj kontaktoj. Kvankam dum unusola ordinara amorkontakto kun infektita persono la probablo de infektig\u0302o ne estas pli ol 1 %, la infektig\u0302probableco signife pligrandig\u0302as, se tiaj kontaktoj estas multenombraj. En apartaj aborigenaj triboj antau\u0306edzecaj amoradoj estis sufic\u0302e liberaj. Multedzineco estis kutima fenomeno: multaj tribestroj havis ec\u0302 30 kaj pli da edzinoj."}, {"text_idx": "#000242", "text": "Ekzistas ankorau\u0306 tiel nomata vertikala mekanismo de HIV-transiro de infektita gravedulino al novnaskito (dum gravedo, akus\u0302o kaj pli malofte dum suc\u0302igado). La probablo de vertikala HIV-kontag\u0302o estas sufic\u0302e granda: 20-30 %. Sed ec\u0302 en la familioj, kie estas infektitaj virinoj, plimulto da novnaskitoj (70-80 %) ne estos HIV-infektitaj. Krome, infektitaj novnaskitoj kutime rapide malsanig\u0302as je aidoso kaj mortas jam dum frua infaneco, ne disvastiginte la infekton. Lau\u0306 publikigitaj informoj, en pasinteco, meznombre, el ok novnaskitoj kvin mortis en la unua vivjaro. Certe, la precipaj kau\u0306zoj de morteco estis multenombraj infektmalsanoj, sed eble en apartaj regionoj ankau\u0306 aidoso. Ni nomu ankorau\u0306 unu eventualan vojon de HIV-infektado en Afriko: multenombraj tatuoj, ritaj trapikoj de nazo, oreloj, lipoj, ktp."}, {"text_idx": "#000243", "text": "Kiaj estis pasintece la kontaktoj de eu\u0306ropanoj kun afrikaj aborigenoj, kaj c\u0302u ili estis povintaj alkonduki al la disvastig\u0302o de aidoso? G\u0302is la fino de la 19a jarcento nur malmultaj kurag\u0302aj vojag\u0302antoj penis penetri la profundaj\u0302on de la afrika kontinento. Plimulto da ekspedicianoj mortis kau\u0306ze de tropikaj malsanoj \u2013 malario, disenterio, flava febro, ktp \u2013 kaj iuj pereis rezulte de atakoj de apartaj militemaj triboj. La vojag\u0302oj estis neeblaj sen s\u0302arg\u0302obrutoj, sed tiuj ofte pereis kau\u0306ze de glosinmalsano (glosino, au\u0306 ceceo, kau\u0306zas ankau\u0306 la dorman malsanon). Jenaj estas iuj tutmonde konataj nomoj de famaj eu\u0306ropaj vojag\u0302antoj: la skoto M. Park [pak] \u2013 la unua eu\u0306ropano atinginta la riveron Nig\u0302ero \u2013 pereis en 1806; la skoto D. Livingstone [li\u0301vinsteu\u0306n] \u2013 kiu unuafoje trairis la afrikan kontinenton de okcidento g\u0302is oriento en la dua duono de la 19a jarcento \u2013 mortis de disenterio; la anglo V. L. Cameron [ka\u0301maran] \u2013 la unua vojag\u0302anto kiu inter 1873 kaj 1875 trairis la kontinenton sude de ekvatoro, de oriento g\u0302is okcidento \u2013 multfoje estis c\u0302e la rando de pereo, ktp. Ne vane oni nomis la bordregionon de Gvinea Golfo kaj Nig\u0302erion la tombo de blanka homo. Do, tiaj maloftaj kontaktoj vers\u0302ajne ne estus povintaj disvastigi la epidemion."}, {"text_idx": "#000244", "text": "Multenombraj sklavistoj (sklavkomercistoj) grandskale homdezertigis Afrikon. Lau\u0306 informoj de UNESKO, dum 300-jara periodo (17a-19a jarcentoj) estis elportitaj el Afriko c\u0302irkau\u0306 15 milionoj da sklavoj. La c\u0302efaj centroj de sklaveco estis en okcidento, la bordregiono de Gvinea Golfo (Angolo) kaj en oriento, Zanzibaro kaj Mozambiko. El okcidentaj regionoj de Afriko oni eksportis sklavojn precipe en Amerikon (dum transportado kutime pereis g\u0302is 10-15 % da sklavoj). En orientaj regionoj eu\u0306ropanoj konkurencis kun arabaj sklavistoj, kaj sklavojn oni eksportis precipe en Egiption, la hindan duoninsulon, Arabion, ktp. Por perforta kaptado de sklavoj eu\u0306ropanoj dungis specialajn trupojn konsistantajn el afrikanoj, kiuj penetris multajn regionojn de la kontinento. Nur apartaj, plej profundaj regionoj, restis neatingeblaj ec\u0302 por sklavistoj. Krome, iuj afrikaj triboj (ekzemple masaoj) sukcese kontrau\u0306staris al rabistoj."}, {"text_idx": "#000245", "text": "C\u0302u inter la afrikaj sklavoj povis esti HIV-infektitoj kiuj disvastigis la malsanon? Lau\u0306 informoj de apartaj esploristoj de Afriko kaj vojag\u0302antoj, multaj afrikaj sklavoj mortis jam en unuaj jaroj post alveturigo al Ameriko. Certe, precipe ili pereis kau\u0306ze de superforta laboro, diversaj malsanoj, sed indas ne preteratenti eblajn mortojn kau\u0306ze de aidoso. Ankau\u0306 inter eu\u0306ropaj kolonianoj de afrikaj bordregionoj estis tre alta mortofteco, precipe kau\u0306ze de tropikaj malsanoj, sed eble ankau\u0306 de aidoso. Diference de aliaj venereaj malsanoj (sifiliso, blenoreo, ktp), por kiuj estas karakterizaj la specifaj lokaj simptomoj, kiuj aperas baldau\u0306 post amorkontakto, en HIV-infektig\u0302o tiuj simptomoj tute forestas. Ec\u0302 nun la g\u0302ustan diagnozon de HIV-infekto oni povas meti nur post laboratoriaj esploroj, kiuj, certe, antau\u0306e ne estis konataj. El tio c\u0302i sekvas, ke, pro la granda mortofteco de kaptitaj sklavoj \u2013 kaj ec\u0302 de eu\u0306ropaj kolonianoj \u2013, la HIV-viruso ne estus sukcesinta transkontinentig\u0302i."}, {"text_idx": "#000246", "text": "Eksplodo fine de la 20a jarcento"}, {"text_idx": "#000247", "text": "Tamen en la dua duono de la 20a jarcento okazis eventoj, kiuj estus povintaj akceli la disvastig\u0302on de aidoso. Jam multe estis dirite pri la tiel nomata seksa revolucio, narkotismo, pliig\u0302o de medicinaj manipuladoj. Sed vers\u0302ajne, krom tiuj, tre gravan signifon por la disvastig\u0302o de aidoso havis ankorau\u0306 du cirkonstancoj."}, {"text_idx": "#000248", "text": "La unua estas migrada eksplodo. Lau\u0306 informo de UNESKO, nuntempe c\u0302irkau\u0306 100 milionoj da homoj log\u0302as ekster sia patrujo. En Afriko pli intensaj migradoj okazas en sub-sahara parto de la kontinento, precipe en sudaj regionoj, pleje frapitaj de aidoso."}, {"text_idx": "#000249", "text": "Alia kau\u0306zo estas amasa urba disvolvig\u0302o, kiu pli vidig\u0302as ankau\u0306 en la sub-saharaj regionoj. Lau\u0306 informo de UNESKO, ekde 1960 g\u0302is 2000 en c\u0302i tiuj regionoj la nombro de urbanoj pliig\u0302is pli ol duoble. En urboj intermiksig\u0302as etnaj grupoj, pligrandig\u0302as denseco de log\u0302antoj, en multaj el ili mankas log\u0302ejoj, akvo, malordig\u0302as higienaj kondic\u0302oj, plialtig\u0302as senlaboreco, malric\u0302eco, kio kontribuas al prostituado. En urbaj kondic\u0302oj ofte ne povas lokig\u0302i grandaj afrikaj familioj, tial plimulto da viroj alveturas ofte tien sen siaj familianoj. Tie multaj el ili rezulte de senordaj amoraj kontaktoj riskas infektig\u0302i je aidoso kaj reveninte al siaj familioj povas infekti edzinojn, aliajn vilag\u0302anojn. Pro malsanig\u0302o de la plej laborkapabla parto de la log\u0302antaro malordig\u0302as la ekonomio de multaj afrikaj landoj. Orfoj ofte ne vizitas lernejon, multaj el ili farig\u0302as malbone vartataj kaj estonte povas konsistigi la brulmaterialon por epidemio de aidoso."}, {"text_idx": "#000250", "text": "Jen iuj ciferoj pri la disvastig\u0302o de aidoso, lau\u0306 informo de UNAIDS (UNESCO, Sources, No. 140, decembro 2001):"}, {"text_idx": "#000251", "text": "1. 60 milionoj da homoj en la mondo estis HIV-infektitaj dum pasintaj 20 jaroj, el ili 25,3 milionoj en la sub-sahara parto de Afriko, pleje infektita regiono de nia planedo. 2. 22 milionoj da homoj en la mondo jam mortis de aidoso. 3. Inter plenag\u0302uloj estas HIV-infektitoj: 36 % en Bocvano, 25 % en Svazilando kaj Zimbabvo, 24 % en Lesoto, 20 % en Namibio kaj Zambio. 4. 12,1 milionoj da infanoj en la sub-saharaj regionoj de Afriko orfig\u0302is pro la morto de sia patrino au\u0306 de ambau\u0306 gepatroj."}, {"text_idx": "#000252", "text": "Krom la supre menciitaj landoj la epidemio de aidoso estas intensa kaj en Kenjo, Sud-Afriko kaj en iuj aliaj. Multaj el ili estas ofte vizitataj de turistoj, kio akcelas la disvastig\u0302on de aidoso."}, {"text_idx": "#000253", "text": "Konklude, estis prezentita ideo, ke eble aidoso ne vere estas nova malsano, sed g\u0302i jam povintus infekti homojn en Afriko en antikveco; g\u0302ia disvastig\u0302o devis atendi la duan duonon de la 20a jarcento por trafi favorajn kondic\u0302ojn. Nun estas tempo urg\u0302e bremsi la epidemion en Afriko; en tio ni vidu ne nur la devon de multaj landoj antau\u0306 la popolo de kontinento, kiun iam oni renversis en sklavecon, sed ankau\u0306 la neceson defendi la proprajn popolojn kontrau\u0306 importado de aidoso rezulte de interkontinentaj migradoj kaj turismo."}, {"text_idx": "#000254", "text": "Pli interese estas kreskigi kukurbojn"}, {"text_idx": "#000255", "text": "Miaj du infanoj c\u0302i-jare plantis unuafoje en sia vivo kukurbojn, kaj ili kun granda atento sekvas ilian evoluon. Pli da intereso vekis la kukurboj en nia g\u0302ardeno, ol tiuj kiuj c\u0302efrolas en la libro. La 13-jara filino devigite finlegis g\u0302in, la 10-jara rezignis post pag\u0302o 5."}, {"text_idx": "#000256", "text": "La rakonto estas ja banala. G\u0302i komencig\u0302as kiel fe-rakonto. Maljuna patro heredigas sian havaj\u0302on al la tri filoj. Tiam la du plej ag\u0302aj filoj malaperas el la rakonto. La plej juna, kun du kukurboj surs\u0302ultre, ig\u0302as teroristo lau\u0306 tute nekonvinka maniero. Li estas invitita translog\u0302ig\u0302i al lando de teroristoj, kie li ig\u0302as mem viktimo de ostag\u0302opreno. Denove lau\u0306 tute nekredebla maniero li liberig\u0302as kaj ig\u0302as bonulo kaj mondoreformanto."}, {"text_idx": "#000258", "text": "Mia pli ag\u0302a filino iom kompatis la lernantojn, kiuj ilustris la libron. C\u0302iun pag\u0302on plibeligas desegnaj\u0302oj de lernantoj de arta lernejo. Tiuj desegnaj\u0302oj fakte pli bone ilustras la pensomondon de siaj artistoj ol la rakonton. Kvankam ili estas iusence meritoplenaj, ili ne superas la nivelon de mezlernejanoj, kiuj devas ankorau\u0306 multe labori por evoluigi sian propran stilon."}, {"text_idx": "#000260", "text": "Festo unika en la mondo"}, {"text_idx": "#000261", "text": "Unikas la au\u0306gsburga Paco-Festo \u2013 g\u0302i estas la unusola festotago en la mondo dedic\u0302ita al paco. Ekde 1950 la festotago \u2013 c\u0302iam la 8a de au\u0306gusto \u2013 g\u0302uas s\u0302tatan protekton, kio signifas, ke fabrikoj, entreprenoj kaj butikoj restas fermitaj kaj la tuta urbo lau\u0306leg\u0302e libertempas. Sed nur la urbo Augsburg, ec\u0302 ne apudaj urboj kaj vilag\u0302oj, kiuj kaptas la okazon por inviti au\u0306gsburganojn tien ac\u0302et-ekskursi."}, {"text_idx": "#000262", "text": "La festotago datig\u0302as de longe antau\u0306 1950. G\u0302i fontas el la t.n. Tridekjara Milito (1618-48), kiu finig\u0302is, almenau\u0306 teorie, per la packontrakto de Vestfalio. Sed la \u201ekontrakto\u201d komence restis papera. Katolikoj unue ne volis redoni preg\u0302ejojn luteranajn konfiskitajn en 1629. Fine komisiito de la imperiestro estis sendita al Augsburg por kontroli la realigon de la packontrakto. G\u0302is 1649 c\u0302iuj konfiskitaj preg\u0302ejoj luteranaj estis redonitaj, krom du intertempe detruitaj."}, {"text_idx": "#000263", "text": "Tiam la protestantoj luteranaj povis denove celebri diservojn en siaj preg\u0302ejoj. Pastroj kaj klerikoj interkonsentis speciale festi, ke finig\u0302is ne nur la milito sed ankau\u0306 la religiaj kvereloj. La 8an de au\u0306gusto 1650 ili festis unuafoje la \u201eAltan Pacan Feston de Augsburg\u201d, memore al la tago en 1629, kiam ili estis forpelitaj el siaj preg\u0302ejoj."}, {"text_idx": "#000264", "text": "Nuntempe la urba magistrato c\u0302iun trian jaron transdonas pacpremion okaze de la festo al tiuj, kiuj distingig\u0302is aparte pro superkonfesiaj klopodoj pri homaj rajtoj, homa digno kaj g\u0302enerale pro laboro porpaca. La pacpremio estis unuafoje transdonita en 1985, kadre de la 2000-jara jubileo de la urbo. La premio inkluzivas honoran dokumenton, medalon kaj monsumon de 12 500 eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#000265", "text": "Elektas premiotojn j\u0302urio konsistanta el membroj de la evangelia-luterana kaj de la katolika eklezioj kaj el reprezentantoj de la urbo Augsburg. La premiitoj estas episkopo Hermann Kunst (1985), la fondinto de la Fokolar-movado, la italo Chiara Lubich (1988), rabeno Peter Levinson (1991), prezidinto de Germanio Richard von Weizsa\u0308cker (1994), la pola c\u0302efepiskopo Alfons Nossel (1997), la palestina profesorino Sumaya Farhat-Naser (2000) kaj au\u0306gsburgano Helmut Hartmann (2003), iniciatinto de la forumo \u201einterkultura vivo kaj lernado\u201d."}, {"text_idx": "#000266", "text": "En la jaro 1518, hispana militestro, Herna\u0301n Corte\u0301s, komisiite de Diego Vela\u0301zques, la hispana reganto de Kubo, entreprenis invadi kaj konkeri Meksikon. Antau\u0306 tiam, la indig\u0302enoj de Meksiko neniam vidis eu\u0306ropanon, nek au\u0306dis pri la estontaj konkeristoj."}, {"text_idx": "#000267", "text": "Malnova tradicia religia kredo en Meksiko au\u0306guris, ke iam en la estonteco revenos la hero-dio Kecalkoatl, kiu mistere forlasis la landon antau\u0306 multaj jaroj."}, {"text_idx": "#000268", "text": "Kiam la reganto de Meksiko, Moktekuhzoma, unue informig\u0302is, ke oni ekvidis sur la oceano flosantajn montetojn, sur kiuj estas barbuloj \u201ekun la hararo g\u0302is la oreloj\u201d, kaj kiuj rajdas sur gigantaj cervoj, li komence dubis pri la malfrenezeco de la raportintoj. Sed li sendis fidatajn servistojn, por enketi pri la afero, kaj ili konfirmis al li la verecon de la raportoj. Li konkludis, ke efektive la dioj (re)venas al Meksiko, kaj ke li devos submeti sin al ili."}, {"text_idx": "#000269", "text": "Pie, Moktekuhzoma sendis al la novevenintaj \u201edioj\u201d servistojn kun donacoj. La donacojn sekvis oferoj: mortigitaj homoj kun la brustoj malfermitaj, lau\u0306 la religia tradicio de la meksikanoj. Malfelic\u0302e, tiuj piaj donacoj, anstatau\u0306 plac\u0302i al la \u201edioj\u201d, ilin nau\u0306zis. Tiaj oferoj pruvis, lau\u0306 la vidpunkto de la konkerantaj hispanoj, la sovag\u0302an barbarecon de la popolo de Meksiko."}, {"text_idx": "#000270", "text": "Tamen ne necesis preteksto, por ke la invadantaj hispanoj pruvu sian propran sovag\u0302an barbarecon. Per siaj glavoj, siaj feraj armiloj, siaj kanonoj, siaj pafiloj, ili baldau\u0306 sukcesis venki la meksikanojn. Ili celis, sukcese, la ric\u0302aj\u0302ojn de Meksiko forporti al Hispanio, la landon koloniigi por Hispanio, kaj la animojn de la indig\u0302enoj \u201esavi\u201d per propono de du alternativoj: ekzekutig\u0302i au\u0306 baptig\u0302i. Kaj, kompreneble, ankau\u0306 lau\u0306 la kutimoj de koloniigantoj, detrui c\u0302ion indig\u0302enan."}, {"text_idx": "#000271", "text": "Ne c\u0302iuj hispanoj, tamen, plene aprobis tian \u201ecivilizaciigon\u201d de Meksiko. Inter ili estis franciskana sacerdoto Bernardino de Sahagu\u0301n, kiu venis al Meksiko en 1529. Li lernis la indig\u0302enan lingvon, nau\u0306atl, kaj kolektis c\u0302ion eblan pri la historio, kulturo, religiaj kredoj kaj kutimoj de la indig\u0302ena popolo. Li skribis lau\u0306dikte, en la nau\u0306atla lingvo la informojn donitajn de indig\u0302enoj kaj ilin publikigis kun paralela hispanlingva traduko, en epokfara verko ankorau\u0306 nun reeldonata kaj konsultata de profesiuloj pri la antikva meksika popolo."}, {"text_idx": "#000272", "text": "Antau\u0306 tridek jaroj mi kaj mia edzino dedic\u0302is plurcent horojn al studado de la tekstoj de Sahagu\u0301n kaj trovis ilin ne nur interesaj sed ankau\u0306 relative fideblaj (t.e. plejparte forestis provoj moki au\u0306 misprezenti la vidpunktojn de la indig\u0302enoj). El tiu tekstaro multe c\u0302erpis ankau\u0306 la redaktinto de c\u0302i tiu kolekto, Miguel Leo\u0301n-Portilla. Li enmetis ankau\u0306 multajn aliajn indig\u0302enoriginajn tekstojn, tradukitajn el la nau\u0306atla au\u0306 el la hispana lingvoj."}, {"text_idx": "#000273", "text": "Elekti inter la nau\u0306atla kaj la hispana civilizacioj estas malfacile, c\u0302ar ambau\u0306 estis, siamaniere, egale sovag\u0302aj, brutalaj, maltoleremaj. Ambau\u0306 fervore kredis la simbolojn de sia religio, kaj tute ne interesig\u0302is pri la signifo de tiuj simboloj. Estus pli facile kondamni ilin ambau\u0306, se nia propra nuntempa civilizacio montrus sin malpli brutala kaj maltolerema. Sed la historio emas ripeti sin, c\u0302u en la antikva romia epoko, c\u0302u en la 16a jarcento, c\u0302u en la 21a."}, {"text_idx": "#000274", "text": "La spertoj de la indig\u0302ena popolo de Meksiko, en 1518-1520 kaj poste, montras al ni la homan dilemon, kiam g\u0302i devas fronti agresemegan atakanton superfortan. Ni ne povas ne simpatii kun tiuj indig\u0302enoj, kies vivojn detruis, kaj plu detruas, alikontinentdevenaj arogantuloj. Kaj estas bone, ke haveblas por ni dokumentoj unuamanaj por nia studado."}, {"text_idx": "#000275", "text": "La dokumentojn mem akompanas granda kvanto da enkondukaj komentarioj kaj egale valora postdokumenta klera priskribo pri la antau\u0306hispana civilizacio meksika, tre bona bibliografio kaj ankau\u0306 multaj utilaj klarigoj de terminoj."}, {"text_idx": "#000276", "text": "La libro estas bone presita, iom g\u0302enas komposteraroj, pli g\u0302enas akuzativeraroj. Multaj ilustraj\u0302oj el kodeksoj helpas la okulon apreci la verkon. G\u0302i estas tre fortike bros\u0302urglubindita (rarega evento en la esperanta historio!), vi povos ofte konsulti la libron, sen timi la elfalon de folioj."}, {"text_idx": "#000277", "text": "Al Meksika Esperanto-Federacio kaj al la malavara mecenato, kiu finance ebligis la eldonon, ni donu grandan dankon. Per g\u0302i la serioza literaturo de Esperanto multe gajnis."}, {"text_idx": "#000279", "text": "Du paroladoj de Ivo Lapenna"}, {"text_idx": "#000280", "text": "Oni eldonas kvin kompaktajn diskojn de paroladoj de Ivo Lapenna. Sur c\u0302iu disko estas du paroladoj, inter ili tre longaj (preskau\u0306 tuthoraj) kaj mezlongaj, kaj tre mallongaj (la plej mallonga dau\u0306ras 6:12 minutojn). G\u0302is nun surmerkatig\u0302is la unuaj du diskoj."}, {"text_idx": "#000281", "text": "Disko 1: \u201eEsperanto kiel lingva esprimo kaj instrumento de humaneca internaciismo\u201d (1987), 25:14 minutoj."}, {"text_idx": "#000282", "text": "C\u0302i tiu prelego estis, bedau\u0306rinde, registrita ie en granda salono, kie la eh\u0302ado estis severa. G\u0302enas la au\u0306skultadon ankau\u0306 diversaj sonoj de la au\u0306skultantoj, kelkloke ankau\u0306 iom da muziko el alia loko. Pro c\u0302io c\u0302i estas preskau\u0306 neeble distingi la vortojn de la preleganto, kaj detalan komprenon de la prelego mi ne atingis. Nenion pli pri g\u0302i mi povas diri."}, {"text_idx": "#000283", "text": "Disko 1: \u201eLingva diskriminacio\u201d (1964), 40:22 minutoj. Kontraste, la registraj\u0302o de c\u0302i tiu longa prelego estas facile au\u0306skultebla, kaj oni kaj au\u0306das kaj komprenas c\u0302iun vorton."}, {"text_idx": "#000284", "text": "La prononcado de Ivo Lapenna estis preskau\u0306 modela. Oni rimarkas tamen kelkajn regulajn kuriozaj\u0302ojn: kiam li faras kombinvorton per ali- kaj dua radiko, li akcentas la a, do, ekzemple, li diras a\u0301limaniere, kio dum momento pau\u0306zigas la komprenon. Malpli g\u0302ene, sed rimarkeble, li diras ku\u0306 anstatau\u0306 kv; do, ekzemple, ku\u0306ar kaj ku\u0306alito anstatau\u0306 kvar kaj kvalito, k.s. La konsonantkombino kc farig\u0302as ks, ekzemple, oksidento. Kaj duoblaj konsonantoj unuig\u0302as: post tio prononcig\u0302as postio\u0301. Sed oni neniam dubas pri la signifo de la diraj\u0302o."}, {"text_idx": "#000285", "text": "En c\u0302i tiu prelego, post nelonga mencio pri la problemoj de rasa diskriminacio, Lapenna dedic\u0302as sin al la problemo de lingva diskriminacio, t.e. la supozo, ke c\u0302ar en la tre disvastigitaj lingvoj ekzistas granda literatura kulturo, tio signifas, ke la uzantoj de tiuj lingvoj havas pli gravajn kulturojn, ol la parolantoj de ne tre disvastigitaj lingvoj. Sed, li argumentas, la kulturo estas egale alta ankau\u0306 en c\u0302i tiuj lingvoj."}, {"text_idx": "#000286", "text": "Li ekzempligas c\u0302i tiun argumenton per personaj spertoj pri siaj propraj verkoj. Libro lia, eldonita en la serbokroata lingvo, ricevis malmultan atenton, kaj estis plejparte malatentata en la faka mondo. Anglalingva traduko de la libro estis aklamita de la sama faka mondo."}, {"text_idx": "#000287", "text": "Ec\u0302 pli interese: artikoleto eldonita en Esperanto estis atakita kaj malakceptita de multaj fakuloj. Sed kiam Lapenna finis anglalingvan artikolon per anglalingva traduko de la antau\u0306e nur-esperanta teksto, g\u0302i estis aklamita kiel valora kaj atentinda konkludo."}, {"text_idx": "#000288", "text": "C\u0302io c\u0302i bone montras la fenomenon de lingva diskriminacio. Malpli konvinka estas la pretendo de Lapenna, ke kiam homoj el diversaj kulturoj parolas/verkas esperante, tia diskriminacio malaperas. Liaj ekzemploj ja pruvis, ke kiam homoj el diversaj kulturoj parolas/verkas samlingve, mankas tia diskriminacio. Sed s\u0302ajnas al mi ke, konsekvence, gravas ne la lingvo sed la komuneco de la lingvo. Ne gravas c\u0302u oni parolas per Esperanto, la angla, la antikva latina, au\u0306 iu ajn alia lingvo."}, {"text_idx": "#000289", "text": "Disko 2: \u201e100 jaroj de parola Esperanto-kulturo\u201d (1987) 51:19 minutoj. Ankau\u0306 c\u0302i tiu prelego estis bone registrita, klare au\u0306debla kaj facile komprenata. Simile al la unua prelego sur disko 1, c\u0302i tiu prelego estis antau\u0306 vivanta au\u0306skultantaro, sed mankas eh\u0302ado kaj la reagoj de la au\u0306skultantoj ne superregas la sonon de lia parolo. G\u0302i estas, konsekvence, facile kaj g\u0302ueble au\u0306skultebla. Lapenna emfazas la gravecon de flua parolado de Esperanto. Flua parolado, ec\u0302 se kun gramatikaj eraroj, estas multe pli dezirinda, ol gramatike perfekta esperanta parolado hezitema."}, {"text_idx": "#000290", "text": "Lapenna asertas, ke Esperanto c\u0302esis esti lingvoprojekto en la unua kongreso en Boulogne-sur-Mer en 1905, kiam g\u0302i la unuan fojon estis plene parolata lingvo inter homoj, kiuj antau\u0306e ne konis unu la alian. Lapenna ankau\u0306 diskutas la kvaliton de la esperantlingvaj radioelsendoj, kiun li trovas g\u0302enerale tre bona. Sed li forte kritikas la redaktorojn de la esperantaj gazetoj, kiuj, lau\u0306 li, plej ofte prezentas fus\u0302an formon de Esperanto. Li kritikas ankau\u0306 provojn enkonduki lingvajn novaj\u0302ojn, kiuj estas lau\u0306fundamentaj, sed ne kutimaj."}, {"text_idx": "#000291", "text": "Ensume, jen plurtema parolado, tre vagema sed c\u0302iam interesa, kiu montras al ni ne nur klerulon sed veran homon simpatian."}, {"text_idx": "#000292", "text": "Disko 2: \u201eLa parolado dum la solena inau\u0306guro de la monumento La Espero en Graz, Au\u0306strio, 1987\u201d. 10:21 minutoj."}, {"text_idx": "#000293", "text": "C\u0302i tiu paroladeto estis registrita subc\u0302iele, sed malgrau\u0306 la medisonoj, g\u0302i estas facile au\u0306debla kaj komprenebla. En g\u0302i Lapenna pasie pledas por la paco kaj por la libero. Kaj, li diras, paco sen libero estas senvalora; valora estas libero, plej valora estas libero kun paco."}, {"text_idx": "#000294", "text": "Antau\u0306 nun mi neniam au\u0306dis Lapenna paroli, sed klare li estis bonega oratoro, honesta oratoro, kiu ne penis kas\u0302i sian intencon per floraj vortoj, sed utiligis la oratoran arton por prezenti profundajn kaj klarajn ideojn. Nur aplau\u0306don mi povas doni al c\u0302i tiuj prelegoj (vers\u0302ajne ankau\u0306 al la unua sur disko 1, kies sonkvalito ne ebligis komprenon miaflanke). Kun tiu unu escepto, la registrado estis unuaranga; por tiuj, kiuj volas au\u0306skulti horojn da bonega esperanta lingvaj\u0302o, mi forte rekomendas la diskojn."}, {"text_idx": "#000296", "text": "Jen senprecedenca satireto movada pri konkretaj lastatempaj okazaj\u0302oj, kiu tamen interplektas same lastatempan politikon el la malverda mondo, specife tiun de la landeto, kie situas tiu umbiliko de nia movado, la Centra Oficejo de UEA. La titolo de la verko devenas el la arkitekturaj kapricoj kaj transformoj okazintaj tra jardekoj c\u0302e Nieuwe Binnenweg 176, rezultante en Escher-ecaj s\u0302tuparoj kaj duon-etag\u0302oj, tiel ke nunaj c\u0302ambroj apartenas al iama postdomo. En la libreto kunlaboris siatempe postdomaj kolegoj de la au\u0306toro. La verko aperis c\u0302e la eldonejo de unu. Alia kompostis g\u0302in. Tria konsilis. La pag\u0302ojn ornamas dudeko da karikaturaj bildoj, el la plumo de kvara. Unuokaze (minimume) veras la maksimo, ke bildo valoras mil vortojn (mi ne kurag\u0302as nomi pag\u0302numeron!)."}, {"text_idx": "#000298", "text": "Por intima koninto de la postdoma medio antau\u0306 dudeko da jaroj sed ne povinta sekvi eventojn de la lastaj harstarigaj jaroj, nesuperebla estas la deziro pridemandi la au\u0306toron, kiom el la verko havas bazon, au\u0306 tang\u0302an rilaton kun veraj eventoj, kaj kiom estas delira fantazio, kiel la lastaj pag\u0302oj almenau\u0306 parte sugestas. Ja multaj apenau\u0306 kredeblaj partoj estas tiom detalo-ric\u0302aj, ke oni hezitas jug\u0302i ilin senbazaj."}, {"text_idx": "#000299", "text": "Malmulte helpas la frazoj solece starantaj, dedic\u0302o-similaj, sur verko-komenca pag\u0302o: \u201ePri c\u0302iu koincido de fikcio kaj realo, respondecas la realo. Fikcio estas, kiel c\u0302iam, senkulpa.\u201d Nu, c\u0302u? Kaj kiom?"}, {"text_idx": "#000301", "text": "Jam antau\u0306 jaroj la germana registaro decidis ne realigi magnettrajnan linion inter Berlino kaj Hamburgo. Nun la provinca registaro de Nordrejn-Vestfalio decidis ankau\u0306 kontrau\u0306 la projekto \u201eMetro-Rapid\u201d, kiu estus magnettrajne ligonta plurajn urbojn de la regiono."}, {"text_idx": "#000302", "text": "Restas kiel sola magnettrajna projekto en Germanio la ligo inter la urbo Munkeno kaj ties flughaveno, situanta 35 km de la centro. Uzota estas la sistemo \u201eTransrapid\u201d, jam instalita kaj provata inter la c\u0302ina urbo S\u0302anhajo kaj ties flughaveno."}, {"text_idx": "#000303", "text": "La bavara provinca registaro firme volas realigi la projekton, malgrau\u0306 la planataj kostoj de 2,6 miliardoj da eu\u0306roj. Kvankam la financado ankorau\u0306 ne estas certigita, la registaro kun la Germana Fervojo kunfondis Bavaran Magnettrajnan Preparan Asocion, kiu starigis en la flughaveno ekspozician vagonon kun informoj pri la projekto."}, {"text_idx": "#000304", "text": "Lau\u0306 la bavara ministro pri trafiko, Otto Wiesheu [vishoj], la projekto celas mals\u0302arg\u0302i la au\u0306tovojon inter Munkeno kaj la flughaveno. La nuna trajnveturado dau\u0306ras c\u0302irkau\u0306 40 minutojn: oni s\u0302erce diras, ke la flughaveno estas atingebla nur per aviadilo. Per magnettrajno la vojag\u0302o dau\u0306ros nur 10 minutojn je pinta rapideco de 350 km/h."}, {"text_idx": "#000306", "text": "Lau\u0306 informoj de la magnettrajna prepar-asocio reduktig\u0302os au\u0306tovoja trafiko jare je nur 5 %. La cifero ne impresas; male tamen la prognozo, ke la magnettrajno donos profiton de kurantaj, tamen ne de investaj kostoj kaj interezoj. Antau\u0306vidate estas, ke la projekto, se realigita, allogos turistojn, kiuj volonte pagos kromajn 5 eu\u0306rojn aldone al la nunaj 8 eu\u0306roj por veturi tiel inter la urbocentro kaj la flughaveno."}, {"text_idx": "#000307", "text": "Kaj je pag\u0302o 747 de \u201eaviadilega\u201d enciklopedio ..."}, {"text_idx": "#000308", "text": "Antau\u0306 kelkaj jaroj en artikoleto mia en MONATO, mi bedau\u0306ris, ke ne ekzistas vortaro de la irlanda varianto de la angla lingvo, angle nomata Hiberno-English, kvankam abundas irlandgaelaj vortaroj. Ec\u0302 pli mi bedau\u0306ris, ke malkiel en aliaj civilizitaj landoj, mankas irlanda enciklopedio."}, {"text_idx": "#000309", "text": "Post tiam la situacio s\u0302ang\u0302ig\u0302is. En librovendejoj mi trovis hibernoanglan vortaron, sed ne ac\u0302etis. La verko konsistas precipe el ne plu uzataj vortoj kaj tropoj, kune kun gaelaj esprimoj enirintaj la hibernoanglan, kaj kiujn oni povas facile trovi en iu ajn gaela vortaro. G\u0302i apenau\u0306 tau\u0306gas por kompreni la modernan irlandanglan, kiu prezentas problemojn por eksterlandanoj, kiuj lernis nur la anglan au\u0306 usonan anglan."}, {"text_idx": "#000310", "text": "La enciklopedio estas tute alia afero. Aperis enorma unuvoluma anglalingva verko titolita The Encyclopaedia of Ireland (esperante: La enciklopedio de Irlando). G\u0302i donas informojn pri aspektoj de la vivo antikva kaj moderna en Irlando. Kvankam en g\u0302i \u201eEsperanto\u201d ne aperas kapvorte, ne mankas aludo: sur pag\u0302o 747 troveblas detaloj pri unu el la plej aktivaj irlandaj esperantistoj, Ma\u0301ire Mullarney (krome diverskampe engag\u0302ig\u0302inta)."}, {"text_idx": "#000311", "text": "Matene, starante c\u0302e la enirejo de la vilag\u0302o, onklo Ma kaj lia edzino fiksas la rigardon al la s\u0302oseo kondukanta al S\u0302anhajo, la plej granda urbo de C\u0302inio. Ili atendas sian filinon Mali. S\u0302i estas 25-jarag\u0302a solfilino, kiu antau\u0306 kvin jaroj forlasis la gepatrojn kaj flugis en Francion por studi."}, {"text_idx": "#000312", "text": "Simila sorto trafis la gepatrojn de Suki, kiu antau\u0306 sep jaroj elmigris en Usonon por labori. Suki estas solfilo kaj malgrau\u0306 tio, ke liaj gepatroj materiale ric\u0302as, ili tamen spirite sentas solecon kaj sopiras je la filo."}, {"text_idx": "#000313", "text": "Rezulte de la politiko de naskolimigo multig\u0302as en C\u0302inio gepatroj de solfiloj au\u0306 solfilinoj. Maljunig\u0302antaj gepatroj tiaj ofte suferas, aparte kiam la idoj laboras au\u0306 studas alilande. La registaro konscias la problemon kaj per donacoj kaj diversaj subvencioj al la gepatroj provas faciligi ilian vivon. Tiamaniere trankvilig\u0302as ankau\u0306 foraj solgefiloj."}, {"text_idx": "#000314", "text": "Kvar jarojn post la murdo de au\u0306stralia misiisto kaj liaj du filoj, barata kortumo kondamnis al morto unu fundamentisman hinduon kaj al dumviva malliberig\u0302o 12 aliajn."}, {"text_idx": "#000315", "text": "Jam de 1965 Graham Stuart Staines [stejnz] el Au\u0306stralio laboris en Barato inter lepruloj. En januaro 1999 Staines kaj liaj du filoj, 11- kaj 7-jaraj, dormis en sia veturilo en vilag\u0302o en la orienta subs\u0302tato Orissa [orisa]. Viraro krianta kontrau\u0306-kristanismajn sloganojn c\u0302irkau\u0306is la veturilon. Tiam, lau\u0306 vidintoj, la grupestro Dara Singh [sing] vers\u0302is kerosenon sur la veturilon kaj g\u0302in ekbruligis."}, {"text_idx": "#000316", "text": "La murdo, unu el la plej hororaj inter multaj kontrau\u0306-kristanaj atakoj, estis vaste raportata kaj tutmonde kondamnata. La barata registaro, koalicio estrata de la dekstra-hindua Barata Popola Partio (BJP), estis premata puni la kulpulojn, aparte pro tio, ke Dara Singh estis ano de la junulara sekcio de unu el la hindu-fundamentismaj partioj, kiuj subtenis BJP-on."}, {"text_idx": "#000317", "text": "Tamen, malgrau\u0306 atesto de vidintoj, la subs\u0302tata polico ne procesis kontrau\u0306 Dara Singh. Male, oni ec\u0302 parolis pri politika kariero por li. Tamen, en 2001, s\u0302tatregistara instanco rekomencis proceson kontrau\u0306 la akuzitoj. Finfine aparta kortumo en septembro 2003 ilin kondamnis."}, {"text_idx": "#000318", "text": "La vidvino de Staines, kiu restas en Barato por dau\u0306rigi lian laboron, diris pri la proceso: \u201eMi jam pardonis la murdintojn. Pardono resanigas, kaj nia lando bezonas resanig\u0302on de malamo kaj perforto.\u201d"}, {"text_idx": "#000319", "text": "La kortuma decido donas esperon al tiuj, kiuj serc\u0302as justecon por la 2000 homoj (plejparte islamanoj) pereintaj dum la tumultegoj en 2002 en la subs\u0302tato Gujarat [gug\u0302arat]. La perforto kontrau\u0306 la islamanoj okazis kredeble kun la apogo de la registaro (vidu MONATOn 2002/6)."}, {"text_idx": "#000320", "text": "Milionoj da ruslingvaj uzantoj de Interreto jam plurajn jarojn ne povas imagi siajn \u201eretajn\u201d vivojn sen la TTT-ejo Subscribe.ru. G\u0302i estas unika servo, kiu ebligas al iu ajn persono malfermi kaj gvidi proprajn retlistojn. La senduba avantag\u0302o (kaj la plej grava faktoro, kiu faras g\u0302in absolute malsimila al diversaj diskutaj dissendoj c\u0302e Yahoo) estas, ke oni ricevas nur la \u201emenditan\u201d informon de kompetenta(j) au\u0306toro(j). Nun c\u0302e Subscribe.ru troveblas kelkmil retlistoj por c\u0302iu gusto. C\u0302u vi volas legi c\u0302iutagajn novaj\u0302ojn? Bonvolu: kelkfoje tage vi ricevos anoncojn de novaj\u0302-tekstoj, se vi ne volas au\u0306 ne povas regule viziti la TTT-ejon mem. C\u0302u vi ofte oficvojag\u0302as al iu urbo au\u0306 simple volas havi en via retpos\u0302tkesto veterstaton de diversaj partoj de la mondo? Je via dispono! C\u0302u vi volas legi novajn anekdotojn, kuirreceptojn, kantotekstojn, poeziaj\u0302ojn, simple amuzajn faktojn, ktp \u2013 sen longa serc\u0302ado en Interreto? Vi havas tiun eblon, se vi komprenas la rusan! Sed se ne?"}, {"text_idx": "#000321", "text": "La problemo estas solvita! Aperis tia TTT-ejo en Esperanto: . La grandegan laboron: traktadon kun la posedantoj de Subscribe.ru, tradukadon de la retpag\u0302oj (pluraj centoj de g\u0302iaj pag\u0302oj estas plene tradukitaj en Esperanton) kaj la teknikan funkciigon faris Andrej Grigorjevskij (Rusio), kadre de sia agado kiel estrarano de Universala Esperanto-Asocio pri informado."}, {"text_idx": "#000322", "text": " celas servi kiel gastigejo por informaj retlistoj, retaj gazetoj, gazetaraj komunikoj, novaj\u0302oj de TTT-ejoj kaj similaj informaj publikaj\u0302oj. Inter la c\u0302efaj avantag\u0302oj de atentindas g\u0302ia plena esperantlingveco. Ne malpli gravas subtenado de la plej oftaj kodadoj de retaj Esperanto-tekstoj: UTF-8, Latin-3, surogatoj kun iksoj kaj askiaj c\u0302apeloj (^). Abonante ion ajn en , oni mem elektas en kiu formo (HTML, teksto, ktp) kaj kodado oni deziras ricevi la leterojn de retlistoj. La alvenantaj leteroj au\u0306tomate konvertig\u0302os kaj atingos la abonanton en la preferata varianto."}, {"text_idx": "#000323", "text": "La informa kanalo estos speciale utila por diversspecaj retaj agantoj. Gvidantoj de diverstemaj retaj kursoj akiros la eblon prezenti ilin en la formo de regule dissendataj lecionoj. Redaktoroj de Esperanto-gazetoj povos disponigi ilin al la reta abonantaro1 kaj (se gazeto estas jam reta) grave pligrandigi sian legantaron. povos helpi al tiuj informiloj, kiuj jam estas dissendataj per retpos\u0302to, kontaktigante ilin kun vere interesata publiko \u2013 sen la bezono spame disanonci sin al c\u0302iuj konataj retadresoj de esperantistoj. Kreintoj de esperantlingvaj TTT-ejoj povos teni konstantan kontakton kun la vizitantaro, informante ilin pri evoluoj kaj s\u0302ang\u0302oj en la retejoj. Esperanto-organizaj\u0302oj povos regule informadi la membrojn kaj Esperanto-mondon pri siaj novaj\u0302oj. Kaj tiel plu, plu, plu ..."}, {"text_idx": "#000324", "text": "Jam oni povas legi artikolojn de El Popola C\u0302inio kaj anoncojn de Pola Radio, regule aperas gazetaraj komunikoj de UEA, retlisto pri vegetarismo, informoj pri venontaj Universalaj Kongresoj, c\u0302iusemajna gaja anekdota retlisto, kelkaj lingvokursoj \u2013 kaj tio ne estas c\u0302io! Kun la reta Esperanto-vivo sendube farig\u0302is pli interesa kaj informoric\u0302a. Por g\u0302ui tion vi simple krozu kaj abonu."}, {"text_idx": "#000325", "text": "1. Hodiau\u0306 temas nur pri senpagaj abonoj, sed estonte aperos paralele eblo lanc\u0302i pagatajn retlistojn, tiel solvante la problemon de profesiaj Esperanto-periodaj\u0302oj, kiuj ne povas permesi al si senpagan retan aperigon."}, {"text_idx": "#000326", "text": "Nunaj kaj baldau\u0306aj membroj de Eu\u0306ropa Unio (EU) kunlaboras sub egido de la iama franca prezidanto Vale\u0301ry Giscard d'Estaing [valeri\u0301 j\u0302iska\u0301r deste\u0301] por krei eu\u0306ropan konstitucion. Unu el la defioj estas ideologie difini, kio estas Eu\u0306ropo, eu\u0306ropeco kaj eu\u0306ropaneco. Nepras alivorte identeco."}, {"text_idx": "#000327", "text": "Sento de identeco aperas nur kondic\u0302e, ke alia(j) en grupo estas endang\u0302erigata(j). Do tiu c\u0302i sento reale ekzistas nur kondic\u0302e, ne konstante. En malgrandaj grupoj, kie c\u0302iuj reciproke sin reale konas, oni eksentas realan identecon, se la endang\u0302erigata persono au\u0306 personoj esprimas sincere sian suferon."}, {"text_idx": "#000328", "text": "Samo validas pri pli vastaj grupoj, kiel naciaj. Se Eu\u0306ropo ne komprenos, ke g\u0302ia estonteco dependas de eu\u0306ropa ideologio, kiu evoluigos emociajn rilatojn al g\u0302i, g\u0302i disfalos okaze de krizo. Sen tiu kompreno c\u0302e eu\u0306ropanoj ne evoluos forta emocia preteco sin doni por savi g\u0302in. Male, racie pensantaj eu\u0306ropanoj klopodos mem savi sin, ekzemple forportante kapitalon ekster Eu\u0306ropon kaj forirante (kio okazis, kiam disfalis Jugoslavio)."}, {"text_idx": "#000329", "text": "Identeco ne sentig\u0302as, kiam la grupo ne estas en dang\u0302ero. Tial nunaj gvidantoj de Eu\u0306ropo ne komprenas la neceson pri emocia rilato al la tuto kaj ili tute negative traktas la nocion pri ideologio. Per edukado pri eu\u0306ropa ideologio (idearo, kial Eu\u0306ropo estas speciale valora kaj alia ol aliaj mondopartoj; kiel EU povas helpi plibonigi la mondon; kial unuopulo en Eu\u0306ropo devas fieri pri g\u0302i) oni povas atingi kredon c\u0302e eu\u0306ropanoj, kiu elvokas fortajn emociojn kaj malracian pretecon sin doni por g\u0302i en situacio de krizo."}, {"text_idx": "#000330", "text": "Sen tiu ideologio, kiu ebligos identig\u0302on de unuopulo kun aliaj eu\u0306ropanoj pro tio, ke oni kredas, ke ekzistas sama valorsistemo, la sincera sindonemo, la emocia rilato al Eu\u0306ropo en kriza situacio ne eblas. Do, se Eu\u0306ropo havos grandan ekonomian krizon au\u0306 estos serioze endang\u0302erigita pro ekstera malamiko kaj gvidantoj krios pri helpo, tio ne elvokos kompaton kaj emociojn inter eu\u0306ropanoj. Ili simple pakos siajn valoraj\u0302ojn kaj forportos sian monon."}, {"text_idx": "#000331", "text": "Se tamen oni evoluigos la kredon, ke esti eu\u0306ropano estas io grava, kaj ke c\u0302iuj eu\u0306ropanoj (pro samtipa eduko) havas saman valorsistemon, tiam okaze de krizo oni ne agos racie, sed emocie. Oni pretos multon oferi, ne timante suferon, senkonsidere pri tio, ke racie oni scias, ke oni perdos multon. Tiuokaze ne venkos racio, sed emocioj."}, {"text_idx": "#000332", "text": "Komparu la situacion de Usono dum la dua mondmilito. G\u0302i estis endang\u0302erigata, sed usonanoj ne forkuris kaj ne portis la monon al Eu\u0306ropo. La preteco sindone agi por la patrujo estis konsekvenco de la usona ideologio, de idearo, kiun per eduko oni enkonstruis en la mondkonceptan komprenon de c\u0302iu usonano: \u201eNi, usonanoj, estas la plej potencaj kaj niaj valoroj estas la plej bonaj. Ni ne kapablas vivi sen ili\u201d."}, {"text_idx": "#000333", "text": "Kio pri tutmondeco? C\u0302u la supraj alineoj kontrau\u0306as humanismon? Teorie jes, sed c\u0302u vera humanismo (samforta, emocia rilato kaj sindonemo por c\u0302iuj en la mondo) estas ebla? Tiuj, kiuj kredas tion, sciu, ke ili same havas nepruveblan kredon. Se ni kapablus emocie egalforte ami c\u0302iujn, ni ne povus vivi, c\u0302ar konstante en la mondo okazas maljustaj\u0302oj al sennombraj homoj kaj ni devus c\u0302iam nur kompati kaj plori au\u0306 nur helpadi."}, {"text_idx": "#000334", "text": "Kelkaj ja sin dedic\u0302as al helpo, sed ankau\u0306 ili povas atingi nur malmulte da homoj. Sincera, emocia sindedic\u0302o eblas nur por homoj, kiuj apartenas al \u201emia\u201d grupo. Formi \u201egrupon\u201d tian el 25 membroj de EU restas defio enorma ... sed nepre venkenda."}, {"text_idx": "#000335", "text": "Konciza hororo el la dek-nau\u0306a jarcento"}, {"text_idx": "#000336", "text": "\u201eJen glacieco, subig\u0302o, venenig\u0302o de la koro: sensava morneco de la pensoj, al kiu nenia spronado per la fantazio povis altrudi iom da majesto. ... C\u0302e mia unua ekvido de [...] sento de nesuferebla malgajo plenigis mian spiriton.\u201d Kio staru tripunkte? Ankorau\u0306 plia recenzenda libro? Ne, la vortoj apartenas al la protagonisto komence de c\u0302i tiu novelo je vido de izolita s\u0302tona konstruaj\u0302o \u2013 la domo de Usher."}, {"text_idx": "#000337", "text": "Tiaj pezaj elvokivaj frazoj densas tra la verko. Poe ne havis la lukson de longo. Li devis pentri la scenon, prezenti la tri rolulojn (plus dekojn log\u0302antajn en libroj, pentraj\u0302oj, ktp) kaj peli nin antau\u0306en tra la intrigo kun vort-ekonomio. Ne miskomprenu: ne la intrigo gravas c\u0302efe; la verko estas esence simbola rakonto pri la misordigo kaj disipo de homa personeco; la densaj priskriboj de lokoj kaj sentoj kernas starigi la scenejon por tio."}, {"text_idx": "#000338", "text": "Vokite al la domo por tiri Usher el lia melankolio, la sennoma rakontisto alvenante imagas rimarki la eblon de harlarg\u0302a fendo kuranta lau\u0306 la tuta alto de la domo. Tria rolulo, Madeline, g\u0302emela fratino de Usher, pasas nur fantome en la fono, sed post s\u0302ia frua morto pro mistera malsano, la ceteraj du decidas enc\u0302erkigi s\u0302in en subdoma kripto. Semajnon poste, en uragana dormomalebliga nokto, la protagonisto legas al Usher el libro, kies enhavo (precipe ties sonoj) spegulas endoman realon, kiam ... sed maldecus malkas\u0302i tion."}, {"text_idx": "#000339", "text": "La traduko impresas forta kaj bone spegulas la literaturan stilon de la epoko, kun kompleksaj, plurcentvortaj, ec\u0302 barokaj, frazkonstruoj \u2013 piprumitaj per fajne c\u0302izitaj observaj\u0302oj kaj multaj flankokomentoj por pezigi la sintaksomalnodan taskon de leganto \u2013 kaj, cetere, inkluzivas bonan redonon de meznovela balado. Nur post lego de la verko en Esperanto, mi vagis reten trovi anglan originalon. Mia admiro por la traduko konfirmig\u0302is \u2013 g\u0302i fidelis al la originalo, sed igis g\u0302in pli alirebla, pli universala. Iuj asertas, ke c\u0302i tiu verko kandidatas rangi inter la plej elstaraj anglalingvaj noveloj. Legu kaj jug\u0302u mem."}, {"text_idx": "#000340", "text": "PS: Troveblas rete tradukoj en Esperanto de almenau\u0306 tri pliaj verkoj de Poe."}, {"text_idx": "#000342", "text": "Ne nur Dostojevskij kaj Tolstoj"}, {"text_idx": "#000343", "text": "Ni s\u0302atas dikajn librojn. Estas bone, se dika libro entenas unu longan romanon, sed se la libro konsistas el multaj negrandaj noveloj, tio faras legadon pli diversa, do ec\u0302 pli interesa."}, {"text_idx": "#000344", "text": "Rusa novelaro apartenas g\u0302uste al la dua kategorio, c\u0302ar g\u0302i proponas 28 verkojn de ok famaj rusaj literaturistoj. La libro estas la unua parto de estonta trivoluma rusa antologio kaj kovras la 19an jarcenton."}, {"text_idx": "#000345", "text": "La literaturo de la 19a jarcento distingig\u0302as de la nuntempa. Malnova literaturo estas rakonta, g\u0302i skrupule priskribas la vivon kaj komunikas al leganto multajn detalojn pri vivkutimoj kaj moroj. Aparta fakto au\u0306 okazaj\u0302o estas disvolvata en meditojn pri vivo g\u0302enerale. Tiajn verkojn konforme al ilia karaktero oni legu senhaste, vespere, en fotelo, por ripozi, por legado mem, por la leganto mem."}, {"text_idx": "#000346", "text": "Lau\u0306 V. Nabokov, preskau\u0306 tuta rusa prozo harmonie lokig\u0302is en la ronda amforo de la 19a jarcento. Efektive, sub la rusa literaturo alilandanoj konsideras antau\u0306 c\u0302io brilan plejadon de verkistoj de la 19a jarcento: se oni demandas pri iu rusa au\u0306toro, la respondo, plej vers\u0302ajne, estos \u201eLev Tolstoj\u201d au\u0306 \u201eDostojevskij\u201d (kvankam en Rusio al la peto nomi iun verkiston vi preskau\u0306 centprocente ricevos la respondon \u201ePus\u0302kin\u201d)."}, {"text_idx": "#000347", "text": "Por la libro estis elektitaj prozaj\u0302oj de A. S. Pus\u0302kin, M. Ju. Lermontov, N. V. Gogol, I. S. Turgenev, F. M. Dostojevskij, M. Je. Saltykov-S\u0302c\u0302edrin, L. N. Tolstoj kaj A. P. C\u0302eh\u0302ov. Sur la kovrilo trovig\u0302as iliaj portretoj kaj en la fino de la volumo bone preparitaj informoj pri c\u0302efaj eventoj el la vivoj de la au\u0306toroj kaj pri iliaj verkoj (estas listigitaj ankau\u0306 esperantaj tradukoj). Referencaj informoj antau\u0306 c\u0302iu novelo kaj rakonto donas pliajn detalojn, ekzemple kiel g\u0302i estis kreita kaj kie unuafoje publikigita."}, {"text_idx": "#000348", "text": "Se oni rigardas tiun c\u0302i libron ne kiel prezentilon de la rusa literaturo, sed kiel distran legaj\u0302on, oni trovos en g\u0302i diversspecajn, diversstilajn verkojn. La libro enhavas aventurajn, mistikajn, s\u0302ercajn, filozofiajn, amajn, vivkoncernajn historiojn."}, {"text_idx": "#000349", "text": "Jen, ekzemple, la novelo de A. S. Pus\u0302kin La pika damo. Vers\u0302ajne, multaj melomanoj konas la samtitolan operon de P. I. C\u0302ajkovskij kaj supozas, ke g\u0302ia libreto precize sekvas la pus\u0302kinan originalon. Tute ne! Unue, la verko de Pus\u0302kin estas prozaj\u0302o, dum la libreto konsistas el versoj de la libretisto (frato de P. I. C\u0302ajkovskij), la komponisto mem, verkistoj de la 19a jarcento K. N. Batjus\u0302kov, V. A. J\u0302ukovskij kaj ec\u0302 la poeto de la 18a jarcento G. R. Derj\u0302avin. Due, Pus\u0302kin nomas la protagoniston lau\u0306 la familinomo (Hermano, ruse Germann, c\u0302ar g\u0302i estis el germanoj), sed en la opero German (kun unu \u201en\u201d) farig\u0302as antau\u0306nomo. Trie, kelkajn operajn personojn ligas tute aliaj parencaj rilatoj, iuj herooj simple forestas c\u0302e Pus\u0302kin. Kvare, en la opero la aferoj okazas en pli frua epoko, ol en la novelo. Kvine, la opero havas pli draman finalon, ol la prozaj\u0302o. Post c\u0302io c\u0302i ni, certe, devas konfesi, ke ambau\u0306 La pikaj damoj rakontas la saman iom mistikan historion pri maljuna grafino, posedanta sekreton pri tri kartoj. C\u0302u vi ankorau\u0306 ne trovis bonan kialon relegi la novelon de Pus\u0302kin?"}, {"text_idx": "#000351", "text": "La rusaj verkistoj \u201eparolas\u201d esperante flue kaj bele, certe pere de la tradukistoj. Necesas rimarki, ke la leganto havas eblon g\u0302ui kaj kompari laboron de 13 tradukistoj. Rakontojn de unu au\u0306toro ofte tradukis malsamaj personoj, tial A. P. C\u0302eh\u0302ov parolas per kvar voc\u0302oj kaj A. S. Pus\u0302kin aperas en kvin diversaj lingvaj\u0302-vestoj. Tio rezultas en neenuiganta kaj multrilate interesa legado."}, {"text_idx": "#000352", "text": "Ni volas atentigi la legantojn pri ankorau\u0306 unu detalo. Temas pri la literaturo de la 19a jarcento, do pri tiutempa rusa lingvo, pri tute alia medio. Se forestas specialaj klarigoj kaj komentarioj, la leganto ofte preterpasas malklarajn lokojn kaj sekve nur duonkomprenas la mondon de la verko. Por legi malnovajn verkojn kaj g\u0302uste kompreni ilin (ec\u0302 pli: por kompreni ilin) respondeca kaj scivolema leganto bezonas glosarojn. Kiam malnova teksto estas tradukata en alian lingvon, tradukisto solvas la problemon pri maloftaj, forgesitaj, arkaikaj vortoj, sed restas tiu pri la kultura medio. Ni g\u0302ojas, ke la kompilantoj de Rusa novelaro zorgis pri tio kaj prezentis specialan parton kun komentarioj al c\u0302iu rakonto. Certe, tiu parto povus esti ec\u0302 pli granda, c\u0302ar tro multaj realaj\u0302oj jam foriris el nia vivo."}, {"text_idx": "#000353", "text": "Provlegantoj el diversaj landoj helpis elsarki rusismojn kaj aliajn erarojn. Por tiu c\u0302i recenzo ankau\u0306 ni legis la libron tre atente (konstante komparante la tradukojn kun la originaloj), sed trovis nur tre malmultajn pres- kaj traduk-erarojn."}, {"text_idx": "#000354", "text": "Por kiu estas c\u0302i tiu libro? Ni sendube rekomendas g\u0302in al c\u0302iuj serioze interesig\u0302antaj pri Rusio, c\u0302ar en la verkoj estas honeste pentritaj rusaj karakteroj kaj la rusa vivo. Lernantoj povas legi la libron por konatig\u0302i kun grava parto de la monda literaturo. Kaj ni pensas, ke la novelaro plac\u0302os al c\u0302iu, kiu simple s\u0302atas legi dikajn librojn!"}, {"text_idx": "#000356", "text": "Penetrante en la profundon de la homanimo"}, {"text_idx": "#000357", "text": "La eldonejo Sezonoj komencis grandan kaj gravan projekton: kvinvoluman serion Elektitaj verkoj de Dostojevskij en Esperanto. Ni g\u0302ojas prezenti la unuan volumon, nomatan Blankaj noktoj. En sekvaj libroj aperos famaj grandaj romanoj, sed por tiu c\u0302i volumo la eldonistoj elektis ses malpli konatajn prozaj\u0302ojn. Malric\u0302aj homoj kaj Sozio estis la unuaj verkoj de la au\u0306toro, iom poste aperis Honesta s\u0302telisto kaj Blankaj noktoj, kaj post la reveno en Peterburgon el siberia ekzilo F. M. Dostojevskij kreis Misfortuna historio kaj Noticoj el la kelo."}, {"text_idx": "#000358", "text": "Verkojn de Fjodor Mih\u0302ajlovic\u0302 Dostojevskij iuj povas ne s\u0302ati, konsiderante ilin vortabundaj, enuigaj, nekompreneblaj kaj tro psikologiaj. Sed g\u0302uste psikologieco allogas aliajn legantojn kaj estas unu el la plej gravaj trajtoj de lia prozo. La verkisto priskribas ordinarajn, malgrandajn, malric\u0302ajn homojn (kaj per tio li similas al N. V. Gogol, kun kiu lin ofte komparas kritikistoj). Li rakontas, kiel vivas modestaj laboruloj, kiujn kutimojn ili havas, sed antau\u0306 c\u0302io li ekzamenas homajn sentojn kaj motivojn."}, {"text_idx": "#000359", "text": "Por Malric\u0302aj homoj F. M. Dostojevskij trovis novan formon: la romano konsistas el leteroj de du homoj, maljuna oficisto kaj junulino-kudristino. Ili skribas unu al la alia pri sia c\u0302iutaga vivo, pri siaj konatoj, pri c\u0302io, kio tus\u0302as iliajn korojn. De tiuj malric\u0302uloj, ne de la au\u0306toro, la leganto ekkonas, kiel ili trasentas interne sian mizeron. Pri kio pensas homo, staranta antau\u0306 sia estro en vestaj\u0302o, tra kiu vidig\u0302as nudaj kubutoj? Kiel malric\u0302a oficisto devigas sin iri por peti monon? Kun kiaj sentoj li rifuzas al frostotremanta knabo almozon, havante nenion en la pos\u0302o?"}, {"text_idx": "#000360", "text": "La romano estas plena je tre kortus\u0302aj epizodoj, venigantaj larmojn. Ni pensas, ke neniu povos resti indiferenta, legante pri maljunulo, kiu kuris post la c\u0302erko de sia frue mortinta filo, c\u0302ar tre precize, tre emocie estas priskribitaj la terura malespero kaj profunda doloro."}, {"text_idx": "#000361", "text": "La \u201epeterburga poemo\u201d Sozio estas historio pri sinjoro Goljadkin, kiun la au\u0306toro metis en eksterordinaran situacion: en la oficejo de la heroo aperis lia samnomulo, okulfrape simila al li. C\u0302u la sozio estas realaj\u0302o au\u0306 halucino? S\u0302ajnas al ni, ke la novelo apartenas al tiuj, kiujn oni eble deziros relegi, kiam la enhavo estos jam konata, por atenti, kio okazis reale, kio misvidig\u0302is al la heroo kaj kio entute kau\u0306zis la historion. Ni aldonas, ke la prozaj\u0302o estis skribita kiel humura. En la gazeta varianto de 1846 c\u0302iun parton antau\u0306is resumo de g\u0302ia enhavo, kiel en romanoj de Dickens, kaj la resumoj estis vere ridigaj."}, {"text_idx": "#000362", "text": "Blankaj noktoj estas, lau\u0306 la difino de la au\u0306toro, sentimentala romano kaj havas la subtitolon El rememoroj de revulo. Pri \u201erevuloj\u201d F. M. Dostojevskij rakontis en kelkaj noveloj. Revulo \u201eestas ne homo, sed neu\u0306tragenra estaj\u0302o\u201d, vivanta ekster tempo kaj spaco en fabela, fantazia mondo, kreita de li mem. En tiun mondon li foriris pro malkontento pri la c\u0302irkau\u0306a vivo, pri la mizero de c\u0302iutageco. Post kvar rendevuoj kun junulino, priskribitaj en la romaneto, la revulo el Blankaj noktoj s\u0302ajne povas forlasi sian mondon de revoj. C\u0302u li sukcesos?"}, {"text_idx": "#000363", "text": "En Honesta s\u0302telisto kaj Misfortuna historio la verkisto priskribas du lau\u0306esence simplajn okazaj\u0302ojn. En la unua rakonto, kiel oni ja atendas, temas pri s\u0302telo, la dua montras hazardan viziton de generalo al la edzig\u0302festo de malgrava oficisto. En ambau\u0306 rakontoj F. M. Dostojevskij, kiel ankau\u0306 en aliaj verkoj, penetras en la animojn de la herooj. Ekzemple, la au\u0306toro detale priskribas, kiaj meditoj pasis en la kapo de la generalo antau\u0306 ol li eniris en la domon de sia subalternulo, kio okazis poste, kiel travivis tiujn horojn la malfelic\u0302a oficisto."}, {"text_idx": "#000364", "text": "Noticoj el la kelo estas la plej filozofia verko en tiu c\u0302i volumo. En la bus\u0302on de kela pensulo F. M. Dostojevskij metis la ideon, ke se la socio estas malamika al individuo, se la individuo c\u0302iupas\u0302e estas humiligata, do tau\u0306gas c\u0302ia elmontro de la personeco, ec\u0302 kontrau\u0306a al la propra profito. Unu literatur-esploristo nomas Noticoj el la kelo \u201eprolegomeno\u201d al c\u0302iuj postaj verkoj de F. M. Dostojevskij."}, {"text_idx": "#000365", "text": "Resume, la ses prozaj\u0302oj bone prezentas la diversecon de mallongaj verkoj de la fama rusa au\u0306toro kaj samtempe montras la c\u0302efajn trajtojn de lia stilo."}, {"text_idx": "#000366", "text": "En tiu volumo oni trovas ankau\u0306 koncizan biografion de la verkisto (ni ne povas ne indiki domag\u0302an eraron tie: certe, lau\u0306 la gregoria kalendaro F. M. Dostojevskij naskig\u0302is la 11an de novembro, ne la 12an), malgrandan noton pri lia lingvaj\u0302o kaj komentarion al la prezentitaj verkoj."}, {"text_idx": "#000367", "text": "Por la fino ni citas ekstreme g\u0302ustajn vortojn de alia rusa literaturisto kaj filozofo V. V. Rozanov: \u201eDostojevskij estas la plej intima, la plej interna verkisto, tial legante lin vi kvazau\u0306 ne aliulon legas, sed au\u0306skultas vian propran animon, tamen pli profunde, ol kutime, ol c\u0302iam ...\u201d"}, {"text_idx": "#000369", "text": "Estonte, se brito telefonos al fervoja informejo por peti detalojn pri trajnhoraro, tiu parolos ne kun samlandano sed kun dungito de t.n. telefona helpejo en Barato."}, {"text_idx": "#000370", "text": "Frenezaj\u0302o ... au\u0306 c\u0302u? Por la privatigita \u2013 kaj multflanke katastrofa \u2013 brita fervojaro temas pri financoj: maldungi 4000 britojn, kiuj respondas tage al dekmiloj da telefonaj demandoj, kaj ilin anstatau\u0306igi per skipoj de samrespondeculoj en Barato, s\u0302paros grandajn monsumojn pro tio, ke salajroj en Barato oble malsuperas tiujn en Britio. Eblos al la fervojaro tiel s\u0302pari g\u0302is 40 % de la nunaj elspezoj (kio memevidente ne signifas, ke la kosto de trajnbiletoj en Britio falos, simple ke direktoraj salajroj kaj akciulaj rentoj altig\u0302os)."}, {"text_idx": "#000371", "text": "Verdire la decido de la privatigitaj trajnkompanioj neniel surprizas. Oni povas miri, ke la kompanioj ne antau\u0306 jaroj tiel decidis: fakte bankoj, asekuraj kompanioj kaj multaj aliaj grandaj entreprenoj en Britio jam delonge ekspluatas la fakton, ke en Barato ekzistas \u2013 krom, lau\u0306 eu\u0306ropaj kriterioj, malaltaj salajroj \u2013 centmiloj da kleraj, edukitaj homoj, kiuj teorie bone regas la anglan. Kaj ne nur la lingvon: ankau\u0306, supraj\u0302e, la kulturon. Por esti akceptita c\u0302e barata telefon-helpejo priservanta telefonvokojn el Britio, nepras, ke dungito estu informata ekzemple pri plejlastaj eventoj en popularaj televid-programoj, pri c\u0302efaj sportaj kaj aliaj sociaj aktualaj\u0302oj, ec\u0302 pri la vetero. Tiel la dungito povas, almenau\u0306 teorie, \u201emalfremde\u201d interrilati kun brita (samo validas por usona) informpetanto."}, {"text_idx": "#000372", "text": "Jen ironio, iagrade aplau\u0306dinda. Dum 200 jaroj Britio, kiel potenco imperia, elsuc\u0302is el Barato ric\u0302ojn kaj kvazau\u0306 sklavigis la popolon: ekzemple la teksa industrio submetig\u0302is al la postuloj de la britaj mastroj celantaj avide profitigi la proprajn teksejojn en nord-okcidenta Anglio. Samtempe la britoj postlasis sian lingvon \u2013 ne c\u0302ie parolatan en Barato, kiel oni vulgare kredigas en Britio \u2013 kiu nun farig\u0302as veng\u0302ilo en la bus\u0302oj de la ekspluatitoj: per la angla lingvo uzata c\u0302e la telefonaj helpejoj rehejmig\u0302as laborlokoj g\u0302uste el la lando de la iamaj imperiaj piratoj. Kial ne? En monda ekonomio nepras disdivido de laboro, disdivido de ric\u0302o."}, {"text_idx": "#000373", "text": "La novaj\u0302o, ke internacia uzo de la angla lingvo kostas al Britio (kaj analoge al Usono) laborlokojn, eble malice g\u0302ojigos parolantojn de aliaj lingvoj, kiuj sentas sin minacataj de lingva imperiismo usonangla. Tamen nenio simplas en la mondo, kaj la t.n. eksterigo de antau\u0306aj internaj servoj ne limig\u0302as al unudirekta trafiko brita baraten. Ekzemple, se oni telefone mendas per la germana lingvo en Svislando lu-au\u0306ton de konata mondskala kompanio, oni tuj konektig\u0302as kun iamaj studentoj de la germana en Manc\u0302estro, nord-okcidenta Anglio."}, {"text_idx": "#000374", "text": "Kredeble mendi au\u0306ton pli formulare procedas ol informig\u0302i pri trajnhoroj, kie ekzistas preskau\u0306 senlimaj veturebloj. Au\u0306dig\u0302is jam plendoj pri la provoj lanc\u0302itaj de la fervojaro por testi la baratajn helpejojn: iu informpetinto koleris, ke la barata dungito ec\u0302 ne au\u0306dis pri konata londona stacidomo (tamen la fervojaro taksis la provojn sukcesaj). Oni povas kompati la stabanojn en Barato, kiuj devas lukti kun kelkdekoj da plej malsimilaj regionaj akc\u0302entoj britaj kaj kun centoj da fremdaj nomoj de ekzemple foraj, kamparaj stacidometoj."}, {"text_idx": "#000375", "text": "Klare, la helpejoj ekonomie subtenos milojn da familioj en Barato kaj ilin prosperigos. Tamen la afero ne estas senriska. Kiel rimarkis komentariisto pri la telefon-helpeja fenomeno, la plej dezirinda, la plej ric\u0302iga kvalito en hodiau\u0306a Barato estas la kapableco perdi la propran identecon kaj profesie \u201ealilandanig\u0302i\u201d."}, {"text_idx": "#000376", "text": "Jen lingva prostituado, kiu, samkiel seksa, koruptas, damag\u0302as, detruas. Jen la opinio de diplomito de barata universitato, kiu pasigis tri jarojn c\u0302e telefona helpejo: \u201eBonas la salajro, kaj vi sentas vin parto de la moderna mondo. Sed vi ne povas konscii, kiom elc\u0302erpe estas, fremdlingve labori. Vi strebadas mistrafi ec\u0302 ne unu vorton de tio, kion la homoj diras. Tiuj tamen atendas, ke vi konatig\u0302as kun ilia kulturo, dum ili prifajfas la vian. Rasiste estas. Finfine vi ekabomenas la aferon, kaj la telefonantojn vi malamas.\u201d"}, {"text_idx": "#000377", "text": "Intertempe, salutu tiujn en Barato, kiuj ne konfuzig\u0302os inter Adlington, C\u0302es\u0302iro, kaj Adlington, Lankas\u0302iro, kiuj tuj rekonos Milngavie [m'lgaj] au\u0306 Slaithwaite [slau\u0306et], kaj kiuj ne misprononcos Leominster [lemste] au\u0306 Gloucester [gloste]. Salutu ... kaj kompatu."}, {"text_idx": "#000378", "text": "Vizitu Japanion \u2013 danke al la angla"}, {"text_idx": "#000379", "text": "Lau\u0306 plej lastaj statistikoj pli da japanoj vojag\u0302as eksterlanden ol eksterlandanoj vizitas Japanion. En 2002 16,5 milionoj da japanoj vizitis aliajn landojn (1,9 % pli ol en 2001), sed nur 5,2 milionoj da eksterlandanoj venis al Japanio (9,8% pli ol en la antau\u0306a jaro). Precipe venis turistoj el Koreio (1,2 milionoj), Tajvano (0,8 milionoj) kaj Usono (0,7 milionoj)."}, {"text_idx": "#000380", "text": "Nun la registaro lanc\u0302as projekton por duobligi la nombron de turistoj en Japanio. Tamen eksterlandanoj plendas pri multekostaj hoteloj kaj vojag\u0302oj, malfacile kompreneblaj klarigoj kaj la fakto, ke japanoj ne komprenas aliajn fremdajn lingvojn krom la angla."}, {"text_idx": "#000381", "text": "La turismo-projekto nomig\u0302as Visit Japan Campaign (ironie en la angla: esperante \u201eKampanjo por viziti Japanion\u201d). Rezulte oni komencis plibonigi klarigojn kaj informojn, rearang\u0302i alirojn al flughavenoj, malaltigi turismajn prezojn kaj plisimpligi la manieron akiri vizojn."}, {"text_idx": "#000382", "text": "En arbara profundo de suda Litovio, proksime al urbeto Merkine, situas stranga piramidsimila konstruaj\u0302o, kie okazas miraklaj aferoj: c\u0302i tie venintaj malsanuloj ofte eksentas sin kuracitaj de iu mistika energio kaj homoj, kiuj sentas sin forte deprimitaj, mirakle reakiras fortojn, ec\u0302 sens\u0302anculoj subite akiras la eblecon gajni en loterio. Homoj el tuta Litovio jam ekde pli ol unu jaro venadas c\u0302i tien por peti diversajn diajn favorojn. La konstruanto de tiu c\u0302i piramido estas dudekjara studento pri medicino Z\u0307ekas. Konstruinte la piramidon nun li plej ofte estas titolata kiel \u201esavanto\u201d, \u201ereg\u0302o de piramido\u201d ... Sed ek al la komenco."}, {"text_idx": "#000383", "text": "Povilas c\u0302iam estis religiema knabo kaj ofte kun sia patrino vizitadis preg\u0302ejon. Kiel sepjarulo dum religia festo en la preg\u0302ejo li unuafoje subite ekau\u0306dis, kiel li mem diras, voc\u0302on de siaj pensoj, kiu prezentis sin kiel lia gardista Ang\u0302elo. Tiu c\u0302i Ang\u0302elo vizitadis lin ofte kaj instruadis la knabon g\u0302is li farig\u0302is dekdujara. Poste g\u0302i malaperis promesinte reaperi je lia plenag\u0302o."}, {"text_idx": "#000384", "text": "Kiel plenag\u0302ulo Povilas denove reau\u0306dis sian Ang\u0302elon. Nun li devis elekti \u2013 c\u0302u farig\u0302i simpla knabo kiel c\u0302iuj liaj samag\u0302uloj au\u0306 akcepti noblan mision, proponatan de la Ang\u0302elo, kiu povus alporti grandan profiton por la homaro. La junulo akceptis la duan."}, {"text_idx": "#000385", "text": "Oni povus konsideri, ke junulo parolanta pri kontaktoj kun sia Ang\u0302elo psike ekmalsanis. Tamen la perfektaj rezultoj de lia lernado kaj universitata studado neas tion."}, {"text_idx": "#000386", "text": "La stranga konstruaj\u0302o \u2013 piramido \u2013 sur la korto estas ordono de mistera instruisto. La lokon por la piramido li povis elekti el tri por li indikitaj lokoj. Povilas elektis lokon karan al li \u2013 la domon de siaj geavoj."}, {"text_idx": "#000388", "text": "La piramido devis esti konstruita por servi al la junulo en efektivigo de la plej grava tasko \u2013 dum unu jaro li devis skribi Libron, el kiu la homoj ricevu instruojn, kiel akcepti la finon de la mondo, kiu signifos novan pli altan nivelon de la evoluo de la homaro kaj kiu devos aperi jam post nur kelkdekoj da jaroj. La piramido devus akumuli informojn venantajn el c\u0302ielo, kiujn Povilas c\u0302iumatene kaj c\u0302iuvespere ricevadas starante en la centro de la piramido. Unue la informojn li diktas en diktofonon kaj poste enkomputiligas. Por eldoni la sanktan Libron li havas ankorau\u0306 unu jaron. La voc\u0302o el la c\u0302ielo ne indikis en kiu eldonkvanto la Libro devos aperi. Tamen klaras, ke g\u0302i estos disvastigata senkoste."}, {"text_idx": "#000389", "text": "C\u0302erpante informojn danke al la piramido, Povilas eksciis, ke tiu konstruaj\u0302o akumulinte pli kaj pli fortan energion povas servi por kuracado de diversaj malsanoj."}, {"text_idx": "#000390", "text": "Nun c\u0302iutage po kelkdekoj da personoj venadas al tiu c\u0302i piramido por kuraci sin. Inter la malsanuloj multas tiuj, kiuj ne plu povas memstare movig\u0302i. \u201eEstas g\u0302oje vidi, kiam homo enirinte en la piramidon en handikapula c\u0302aro foriras proprapiede kaj hemiplegia vizag\u0302o tuj sanig\u0302as. Aliaj konstatis, ke post preg\u0302o en la piramido ilia sangopremo normalig\u0302is, malaperis astmo,\u201d rakontis Povilas, kiu pro siaj bonaj faroj atendas neniun repagon."}, {"text_idx": "#000391", "text": "Juna viro kun la nomo Sigitas malsanis per dissemita sklerozo. Unuafoje venante al la piramido li apenau\u0306 povis stari, apogig\u0302ante sur seg\u0302o. Post kelkaj seancoj li jam povis memstare movig\u0302i kaj ec\u0302 stiri au\u0306ton. Konstatinte pri komenco de kancero, la piramidon vizitis ankau\u0306 unu virino el Germanio. Mirinde, kuracistoj finfine konstatis, ke la virino sanig\u0302is. La dankema germanino sendis fundamentan lernolibron de la germana kaj invitis junulon al Germanio por, kiel s\u0302i esprimig\u0302is, fantasta estonteco."}, {"text_idx": "#000392", "text": "Tamen samtempe Povilas asertas, ke ne c\u0302iufoje eblas helpi al homo. Por ke kuracado estu sukcesa, necesas du c\u0302efaj kondic\u0302oj: kredo kaj sincera preg\u0302o kaj, due, la kuracado devas esti sinsekva kaj seninterrompa. La dau\u0306ro de la kuracado dependas de tio, kiel progresinta estas la malsano kaj kiel preta estas la homo akcepti la dian energion."}, {"text_idx": "#000393", "text": "La junulo neas, ke li estas kuracisto au\u0306 miraklofaranto. Lau\u0306 li, c\u0302io dependas de la dia volo, kaj li mem estas nur kiel intervenanto inter dio kaj la petanto. Komencante kuracad-proceson, Povilas c\u0302iufoje demandas dion, c\u0302u eblas helpi al la konkreta persono, kaj kio necesas, por ke li au\u0306 s\u0302i spertu plibonig\u0302on. La piramidkonstruanto diras, ke la akumulita energio de la konstruaj\u0302o senc\u0302ese kreskas kaj estonte g\u0302i estos tiel granda, ke c\u0302i tie povos sanig\u0302i denaskaj blinduloj kaj surduloj."}, {"text_idx": "#000394", "text": "Lau\u0306 la tagordo de Povilas, la laboro kun malsanuloj devas okazi ekde la deka g\u0302is la kvina horo posttagmeze. Tamen homoj tiom abundas, ke necesas labori multe pli longe. Kutime unu persono en la piramido rajtas resti dum duonhoro. La junulo, ofte titolita \u201epiramida reg\u0302o\u201d ne permesas eniri en la piramidon al tiuj, kiuj plendas pro geedzig\u0302a malfideleco au\u0306 materiaj mankoj. Tamen kelkaj asertis, ke ili sukcese plibonigis sian vivon post vizito en la piramido, gajninte solidajn sumojn en loterio."}, {"text_idx": "#000395", "text": "Kia fenomeno okazas en la sudo de Litovio, g\u0302is nun neniu sag\u0302ulo kurag\u0302is eldiri. C\u0302u io simila al tio, kio iam mirigis la homaron en Lourdes [lurd] au\u0306 Fatima? La eklezio momente sin retenas de opinio. Povilas asertas c\u0302iutage komunikig\u0302i kun dio. Malsanuloj g\u0302ojas pri plibonig\u0302anta sanstato. Turistoj venadas por propraokule vidi miraklan konstruaj\u0302on. Multaj rimarkis, ke dum preg\u0302o en la piramido haltas mekanikaj horlog\u0302oj, kaj militaj instrumentoj c\u0302i tie konstatas fortan fluon de energio."}, {"text_idx": "#000396", "text": "Ekzistas ankau\u0306 homoj, kiuj neas la fenomenon de la litova piramido. Povilas ne koleras pro tio. Li nur humile plenumas la taskojn, kiujn li ricevas el la c\u0302ielo, kaj asertas: \u201eLa tempo c\u0302ion klarigos\u201d."}, {"text_idx": "#000397", "text": "Bona usona filmo altiras tutmondan atenton kaj dum mallonga tempo akiras biletan enspezon de pli ol 400 milionoj da usonaj dolaroj, pli ol 3 miliardoj da c\u0302inaj juanoj. Tio estas granda kontrasto kun la c\u0302ina filmomerkato, kiu havas totalan jaran enspezon de malpli ol unu miliardo da juanoj. C\u0302inio havas 1,3 miliardojn da log\u0302antoj, do la meznombra jara filmokonsumo de c\u0302ino ec\u0302 ne atingas unu juanon. La c\u0302inoj plejparte preferas televidon al filmo."}, {"text_idx": "#000398", "text": "Pasintjare en Usono pli ol 20 filmoj havis biletan enspezon de po 100 milionoj da dolaroj. La vendo de filmaj biletoj superis 9,3 miliardojn da dolaroj kaj kompare kun 2001 pliig\u0302is je 11 %. La c\u0302ina merkato neniel estas komparebla kun tio. Mankas oftaj spektantoj. Oni hazarde eniras en filmoteatron okaze de festoj kaj ferioj. Junaj geamantoj, por eviti familiestron, iras al kinejo, kie ili en malhelo sin malstrec\u0302as."}, {"text_idx": "#000399", "text": "Tamen, en la nuna jaro la merkato s\u0302ajnas iom ekprosperi. Por eksterlandaj filmoj kiel \u201eHarry Potter\u201d, \u201eLa mastro de l' ringo\u201d kaj aliaj, kinejoj havis sufic\u0302e multajn spektantojn. Tiuj bone vendataj filmoj ofte estas longedau\u0306raj filmoj el Usono, Japanio kaj Koreio, dum inter la filmoj produktitaj de C\u0302inio mem, krom la filmo \u201eHerooj\u201d, kiu logis al si arojn da spektantoj, apenau\u0306 trovig\u0302as sukcesa filmo."}, {"text_idx": "#000400", "text": "Estro de la c\u0302ina ministrejo pri kulturo antau\u0306 nelonge opiniis, ke ekde 2000 la c\u0302ina filmomerkato estas senesperiga kaj ke la filma konsumo estas en depresio. Se c\u0302iu c\u0302ino elspezus nur 5 juanojn jare por filmospektado, la merkata rezulto atingus plurajn miliardojn. Se oni plue konsideras la ekspluatadon de aldonaj produktaj\u0302oj, la merkato povus esti grandega kaj atingi c\u0302irkau\u0306 dek miliardojn da juanoj."}, {"text_idx": "#000401", "text": "Manko de mono kaj filmosteluloj"}, {"text_idx": "#000402", "text": "Nesufic\u0302a investo estas unu el la kau\u0306zoj de la malsukceso. La meza kosto de filmoprodukto en Usono jam atingas 50 milionojn da dolaroj, dum en C\u0302inio g\u0302i limig\u0302as al kelkaj milionoj da juanoj. La sukceso de \u201eHerooj\u201d s\u0302uldig\u0302as al granda monhelpo de la produktanto, kiu malavare investis 30 milionojn da dolaroj. La filmo enspezigis 200 milionojn da juanoj kaj kreis tute novan rekordon en la filma historio de C\u0302inio."}, {"text_idx": "#000403", "text": "Nuntempe kelkaj c\u0302inaj filmosteluloj, kiel Li Lianjie () kaj Zhou Runfa (, aktoras en Usono. Ilia valoro plialtig\u0302as. Li Lianjie kiel c\u0302efaktoro ec\u0302 havas la valoron de dek milionoj da dolaroj. Ili ne deziras reveni al C\u0302inio, c\u0302ar la usona filmindustrio volas restigi ilin c\u0302e si."}, {"text_idx": "#000404", "text": "Manko de mono kaj steluloj kondukis la c\u0302inajn filmojn en embarason. Malalta investo venigas filmojn malaltkvalitajn kaj sekve la c\u0302inaj filmoj perdas pli kaj pli da spektantoj. La c\u0302ina filmindustrio trovig\u0302as en neelirebla cirklo."}, {"text_idx": "#000405", "text": "Malgrau\u0306 tio la ministrejo pri kulturo vidas esperon. C\u0302ar en 2002 aperis \u201eHerooj\u201d kaj aliaj elstaraj filmoj, la enspezoj de filmoj produktitaj en C\u0302inio donis 40 % de la tutjara totala enspezo."}, {"text_idx": "#000406", "text": "Pli da informoj pri filmsteluloj troveblas interrete en Esperanto je /wiki/Aktoroj"}, {"text_idx": "#000407", "text": "Tiuj legantoj, kiuj dekomence abonis tiun c\u0302i revuon, scias, ke antau\u0306e mi planis eldoni semajnan magazinon. Por g\u0302i en 1978 mi ellaboris koncepton kun diversaj principoj kaj premisoj; por eldoni tian gazeton, necesus c\u0302irkau\u0306 10 000 abonantoj. Precipa problemo estis: kiel testi eventualan merkaton? Por lanc\u0302i novan periodaj\u0302on, eldonejoj kutime unue enketas per intervjuoj potencialajn abonontojn, poste \u2013 se rezultoj estas favoraj \u2013 per tiel nomata nul-numero detale testas s\u0302ancojn. Tio kostas terure multe, kaj por tio ne sufic\u0302is mia mono. Krome, kiel testi merkaton de Esperantujo, dise en la mondo? Nerealigebla plano. Do eblis nur, eldoni nul-numeron. SEMAJNO n-ro 0/78 aperis en septembro 1978. Multaj miris kaj tuj abonis, sed baldau\u0306 montrig\u0302is, ke la merkato ne estis sufic\u0302e granda por semajna gazeto. En printempo de l' posta jaro mi deklaris, ke la eksperimento fiaskis; SEMAJNO restis epizodo."}, {"text_idx": "#000408", "text": "Multaj bedau\u0306ris, aliaj triumfe mokis: \u201eC\u0302u ni ne tuj avertis vin, ke estas utopio?\u201d Ili ne komprenis, ke simple temis pri lau\u0306eble malmultekosta, praktike sola ebla metodo, testi la merkaton. Dekomence mi kalkulis ne nur pri eventuala sukceso sed same pri fiasko."}, {"text_idx": "#000409", "text": "Tute alia, neatendita reago venis kelkajn monatojn poste. Alvokis min eldonisto Torben Kehlet [kelet] el Belgio, proponante eldoni samtipan revuon monatan. Mia reago estis rigora \u201ene\u201d, c\u0302ar la koncepto estis ellaborita por semajna revuo kaj ne tau\u0306gis por monata aper-ritmo. Sed lau\u0306 li la intereso pri SEMAJNO montris, ke sendube oni s\u0302atus havi tian gazeton, sed ne kapablas elspezi relative altan sumon por semajn-gazeto. Sed lau\u0306 j\u0302urnalismaj kriterioj ne eblis simple transpreni la koncepton por monata gazeto. Precipa kaj gravega obstaklo estas, ke monata revuo neniel povas esti vere aktuala. Miaj hezito kaj skeptiko do estis grandaj; aliflanke la tento, tamen realigi la projekton, ankau\u0306 estis granda: c\u0302u ne estis pli bone havi monatan gazeton tiutipan ol neniun? Do mi ellaboris adaptitan koncepton kun multaj kompromisoj. En januaro 1980 aperis la unua numero de MONATO."}, {"text_idx": "#000410", "text": "Kompare al la origina koncepto, nun estis pli multaj distraj elementoj, kaj oni rimarkis la intencon aperigi magazinon por la tuta familio. Ni nun havis rubrikojn por infanoj kaj junuloj, pri hobioj, kaj artikol-serion. Rapide montrig\u0302is, ke ne estis problemo akiri sufic\u0302e multajn bonajn au\u0306torojn, sed multe pli malfacile estis kapti abonantojn. Tial Torben por varbi vojag\u0302is tra Usono, kaj mi en januaro 1981 prelegvojag\u0302is en Japanio."}, {"text_idx": "#000411", "text": "La revuo lau\u0306 enhavo kaj kvalito evoluis bone. Enketo inter la legantoj, kiun ni arang\u0302is fine de l' unua jaro, montris altgradan kontentecon. Mirige estis, ke 28 % legis c\u0302ion, kaj preskau\u0306 60 % plej grandan parton, tiel ke 88 % estis tiel nomataj intensaj legantoj \u2013 pri kio nur povus revi ordinara revuo. Tamen spite al tiu c\u0302i bona akceptig\u0302o kaj spite al c\u0302iaj niaj varbado kaj reklamado, la magazino ne furoris, la nombro de abonantoj ne kreskis trans la minimume necesaj 2000. Dum mi kiel sola redaktoro pro miaj profesiaj sperto kaj rutino sukcesis majstri la taskon, por Torben iom post iom estis tro strec\u0302e enpag\u0302igi, eldoni, presi kaj administri; sed helpantojn li ne povis dungi pro financaj kialoj. Do en printempo 1984 Torben, sen averti min, deklaris c\u0302esigi la eldonadon. Sekve en duobla, antau\u0306lasta numero 3/4 ni devis anonci la morton de MONATO, en ties kvina jaro. En mia komuniko mi avertis, cetere, ke pri tio kulpas ankau\u0306 neglektado flanke de l' oficiala Esperanto-movado, kiu simple ne volis kompreni, ke tia prestig\u0302a revuo estas ankau\u0306 bona propagandilo por la lingvo internacia."}, {"text_idx": "#000412", "text": "Eble tiu mia plendo efektive vekis kelkajn dormantajn funkciulojn, kiuj trovig\u0302is meze de preparoj por la 100-jara jubileo de Esperanto, kaj komprenis kia perdo estus, se g\u0302uste mallonge antau\u0306 tiu jubileo mortus la magazino. Estis precipe Gre\u0301goire Maertens [gregu\u0306a\u0301r martens], la tiama prezidanto de Universala Esperanto-Asocio (UEA), kiu strec\u0302is c\u0302iujn siajn fortojn por savi la gazeton \u2013 kun sukceso, c\u0302ar la posta numero ne estis, kiel anoncite, la lasta, kiel mi povis informi la legantojn. La solvo estis, ke Torben restos jure respondeca eldonisto kaj presisto (kaj tiel havos enspezon), sed administradon kaj faktan eldonadon transprenos Grafika Centro Antverpeno (GCA), kiu antau\u0306e jam kompostadis la revuon. Kvankam la centro estis filio de UEA, oni garantiis sendependecon de la magazino (sen kio mi ne dau\u0306rigus)."}, {"text_idx": "#000413", "text": "Kun nova elano c\u0302iuj kunlaborantoj dau\u0306rigis siajn aktivadojn, kaj la revuo evoluis pli kaj pli bone lau\u0306 enhavo. Kiam la universitato de La Laguna eldonis duvoluman sciencan verkon omag\u0302e al profesoro Juan Re\u0301gulo Pe\u0301rez, por tiu Serta Gratulatoria mi analizis du jarkolektojn (1982 kaj 1983) por kontroli, c\u0302u la pretendoj pri (precipe) internacieco vere estas plenumataj. La analizo plene konfirmis tion, kaj mi povis konkludi: \u201eLa tute alia metodo de MONATO demonstras, ke eblas alternativa informado helpe de la internacia lingvo Esperanto, c\u0302ar raportas nur indig\u0302enaj au\u0306toroj rekte en Esperanto.\u201d Kaj: \u201ePrincipoj kaj metodoj aplikataj de MONATO povus, sub certaj kondic\u0302oj, revoluciigi la nunan internacian inform-sistemon direkte al Nova Internacia Inform-Ordo postulata lau\u0306 la konataj diskutoj kadre de Unesko.\u201d"}, {"text_idx": "#000414", "text": "En 1988 MONATO alfrontis duan krizon. UEA decidis forlasi sian ekspansian politikon kaj komencis fermi oficejojn. Ankau\u0306 la oficejon en Antverpeno g\u0302i volis fermi. C\u0302ar tio signifus fortan baton ne nur por MONATO, sed ankau\u0306 por la loka Esperanto-movado, Flandra Esperanto-Ligo (FEL) komencis intertraktadojn kun UEA, kaj finfine estis decidite, ke FEL ac\u0302etos c\u0302iujn havaj\u0302ojn de GCA, kaj ke g\u0302i krome transprenos la dungadon de c\u0302iuj oficistoj. MONATO do povis pluvivi."}, {"text_idx": "#000415", "text": "En 1991 mi devis kau\u0306zi trian krizon de la revuo: c\u0302ar en mia profesia laboro en j\u0302urnalejo kaj pro sanproblemoj mi estis tro s\u0302arg\u0302ita, mi devis peti, ke oni serc\u0302u alian c\u0302efredaktoron. Sed, ho ve! Neniu au\u0306dacis transpreni tiun c\u0302i postenon. Dum monatoj la sorto de la magazino estis necerta, g\u0302is oni trovis solvon: ekde 1992 laboros skipo de redaktoroj sub gvido de redakcia sekretario Paul Peeraerts [pe\u0301rarc]; mi kiel c\u0302iunumera kolumnisto garantios certan kontinuecon. Estis grava cezuro en la historio de la revuo, kiu dum la postaj jaroj s\u0302ang\u0302ig\u0302is multe; en tiu periodo amaskomunikiloj g\u0302enerale ig\u0302is pli kaj pli distraj, precipe sub influo de privata, komerca televido."}, {"text_idx": "#000416", "text": "En 1998 aperis kelkaj artikoloj en la magazino, kiuj c\u0302agrenis plurajn homojn; unu el ili, William Auld [u\u0306iljam old], ec\u0302 furiozigite forlasis sian postenon de redaktoro. Tio alarmis min, kaj s\u0302ajnis al mi, ke sub fakta c\u0302efredaktoro tiaj skandaletoj ne okazus. C\u0302ar tiam mi retirig\u0302is en mia profesia laboro el strec\u0302a al pli trankvila posteno, mi povus reveni al posteno de c\u0302efredaktoro de MONATO kun reduktita tasko, precipe kontrola. Paul Peeraerts kaj la eldonejo Flandra Esperanto-Ligo akceptis, kaj do ekde 1999 mi denove plenumas tiun c\u0302i funkcion."}, {"text_idx": "#000417", "text": "Dum tiuj lastaj kvar jaroj, tamen, la situacio de presitaj komunikiloj, nelaste pro furoranta Interreto, draste s\u0302ang\u0302ig\u0302is, tiel ke iuj jam au\u0306guras finon de la presitaj periodaj\u0302oj. Kia do estas la perspektivo de MONATO en ties 25a jaro? Neniu povas scii au\u0306 prognozi. Dependos precipe de legantoj kaj abonantoj, c\u0302u kaj kiom longe eltenos la revuo."}, {"text_idx": "#000418", "text": "Kiam kun Torben Kehlet mi fondis tiun c\u0302i revuon, probable neniu \u2013 ankau\u0306 mi ne \u2013 povis imagi, ke iam g\u0302i atingos sian 25an jaron. Des pli mi g\u0302ojas, ke nun ni eniras tiun modestan jubileon. Modeste, ne pompe, ni volas festi g\u0302in. Modeste, c\u0302ar la sukceso de tiu c\u0302i unika magazino estas nur relativa: g\u0302ia eldonkvanto, la nombro de vendataj ekzempleroj, g\u0302is hodiau\u0306 ne konsiderinde superis la magian ciferon 2000. Tio ne sufic\u0302as por vere prosperi, nur por vivteni la gazeton. Kaj la perspektivo nun, kiam en vastaj partoj de l' mondo regas ekonomia krizo, ne estas esperiga, c\u0302ar por multaj homoj MONATO estas luksaj\u0302o, kiun ili ne (plu) povas pagi."}, {"text_idx": "#000419", "text": "Okaze de la jubileo ni jen kaj jen dum la jaro aperigos artikolojn pri la revuo; en tiu c\u0302i numero, ekzemple, vi trovas koncizan historion pri la magazino. Aliaj artikoloj de diversaj au\u0306toroj traktos specialajn aspektojn ligitajn pli-malpli rekte al MONATO, g\u0302iaj evoluo kaj historio. Tiuj el vi, kiuj dekomence legis la gazeton, scias kiom multe g\u0302i s\u0302ang\u0302ig\u0302is. 25 jaroj estas longa tempo, kaj kun la tempoj kompreneble aliig\u0302as ankau\u0306 gustoj kaj preferoj de au\u0306toroj, redaktantoj kaj legantoj; konsekvence la revuo hodiau\u0306 havas konsiderinde alian karakteron ol la komencaj numeroj. Kerne tamen la magazino sendube restis la sama: g\u0302i klopodas speguli problemojn kaj temojn de aktualaj mondo kaj socio. Kiel ajn, MONATO firme establig\u0302is en la Esperanto-kulturo kiel unu el ties plej prestig\u0302aj gazetoj. Permesu, ke almenau\u0306 pri tio ni fieretu."}, {"text_idx": "#000420", "text": "Krome ni kompreneble klopodos, kiel kutime, liveri al vi ankau\u0306 c\u0302i-jare interesan kaj profesi-nivelan magazinon kun varia kaj bunta enhavo. Cetere, se vi volas gratuli, gratulu ne nur nin sed precipe vin mem. C\u0302ar sen vi, niaj fidelaj abonantoj, la gazeto ne ekzistus tiom longe. Al pliaj 25 jaroj!"}, {"text_idx": "#000421", "text": "Post malkonstruo de Sovetio kaj malfondo de la Varsovia Traktato oni logike atendis nuligon de Nord-Atlantika Traktat-Organizaj\u0302o (NATO). Dum jardekoj oni pravigis g\u0302in kiel reagon al la sovetia dang\u0302ero."}, {"text_idx": "#000422", "text": "Sed kio okazis? Anstatau\u0306 g\u0302in likvidi, oni g\u0302in fortigis. NATO proprigis al si la rajton interveni en iu ajn parto de la mondo kaj tiel transprenis la devojn de Unuig\u0302intaj Nacioj (UN). Tion indikas, ekzemple, la milito kontrau\u0306 Jugoslavio sen mandato de la Sekureca Konsilio de UN kaj kontrau\u0306 ties c\u0302arto. La registaroj de la NATO-landoj kaj precipe Usono tiel plistrec\u0302is la situacion en Jugoslavio kaj instigis interpopolan militon cele al malkonstruo de la lando. Kroman ekzemplon liveras la atako kontrau\u0306 Afganio, kiu lezis bazajn humanajn principojn, inkluzive de la vivoj de civitanoj kaj de militkaptitoj. Suferis ankau\u0306 la landa infrastrukturo."}, {"text_idx": "#000423", "text": "Tro fortas la influo de Usono rilate NATO-n, kiu farig\u0302is ilo por altrudi usonajn celojn. Samtempe aliaj landoj, inkluzive de tiuj en Eu\u0306ropo, riskas esti entirataj en novan armadon por servi al usona politiko: dume tamen kaj Usono kaj g\u0302iaj aliancanoj finance elc\u0302erpig\u0302os. Certe la nuna monda armado, por ne paroli pri novaj kaj multekostaj kosmaj armiloj, pleje minacas tergloban sekurecon."}, {"text_idx": "#000424", "text": "Eu\u0306ropo bezonas ion alian. G\u0302i bezonas certigi pacon en sia kontinento kaj konstrui pacajn rilatojn kun aliaj nacioj. Tion ne povas fari agresema alianco, kiu dubigas la rolon de UN. Por Eu\u0306ropo kaj g\u0302iaj s\u0302tatoj estas vivgrave konservi suverenecon, inkluzive de la povo decidi pri propraj aferoj kaj sin defendi, antau\u0306 ol eniri novajn militajn aventurojn. Nepras nova ordo en Eu\u0306ropo bazita sur egaleco kaj digno kaj sin apoganta sur eventuale reformita UN."}, {"text_idx": "#000425", "text": "En junio 2003 okazis la plej granda evento en la historio de irlanda sporto. Temis pri la Specialaj Olimpikoj, en kiuj mense handikapitaj atletoj el multaj landoj montris siajn kapablojn en diversaj sportbranc\u0302oj. G\u0302i estis la unua fojo ekde la fondig\u0302o de la Specialaj Olimpikoj, kiam la evento okazis ekster Usono. La inau\u0306guro okazis en la nova dublina stadiono de la gaela atleta asocio. La olimpikojn oficiale malfermis Nelson Mandela, la eksprezidanto de Sud-Afriko. C\u0302eestis ankau\u0306 diversaj aliaj eminentuloj: fratino de eksprezidanto Kennedy de Usono, aktoro Arnold Schwarzenegger [s\u0302varceneger], boksisto Muhammad Ali. En la koncerto, kiu estis parto de la oficiala malfermo, partoprenis bone konataj artistoj: Jon Bon Jovi [j\u0302on bon j\u0302ovi], la grupo U2, ktp."}, {"text_idx": "#000426", "text": "Dum la tuta semajno de la konkursoj, la amikeca spirito, kapabloj kaj kurag\u0302o de la partoprenantoj vekis viglan intereson kaj simpation en la publiko, kiu amase c\u0302eestis kaj subtenis c\u0302iujn sporteventojn. Oni konsentis, ke la ludoj estis ege sukcesaj kaj devus inspiri la tutan mondon, atentigante c\u0302iujn pri la bezonoj kaj potencialoj de handikapuloj."}, {"text_idx": "#000427", "text": "Komence de la semajno aperis en c\u0302iuj irlandaj j\u0302urnaloj kaj revuoj granda anonco bonvenigante la partoprenantojn per la vorto BONVENON en 50 lingvoj, inkluzive de Esperanto."}, {"text_idx": "#000428", "text": "La interbalkana beletra komisiono kun centra oficejo en Sofio (Bulgario) aljug\u0302is la grandan premion \u201eBalkanika 2002\u201d por balkanpopola beletraj\u0302o. G\u0302in gajnis la albana verkisto Fatos Kongoli. Li diplomitig\u0302is pri matematiko en 1967, poste instruis dum kelkaj jaroj en kamparo. Samtempe Fatos verkis novelojn, rakontojn kaj romanojn. La beletro devigis lin forlasi instruadon kaj ekokupig\u0302i nur pri la arto. Rezulte li farig\u0302is tre populara enlande kaj eksterlande. Inter liaj plej konataj verkoj estas: \u201eLa drako de eburo\u201d, \u201eLa felo de la kano\u201d, \u201eLa karuselo\u201d kaj multaj aliaj. Kelkaj el c\u0302i tiuj verkoj estas jam tradukitaj en aliajn lingvojn. Franclingve haveblas kvar titoloj, itale, germane kaj greke po unu."}, {"text_idx": "#000429", "text": "En la usona anglikana eklezio, en la episkopejo de New Hampshire [nju hems\u0302e], oni havas novan episkopon. En si mem nenio mondskue nova, oni pensus. Sed episkopo Robinson estas gejo. Kaj en multaj landaj eklezioj la anglikanoj nun protestas, precipe en la \u2013 tre grandnombraj \u2013 afrikaj episkopejoj: lau\u0306dire nun Satano regas eklezie ... Oni jam parolas pri eklezia dissplitig\u0302o. El Afriko nun sonas, ke gejeco ne estas akceptebla en la eklezio, kaj gejeco ne estas akordigebla kun la afrika tradicio, kaj trie. ke g\u0302i estas kontrau\u0306-natura."}, {"text_idx": "#000430", "text": "Unue: temas c\u0302efe pri la gurdata misinterpretado de l' Sodom-sceno el Genezo 19, kiu lige al Jeh\u0302ezkel 16: 49 kaj simile fakte kondamnas malgastemon kaj akaparemon. Due: se gejeco vere neniel estus parto de la malnovaj afrikaj tradicioj, kial do feste rekonas la romkatolika eklezio tutan aron da junaj ugandanoj kiel martirojn: reg\u0302o Mu\u0306anga ilin uzis (au\u0306 volis uzi) kiel gejajn sekssklavojn, sed de l' misiistoj ili lernis, ke gejeco ne estas bona; ili mortis martire en 1885 kaj 1886. La vero estas, ke gejeco estas neneebla ero de nia tutmonda homa historio. Trie: la antau\u0306a direktoro de l' amsterdama zoologia g\u0302ardeno Artis ofte gvidis ekskursojn lau\u0306 ejoj de pluraj bestospecioj, por ke la publiko konstatu, ke geja agado okazas relative ofte c\u0302e multe da malsamaj bestospecioj, same kiel tra la jarcentoj c\u0302iam ankau\u0306 c\u0302e ni homoj."}, {"text_idx": "#000431", "text": "En Eu\u0306ropo, iom post iom, oni ektraktas gejojn, kiel oni devas trakti senescepte c\u0302iujn, nome kiel normalajn homojn. Cetere, la ordininta episkopo diris, ke li episkopigis jam plurajn pastrojn, pri kies gejeco li sciis. Vere nova aspekto do estas nur, ke Robinson publike konfesis sin gejo \u2013 ankau\u0306 tio estas pas\u0302o al normaleco. En Afriko bedau\u0306rinde ankorau\u0306 en multaj landoj oni aplikas kruelajn kontrau\u0306-gejajn leg\u0302ojn, siatempe enkondukitajn de tiamaj eu\u0306ropaj koloniistoj. Sed espereble ankau\u0306 tie iom post iom oni transiros al pli humana sinteno. La unuaj signoj jam okazas: Sud-Afriko, ekzemple, en sia konstitucio jam garantias ne-diskriminacion, ankau\u0306 de samseksemuloj."}, {"text_idx": "#000432", "text": "Espereble ankau\u0306 eklezie oni farig\u0302os pli humana. Jesuo ja predikis la amon."}, {"text_idx": "#000433", "text": "Lau\u0306 sia temo, c\u0302i tiu artikolo ne tute tau\u0306gas por la rubriko \u201eArto\u201d. Tamen estas du kialoj, pro kiuj g\u0302i prezentig\u0302as g\u0302uste c\u0302i tie. La unua estas, ke la interesega teksto ja tute konvenas al la temo \u201eLa manuskriptoj ne brulas\u201d, kaj la dua estas, ke en la hodiau\u0306a artikolo trovig\u0302as malgranda referenco al la antau\u0306a, verkita, interalie, de la sama au\u0306toro. La redaktoro."}, {"text_idx": "#000434", "text": "Antau\u0306 tri jaroj en Germanio estis eldonita libro Dies Kind soll leben. Die Aufzeichnungen der Helene Holzman 1941-1944 (C\u0302i tiu infano devas vivi. Notoj de Helene Holzman 1941-1944). La libro, baldau\u0306 tradukita en plurajn lingvojn, ig\u0302is unu el la plej legataj en Germanio kaj ricevis prestig\u0302an premion. La au\u0306torino de la notoj ne vidis la libron. S\u0302i pereis en au\u0306toakcidento en 1968. La libron preparis kaj eldonis s\u0302ia filino Margarete Holzman [holcman] kaj verkisto Reinhard Kaiser [rajnhard kajzer]."}, {"text_idx": "#000435", "text": "Helene Holzman, antau\u0306 la edzinig\u0302o Czapski [c\u0302apski], naskig\u0302is en 1891 en germana urbo Jena. Helene estis kapabla pentristino, lernantino de ekspresionisto Beckman [bekman]. En 1922 s\u0302i geedzig\u0302is kun librovendisto Max Holzman. Pro la persekutoj pro la judeco de Max, la paro, kun du filinoj Marie kaj Margarete, venis en Kaunas, la tiaman provizoran c\u0302efurbon de Litovio. Tie Max establis librovendejon de eksterlandaj eldonaj\u0302oj. Helene instruis la germanan lingvon. Post 1933, kiam en Germanio ekregis fas\u0302istoj, la librovendejo ig\u0302is renkontig\u0302loko por rifug\u0302intaj artistoj. Tiam s\u0302ang\u0302ig\u0302is ankau\u0306 la rilato de iuj klientoj. G\u0302is tiam Max por c\u0302iuj estis germano, tamen nun por la germana klientaro li ig\u0302is judo. Pro tio ili ne plu vizitadis la librovendejon. Tamen litovaj amikoj restis: ili ne interesig\u0302is pri la deveno de la familio Holzman. Max kaj Helene ricevis civitanecon de Litovio. G\u0302i protektis ilin dum ilia vojag\u0302o tra Germanio."}, {"text_idx": "#000436", "text": "En la somero de 1940 Litovio estis aneksita al Sovetio. La librovendejo estis naciigita. Lau\u0306 stalinisma mezuro, Max kaj Helene estis burg\u0302oj, kaj ilin atendis sola vojo \u2013 al siberia bagnado. Ili evitis la deportadon, urg\u0302e trovinte laboron en la j\u0302us c\u0302efurbig\u0302inta Vilnius."}, {"text_idx": "#000437", "text": "La 22an de junio 1941 Germanio komencis militon kontrau\u0306 Sovetio. Post du tagoj la nazia armeo okupis urbon Kaunas. Tuj komencig\u0302is persekutoj kaj murdoj. Max Holzman estis arestita jam en la unua tago kaj baldau\u0306 estis mortigita. Ilia 17-jara filino Marie, post la unua (nur 3-taga) aresto, estis denove arestita kiel komsomolanino kaj malamika spiono. Oni denuncis s\u0302in c\u0302e Gestapo pro tio, ke s\u0302i, vizitante konatajn soldatojn en lazaretoj, plej ofte parolis pri paco, ajnamaniere atingenda. Helene serc\u0302is helpon, por ke iu defendu Marie, tamen neniu volis riski. Post tri monatoj Marie estis mortpafita en la Nau\u0306a Fuorto."}, {"text_idx": "#000438", "text": "Helene Holzman faris c\u0302ion por savi la duan filinon. Pro la c\u0302iutaga timo, ili decidis, ke laboro en iu s\u0302tata ofico estus pli sekura por Margarete (g\u0302is tiam s\u0302i laboris en privata buroo de tradukistoj). Al Helene helpis konata g\u0302enerala konsiliano, kiu, kvankam okupis altrangan postenon, tamen estis malamiko de nazioj. Li akceptis Margarete kiel sekretariinon en sian oficejon kaj promesis s\u0302in protekti. Tamen, bedau\u0306rinde, li ne plenumis la promeson, kaj fojfoje, ebria, elbabilis la c\u0302efan sekreton de Margarete: pri la sorto de s\u0302ia patro. Al Margarete kaj Helene ekminacis granda dang\u0302ero. Ilin serc\u0302is la polico. Gefratoj de la konsiliano, ordinaraj kamparanoj, log\u0302antaj en iu fora litova arbaro, konsentis kontrau\u0306 monpago provizore kas\u0302i Helene kaj Margarete. La lastan nokton antau\u0306 la forveturo Margarete kaj Helene pasigis en la hejmo de la konsiliano. Margarete dormis, Helene sidis apud la lito. La mastro drinkis kaliketon post kaliketo, rakontis pri sia vivo, sed poste li rigardis al la dormanta Margarete kaj diris: \u201eC\u0302i tiu infano devas vivi!\u201d C\u0302i tiuj vortoj por Helene ig\u0302is devizo. S\u0302i c\u0302iam memoris ilin poste, savante infanojn el la getto de Kaunas."}, {"text_idx": "#000439", "text": "Helene kaj s\u0302ia filino evitis getton kaj dum la tuta tempo savadis aliajn. Tion ili faris ne solaj \u2013 organizig\u0302is grupeto da virinoj. Inter tiuj estis rusaj junulinoj, nevino de Helen el Freiburg, litova kuracistino Elena Kutorgiene\u0307 (interesa detalo: sur la tombos\u0302tono de Kutorgiene\u0307 inter la litova teksto estas ruslingva frazo: \u201ePligrandigi la kvanton de bono en la mondo\u201d). Ili kas\u0302e enportadis en la getton mang\u0302aj\u0302ojn, paperon. Ili sukcesis eltiri el la getto amikojn de la familio Holzman \u2013 komponiston Edwin Geist kaj lian edzinon Lyda. Kiel memoras Margarete, en ilia magra milita hejmo konstante trovig\u0302is judaj infanoj. Helene c\u0302iam kunhavis venenon, por ke nazioj ne kaptu s\u0302in viva. La grupeto plenumadis plej diversajn, fojfoje apenau\u0306 plenumeblajn taskojn. La perspektivo ne g\u0302ojigis. Tamen post la stalingrada batalo aperis espero je plibonig\u0302o. Ve, sekvis plia kruelaj\u0302o: en marto de 1944 en la getto c\u0302iuj infanoj kaj maljunuloj estis murditaj."}, {"text_idx": "#000440", "text": "La 1an de au\u0306gusto 1944 en Kaunas eniris la Rug\u0302a Armeo. Helene kaj Margarete postvivis. Kvankam g\u0302is la fino de la milito estis ankorau\u0306 8 monatoj, por Helene, bons\u0302ance, g\u0302i jam finig\u0302is. Tiam s\u0302i komencis priskribi c\u0302ion, kion s\u0302i vidis, kion suferis, pri la tragikaj sortoj de siaj amikoj. Helene krajone registris kruelaj\u0302ojn de la milito en tri dikaj kajeroj, entute sur pli ol 700 pag\u0302oj. Pli ol duonjarcenton la manuskripto de Helene kus\u0302is nekonata al la socio. La notojn c\u0302e Margarete en Goetingen trovis verkisto Reinhard Kaiser, kiu kolektis materialon por sia libro. Postsignoj de historio pri herooj de estonta libro kondukis lin al Margarete (tiutempe Helene jam estis forpasinta). Tiel naskig\u0302is c\u0302i tiu kortus\u0302a, tre au\u0306tenta libro. En g\u0302i Helene nenion kondamnas, vi ne trovos tie ec\u0302 guteton da nacia malamikeco. S\u0302i montras, ke ec\u0302 en plej kruelaj cirkonstancoj homo povas elekti."}, {"text_idx": "#000442", "text": "La rezulto de la referendumo pri eu\u0306ro en septembro 2003 estis forta \u201ene\u201d per 56 % kontrau\u0306, nur 42 % por kaj 2 % da blankaj au\u0306 nevalidaj voc\u0302oj."}, {"text_idx": "#000443", "text": "Kvankam Svedio, kontrau\u0306e al Danio kaj Britio, ne havas lau\u0306juran rajton rifuzi enkonduki eu\u0306ron se la lando plenumas la Mastrih\u0302t-kondic\u0302ojn, la svedoj la 14an de septembro 2003 havis referendumon pri la demando \u201ec\u0302u vi opinias, ke Svedio enkonduku eu\u0306ron kiel valuton?\u201d La kau\u0306zo de tiu s\u0302ajne stranga proceduro estas, ke antau\u0306 la referendumo pri alig\u0302o al Eu\u0306ropa Unio (EU) en 1994, la gvidaj politikistoj kun emfazo diris, ke la tiama referendumo ne temos pri membreco en la valutunio, sed \u201enur\u201d pri membreco en la EU. Do, oni post la referendumo de 1994 ankorau\u0306 ne ricevis popolan aprobon al membreco en la valutunio."}, {"text_idx": "#000444", "text": "La vojon al \u201ene\u201d borderis pluraj okazaj\u0302oj. En 1996 s\u0302tata komisiono, konsistanta el gvidaj ekonomikistoj kaj politiksciencistoj, prezentis raporton, kies konkludo estis: \u201ePost pesado de la argumentoj, lau\u0306 nia taksado, la ekonomiaj argumentoj nun parolas kontrau\u0306 sveda partopreno en la valutunio. La politikaj argumentoj sume parolas por partopreno. Konsiderinte kaj la ekonomiajn kaj la politikajn argumentojn, ni konkludas, ke tiuj faktoroj, kiuj parolas kontrau\u0306 sveda partopreno jam en 1999, estas pli fortaj ol tiuj, kiuj parolas por partopreno.\u201d"}, {"text_idx": "#000445", "text": "Koncerne la ekonomiajn argumentojn, la komisiono esence bazig\u0302is sur la teorio pri optimuma amplekso de teritorio kun komuna valuto. Komuna valuto signifas, ke malaperas la kostoj kaj g\u0302enoj de mons\u0302ang\u0302o, transkalkulado de prezoj kaj asekurado kontrau\u0306 kurzos\u0302ang\u0302oj; komercado plifacilig\u0302as. Tiaj argumentoj parolas por granda teritorio de komuna valuto, eble la tuta mondo."}, {"text_idx": "#000446", "text": "Aliflanke, malsamaj landoj \u2013 ec\u0302 partoj de landoj \u2013 evoluas malsame kaj ne c\u0302iam estas en la sama fazo de la konjunktura ciklo. Tio signifas, ke efika stabiliga politiko postulas malsamajn nivelojn de, ekzemple, interezoj, sed komuna valuto malebligas monpolitikon1 adaptitan al la bezono de specifa lando. Tiu argumento parolas por malgranda amplekso de valutoteritorio."}, {"text_idx": "#000447", "text": "El tiaj kontrau\u0306aj argumentoj venis konkludo, ke valutoteritorio estu nek tro granda, nek tro malgranda. Eu\u0306ropo eble estas pli ol optimume granda, sed aliflanke, unu sola lando \u2013 precipe se g\u0302i estas malgranda \u2013 vers\u0302ajne konsistigas malpli ol optimume grandan valutoteritorion."}, {"text_idx": "#000448", "text": "Pluraj gvidaj politikistoj longe estis skeptikaj pri la valutunio, certe influitaj de la komisiona raporto. La c\u0302efministro Go\u0308ran Persson en 1997 karakterizis la union kiel \u201etremantan projekton\u201d. Do, la samajn politikistojn trafis malfacilaj\u0302oj, kiam ili post kelkaj jaroj per c\u0302iaj argumentoj forte argumentis por alig\u0302o al la valutunio. Ili estis ripete memorigataj pri la kontrau\u0306argumentoj, kaj ne sukcesis persvadi la popolon."}, {"text_idx": "#000449", "text": "Pro la perdo de s\u0302tata monpolitiko okaze de alig\u0302o al la valutunio, la registaro en 2000 nomumis alian komisionon, kies tasko estis ekspertizi, kiel stabiliga fiska politiko2 de la registaro kaj parlamento kompensu la perdon de la monpolitiko de la s\u0302tata centra banko. La nura nomumo de tia ekspertizo donis la impreson, ke la adopto de eu\u0306ro estus riska afero."}, {"text_idx": "#000450", "text": "Tiu impreso de risko plifortig\u0302is dum jarlonga diskutado kaj postulado de la Konfederacio de Svedaj Sindikatoj pri starigo de s\u0302tataj bufrofondusoj. La intenco estis, ke tiaj fondusoj plifaciligu la ekonomian politikon, kiam la s\u0302tata monpolitiko estos perdita kaj la fiska politiko devos teni sin ene de la kadroj de la Stabiliga kaj Kreskiga Pakto."}, {"text_idx": "#000451", "text": "Al la venko de \u201ene\u201d certe kontribuis ankau\u0306 taktikaj mistrafoj de la jes-flanko post la komencig\u0302o de intensa jes-kampanjo (pro subita, granda supereco de \u201ene\u201d en opinienketoj) printempe de 2003:"}, {"text_idx": "#000452", "text": "Kiam la c\u0302efministro Go\u0308ran Persson grumblis, c\u0302ar kelkaj ministroj publike kontrau\u0306is alig\u0302on al la valutunio, li ricevis kontrau\u0306 si debaton pri tio, ke li praktikas bus\u0302os\u0302topilan metodon anstatau\u0306 kurag\u0302igi liberan c\u0302iuflankan diskutadon."}, {"text_idx": "#000453", "text": "Kiam la prezidanto de la centra organizaj\u0302o de entreprenoj, So\u0308ren Gyll, en televida intervjuo pri eu\u0306rokritikaj eldiroj de la populara industriministro Leif Pagrotsky kolere eksplodis, ke \u201ePagrotsky silentu au\u0306 demisiu\u201d, li donis la impreson, ke la ekonomiaj potenculoj volas malhelpi demokratian politikan procezon."}, {"text_idx": "#000454", "text": "Kiam la socialdemokrata ministrino pri eksterlandaj aferoj, Anna Lindh, elpas\u0302is kun debatartikolo kaj gazetara konferenco kune kun la estro de la firmao Ericsson kaj pledis por \u201ejes\u201d kelkajn tagojn antau\u0306 ol iu murdis s\u0302in, ne c\u0302iuj aprezis tiun kunan geston. G\u0302i okazis en jaro, kiam skandaloj pro avareco de tropagataj direktoroj kau\u0306zis plurfoje artikolojn en la amaskomunikiloj, kaj kelkaj interpretis s\u0302ian kunagadon kun la Ericsson-estro Svanberg kiel perfidon kontrau\u0306 s\u0302iaj idealoj."}, {"text_idx": "#000455", "text": "Kiam gravaj eu\u0306ropaj politikistoj, kiel la germana ministro pri eksterlandaj aferoj Joschka Fischer, aperis en Svedio por helpi la jes-kampanjon, tio ne estis vera helpo. Multaj vers\u0302ajne vidis en tio impertinentan arogon de eu\u0306ropaj pintuloj enmiksig\u0302i en svedan decidon."}, {"text_idx": "#000456", "text": "Eble ankau\u0306 la spektaklaj reklamagadoj de la jes-flanko \u2013 anoncegoj en j\u0302urnaloj, belaj multekostaj afis\u0302oj c\u0302ie en la urboj, malavara traktado de vizitantoj c\u0302e kampanjo-arang\u0302oj \u2013 ne efikis en la intencitan direkton. Kompare kun la maldensa reklamado de la ne-flanko, ili nur demonstris, kiom grandajn monrimedojn la jes-flanko posedas. J\u0302urnalistoj spekulativis pri tio, c\u0302u Svenskt Na\u0308ringsliv, la centra organizaj\u0302o de entreprenoj, investis 300 (au\u0306 ec\u0302 500) milionojn da svedaj kronoj en la jes-kampanjo, dum la ne-flanko devis kontentig\u0302i per kelkdekoj, c\u0302efe el s\u0302tata disdono al ambau\u0306 flankoj por informado."}, {"text_idx": "#000457", "text": "Pli egaleca estis la batalo en la televido kaj en la j\u0302urnaloj. Kvankam preskau\u0306 c\u0302iuj j\u0302urnaloj en siaj politikaj c\u0302efartikoloj pledadis por \u201ejes\u201d, la situacio estis alia en la sekcioj de leteroj de la legantoj kaj debatartikoloj de eksteruloj. Tie abundis ambau\u0306flankaj argumentoj, eble malpli bele enpakitaj ol tiuj, kiujn liveris la reklamagentejoj, sed g\u0302enerale pli analizaj kaj pli konkretaj."}, {"text_idx": "#000458", "text": "Multaj, kiuj donis nean voc\u0302on, evidente faris tion ne g\u0302uste pro la valutunio sed pro malkontento pri aliaj rezultoj de la EU-membreco. Ilustraj\u0302o pri tio estas televida intervjuo kun vartolerneja instruistino. S\u0302i balotis \u201ene\u201d pro iritig\u0302o pri nenecesa enmiksig\u0302emo de la EU. Por s\u0302ia infang\u0302ardeno oni devis ac\u0302eti novan sablon de fora loko, c\u0302ar la sableroj de tiu sablo, kiu jam estis en la sablokestoj, ne havis la grandecon, kiun EU-direktivo preskribis. S\u0302i timis, ke membreco en la valutunio pligrandigus la emon de EU enmiksi sin en similajn detalojn, pri kiuj prefere naciaj au\u0306 ec\u0302 lokaj respondeculoj povus decidi."}, {"text_idx": "#000459", "text": "Sume, pluraj aferoj influis la nean balotrezulton. Multaj konvinkig\u0302is, ke la valutunio estas riska projekto, kiun la politika kaj ekonomia elitoj \u2013 ne nur la enlandaj \u2013 volas trudi al la popolo, sed ne por la popolo. La baza demando, c\u0302u pli granda valutoteritorio estus oportuna, se oni pesas la plifaciligon de komercado kontrau\u0306 la malfaciligon de konjunkturstabiliga politiko, eble ne estis la plej decida."}, {"text_idx": "#000460", "text": "1. Monpolitikon faras la centra banko. Ties manifestaj instrumentoj estas c\u0302efe la nivelo de la gvida interezo kaj la monkvanto (kiuj siavice povas esti s\u0302ang\u0302itaj per diversaj teknikoj)."}, {"text_idx": "#000461", "text": "2. Fiskan politikon (bug\u0302etpolitikon) faras la parlamento kaj registaro per enspezoj kaj elspezoj de la s\u0302tata bug\u0302eto."}, {"text_idx": "#000463", "text": "La destino de rubaj\u0302oj estas akuta problemo en nia nuntempa socio. C\u0302i-sube vi povas legi pri originala metodo por reuzi forj\u0302etaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000464", "text": "Antau\u0306 pli ol 30 jaroj la usona arkitekto Michael Reynolds [majkl rejnolds] akceptis la defion konstrui domon el materialoj, kiuj ie vagadas kaj kiujn li do povis preni senpage. Post kelkaj eksperimentoj kun konstrueroj, faritaj el malplenaj ladskatoloj, kaj muroj, masonitaj el malplenaj boteloj, li ekpensis pri au\u0306topneu\u0306oj. Provante, li malkovris, ke se li plenigas ilin per forte kunpremita grundo, li disponas idealajn konstrublokojn. Lia sukceso komencig\u0302is, kiam li konsciis, ke rubaj\u0302o ne estas forj\u0302etenda, sed rikoltenda. La rikolto de la nova tempo."}, {"text_idx": "#000465", "text": "Intertempe tiu pensmaniero de Michael popularig\u0302is kaj perfekte akordig\u0302is kun alia nova tendenco en arkitekturo, nome memkonstruado. C\u0302iam pli da homoj serc\u0302as eblojn mem projekti kaj konstrui sian domon. Pluraj el ili trovis la vojon al Taos en Nov-Meksiko, kie Michael ac\u0302etis terenon por ebligi al ili realigi siajn revojn."}, {"text_idx": "#000466", "text": "Intertempe estig\u0302is tie tri komunumoj, kies log\u0302antoj mem konstruis domojn, kies muroj konsistas parte el au\u0306topneu\u0306oj, malplenaj boteloj kaj ladskatoloj. La domoj brilas fabele kaj ligas sciencfikcion kun natura simpleco. Poeziema j\u0302urnalisto priskribis ilin jene: ships sailing on the seas of tomorrow (s\u0302ipoj, velantaj sur la morgau\u0306aj maroj). Pro tio aperis la nomo earthship (ters\u0302ipo)."}, {"text_idx": "#000467", "text": "Ters\u0302ipo estas konstruaj\u0302otipo, ellaborita de la usona arkitekto Michael Reynolds kaj povanta funkcii sendepende de publikaj utilaj\u0302okompanioj kaj duktoj. Ters\u0302ipo devas konformi al jenaj kriterioj:"}, {"text_idx": "#000468", "text": "1. La projekto bazig\u0302as sur la maksimuma uzo de varmomaso, tiel ke la interna temperaturo restas c\u0302irkau\u0306 17 gradoj celsiaj sen aldona hejtado. Tion oni atingas parte per enfosado de la domoj, per la konstruo de subtenantaj muroj el au\u0306topneu\u0306oj, plenigitaj per premita grundo, kaj per konstruo de vitra forcejo c\u0302e la suda flanko."}, {"text_idx": "#000469", "text": "2. Per suna, venta kaj akva energioj g\u0302i provizas sin per propra energio."}, {"text_idx": "#000474", "text": "C\u0302iu ters\u0302ipo do estas speco de biosfero, kaj tial Michael Reynolds nomas sin mem ne arkitekto, sed biotekto."}, {"text_idx": "#000475", "text": "Centoj da homoj en norda kaj suda Ameriko, Japanio kaj Au\u0306stralio jam pruvis, ke ili mem povas konstrui tiujn evidentajn modelojn de medioedukado helpe de normigitaj konstruskatoloj kaj instrukcioj Earthship (volumoj I, II kaj III) au\u0306 pere de instrua vidbendo From the Ground Up."}, {"text_idx": "#000476", "text": "Pliajn informojn en la angla oni povas trovi c\u0302e ."}, {"text_idx": "#000477", "text": "Fakte Michael Reynolds disvolvis konstrustilon, kiu perfekte kongruas kun la celoj de la protokolo de Kioto por malpliigi la forcejan efikon pro fosilia bruligo. C\u0302iuj landoj, kiuj alig\u0302is al tiu traktato, povus profiti pro disvolvig\u0302o de la ters\u0302ipoprincipoj kaj tiel partopreni en la redukto de CO2-ellaso."}, {"text_idx": "#000478", "text": "Michael Reynolds efektivigis serion da eksperimentoj por aplikebligi la ters\u0302ipoprincipojn en c\u0302iuj klimatozonoj. La rezultoj estas priskribitaj en lia plej nova libro Comfort in Any Climate (Komforto en iu ajn klimato)."}, {"text_idx": "#000479", "text": "La unua, kiu intencis konstrui ters\u0302ipon en Eu\u0306ropo, estas nederlandanino, Josephine Overeem, kiu stag\u0302is en Nov-Meksiko pri la konstruado de ters\u0302ipo. S\u0302i volis malfermi informadocentron en la belgaj Ardenoj. S\u0302i akiris permeson, kaj Michael Reynolds projektis la centron. Lastmomente la valona urbestro tamen haltigis la planon. Intertempe Michael Reynolds jam estis alveninta kun plena konstruskipo. Por ke lia vojag\u0302o ne estu vana, li konstruis remizon en la stilo ters\u0302ipa en la g\u0302ardeno de la brusela vilao de Josephine. La belgoj, kiuj partoprenis en tiu c\u0302i aventuro, fondis lokan asocion Earthship Belgium. Ili nuntempe kunlaboras kun disvolvoentrepreno en Antverpeno, kiu okupig\u0302as pri reasignado de terenoj en la nordo de la urbo. Tie Earthship Belgium volas starigi dokumentadocentron."}, {"text_idx": "#000480", "text": "En la pasinta jaro oni konstruis prov-ters\u0302ipon en Skotlando. Oni dum longa tempo testos c\u0302i tiun konstruaj\u0302on. Se la rezultoj estos bonaj, oni liveros pli da konstrupermesoj por ters\u0302ipoj. Informoj pri tio troveblas c\u0302e ."}, {"text_idx": "#000481", "text": "En Anglio eblis adapti la principojn de ters\u0302ipo al la brita leg\u0302aro. En Brighton oni nuntempe konstruas medioedukadcentron uzante c\u0302iujn ters\u0302ipoprincipojn."}, {"text_idx": "#000482", "text": "La disvolvo de tiu c\u0302i projekto estis ege multekosta, c\u0302ar necesis multe da teknikaj, juraj kaj sciencaj preparoj por diversaj instancoj. La bug\u0302eto antau\u0306vidis la kostojn de esplorado, projektado, disvolvo, konstruo, monitorado kaj gvidado dum unu jaro de medioedukadcentro. La financado sukcesis, c\u0302ar la projekto gajnis la premion pri medioprotektado de Biffa Waste Services (Biffa ruboprilaborado). Plie oni ricevis financan helpon de BOC Foundation."}, {"text_idx": "#000483", "text": "OWAZE estas fondaj\u0302o, kiu penadas por la realigo de ters\u0302ipo en Nederlando. OWAZE estas nederlandlingva siglo kun jena signifo: Ontwikkeling van Woonstijlen met Afvalmaterialen en met Zonnee\u0308nergie volgens Earthshipconcepten (Disvolvo de konstrustiloj, uzantaj rubomaterialojn kaj sunenergion lau\u0306 ters\u0302ipokonceptoj). La fondaj\u0302o celas progresigi la ters\u0302ipoprincipojn. Tion g\u0302i volas realigi per la fondo de dokumentadocentro kaj per la organizo de edukaj programoj pri ters\u0302ipoprincipoj. OWAZE volas kunlabori kun eu\u0306ropaj institucioj pri ekologia konstruado. Al entreprenoj kaj institucioj, kiuj kunlaboras, g\u0302i proponas menciojn en siaj publikaj\u0302oj kaj dokumentaj filmoj kaj partoprenon en sia estonta ters\u0302ipo-dokumentadocentro. Informoj pri OWAZE haveblas c\u0302e Theo Lalleman, Jericholaan 24b, NL-3061 HG Rotterdam, plalleman@zonnet.nl."}, {"text_idx": "#000484", "text": "Mi ne povas c\u0302esi miri pri la nesuperebla aroganteco de kelkaj nord-amerikanoj kaj ilia s\u0302ajne nula kapablo pri memkritiko. Sendube, nes\u0302anceleble konvinkitaj homoj troveblas en kiu ajn homgrupo, sed la letero de Kevin Ford (MONATO, 2003/12, p. 6) pensigas, c\u0302u la mesiisma fierac\u0302o de la usona registaro tralikas al pli konsiderinda parto de la nord-amerika log\u0302antaro ol ni s\u0302atus kredi."}, {"text_idx": "#000485", "text": "Konkrete pri la mistifiko pri opinisondado en Bagdado, s\u0302ajnas klare, ke en la nuna situacio de milita okupacio g\u0302i povas esti tute nefidinda. Des pli, ke tre necesus analizi, kiu mendis g\u0302in, kaj kiel oni g\u0302in faris."}, {"text_idx": "#000486", "text": "Krome, pri tio, ke granda parto de la iraka popolo g\u0302ojas pri forigo de terura diktaturo, komuna sag\u0302o diras, ke tio estas kredebla. Tamen, kiu povas kredi, ke iu ajn popolo bonvenigos okupaciantan potencon, kiu dum dek jaroj regule bombadis nordon kaj sudon de la lando kaj per blokado ruinigis la ekonomion kaj kau\u0306zis la morton al centmiloj da homoj, plejparte infanoj kaj maljunuloj?"}, {"text_idx": "#000487", "text": "Kiam la fas\u0302istaj trupoj eniris Barcelonon en 1939, post tri-jara kruelega milito, multaj senpezig\u0302is kaj salutis surstrate la venkintojn. Sed la g\u0302ojo plej ofte dau\u0306ris nur kelkajn tagojn. Kompreneble ekzistis esceptoj: c\u0302iam ekzistas esceptoj."}, {"text_idx": "#000489", "text": "Simonnet plene pravas en tio, ke leg\u0302oj ne instigu al seksumado kun junaj neplenag\u0302uloj: male, la leg\u0302aro ja rigore difinu kaj aparte forte sankciu perforton kontrau\u0306 ili. Tiel faras la franca leg\u0302o (artikoloj 227-25, 26, 27 de la kriminala kodo), kiu i.a. difinas punon de du jaroj da prizono por persono misuzanta sian au\u0306toritaton por seksumi, ankau\u0306 se neperforte, kun homo pli juna ol 18-jara."}, {"text_idx": "#000490", "text": "Konstatinde, la hungara kriminala kodo en sia paragrafo 198 difinas kiel punendajn nur drastajn seks-agojn, dum g\u0302i devus puni ankau\u0306, \u201eproporcie al la dang\u0302ero, kiun tiaj agoj prezentas, kondutojn manipulajn, altrudajn au\u0306 alie malrespektajn al la individuaj rajtoj de la neplenag\u0302uloj\u201d, kiaj estas ekzemple \u201eebriigo ec\u0302 milda, pervorta humiligo au\u0306 psika agreso\u201d. Sed g\u0302uste c\u0302i tiuj estis la postuloj de la laborgrupo Habeas Corpus, la sama, kiu kampanjis por la egaligo de la ag\u0302o de konsento."}, {"text_idx": "#000491", "text": "Dankon pro tiu c\u0302i raporto de Paul Gubbins (MONATO 2004/1, p. 23), kiu informas pri gravig\u0302anta realaj\u0302o. Mi volas aldoni personan vidaj\u0302eton. Studentino doktorig\u0302inta c\u0302e mi, lingvistike, trovis laboron c\u0302e usona firmao, kies filio en Hajderabado funkciigas similan telefonplusendan centron por servi al usonaj klientoj. Mia studentino havas la taskon instrui la usonan fonetikon al la dej\u0302orantoj."}, {"text_idx": "#000492", "text": "S\u0302i rakontis, ke la klientoj usonaj, kiuj scias, ke temas pri neusonaj laborantoj (ofte inaj), s\u0302ajnas frustrig\u0302intaj pro tiu c\u0302i al ili stranga situacio kaj abomene sakras. \u201eHundino\u201d estas nur unu el la facile ripeteblaj sakroj, kiujn c\u0302i tiuj laborantinoj devas tuttage elteni kontrau\u0306 tiuj salajroj. Tiun c\u0302i kvalitan aspekton oni eble aldonu al la bildo, kiun strekis por ni Gubbins. Kaj oni devas memori, ke la publika sakrado estas pli akceptata en iuj kulturoj ol en aliaj."}, {"text_idx": "#000493", "text": "Horon da legado, vivon da pripensado"}, {"text_idx": "#000494", "text": "La kovrilo de la libro, el fortika kartono, montras iun griz-brunan montaran pejzag\u0302on. En suba angulo iu nebula figuro staras c\u0302e la komenco de vojo. Tiun vojon la leganto ankau\u0306 devas fari, komencante per legado sed dau\u0306rigante g\u0302in dumvive en la menso."}, {"text_idx": "#000495", "text": "La libro entenas dek fabelojn, rakontojn moralajn, kiuj pritraktas la esencon de la vivo. Ili temas pri tiaj demandoj, kiel: Kio estas vera ofero, la esenco de la homa estaj\u0302o, honora laboro, homa doloro; au\u0306 ankau\u0306: Kio pli gravas: materia au\u0306 spirita valoro; kaj krome temoj, kiel la sinsekvo de generacioj, respekto al vivosag\u0302o, perforto kaj prizorgo."}, {"text_idx": "#000496", "text": "C\u0302iu rakonto estas ilustrita per tipe \u201eorientaj\u201d desegnaj\u0302oj. Tipa ankau\u0306 estas la mencio de grava pripensiga frazo el la rakonto, komence de c\u0302iu rakonto."}, {"text_idx": "#000499", "text": "Multas nun jubileoj de revuoj: la nia ig\u0302as 25-jara, Kontakto festas sian 40-jarig\u0302on kaj \u2013 rekorde \u2013 Espero Katolika en 2003 festis sian centjarig\u0302on. Por mi persone tiuj jubileoj havas apartan signifon, c\u0302ar dum kelka tempo mi redaktis ankau\u0306 tiujn du aliajn gazetojn. (Bone, ke spite al tio ili transvivis ...) Ni kore gratulu al la kunjubileantoj! C\u0302u por nia gazeto ni povas esperi, ke ankau\u0306 g\u0302i iam ig\u0302os 40-jara au\u0306 ec\u0302 100-jara? Se oni legas pri la krizoj, kiujn ili spertis (kaj superis), eble la s\u0302anco de MONATO ne estas tute malbona."}, {"text_idx": "#000500", "text": "Sed multas ankau\u0306 la gazetoj, kiuj mortis sen atingi jubileajn markojn, aliaj spite al longa tradicio iam malaperis. Laste tiu sorto trafis la revuon de San-Pau\u0306lo Lampiro, pro manko de mono. Iuj ja opinias, ke iel ajn pasis epoko de presitaj komunikiloj pro furoranta Interreto. Tion oni asertis ankau\u0306, kiam aperis televido. Sed gazetoj ne nur ne malaperis, ili parte ec\u0302 profitis, c\u0302ar televido vekis ekzemple intereson pri politiko en pli vastaj partoj de la socio; tiuj homoj, au\u0306dinte kaj vidinte rudimentajn informojn sur ekrano, volis poste legi pli multe kaj profunde pri iuj temoj ol ili povis percepti per efemera televido. La reto estas simile efemera, c\u0302ar sur ekrano oni povas legi c\u0302iam nur fragmenton de longa teksto; kion oni do faras? Elpresas. Tial la prognozoj pri \u201esenpapera oficejo\u201d pro uzado de komputiloj estis tute eraraj: en multaj laborejoj hodiau\u0306 oni foruzadas multoble pli da papero ol antau\u0306e!"}, {"text_idx": "#000501", "text": "Tamen vero estas ankau\u0306, ke la gazetaro adaptig\u0302is kaj s\u0302ang\u0302ig\u0302is pro la televido (kun tendenco al bulvardismo). Vero estas krome, ke malkreskis legemo de junaj generacioj, kion sentas eldonejoj de gazetoj kaj precipe de libroj. Pri tio sendube kulpas parte la televido. Sed kio pri la reto? Ties enhavon tamen oni ja devas legi. C\u0302u do eble denove kreskos legemo, emo legi presitajn komunikilojn?"}, {"text_idx": "#000502", "text": "Ni petis, okaze de la jubileo de nia revuo, kelkdekon da gravuloj de Esperantujo skribi sian opinion pri MONATO. Kompreneble ni ne atendis, ke c\u0302iu el ili respondos, sed mirigis nin, ke estis tiom malmultaj, kiuj reagis. Kion ni konkludu el tio? C\u0302u eble, ke por granda plimulto g\u0302i signifas nenion, nenion gravan? Au\u0306 c\u0302u g\u0302i estas por ili io tute normala, kion oni ne devas prikomenti? Ni ne scias. Kiel ajn, ni prezentas al vi sube la magran rezulton de nia eta enketo."}, {"text_idx": "#000503", "text": "Nia demando estis: Kion lau\u0306 via opinio MONATO signifas por la Esperanto-kulturo? Jen la respondoj (en alfabeta ordo de la c\u0302efnomoj):"}, {"text_idx": "#000504", "text": "Se diri koncize kaj simple: g\u0302ia estig\u0302o kaj pluvivado miaopinie signifas, ke nia movado finfine transpasas?/-is? (eble ec\u0302 iom venkis?) la stadion de nura lingvohobiismo: pere de MONATO, en la plej bonaj numeroj, ni povas au\u0306skulti komentojn kaj faktojn sen intermetita okcident-eu\u0306rop/usoneca interpretado el la tuta mondo, ne nur klubajn referaj\u0302ojn, novaj\u0302ojn, ktp ... Kore, estime, Gerrit Berveling"}, {"text_idx": "#000505", "text": "P.S. Mi nur ege bedau\u0306ras, ke ankorau\u0306 mankas sufic\u0302a publiko kaj enspezado por fari el g\u0302i pli oftan revuon."}, {"text_idx": "#000506", "text": "Multon. G\u0302i markis la eniron de la Esperanto-revuoj en la mondon de normalaj revuoj. G\u0302i ankau\u0306 estas tre bona ekzemplo por la nacilingvaj revuoj de tiu speco, kiel oni povas raporti pri mondaj okazaj\u0302oj lau\u0306 la vidpunkto de la lokuloj."}, {"text_idx": "#000507", "text": "Estas almenau\u0306 unu kampo, en kiu esperantistoj ne devas honti, montrante siajn produktojn al neesperantistoj."}, {"text_idx": "#000508", "text": "G\u0302i ankau\u0306 montris alian flankon de la produktado de \u201ekulturaj varoj\u201d. Kiom ajn lertaj estas la produktantoj, en c\u0302i tiu okazo la redaktoroj, ili ne sukcesas nur per sia lerteco plenevoluigi sian produkton. Mi volas simple diri, ke se vi estas lerta germana j\u0302urnalisto, vi certe laboras c\u0302e revuo supera al tiu, por kiu laboras lerta albana j\u0302urnalisto."}, {"text_idx": "#000509", "text": "C\u0302u la okazo de esperantlingva j\u0302urnalisto estas pli simila al tiu de albana au\u0306 de germana j\u0302urnalisto? C\u0302iu povas mem decidi. Pro tio finfine pri la sorto de MONATO decidas tiuj kutimaj movadanoj, kiuj provas produkti pli da movadanoj, kiuj povas ig\u0302i legantoj de MONATO. Se estos multaj legantoj, MONATO plibonig\u0302os. Sed persone mi opinias, ke g\u0302ia nuna nivelo estas tre bona. Amike Renato Corsetti"}, {"text_idx": "#000510", "text": "Unue, MONATO estas sola gazeto, komparebla kun gravaj nacilingvaj gazetoj. Due, MONATO ludas lingvonormigan rolon en la viva lingvouzado. Boris Kolker"}, {"text_idx": "#000511", "text": "C\u0302u eblas imagi liberan landon sen libera gazetaro? Sen gazetoj plej diversaj, politikaj, satiraj, religiaj, kulturaj, fakaj, asociaj, ktp? Ne, kaj de tiu diverseco naskig\u0302as ric\u0302eco."}, {"text_idx": "#000513", "text": "MONATO estas unu el la fruktoj de la fekunda jaro 1980a, la jaro de Rau\u0306mo. Kompreneble g\u0302i estis koncipita pli frue, same kiel la ideoj, kiuj kondukis al la Manifesto, sed la koincido estas interesa. MONATO fakte signifis defion en la panoramo de la tiutempa Esperanto-gazetaro. Stefan Maul j\u0302etis ganton, kiun levis Torben Kehlet. Kaj tiam la defiato farig\u0302is la Esperanto-publiko. Por gajni la defion necesus mem resti longe kaj persiste alternativa. Kaj partopreni en la konstruo de nova, alternativa Esperantujo. Sed tio ne okazis. Giorgio Silfer"}, {"text_idx": "#000514", "text": "Kiam antau\u0306 duo da jaroj mi volis konvinki kelkajn kolegojn-lingvistojn, ke Esperanto estas plene vivanta lingvo, mi ac\u0302etis por ili abonojn al MONATO. La efiko estis g\u0302uste tia, kian mi deziris: ili traktis tiun revuon kiel tute normalan fenomenon de tute normala kaj funkcianta lingvo. MONATO estas nia Newsweek, nia Spiegel, kaj g\u0302i brile kaj c\u0302iam interese plenumas tiun rolon."}, {"text_idx": "#000516", "text": "Mi tre miris, kiam mi legis la komentarion de Jomo Ipfelkofer pri la teroratako kontrau\u0306 Usono (MONATO 2003/12, p. 12). Estas mirige, ke MONATO elektis publikigi tiun ridindan konspiraj\u0302on, kaj ec\u0302 honorigi g\u0302in kiel c\u0302efan artikolon sur la kovrilo!"}, {"text_idx": "#000517", "text": "Antau\u0306 kelkaj monatoj mi legis, ke MONATO ricevas multe pli da artikoloj, ol g\u0302i povas publikigi. Publikigo de tiu strangaj\u0302o estis insulto al la pli seriozaj kontribuantoj, kies artikolojn vi rifuzis."}, {"text_idx": "#000518", "text": "Noto de la redakcia sekretario: Lau\u0306 mia scio MONATO ne rifuzis artikolojn. Pro la granda alfluo kelkaj nur prokrastig\u0302is."}, {"text_idx": "#000519", "text": "En decembro 2003 okazis elektoj al la nord-irlanda asembleo (loka parlamento). La rezultoj frapis c\u0302iujn, kiuj sopiris krei paceman kaj harmonian socion, en kiu homoj de malsamaj religioj, politikaj celoj kaj tradicioj povu kunvivi kaj kunlabori."}, {"text_idx": "#000520", "text": "La plej sukcesa partio estis DUP (Demokrata Uniisma Partio), kies c\u0302efo estas la arda gvidanto de la Libera Presbiteriana Eklezio, pastoro doktoro Ian Paisley [ian pejzli], nekompromisema malamiko de Vatikano kaj de la Irlanda Respubliko. En dua loko post la elektoj estis la egale porbrita \u2013 kaj antau\u0306e majoritata \u2013 partio UUP (Ulstera Uniisma Partio), kies membraro konsistis el kaj apogantoj kaj malapogantoj de plurisma socio, en kiu protestantaj uniistoj kaj katolikaj respublikistoj g\u0302uus samajn politikajn rajtojn."}, {"text_idx": "#000521", "text": "En tria loko estis SF (Sinn Fe\u0301in) [s\u0302in fejn], la respublikisma partio, kiu origine estis la politika alo de la tiel nomata Irlanda Respublikisma Armeo (IRA), sed kiu hodiau\u0306 pretendas esti aparta kaj neperfortema organizaj\u0302o. Nun la plej malfortaj frakcioj estas Alliance [alajans] (Alianco), modera porbrita partio, kaj SDLP (Social-Demokrata Laborista Partio), la modera respublikisma partio. Perdis siajn du antau\u0306ajn mandatojn en la asembleo la Virina Alianco, transkonfesia kaj transpartia unio de virinoj, kiuj kurag\u0302e kampanjis por paco kaj egaleco."}, {"text_idx": "#000523", "text": "DUP deklaris, ke g\u0302i neniam kunlaboros, ec\u0302 ne parolos, kun la respublikistoj; krome g\u0302i rifuzos apogi ajnan transliman arang\u0302on kun la Irlanda Respubliko. Lau\u0306 DUP estas \u201emorta\u201d la t.n. pask-vendreda interkonsento pri paco, kiu en referendumo ricevis supervers\u0302antan majoritaton kaj en Nord-Irlando kaj en la Respubliko."}, {"text_idx": "#000524", "text": "Pesimistoj (au\u0306 realistoj) nun demandas, c\u0302u restas espero por la asembleo kaj por paco en la malg\u0302oja nord-irlanda teritorio. Resume: ekstremistoj gajnis, kaj moderuloj perdis. Cinikuloj dirus, ke la frenezulejon nun regas la frenezuloj."}, {"text_idx": "#000525", "text": "Ekpopularig\u0302is en Japanio akupunkturo por bestoj, precipe hundoj. Nuntempe al multaj dombestoj mankas ekzercado: ofte ili estas tro dikaj pro luksa mang\u0302aj\u0302o. Se ili glitfalas sur ligna planko, vundig\u0302as la artikoj, kaj hundoposedantoj preferas ne doni medikamentojn sed provi aliajn kuracilojn \u2013 ekzemple akupunkturon."}, {"text_idx": "#000526", "text": "Besto-akupunkturo kostas hore 3000 enojn (c\u0302. 27 eu\u0306rojn). Kuracistoj ricevas g\u0302enerale kvin hundo-pacientojn semajne, tamen la nombro kreskas. Lau\u0306 s-ro Kobatake en Kioto, kiu komencis kuraci hundojn per akupunkturo antau\u0306 kvin jaroj: \u201eSepdek elcentoj de la hundoj sanig\u0302as\u201d."}, {"text_idx": "#000527", "text": "Nuntempe en Japanio vivas multaj maljunuloj sole kun siaj bestoj, kiuj iagrade anstatau\u0306as forajn gefilojn. Evidente ili volas doni al siaj bestoj bonan kuracadon. Tia estas komuna sento de bestamantaj pensiuloj en maljuna japana socio."}, {"text_idx": "#000528", "text": "Testamentu ... kaj ne pentu"}, {"text_idx": "#000529", "text": "Skribi testamenton furoras en Japanio. La kialoj: unue, la japana socio konsistas el multaj maljunuloj; due, familianoj ofte aparte vivas. Antau\u0306e ili log\u0302is kune kaj komprenis la volon de aliaj familianoj: nun interpreti la lastajn dezirojn de familianoj malfacilas sen skribita testamento."}, {"text_idx": "#000531", "text": "Homoj pli kaj pli ne volas testamenti monon al familianoj malproksimaj, sed al pli proksimaj partneroj au\u0306 amikoj au\u0306 al bonfaraj organizaj\u0302oj, eventuale al tiuj, kiuj postrespondecos pri s\u0302atataj dorlotbestoj. Skribi testamenton certigas, ke la deziraro de la forpasinto klare kaj senambigue interpreteblos."}, {"text_idx": "#000532", "text": "Post naciaj elektoj en Japanio komence de novembro plu registaras la Liberala Demokrata Partio (LDP) kaj ties estro kaj c\u0302efministro Koizumi. La partio ricevis 237 mandatojn el entute 480 (10 malpli ol en la lasta parlamento) kaj nun regas koalicie kun Nova Komeito (34 mandatoj, 4 pli ol en la pasinteco) kaj Nova Konservativa Partio (4 mandatoj, 5 malpli): c\u0302i-lasta partio kunfandig\u0302is post la elektoj kun LDP."}, {"text_idx": "#000533", "text": "Nova Komeito estas subtenata de la plej granda budhisma sekto en Japanio, sokagakkai, kun c\u0302irkau\u0306 ok milionoj da adeptoj. Kontraste al la sukceso de Nova Komeito rimarkindas la kadukig\u0302o de maldekstraj Japana Komunista Partio kaj Sociala Demokrata Partio: ambau\u0306 perdis pli ol duonon de siaj mandatoj."}, {"text_idx": "#000534", "text": "La nacia parlamento en Japanio konsistas el du c\u0302ambroj: la c\u0302ambro de deputitoj kaj la c\u0302ambro de konsilistoj. Kiel en Britio, la popolo ne rekte elektas la c\u0302efministron: tiun postenon ricevas la c\u0302efo de la plej granda kaj sukcesa partio."}, {"text_idx": "#000535", "text": "La rozoj delikate disodoris en la j\u0302us malvarmig\u0302inta ekvespero. La lastaj sunradioj prilumis jam nur la nubojn alte super la horizonto. Nun ig\u0302adis rapide pli malvarme, kaj la nuboj s\u0302ang\u0302is koloron, de hel-orang\u0302o al karmezino kaj purpuro. La viro tamen plu staris en la malfermita verando. Reveme li rigardis la svagajn movig\u0302ojn de la malhelo antau\u0306 si, dum la rapide nigrig\u0302anta c\u0302ielo ekmontris tie kaj jen siajn unuajn scintilojn stelajn."}, {"text_idx": "#000537", "text": "\u2013 kaj la unuan fojon ekvidis la brulantan virinon."}, {"text_idx": "#000538", "text": "S\u0302i pasis tre fore, je la limo de lia vidkampo, inter la arbustoj kaj arboj apenau\u0306 videblaj. Dum sekundo s\u0302ajnis al li au\u0306di eh\u0302on de s\u0302ia tinta rido tra la malluma aero nokta."}, {"text_idx": "#000540", "text": "Kiam la postan tagon la suno subeniris en maro da flamoj, li vers\u0302is al si konjakon kaj eliris el la domo. Ne blovis vento en tiu vespero. Li prenis sian kanan seg\u0302on kaj iris sidig\u0302i malantau\u0306e en la korto. Eble duonhoron li restis tie, g\u0302is la konjako elc\u0302erpig\u0302is. Li fiksrigardis la perfekte sennuban c\u0302ielon, admiris la stelojn."}, {"text_idx": "#000541", "text": "Poste li subite rigardis rekte antau\u0306 sin \u2013"}, {"text_idx": "#000542", "text": "\u2013 kaj ree vidis la brulantan virinon."}, {"text_idx": "#000543", "text": "Nun s\u0302i estis pli proksime, kvindekon da metroj for de li. Li sentis sian koron forte ekbati kaj c\u0302i-foje klare au\u0306dis s\u0302ian kristalklaran ridon. S\u0302ajnis ke s\u0302i pas\u0302as nudpiede, kaj sub la flagranta flamvesto s\u0302i portis travideblan robon pendantan g\u0302is la grundo. S\u0302i pas\u0302is rapide, tre rapide, multe tro rapide."}, {"text_idx": "#000544", "text": "Tiun nokton li dormis tre bone. Li song\u0302is pri kameno, en kiu orang\u0302egaj flamoj dancis c\u0302irkau\u0306 lignoblokoj."}, {"text_idx": "#000546", "text": "Lian paciencon kronis sukceso \u2013"}, {"text_idx": "#000547", "text": "\u2013 nun s\u0302i venis multe pli proksimen al li, kaj li povis vidi la flirton de s\u0302iaj longaj, fajre rug\u0302aj haroj, dum s\u0302i preterkuris flam-kadrate."}, {"text_idx": "#000548", "text": "Finfine li sciis al kiu s\u0302i ridas; ne plu eblis ajna dubo. S\u0302ia leg\u0302era rido plenigis la aeron, forpelis la rozodoron kaj la vesperan malvarmon. Malrapide li starig\u0302is el sia seg\u0302o, faris kelkajn pas\u0302ojn antau\u0306en kaj postrigardis la virinon g\u0302is s\u0302i malaperis dancante el lia vidkampo. Lia pulso regajnis trankvilan ritmon. Morgau\u0306, eble morgau\u0306... Hodiau\u0306 s\u0302i jam estis proksime!"}, {"text_idx": "#000549", "text": "Kvazau\u0306 en tranco li pas\u0302is en la malplenan domon, kuns\u0302ovis la dikajn velurajn kurtenojn, faligis sian rigardon al la polvokovritaj libroj sur la bretoj kaj al la c\u0302ina vazo kun magiaj signoj, enspiris la malvarman vesper-aeron, kaj iris dormi inter satenaj littukoj blankaj. Morgau\u0306, eble morgau\u0306..."}, {"text_idx": "#000550", "text": "La postan vesperon li prefere ne trinkis glason da konjako. Blovetis fajna brizo. Li sidis trankvile en sia kana seg\u0302o, kun nelegata libro sur la g\u0302ardena tablo apude."}, {"text_idx": "#000551", "text": "Kiam la suno malrapide sinkis sub la horizonton kaj grade ric\u0302ig\u0302is je pli kaj pli da koloroj, lia sango ekfluis pli rapide, kaj liaj pupiloj mallarg\u0302ig\u0302is. Hodiau\u0306 s\u0302i venos tute proksimen, eble g\u0302is apud lin...?"}, {"text_idx": "#000552", "text": "\u2013 li vidis s\u0302in alveni de malproksime, saltadi super la etaj arbustoj, skuante sian longan, leg\u0302eran robon en la aero. S\u0302i retroj\u0302etis siajn harojn kaj lasis la flamojn ludi sur s\u0302ia korpo antau\u0306enkuranta."}, {"text_idx": "#000553", "text": "S\u0302ia rido sonis lau\u0306te kaj klare en liaj oreloj, kaj kiam s\u0302i proksimis al li jam nur je kelkaj pas\u0302oj, s\u0302i ridetis kaj flustris: \u201eMorgau\u0306, morgau\u0306,\u201d forturnis sian rigardon kaj forkuris kiel torc\u0302o da lumo kaj varmo. Li forvis\u0302is la s\u0302viton de sia frunto, kaj faris kelkajn rigidajn pas\u0302ojn en s\u0302iaj spuroj. Li longe s\u0302in postrigardis, g\u0302is la fajnkontura silueto tro malproksimis por esti distingebla."}, {"text_idx": "#000557", "text": "La infanoj sciis ke ili devojig\u0302is tro malproksimen, kaj ke hejme atendas ilin eble solida skoldo. Ili decidis unue iom ripozi c\u0302e la forlasita domo, antau\u0306 ol ekiri sur la revena vojo."}, {"text_idx": "#000558", "text": "Unu el la knabinoj kurag\u0302is enpas\u0302i en la domon, sed s\u0302i vidis neniun. S\u0302i vokis kelkfoje, sed respondo ne venis."}, {"text_idx": "#000559", "text": "Tiam ili eniris c\u0302iuj. Iom timeme ili trapromenis la tutan domon, sed neniun trovis."}, {"text_idx": "#000560", "text": "En la g\u0302ardeno, male, ili trafis la kadavron de viro. G\u0302i estis komplete karbig\u0302inta."}, {"text_idx": "#000561", "text": "Mundaneum: papera antau\u0306ulo de Interreto"}, {"text_idx": "#000562", "text": "En Belgio ekestis kaj estas konservata grandega kolekto, per kiu la iniciatintoj klopodis kunigi kaj disponigi c\u0302iujn sciojn de la mondo. Antau\u0306 jarcento la ideo ne estis realigebla pro teknikaj limigoj. Nun anstatau\u0306e venis Interreto."}, {"text_idx": "#000563", "text": "Paul Otlet [pol otle\u0301] (1868-1944) estis filo de Edouard Otlet [edu\u0306a\u0301r], konata kiel \u201eimperiestro de la tramvojoj\u201d. Li studis juron, sed multe pli interesig\u0302is pri bibliografio kaj pro la familia kapitalo povis dedic\u0302i sin dum la tuta vivo al sia pasio. Li, kun Lafontaine [lafote\u0301n], plievoluigis la \u201eDewey\u201d-klasifikon por bibliotekoj (1876, nun ankorau\u0306 uzata en Nord-Ameriko) g\u0302is la apero de Universala Dekuma Klasifiko (UDK), unuafoje publikigita en 1905 kaj nun g\u0302enerale uzata en Eu\u0306ropo kaj Azio. Ankau\u0306 la normigita biblioteka slipo (12,5 x 7,5 mm) estas ilia kreaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000564", "text": "Lafontaine: la politikisto kaj internaciisto"}, {"text_idx": "#000566", "text": "En 1895 Otlet kaj Lafontaine kreis la Internacian Bibliografian Oficejon. Ili celis registri en sliparon c\u0302iujn verkojn iam aperintajn kaj aperontajn. La ideo s\u0302ajnis realigebla: oni taksas, ke g\u0302is tiam aperis entute 800 000 libroj. Nun ne plu eblus: la sama kvanto aperas en malpli ol jardeko kaj aldonendas la verkoj, kiuj nur elektronike ekzistas. Krome, la oficejo \u2013 kiun oni poste nomis \u201eMundaneum\u201d \u2013 kolektis gazetojn kaj revuojn (100 000), afis\u0302ojn (12 000), amason da etaj dokumentoj kaj objektoj, ktp. Entute restas proksimume 6 km da bretoj."}, {"text_idx": "#000567", "text": "La apogeo estis atingita dum la periodo 1919-1934, kiam Mundaneum havis sian sidejon en \u201ePalais mondial\u201d (monda palaco), konstruita okaze de la 50-jara ekzisto de Belgio. Tiam g\u0302i disponis pri dekoj da salonoj kaj la informoj estis facile alireblaj."}, {"text_idx": "#000568", "text": "En tiu periodo al la duopo Otlet-Lafontaine aldonig\u0302is aliaj gravaj kunlaborantoj. Georges Lorfphe\u0300vre [j\u0302orj\u0302 lorfe\u0301vr] (1912-1997) ekkonis Mundaneum en 1927. Li ig\u0302is sekretario de Otlet kaj sekvis lin kiel aktivulo c\u0302e internaciaj organizaj\u0302oj. Andre\u0301 Colet [kole\u0301] (1896-1973) dum 50 jaroj estis g\u0302enerala sekretario kaj persone multe kontribuis al la pliric\u0302igo de la kolektoj. Le\u0301onie Lafontaine [leoni\u0301] (1857-1949), fratino de Henri, restas konata pro sia agado por virina emancipig\u0302o."}, {"text_idx": "#000569", "text": "En 1934 Mundaneum estis abrupte fermita pro tribunala decido, s\u0302ajne kun politika motivo. En 1941 Mundaneum translokig\u0302is al konstruaj\u0302o senpage disponigita de la urbo Bruselo en Leopoldparko, apud la nuna eu\u0306ropa kvartalo. Tie g\u0302i restis 30 jarojn, g\u0302is la urbo deziris mem uzi la spacon. De tiam Mundaneum vagadis de unu loko al alia kaj granda parto de la kolekto perdig\u0302is au\u0306 difektig\u0302is. Fine, en 1996, Mundaneum estis savita de la Franclingva Komunumo de Belgio kaj ricevis tau\u0306gan sidejon en iama vendejo en urbo Mons."}, {"text_idx": "#000570", "text": "Malgrau\u0306 la malmultaj homfortoj, en la komencaj jaroj en Mons aperis kelkaj libroj kaj okazis pluraj ekspozicioj, c\u0302u en la sidejo, c\u0302u per disponigo de partoj de la kolektoj al aliaj instancoj. Dum la lastaj jaroj ne multas la novaj\u0302oj. La kolekto restas apenau\u0306 atingebla por la publiko. Praktike nur sciencaj esploristoj kapablas konsulti g\u0302in. Dum la somero de 2003 en la sidejo estis ekspozicio, kiu ne havis rilaton kun Mundaneum kaj tute kas\u0302is la malmultajn videblajn Mundaneum-objektojn."}, {"text_idx": "#000571", "text": "Mundaneum trovig\u0302as en Rue de Nimy 76, BE-7000 Mons (en la centro de Mons, je kvaronhora promeno de la stacidomo). Telefono +32-65315343, info@mundaneum.be, . Malfermita de la 12a g\u0302is la 18a horo, lunde fermita. Cetere, en Mons estas multaj aliaj vidindaj\u0302oj ()."}, {"text_idx": "#000572", "text": "Je abundas informoj en la franca lingvo. En la angla estas verkoj de profesoro W. Boyd Rayward, la biografo de Otlet (uzu interretan serc\u0302ilon). Ekzistas vidbendo (en franca kaj angla versioj) \u201eHet papieren internet - Alle kennis van de wereld\u201d (La papera Interreto - C\u0302iuj scioj de la mondo) farita de nederlanda televidostacio VPRO en 1998, sed ne troveblas mendinstrukcioj c\u0302e ."}, {"text_idx": "#000573", "text": "Litovoj ne forgesos la viziton de la usona s\u0302tatprezidanto George Bush okazintan en 2002 en la litova c\u0302efurbo Vilnius. Aparte impresis la vortoj de Bush: \u201eSe iu farig\u0302os malamiko de Litovio, tiu farig\u0302os malamiko ankau\u0306 de Usono\u201d."}, {"text_idx": "#000574", "text": "Okaze de la unujara datreveno de la vizito estis enmurigita memortabulo c\u0302e la urbodomo en Vilnius. Dum la solenaj\u0302o la tiama prezidanto de Litovio, Valdas Adamkus, g\u0302ojatentis, ke la vizito indikis, ke la internacia komunumo agnoskas Litovion. Aldonis la usona ambasadoro, ke la amikeco inter Litovio kaj Usono estas longdau\u0306ra kaj firma: \u201eUsono ne havas pli bonan amikon ol Litovio, kiu ofertis grandan subtenon por Usono en la batalo kontrau\u0306 terorismo\u201d."}, {"text_idx": "#000575", "text": "Sur la bronza memortabulo legeblas la vortoj de Bush, en litova kaj angla lingvoj. Krome videblas la flagoj de la du s\u0302tatoj."}, {"text_idx": "#000576", "text": "La publiko \u2013 tio estas vi kaj mi \u2013 ege strangas. Defias c\u0302ian komprenon, c\u0302ian logikon, la ondumado de publika opinio. Kiel la publiko \u2013 se ec\u0302 nur etgrade fidindas opinio-sondadoj, kiuj nuntempe plenigas la pag\u0302ojn de niaj j\u0302urnaloj \u2013 povas unu semajnon tiel pensi, sekvan semajnon maltiel?"}, {"text_idx": "#000578", "text": "Tamen multe pli interesa ol la supozataj pekoj de princo morale malforta (malsekreta sekreto estas lia adultado, kiam ankorau\u0306 vivis la \u201ediina\u201d princino Diana) estas la reago de la publiko rilate la servisto-skandalon. Anstatau\u0306 kondamni la tron-heredonton, anstatau\u0306 akcepti tion, kion sag\u0302uloj jam de jarcentoj agnoskas (nome, ke monarh\u0302oj kaj monarh\u0302ioj koruptig\u0302as kaj koruptas), la publiko \u2013 lau\u0306 opinio-sondadoj \u2013 pli respektas kaj pli subtenas la reg\u0302an familion ol antau\u0306e. Diable ... imagu la popularecon de la princo, se li povus pruvi parencecon kun Osama bin Laden."}, {"text_idx": "#000579", "text": "Dua kazo tus\u0302is t.n. s\u0302tat-viziton de la usona prezidanto George Bush al Britio. Vizito tia estas la plej impona, la plej prestig\u0302a, kiun arang\u0302as la brita registaro por manpleno de plej influaj s\u0302tatestroj. Pro la Irak-milito, pro mensogoj rilate teror-armilojn, pro la dau\u0306ra fiasko de nuna, Usono-regata Irako, la brita publiko (se kredeblas opinio-sondadoj) dum la tuta somero kaj au\u0306tuno montradis sian malestimon pri Bush. Sed, subite, dum la Bush-vizito, por la unua fojo jam de monatoj, plimulto da britoj ne nur favoras la usonan prezidanton sed ankau\u0306 \u2013 kredu nekredu \u2013 la tutan Irak-militon kaj aparte la britan rolon en g\u0302i."}, {"text_idx": "#000580", "text": "Apenau\u0306 imageblas, ke la publiko povas tiel rapide forbalai la mensogojn kaj la trompojn (ekz. la supozatan kapablon de Irako ataki ene de 15 minutoj Brition, au\u0306 la informojn, ke Sadam Husejn cedeme klopodadis kunlabori kun Usono kaj Britio g\u0302is la lasta momento por eviti militon). Bizare, ke britoj tiom rapide forgesas la eventojn de antau\u0306 kelkaj monatoj, tamen pretas dau\u0306re remac\u0302i (c\u0302u en televidaj programaj, c\u0302u en j\u0302urnalaj artikoloj \u2013 tri c\u0302i-semajne en mia loka, urbeta gazeto) tiel nomatajn monstraj\u0302ojn de germanoj dum la dua mondomilito."}, {"text_idx": "#000581", "text": "En la du unuaj kazoj oni emas miri pri la s\u0302ang\u0302ig\u0302emo de publika opinio: en la tria oni miras pri la nes\u0302ang\u0302ig\u0302emo. La c\u0302efopozicia partio en la brita parlamento, la konservativa partio, jam de jaroj lamas principe pro sinsekvo de estroj pale pajlaj. Lastatempe la partio elektis novan c\u0302efon, Michael Howard [majkal hau\u0306ed], kiu dum kelkaj semajnoj dinamike reformis sian partion. La c\u0302efopozicia partio denove komencis efike opozicii, tiel ke sendube gajnas demokratio en la brita parlamento."}, {"text_idx": "#000582", "text": "Malgrau\u0306 tio, ke Howard estas dekstremulo (malamiko de la Eu\u0306ropa Unio kaj de la eu\u0306ro, ankorau\u0306 ne akceptita en Britio) kaj homo en pasintaj konservativaj registaroj tre malpopulara, komentariistoj kaj j\u0302urnalistoj, anoncante novan eraon en britaj politikaj aferoj, g\u0302enerale bonvenigis la novan c\u0302efon. Male la publiko, kiu lau\u0306 opinio-sondadoj obstine rifuzas subteni la reformitan partion de Howard, kvazau\u0306 nenio s\u0302ang\u0302ig\u0302us. Mirinde: s\u0302ang\u0302o demokratie pozitiva, kiu vigligos britan politikan sferon, apenau\u0306 registrig\u0302is en la konscioj de sondado-demanditoj. Kaj do c\u0302i tie (kontraste al la du unuaj kazoj), kie mi estus atendinta s\u0302ang\u0302on en publika opinio, regadas t.n. status quo."}, {"text_idx": "#000583", "text": "Fine de tragedio verkita de la 19-jarcenta germana dramisto Hebbel unu el la protagonistoj, senkonsila, konfuzita, verdiktas: \u201eLa mondon mi ne plu komprenas\u201d. Mi simpatias la sintenon, tamen kun unusola diferenco. La mondon mi neniam komprenis ... kaj kredeble neniam komprenos. Tamen bone estas tiel ... provante kompreni la mondon, oni vivas. Vivegas. Kaj havas kialon por vivi."}, {"text_idx": "#000584", "text": "G\u0302is la 8a de novembro 2003 ankorau\u0306 vivis la plej maljuna albano, 124-jara s-ino Hava Rexha [redj\u0302a] Ruda. S-ino Ruda vivis en la vilag\u0302o Shushice [s\u0302us\u0302ice] de la distrikto Elbasan en meza Albanio. S\u0302i naskig\u0302is la 14an de au\u0306gusto 1880 en Shushice."}, {"text_idx": "#000585", "text": "S-ino Ruda edzinig\u0302is dufoje kaj naskis 10 infanojn, el kiuj pluvivis ses. Ankorau\u0306 vivas nur unu el s\u0302iaj gefiloj, ino 90-jara. El c\u0302irkau\u0306 120 genepoj jam mortis multaj. G\u0302is kvar tagoj antau\u0306 la morto s-ino Ruda mang\u0302is kaj trinkis normale: s\u0302i plenumis memstare siajn bezonojn g\u0302is antau\u0306 unu jaro. Neniam s\u0302i fumis au\u0306 drinkis."}, {"text_idx": "#000586", "text": "En 2002 la vilag\u0302o donis al s-ino Ruda pension ekvivalentan al 15 eu\u0306roj kaj la Nacia Komerca Banko de Albanio monatan pension de c\u0302irkau\u0306 100 eu\u0306roj. En januaro 2003 oni anoncis s-inon Ruda kandidato por la rekordo-libro de Guinness [ginis], tamen s\u0302iaj nomo kaj ag\u0302o ankorau\u0306 ne estas publikigitaj."}, {"text_idx": "#000587", "text": "Unu el la gravaj principoj de nia sendependa magazino estas, ke g\u0302i estas aperta por c\u0302ies opinio. Por tiu esprimlibereco ni havas plurajn rubrikojn: komentarioj (Opinio, El mia vidpunkto), leteroj, reago. Tiu c\u0302i lasta epiteto fakte karakterizas legantoleteron, kiu estas tro ampleksa por aperi en la koncerna rubriko. Kompreneble, lau\u0306 j\u0302urnalisma etiko, tiu c\u0302i libereco havas naturajn limojn, ekzemple ne estas permesata aperigi kalumniojn pri personoj. Tamen tiuj limoj varias de lando al lando, de kulturo al kulturo. Britaj j\u0302urnalistoj, ekzemple, estas multe pli agresemaj ol germanaj, g\u0302enerale. Sed kia rajtas, devas esti tiu c\u0302i libereco en nia internacia revuo? C\u0302u ni povas elteni ankau\u0306 drastajn, ec\u0302 ekstremajn opiniojn kaj esprimojn? Jen do kelkaj pensoj pri j\u0302urnalisma deontologio en nia magazino de Michel Duc Goninaz. Sendube indas, okaze de nia 25-jara jubileo, diskuti tiun c\u0302i gravan temon. La au\u0306toro kaj la redakcio invitas vin kundiskuti."}, {"text_idx": "#000588", "text": "Legante la leterojn, publikigitajn en MONATO, oni ricevas kelkafoje la impreson, ke la reagintoj ne havas la plej etan koncepton pri la rolo de informa revuo. Ekzemple en la decembra numero de 2003 iu leganto asertas, ke Pau\u0306lo Gubbins \u201esenhonte falsas faktojn\u201d, simple c\u0302ar inter li kaj la kunlaboranto de la revuo ekzistas diverg\u0302o pri arkitekturaj gustoj. Alia minacas malaboni pro tio, ke li trovis en la revuo opiniojn, kiuj ne koincidas kun liaj. Li ec\u0302 akuzas pri \u201eneveraj\u0302oj\u201d la j\u0302urnaliston, kiu raportis informon \u2013 kontrolendan, certe, kiel c\u0302iuj informoj \u2013, kiun g\u0302is nun neniu neis (nome pri la nombro de usonaj soldatoj pereintaj en Irako)."}, {"text_idx": "#000589", "text": "Pli grave ec\u0302: F. Simonnet deklaras, ke lin \u201ec\u0302agrenis la teksto de I. Ertl\u201d, en kiu tiu lasta objektive raportis informon el Hungario, esprimante personan opinion nur per tre mallonga parentezo \u201e(tiel!)\u201d, kiu substrekis s\u0302ablonan formulon de la deknau\u0306ajarcenta burg\u0302a inkvizicio. C\u0302u la esprimo de tiu \u201ec\u0302agrenig\u0302o\u201d signifas, ke tiaj informoj tute ne devus aperi en MONATO, au\u0306 aperi nur kun komento de la papo kaj de la subpapoj de la hungara episkoparo (kiun cetere I. Ertl objektive kaj serene menciis)? Kaj kion signifas la komentoj de F. Simonnet pri protekto de la infanoj, kiam oni komprenas el honesta legado de la artikolo, ke la decido de la hungara Konstitucia Kortumo celis nur likvidi diskriminacion inter samseksemo kaj aliseksemo?"}, {"text_idx": "#000590", "text": "Sed rimarkigi la mispas\u0302ojn de iuj legantoj estus maljuste kaj neesence, se oni ne atentigus pri tiuj de la redakcio. Unu el tiuj mispas\u0302oj \u2013 se ne esprimig\u0302i pli krude \u2013 estas la publikigo de la skribaj\u0302oj de s-ro Gofen. Dum pluraj monatoj leteroj de legantoj reagis por kaj kontrau\u0306 tiuj skribaj\u0302oj, kiuj ne meritas la plej etan komenton, c\u0302ar ili ne konsistas el informoj plus opinioj, sed el incititaj asertoj, sloganoj, sorc\u0302paroloj kaj insultoj. Mi atente relegis lian \u201eartikolon\u201d en MONATO de novembro 2002 kaj en kvar pag\u0302oj trovis neniun informon. Maksimume oni povas diri, ke:"}, {"text_idx": "#000591", "text": "1. La titolo Dio, benu Usonon!, en kiu, pro la komo, \u201eDio\u201d estas interpretenda ne kiel subjekto, sed kiel vokativo, kaj \u201ebenu\u201d kiel imperativo, do ekvivalenta kun \u201evi benu\u201d (kiel en la rusa formulo Boj\u0302e, carja h\u0302rani), montras, ke la au\u0306toro scipovas nek la anglan lingvon, el kiu li kredis traduki, nek Esperanton. Sufic\u0302as traduki la samstrukturan frazon God bless you per \u201eDio, (komo!) benu vin!\u201d por evidentigi la stultaj\u0302on. La redakcio presis g\u0302in grandlitere kaj senrimorse, kaj la reagintaj legantoj g\u0302in pie kopiis."}, {"text_idx": "#000592", "text": "2. Unu, nur unu, preciza historia fakto estas menciita, sed false. S-ro Gofen aludas iun \u201eplej hontan kaj cinikan rezolucion en la historio de UN\u201d, kies teksto estas lau\u0306 li \u201eCionismo egalas fas\u0302ismon\u201d. Neniu rezolucio de UN tiel tekstas, kaj la insultaj karakterizaj\u0302oj, per kiuj s-ro Gofen g\u0302in etiketas, perfekte tau\u0306gas por priskribi lian mensogon. Estas klare por c\u0302iuj, kiuj ion scias pri la historio, ke s-ro Gofen intencis aludi pri la rezolucio de la 30a sesio de la G\u0302enerala Asembleo de UN en 1975, kiu esprimis elementan veron, kiun oni ja ne bezonas submeti al la hazardoj de voc\u0302donoj kaj kiun s-ro Gofen senhonte falsis. Mi lasas al la redakcio de MONATO, respondeca pri la publikigo de tiu mensogo, la taskon konigi la veron al siaj legantoj, t.e. publikigi la veran tekston de la aludita rezolucio (pli bone malfrue, ol neniam)."}, {"text_idx": "#000593", "text": "3. La cetero konsistas nur el insultoj kontrau\u0306 la \u201eliberaluloj\u201d (c\u0302i tiu termino estas vers\u0302ajne tradukita el la usona lingvaj\u0302o, c\u0302ar evidente en la angla la termino liberal havas alian politikan signifon, kaj en la au\u0306stralia ankorau\u0306 alian, kiun s-ro Gofen probable ne emus ataki) kaj kontrau\u0306 la \u201eintelektuloj\u201d, nomataj \u201eperversaj\u201d lau\u0306 la plej pura fas\u0302isma tradicio."}, {"text_idx": "#000594", "text": "La insultoj de s-ro Gofen kontrau\u0306 araboj kaj islamo havas tamen limojn: li plene konsentas kun la fanatikaj islamistoj, kiam ili persekutas samseksemon, \u201epornografion kaj seksajn perversaj\u0302ojn\u201d. Pretendante defendi Usonon, s-ro Gofen nur montras sian malamon al c\u0302io, kio en Usono odoras liberecon \u2013 ja multo en Usono odoras liberecon. La granda ondo de libereco, kiu bolis en Eu\u0306ropo kaj ec\u0302 aliloke dum la jardeko 1965-1975, naskig\u0302is en San-Francisko. C\u0302iuj liberamaj usonanoj povas konvinkig\u0302i, ke s-ro Gofen estas ilia plej firma malamiko. Sed al la redakcio de MONATO mi faras la jenan demandon: c\u0302u estas konforme al la j\u0302urnalisma deontologio publikigi artikolon, en kiu trovig\u0302as la esprimo \u201eputraj \u201aliberaluloj\u2019\u201d? C\u0302u tion g\u0302i pravigos per respekto al la esprimlibereco? C\u0302u por flegi la opinidiversecon g\u0302i intencas publikigi serion da artikoloj kun la titoloj Dio, benu Irakon, Rusion, Libion, Nordan kaj Sudan Koreion, Francion, Svislandon \u2013 kaj, kial ne, ec\u0302 Dio, benu Vatikanon? C\u0302u, por respekti mian rajton esprimi mian penson sencenzure, g\u0302i akceptos artikolon, en kiu mi parolos pri \u201ela putraj Gofenoj\u201d? Mi supozas kaj esperas, ke la respondoj estas neaj, sed kia estas la logiko de la redakcio?"}, {"text_idx": "#000595", "text": "Post tio, s-ro Gofen povis gratuli la redakcion pro la aperigo de tiu hontiga artikolo, t.e. fari sian propran reklamon en la leterkesto de februaro 2003, kaj samtempe publikigi samtipan artikolon sub la titolo Brave, prezidanto Putin!, en kiu li uzas la esprimon \u201enia civilizacio\u201d. Kies estas tiu \u201enia\u201d en \u201einternacia magazino sendependa\u201d redaktata en Esperanto? Por s-ro Gofen, evidente, la usona-israela. Do, kial paroli pri Rusio, kiu, por la samideanoj de s-ro Gofen, estis en ne tre fora pasinteco la \u201eimperio de la malbono\u201d? Simple pro tio, ke g\u0302i havas grandan meriton en C\u0302ec\u0302enio: g\u0302i defendas \u201enian\u201d civilizacion (c\u0302u la redakcio de MONATO sentas sin koncernata per la uzo de tiu posed-adjektivo?) kontrau\u0306 islamo. La aludo de s-ro Gofen pri la \u201eislama jugo\u201d en Andaluzio s\u0302ajne pruvas, ke li scias nenion pri la historio de tiu epoko kaj regiono. Au\u0306 eble li opinias, ke la araba regado en Andaluzio estis tro liberala kompare kun la tiutempaj kristanaj bravaj\u0302oj, i.a. kontrau\u0306 la judoj."}, {"text_idx": "#000596", "text": "Fine, kaj plej fie, sur la pag\u0302oj de MONATO povis aperi la kanajla cionista ekvacio: anticionismo = antiisraelismo = antisemitismo. C\u0302u en tiu artikolo trovig\u0302as tamen unu informo? Jes, nur unu kaj denove mensogo. Jen g\u0302i lau\u0306vorte: \u201eC\u0302ec\u0302enio (samkiel dekoj da aliaj regionoj) estas parto de Rusio dum jarcentoj.\u201d Lau\u0306 s-ro Gofen, ju pli longas la subpremado, des pli g\u0302i pravig\u0302as. Sed ni lasu la opiniojn kaj rigardu la faktojn: kiel sciate, C\u0302ec\u0302enio estis aneksita de la rusaj koloniistoj en 1859. Mi konjektas, ke s-ro Gofen pravigos sin per tiu argumento, ke pli ol unu jarcento egalas ja al jarcentoj pluraj kaj sekve pluralaj."}, {"text_idx": "#000597", "text": "Sed per kio pravigos sin la redakcio, kiu akceptis publikigi tiun miksaj\u0302on de mensogoj kaj insultoj? C\u0302u vi ne opinias, ke ioma pripenso necesas por la estonteco?"}, {"text_idx": "#000599", "text": "Komencig\u0302is la konstrulaboro en januaro 2002, kaj kunlaboris pli ol 800 diversaj firmaoj kun entute 12 000 dungitoj \u2013 parte subpagataj nefrancaj laboristoj (baratanoj, grekoj, italoj kaj rumanoj). Pro tio okazis dum 2003 pluraj laborbataloj. Queen Mary 2 estas la unua tiel granda pasag\u0302ers\u0302ipo konstruita post Queen Elizabeth 2 (Reg\u0302ino Elizabeta la 2a) en 1969."}, {"text_idx": "#000600", "text": "Oni tre atentis la sekurecon. Estas pli da lokoj en la savboatoj ol pasag\u0302eroj. Ec\u0302 se la s\u0302ipo flankenklinig\u0302as je 20 gradoj, eblas almarigi ambau\u0306flanke la savboatojn. C\u0302ie en la s\u0302ipo trovig\u0302as kameraoj, s\u0302prucigiloj, fum- kaj fajro-detektiloj. Ankau\u0306 la ekologio gravas. Internaciaj normoj maraj severas, sekve la s\u0302ipo entenas diversajn ilojn \u2013 cindrigilojn, pistilojn, kompaktigilojn \u2013 por ke neniu rubo solida estu enmaren j\u0302etita."}, {"text_idx": "#000602", "text": "S\u0302ipkonstruado komencig\u0302is en Saint-Nazaire en 1862. Nuntempe, tamen, c\u0302iuj eu\u0306ropaj s\u0302ipkonstruejoj atendas novajn mendojn: suferas la industrio post la atencoj de la 11a de septembro 2001 en Usono kaj post la Irak-milito. Krome la malforteco de la dolaro kompare kun la eu\u0306ro ne favoras eu\u0306ropajn s\u0302ipkonstruejojn. Tamen du novaj mendoj de pasag\u0302ers\u0302ipoj, unu al la finna s\u0302ipkonstruejo Kvaerner Masa kaj la alia al la germana Meyerwerft, esperigas pli favoran estonton."}, {"text_idx": "#000603", "text": "La artikolo de Zlatko Tis\u030cljar, \u201eNepras emocie interrilati\u201d (MONATO 2004/01, p. 8), temanta pri identeco kaj eu\u0306ropaneco, instigis min \u2013 mi esperas, kiel fora au\u0306straliano, ne tro au\u0306dace \u2013 protesti, ke la au\u0306toro iom mistrafas la kernon de la problemo. Emfazante la sentojn de dang\u0302ero, timo kaj la bezonon protekti proprietaj\u0302ojn, li tro subestimas siajn t.n. eu\u0306ropanojn, fakte c\u0302iujn, kie ajn en la mondo, kaj tro cinike traktas la problemon."}, {"text_idx": "#000604", "text": "Eble naive, tamen permesu al au\u0306straliano alternative proponi, ke la homaro, inkluzive de eu\u0306ropanoj, ja havas la kapablon superi la citatajn mallau\u0306dindajn sentojn kaj prijug\u0302ojn. Lastatempe, kaj hazarde, kaj ne rekte rilate al la situacio en Eu\u0306ropo, mi havis la okazon respondi al artikolo aperinta (angle, kompreneble) en la gazeto \u201eAu\u0306stralia Racionalisto\u201d. La au\u0306toro argumentis, ke Au\u0306stralio tro envolvig\u0302is en t.n. tutmondig\u0302o, kontrau\u0306 kiu, estanta kapitalisma, nepras lukti."}, {"text_idx": "#000605", "text": "Mi replikis, ke la mondo, se ne tuj, devos sufic\u0302e maturig\u0302i por havigi al si mondregistaron, mondfederacion au\u0306 almenau\u0306 mondkonfederacion, por ke la nuntempa militsistemo estu anstatau\u0306ata de pacosistemo; krome, ke mondregistaro necesas por estri interdependan mondekonomion, eviti mondskalan ekologian katastrofon, juste leg\u0302doni por regionoj de la mondo ekster regado de landaj registaroj, juste kaj efike prizorgi seriozajn atencojn kontrau\u0306 homaj rajtoj kaj aliaj internaciaj krimoj, kaj fine por pli subteni kaj pli prosperigi senton de monda komunumeco."}, {"text_idx": "#000606", "text": "Alivorte: la homaro kreu por si novan senton de identeco: identeco, kiu superos triban au\u0306 nacian sentojn kaj kiu estu tutmonda. Naciismaj sentoj, sentoj pri nacia fiero rilate al identeco, estas kerne malprogesemaj. Subtene al tio mi citus iujn verkojn el nia Esperanto-literaturo \u2013 verkojn, kiaj Monda Federacio de la usonano Ronald Glossop (el kiu mi prunteprenis iujn el la vortoj supre uzataj)."}, {"text_idx": "#000607", "text": "Citindaj ankau\u0306 estas La universalismo, historio, ekonomio kaj filozofio de la franco Djemil Kessous; la diroj de la mondpensanto Thomas Payne (18-jarcenta brit-devena usonano), kiu dum la tiama milito de la britaj koloniistoj en Nord-Ameriko kontrau\u0306 la brita patrujo fiere deklaris sin esti \u201ecivitano de la mondo\u201d. Inter aliaj memorindaj diraj\u0302oj de Pejno estas \u201eMia lando estas la mondo kaj mia religio estas fari bonon\u201d kaj, eble ec\u0302 pli polemike, \u201eRegistaro, ec\u0302 en sia plej bona stato, estas necesa malbono; en sia plej malbona stato, io netolerebla\u201d."}, {"text_idx": "#000608", "text": "La penoj de eu\u0306ropanoj forj\u0302eti siajn malnovajn sentojn pri identeco por brakumi pli progresemajn ideojn, kiuj identigus ilin malpli kiel britojn, francojn, germanojn, ktp, kaj pli kiel eu\u0306ropanojn, estas aplau\u0306dindaj. Mi deziras, tamen, ke tio estu nur unua pas\u0302o al kreo de reala sento, kiel Zamenhof mem diris, ke identeco estu ne nacia sed homarana; ke iam au\u0306stralianoj, c\u0302inoj, japanoj, usonanoj, afrikanoj, ktp, estu nur homoj, anoj de la homa raso, strebantaj plej efike protekti kaj progresigi la planedon kaj la homaron. Mi argumentas, ke pli kaj pli la historio pruvas, ke nacioj estas nur \u201eimagataj komunumoj\u201d, kiel argumentis Benedict Anderson en sia libro Imagined Communities (Imagataj Komunumoj)."}, {"text_idx": "#000609", "text": "Notindaj por esperantistoj estas la vortoj de Zamenhof en letero de la 30a de junio 1914, indikanta lian rifuzon partopreni la starigon de Tutmonda Esperantista Hebrea Asocio. Zamenhof skribis: \u201eMi mem bedau\u0306rinde devas stari flanke de la afero, c\u0302ar lau\u0306 miaj konvinkoj, mi estas homarano, kaj ne povas ligi min kun la celado kaj idealoj de speciala gento au\u0306 religio. Mi estas profunde konvinkita, ke c\u0302iu nacionalismo prezentas por la homaro nur plej grandan malfelic\u0302on, kaj ke la celado de c\u0302iuj homoj devus esti: krei harmonian homaron. [Nacionalismo] prezentas eraran rondon de malfelic\u0302oj, el kiuj la homaro neniam eliros, se c\u0302iu el ni ne oferos sian grupan memamon kaj ne penos starig\u0302i sur grundo tute neu\u0306trala\u201d."}, {"text_idx": "#000610", "text": "Oni devas agnoski, ke en la nuntempa mondo ekzistas fortoj, kiuj kontrau\u0306as progresigajn ideojn tiajn. Formale, lau\u0306 internacia juro, pro antau\u0306aj kaj nuntempaj imperiaj rilatoj, la mondo dividig\u0302as en preskau\u0306 200 lau\u0306dire egalaj kaj suverenaj s\u0302tatoj: reale la vero estas alia. La plimulto, kiam cirkonstancoj necesigas tion, cedas malegale al pli fortaj hegemoniaj s\u0302tatoj, c\u0302efe, nuntempe, al la plej forta s\u0302tato, Usono."}, {"text_idx": "#000611", "text": "Tamen \u2013 c\u0302u tio, kion mi asertas, ja validas? Au\u0306 c\u0302u g\u0302i prezentas falsan, eventuale utopian bildon? Mi bonvenigus leganto-reagojn (ndlr: tamen bv. koncizajn) cele al tiutema debato."}, {"text_idx": "#000613", "text": "Usono legende adoras liberon. Libero religia regis en la puritanaj kolonioj. Libero statue salutas jam de du jarcentoj alvenantojn al Novjorko. Libero malas al komunismo, nuntempe al terorismo. Lau\u0306 la usona prezidanto Bush: \u201eTeroristoj nin malamas, c\u0302ar ni amas liberon\u201d. Libero estas la celo de kubaj fug\u0302antoj kaj samtempe pravigilo por mortigi senkulpulojn en Afganio, Irako kaj aliloke."}, {"text_idx": "#000614", "text": "Specifa libero, kutima c\u0302e politikaj paroladoj c\u0302i-landaj, estas libero de parolo, konsekrita per la unua amendo de la konstitucio: \u201eLa parlamento faros nenian leg\u0302on ... kiu limigos liberon de parolo au\u0306 de publikigo ... \u201d. Nome de tiu c\u0302i libero kaj de la unua amendo, la plejsupera kortumo de Usono konsentis fine de 2003, ke entreprenoj rajtas telefoni al hejmoj por anonci siajn varojn: tiel estas ankau\u0306 pravigata spamo, rubaj retpos\u0302taj\u0302oj. Tiel finig\u0302is procezo komencita de c\u0302irkau\u0306 kvar milionoj da subskribintoj, kiuj plendis pri tiaj komercaj telefonvokoj, taksante ilin atenco kontrau\u0306 privateco (alia legenda valoro en la usona ideologio). La plendintoj volis krei liston de telefonoj (kaj retadresoj), kiujn komercistoj ne rajtas atingi."}, {"text_idx": "#000615", "text": "La plejsupera kortumo opiniis, ke komerce anonci akordig\u0302as kun la principoj de parol-libereco. Tiel, la libero de entreprenoj mortigis la liberon de privatuloj. Karikaturisto Morin listigis grafike en la j\u0302urnalo The Miami Herald kromajn ekzemplojn pri libero de parolo: sendormigi najbarojn per lau\u0306ta muziko, insulti plej proksiman veturiston, obscene lau\u0306di postaj\u0302ojn de piedirantinoj."}, {"text_idx": "#000616", "text": "Ni povus kompreni, do, ke la liberema fervoro de Usono devas esti absoluta. Libero absoluta, ankau\u0306 por plens\u0302topi pos\u0302tujojn per rubaj\u0302o, senbride uzi armilojn, polui la atmosferon au\u0306 trouzi naturajn rimedojn. Libero antau\u0306 c\u0302io. Tamen, c\u0302i tiu libero de parolo ne estas vere absoluta, kiel pruvas aliaj j\u0302usaj novaj\u0302oj (ne tro facile troveblaj en naciskalaj j\u0302urnaloj), ekzemple la fermo de la komunuma radiostacio de San-Francisko, San Francisco Liberation Radio (radiostacio konata pro politikaj opinioj kontrau\u0306aj al Bush kaj al grandaj entreprenoj); la kvazau\u0306a malpermeso al usonaj sciencaj revuoj akcepti artikolojn de iranaj au\u0306toroj (skandalo, pri kiu raportas la revuo Science, 2003/10, 302); kaj la decido de la magazino National Geographic maldungi sian multjaran kunlaboranton Peter Arnett, kiam li kurag\u0302is opinii (en marto 2003, antau\u0306 la deklaro de Bush rilate la Irak-militon, ke la misio estas finita), ke la iraka armeo estas pli rezistokapabla ol atendite."}, {"text_idx": "#000617", "text": "La lukto kontrau\u0306 terorismo estigis ankau\u0306 aliajn koliziojn inter la valoroj de libero kaj civitanaj rajtoj. Ekzemple, publikaj bibliotekoj devas sciigi al la au\u0306toritatoj, kian literaturon legas uzantoj: ec\u0302 konsulti almanakojn povas suspektigi. Pli antikva, sed simile inspirita, estas la malpermeso vojag\u0302i al au\u0306 komerci kun Kubo: malpermeso, kiu celas ne nur usonanojn, sed ankau\u0306 aliajn landojn."}, {"text_idx": "#000618", "text": "Resume antau\u0306videblas, ke Usono dau\u0306re agos kiel heroo por libero ... sed de libero tia, kia c\u0302iam koincidos kun la interesoj de plej privilegiaj civitanoj."}, {"text_idx": "#000619", "text": "Kiam oni perdas la s\u0302ancon laborpostenig\u0302i en la hejmlando, eblas decido forlasi la landon kaj serc\u0302i laboron eksterlande. Oni supozas, ke pasintjare c\u0302irkau\u0306 200 000 litovoj forveturis eksterlanden por labori. C\u0302irkau\u0306 57 % el ili direktig\u0302is al la landoj de Eu\u0306ropa Unio (EU). Enketado montris, ke en proksima estonteco c\u0302irkau\u0306 320 000 litovoj intencas eklabori eksterlande."}, {"text_idx": "#000620", "text": "Laborserc\u0302antoj multon esperas de la anig\u0302o de Litovio en EU la 1an de majo 2004. Tamen povas evidentig\u0302i, ke iliaj esperoj vaporig\u0302os, c\u0302ar g\u0302is nun nur kvin landoj (Irlando, Danio, Britio, Nederlando kaj Svedio) konfirmis sian pretecon al malfermo de sia labormerkato por litovoj."}, {"text_idx": "#000621", "text": "Aliaj landoj volas dum unu-du jaroj atendi por certig\u0302i, c\u0302u invado de malmultekosta laborforto minacas ilin. Rita Kazlauskiene, direktorino de departemento pri eu\u0306ropa integrig\u0302o kaj internaciaj rilatoj, opinias, ke dum du jaroj dubantaj landoj certig\u0302os pri la neneceso tiel forte barig\u0302i kontrau\u0306 la novaj anoj."}, {"text_idx": "#000622", "text": "Samtempe s\u0302i konjektas, ke kelkaj landoj malfermig\u0302os surbaze de dus\u0302tata traktato. Ekzemple, Hispanio konfirmis, ke litovoj ne kau\u0306zas problemojn por g\u0302i. Litovio intencas dus\u0302tatajn traktatojn proponi ankau\u0306 por Grekio kaj Portugalio."}, {"text_idx": "#000623", "text": "Spertuloj prognozas, ke dum la integrig\u0302o laborserc\u0302antoj el Litovio en EU-landoj ne superos 60 % de c\u0302iuj forveturintoj, c\u0302ar ekzistas ankorau\u0306 unu forta altircentro \u2013 Usono."}, {"text_idx": "#000624", "text": "Planoj de la litova monerstampejo"}, {"text_idx": "#000625", "text": "La litova monerstampejo, kiel sola en la baltaj landoj, jam preparig\u0302as por stampado de eu\u0306ro-moneroj. Tiucele g\u0302i akiris instalaj\u0302on de necesa kontrolsistemo. Lau\u0306regule la monera dorsoflanko montros nacian bildon."}, {"text_idx": "#000626", "text": "La prezidanto de la litova centra banko, Reinoldijus S\u030carkinas, asertis, ke antau\u0306 la enkonduko de komuna eu\u0306ropa valuto en Litovio la lando devas jam havi provizojn de eu\u0306ro-moneroj. La procezo de monerstampado devas komencig\u0302i minimume 18 monatojn antau\u0306 g\u0302ia enkonduko."}, {"text_idx": "#000627", "text": "Eu\u0306ropa Centra Banko jam konfirmis, ke la litova monerstampejo konformas al la kondic\u0302oj necesaj por stampado de moneroj, jubileaj medaloj kaj signoj. Litovio celas al stampado de eu\u0306ro-moneroj ne nur por siaj propraj bezonoj, sed ankau\u0306 por aliaj landoj."}, {"text_idx": "#000628", "text": "La litova bankestro informis, ke Litovio ekde sia anig\u0302o en Eu\u0306ropa Unio, kio okazos la 1an de majo 2004, tuj komencos intertraktadon pri alig\u0302o al la mekanismo de valutaj kurzoj. La lando esperas adiau\u0306i sian nacian valuton litas (lido) kaj alig\u0302i al la eu\u0306ro-sistemo fine de 2006 au\u0306 komence de 2007. Tio c\u0302i okazos sen antau\u0306demandi la opinion de la popolo."}, {"text_idx": "#000629", "text": "Jam nun la litova monerstampejo stampadas c\u0302iajn spezajn kaj jubileajn monerojn, medalojn, ordenojn kaj ankau\u0306 jubileajn monerojn por aliaj landoj."}, {"text_idx": "#000630", "text": "En la jaro 2002 la usona Krause Publications, unu el la monde plej grandaj eldonantoj de katalogoj pri jubileaj moneroj, agnoskis moneron eldonitan de la litova monerstampejo en 2001 kiel la plej artvaloran en la mondo. Temas pri 50-lida monero dedic\u0302ita al la 27aj Olimpikaj Ludoj en Sidnejo."}, {"text_idx": "#000631", "text": "Antau\u0306 la referendumo por alig\u0302o de Litovio al Eu\u0306ropa Unio (EU), kiu okazis en majo 2003, politikistoj lau\u0306te kriis, kiel litovoj bone fartos, kiam ili estos en Eu\u0306ropo. Tamen, ju pli proksimig\u0302as la dato de la alig\u0302o (la 1an de majo 2004), des pli timtremigaj informoj venas koncerne estontajn prezojn."}, {"text_idx": "#000632", "text": "Jam ekde la komenco de 2004 en Litovio altig\u0302is prezoj por benzino kaj dizelo. Oni klarigis, ke tio estis farita lau\u0306 postuloj de EU. La subig\u0302o al la eu\u0306ropa regularo baldau\u0306 kau\u0306zos kreskon de pliaj prezoj. Oni supozas, ke varoj, importitaj el landoj ekster EU, plikostig\u0302os ec\u0302 kelkoble."}, {"text_idx": "#000633", "text": "Ekonomikistoj analizis, kiel evoluos la procezo koncernanta komercadon kun la c\u0302efaj partneroj de Litovio ekster EU. Evidentig\u0302is, ke la varoj el Ukrainio plikostig\u0302os je c\u0302irkau\u0306 16,6 %, el Usono je 14,8 %, el najbara Belorusio je 10 %, el Japanio je 8,9 %, el C\u0302inio je 7,8 %, el Kazah\u0302io je 6,5 %, el Rusio je 1,8 %."}, {"text_idx": "#000634", "text": "Oni atendas, ke c\u0302inaj bicikloj ekde la 1a de majo jam kostos 42 % pli multe, televidiloj 35 %, radioaparatoj 9 %. Pro novaj doganimpostoj viando enportata el Usono plikostig\u0302os ec\u0302 2,1 g\u0302is 5,8-oble, rusa tritiko 2,7-oble kaj sekalo 2,2-oble. Temas pri kalkuloj de spertuloj pri ekonomiko. Vendistoj g\u0302is nun ne kurag\u0302as paroli pri eventualaj prezoj, kiujn litovoj vidos ekde majo. Ili emas prezenti pli mildajn prognozojn kaj trankviligas la klientojn, substrekante, ke la varoj el la landoj de EU malplikostig\u0302os."}, {"text_idx": "#000635", "text": "En la lastaj jaroj personaj komputiloj ig\u0302is pli kaj pli potencaj. Bedau\u0306rinde ili ig\u0302is ankau\u0306 pli kaj pli bruaj. La kau\u0306zo de tiu bruo estas la motoroj, kiuj trovig\u0302as en komputiloj: tiu de la disko, kaj tiu de ventumiloj. Ankau\u0306 DVD-aparatoj kaj simile havas motoron, sed kutime tiuj aparatoj almenau\u0306 ne estas en konstanta uzo. Ventumiloj ofte multas en komputiloj: normale oni havas almenau\u0306 unu c\u0302e la potencilo, kiu ne plene efike konvertas elektran povon al la malalta tensio uzata de elektronikaj cirkvitoj, kaj unu c\u0302e la procesoro. Procesoroj estas pli kaj pli potencaj, kaj moderna procesoro de persona komputilo ofte uzas por siaj milionoj da transistoroj c\u0302irkau\u0306 50 vatojn. Tiu tuta energio ig\u0302as varmo, produktata sur tre eta surfaco. Necesas elpreni la varmon el la eta procesoro, por ke g\u0302i ne difektig\u0302u au\u0306 fandig\u0302u. Pro tio oni uzas radiatoron kaj ventumilon por la procesoro, kaj kelkfoje ankau\u0306 por aliaj blatoj en la komputilo, ekzemple potencaj ekrankartoj. Ventumiloj c\u0302e elektronikaj blatoj movas varmon el la eta blato, sed necesas ankau\u0306 forigi tiun varmon el la komputila kesto, por kio oni ofte bezonas ankorau\u0306 unu ventumilon."}, {"text_idx": "#000639", "text": "Estas g\u0302ojige, ke post kelkaj jaroj da ignorado de la problemo fabrikistoj de komputiloj nuntempe iom au\u0306skultas la plendojn de siaj klientoj \u2013 kaj la bruon de siaj komputiloj \u2013 kaj reklamas modelojn iom pli kvietajn. Tamen, tre silentaj komputiloj ne oftas, kaj memkonstruemaj entuziasmuloj aktive serc\u0302as solvojn, pri kiuj oni povas informig\u0302i c\u0302e retaj forumoj kiel ."}, {"text_idx": "#000640", "text": "Trafiks\u0302topig\u0302oj ne plu estas problemo sole de industriaj landoj. En c\u0302iuj urboj en la mondo oni konfrontig\u0302as kun tempoperdo pro s\u0302topig\u0302oj, venenado de la aero, kresko de akcidentoj kaj sendormeco pro trafik-bruo. Au\u0306toj, kiuj servis por rapide transponti grandajn distancojn, nun povas senmovigi siajn uzantojn."}, {"text_idx": "#000641", "text": "Tial renaskig\u0302as biciklado. La uzado de bicikloj en Eu\u0306ropa Unio konstante falis de 1920 g\u0302is 1980, sed ekde tiam iom post iom rekreskas. Oni taksas, ke en Eu\u0306ropa Unio log\u0302antoj bicikle efektivigas 50 milionojn da vojag\u0302oj tage kaj traveturas 70 miliardojn da kilometroj jare. 5 % de la trafiko okazas bicikle, 10 % buse kaj 50 % au\u0306te. Sed la bicikla trafiko estas la kvinoblo de trajntrafiko, kiu ricevas atenton kaj subvenciojn de registaroj. Krome en Eu\u0306ropo estas produktataj jare 11 milionoj da bicikloj kontrau\u0306 8500 milionoj da eu\u0306roj. Tio havigas laboron al 130 000 personoj, dum pliaj 25 000 personoj laboras por biciklantoj. C\u0302inio tamen estas la plej densa biciklanto-lando."}, {"text_idx": "#000642", "text": "Estig\u0302is asocioj por popularigi bicikladon kaj por defendi la interesojn de biciklantoj. Ekzemple, Eu\u0306ropa (bi)Ciklista Federacio (ECF) malkovris, ke duono de la au\u0306taj veturoj en Eu\u0306ropo estas vojag\u0302oj je malpli ol kvin kilometroj. 30 procentoj estas ec\u0302 malpli ol du kilometrojn longaj. Multaj tiaj vojag\u0302oj estas perfekte efektivigeblaj bicikle. Precipe junuloj g\u0302is 25 jaroj biciklas, sendube pro financaj kialoj. Biciklado falas inter la ag\u0302oj de 26 kaj 50 jaroj, sed poste denove kreskas. Tio okazas pro libertempa biciklado. Sed multaj homoj nek povas nek volas bicikli."}, {"text_idx": "#000643", "text": "En Belgio, ekzemple, ok procentoj de la log\u0302antaro havas sanproblemojn kaj tial rezignas pri biciklado. Krome reliefo povas havi konsiderindan influon: tial la plej alta uzo de bicikloj estas en ebenaj Danio, Nederlando kaj Flandrio. Grava bremsa faktoro, kiun registaroj povas influi, estas malsekureco: biciklo estas la dua plej dang\u0302era transportilo (post motorciklo). Registaroj povos ankau\u0306 ebligi sekuran parkumadon de bicikloj kaj insisti, ke ekzemple en novaj rapidtrajnoj oni provizu spacon por bicikloj."}, {"text_idx": "#000644", "text": "Ankau\u0306 la vetero ludas rolon. Sed enketo surprize montris, ke la landoj kun plej alta uzo de bicikloj estas sinsekve Danio, Nederlando, Belgio, Germanio, Finnlando, Italio, Au\u0306strio, Britio kaj Francio, kaj ke nur unu el la mediteraneaj landoj kun pli bona klimato aperas en la listo."}, {"text_idx": "#000646", "text": "Kun respondecaj estraroj ECF ellaboras eu\u0306ropan bicikloreton. Ankau\u0306 la flandra asocio Fietsersbond (Biciklista Ligo) pledas c\u0302e la registaroj por plani publikajn servojn, kiel butikcentroj, kinejoj, malsanulejoj, pos\u0302toficejoj, ktp, en lokoj facile atingeblaj per biciklo. La federacio krome atingis, ke dungantoj nun kompensas biciklan transporton de la log\u0302ejo al la laborejo per po 0,15 eu\u0306roj kilometre."}, {"text_idx": "#000648", "text": "Voc\u0302oj por la gaela lingvo"}, {"text_idx": "#000649", "text": "Alig\u0302onte al Eu\u0306ropa Unio, nur du kandidataj landoj (Irlando kaj Luksemburgio) indikis, ke ilia unua nacia lingvo ne estu oficiala laborlingvo de la unio. C\u0302ar c\u0302iuj irlandanoj hodiau\u0306 parolas la anglan, la tiama irlanda registaro ne insistis pri akcepto de la gaela en ties instancoj. Lastatempe, tamen, kreskis indigno inter publiko kaj politikistoj en Irlando pro la fakto, ke aliaj simile malgrandaj landoj, farig\u0302ontaj plenrajtaj membroj de EU, povos uzi siajn idiomojn c\u0302e la diversaj instancoj de la unio, sed ne gaele parolantaj irlandanoj."}, {"text_idx": "#000650", "text": "Rezulte, dum EU-kunvenoj en Irlando koincide kun la komenco de la irlanda prezidanteco de la unio, okazis granda manifestacio postulanta agnoskon de la irlanda lingvo. Apogis g\u0302in gvidantoj kaj membroj de diversaj politikaj partioj en la irlanda kaj la eu\u0306ropa parlamentoj. La kampanjo estas tutlande organizita de la premgrupo Fo\u0301ram Na\u0301isiu\u0301nta (nacia forumo)."}, {"text_idx": "#000651", "text": "Jen g\u0302i staras antau\u0306 miaj mensaj okuloj, bedau\u0306rinde ege pli nebule, ol mi dezirus, c\u0302ar mi s\u0302atus povi precize priskribi g\u0302in por vi. Sed 25 jaroj pasis for, kaj mia vida memoro ne estas tre bona. Tamen, se mankas la detaloj de g\u0302ia aspekto, mi facile resentas la emocion, kiu min vibrigis, kiam mi ekvidis g\u0302in. Magazino kun formato iom sub A4, kun kovrilo (frontpag\u0302o) preskau\u0306 tute okupita de nigrablanka foto ene de rug\u0302a kadro1, kaj la granda majuskla titolo SEMAJNO. Du reagoj koliziis miamense: \u201eJen, finfine!\u201d, \u201eC\u0302u eblas?\u201d"}, {"text_idx": "#000652", "text": "\u201eLa funkcio kreas la organon\u201d, diris la unuaj adeptoj de la teorio pri speci-evoluo. Ofte mi pensis, ke tiu aserto validas pri la apero de Esperanto. Nia lingvo estas la organo, kiu estig\u0302is, c\u0302ar la funkcion de lingva interkultura komunikilo neniu ekzistanta organo plenumis kontentige. Fine de la 19a jarcento, diversaj novaj\u0302oj, kiel fervojoj, telegrafio kaj j\u0302urnalismo, kune kun la disvolvo de bone organizitaj pos\u0302taj rilatoj, forvis\u0302is la distancojn kaj ebligis relative facilajn kontaktojn kun gentoj malproksimaj. Paralele disvastig\u0302is novaj ideoj pri justeco, egaleco, demokratio, pri la fakto, ke ne necesas esti aristokrato por interesig\u0302i pri kulturo kaj la cetera mondo, kaj ec\u0302 pri tio, ke estas io unueca en la homaro, tiel ke, finfine, al milito paco preferindas."}, {"text_idx": "#000653", "text": "En la kirlig\u0302o de emocioj, kiu trafis parton de la teranaro pro tiu evoluo, partoprenis malpreciza sento, ofte nekonscia, sed reala, kaj jen kaj jen forta, ke en homaj rilatoj iu funkcio ne estas plenumata samnivele kiel la aliaj: la lingva. Mankis komunikilo, kiu situu pli alte ol la nacioj. Sento pri manko kreas aspiron, sopiron. La funkcio serc\u0302is sian organon. G\u0302i serc\u0302is tie kaj tie c\u0302i, provante tion kaj tion alian, sed finfine g\u0302i trovis la peranton, kiu povos vere estigi g\u0302in: junan viron kun la nomo Zamenhof, altaj moralaj normoj, rimarkindaj intelekto, sentemo kaj psika ekvilibro, kaj kun granda espero enkore."}, {"text_idx": "#000654", "text": "La magazino, kies unua provnumero kun la titolo SEMAJNO tiom impresis min, estas plia ekzemplo de la sama procezo. En 1978, jam troveblis multaj homoj, kiuj lernis Esperanton, multaj g\u0302in uzis tute kontentige, kovrinte nian planedon per ekstreme densa reto el rilatoj inter oriento kaj okcidento, inter sudo kaj nordo, inter homoj vivantaj sub reg\u0302imoj kapitalismaj, komunismaj kaj aliaj. Pli grave: la lingvon multaj amis. Kaj c\u0302e kioskoj ili vidis magazinojn kiel Time, Newsweek, Der Spiegel, Le Point, kies funkcion ili komprenis. Sed tiuj plenumis funkcion ligitan al nur unu kulturo, unu lingvo, unu politiko. Mankis la organo, kiu situu neu\u0306trale, ligite al nenio simila, kaj kiu uzu la amatan lingvon."}, {"text_idx": "#000655", "text": "Kiam funkcio ne povas atingi sian celon manke de organo, g\u0302i tiun kreas, mutacie. Mirinda aspekto de tiuj mutacioj estas, ke kvankam la sopiro kaj la sento pri manko estas kolektivaj, ilia kontentigo c\u0302iam postulas la intervenon de unu individuo. Felic\u0302e, Stefan Maul [S\u0302tefan Mau\u0306l] ekzistis, amis Esperanton kaj estis j\u0302urnalisto. Same kiel organon kreas funkcio, revo kreas konkretaj\u0302on. Esperanto estas la konkreta infano, kiun kunestigis la revoj de g\u0302ia patro, Zamenhof, kaj de g\u0302ia patrino, la ono de la homaro, kiu, latente, eble ec\u0302 sen tion scii, aspiris farig\u0302i pure terana, pacama, supernacia komunumo. Simile, SEMAJNO rezultis el renkonto inter sopiro de parto de la esperantistaro kaj la entuziasmo de kompetentulo sufic\u0302e klarvida kaj kurag\u0302a por iniciati tian magazinon."}, {"text_idx": "#000656", "text": "Bedau\u0306rinde, la realo estas severa mastro. Konkretigo de revo c\u0302iam postulas adapton al la limoj, kiujn g\u0302i trudas. La revo de Zamenhof pri rapida disvastigo de lia komunikilo devis mals\u0302veli. La revo de Stefan Maul pri semajna magazino, kapabla rivali kun la alilingvaj samformaj\u0302oj, devis enfunelig\u0302i en la striktajn limojn de realismo. Sed g\u0302i ne mortis. G\u0302ia fina prospero, vers\u0302ajne kiel tiu de la revo zamenhofa (pardonu mian nefrakaseblan optimismon), estis nur portempe prokrastita. Kiam afero serioza kaj profunda naskig\u0302as en socio grandparte dedic\u0302ita al agadoj neseriozaj kaj malprofundaj, g\u0302i povas nur akcepti la tre malrapidan ritmon de la veraj historiaj progresoj. SEMAJNO do mortis. Ne gravas. Ekvivis MONATO."}, {"text_idx": "#000657", "text": "MONATO prezentig\u0302as kun trajtoj tipaj pri juneco: samtempe forta, fleksebla, kaj fojfoje vundebla preskau\u0306 je risko morti. Sed g\u0302i vivas. Jam 25 jarojn. Ec\u0302 kiam g\u0302ia kreinto elig\u0302is el la c\u0302efredaktora posteno, g\u0302i plu vivis. Kiam iu retirig\u0302as, kaj aliaj reprenas la torc\u0302on, tiam pluvivo estas realisme esperebla. Paul Peeraerts [Pau\u0306l Pe\u0301rarc] kaj c\u0302iuj, kiuj dedic\u0302as multan tempon kaj energion al la magazino, meritas grandan dankemon de la esperanta popolo. Pli kaj pli bela danke al ili, sed ankau\u0306 danke al la plua kunlaborado de la nelacigebla kreinto, MONATO konservis la atutojn, kiuj faris g\u0302ian valoron \u2013 kaj g\u0302ian unikecon \u2013 dekomence: multgentecon au\u0306toran kaj legantaran, politikan neu\u0306tralecon tamen kun verkantoj kapablaj honeste raporti, ec\u0302, se necese, neneu\u0306trale, kaj vastan gamon da temoj, de noveloj kaj ludoj g\u0302is pripensigaj artikoloj, tra simplaj informaj raportoj kaj diskutado inter legantoj."}, {"text_idx": "#000658", "text": "Mi au\u0306dis pri g\u0302i c\u0302iajn kritikojn: ke g\u0302i estas kontrau\u0306juda, ke g\u0302i portas maskon de informa periodaj\u0302o sed ne povas informi, c\u0302ar g\u0302i alvenas tro malfrue post la eventoj, ke g\u0302ia lingvaj\u0302o estas ac\u0302a. Kritiki estas facile. Fari estas io alia. Kaj g\u0302i estas c\u0302iumonate farata. Neperfekta, certe, sed multe pli ol simple kontentiga. Kaj g\u0302ia rolo en la ellaboro de moderna terminologio ne estas la malplej grava el g\u0302iaj kontribuoj al la homaro. Ankau\u0306 c\u0302i-rilate la funkcio kreas la organon: se mankas vorto au\u0306 esprimo, g\u0302i iel aperas, pro la neceso esprimi la ideon. Tiujn formojn oni kritikas. Negrave. Ili aperas, kaj la vivo anstatau\u0306igos la fus\u0302ajn per pli bonaj, kiel multfoje \u2013 bedau\u0306rinde ne konstante \u2013 okazas, de kiam la lingvo estas uzata."}, {"text_idx": "#000659", "text": "Ne nur vivas MONATO, g\u0302i ankau\u0306 montrindas. Se iu diras al vi, ke Esperanto ne ekzistas, ke g\u0302i fiaskis, vi nur montru ekzempleron de g\u0302i, kaj la parolinto nur povas regluti sian frazon. G\u0302ia profesieca aspekto \u2013 c\u0302efe de kelkaj jaroj, ekde kiam la frontpag\u0302aj fotoj farig\u0302is aparte belaj \u2013 tre helpas al la pli kaj pli disvastig\u0302anta famo, ke Esperanto estas io aktuala, moderna, vigla."}, {"text_idx": "#000660", "text": "C\u0302u mi troigas parolante pri disvastig\u0302anta famo? Nu, lau\u0306 PIV2, sufic\u0302as, ke informo transdonig\u0302adu de persono al persono, por ke oni rajtu paroli pri famo. Mi fidas la malrapidan ritmon de historio. Ec\u0302 se la homoj, kiujn tiu famo tus\u0302is, nun estas nur 0,1 elcentoj el la log\u0302antaro, tio ne signifas, ke post kelkaj jardekoj, ili ne konsistigos multe pli altan proporcion. Unu el la funkcioj, por kiu MONATO montrig\u0302is tau\u0306ga organo, egale c\u0302u tio estis intenca au\u0306 ne, estas anstatau\u0306igi en la mensoj malmodernan bildon pri Esperanto per bildo tute g\u0302isdata."}, {"text_idx": "#000661", "text": "Rememorante tiun longan, 25-jaran vojon, ni nur povas danki al Stefan Maul pri lia kurag\u0302a iniciato, danki al la tuta personaro, kiu vivigas la magazinon, danki al la abonantoj kaj legantoj, kiuj ebligas al g\u0302i dau\u0306ri. La kontribuo de tiu kolektivo, pasiva au\u0306 aktiva, al la prospera onta vivo de Esperanto estas miaopinie ege pli granda ol oni supraj\u0302e povus pensi. Tial kun granda g\u0302ojo ni povas kanti al MONATO \u201eFelic\u0302an datrevenon!\u201d kaj aldoni, por tiuj, kiuj monaton post monato produktas g\u0302in: \u201eVi povas fieri.\u201d"}, {"text_idx": "#000662", "text": "1. Noto de la red.: Tiurilate la memoro trompas la au\u0306toron. SEMAJNO ne havis, kiel poste MONATO, rug\u0302an kadron."}, {"text_idx": "#000663", "text": "Mi rememoras, ke en Suk1-el-H\u0302emis ni disputadis en kafej' malhela kaj trista voc\u0302o kiel sonoril' vespera konsilis, ke mi al Providenco min submetu. \u201eHo, koro mia, vane vi luktas kontrau\u0306 G\u0302i c\u0302ar c\u0302iu komenco, kaj c\u0302ia fino estas de G\u0302i skribita jam\u201d"}, {"text_idx": "#000664", "text": "(El Meftah ba\u0302bkum es-sabah (\u201ePacienco, la s\u0302losilo de via pordo\u201d) de la gaela poeto Deo\u0300rsa Mac Iain Deo\u0300rsa2)"}, {"text_idx": "#000665", "text": "Proksime al la fino de la dudeka jarcento de nia erao, diversaj scienculoj komencis spekulativi pri ebla ekzisto de alternativaj universoj. C\u0302i tiu rakonto rilatas al iuj okazaj\u0302oj en universo ekzistanta paralele al nia, kiu estig\u0302is pro Hawking-unikaj\u0302o en la spaco-tempo kontinuaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000666", "text": "Alberto Figueroa sidis trinkante fortan araban kafon en la establo ibn Ras\u0302d, la plej populara en la kordova suk. Li j\u0302us intencis fintrinki kaj reiri al sia log\u0302ejo, kiam envenis liaj amikoj H\u0302aim kaj Mahmud. Alberto salutis ilin duonarabe-duonhispane: \u201eSalaam aleikum! Kion vi havas por rakonti?\u201d"}, {"text_idx": "#000667", "text": "La du viroj eksidis apud Alberto."}, {"text_idx": "#000668", "text": "H\u0302aim grimacis. \u201eMi revenis nur antau\u0306hierau\u0306 de Sevilo kaj terure malbone dormis.\u201d"}, {"text_idx": "#000669", "text": "Alberto ridis. \u201eC\u0302u tro da diboc\u0302ado, hej?\u201d"}, {"text_idx": "#000671", "text": "Mahmud mendis du mentajn teojn kaj regalis unu al H\u0302aim. \u201eTrinku tion, kamarado. \u2013 Bona rimedo kontrau\u0306 kapdoloro! C\u0302u tio estas la efiko de tro da poezio, do?\u201d"}, {"text_idx": "#000672", "text": "H\u0302aim g\u0302emis. \u201eDelonge mi ne bone dormas. C\u0302iunokte mi havas premsong\u0302on \u2013 c\u0302iam la saman, sed kun sinsekvaj epizodoj. G\u0302i estas simila al malagrabla felietono, kiun mi ne volas legi.\u201d"}, {"text_idx": "#000673", "text": "Mahmud kapsignis. \u201eAl tiuj, kiuj ne povis dormi, mia avino c\u0302iam konsilis trinki tilian teon.\u201d"}, {"text_idx": "#000675", "text": "La renkontig\u0302o de la tri amikoj okazis en la heg\u0302ira jaro 1424 (2003 de la kristana epoko en nia dimensio de la kontinuaj\u0302o). Tiam la hispana regno de Juan Carlos (Johano Karlo) ne ekzistis kaj, fakte, neniam estig\u0302is. La tuta historio de Hispanio estas alia. Neniu Don Pelajo sukcesis venki la mau\u0306rojn en Kovadongo. Sen unuig\u0302inta rezisto, la Sendependa Emirato etendis siajn limojn en c\u0302iu direkto, ampleksante Magrebon, tutan Luzitanion kaj la insulojn. Abderamano III transformis la emiraton en la Kalifato de Kordovo, kaj liaj posteuloj Abderamano IV kaj V kreis sur tiu bazo la Imperion, kiu konservis la nomon de la abderamana dinastio longe post g\u0302ia transformig\u0302o en respublikon. Kiel en la mezepoka Andaluzio, mau\u0306roj, judoj kaj kristanoj kunvivis en harmonio. Neniuj katolikaj gereg\u0302oj elpelis la judojn, do ilia amasa migrado en Malgrandan Azion kaj Nord-Eu\u0306ropon ne okazis. Ne estig\u0302is la jida lingvo, nek grandaj as\u0302kenazaj komunumoj."}, {"text_idx": "#000676", "text": "Kelkaj sefardoj hejmigis sin en Palestino, kie ili paceme vivis kune kun siaj arabaj najbaroj."}, {"text_idx": "#000677", "text": "La abderamana societo ig\u0302is pli kaj pli tolerema, libera kaj egalema. Floris la filozofio, literaturo, arkitekturo, artoj, astronomio kaj pliaj sciencoj. Muziko, danco kaj la reprezentaj artoj estis praktikataj precipe de ne-islamanoj. Post la araba, la c\u0302efaj lingvoj de la imperio estis la hispana kaj la hebrea."}, {"text_idx": "#000678", "text": "Navigistoj el Andaluzio malkovris la Novan Kontinenton kaj ambasadoroj el la kordova kortego establis rilatojn kun la imperioj azteka kaj inkaa. Iom post iom tiuj ig\u0302is pli humanaj socioj, kaj la kutimo oferi homajn viktimojn al siaj gedioj c\u0302esis. En la norda parto de la kontinento, puritanaj kaj kvakeraj koloniantoj el Anglio faris pacan interkonsenton kun la Irokeza Federacio kaj aliaj indig\u0302enaj nacioj."}, {"text_idx": "#000679", "text": "Granda parto de Eu\u0306ropo kaj de la tuta Nord-Afriko venis sub regadon au\u0306 influon de la Abderamana Respubliko. Lau\u0306 la tuta marbordo de la Nigra Kontinento kaj de la Nova Mondo estis establitaj g\u0302iaj komercaj centroj."}, {"text_idx": "#000680", "text": "En la heg\u0302ira jaro 1409, lau\u0306 la Traktato de Granado, Abderamanio kaj la plimulto de arabaj, nordeu\u0306ropaj kaj mediteraneaj landoj kunig\u0302is por krei la Kordovan Federacion de Sendependaj kaj Au\u0306tonomaj Landoj."}, {"text_idx": "#000681", "text": "Dank' al kunlaboro de la plej doktaj cerboj en la nova federacio, grandaj avancoj estis faritaj en la kampoj de kemio kaj tekniko. Al unu el ili, d-ro Abdullah al Sajegh, la principo de la norio, antikva araba inventaj\u0302o, kiuj c\u0302erpis akvon per senfina c\u0302eno, sugestis sistemon por transporti homojn kaj varojn inter urboj kaj vilag\u0302oj."}, {"text_idx": "#000682", "text": "G\u0302is la heg\u0302ira jaro 1425, ekzistis reto de c\u0302enaj transportiloj, kiu kovris preskau\u0306 la tutan teritorion de la federacio. Draste reduktig\u0302is la kvanto de privataj veturiloj sur la s\u0302oseoj. Jam en la heg\u0302ira jaro 1345, hispana ing\u0302eniero, nome Juan de la Cierva3 inventis la au\u0306togiron. Ekde tiam, flugmas\u0302inoj estis konstruitaj lau\u0306 similaj, sed multe pli kompleksaj sistemoj. Por longaj vojag\u0302oj oni preferis aers\u0302ipojn kaj direkteblajn balonojn. Surmare oni veturis per vels\u0302ipoj kun vent-turbinaj helpmas\u0302inoj. En domoj, anstatau\u0306 la mals\u0302para kaj medi-malamika akva necesejo, oni disvolvis kaj g\u0302enerale adoptis modernan adaptaj\u0302on de la araba seka necesejo. Elektro produktig\u0302is per generatoroj instalitaj en iom plibonigitaj tradiciaj ventmueliloj, au\u0306 funkciantaj per la movado de la tajdoj. Tiaj inventaj\u0302oj multe kontribuis al la plibonigo de la medio kaj al la sano de homoj kaj bestoj."}, {"text_idx": "#000683", "text": "Gravega faktoro en la ekonomio de la federacio estas la banka sistemo, bazita sur la sistemo de etika bankismo. La bankoj emisiis, distribuis kaj s\u0302ang\u0302is monon, sed ne rajtis postuli interezojn, lau\u0306 la admonoj de Korano kaj de Biblio. Tiu sistemo estis akceptita ankau\u0306 de la ne-islamaj nacioj."}, {"text_idx": "#000684", "text": "La rajtoj de virinoj, infanoj, minoritatoj, eksterlandanoj kaj handikapitoj estis plene respektataj. C\u0302iu etno rajtis uzi sian propran lingvon en c\u0302iuj cirkonstancoj, kvankam multaj s\u0302tatanoj de la federacio scipovis ankau\u0306 la araban, hispanan kaj hebrean. Samtempe oni konstatis renaskig\u0302on de vigla intereso pri iom modernigitaj versioj de la lingvoj latina kaj greka. Plie, la registaroj preparis leg\u0302on por enkonduki helpan neu\u0306tran nes\u0302tatan pontolingvon kreita de juda filantropo."}, {"text_idx": "#000685", "text": "Entute, la mondo ig\u0302is pli agrabla kaj pli pacema. Malofte okazis militoj."}, {"text_idx": "#000686", "text": "Mia kos\u0302maro (de H\u0302aim S\u0302ohet Sevillano)"}, {"text_idx": "#000687", "text": "Vi konsilis min skribi raporton pri la dau\u0306ra song\u0302o, kiu delonge kau\u0306zas al mi tiom da angoro kaj mensa perturbo."}, {"text_idx": "#000688", "text": "Kelkajn monatojn antau\u0306 mia lastatempa restado en Sevilo, mi havis teruran premsong\u0302on, kiu c\u0302iunokte ripetig\u0302is \u2013 au\u0306 pli g\u0302uste, rekomencig\u0302is nokton post nokto kiel longa plur-epizoda televida filmo. Lau\u0306 via rekomendo, mi provis priskribi la song\u0302on, kvankam mi tremas c\u0302iufoje kiam mi rememoras g\u0302in."}, {"text_idx": "#000689", "text": "Mi song\u0302is, ke en granda batalo, kiu okazis en la frua mezepoko, la hispanaj kristanoj venkis la mau\u0306ran armeon. Dum pluraj jarcentoj post tiu evento, la kristanoj popas\u0302e rekonkeris la teritorion okupitan de la mau\u0306roj kaj detruis la civilizacion establitan en Andaluzio kaj en tuta Iberio. La tiel nomataj Katolikaj Gereg\u0302oj elpelis ne nur la restantajn mau\u0306rojn, sed ankau\u0306 c\u0302iujn judojn, kiu ne konvertig\u0302is al la katolika religio. Tiuj elmigris al aliaj landoj, precipe al tiuj de norda kaj orienta Eu\u0306ropo, kie, dumtempe ili enhejmig\u0302is, kreante siajn proprajn kulturon kaj lingvojn. Ofte, tamen, ili estis kruele persekutitaj."}, {"text_idx": "#000690", "text": "Navigantoj el Hispanio kaj Portugalio malkovris transmarajn teritoriojn en la mezaj kaj sudaj partoj de la Nova Mondo kaj establis grandajn imperiojn tie kaj en Afriko, Azio kaj sur la oceaniaj insuloj. La hispanoj senkompate jugis la indig\u0302enajn popolojn kaj neniigis iliajn mirindajn civilizaciojn."}, {"text_idx": "#000691", "text": "Intertempe forte kreskis la povo kaj influo de la g\u0302ermanaj popoloj. La okcidentaj g\u0302ermanidoj, nome la angloj, okupis la Nordan Kontinenton de la Nova Mondo, ekstermis la plimulton de la indig\u0302enoj, kaj post malmulte da jarcentoj ig\u0302is grandega potenco."}, {"text_idx": "#000692", "text": "Malmulte da jaroj post la komenco de la dudeka jarcento de la kristana erao, okazis horora monda milito en kiu mortis milionoj da homoj. De tiam, malofte estis jaro en kiu ne estis milito ie en la mondo. Unu el la plej kruelaj kaj sensencaj lokaj militoj okazis en Hispanio, kie fratoj mortigis fratojn, helpe de eksterlandaj militistoj."}, {"text_idx": "#000693", "text": "En la heg\u0302ira jaro 1361, iu fanatike rasista au\u0306stro nomita Adolfo, kiu dum ekonomia krizo ig\u0302is kanceliero, kaj poste diktatoro, de Germanio, invadis la najbarajn landojn kaj kreis la Trian Germanan Regnon. Ili decidis ekstermi en koncentrejoj c\u0302iujn tiel nomatajn \u201esubrasojn\u201d: judojn, ciganojn, slavojn kaj aliajn nedeziratajn homojn. Milionoj estis tie mortigitaj. La okcidenteu\u0306ropa Brita Regno deklaris militon kontrau\u0306 Germanio, kaj kelkajn jarojn post la plej sovag\u0302aj bataloj, ankau\u0306 la s\u0302tatoj de la Nova Anglosaksio deklaris militon kontrau\u0306 Germanio kaj g\u0302iaj aliancanoj, kiuj ekde la invado de la Granda Slava Patrujo fare de la germanoj, inkludis la grandslavanojn. Post terura sufero, venkis la kontrau\u0306germanaj aliancanoj. Pro la ekonomia malfortig\u0302o de preskau\u0306 c\u0302iuj eu\u0306ropaj landoj post la milito, la s\u0302tatoj de Nova Anglosaksio ig\u0302is la plej granda potenco en la mondo. En la sekvaj jaroj, g\u0302i militis kontrau\u0306 diversaj fremdaj landoj, kaj finfine restis mastro de la globo sub la regado de konservativa religie fundamentisma administracio."}, {"text_idx": "#000694", "text": "Tiel finig\u0302is la civilizacio kaj kultura influo de la Malnova Mondo, kaj la homaro eniris novan Malhelan Epokon kaj la periodon de Neobarbarismo."}, {"text_idx": "#000695", "text": "C\u0302iumatene mi vekig\u0302is s\u0302vitante kaj tremante pro la timigaj scenejoj, kiujn mi c\u0302eestis en miaj song\u0302oj. Mi esperas, doktoro, ke vi povos helpi min forgesi tiun kos\u0302maron kaj retrovi mian psikan sanon ..."}, {"text_idx": "#000696", "text": "H\u0302aim sidis en la konsultejo de d-ro S\u0302ahar. La doktoro rekurag\u0302igante kapsignis. \u201eHo, mia juna amiko! Vi devas ne konfuzi iluzion kun realaj\u0302o. Song\u0302oj konsistas el konfuza miksaj\u0302o de fragmentoj de memoraj\u0302oj el via maldorma vivo, kun mallogikaj kreaj\u0302oj de via subkonscia imago. Ili neniel reprezentas la realon. Caldero\u0301n de la Barca4 ne pravis kiam li skribis la vortojn La vivo estas song\u0302o. Tio, kion vi priskribis en via raporto ne okazis kaj neniam povus okazi.\u201d"}, {"text_idx": "#000698", "text": "Plie, en lia mondo, neniu iam ajn postulis la ekziston de universoj kaj dimensioj alternativaj, au\u0306 de unikaj\u0302oj en la spaco-tempa kontinuaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000700", "text": "3. Juan de la Cierva (1896-1936): hispana ing\u0302eniero, kiu inventis la au\u0306togiron."}, {"text_idx": "#000701", "text": "4. Caldero\u0301 de la Barca (1600-1681) dramatika poeto hispana, au\u0306toro de la dramo La vida es suen\u0303o (\u201eLa vivo estas song\u0302o\u201d)."}, {"text_idx": "#000703", "text": "Lando Stirio, situanta en Sud-Au\u0306strio, proponas al sportemaj montbiciklantoj unikan alpan itineron Alpentour [alpentur], kiu c\u0302i-momente ampleksas longecon de 1138 km kaj suman altecon de entute 31 305 m. (MONATO 2000/12, p. 20). G\u0302i estas la plej longa markita montbicikla vojo en la mondo kaj konsistas el 16 etapoj."}, {"text_idx": "#000704", "text": "Alpentour trapasas Stirion norde de ties c\u0302efurbo Graz [grac] kaj kondukas tra la varia stiria pejzag\u0302o de altmontaro g\u0302is altaj\u0302tereno. G\u0302i estas konceptita kiel longmigrada vojo montbicikla, kiu ebligas bicikli de loko al loko kaj de gastejo g\u0302is gastejo. Je dispono estas tiucele 42 gastejoj."}, {"text_idx": "#000705", "text": "Meztrejnita biciklanto povas traveturi preskau\u0306 c\u0302iun etapon dum unu tago. Krome, en c\u0302iu etapo eblas ekbicikli au\u0306 c\u0302esigi la bicikladon konforme al la persona fizika stato au\u0306 humoro. Kompreneble, oni povas bicikli ankau\u0306 partojn de etapoj en kombino kun aliaj lokaj montbiciklaj itineroj."}, {"text_idx": "#000706", "text": "Romantiktour (Romantika itinero) estas la plej longa etapo en la regiono Mariazeller Land/Hochschwab [mariaceler land/hoh\u0302s\u0302vab], Supra Stirio, kiu estas kunligita kun Alpentour. G\u0302i ekestis en la jaro 2000, longas 140 km kaj altas 3800 m. La romantika itinero estas destinita por spertaj montbiciklantoj. G\u0302i kondukas tra krutaj altaj\u0302oj kaj nealireblaj rokoj samkiel tra florantaj montherbejoj kaj belaj valoj. C\u0302u biciklante supren au\u0306 tra simpla au\u0306 tro malfacila tereno, c\u0302iufoje oni devas strec\u0302e pedali."}, {"text_idx": "#000707", "text": "En la menciita regiono oni povas elekti plurajn itinerojn montbiciklajn. Au\u0306 tra Aflenz [aflenc] al Graz [grac] kun kulturaj vidindaj\u0302oj en Bruck [bruk] kaj Kapfenberg, tra virgaj pejzag\u0302oj al Mu\u0308rzzuschlag [mirccus\u0302lag], au\u0306 tra la valo Salzatal [zalcatal] al Ramsau [ramzau\u0306]."}, {"text_idx": "#000708", "text": "La gastejestroj c\u0302e Alpentour zorgas ne nur pri la stomaka bono, sed proponas al la montbiciklantoj ankau\u0306 pakaj\u0302-transporton. Tradiciaj arang\u0302oj, altkvalitaj restoracioj kaj hejmecaj drinkejoj igas forgesi la biciklajn fortostrec\u0302ojn dumtagajn."}, {"text_idx": "#000710", "text": "La 72-jara pensiulino Aldona Jaronyte [jaronite] el la litova urbeto Pabirz\u030ce, apud la urbo Birz\u030cai, havas strangan s\u0302atokupon. Ekde sunlevig\u0302o g\u0302is sunsubiro s\u0302i preskau\u0306 senhalte laboras per fosilo en sia propra parcelo."}, {"text_idx": "#000711", "text": "Antau\u0306 pli ol dek jaroj la virino decidis eklabori en la tute sovag\u0302a s\u0302tatkampo situanta apud sia g\u0302ardeno por estigi lageton kaj tiumaniere plibeligi la c\u0302irkau\u0306aj\u0302on. S\u0302i faris tion timante, ke iu punos s\u0302in. Tamen okazis kontrau\u0306e \u2013 neniu punis, oni ec\u0302 lau\u0306dis la pensiulinon pro s\u0302ia iniciato kaj post la veno de privatigo oni permesis al la virino akiri parton de la s\u0302tata areo. Tiel s\u0302i farig\u0302is terposedantino de parcelo 82 akreojn granda, kio ege multe entuziasmigis la pensiulinon."}, {"text_idx": "#000712", "text": "Propramane sinjorino Jaronyte fosante estigis en sia parcelo plurajn lagetojn c\u0302irkau\u0306 du metrojn profundajn kaj plibeligis ties bordojn per humidema plantaro. Kelkloke s\u0302i plantis diversspecajn akvoliliojn."}, {"text_idx": "#000713", "text": "La pensiulino mem faris benkojn kaj pontetojn, mem plantis diversajn arbojn. Surprize en la lagetoj aperis fis\u0302oj: karasoj, pri kiuj sinjorino Jaronyte neniam zorgis. S\u0302i certas, ke tion faris sovag\u0302aj anasoj, kiuj probable per siaj piedoj alportis etajn fis\u0302etojn au\u0306 frajon. Nun la fis\u0302oj en la lagetoj tiom multas, ke ne necesas ec\u0302 uzi fis\u0302kaptilon. Sufic\u0302as eniri en la akvon, per pelvo c\u0302erpi akvon kaj elekti fis\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000714", "text": "Aldona Jaronyte asertas, ke sen laboro s\u0302i malsanig\u0302us. Dum sia tuta vivo s\u0302i laboris kaj c\u0302iam revis pri propraj domo kaj parko. Propran domon s\u0302i mem konstruis, nur la fenestrojn kaj pordojn s\u0302i mendis c\u0302e majstroj-c\u0302arpentistoj. Unu el s\u0302iaj fratoj helpis masoni la domfundamenton, alia montris kiumaniere fari la plankon. Pro tro multaj laboroj super diversaj privataj projektoj s\u0302i restis senfamilia."}, {"text_idx": "#000715", "text": "Nun la domo de la pensiulino estas vaste konata en la urbeto kaj g\u0302ia c\u0302irkau\u0306aj\u0302o. C\u0302i tien venas gastoj por admiri la laborojn de la honorag\u0302a virino. S\u0302i kreis veran g\u0302ardenan paradizon en sia log\u0302loko. C\u0302i tie kreskas pluraj specoj de fragoj kaj framboj. Iuj el ili ec\u0302 septembre havas maturajn berojn. Dek tipoj de vinberoj c\u0302i tie g\u0302uas la litovan varmon. La g\u0302ardenfloroj multkoloras ekde frua printempo g\u0302is la unuaj frostoj."}, {"text_idx": "#000716", "text": "Vintre sinjorino Aldona Jaronyte kudras au\u0306 brodas manlaboraj\u0302ojn. Antau\u0306e s\u0302i pentris pejzag\u0302ojn, tamen nun s\u0302iaj okuloj ne tiel bone vidas kaj por pentrado ne tau\u0306gas."}, {"text_idx": "#000717", "text": "Mi abomenas indiferentulojn; la nulojn. sangosuc\u0302antojn de homoj; la kulojn lakeajn servantojn de potenculoj; la mulojn escepte nulojn kaj kulojn kaj mulojn mi respektas c\u0302iujn aliajn ulojn!"}, {"text_idx": "#000718", "text": "kiam vin kaptas sentoj de despero pro manko de felic\u0302o kaj prospero memoru ke dum plej nigraj momentoj malfermig\u0302as burg\u0302ono de floro."}, {"text_idx": "#000719", "text": "Reveninte el taglaboro longa ne perdu tempon kun familianoj per frazetoj samkiel: \u201emi lacas\u201d savu vin de kapdoloroj far familianoj! Ne legu libreton socian, nek politikan, nek filozofian, kaj nepre neniam poezian! Ne plenigu cerbon vian per tiaj rubaj\u0302oj! nek meditu en la brakoj de naturo nek promenu c\u0302e lago, maro, g\u0302angalo c\u0302ar estas tre laciga pensado por la menso! Anstatau\u0306e; rekte eniru la banejon, poste rekte la kuirejon prenu botelon da biero, au\u0306 vinbotelon au\u0306 pepsikolaon nepre ne forgesu ankau\u0306 krevmaizon sidig\u0302u antau\u0306 televidilo kaj rigardadu programojn falsan novaj\u0302on, kaj hororaj\u0302ojn ac\u0302ajn mensogojn kaj klac\u0302ojn de politikistoj kaj de lakeaj j\u0302urnalistoj g\u0302is ebrie vi endormig\u0302os post la noktmezo! Ne forgesu tion fari c\u0302iuvespere por ke ne estu senutila Au\u0306tomata mas\u0302ino de cerbolavado!"}, {"text_idx": "#000720", "text": "Mi revas pri la tempo kiam malpac' kaj milito estos historia mito!"}, {"text_idx": "#000721", "text": "Mi vivis sub jugo de diktatoro. Mi forfug\u0302is en serc\u0302o de libero sed duoblig\u0302is mia kordoloro per pikoj de elrevig\u0302' kaj despero."}, {"text_idx": "#000722", "text": "Se katoj zorgus pri rajtoj de ratoj Potenculoj zorgus pri homaj rajtoj!"}, {"text_idx": "#000723", "text": "Tiele al ric\u0302a persono rilatas bezono kaj mono! Ju pli multig\u0302as lia mono des pli grandig\u0302as lia bezono!"}, {"text_idx": "#000724", "text": "Se amo amon naskas kial do tiom da amantoj fiaskas?"}, {"text_idx": "#000725", "text": "Mi havas panon dolc\u0302an mi havas monon sufic\u0302an tamen ne senton felic\u0302an! g\u0302is mi ekvidos tion en la okuloj viaj kaj liaj kaj s\u0302iaj ... tra la tuta mondo!"}, {"text_idx": "#000726", "text": "Kiel diferencas lupo kiu murdas lau\u0306nature de homo kiu murdas alt-kulture!? NENIEL!"}, {"text_idx": "#000727", "text": "Dum nian mondon regadas \u201eDOLARO\u201d Dau\u0306ras militoj inter homaro homoj sekvas la leg\u0302ojn de potenco kiel sovag\u0302aj bestoj en arbaro!"}, {"text_idx": "#000728", "text": "Por esti felic\u0302a c\u0302iam infane ridu c\u0302iam belan flankon de la medalo vidu pensu pri la homoj malpli felic\u0302aj ol vi kaj dankeme al Dio vian vivon prezentu!"}, {"text_idx": "#000729", "text": "Paradizo kaj infero ekzistas nur sur la tero Paradizon kreas prospero Inferon kultur-mizero!"}, {"text_idx": "#000731", "text": "Lupojn ne plu akuzu pri sovag\u0302eco kaj krueleco! Propraokule mi jam spektis, kun larmoj kaj kapturno, homojn civilizajn! en mateno Vendreda \u2013 la sankta tago de Dio, pureco kaj preg\u0302o \u2013 kiuj rite sin banis, zorge kombis la hararon kaj ec\u0302 barbon, sin parfumis per pura rozo-suko por honore c\u0302eesti la bankedon de Dio! poste tiuj bonodoraj homoj civilizaj \u2013 kiuj blindas pri siaj propraj pekoj kaj makuloj tamen aglece serc\u0302as tiujn de aliuloj. kaj kredas sin manoj de Dio sur la tero por zorgi kaj defendi la sanktan tronon de Dio kontrau\u0306 pekuloj \u2013 alportis sur c\u0302aro homon \u2013 vomige palvizag\u0302an senkoloran kaj tremantan, pro atako de frostiga timo kaj teruro \u2013 kiu se ne pli ol ili almenau\u0306 samkiel ili estis homo kaj havis la rajton je vivo kaj entuziasmis vivi por akvumi la florojn de sia vivo en g\u0302ia bela g\u0302ardeno ... Poste, tiuj parfumitaj civilizuloj, \u2013 la manoj de Dio sur la tero \u2013 firme c\u0302irkau\u0306volvis lin kiu jam estis frostigita de timo tutkorpe de kapo g\u0302is piedfingroj per longa blanka mortotuko kaj enterigis lin vertikale g\u0302is la sino kaj ekkriante \u201eDio estas la plej granda\u201d \u2013 samkiel aventuremaj infanoj kiuj falc\u0302as per senc\u0302esa j\u0302etado de s\u0302tonetoj senkulpajn birdetojn de g\u0302ardeno \u2013 tiun malfelic\u0302an homon sendefendan sub la pluvado de s\u0302tonoj \u2013 ne tre grandaj nek etaj sed s\u0302tonaj kiel s\u0302tono \u2013 pasigis tra la kruela pasejo de dolorego hororo, teruro, suferado, humileco, en la nigran mondon de morto kaj neekzisto! Jes, ne plu sovag\u0302ajn lupojn oni humiligu per akuzo pri barbareco kaj sangosuc\u0302ado! Lupo sovag\u0302a ne g\u0302enas siajn samulojn, nek diss\u0302iras sian c\u0302asaj\u0302on tiel kruele kaj pasie, kiel homo homon sub la nomo de Dio, la plej afabla kaj pardonema!"}, {"text_idx": "#000732", "text": "Libera programaro: nova rimedo komerci"}, {"text_idx": "#000733", "text": "La kutimoj de komercado evoluis dum la jarcentoj. Se ni konsideras la uzadon de komuna posedaj\u0302o en socioj dum la tri epokoj \u2013 la agrara epoko, la industria epoko kaj la informaj\u0302a epoko \u2013 ni vidas, ke libera programaro estas nova kaj esperiga fenomeno."}, {"text_idx": "#000734", "text": "La industria revolucio komencig\u0302is en la dua duono de la 18a jarcento. G\u0302ia rezulto estis, ke la kamparaj terposedantoj perdis potencon kaj influon al la novaj urbaj kapitalistoj, kaj g\u0302i kreis novan industrian laboristan klason. En la lasta parto de la 20a jarcento novaj kompanioj bazitaj sur komputiloj akiris grandan potencon."}, {"text_idx": "#000735", "text": "En Anglio, ekzemple, dum la agrara epoko estis feu\u0306da socio. Tiam ekzistis komunejoj, kiujn c\u0302iu rajtis uzi. Tamen finfine ric\u0302uloj sukcesis alproprigi la komunejojn al si, lasante multajn kamparanojn malsati, ec\u0302 morti."}, {"text_idx": "#000736", "text": "Dum la industria epoko, kapitalistoj g\u0302enerale regis la produktadon kaj la socion, kaj prenis al si la plej utilajn rimedojn. Oni apartigis naturajn rezervejojn por komuna uzado, sed g\u0302enerale nur por distraj celoj. La industria sistemo bazig\u0302is sur konkurado inter diversaj kompanioj por la elspezoj de konsumantoj. De tempo al tempo la kompanioj konspiris inter si, sed oni plendis, ke tio estas maljusta, kaj registaroj faris leg\u0302ojn kontrau\u0306 tiaj karteloj."}, {"text_idx": "#000737", "text": "Dum la kreskado de la informaj\u0302a sektoro, kelkaj kompanioj, kiuj komercas per informoj kaj komputiloj, farig\u0302is tre potencaj kaj ric\u0302aj. Komence ili funkciis lau\u0306 la kutimoj de la industriistoj. Intensa konkurado, ec\u0302 kontrau\u0306leg\u0302aj taktikoj, inter la rivaloj lasis nur unu kompanion kun preskau\u0306a monopolo en la merkato por mastrumaj programaroj por personaj komputiloj. La konsekvenco estis altaj prezoj por programoj. En la lastaj dek jaroj ni vidis la komencon de nova fenomeno: libera programaro. La rezulto de la nova fenomeno estas surpriza s\u0302ang\u0302o en la modeloj de komercado, kaj tiu rezulto estas pozitiva por la plejmulto de uzantoj. Estas interese, ke la monopola kompanio ne povas elimini la novan fenomenon, kiel g\u0302i faris kontrau\u0306 komercaj konkurantoj."}, {"text_idx": "#000738", "text": "La tragedio de la komunejo"}, {"text_idx": "#000740", "text": "En lastatempa artikolo The powerful economic underpinnings of OSS (La potencaj ekonomiaj bazoj de libera programaro, ) Paul Nowak kontrastigas tion kun la nuna situacio en la informaj\u0302a epoko rilate al komputilaj programoj. En la nuna situacio tute mankas tragedio de la komunejo. Kontrau\u0306e, liberaj programoj helpas c\u0302iujn uzantojn, kaj ju pli oni uzas ilin, des pli ili helpas c\u0302iujn uzantojn."}, {"text_idx": "#000741", "text": "Lastatempe okazis debatoj pri la rajtoj pri \u201eintelekta proprieto\u201d koncerne diversajn aferojn, ekzemple genojn, specojn de plantoj, muzikon kaj programojn. La movado por libera programaro rekte kontrau\u0306as patentojn pri tiaj aferoj, same kiel kelkaj aliaj grupoj."}, {"text_idx": "#000742", "text": "Libera programaro donas s\u0302ancon al entreprenistoj kaj fakuloj ec\u0302 en evoluantaj landoj enplektig\u0302i en avangardan programadon sen la kutimaj limigoj pro kopirajtoj kaj patentoj. Ankau\u0306 ili povas adapti programojn al la bezonoj de siaj socio kaj ekonomio. Tiel oni rekte stimulas ekonomian kreskadon kaj plibonigas komunikadon kaj komputadon en diversaj sektoroj de la ekonomio. Ekzemple, en Barato oni evoluigas malmultekostajn komputilojn kaj liberajn programojn uzeblajn per multaj aziaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000743", "text": "Por esti vera \u201elibera programo\u201d la fontprogramo devas esti disdonata kun la ruleblaj programoj au\u0306 esti alimaniere akirebla je ne pli ol la kosto de distribuado; iu ajn rajtas redistribui la programon senpage, sen tantiemo au\u0306 pago al la au\u0306toro por rajtigo. Iu ajn rajtas modifi la programon au\u0306 bazi alian programaron sur g\u0302i kaj disdoni la modifitan programon lau\u0306 la samaj kondic\u0302oj."}, {"text_idx": "#000745", "text": "La evoluigado de libera programaro kutime dependas de la sindedic\u0302o de multaj volontuloj. Ilia agado estas programi, testi, priskribi, ripari, pliampleksigi la programaron. Tiel la kvalito de la programaro plibonig\u0302as. G\u0302enerale, ju pli da uzantoj uzas iun programon, des pli da volontuloj evoluigas g\u0302in, kaj des pli g\u0302i plibonig\u0302as."}, {"text_idx": "#000747", "text": "Donald Rosenberg raportis, ke Dresdner Kleinwort Wasserstein (DrKW, filio de la banko Dresdner en Germanio) serc\u0302is metodon por kuntiri informojn el diversaj komputiloj por plirapidigi komercajn operaciojn. Ili decidis, ke ili ne volas dependi de unu liveranto de tia sistemo. Ili verkis propran sistemon en 1997 bazitan sur konataj metodoj kaj liberaj normoj."}, {"text_idx": "#000750", "text": "Liberaj programoj konstante plibonig\u0302as, c\u0302ar novaj laborantoj aldonas al la kontribuoj de la antau\u0306aj. Progreso ne dependas de ajna unuopa kompanio. Kontraste, se bankrotas kompanio, kiu posedas komercan programon, laboro pri tiu programo c\u0302esas, krom se alia kompanio ac\u0302etas la rajtojn."}, {"text_idx": "#000752", "text": "Por uzi liberan programaron oni simple akiras g\u0302in el la reto senpage. La komunejo estas la programaro. G\u0302i neniam eluzig\u0302as, kiel pas\u0302tejo, ec\u0302 se milionoj da homoj uzas g\u0302in. Ju pli facile uzebla estas la programaro, des pli da homoj uzos g\u0302in. Se uzantoj deziras novajn funkciojn por la programaro, ili povas proponi tion al la evoluigantoj, au\u0306 se kapablaj, ili mem povas programi la s\u0302ang\u0302ojn kaj kontribui per tio al la komunejo. Teamoj de tradukistoj tradukas la informojn pri la programoj, por ke homoj de diversaj lingvoj povu uzi g\u0302in. Ekzemple, kelkaj programoj nun havas esperantlingvajn helpdokumentojn. Tio preskau\u0306 neniam okazis kun komercaj programoj pro manko de rimarkebla merkato por ili."}, {"text_idx": "#000753", "text": "Do, uzado fare de pli da homoj havas avantag\u0302ojn kaj ne tragedion por la komunejo."}, {"text_idx": "#000755", "text": "En 1991 la juna studento Linus Torvalds en Finnlando kreis Linukson (Linux) \u2013 novan mastruman sistemon por komputiloj. G\u0302i estas unu el la plej bonaj ekzemploj de libera programaro. Mirigas la progreso kaj matureco de Linukso, projekto, kiu nun superas komercajn ekvivalentojn en multaj rilatoj (sed ne en c\u0302iuj). Ni povas atendi, ke la ritmo plirapidig\u0302os, dum la uzantaro kreskos, kaj kompanioj pli kontribuos."}, {"text_idx": "#000756", "text": "Estas interese, ke, kvankam oni verkis Linukson por eviti la koston de la komerca sistemo Microsoft Windows, multaj liberaj programoj nun estas adaptitaj ankau\u0306 por tiu mastruma sistemo."}, {"text_idx": "#000757", "text": "Kiuj pripensas investi en la evoluigado de libera programaro, tiuj devus konsideri la ekonomian dinamikon de libera programaro. G\u0302i estas c\u0302iam plibonig\u0302anta kaj dau\u0306ros pli longe ol c\u0302e individuaj kompanioj."}, {"text_idx": "#000758", "text": "Alia avantag\u0302o de libera programaro estas, ke, kiam kompanioj faras programon, ili elspezas nur la minimuman monsumon. Aliflanke, la verkantoj de liberaj programoj ne havas tian limigon, kaj ofte laboras por atingi ion, kion ili mem bezonas, do ili havas motivon fari la plejeblon por bona rezulto."}, {"text_idx": "#000759", "text": "La katedralo kaj la bazaro"}, {"text_idx": "#000760", "text": "La evoluado kaj rezultoj de la movado por libera programaro tre surprizas multajn homojn. Eric Raymond verkis libron The Cathedral and the Bazaar (La katedralo kaj la bazaro). \u201eKatedralo\u201d kaj \u201ebazaro\u201d estas la nomoj por liaj modeloj de komerca kaj libera programado, respektive. Li laboris kiel programisto dum jaroj kaj kredis, ke la plej kompleksaj kaj gravaj programoj devas esti konstruitaj kiel katedraloj, zorge kunmetitaj de metiistoj, kas\u0302itaj, g\u0302is ili estos pretaj. Li ne atendis, ke mondklasa mastruma sistemo kunfandig\u0302us kvazau\u0306 magie el la partatempa programado de miloj da programistoj dise c\u0302irkau\u0306 la mondo, ligitaj nur per la malfortikaj fadenoj de Interreto, ke g\u0302i pli kaj pli uzatus kaj minacus grandajn kompaniojn kiel Microsoft. La sukceso de la bazaro unue s\u0302okis lin, do li decidis provi g\u0302in. Li komencis per retpos\u0302ta programo, proponis g\u0302in al la \u201ebazaro\u201d, aliaj helpis, kaj la fina produkto, renomita Fetchmail (alportu pos\u0302ton) farig\u0302is tre sukcese uzata."}, {"text_idx": "#000761", "text": "Linukso estis la unua projekto, kiu sukcesis utiligi la talenton de programistoj c\u0302irkau\u0306 la mondo. G\u0302ia komenco koincidis kun la komenco de la Tut-Tera Teksaj\u0302o (TTT). G\u0302ia au\u0306toro, Linus Torvalds, estis la unua homo, kiu lernis kiel labori en la bazaro, kiun Interreto ebligis. Unu el la plej uzataj liberaj programoj estas Apache. La plejparto de retprovizantoj uzas g\u0302in por servi retpag\u0302ojn al ni."}, {"text_idx": "#000762", "text": "Por kontrau\u0306stari la tragedion, Hardin proponis, ke la homaro au\u0306 evoluu por kompreni la grandan bildon de uzado de komunejo, au\u0306 ke oni mastrumu kaj protektu g\u0302in per privatigo au\u0306 per registara leg\u0302aro."}, {"text_idx": "#000763", "text": "Hardin preferis evoluon al protektado, sed li sciis, ke la homaro nur malrapide tiel evoluas. Protektado estas la plej ofta rimedo. Eble liberaj programaroj estas ekzemplo de homa evoluado iagrada, helpata de la reto kaj la hazardaj ecoj de programoj. Tiel konkludis Paul Nowak."}, {"text_idx": "#000766", "text": "Elstara ekzemplo de kunlaborado per Interreto estas Indig\u0302enaj Dialogoj (/), projekto neebla sen Esperanto, kaj utiliganta Esperanton por neesperanta celo \u2013 por subteni solidarecon kaj agadon inter indig\u0302enaj popoloj. Tiaj projektoj montras la utilecon de Esperanto en vera kunlaborado por diversaj celoj."}, {"text_idx": "#000767", "text": "Tag\u0302ikio estas montara lando en Mez-Azio kun pitoreskaj pejzag\u0302oj kaj ric\u0302a multjarcenta historio. Oni diras, ke Tag\u0302ikio estas paradizo por turistoj. Tamen bedau\u0306rinde tre malmulte da turistoj venas g\u0302ui g\u0302ian naturon kaj ekkoni la historion, monumentojn, morojn kaj kutimojn de la tag\u0302ika popolo."}, {"text_idx": "#000768", "text": "Por s\u0302ang\u0302i tiun negativan situacion la tag\u0302ika s\u0302tata turisma agentejo \u201eSayoh\u201d kaj la ministrejo pri ekonomio kaj komerco kunlabore kun la germana firmao Gesellschaft fu\u0308r Technische Zusammenarbeit (GTZ) el Eberswalde okazigis tritagan seminarion, al kiu oni invitis reprezentantojn de pluraj eksterlandaj entreprenoj kaj organizaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000769", "text": "Pli frue al Tag\u0302ikio venis Andrea Stemmler [s\u0302temla] (GTZ), kiu dum du semajnoj esploris la turisman staton en Tag\u0302ikio kaj faris la necesajn konkludojn."}, {"text_idx": "#000770", "text": "La seminarion gvidis prof. d-ro Wolfgang Stradas [volfgang s\u0302tradas] (GTZ). Li faris la c\u0302efan prelegon pri socia kaj ekologia turismo en Tag\u0302ikio. Grandan intereson vekis ankau\u0306 la prelego de Robert Middleton [robat mi\u0301daltan] (Britio), kiu dum tri jaroj esploris la eblojn organizi publikan turismon en Pamiro."}, {"text_idx": "#000772", "text": "Flagoj: fenestro al vasta mondo"}, {"text_idx": "#000773", "text": "Posedanto de hotelo en Tullamore, Irlando, kutimis peti c\u0302iun eksterlandan gaston, ke tiu donacu flagon de sia nacio por pendigi g\u0302in super la serva tablo en la hotela trinkejo. Post iom da jaroj li jam havis imponan kolekton. Kiam iam lokaj esperantistoj okazigis sian nacian kongreson en la sama hotelo, li ekdeziris havi ankau\u0306 la esperantan flagon. Li pendigis g\u0302in flanke de la diversaj s\u0302tataj flagoj en la trinkejo, kie, lau\u0306 nia scio, g\u0302i ankorau\u0306 estas."}, {"text_idx": "#000774", "text": "G\u0302enerale oni deziras kolekti flagojn en kutima grandeco. Tamen ne c\u0302iuj flag-kolektantoj havas sufic\u0302e da spaco en la domo por konservi ilin au\u0306 hisi ilin ekstere. Tamen kolekti flagojn, bildojn de flagoj au\u0306 afis\u0302ojn de flagoj sendube estas fascina hobio. Ofte, kiam okazas internacia renkontig\u0302o, edzig\u0302festo au\u0306 simila evento en hotelo au\u0306 restoracio, oni metas flagetojn sur la tablojn por bonvenigi eksterlandajn gastojn. Tiajn flagetojn oni povas facile ac\u0302eti au\u0306 mane ellabori. Krome, entuziasmuloj povas legi librojn pri flagoj kaj lerni pri la historio kaj tradicioj ligitaj kun ili. Tio estas interesa hobio precipe por homoj, kiuj pro iu kau\u0306zo volas resti hejme, malenuigi vintrajn tagojn au\u0306 agrable pasigi la tempon, kiam la vetero ekstere malbonas."}, {"text_idx": "#000775", "text": "Por la kolektado oni povas elspezi multon, se oni deziras, au\u0306 nenion. Libron pri flagoj oni povas prunti de bibliotekoj au\u0306 c\u0302e amikoj, kaj bildojn de flagoj oni povas simple kopii. Per interretaj serc\u0302iloj kiel Google oni trovas multajn retejojn kun bildoj kaj informoj pri flagoj. Kaj se oni ekdezirus ac\u0302eti naciajn au\u0306 societajn flagojn, ekzistas flag-liverantaj entreprenoj, kiuj reklamas kaj vendas siajn varojn per la Tut-Tera Teksaj\u0302o. Simple oni entajpu en la serc\u0302linion de la serc\u0302ilo la vorton \u201eFlag(o)\u201d kune kun la nomo de la lando, societo au\u0306 alia priskribo. Rezulte de tio plejofte oni tuj ricevas la koncernan informon. Kelkfoje, eblas akiri ankau\u0306 informojn koncerne la s\u0302taton de flago kaj ec\u0302 ties nacian himnon. Tiel oni malfermas por si mem fenestron al vasta mondo. Por handikapuloj au\u0306 longtempaj malsanuloj tio estus ideala distraj\u0302o. Krome, turistoj povas tiumanire ekscii multon pri vizitotaj landoj."}, {"text_idx": "#000776", "text": "Oni konstante trovas interesajn faktojn pri kaj per flagoj. Ekzemple, eblas konstati, ke c\u0302iu skandinava lando havas samforman flagon, nome kus\u0302antan krucon je blanka au\u0306 alikolora fono, kies mallonga \u201ebrako\u201d proksimas al la hisa flanko de la flago. Tio g\u0302ustas ne nur rilate skandinavajn s\u0302tatojn (Islando, Danio, Norvegio, Svedio), la parte skandinavan Finnlandon kaj la au\u0306tonomian feroan insularon, sed ankau\u0306 koncerne la flagojn de la s\u0302etlanda kaj orkada insularoj, kiuj iam estis okupitaj de la vikingoj, sed nun estas politike parto de Skotlando (kvankam la insulanoj konsideras sin pli skandinavaj ol skotaj kaj fieras pri sia skandinava heredaj\u0302o)."}, {"text_idx": "#000777", "text": "Aparte intereskapta estas la origino de la s\u0302etlanda flago, kiu estas \u201eskandinavigita\u201d adaptaj\u0302o de la skota. La lasta konsistas el diagonala blanka kruco je blua fono. La s\u0302etlanda havas la samajn kolorojn, sed la blanka kruco havas la tipe skandinavan formon kun vertikala brako apud la masta flanko. Tiu kutimo, lau\u0306 kiu pluraj popoloj de samdevena etno uzas samforman flagon, ne oftas."}, {"text_idx": "#000778", "text": "Kelkaj s\u0302tatoj havas tre similajn flagojn, ekzemple Slovakio kaj Slovenio, kiujn je fora distanco ne eblas facile distingi unu de la alia. La flagoj de islamaj landoj ofte enhavas verdan koloron. Pluraj landoj, kiuj antau\u0306e estis kolonioj de Britio, inkluzivas en siaj flagoj la britan en miniaturo (Au\u0306stralio, Nov-Zelando, Fig\u0302io ktp). Aliaj, kiel Sud-Afriko, elj\u0302etis tiun elementon kaj nun havas tute novan flagon. La brita flago mem estas kombinaj\u0302o de tri flagoj: nome tiu de Anglio (kruco de sankta Georgo), Skotlando (kruco de sankta Andreo) kaj de la kruco de sankta Patriko, kiu reprezentas Irlandon antau\u0306 la sendependig\u0302o de la plimulto de la insulo. Rezultis stranga kombino, kiu iomete similas la flagon de Eu\u0306skio, sed estas pli komplika."}, {"text_idx": "#000779", "text": "Eu\u0306skio estas unu el la au\u0306tonomiaj komunumoj, kiuj konsistigas la hispanan regnon kaj havas apartan nacian flagon krom la s\u0302tata. Aliaj estas Katalunio kaj Galicio. Simile al tio, c\u0302iu el la nacioj de la brita s\u0302tato (Anglio, Skotlando kaj Kimrio), havas sian nacian flagon. Ankau\u0306 Manks-insulo, kiu estas posedaj\u0302o de la brita krono, havas sian propran flagon. La flagojn de S\u0302etlando kaj Orkado tiurilate ni jam menciis."}, {"text_idx": "#000780", "text": "Ankau\u0306 la belga flago estas kombino. La flandra flago montras nigran leonon sur flava fono, kaj la valona flago enhavas rug\u0302an kokon sur flava fono. La belga prenis tiujn elementojn kaj havas nigron, flavon kaj rug\u0302on. Interese estas, ke lau\u0306 la belga konstitucio, la sinsekvo estas rug\u0302o, flavo, nigro. Tamen en la praktiko oni vidas nur nigron, flavon kaj rug\u0302on."}, {"text_idx": "#000781", "text": "Kelkaj popoloj kaj teritorioj (ekzemple Palestino), kies politika statuso ne estas internacie difinita au\u0306 agnoskita, havas tamen proprajn flagojn."}, {"text_idx": "#000782", "text": "La nombro de naciaj flagoj konstante pliig\u0302as pro la ekesto de c\u0302iam pli da sendependaj s\u0302tatoj au\u0306 au\u0306tonomiaj regionoj. Lastatempe, sendependig\u0302is Eritreo kaj Orienta Timoro kaj iliaj flagoj aperis en la listo de s\u0302tataj simboloj. Vers\u0302ajne tiu pliig\u0302o ne c\u0302esos baldau\u0306."}, {"text_idx": "#000783", "text": "Aparte interesa estas studado de la signifoj de la desegnoj de naciaj flagoj, sed tio estus temo de alia artikolo."}, {"text_idx": "#000784", "text": "C\u0302u esperantistoj kapablus altnivele diskuti?"}, {"text_idx": "#000785", "text": "Mi plene komprenas la sintenon de s-ro Ford (MONATO 2003/12, p. 6), anoncanta nuligon de sia abono, se li plu trovos propagandajn artikolojn en la revuo. La samon mi sentis vidante tiun ac\u0302an kovrilon, \u201eUsono por c\u0302iam\u201d, kaj ene de tiu numero la fanatike por-usone propagandajn vortojn de s-ro Gofen (MONATO 2002/11, p. 9)."}, {"text_idx": "#000786", "text": "Tia partizaneco estas komprenebla. Ja Zlatko Tis\u030cljar triste memorigas al ni (MONATO 2004/1, p. 8), ke \u201esincera, emocia sindedic\u0302o eblas nur por homoj, kiuj apartenas al \u201amia\u2019 grupo\u201d. Tamen oni esperus (c\u0302u naive?), ke inter esperantistoj, supozeble edukitaj au\u0306 almenau\u0306 emantaj al internacia kompreno, oni kapablus pli altnivele diskuti, sen antau\u0306jug\u0302oj, sen dogmoj, sen manih\u0302eismo."}, {"text_idx": "#000787", "text": "Antau\u0306jug\u0302as, dogmumas kaj manih\u0302eas s-ro Blaskowicz (MONATO 2003/12, p. 6) asertante, ke en Usono kaj Britio ne estis (-as?) registaraj torturejoj. Ni ne parolu pri la elizabetaj torturejoj en la Turo de Londono, distancaj je nur kelkaj kilometroj de aliaj belaj konstruaj\u0302oj, same kiel en Bagdado. Sufic\u0302as pensi pri la situacio de la afganaj militkaptitoj en Guanta\u0301namo."}, {"text_idx": "#000788", "text": "Sufic\u0302as legi la deklarojn de s-ro Bremer, kiu agnoskas, ke, jes, irakaj kaptitoj estas sisteme \u201emilde\u201d torturataj por eligi el ili informojn. Sufic\u0302as memori, ke usonaj militistoj instruis al c\u0302iuj siatempaj latin-amerikaj diktatoroj, en Argentino, en Gvatemalo, en la pinoc\u0302eta C\u0302ilio, kiel torture malaperigi opoziciulojn."}, {"text_idx": "#000789", "text": "Jes ja, la forigo de Husajn, freneza torturinto kaj genocidinto, estas granda beno por Irako kaj por la homaro. Espereble baldau\u0306 la beno kompletig\u0302os per la forigo de Bush, kiu, kiel respondeculo pri la morto de miloj da civilaj afganoj kaj irakanoj, estas ankau\u0306 nenio malpli ol militkrimulo."}, {"text_idx": "#000791", "text": "Certe vi konas tion: iu homo kun iom da elano apenau\u0306 lernis Esperanton, oni tuj kaptas lin au\u0306 s\u0302in por movada posteno. Ankau\u0306 min trafis tiu c\u0302i sorto, sed ekde kiam mi praktikis la profesion de j\u0302urnalisto, mi havis bonan pretekston por malakcepti tiajn postenojn. Precipe kiam antau\u0306 25 jaroj mi ig\u0302is c\u0302efredaktoro de tiu c\u0302i revuo, mi vere estis plene okupita dum mia libera tempo per tiu c\u0302i laboro. Sed g\u0302uste MONATO \u201ekulpis\u201d poste, ke tamen mi akceptis movadan postenon."}, {"text_idx": "#000793", "text": "Estas iom enigme por mi, kial tiom falis intereso de esperantistaj j\u0302urnalistoj pri sia propra fako. Eble, tiel mi supozas, la fenomeno de supraj\u0302eco en g\u0302enerala j\u0302urnalismo kun tendenco al bulvardismo kaptis ankau\u0306 ilin, tiel ke ili perdis intereson pri serioza j\u0302urnalismo. Kiel ajn, mi argumentis ke fakasocio, kiu ne trovas subtenon de koncernaj fakuloj, evidente estas superflua. Sekve ni malfondis la asocion la 31an de januaro, 55 jarojn post ties fondo. Cetere, konsole por vi (kaj mi), TEJ\u0302A decidis donaci la restan bonhavon de c\u0302irkau\u0306 2200 eu\u0306roj al la Abonhelpa Fonduso de MONATO."}, {"text_idx": "#000794", "text": "Jam en decembro mi volis repliki al letero de Kevin Ford el Kanado (MONATO 2003/12, p. 6). Depost decembro 2003 okazis pluaj aferoj, kiuj pravigas plurajn sintenojn de la kritikantoj de la milito en Irako. G\u0302is nun ankorau\u0306 neniu trovis la t.n. amasdetruajn armilojn, per kiuj la \u201efalkoj\u201d en la usona registaro false provis motivi la militon. Kevin Ford rajtas, kompreneble, havi patriotan starpunkton. Male, mi g\u0302ojas, ke mi zorge legis kaj studis akre kritikajn kontribuaj\u0302ojn antau\u0306 c\u0302io de eminentaj usonaj intelektuloj, ec\u0302 de eksaj membroj de CIA, la usona sekreta servo."}, {"text_idx": "#000795", "text": "La senco de la demokratio estas inter alie tolero kaj akcepto de multflankaj opinioj. Kiel demokrato mi plu abonos MONATOn, ankau\u0306 se aperus ec\u0302 pluraj kontribuaj\u0302oj kontrau\u0306 miaj opinioj."}, {"text_idx": "#000797", "text": "Milito havas multajn konsekvencojn. Mi mem spertis kaj dau\u0306re spertas tion en mia provinco, Nord-Kivu. Mi povas citi kelkajn konsekvencojn: multaj homoj perdas sian vivon kaj personaj posedaj\u0302oj estas rabataj de milicioj, kiuj semas panikon tra la lando. La milicianoj, kiuj kas\u0302as sin en la arbaroj, buc\u0302as bestojn en la naciaj parkoj de Virunga. Nuntempe estas malfacile vidi bestojn en tiuj parkoj, c\u0302ar ili estas forkurintaj en la arbaron au\u0306 transpasintaj la landlimon kaj enirintaj najbarajn s\u0302tatojn, precipe Ruandon \u2013 ekzemple la montaraj goriloj de Virunga, kiuj vivas c\u0302e la landlimoj de Ruando, Ugando kaj Kongolando."}, {"text_idx": "#000798", "text": "La s\u0302telitaj posedaj\u0302oj estas multnombraj. Mi ne povas citi c\u0302iujn krimojn, tamen c\u0302efa inter ili estas malrespekto de homaj rajtoj. Ni vidas ekzemple c\u0302iutagan seksperforton de avinoj: c\u0302iu scias, ke ni vivas danke al niaj kampoj, kaj en mia lando g\u0302enerale la avinoj zorgas pri la kampolaboroj. Sed ankau\u0306 niaj patrinoj kaj niaj filinoj estas c\u0302iutage sekse perfortataj de diversaj milicianoj en la kampoj. Pro tio ni vidas disvastig\u0302on de la malsano, kiu mortigas milojn en la evoluantaj landoj: aidoso."}, {"text_idx": "#000799", "text": "La au\u0306toritatoj ne kapablas pagi salajrojn al la s\u0302tatoficistoj, kiuj celas nur siajn proprajn interesojn. Sekve, c\u0302iuj intelektuloj preferas serc\u0302i laboron en najbaraj landoj. Mi ne kapablas citi c\u0302iujn konsekvencojn de la milito en mia lando, c\u0302ar ili multas. Sed mi petas al miaj samlandanoj, ke ili ekpensu pri la estonteco de nia nacio. Paco revenu al nia lando por la bonfarto de niaj infanoj."}, {"text_idx": "#000800", "text": "Antau\u0306 nelonge c\u0302e la H\u0302arkova Teknologia Instituto oni inau\u0306guris memortabulon omag\u0302e al Lev Makarovic\u0302 Macievic\u0302 (1877-1910), la unua ukraina aviadisto. Bedau\u0306rinde, en lastaj jaroj lia nomo farig\u0302is preskau\u0306 forgesita de nefakuloj."}, {"text_idx": "#000801", "text": "Naskig\u0302inta en urbeto Oleksandrivka de Kiev-provinco (nun tiu urbeto trovig\u0302as en Kirovograd-provinco), li lernis en kieva gimnazio, poste studis en H\u0302arkovo, en tiea teknologia instituto. En H\u0302arkovo li aktive partoprenis ankau\u0306 politikan vivon: eniris la ukrainan studentan societon, kies celo estis la plibonigo de vivkondic\u0302oj de la popolo; fondis en 1900 kun kelkaj aliaj studentoj kontrau\u0306leg\u0302an revolucian ukrainan partion."}, {"text_idx": "#000802", "text": "Sed kompreneble ne pro soci-politika vivo oni memoru lin. Fininte en 1901 la instituton, li eklaboris en Sebastopolo kiel s\u0302ipkonstrua ing\u0302eniero. Li projektis la sebastopolan havenan stacidomon, faris 2 projektojn de kontrau\u0306minaj bariloj kaj 14 projektojn de submars\u0302ipoj. Krome li konstruis la unuan akvoaviadilon."}, {"text_idx": "#000803", "text": "Li frekventis kurson por aviadistoj, kiu okazis en Francio. En septembro de 1910 li partoprenis la unuan rusan avian feston en Peterburgo. Tie li, kune kun alia piloto, la unuan fojon efektivigis noktan flugon. Same unuafoje, piloto (Macievic\u0302) kunprenis pasag\u0302erojn, kaj inter ili estis la tiama rusa c\u0302efministro Stolipin kaj parlamentestro Guc\u0302kov. Sed jam la 24an de septembro (lau\u0306 la aktuala kalendaro la 7an de oktobro) li lastfoje flugis c\u0302ielen. Lia aviadilo falis de 600-metra alto \u2013 g\u0302is tiu tago nekonkerebla nivelo ... Tiel li malfermis funebran liston de aviadaj viktimoj."}, {"text_idx": "#000804", "text": "La nomon de Lev Macievic\u0302 portas premio por piloto, kiu flugos plej alte. La mallonga vivo de la ukraina Ikaro unike kunigis du naturajn elementojn \u2013 maron kaj c\u0302ielon. Ene de siaj 33 jaroj li sukcesis fari tre multe kaj estas dau\u0306re memorinda."}, {"text_idx": "#000805", "text": "Renaskig\u0302o de vels\u0302ipo \u201eJeanie Johnson\u201d"}, {"text_idx": "#000806", "text": "Iu asertis, ke la vels\u0302ipo estas unu el la plej belaj mankreaj\u0302oj de la homaro. Ni plenkore konsentas pri tio. Tiuj, kiuj log\u0302as en Dublino, c\u0302efurbo de Irlando, au\u0306 vizitis g\u0302in kiel turistoj en decembro 2003 certe havis okazon vidi rimarkindan modelon de la vels\u0302ip-konstruado."}, {"text_idx": "#000807", "text": "Temas pri fidela kopio de la vels\u0302ipo Jeanie Johnston [j\u0302ini g\u0302onston], kiu inter 1847 kaj 1858 transportis al la Nova Mondo (Usono kaj Kanado) postvivantojn de la Granda Malsato en Irlando, kiu kau\u0306zis la morton de c\u0302irkau\u0306 miliono da irlandanoj, dum avaraj komercistoj tiutempe eksportis intense irlandan grenon. Multaj el la s\u0302ipoj, transportantaj elmigrantojn, vere estis \u201ec\u0302erkos\u0302ipoj\u201d, c\u0302ar sur ili mortis granda nombro de malric\u0302aj pasag\u0302eroj pro h\u0302olero kaj terure malbonaj vivkondic\u0302oj."}, {"text_idx": "#000808", "text": "Kontraste al tio, la vels\u0302ipo Jeanie Johnson tiam estis konsiderata kiel modela s\u0302ipo. G\u0302ia kapitano estis humana kaj kompatema. Kompetenta s\u0302ipkuracisto zorgis pri la sano de la pasag\u0302eroj. Kvankam la s\u0302ipo faris 16 veturojn, transportante pli ol 2500 elmigrantojn dum la epoko de la Granda Malsato, menciindas, ke neniu el ili mortis, kaj c\u0302iuj atingis la marbordojn de Usono au\u0306 Kanado. La maksimuma nombro de elmigrantoj, kiun la vels\u0302ipo foje transportis, estis 254 en 1852 lau\u0306 la itinero Tralee [trali\u0301], Okcident-Irlando \u2013 Kebekio, Kanado."}, {"text_idx": "#000809", "text": "Tiun vels\u0302ipon, kiu tenis 700 tonelojn, konstruis skoto en 1847 en Kebekio. Firmao de irlandaj komercistoj ac\u0302etis g\u0302in tiutempe por faciligi la elmigradon al la transmara \u201ePromesita Lando\u201d. La veturo tiam dau\u0306ris averag\u0302e 46-75 tagojn kaj kostis 3 pundojn kaj 10 s\u0302ilingojn, kio estis proksimume la duonjara salajro de meze salajrata irlanda laboristo."}, {"text_idx": "#000810", "text": "La belegan kopion de la vels\u0302ipo Jeanie Johnson ellaboris teamo el la brita provinco Nord-Irlando kaj la respubliko Irlando helpe de volontuloj el aliaj landoj, en la periodo 1993 - 2002 en Tralee. G\u0302i estas trimasta barko kun kvar kvadrataj veloj kaj unuopaj topveloj. G\u0302iaj mezuroj: longo 47 m kaj larg\u0302o 8 m. G\u0302ia s\u0302ipanaro nun konsistas el 11 konstantaj profesiaj maristoj kaj 29 gelernantoj. Lastatempe la renaskig\u0302inta Jeanie Johnston velis al Usono, Kanado kaj multaj aliaj landoj, kaj c\u0302iam bonorde revenis al sia hejmhaveno en Tralee."}, {"text_idx": "#000811", "text": "Hodiau\u0306 en Irlando estas vigla intereso pri la konservado de antikva vels\u0302ip-konstruado kaj pri vels\u0302ip-vojag\u0302oj. Oni produktas kopiojn de malnovaj vel-boatoj kaj -s\u0302ipoj kiel Galway hooker [golu\u0306ej hukr], tradicia okcident-irlanda gafkutro."}, {"text_idx": "#000812", "text": "Kiel trafe anglalingva poeto prinotis, oni vidas denove c\u0302e la irlanda marbordo \u201eantikvajn s\u0302ipojn, kiuj velas kiel dormantaj cignoj\u201d."}, {"text_idx": "#000813", "text": "Damokla glavo super la homaro"}, {"text_idx": "#000814", "text": "Jen resuma raporto pri infektmalsanoj, kiuj aperis kvazau\u0306 subite, neatendite dum la lastaj 20-30 jaroj."}, {"text_idx": "#000815", "text": "Jenas mallonga listo de tiuj malsanoj: aidoso, legionelozo (malsano de legianoj), virusaj hemoragiaj febroj (Lasa, Marburg, Ebola), novaj tipoj de virusaj hepatitoj (E, C, D, F, G, TTV), malsanoj kau\u0306zitaj de herpet-virusoj (tipoj 6, 7, 8), epidemia formo de la Creutzfeldt-Jakob-malsano kaj multaj aliaj. La kau\u0306zoj de disvastig\u0302o de c\u0302i tiuj malsanoj, certe, estas diversaj. Ekzemple, por aidoso tiuj estas jam multfoje menciitaj: seksa revolucio, narkotismo, infektado rezulte de transfuzo de infektita sango, uzado de malbone sterilizitaj injektiloj kaj ankau\u0306 intensig\u0302o de migrado, urb-amasig\u0302o, ktp. Por legionelozo temas pri la ofta uzado de diversaj humidigiloj infektitaj per legionelbakterioj. Restas ankorau\u0306 malmulte studita la nova dang\u0302era malsano, netipa pneu\u0306monio (sarso), kiu transmisiig\u0302as plej ofte aergute, sed vers\u0302ajne ankau\u0306 alimaniere.1"}, {"text_idx": "#000816", "text": "El la virusaj hemoragiaj febroj la plej dang\u0302era estas la Ebola-malsano. Por la unua fojo medicinistoj renkontis g\u0302in en 1976, kiam en Zairio kaj Sudano, kvazau\u0306 subite, malsanig\u0302is pli ol 500 homoj, el kiuj plejparto pereis precipe pro hemoragia sindromo. Ekde tiu tempo la malsano registrig\u0302as en diversaj afrikaj landoj preskau\u0306 c\u0302iujare. Estas okazoj de enportado de la viruso en Nordan Amerikon kaj Eu\u0306ropon. La unuaj fontoj de infekto ne estas bone konataj, sed oni suspektas simiojn. Tamen la viruso tre facile transmisiig\u0302as inter homoj pro diversspecaj kontaktoj, sed pli intense kau\u0306ze de kontakto kun sango de malsanuloj. Tre ofte infektig\u0302as medicinistoj. La hemoragiaj malsanoj oftig\u0302is pro pli granda penetrado de homoj en la g\u0302angalojn, malbonaj higienaj kondic\u0302oj en hejmoj, en malsanulejoj kaj en aliaj publikaj lokoj."}, {"text_idx": "#000817", "text": "Apartan grupon konsistigas infektaj malsanoj kiuj delonge estas konataj al medicinistoj. Multaj el ili ankorau\u0306 antau\u0306 20-30 jaroj ne prezentis grandan dang\u0302eron por socio, sed lastetempe farig\u0302is preskau\u0306 neatendite tre disvastig\u0302intaj kaj agresivaj."}, {"text_idx": "#000818", "text": "Multaj malsanoj transmisiig\u0302as per kuloj, kiuj nuntempe ofte rezistas diversajn ekstermoh\u0302emiaj\u0302ojn; tio kontribuas al la disvastigo de malsanoj kiel: okcident-nila febro, dengofebra malsano, flava febro, malario, riftvalo-febro kaj aliaj malsanoj. Gravan signifon havas ankau\u0306 grandskala migrado kaj malracia irigacio. Tiel, la virusa malsano okcident-nila febro, antau\u0306e disvastig\u0302inta precipe en regionoj proksimaj al la rivero Nilo, nuntempe ofte registrig\u0302as en multaj landoj de Afriko, Azio, ec\u0302 Eu\u0306ropo (Rumanio k.a.), en Usono kaj Au\u0306stralio. En Rusio dum lastaj 2-3 jaroj multenombraj okazoj de la malsano aperas en volgograda kaj astrah\u0302ana regionoj. Grandan rolon en disvastigo de la viruso ludas migrantaj birdoj. La malsanon karakterizas dang\u0302eraj komplikig\u0302oj: meningito, encefalito kaj aliaj."}, {"text_idx": "#000819", "text": "En sudaj regionoj de Rusio kaj en aliaj landoj oftig\u0302is epidemioj de alia dang\u0302era virusa malsano, la krimeo-konga hemoragia febro. La viruso transmisiig\u0302as per mordo de infektitaj akaroj, hazarda dispremado de ili, kaj ankau\u0306 dum kontakto kun sango de malsanuloj, ktp. Ekzistas ankau\u0306 karakteriza hemoragia sindromo."}, {"text_idx": "#000820", "text": "La virusa malsano dengofebro disvastig\u0302as en multaj landoj. Tre oftig\u0302as dang\u0302eraj hemoragiaj formoj de la malsano."}, {"text_idx": "#000821", "text": "Necesas koncize mencii pri la hantovirusa infekto, kiu estas delonge konata al kuracistoj. La fontoj de infektig\u0302o estas rong\u0302uloj. Sed ekde 1993 en Usono \u2013 kaj poste en aliaj landoj de la amerika kontinento \u2013 aperis dang\u0302era komplikig\u0302o de la malsano, nomata hantovirusa pneu\u0306monio."}, {"text_idx": "#000822", "text": "El aliaj malsanoj menciindas tuberkulozo, kiu nuntempe denove disvastig\u0302as ne nur en malric\u0302aj, sed ankau\u0306 en evoluintaj landoj. En multaj okazoj tuberkulozaj bakterioj akiris reziston al diversaj kuraciloj. Tio koncernas ankau\u0306 multajn aliajn mikrobojn. La precipa kau\u0306zo de tio estas senkontrola aplikado de antibiotikoj en medicino kaj vasta utiligado de tiuj en bestobredado."}, {"text_idx": "#000823", "text": "Kiel rezulto de evolua selektado konstante aperas novaj, gene s\u0302ang\u0302itaj stamoj de parazitoj, ofte rezistaj al modernaj kuraciloj, ekzemple, mikroboj de h\u0302olero, malario kaj aliaj."}, {"text_idx": "#000824", "text": "La epidemio de aidoso pro difektigo de imunstato akcelas la disvastig\u0302on de tuberkulozo kaj aliaj malsanoj. Multaj kutime ne patogenaj kaj kondic\u0302o-patogenaj mikroboj farig\u0302as tre dang\u0302eraj kaj kau\u0306zas aidoso-ligitajn malsanojn. Tio estos, vers\u0302ajne, unu el la plej gravaj sanproblemoj en la 21a jarcento."}, {"text_idx": "#000825", "text": "Do, la infektaj malsanoj denove prezentas seriozan dang\u0302eron por la homaro. Por kontrau\u0306stari la multenombrajn parazitojn necesas konstanta internacia kunlaborado de sciencistoj kaj praktikaj kuracistoj."}, {"text_idx": "#000826", "text": "1. Post alveno de la artikolo montrig\u0302is, ke mang\u0302ado de katsimila specio, la vivero, au\u0306 la civeto, povus esti kau\u0306zo de sarso. Aldone, eksplodis la krizo de kortbirda gripo, pri kies risko avertis anticipe samau\u0306tora koncerna artikolo en MONATO (2003/6, p. 14-15)."}, {"text_idx": "#000827", "text": "Lastatempe oni diskutis kaj disputis, precipe en Francio kaj Germanio, pri peco da s\u0302tofo, kiun mi konas jam de infanag\u0302o. Miaj avino kaj patrino portis kaptukojn, kiam dum la 2a mondmilito el Kroatio ni (kiel rifug\u0302intoj) venis al Germanio. Avino havis nur nigrajn, panjo ankau\u0306 kolorajn tukojn. S\u0302i baldau\u0306 definitive demetis la tukon por pli facile integrig\u0302i en la nova socio, kiu ne konis tiun balkanan (kulturan, socian, parte religian) tradicion; avino g\u0302ismorte portis g\u0302in, sed tio g\u0302enis neniun. Nun islamaj junulinoj kaj virinoj en okcidentaj landoj batalas por la rajto, kas\u0302i kapon per tuko au\u0306 vualo ankau\u0306 en s\u0302tataj institucioj, ekzemple lernejoj, kion pro religia tradicio postulas islamaj viroj. Tio provokas parton de okcidenta socio, kiu vidas la tukon kiel ne nur religian sed politikan simbolon."}, {"text_idx": "#000828", "text": "Tamen estas grava diferenco inter Francio, kiu (kiel Turkio) estas laika s\u0302tato, kaj Germanio, kies konstitucio bazig\u0302as sur kristanaj valoroj. La registaro en Parizo do facile povis realigi leg\u0302an malpermeson de kapotukoj kaj aliaj religiaj simboloj en lernejoj. En Germanio la plej alta kortumo nuligis tian malpermeson al plendanta instruistino, c\u0302ar s\u0302i devas havi la saman rajton kiel kristanaj kolegoj, kiuj ekzemple portas krucojn. Konsekvence kelkaj federaciaj landoj faris leg\u0302ojn, kiuj malpermesas religiajn simbolojn (mis)uzatajn kun politika celo; tio fakte trafas nur islamajn civitanojn, c\u0302ar evidente kristanaj simboloj ne (plu) estas politikaj."}, {"text_idx": "#000829", "text": "La afero mirigas min lau\u0306 pluraj aspektoj. Ekzemple, lau\u0306 mi, estas hipokrite aserti, ke oni devas distingi, c\u0302u islama virino portas tukon pro religia au\u0306 politika motivo. C\u0302u ne c\u0302iu, ankau\u0306 en okcidento, intertempe scias, ke religio kaj politiko en islamo estas unu? Aliflanke, se islama Turkio malpermesas al studentino eniri universitaton kun kapotuko, kial tion ne rajtus malpermesi kristana lando? Krome, se la tuko estas deviga por islama virino, kial g\u0302in ne portas virinoj en tre multaj afrikaj kaj aziaj islamaj landoj? Eu\u0306ropaj virinoj, kiuj helpas en postmilitaj Afganio kaj Irako kiel kuracistoj au\u0306 instruistoj, tie surmetas kapotukojn por ne ofendi la islaman kulturon. Kial tio ne validas inverse, kial islamaj virinoj en okcidentaj landoj ne demetas siajn tukojn, por tiel respekti tiulandajn kulturojn?"}, {"text_idx": "#000830", "text": "En tiu c\u0302i kapturna diskutado pri kapoj estas multaj strangaj\u0302oj en kapoj, ambau\u0306flanke. Kaj c\u0302u vere ni ne havas pli gravajn zorgojn?"}, {"text_idx": "#000832", "text": "Kiam oni komparas la numeron de SEMAJNO au\u0306 la unuajn ekzemplerojn de MONATO de antau\u0306 25 jaroj kun la nunaj, oni rimarkas okulfrapajn diferencojn. Povus esti, ke tiuj rezultas el la \u201egusto de la epoko\u201d, sed s\u0302ajnas al mi, ke la c\u0302efa kau\u0306zo estas la kompleta renverso de la kompostteknikoj dum tiu kvaronjarcento."}, {"text_idx": "#000833", "text": "La unuaj tekstoj de MONATO estis parte pretigitaj per IBM Composer kaj parte per LinoType-fotokompostilo. La unua trovig\u0302is en la oficejo de Gersi Bays [bajs] en Brazilo, kaj per g\u0302i oni kompostis la neurg\u0302ajn tekstojn. Retpos\u0302to ja ankorau\u0306 ne ekzistis tiutempe, kaj c\u0302iuj manuskriptoj \u2013 kaj la pretaj kompostaj\u0302oj \u2013 vojag\u0302is letere inter Ameriko kaj Eu\u0306ropo. IBM Composer estis fakte iu tajpmas\u0302ino kun pluraj ebloj, kiel mane inters\u0302ang\u0302eblaj literpilkoj kaj la kapablo krei tekstojn kun rekta dekstra marg\u0302eno."}, {"text_idx": "#000834", "text": "La pli urg\u0302aj tekstoj estis kompostitaj en la tiama Grafika Centro Antverpeno per unu el la unuaj fotokompostiloj, procedo avangarda por tiu epoko. Manuel Halvelik [ha\u0301lvelik], la c\u0302efkompostisto de GCA, manipulis g\u0302in, kune kun areto da volontuloj."}, {"text_idx": "#000835", "text": "Tiu unua fotokompostilo estis maleleganta skatolo preskau\u0306 unu kuban metron granda, en kiu fulmilo projekciis lumon sur sentiva fotopapero. C\u0302iu fulmo trapasis unue turnig\u0302antan negativon, kiu portis la formojn de c\u0302iuj unuopaj signoj, kaj poste lenson, kiu grandigis la bildon al la dezirata formato. La mas\u0302ino povis enhavi nur du lensojn samtempe. Se do teksto havis pli ol du litergrandojn, oni devis dum la kompostado halti, malfermi la mas\u0302inon, forpreni lenson kaj munti alian. Simile statis pri tiparoj. Nur du tiparfilmoj povis samtempe enesti, kio necesigis ripetan malfermadon de la mas\u0302ino, se ekzemple normalaj, dikaj kaj kursivaj vortoj sinsekvis."}, {"text_idx": "#000836", "text": "Necesas mencii tie c\u0302i, ke komposti Esperanton neniam kau\u0306zis problemojn. La mas\u0302inoj de LinoType elskatole havis c\u0302ion necesan: flosantajn cirkumflekson kaj hoketon. La problemojn ne kau\u0306zis Esperanto, sed la homa forgeso. La tiama kompostilo montris en \u201efenestreto\u201d nur la 20 laste tajpitajn signojn, kaj ne eblis reiri por kontroli, c\u0302u oni faris eraron. Ne malofte oni au\u0306dis la lamentadon de la kompostisto, kiam tiu konstatis, rivelinte la fotopaperon kaj elirinte la malluman c\u0302ambron, ke li erare kompostis tutan artikolon kursive, dum ordinara teksto estis petita. Tia \u201eerareto\u201d signifis por la kompatinda oficisto rekomenci kaj tajpi c\u0302ion denove, c\u0302ar la tiamaj kompostiloj ne konis disketojn au\u0306 bendojn, sur kiuj eblus registri."}, {"text_idx": "#000839", "text": "Fotoj tiutempe estis pretigitaj en la malhelejo. La originalan bildon oni kus\u0302igis en reprokamero, kaj tie oni kreis ekranigitan version sur papero. Tiu bildo estis algluita kune kun la tekstaj kolumnoj fare de la enpag\u0302igisto. Koloraj fotoj estis nur tre escepte uzataj, c\u0302ar produkti kolorajn filmojn estis multekosta procedo, farata nur de specialigitaj entreprenoj."}, {"text_idx": "#000840", "text": "C\u0302iam dum sia historio MONATO havis eksterajn reviziantojn. En la komenca periodo tiu estis Audrey Childs-Mee [odri c\u0302ajlts mi], tre lerta kaj atenta kunlaborantino, kiu ricevis pos\u0302te fotokopiojn de c\u0302iuj kompostaj\u0302oj, legis ilin kaj tuj resendis, kun siaj rimarkoj, denove pos\u0302te al la eldonejo."}, {"text_idx": "#000841", "text": "En la lasta parto de la pasinta jarcento aperis la unuaj hejmkomputiloj, kiuj kapablis logi ne nur hejmajn uzantojn, sed ankau\u0306 la eldonejon de MONATO. Atari-komputiloj estis speciale interesaj por grafikaj laboroj, kaj iom post iom ili anstatau\u0306is la kompostilojn. Avantag\u0302oj estis multaj. La c\u0302efa inter ili estis la prezo. Unu Atari-komputilo kostis unu dudekonon de tiama Linotronic-mas\u0302ino. Krome ne plu estis necesaj la multekostaj kaj poluaj fotopapero kaj kemiaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000843", "text": "Nuntempe MONATO estas tute komputile pretigata. Inter au\u0306toroj, redaktoroj, reviziantoj kaj eldonejo cirkulas XML-dokumentoj, kiuj au\u0306tomate estas transformataj al dosieroj por la reta kaj la presita versioj. Nur al la presita versio aldonig\u0302as iom da kroma laboro. Grafikisto Hugo Fontyn [fonte\u0301jn] dismetas la tekstojn kaj fotojn sur la ekrano de sia komputilo g\u0302is plac\u0302a rezulto, kaj, se c\u0302io aspektas en ordo, li presas la filmon."}, {"text_idx": "#000844", "text": "Tute kontraste al la komposttekniko, la presmaniero apenau\u0306 s\u0302ang\u0302ig\u0302is en tiuj 25 jaroj. MONATO c\u0302iam uzis la ofsetan metodon. Kvankam la unuaj presistoj Gerd Jacques [h\u0302ert j\u0302ak] kaj Frank Maertens [martens] laboris per Rotaprint-modelo, kaj la nuna Guido Baeyens [h\u0302ido bajens] manipulas Heidelberg-GTO-presilon, esence la tekniko estas sama."}, {"text_idx": "#000845", "text": "C\u0302u MONATO atendas multajn teknikajn novaj\u0302ojn en la baldau\u0306a estonteco? Nu, se iu bona feo vizitus la eldonejon, kaj se la oficistoj rajtus esprimi tri dezirojn, ne mankus ideoj. Certe estus menciita mas\u0302ino, kiu povas au\u0306tomate faldi kaj vinkti la revuon. La presisto vers\u0302ajne volus presmas\u0302inon, kiu kapablas presi kvar kolorojn samtempe, kaj la redakcia sekretario certe revus pri la momento, kiam la tuta programaro de c\u0302iuj kunlaborantoj estos unikoda kaj kongrua."}, {"text_idx": "#000846", "text": "La solaj bonaj feoj, kiujn ni jam renkontis, tamen estas vi, niaj legantoj. Se c\u0302iuj vi, kiuj estas kontentaj pri MONATO, dirus tion al siaj konatoj kaj varbus abonojn, ne mankus kapitalo por investi en pli novaj teknikoj, kaj via magazino aspektus ankorau\u0306 pli bele kaj aperus ec\u0302 pli regule. Tion forte deziras c\u0302iuj kunlaborantoj kaj ilia redakcia sekretario"}, {"text_idx": "#000847", "text": "En 1895 burg\u0302aj volontuloj fondis la unikan britan organizaj\u0302on National Trust (NT) [nas\u0302nl trast], Nacia Kuratoro, kun celo konservi kaj protekti historiajn vidindaj\u0302ojn kaj naturbelaj\u0302ojn en Anglio, Kimrio kaj Nord-Irlando. Nuntempe 25 000 volontuloj helpas ties 6000 dungitojn priservi ne nur 3 milionojn da kotizantaj membroj de la organizaj\u0302o, sed ankau\u0306 multajn gastojn el la lando kaj eksterlando."}, {"text_idx": "#000848", "text": "La eniro al protektataj historiaj vidindaj\u0302oj estas pagenda, sed al naturbelaj\u0302oj estas tute senpaga. NT prizorgas pli ol 300 historiajn domojn, 200 admirindajn g\u0302ardenojn, 1000 kilometrojn da vidinda marbordo kaj pli ol 240 000 hektarojn da bonkvalita kamparo."}, {"text_idx": "#000849", "text": "La moto de la organizaj\u0302o: \u201ePor c\u0302iuj, por c\u0302iam\u201d g\u0302ustas, c\u0302ar lau\u0306leg\u0302e NT ne rajtas vendi la de g\u0302i protektatajn lokojn. Rezulte de tio ili apartenas poreterne al la civitanoj de Anglio, Kimrio kaj Nord-Irlando. Malgrau\u0306 tio, ke Skotlando estas parto de Britio, g\u0302i havas sian propran organizaj\u0302on: Scottish National Trust (Skota Nacia Kuratoro)."}, {"text_idx": "#000850", "text": "Tridek jarojn jam mia edzino Peggy [pegi] kaj mi estas membroj de NT. Lige kun tio ni vizitas kiel eble plej ofte la domojn, g\u0302ardenojn, lokojn en kamparo kaj c\u0302e la marbordo."}, {"text_idx": "#000851", "text": "Antau\u0306 dudek kvin jaroj mi eltrovis la \u201elaborajn feriojn\u201d, dum kiuj ni proprakoste veturas al diversaj NT-lokoj, laboras en bela kamparo, tranoktas en grenejoj, preparas mang\u0302ojn, purigas telerojn kaj plankojn kaj fine (mi s\u0302ercas) ni ricevas atestilon pri tiu \u201efrenezo\u201d, c\u0302ar ni ja pagas por tiu plezuro. Krome c\u0302iun dimanc\u0302on mi patrolas naturbelaj\u0302ojn, kolektante rubaj\u0302on, postlasitan de senzorgaj vizitantoj."}, {"text_idx": "#000852", "text": "Peggy dum la sama periodo pene laboris kiel volontula sekretario en nia loka asocio de NT-membroj, kies celo estas montri komunan intereson kaj kolekti monon por subteni la nacian organizaj\u0302on. Au\u0306tune, vintre kaj printempe estas dek kvin prelegoj pri tiurilataj temoj, kiuj okazas dufoje monate kaj kiujn mi organizas. Printempe, somere kaj au\u0306tune estas dek du ekskursoj al NT-domoj. Por ni estas g\u0302ojo eniri ilin senpage, montrante nur membrokarton."}, {"text_idx": "#000854", "text": "Antau\u0306 jarcentoj por kolorigi teksaj\u0302ojn oni kultivis plantojn en kamparo por produkti el ili tinkturon. Inter nia urbo Weston-super-Mare [u\u0306estonsupamea] kaj la fame konata havenurbo Bristolo iu kamparano tiel regule kaj intense kultivis kampon tiucele, ke oni nomis la kampon Tyntesfield [tintsfijld], tinkturkampo. James [g\u0302ejmz] Bond, fakulo kaj prelegisto pri lokonomoj, diris tion al mi, sed ne povis pruvi g\u0302in. Tamen tio kontentigis min, c\u0302ar neniu alia ja konas la originon de tiu nomo."}, {"text_idx": "#000855", "text": "Pasis tempo. En la kampo Tyntesfield iu ne tre ric\u0302a viro konstruigis grandan domon, kaj donis al g\u0302i la nomon de tiu kampo. Poste en 1840 brita aristokrata familio Gibbs [gibz] ac\u0302etis la konstruaj\u0302on kaj multe da tereno c\u0302irkau\u0306 g\u0302i. Tiutempe la familio komercis en Madrido kaj importis per s\u0302ipo el diversaj sud-amerikaj landoj plurajn varojn. Felic\u0302e por la familio, en 1842 g\u0302ia estro William Gibbs [u\u0306iljam gibz] sukcese investis sian kapitalon en mevosterkaj\u0302on, nove malkovritan kiel bonegan fruktodonilon agrikulturan. Mevoj dum jarcentoj postlasis tiom multe da fekaj\u0302o sur insulo en Peruo, ke oni povis havi g\u0302in s\u0302tonforme, ens\u0302ipigi g\u0302in kaj transporti al Londono."}, {"text_idx": "#000856", "text": "La prezo de la sterkaj\u0302o estis malaltega. Sed kiam oni vendis g\u0302in en Britio kiel fruktodonilon, nomatan guano, tiutempe bienuloj urg\u0302e bezonis ion por pliigi siajn rikoltojn. Tial la prezo estis ege alta. Per la profito, gajnita por nur unu jaro, inter 1865 kaj 1875 Gibbs transformis la domon Tyntesfield en gotikan domegon en viktoria stilo \u2013 kun turoj, turetoj, s\u0302tonhokoj, retaj\u0302itaj fenestroj, abundaj s\u0302tonskulptaj\u0302oj, alte starigitaj tegmentoj super 42 c\u0302ambroj, kapelo, vitrodomo, bilardejo kaj admirindaj ejoj, plenplenaj je tau\u0306gaj mebloj kaj akcesoraj\u0302oj. C\u0302io c\u0302i ekestis sur la fekunda kamparo kun parko, g\u0302ardenoj, kuirejoj, bienaj dometoj, distilejoj, staloj, privata gasfabrikejo, hejmbieno."}, {"text_idx": "#000857", "text": "La domon Tyntesfield oni konstruis konforme al supraj atingoj de viktoria konstrustilo. Helpe de grandaj karbo-fajrujoj, varma aero hejtadis g\u0302in. Oni pumpis akvon por purigi necesejojn, plenigi basenojn kaj uzi g\u0302in en banc\u0302ambroj. La ejoj estis lumigataj, kaj la fornoj estis hejtataj per gaso. G\u0302i estis unu el la unuaj kamparaj domegoj, kiuj instalis elektron por lumigi c\u0302ambrojn kaj ec\u0302 bilardotablon."}, {"text_idx": "#000858", "text": "William Gibbs mortis baldau\u0306, post kiam la konstruado de Tyntesfield finig\u0302is. Tamen antau\u0306e li estigis la tradicion helpi la Anglikanan Eklezion, pagante por religiaj konstruaj\u0302oj, ekzemple en Oksfordo kaj Londono, kaj ankau\u0306 postulis la uzon de plej altaj normoj en la arkitekturo, ligno-skulptaj\u0302oj, interna dekoracio kaj hortikulturo. Liaj posteuloj dau\u0306rigis tiun tradicion. La lasta el ili, naskita en 1928, forpasis en 2001, suferinte meznokte atakon de rabistoj."}, {"text_idx": "#000859", "text": "La lasta posteulo ne havis gefilojn, tial oni devis vendi la domon Tyntesfield kaj dividi la sumon inter 19 parencoj. La plenumantoj de lia testamento devis atingi la plej bonan prezon. La tempo estis limigita, vendokatalogoj pretaj, kaj la s\u0302ancoj, ke la tuta posedaj\u0302o eskapos disdividon, estis malgrandaj. Lokaj log\u0302antoj imagis al si skandalon, en kiu iu popmuzika au\u0306 futbala milionulo ac\u0302etus la domegon kaj parkon por semajnfina amuzado. J\u0302urnalistoj ekinteresig\u0302is pri tiuj ebloj, kaj baldau\u0306 preskau\u0306 c\u0302iu brito konsciis, ke urg\u0302as savi la domon Tyntesfield por c\u0302iuj."}, {"text_idx": "#000860", "text": "Kompreneble, oni apelaciis al NT, ke tiu transprenu g\u0302in. Tamen NT ne havis sufic\u0302e da mono. Sed baldau\u0306 ricevis de Nacia Heredaj\u0302a Memoriga Fondaj\u0302o rekordan mondonacegon de pli ol 17 milionoj da pundoj kaj ac\u0302etis la domon. Oni ne publikigis la finan prezon. Do, en au\u0306gusto 2002 Tyntesfield ig\u0302is proprieto de NT kaj mi ekvolontulis en g\u0302i kiel c\u0302ambro-inspektisto."}, {"text_idx": "#000861", "text": "La malferman ceremonion c\u0302eestis multaj homoj, inkluzive de mi. Infano, reprezentanta la servistojn, kiuj longe laboris c\u0302i tie, donacis grandegan s\u0302losilon al 18-jara junulo, kiu estis reprezentanto de NT. En sia parolado li, kiu estis prezidanto de la loka junulara organizaj\u0302o, emfazis, ke li tre multe admiras la lertecon de laboristoj, kiuj konstruis la domegon, kreis abundajn ligno-skulptaj\u0302ojn, kaj prizorgis la parkon kaj g\u0302ardenojn. La c\u0302eestantoj kaj mi lau\u0306te aplau\u0306dis tion, c\u0302ar ne multaj britoj ja admiras aristokratojn."}, {"text_idx": "#000862", "text": "Baldau\u0306 la direktoro de projekto informis, ke Tyntesfield estos centro de elstaraj metiistoj, kiuj instruos tie dum multaj jaroj metilernantojn. Tiuj, lernante sian metion, riparos la konstruaj\u0302on kaj prizorgos la arbojn kaj g\u0302ardenojn, por ke Tyntesfield aspektu denove kiel en 1875. La direktoro diris, ke Tyntesfield en la venontaj dek jaroj konstante plibonig\u0302os, ebligante al la vizitantoj, ke ili c\u0302iujare konstatu la diferencon."}, {"text_idx": "#000863", "text": "Televido, radio, j\u0302urnaloj kaj revuoj jam plene informis la publikon pri tiu ideo. 10 000 personoj ekdeziris viziti la domegon en la unua jaro, en grupoj. Kiel helpanto, mi estis en la unua grupo, fikse rigardante c\u0302iun detalon en la malordigita unua etag\u0302o. Kiel specialan privilegion, oni donis al mi la okazon observi detalojn de la dua etag\u0302o. Tion oni ne normale faris, c\u0302ar la granda s\u0302tuparo difektig\u0302is, dum la vendontoj transportis meblojn, malkonsiderante la tapis\u0302on."}, {"text_idx": "#000864", "text": "Je mia surprizo, estis nur unu c\u0302ambro, kiu vere bezonis inspektiston. Tio estis la kuirejo. Grupoj komencas la rondiron c\u0302e la enirejo, kaj preskau\u0306 finas g\u0302in en tiu grandega kuirejo, antau\u0306 ol eliri tra la malantau\u0306a pordego direkte al la kapelo. Tie iliaj c\u0302ic\u0302eronoj laste parolas antau\u0306 enbusig\u0302o kaj reveturo al la apuda urbo, kie la vizitantoj parkis siajn au\u0306tojn. Dek ok dudekpersonaj grupoj c\u0302iutage alvenas per luita au\u0306tobuseto al la enirejo, sed ili c\u0302iam devas sekvi siajn c\u0302ic\u0302eronojn kaj neniam libere konsulti c\u0302ambron-inspektiston."}, {"text_idx": "#000865", "text": "Mi kiel inspektisto ne devas respondi al demandoj, kiel mi antau\u0306e opiniis. Fres\u0302a \u2013 kaj en vintro, malvarma \u2013 aero de la klimatiza instalaj\u0302o trablovas la unuan etag\u0302on de la enirejo al la malantau\u0306a pordego, se tiu lasta ne estas fermita. Iun tagon, s\u0302telisto malkovris, ke tiu elirejo estas ankau\u0306 enirejo kaj s\u0302telis kelkajn el la multaj valoraj objektoj de Tyntesfield. Pro tio, c\u0302iun trian dimanc\u0302on monate, mi dej\u0302oras en la kuirejo, ne por kuiri ion, sed por sekurigi la pordegon."}, {"text_idx": "#000866", "text": "Tamen esti kuireja inspektisto estas nur komenco de mia ekkono de Tyntesfield. Kun la tempo mi ekscias multon pri la aristokrata domego, ties g\u0302ardenoj kaj parko. Kaj tio ege interesas min. Tiel mi ekkonas de proksime Tyntesfield \u2013 tiun juvelon en la krono de National Trust."}, {"text_idx": "#000867", "text": "En Grekio laboras kaj log\u0302as kelkcentmiloj da albanoj. Kelkaj, relative malmultaj, krimis kaj estas kondamnitaj lau\u0306 la grekaj leg\u0302oj. Konforme al la internaciaj interkonsentoj 200 el ili revenis Albanion por pasigi la punperiodon en albana malliberejo."}, {"text_idx": "#000868", "text": "J\u0302urnalistoj de privata televida kanalo en Albanio malkovris skandalon. Kelkaj el la albanoj kondamnitaj en Tesaloniko, Grekio, estis jug\u0302ataj sen interpretisto, almenau\u0306 sen kompetenta: tiu, kiu dej\u0302oris kiel interpretisto, apenau\u0306 regis la albanan lingvon. Temis pri nun 70-jarag\u0302a sinjorino, kiu rolis en la jug\u0302ejo kaj polica enketistejo kiel interpretistino de la bulgara, serbokroata kaj turka lingvoj, sed ne la albana. La albanoj tiel prijug\u0302ataj ne povis kompreni la proceson kaj do estis kontrau\u0306leg\u0302e kondamnitaj."}, {"text_idx": "#000869", "text": "J\u0302urnalistoj vojag\u0302is al Tesaloniko kaj tie intervjuis la sinjorinon, ne sciigante s\u0302in pri sia celo. Antau\u0306 la kameraoj la \u201einterpretistino\u201d deklaris, ke s\u0302i ne scipovas la albanan krom \u201ejes\u201d, \u201ene\u201d kaj \u201es\u0302telis ... ne s\u0302telis\u201d, kiujn s\u0302i lernis (kiel s\u0302i sarkasme diris) de \u201es\u0302telistoj venintaj el Albanio\u201d."}, {"text_idx": "#000870", "text": "Montrig\u0302is, ke jam en 2001 la jug\u0302ejo de Tesaloniko ricevis plendon pri s\u0302i, tamen la instancoj oficiale deklaris, ke \u201ec\u0302ar s\u0302i scipovas la bulgaran, serbokroatan kaj la turkan (kompreneble ankau\u0306 la grekan), do la lingvojn de landoj c\u0302irkau\u0306antaj Albanion, s\u0302i povas kompreni ankau\u0306 la albanan\u201d."}, {"text_idx": "#000871", "text": "La ministrejo pri justico en Albanio kaj la institucio de la popola advokato nun pluesploras la aferon."}, {"text_idx": "#000872", "text": "En MONATO 2003/11 aperis artikolo pri vizito de amikara grupo al antikva sed hodiau\u0306 s\u0302rumpanta komunumo en Irlando. Lastatempe la grupo ekskursis al suda Dublino por konatig\u0302i kun alia komunumo, kiu ne asociig\u0302as kun kelta au\u0306 anglokelta tradicioj de la Verda Insulo. Temis pri islama komunumo, unu el la plej novaj kaj plej viglaj el multaj elementoj en nuna Irlando."}, {"text_idx": "#000873", "text": "Kompreneble, en la pasinteco, Irlando ne tute izolig\u0302is de la ekstera mondo. Okazis pli fruaj kontaktoj kun islamanoj (maristoj, ktp), sed tiuj estis relative maloftaj. En 1950, tamen, islamanoj komencis alveni en Irlando, precipe kiel studentoj. La unuan islamanan organizaj\u0302on, la Dublinan Islaman Societon, fondis studentoj en 1959. La membraro konstante kreskis, kaj multaj islamanoj ig\u0302is irlandaj s\u0302tatanoj. Kelkaj, fakte, estas denaskaj irlandanoj, kies familioj apartenas al kristana konfesio."}, {"text_idx": "#000874", "text": "La unua moskeo baldau\u0306 farig\u0302is tro malgranda, kaj la nuna moskeo en Dublino estas akirita en 1983. Pli-malpli samtempe, moskeoj kaj halal-mang\u0302oprovizejoj fondig\u0302is en aliaj urboj, kie log\u0302is islamanoj. La unua islama membro de la irlanda parlamento estas elektita en 1996, ne pro influo de islamanoj sed pro ordinaraj irlandaj voc\u0302donintoj."}, {"text_idx": "#000875", "text": "La komunumo dau\u0306re kreskis, tiel ke la centra moskeo ne sufic\u0302is por la granda nombro de fideluloj. Pro la malavareco de la reganta familio Maktoum [maktun] en Dubajo, nova loko por konstrui islaman centron estis ac\u0302etita en Clonskeagh [klonski] (irlandlingve: Cluain Sgeiche) en la sudaj antau\u0306urboj de Dublino. En 1996 estis finkonstruitaj la nova moskeo kaj islama kultura centro, inau\u0306guritaj de la tiama irlanda s\u0302tatprezidanto, s-ino Mary [mejri] Robinson. La arkitekto estas irlandano kaj la stilo tradicie islama sed kun keltaj nuancoj. La materialo, el kiu g\u0302i estas konstruita, estas tute irlanda."}, {"text_idx": "#000876", "text": "La konstruaj\u0302o estas unu el la plej belaj kaj imponaj arkitekturaj\u0302oj en Dublino kaj tuta Irlando. G\u0302i konsistas el moskeo, administrejo, lernejo, biblioteko, restoracio kaj vendejo. La publiko estas bonvena. Akceptis kaj afable bonvenigis nian grupon Ali Qirbi, kiu regalis nin per traduko el la Korano kun komentoj, grupa foto kaj informa literaturo. Kvankam ne islamanoj, ni estis invititaj eniri (post kutima forigo de s\u0302uoj) la sanktejon kaj observi la preg\u0302adon. Fine, ni vizitis la vendejon kaj rimarkis, ke klientoj inkluzivas membrojn de la ordinara irlanda publiko."}, {"text_idx": "#000877", "text": "Sendube la islama centro estas valora aldonaj\u0302o al la bunta kulturo de moderna Irlando."}, {"text_idx": "#000878", "text": "Jarfine la franc-germana televidstacio ARTE bons\u0302ance programis mirindan filmon de la universale koramata Charles Chaplin [c\u0302arlz c\u0302aplin] (1889-1977): \u201eLa Diktatoro\u201d (1940). Plezure rigardante g\u0302in mi subite ridetis, kiam mi klare ekvidis esperantajn vortojn dum diversaj scenoj! En la juda geto vidig\u0302as kelkaj butiks\u0302ildoj skribitaj en la esperanta: \u201eVestaj\u0302oj\u201d, \u201eRazejo\u201d kaj ec\u0302 iu stranga \u201eRestoraciz\u201d. C\u0302u do nia Chaplin scipovis la zamenhofan?"}, {"text_idx": "#000879", "text": "Post la falo de Sovetunio novaj s\u0302tatlimoj ofte kau\u0306zis problemojn. En litovaj vilag\u0302oj foje okazis, ke domo de bienulo aperis en la teritorio de unu s\u0302tato kaj la brutejo en la najbara; krome unu frato eklog\u0302is en unu s\u0302tato, dum la alia farig\u0302is s\u0302tatano de fremda lando."}, {"text_idx": "#000880", "text": "Kamparanoj mem devis zorgi pri translokado de konstruaj\u0302oj kaj aliaj posedaj\u0302oj al sia foje nova lando. Multaj homoj, kies familianoj restis ekster la limo, tamen vizitis ilin kas\u0302e, sed ofte falis en la manojn de limgardistoj, sekve ne evitinte seriozajn komplikaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000881", "text": "Tiel tri litovaj familioj, post apero de la s\u0302tatlimo litova-rusa (la kaliningrada regiono), estis disigitaj de la urbeto kaj iliaj domoj ektrovig\u0302is en Rusio. Rusaj limgardistoj apud iliaj domoj senc\u0302ese dej\u0302oris. Homoj, dezirantaj forlasi siajn domojn por iri al la urbeto, c\u0302iufoje devis informi limgardistojn pri siaj intencoj. Reveninte, ili denove devis registrig\u0302i c\u0302e la limgardejo. Familianoj ne povis atingi siajn domojn per propraj au\u0306toj registritaj en Litovio, c\u0302ar la rusaj limgardistoj ne permesis. Ili estis devigataj lasi siajn au\u0306tomobilojn en foraj garag\u0302oj kaj piede atingi siajn hejmojn."}, {"text_idx": "#000882", "text": "La komplika vivo dau\u0306ris longe. Finfine au\u0306toritatuloj de Litovio kaj de la kaliningrada regiono interkonsentis, ke Litovio regajnos 1,4 hektarojn da tereno kun litovaj familioj inters\u0302ang\u0302e kontrau\u0306 egalgranda, sed nelog\u0302ata. Tiel la limgardejo estis translokita."}, {"text_idx": "#000883", "text": "Kiam en majo Litovio farig\u0302os membro de Eu\u0306ropa Unio, la kontrolo de eksteraj EU-limoj severig\u0302os. Litovio ekhavos pli forte kontrolatajn EU-limojn: kun Belorusio 653,5 km longan, kun la kaliningrada regiono 290 km longan."}, {"text_idx": "#000884", "text": "La jaro 2004 formas gravan eventon en la historio de Eu\u0306ropo. C\u0302i-jare dek novaj eu\u0306ropaj s\u0302tatoj alig\u0302os al Eu\u0306ropa Unio. Inter tiuj trovig\u0302as ankau\u0306 Pollando. Oni esperu, ke, venkante naciajn egoismojn, Eu\u0306ropo evoluos direkte al vastigo de civilizo, ekonomio kaj demokratio. Gravas ankau\u0306 la direkto, kiun g\u0302i elektos, rilate la eksteran mondon."}, {"text_idx": "#000885", "text": "Oni povas aserti, ke Eu\u0306ropo kulture kaj civilize formig\u0302is pli malfrue ol kelkaj aliaj partoj de la mondo, aparte Azio. Surbaze de militaj teknikoj ebligantaj konkeri aliajn landojn kaj de kristanismo kun ties misiismo, Eu\u0306ropo koloniis grandan parton de la mondo. Poste alig\u0302is al subigo de najbaraj teritorioj Usono, kies log\u0302antoj venis c\u0302efe el Eu\u0306ropo. La landoj-invadintoj \u2013 Hispanio, Portugalio, Francio, Britio, Belgio, Nederlando \u2013 firmigis sian konvinkon pri supereco de eu\u0306ropanoj kaj entute de Eu\u0306ropo. Tiu konscio farig\u0302is \u201erajto\u201d regi kaj subigi la humiligitajn regatojn. La regado ofte pro perforto farig\u0302is bazo por ric\u0302igi koloniantajn s\u0302tatojn."}, {"text_idx": "#000886", "text": "Malgrau\u0306 tio, ke post la unua mondmilito, kaj aparte post la dua, formale finig\u0302is koloniismo, g\u0302iaj sekvoj plu dividas la mondon. G\u0302ian grandparton formas landoj malric\u0302aj, postrestantaj en c\u0302iuj sferoj de socia evoluo. Tio rilatas aparte la afrikan kontinenton kaj landojn de Latin-Ameriko. La dau\u0306re ekzistanta konvinko de eu\u0306ropanoj pri ilia supereco malhelpas redukti diferencojn en monda evoluo. Tio ligig\u0302as kun la g\u0302isnuna instruado de historio pri landoj ekster Eu\u0306ropo. Sekve formig\u0302is landokoncepto, kiun oni g\u0302enerale povas karakterizi kiel eu\u0306ropo-centrismon. Tiu supereca sinteno al ekster-eu\u0306ropaj landoj, escepte de ekzemple Usono, Au\u0306stralio kaj Japanio, damag\u0302as grave al Eu\u0306ropo, malric\u0302igante g\u0302ian kulturon, malhelpante aliron al alieco kaj sekve la komprenon, ke en diverseco trovig\u0302as kultura ric\u0302eco."}, {"text_idx": "#000887", "text": "Nuntempe, kiam la mondo formas \u201etutmondan vilag\u0302on\u201d kaj kunlaboro estas esenca premiso de paca kunvivado kaj ankau\u0306 de diverskampa evoluo, unuig\u0302anta Eu\u0306ropo trovig\u0302as antau\u0306 grava tasko: konservi kaj flegi ric\u0302an civilizan kaj kulturan heredaj\u0302on de Eu\u0306ropo kaj samtempe malfermig\u0302i pere de edukado al aliaj kulturoj. Tiamaniere foriros eu\u0306ropo-centrismo kaj ric\u0302ig\u0302os eu\u0306ropa kulturo. Jen esenca premiso por antau\u0306enigi la neeviteblan kaj pozitivan mondo-integradan procezon."}, {"text_idx": "#000888", "text": "Pollando, ne havanta sendependecon ekde la fino de la 18a jarcento g\u0302is la fino de la unua mondmilito, devis batali por konservi siajn lingvon kaj kulturon. Tial mankis ebloj alproprigi al la pola socio valoraj\u0302ojn de aliaj kaj foraj kulturoj. Tamen trovig\u0302is homoj, kiuj, vizitante malproksimajn landojn, kolektis objektojn de tieaj materia kaj spirita kulturoj. Menciindas Marian Raciborski, botanikisto, kies kolekto el Javo kaj Kalimantano (iama Borneo) estas la plej malnova en Pollando. Samregione vivis kaj aktivis la natursciencisto kaj humanisto Micha\u0142 [mih\u0302au\u0306] Siedlecki, kiu en 1908 kolektis i.a. artaj\u0302ojn el Javo kaj la insuloj de Java Maro. En tiu regiono vivis kaj kreis ankau\u0306 la pola pentristo Czes\u0142aw [c\u0302esu\u0306av] Mystkowski, kiu mortis en G\u0302akarto en 1938."}, {"text_idx": "#000889", "text": "Decidan kaj nesupertakseblan evoluon c\u0302i-rilatan efektivigis en la 70aj jaroj la nuna direktoro de la Muzeo de Azio kaj Pacifiko (MAiP), la eksa ambasadoro Andrzej Wawrzyniak [andj\u0302ej vavj\u0302injak]. Dum sia ambasadoreco en Azio li kolektis amason da valoraj\u0302oj, aparte el Indonezio. Sian privatan, ric\u0302egan kolekton li transdonis en 1973 al la pola s\u0302tato, kondic\u0302e, ke g\u0302is sia morto li okupig\u0302u pri g\u0302i kiel direktoro de MAiP."}, {"text_idx": "#000890", "text": "La jaro 2003 estis por Wawrzyniak grava. Tiam pasis 30 jaroj de la ekzisto de la muzeo kaj 55 jaroj, dum kiuj li kolektas artaj\u0302ojn. En 1973 la kolekto konsistis el 4000 ekspoziciaj\u0302oj; nun g\u0302i konsistas el 18 000. Intertempe la muzeo arang\u0302is 700 ekspoziciojn dedic\u0302itajn al kulturo de landoj de Azio, Au\u0306stralio kaj Oceanio. Krome estas organizataj filmoj, muzikaj kaj teatraj prezentadoj, prelegoj kaj renkontig\u0302oj kun fakuloj pri kulturo."}, {"text_idx": "#000891", "text": "Pere de c\u0302i tiu vasta kaj diverskampa aktivado proksimig\u0302is al la pola socio la civilizo, kulturo de la pasinto kaj problemoj de la nuntempo de aziaj popoloj. Tio bone servas al elradikigo de eu\u0306ropo-centrismo. Pro la 30-jarig\u0302o de la muzeo estis honorita ties fondinto: de la prezidanto de Pola Respubliko, Aleksander Kwas\u0301niewski [kvas\u0302njevski], Wawrzyniak ricevis gravan ordenon. Ankau\u0306 aziaj registaroj honoris la eksan ambasadoron."}, {"text_idx": "#000892", "text": "La aktivado de la muzeo kaj g\u0302ia celo interproksimigi la popolojn per semado de belo kaj de respekto al alieco kongruas kun la idealoj de la Esperanto-movado. Tiel proksimigi eu\u0306ropajn kulturojn al la mondo kaj alilandajn kulturojn al Eu\u0306ropo estas grava premiso de paca kunvivado."}, {"text_idx": "#000893", "text": "En la maro c\u0302irkau\u0306 Irlando kaj Skotlando trovig\u0302as centoj da insuloj. Kelkaj estas grandaj \u2013 kun urboj, busservoj, flughavenoj kaj hoteloj, aliaj \u2013 tre malgrandaj, kun malmultaj log\u0302antoj au\u0306 estas nelog\u0302ataj. Kune ili konsistigas la insulajn teritoriojn de \u201eGaelio\u201d, kvankam ili nun estas dividitaj inter ambau\u0306 s\u0302tatoj. En pasintaj jarcentoj, post la fino de la skandinava okupo, la gaela (nordkelta) estis la lingvo de c\u0302iuj insulanoj, ec\u0302 de tiuj, kiuj havis skandinavan devenon. Tiu lingvo ankorau\u0306 estas parolata sur pluraj el la insuloj. Do, la insuloj estas iom aparta mondo, malsimila al la resto de Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000894", "text": "Unu el la plej malgrandaj el tiuj insuloj, kies historio estas unike interesa, nomig\u0302as Ailsa Craig [ejlza krejg] (gaele: Creag Ealasaid). G\u0302i estas tute izolita de iuj el la arkipelagoj kaj situas je proksimume 12 km okcidente de la sud-okcidenta marbordo de Skotlando kaj je 60 km oriente de Irlando. G\u0302ia populara angla kromnomo estas Paddy's Milestone [padiz majlston], \u201emejlos\u0302tono de Patriko\u201d. (Patriko estas la patrona sanktulo de Irlando, kaj diversaj lokoj en Irlando kaj Skotlando portas lian nomon.)"}, {"text_idx": "#000895", "text": "Lau\u0306 legendo Brian Boru\u0301, reg\u0302o de Irlando (c\u0302. 941-1014), okupis la insulon Ailsa Craig kaj deklaris g\u0302in parto de sia regno, sed tiun pretendon la regantoj de Skotlando neniam akceptis."}, {"text_idx": "#000896", "text": "Observate el la skota marbordo apud la urbeto Girvan (gaele: Garbhan au\u0306 Inbhir-Garbhain) en la graflando Ayrshire (gaele: Inbhir-A\u0300ir), Ailsa Craig similas al alta roka monto, elirinta abrupte el la maro. C\u0302ar g\u0302ia koloro konstante s\u0302ang\u0302ig\u0302as lau\u0306 la veteraj kondic\u0302oj kaj la sezono, g\u0302i estas vere impona kaj mistera. La insulo estas bela kaj samtempe iom minaca. La insulo longas iom pli ol 1,2 km kaj larg\u0302as iom pli ol 0,8 km. G\u0302ia alto tamen estas 338,65 m. La plimulto de la insula supraj\u0302o estas ege kruta."}, {"text_idx": "#000897", "text": "Malgrau\u0306 la malgranda areo sur Ailsa Craig estas industrio. Ekde la 19a jarcento oni eltiras graniton (rug\u0302an kaj bluan) en s\u0302tonminejo en la nordo de la insulo, transportas g\u0302in per malgranda fervojo al g\u0302eto en la sudo, kaj poste per s\u0302ipo al la c\u0302eftero. Tie oni produktas el granito grandajn rondajn glits\u0302tonojn kun metalaj ansoj, uzatajn c\u0302e la skota vintra sportspeco curling [korling], kiun sur glacio ludas du teamoj, ekipitaj per balailoj."}, {"text_idx": "#000898", "text": "Turismaj gvidlibroj priskribas Ailsa Craig kiel \u201enelog\u0302atan insulon\u201d, sed tio ne g\u0302ustas. En la jaro 1404 reg\u0302o Roberto 3a de Skotlando publikigis c\u0302arton, kiu konfirmis la posedon de la insulo kiel parton de la tereno de monah\u0302ejo de Crossraguel [krosragel] (gaele: Crois Rathaig Mhaoil) apud la urbeto Maybole [mejbol]. De tempo al tempo monah\u0302oj log\u0302is sur Ailsa Craig. Fis\u0302oj kaj marbirdoj (i.a. moruoj kaj fraterkuloj) estis sendataj el la insulo al la monah\u0302ejo, kie ili estis s\u0302atata mang\u0302aj\u0302o. Dum la sekvaj jarcentoj la insulo estis proprieto de diversaj nobeloj, inkluzive de la markizo de Ailsa. La intendanto de la lasta log\u0302is en domo sur Ailsa Craig kaj mastrumis la insulon. Fis\u0302istoj ofte restis tie provizore, sed ne estis konsiderataj log\u0302antoj."}, {"text_idx": "#000899", "text": "Bizara epizodo okazis dum la epoko de Reformacio, kiam Skotlando akceptis \u2013 parte malvolonte \u2013 la reformitan (presbiterianan) religion. Viro, nomata Hew Barclay [hju barkle], s\u0302ajne katoliko, kontrau\u0306staris la novan konfesion kaj deklaris la insulon proprieto de la reg\u0302o Filipo de Hispanio. Barclay estis baldau\u0306 poste elpelita kaj Ailsa Craig restis skota teritorio."}, {"text_idx": "#000900", "text": "Sur apenau\u0306 atingebla altaj\u0302o en la insulo estas ruinoj de kapelo kaj tre antikva kastelo. La kapelo estis konstruita de au\u0306 por monah\u0302oj. Lau\u0306 turismaj gvidlibroj insula gardisto konstruigis la kastelon en 1595, sed pli malnovaj dokumentoj indikas, ke g\u0302i jam ekzistis longe antau\u0306 tiu dato, kaj la vera konstruiginto estas nekonata."}, {"text_idx": "#000901", "text": "Por provizi pli da nutraj\u0302o oni transportis al Ailsa Craig kuniklojn kaj kaprojn, kiuj post iom da tempo ig\u0302is sovag\u0302aj. En la 19a jarcento lordo Ailsa malsag\u0302e enkondukis tien kiel eksperimenton ankau\u0306 melojn kaj procionojn. La lastaj ne estas kutimaj en Skotlando, kaj ili iom post iom malaperis."}, {"text_idx": "#000902", "text": "Kvankam la grundo de Ailsa Craig estas sala, humida kaj ofte malvarma, diversaj specioj de plantoj kreskas sur la insulo: ekzemple sovag\u0302a hiacinto, liknido, sileno kaj koleario somere kaj eriko, filiko kaj urtiko au\u0306tune. Grandaj arboj ne trovig\u0302as tie, sed estas kelkaj malaltaj sambukoj kaj unu au\u0306 du etaj poploj sur la pado al la supro, nomita \u201eVojo de la Gaelo\u201d."}, {"text_idx": "#000903", "text": "La plimulto de la malnovaj loknomoj estas gaelaj, sed kelkaj estas anglaj au\u0306 skotaj. La signifoj de la antikvaj nomoj ne estas tute klaraj. Irlanda influo konstateblas."}, {"text_idx": "#000904", "text": "C\u0302iuj, kiuj s\u0302atas esplori malgrandajn insulojn kaj deziras viziti la insulon Ailsa Craig, povas somere partopreni ekskursojn per s\u0302ipeto el la skota c\u0302emara urbeto Girvan au\u0306 lui boatojn c\u0302e ties haveno. Kompreneble la ebleco veturi al la insulo dependas de la markondic\u0302oj. Homoj, kiuj ne s\u0302atas au\u0306 ne kapablas grimpi, devas eviti la plej krutajn partojn de la insulo, kiuj povas esti tre dang\u0302eraj, precipe se oni suferas je kapturnig\u0302o. G\u0302i ne tau\u0306gas ankau\u0306 por tre maljunaj, lamaj au\u0306 handikapitaj personoj. C\u0302iuj vizitantoj certe g\u0302uos la ekskurson."}, {"text_idx": "#000905", "text": "La estraro de la litova c\u0302efurbo Vilnius opinias, ke litovaj taksiistoj ne estas sufic\u0302e g\u0302entilaj, kaj iniciatis kampanjon por ilin bonkondutigi. Post 35-hora instruado taksi-s\u0302oforoj devos trapasi ekzamenojn kaj pruvi, ke ili perfekte orientig\u0302as en la urbo, bonege scias la trafikregulojn kaj scipovas interkomprenig\u0302i kun klientoj en la angla kaj germana lingvoj. Psikologoj instruis, kiel solvi kverelojn kun klientoj."}, {"text_idx": "#000907", "text": "En Vilnius funkcias 68 taksio-kompanioj: taksioj tamen nur malfacile troveblas. La direktoroj de la kompanioj dubas, c\u0302u la iniciato, kiu multe kostos al ili, estos fruktodona. Ili opinias, ke nur kiam ekestos granda konkurenco inter taksiistoj, necesos tia trejnado."}, {"text_idx": "#000908", "text": "Kial fieri pri iu patrujo kaj ne pri alia?"}, {"text_idx": "#000909", "text": "Nuntempe okazas en c\u0302iuj ekskomunismaj landoj ekskomunikadoj de la iama (socialisma/komunisma) sistemo. Neniu rajtas lau\u0306di ion ajn en la iama doktrino. Tuj oni proklamos vin malamiko de la nura valora nuna kapitalisma liberalismo au\u0306 nostalgiulo pri la malsukcesinta senvalora sistemo."}, {"text_idx": "#000910", "text": "Ni, kiuj naskig\u0302is en tiaj s\u0302tatoj kaj vivis en ili dum longaj periodoj, eble dum granda parto de nia vivo, devus honti pri tiu nia vivotempo. Mi persone (kaj mi konas multajn tiajn) neniam sentis esencan kau\u0306zon honti pri la iama sistemo. En Jugoslavio mi povis ekde 1963 kiam ajn foriri el la lando, se ne plac\u0302is al mi vivi en g\u0302i. Estis aferoj, kiujn mi ne s\u0302atis, c\u0302efe la dogmismon de la oficiala ideologio, lau\u0306 kiu pravis nur g\u0302i."}, {"text_idx": "#000911", "text": "Tamen pro multaj aspektoj de la iama sistemo mi estis fiera vivi en Jugoslavio kaj esti jugoslavo. Mi sincere kredis pozitiva tiujn aspektojn de la sistemo, kiuj (devige) efektivigis multajn sociajn pozitivaj\u0302ojn por la plej malric\u0302aj tavoloj, kiel la deviga s\u0302tata elementa lernejo, senpagaj mezaj lernejoj kaj universitatoj, egalrajteco de virinoj kun viroj rilate al laboro kaj politika valoro, eblo labori por (preskau\u0306) c\u0302iuj, egalrajteco de popoloj kaj minoritatoj (eblo lerni kaj studi en c\u0302iuj iom pli grandaj lingvoj), ktp. Ankau\u0306 la federacia sistemo, en kiu la unuopaj respublikoj havis tre grandan sendependecon, plac\u0302is al mi. Sed antau\u0306 c\u0302io mi fieris pri la principo de internaciismo, kiun oficiale proklamis la s\u0302tato kaj la principo de senengag\u0302iteco. Krome mi fieris pri la sendependa politiko de Tito, kiu rezistis al Stalin kaj decidis gvidi la landon sendepende de la grandaj potencoj Sovetio kaj Usono."}, {"text_idx": "#000912", "text": "Kaj nun, kiam mi tute ne fieras pri la nekonsekvencaj kaj hipokritaj politikoj, kiujn aplikas la politikistoj en miaj nunaj patrolandoj, mi demandas min, kio estas fakte la kau\u0306zoj, pro kiuj civitano fieras pri sia patrolando. Oni fieras antau\u0306 c\u0302io pro la moralo de siaj politikistoj. Kaj morala estas tiu politikisto au\u0306 politika linio, kiu estas konsekvenca kaj defendas siajn principojn en dang\u0302eraj cirkonstancoj; politiko, en kiu la politikistoj devas montri ne nur kapablon sed ankau\u0306 kurag\u0302on, defendante principojn proklamitajn."}, {"text_idx": "#000913", "text": "Ke Tito kaj lia reg\u0302imo \u2013 kvankam certagrade nedemokrata \u2013 kurag\u0302e defendis la sendependecon de siaj principoj kaj kontrau\u0306staris per neengag\u0302ita movado la politikajn gigantojn de ambau\u0306 blokoj, estis afero, pro kiu ne nur fieris ni en Jugoslavio, sed ankau\u0306 homoj en minimume cento da landoj de la mondo (montris tion ankau\u0306 la fakto, ke c\u0302e lia entombigo c\u0302eestis s\u0302tatprezidantoj kaj registarprezidantoj de pli ol 100 s\u0302tatoj). Tio, ke li ne subig\u0302is al c\u0302iaspecaj premoj de la fortuloj, elvokis fieron en ni."}, {"text_idx": "#000914", "text": "La kontrau\u0306uloj de tia rezonado pravas en tio, ke bedau\u0306rinde eblas kredigi al popoloj, ke diktatoro estas defendanto de ilia libereco kaj sendependeco. Tion ja montris multaj negativaj ekzemploj. Hitler, Stalin, Pol Pot, Mussolini kaj Milos\u030cevic\u0301 estas nur kelkaj plej negativaj inter ili. Tiu rezonado havas ankau\u0306 alian negativan aspekton: defendante sian liberecon kaj principojn, oni ofte kau\u0306zas certagradan enfermitecon de tius\u0302tata ekonomio kaj malric\u0302on (vidu la ekzemplon de Kubo)."}, {"text_idx": "#000915", "text": "Sed la senprincipa politiko, lau\u0306 kiu fojfoje oni subtenas internaciajn instituciojn, kia la Internacia Tribunalo kontrau\u0306 Militkrimoj (au\u0306spiciata de Unuig\u0302intaj Nacioj), kaj poste la ideon, ke Usono ne submetig\u0302os al tiu tribunalo, ne evoluigas c\u0302e mi la senton de fiero pri mia patrujo. Kaj tiaj ekzemploj c\u0302iam pli multig\u0302as. Unuflanke ni subtenas la ekologiajn principojn de la terglobo kaj edukas infanojn atente zorgi pri naturaj rimedoj; aliflanke ni alig\u0302as al Nord-Atlantika Traktat-Organizaj\u0302o, kies ekzisto ne plu pravigeblas post la falo de la berlina muro kaj kies dau\u0306ra armilamasigado kontribuas al c\u0302iuspecaj ekologiaj malpurig\u0302oj."}, {"text_idx": "#000916", "text": "Unuflanke ni parolas pri rajto de c\u0302iu popolo havi sian sendependecon kaj principo, lau\u0306 kiu ne eblas s\u0302ang\u0302i s\u0302tatlimojn sen interkonsento de c\u0302iuj envolvitaj partioj \u2013 aliflanke oni pro interesoj de difinitaj mondaj potenculoj ne kontrau\u0306staras s\u0302tatan terorismon en Levanto. Unuflanke oni parolas pri principo de apartig\u0302o de s\u0302tato disde religio \u2013 aliflanke oni enkondukas nur unureligian (nun ankorau\u0306 nur en Kroatio) religian edukon. La politikistoj en miaj nunaj patrujoj havas nur unu intereson \u2013 amasigi monon, senkonsidere c\u0302u por atingi tiun intereson oni devas neglekti kiun ajn humanisman au\u0306 internacie interkonsentitan principon."}, {"text_idx": "#000917", "text": "Neniu el la nunaj demokratiaj partioj en Kroatio au\u0306 Slovenio pretas kurag\u0302e batali por humanismaj au\u0306 ec\u0302 por la propre deklaritaj principoj. C\u0302u mi estu fiera pri tiaj patrujoj?"}, {"text_idx": "#000918", "text": "Nuntempe, dum fermig\u0302as laborejoj kaj kreskas senlaboreco, francaj amasinformiloj malvolonte pritraktas la socialan batalon. Pro tio oni ne multe au\u0306dis pri la sindikataj kongresoj okazintaj komence de februaro, inkl. de tiu de la Konfederacio G\u0302enerala de Laboro (CGT-FO)."}, {"text_idx": "#000920", "text": "En kelkaj eu\u0306ropaj landoj oni kutimas vidi sindikatojn kiel sekciojn de politikaj partioj. Kelkaj britaj sindikatoj, ekzemple, formas sekciojn de la Laborista Partio; en Germanio ili farig\u0302as sekcioj de Socialdemokrata Partio (SPD). Tiel ili estas ligataj al la nunaj registaroj de la koncernaj landoj."}, {"text_idx": "#000921", "text": "Kontrau\u0306e, en Francio CGT-FO membras en la sendependa Konfederacio de Liberaj Sindikatoj (kiel usonaj sindikatoj de AFL-CIO). Membroj povas esti \u2013 au\u0306 ne esti \u2013 maldekstruloj, dekstruloj, trockiistoj, anarki-sindikatistoj, ktp. Kontraste al sovetiaj sindikatoj, CGT-FO c\u0302iam malkonsentis esti kondukilo inter registaro kaj salajruloj: tial g\u0302i malaprobas la Konfederacion Eu\u0306ropan de Sindikatoj, kiun g\u0302i taksas nura peranto inter Eu\u0306ropa Unio kaj eu\u0306ropaj salajruloj."}, {"text_idx": "#000922", "text": "Dum la kongreso la socialisto Marc Blondel, 65-jara, kaj g\u0302enerala sekretario de CGT-FO dum 25 jaroj, anoncis sian emeritig\u0302on. Jean-Claude Mailly, 51-jara, elektig\u0302is nova g\u0302enerala sekretario."}, {"text_idx": "#000923", "text": "Pli sanas litovoj ol la civitanoj de Eu\u0306ropa Unio (EU), almenau\u0306 rilate longdau\u0306rajn malsanojn. Esploroj publikigitaj en 2003 montras, ke en Litovio longe malsanas c\u0302iu 13a log\u0302anto kaj en EU c\u0302iu 6a inter 16 kaj 64 jaroj. Longdau\u0306ra malsano difinig\u0302as kiel medicina problemo, kiu g\u0302enas normalajn laboron kaj vivstilon dum minimume ses monatoj."}, {"text_idx": "#000924", "text": "En EU longdau\u0306raj malsanoj afliktas precipe finnojn kaj britojn, respektive 32 % kaj 27 % de la log\u0302antaro. Plej sanaj estas italoj kaj hispanoj (respektive 6,6 % kaj 8,7 %). C\u0302ie tamen pli malsanas ag\u0302aj, solecaj kaj malmulte klerigitaj homoj. En Litovio, ekzemple, plej malsanas gevidvoj kaj divorcintaj personoj."}, {"text_idx": "#000925", "text": "La litovaj gejunuloj estas inter la plej sanaj en Eu\u0306ropo. Longdau\u0306ra malsaneco afliktas nur 1,9 % de la gejunuloj (inter 16- kaj 24-jaraj). En tiu ag\u0302ogrupo litovojn superas nur hungaroj (1,2 %), slovakoj (1,4 %) kaj maltanoj (1,7 %). Pli malbona sansituacio tamen regas inter la junularo de Finnlando (17,3 %), Britio (16 %), Nederlando (15,6 %) kaj Francio (12 %)."}, {"text_idx": "#000927", "text": "Lumumba luktis, g\u0302is oni murdis lin, kontrau\u0306 belgaj koloniistoj por sendependigi sian landon. Li argumentis, ke konganoj protektu sian ric\u0302econ. Nun sur la plej grava strato en Kins\u0302aso, c\u0302efurbo de DRK, staras Lumumba-monumento. Laurent Desire\u0301 Kabila luktis kontrau\u0306 la diktaturo de la iama prezidanto Mobutu kaj lin faligis en 1997. Ankau\u0306 li estis murdita en 2001, montrinte sin defendanto de la nacio dum la milito kontrau\u0306 Ruando, Ugando kaj Burundo. Staras nun Kabila-monumento en la centro de Kins\u0302aso."}, {"text_idx": "#000928", "text": "Notindas, ke Lumumba fidis internaciajn organizaj\u0302ojn \u2013 ekzemple Unuig\u0302intajn Naciojn \u2013 sed internacie oni taksis lin komunisto. Kabila, aliflanke, ne fidis organizaj\u0302ojn tiajn, sed kunlaboris internacie por faligi la reg\u0302imon de Mobutu."}, {"text_idx": "#000930", "text": "Inter la kialoj de la morto de Laurent Desire\u0301 Kabila estis lia malrespekto de la ekonomiaj interkonsentoj faritaj kun la okcidentaj komercistoj dum sia milito por forigi prezidanton Mobutu. Tiuj interkonsentoj ne profitigis la konganojn, kaj lau\u0306 Kabila la kongaj ric\u0302ecoj estu por la konganoj, ne por la okcidentanoj."}, {"text_idx": "#000931", "text": "Ankau\u0306 la registaro de lia filo kaj postveninto, Joseph [j\u0302oze\u0301f] Kabila, antau\u0306vidis regionan kunlaboron, sed precipe kun Sud-Afriko. Je la 13a kaj la 14a de januaro 2004, la sud-afrika prezidanto Thabo Mbeki gastis en Kongo por negoci interkonsentojn pri la ekspluato de minejoj kaj de elektra kurento de la digo de Inga, la plej grava en Afriko. Sud-Afriko ankau\u0306 deziras modernigi la flughavenon de Kins\u0302aso, la konga c\u0302efurbo."}, {"text_idx": "#000932", "text": "Lau\u0306 politikaj observantoj, tiu kunlaboro ne estas malsama de tiu kun la okcidentaj landoj, c\u0302ar ankau\u0306 g\u0302i ne konsideras la realajn problemojn, kiuj mordetas la kongan socion."}, {"text_idx": "#000933", "text": "Kiam, en 1998, Laurent Desire\u0301 Kabila sendis anojn de sia registaro al Bruselo, c\u0302efurbo de Belgio kaj de Eu\u0306ropa Unio, por defendi sian trijaran planon por la konstruo de vojoj, plej grava problemo de Kongo, por kiu estis bezonataj tri miliardoj da usonaj dolaroj, li ne ricevis helpon. Male, la okcidentaj landoj post kelkaj monatoj alportis militon. Dum tiu milito, oni rimarkis la c\u0302eeston de sud-afrikaj armiloj c\u0302e la kongaj malamikoj. Kial nun Sud-Afriko ig\u0302as la privilegia partnero en la sud-suda kunlaboro? Iuj observantoj pensas, ke Sud-Afriko servas nur la interesojn de Usono kaj Britio, kaj tiuj ekonomiaj interkonsentoj ne ekzistas inter Kongo kaj Sud-Afriko sed inter tiuj okcidentaj landoj."}, {"text_idx": "#000934", "text": "Dum la lastaj jaroj la laboruloj en la turisma branc\u0302o de Irlando devis alfronti gravajn obstaklojn kaj problemojn. Pro pluraj kialoj inter ili estas malkontentiga transportsistemo, forta eu\u0306ro kaj prezaltig\u0302o de c\u0302iuj varoj. Do evidentig\u0302as, ke Irlando ne povas konkurenci kun landoj, kies klimataj kaj ceteraj kondic\u0302oj estas konsiderataj kiel pli allogaj."}, {"text_idx": "#000935", "text": "La turismon en la lando aldone malhelpas la c\u0302iam pli malfacilig\u0302anta aliro de turistoj al la kamparo, montoj kaj marbordo. Bienistoj kaj bienposedantoj malpermesas, ke piedirantoj, birdobservantoj, montgrimpantoj, naturfotografistoj kaj entuziasmuloj pri arkeologio, botaniko ktp eniru iliajn bienojn. C\u0302ar nur unu procento de la irlanda teritorio estas malfermita al la publiko, tio signifas, ke oni apenau\u0306 povas surloke esplori kelkajn el la plej belaj partoj de Irlando, krom observante ilin el s\u0302oseoj."}, {"text_idx": "#000936", "text": "Iu bienisto en okcidenta Irlando (kromnomata \u201eLa Virbovo\u201d) j\u0302us estis arestita pro la fakto, ke lau\u0306 polica raporto li insultis kaj minacis piedirantojn, kiujn li renkontis sur sia farmbieno. Asocio de irlandaj bienistoj forte indignis pro la aresto kaj postulis, ke li estu tuj liberigita."}, {"text_idx": "#000937", "text": "Tamen ne nur bienistoj kaj proprietuloj kulpas pri tiu malkontentiga situacio. Tro ofte anoj de la publiko senpermese eniras la proprieton de aliuloj, kaj se okazas akcidento al iu piediranto, li au\u0306 s\u0302i emas postuli en la jug\u0302ejo monkompenson de la terposedanto. Tio povus kau\u0306zi grandan elspezon al la bienposedanto, kiu vers\u0302ajne tute ne respondecas pri la damag\u0302o."}, {"text_idx": "#000938", "text": "Plie, bienistoj plendas, ke piedirantoj ofte ne refermas kradpordojn de bariloj kaj do, nevole ellasas la brutaron. Bedau\u0306rinde, ec\u0302 bone organizitaj asocioj de naturmigrantoj, kiuj respektas la rajtojn de la bienistoj kaj la \u201eregulojn\u201d de kamparo, nun estas en grava embaraso."}, {"text_idx": "#000939", "text": "Sekve, ne nur irlandaj naturamantoj, sed ankau\u0306 eksterlandaj turistoj nun hezitas viziti la irlandan kamparon. Plia faktoro, kiu kontribuas al la malfavora situacio tiurilate estas la astronomie altaj asekurkostoj. Nur interveno de la registaro per novaj leg\u0302oj povas solvi la problemojn kaj igi Irlandon denove alloga por turistoj, c\u0302ar g\u0302i tion vere meritas."}, {"text_idx": "#000940", "text": "Se pri la kuranta jaro de la simio (lau\u0306 la c\u0302ina kalendaro) oni povus jug\u0302i je la besto mem, la familio de cirkaj artistoj Agne kaj Mykolas Zobovas el la litova urbo Kaunas certe povus multon antau\u0306vidi, c\u0302ar ili ja havas hejme c\u0302impanzon."}, {"text_idx": "#000941", "text": "La familio asertas, ke la jaro ne estos enuiga, sed s\u0302ang\u0302ig\u0302ema kiel la humoro de simio. G\u0302i ja estas emocie malstabila besto, timema, ektremas pro c\u0302iu neatendita movo, sono, ekbruo."}, {"text_idx": "#000942", "text": "La c\u0302impanzino Regina aperis en la hejmo de Agne kaj Mykolas antau\u0306 nau\u0306 jaroj. Edzo Mykolas diras, ke ekde tiam, kiam li unuafoje en la cirko de Moskvo vidis simio-spektaklon, li ekrevis pri la ac\u0302eto de propra. Veturante per sia au\u0306to en Kaunas, li subite ekvidis promenantan viron kun eta c\u0302impanzino. Li tuj haltis por petegi la viron vendi la beston, sed la nekonato malkonsentis. Tamen kelkajn monatojn poste c\u0302i-lasta telefonis al Mykolas kaj informis lin, ke li s\u0302ang\u0302is sian decidon kaj pretas vendi la c\u0302impanzinon."}, {"text_idx": "#000943", "text": "Do, la revo de Mykolas realig\u0302is. Tamen la nova membro de familio komence malsanis je pneu\u0306monio. Estis ja vintro kaj la klimato de Litovio evidentig\u0302is tro kruda por veninto el Kamerunio. Longe kaj pacience la geedzoj flegis la c\u0302impanzinon, g\u0302is g\u0302i definitive resanig\u0302is kaj poste dum duonjaro ili zorgeme protektis g\u0302in kontrau\u0306 trablovoj, bruoj, strec\u0302oj."}, {"text_idx": "#000944", "text": "La resanig\u0302inta simio tuj farig\u0302is unu el la c\u0302efaj artistoj de la besta cirko, kiun Mykolas kaj Agne profesie gvidas. G\u0302i faras c\u0302ion, pri kio oni petas g\u0302in \u2013 ne nur sur scenejo antau\u0306 miloj da scivolaj spektantoj, sed ankau\u0306 hejme."}, {"text_idx": "#000945", "text": "La c\u0302impanzino volonte ludas kun ambau\u0306 etaj infanoj de la familio. Tamen ne c\u0302iam komprenas, kiujn agojn la eta knabo povus toleri kaj kio dolorigas lin. La c\u0302impanzino scipovas elmontri c\u0302iujn siajn dezirojn: mang\u0302i, trinki, uzi necesejon. Regina c\u0302iam mang\u0302as c\u0302e la tablo kune kun la familianoj kaj havas sian propran teleron. G\u0302i mang\u0302as c\u0302iujn mang\u0302aj\u0302ojn de la familianoj, sed aparte preferas fres\u0302ajn kaj sekigitajn fruktojn. La \u201efamiliano\u201d scipovas ankau\u0306 ens\u0302alti televidilon au\u0306 ens\u0302ovi vidbendon en la aparaton. La posedantoj postulas, ke g\u0302i regule brosu siajn dentojn post abunda mang\u0302ado. Regina faras tion, sed tro uzas dentopaston."}, {"text_idx": "#000946", "text": "Mykolas asertas, ke Regina ne bezonis specialajn lecionojn. G\u0302i komprenas c\u0302ion. Ja estas konate, ke la intelekto de simio egalas al tiu de dekdujara infano. Malgrau\u0306 tio la familio ne kurag\u0302as lasi la c\u0302impanzinon sola kun siaj du infanoj, c\u0302ar ja ne c\u0302iam eblas prognozi g\u0302iajn agojn."}, {"text_idx": "#000947", "text": "Unufoje Mykolas petis, ke la c\u0302impanzino kisu lin. G\u0302i faris tion, sed subite ekau\u0306dis iun strangan bruon kaj tuj mordis la fingron de sia posedanto. La cirka \u201eartistino\u201d fojfoje ektremas pro la sonoj, kiujn g\u0302i ekau\u0306das dum cirkaj spektakloj. G\u0302i ege timas maron, eble pro la en g\u0302i vivantaj krokodiloj \u2013 g\u0302iaj malamikoj."}, {"text_idx": "#000948", "text": "Regina havas sian amatan familianon, kiun g\u0302i pleje obeas. En la familio Zobovas tiu persono estas Mykolas. La c\u0302impanzino forte defendas lin kontrau\u0306 eventualaj atakoj. Ekzemple, dum iu televida programo alproksimig\u0302is la gvidisto kaj volis ion demandi. Tiam Regina kolerig\u0302is kaj tuj mordis lian fingron. Tre komplika situacio estig\u0302as, se polico haltigas la familian au\u0306tomobilon. Tiuokaze la policisto ne povas trankvile alproksimig\u0302i al la au\u0306to, c\u0302ar tiam Regina furiozas, ec\u0302 batas la glacojn. Do la edzino devas eliri kaj proksimig\u0302i al la policisto."}, {"text_idx": "#000949", "text": "La familio alfrontis alian delikatan problemon. Regina en Litovio estas ofta virina nomo. Do, kutime okazas, ke virinoj kun tiu nomo tuj kolerig\u0302as, kiam ili ekscias, ke la besto samnomas. Tamen la besto jam havis tiun nomon, kiam g\u0302i venis al Litovio."}, {"text_idx": "#000950", "text": "Kaj jen aperis plia problemo, kiu lastatempe kau\u0306zis oftan foreston de Regina je la cirkaj spektakloj. La c\u0302impanzino \u2013 45 kg peza kaj 120 cm alta \u2013 estas dekjara. Tio signifas jam matura kaj preta por la amormomento. Sen virc\u0302impanzo Regina sentas sin ege nervoza, malgaja, kaprica. Mykolas kaj Agne jam trafosis la reton, serc\u0302ante partneron por Regina, tamen sensukcese. Virc\u0302impanzoj ja vivas en Estonio, sed jam estas maljunaj. Oni trovis virc\u0302impanzon en la proksima rusa enklavo Kaliningrado, tamen g\u0302iaj posedantoj ne konsentis, ke la \u201ejunedzino\u201d venu el Litovio."}, {"text_idx": "#000951", "text": "Familio Zobovas log\u0302as en blokdomo. Komence ili provis, ke la c\u0302impanzino log\u0302u c\u0302e ili. Sed la besto estis tiom brua kaj lau\u0306ta, ke la najbaroj ne toleris la simion kaj postulis, ke g\u0302i translokig\u0302u. Nun la familio konstruigas propran domon kun planita propra c\u0302ambro por la dekjarulino Regina. La cirkaj artistoj revas pri la momento, kiam la domo estos finkonstruita kaj en kiu la amata besto kunlog\u0302os."}, {"text_idx": "#000952", "text": "Finleginte la recenzon de Stefan MacGill pri La postdomo (MONATO 2004/3 p. 25), mi tuj kuris al la stoko de la koncerna libro por trovi vinktitan ekzempleron. Sensukcese. Tra miaj manoj pasis centoj da ekzempleroj de La postdomo, sed ec\u0302 ne unu estas vinktita. C\u0302u la recenzinto ricevis ekzempleron de pirata eldono? Se jes, la eldoninto deklaras publike, ke g\u0302i aperis en la eksterdomo."}, {"text_idx": "#000953", "text": "Boris Kolker prave skribis (MONATO 2004/3, pag\u0302o 7), ke \u201eMONATO ludas lingvonormigan rolon en la viva lingvouzado\u201d. Tamen en tiu sama numero la lingvonormoj de MONATO mem estis iom malatentataj. Sur pag\u0302o 13 mi legas la landnomon \u201eLuksemburgio\u201d, kaj sur pag\u0302o 14 la nomon \u201eMeksikio\u201d, kvankam lau\u0306 la MONATO-konvencioj devus esti respektive \u201eLuksemburgo\u201d (tiel sur pag\u0302o 4) kaj \u201eMeksiko\u201d. Mi pensas, ke mi vidis similajn deflankig\u0302ojn de la MONATO-konvencioj en iuj el la pasintaj numeroj. Au\u0306 c\u0302u oni intertempe s\u0302ang\u0302is tiujn konvenciojn?"}, {"text_idx": "#000954", "text": "Gajni tempon. Tiu celo sendube obsedis la hispanan registaron post la brutalaj atencoj en Madrido en la mateno de la 11a de marto. Tri tagojn antau\u0306 parlamentaj balotoj, se la publika opinio ekscius, ke la atencojn kau\u0306zis islamismaj radikaluloj, g\u0302i antau\u0306videble punus la Popolan Partion (PP) en la registaro pro ties nes\u0302anceleble firma subteno al la invado de Irako. Male, se g\u0302i kredus, ke malantau\u0306 la masakro estas la eu\u0306ska sendependisma organizaj\u0302o ETA, tio kredeble vekus ondon de solidareco avantag\u0302a al la registara partio."}, {"text_idx": "#000955", "text": "Je la 07:37 la unua el 13 tornistroj-bomboj distribuitaj en kvar trajnoj de la sama periferia linio eksplodas en la madrida stacio Atocha. Neniu antau\u0306anoncis la atencon. Je la 11a la polico esploras suspektindan kamioneton. Per la plato la polico ekscias, ke g\u0302i estis s\u0302telita en la kvartalo Tetua\u0301n [tetu\u0306a\u0301n], kie log\u0302as multaj magrebanoj. Post kontrolo, ke ne estas eksplodiloj en la interno, la polico trovas pos\u0302telefonon, sep detonaciigilojn, kelkajn vestaj\u0302ojn kaj kasedon en la kasedilo. La kasedo surhavas arabajn literojn."}, {"text_idx": "#000956", "text": "Iom antau\u0306e Arnaldo Otegi, proparolanto de Euskal Herritarrok, konsiderata kiel politika branc\u0302o de ETA, kondamnas la atencon, neas la respondecon de ETA kaj suspektas \u201earabajn rezistantojn\u201d. Se ETA kulpus, por la unua fojo g\u0302ia politika branc\u0302o kondamnus g\u0302ian faron."}, {"text_idx": "#000957", "text": "Tagmeze la ministro pri internaj aferoj A\u0301ngel Acebes [anh\u0302el asebes] kunvenas kun la kontrau\u0306terorismaj respondeculoj. Ekzistas duboj. ETA planis atencon, sed la metodoj ne kongruas: la manko de antau\u0306a averto, la speco de uzitaj eksplodiloj, la kvanto de bomboj ... Oni rimarkas, ke ekzakte pasis du jaroj kaj duono post la atencoj en Usono. Acebes ne volas au\u0306skulti tiujn sedojn. Ekde tiu kunsido altranguloj de la polico kas\u0302e informos la Socialisman Partion (PSOE) kaj opoziciajn komunikilojn."}, {"text_idx": "#000958", "text": "Antonio Franco [antonjo franko], direktoro de la c\u0302efa barcelona j\u0302urnalo El Perio\u0301dico [perjo\u0301diko], estas intervjuita de la s\u0302tata radiostacio kaj esprimas dubojn en la redakcio pri la au\u0306toroj de la masakro. Tuj poste prezidanto Jose\u0301 Mari\u0301a Aznar [h\u0302ose\u0301 maria asna\u0301r] telefonas al li por certigi, ke la registaro havas neniun dubon pri la respondeco de ETA. Aznar telefonas fakte al c\u0302iuj elstaraj hispanaj j\u0302urnaloj kaj ankau\u0306 al kelkaj eksterlandaj. Rezulte de tio El Perio\u0301dico, same kiel la madrida El Pai\u0301s, s\u0302ang\u0302as la antau\u0306viditan c\u0302eftitolon de sia speciala posttagmeza eldono kaj asertas, ke ETA kulpas."}, {"text_idx": "#000959", "text": "Je la 13a ministro Acebes prezentig\u0302as antau\u0306 la amaskomunikiloj kaj informas, ke \u201esen grajno da dubo\u201d ETA kulpas, kaj taksas \u201ekanajloj\u201d c\u0302iujn asertantajn, ke eble estas alimaniere. Unu horon poste Aznar aperas en la televido kaj, ne menciante ETA-n, nekonfuzeble celas g\u0302in. Li alvokas la civitanaron al manifestacio dum la sekva tago sub la devizo \u201eKun la viktimoj, kun la konstitucio, por la malvenko de terorismo\u201d. La radikala defendo de la netus\u0302ebleco de la hispana konstitucio farig\u0302is lastatempe unu el la c\u0302efideoj de PP en ties batalo kontrau\u0306 eu\u0306skismaj kaj katalunismaj partioj."}, {"text_idx": "#000960", "text": "Antau\u0306 la 16a fakuloj raportas, ke la trovita kasedo enhavas koranajn legaj\u0302ojn. Je la 17a kaj duono, la ministrino pri eksteraj rilatoj Ana Palacio [palasjo] telegrame ordonas al siaj ambasadoroj, ke ili \u201eprofitu c\u0302iujn eblajn okazojn por konfirmi la au\u0306torecon de ETA\u201d. Hispanio premas la Sekurecan Konsilion de Unuig\u0302intaj Nacioj, g\u0302is g\u0302i sukcesas, ke la rezolucio pri la matenaj atencoj menciu ETA-n, malgrau\u0306 la forta kontrau\u0306staro de i.a. Rusio."}, {"text_idx": "#000961", "text": "La sekurecaj servoj de la c\u0302efaj eu\u0306ropaj landoj petegas de la unua momento konkretajn informojn pri la atencoj, por scii, c\u0302u eble temas pri Alkaido, kaj tiel rapide mobilizi sin kontrau\u0306 aliaj eventualaj atencoj ligitaj al tiuj en Madrido. La registaro silentas kaj fine transdonas informojn, kiuj parte estas falsaj, lau\u0306 postaj protestoj de la germana ministrejo pri internaj aferoj: la hispana registaro asertas, ke la eksplodiloj estas tiuj kutime uzataj de ETA."}, {"text_idx": "#000962", "text": "Inter la 18a kaj la 19a ekzistas fortaj premoj de la policestroj, por ke oni diskonigu la konatajn informojn. Ankau\u0306 PSOE minacas malkas\u0302i ilin, se la registaro ne faras tion. Aznar retelefonas al la direktoroj de la c\u0302efaj amaskomunikiloj, informante pri la malkovroj, kiuj pensigas pri islamismaj teroristoj, sed plu asertas, ke la c\u0302efa suspektato estas ETA."}, {"text_idx": "#000963", "text": "Samtempe ministro Acebes aperas antau\u0306 la amaskomunikiloj kun la sama mesag\u0302o. En la telej\u0302urnalo de la s\u0302tata televido oni intervjuas homon, kun kas\u0302ita vizag\u0302o, kiu asertas, ke li vidis maskitajn homojn eliri el kamioneto kaj lasi tornistrojn en trajno. \u201eKiel la ETA-anoj, kiam ili legas komunikaj\u0302on?\u201d demandas la j\u0302urnalisto. \u201eLau\u0306 tiu c\u0302i stilo\u201d, respondas la informanto."}, {"text_idx": "#000964", "text": "Je la 21:30 la novaj\u0302-agentejoj informas, ke Alkaido diskonigis, ke g\u0302i respondecas pri la madridaj atencoj, per letero sendita al la londona arab-lingva j\u0302urnalo Al-Quds Al-Arabi. La hispana registaro neas c\u0302ian vers\u0302ajnecon de tiu agnosko."}, {"text_idx": "#000965", "text": "Nokte inter la trajn-restaj\u0302oj la polico trovas tornistron kun neeksplodinta bombo kaj pos\u0302telefono en la araba. Vendrede, je la 11a, Aznar reaperas insistante, ke ETA estas la c\u0302efa suspektato. La insistemo de la registaro kulpigi ETA-n incitas la policon, kiu pli kaj pli konscias, ke g\u0302i estos uzata kiel propeka kapro kaj ke oni akuzos g\u0302in fus\u0302e esplori. G\u0302i subtile likigas al la amaskomunikiloj, ke la trovita eksplodilo neniam estis uzita de ETA kaj ke la pos\u0302telefonoj trovitaj en la kamioneto kaj la tornistro pensigas, ke la teroristoj estas arabaj."}, {"text_idx": "#000966", "text": "Je la 18a ETA asertas, ke g\u0302i havas \u201eneniun respondecon\u201d pri la atencoj. Telefoninto nome de ETA al la eu\u0306ska televido petas, ke oni komparu lian voc\u0302on kun antau\u0306a komuniko en februaro. En la antau\u0306a okazo, kiam ETA anoncis pafc\u0302esigon en Katalunio, PP taksis g\u0302in plene kredebla kaj krizigis la fres\u0302bakitan katalunan registaron tiagrade, ke g\u0302ia c\u0302efministro, sendependisto Carod-Rovira [karo\u0301t rovira], devis demisii. C\u0302i-foje ministro Acebes, tuj poste aperinta antau\u0306 la j\u0302urnalistoj, neas ajnan vers\u0302ajnon."}, {"text_idx": "#000967", "text": "Je la 20a okazas en la tuta lando amasaj manifestacioj kontrau\u0306 la milito. Meze de impresa silento, oni ekau\u0306das la unuajn lau\u0306tajn demandojn: \u201eKiu kaj kial?\u201d Manifestaciantoj klare celas la registaron: \u201eMurdintoj, murdintoj!\u201d oni krias. Sabate, la tagon antau\u0306 la balotoj, estas pripensotago: ne eblas politike propagandi en tiu tago kaj manifestacioj estas malpermesataj."}, {"text_idx": "#000968", "text": "Tamen en kelkaj j\u0302urnaloj aperas opini-artikoloj de korifeoj de PP. La registaro staras tute defendeme, atendante la pason de la horoj. Je la 13:30 la ministro-proparolanto de la registaro Eduardo Zaplana [eduardo saplana] plu aplombe asertas, ke \u201ec\u0302io pensigas\u201d pri ETA. Ministro Acebes aperas unu horon poste, informas pri nenio nova kaj substrekas, ke \u201eprestig\u0302a itala j\u0302urnalo\u201d, nome Corriere della Sera, lanc\u0302is la surprizegan hipotezon, ke la atencoj povus esti komuna komploto de ETA kaj Alkaido."}, {"text_idx": "#000969", "text": "Je la 16a polico arestas tri marokajn kaj du baratajn civitanojn en rilato kun la atencoj. Tio signifas, ke pli-malpli je la sama horo, kiam la ministro ankorau\u0306 mistifikis pri ETA, la polico petis de jug\u0302isto la devigajn arest-ordonojn. Tamen nek Acebes nek alia reprezentanto de la registaro aperas antau\u0306 la amaskomunikiloj por konfirmi la arestojn g\u0302is la 20a."}, {"text_idx": "#000970", "text": "Samtempe la polico ricevas vidbendon, kie lau\u0306dira proparolanto de Alkaido atribuas al g\u0302i la atencojn. Je tiu horo miloj da homoj renkontig\u0302as en dekoj da urboj en la tuta s\u0302tato antau\u0306 la sidejoj de PP kaj krias kontrau\u0306 la manipulado de la informoj fare de la registaro kaj kontrau\u0306 ties respondeco pri la atencoj pro la senkompromise porusona politiko en Irako."}, {"text_idx": "#000971", "text": "Dume la unua programo de la hispana televido, tuj post la vesperaj novaj\u0302oj, elsendas filmon pri murdo fare de ETA."}, {"text_idx": "#000972", "text": "La monstro denove inter ni"}, {"text_idx": "#000973", "text": "Eu\u0306ropa Unio (EU) estu \u201eEu\u0306ropo de paco, de toleremo kaj de respekto de la homaj rajtoj\u201d, substrekis la prezidanto de la Eu\u0306ropa Komisiono Romano Prodi en inau\u0306gura parolado dum antisemitismo-seminario okazinta en februaro. Partoprenis gvidaj reprezentantoj de judaj komunumoj el Eu\u0306ropo, Usono kaj Israelo kaj de la EU-institucioj."}, {"text_idx": "#000974", "text": "Kaj EU kaj g\u0302iaj membros\u0302tatoj traktu antisemitismon: \u201eNi volas konkretajn rezultojn\u201d, deklaris Prodi. Li postulis ke la eu\u0306ropaj registaroj pli severe poziciig\u0302u kontrau\u0306 rasismo kaj maltoleremo, kaj li fermis sian paroladon dirante ke \u201epor antisemitismo ne estas loko en Unio de diverseco\u201d."}, {"text_idx": "#000975", "text": "Kreskantaj antisemitismaj atakoj kaj eu\u0306rop-unia enketo, en kiu Israelo plej ofte menciig\u0302is kiel ebla minaco de la mondpaco, igis la Eu\u0306ropan Komisionon, kun la Eu\u0306ropa Juda Kongreso (EJK) kaj la Kongreso de Eu\u0306ropaj Rabenoj, starigi la seminarion en Bruselo. La seminario estis provizore malanoncita, post kiam komence de januaro la prezidantoj de la Juda Mondkongreso kaj de la Eu\u0306ropa Juda Kongreso akuzis la Komisionon pri akcelado de antisemitismo."}, {"text_idx": "#000976", "text": "Elie Wiesel priplendis pliig\u0302antan malsekurecon kaj timon de judoj en Eu\u0306ropo: c\u0302iutage oni legas pri atakoj kontrau\u0306 judoj, raportis la nobelpacpremiito. Cobi Benatoff, la prezidanto de EJK, alvokis al \u201emilito kontrau\u0306 la antisemitismo\u201d, dirante, ke \u201eantisemitismo kaj antau\u0306jug\u0302oj revenis, la monstro estas denove inter ni\u201d."}, {"text_idx": "#000977", "text": "Joschka Fischer [jos\u0302ka fis\u0302er], la germana ministro pri eksterlandaj aferoj, diris: \u201eKiom longe lernejoj, sinagogoj kaj infanvartejoj estas en dang\u0302ero, tiom longe ekzistas la defio de antisemitismo.\u201d Lia pledo por kulturo de dialogo rezultigis aparte multan aplau\u0306don. Toleremo ne rajtas esti unuflanka, opiniis Fischer: \u201eToleremo devas rezisti kontrau\u0306 maltoleremo.\u201d"}, {"text_idx": "#000978", "text": "Pluraj judaj reprezentantoj priplendis la indiferentecon de iliaj eu\u0306ropaj kuncivitanoj kaj postulis de EU pli decide agadi kontrau\u0306 antisemitismaj tendencoj. Esperojn c\u0302e la partoprenantoj nutras apud la realigo de leg\u0302aj ordonoj unuavice pliigo de edukadaj klopodoj, plibonigata kontrolo de antisemitismo kaj rezolucio de Unuig\u0302intaj Nacioj kontrau\u0306 antisemitismo."}, {"text_idx": "#000979", "text": "Lau\u0306 partoprenantoj, la seminario plenumis sian celon, nome atentigi pri nova antisemitismo kaj restarigi inter judaj organizaj\u0302oj kaj Eu\u0306ropa Unio pli da konfido."}, {"text_idx": "#000980", "text": "Neniu antau\u0306vidis la venkon de la socialisma partio (PSOE) en la balotoj de la 14a de marto. Kredeble la buc\u0302ado tri tagojn antau\u0306e de 200 homoj en Madrido s\u0302ang\u0302is la signon de la rezultoj."}, {"text_idx": "#000981", "text": "C\u0302iuj prognozoj vetis por venko de la reganta Popola Partio (PP), tamen rimarkinde la opini-sondadoj informis, ke plimulto malkonsentis pri la agado de prezidanto Aznar [asna\u0301r] kaj ec\u0302 ekde fino de februaro plimulto esprimis sian deziron pri venko de la socialista kandidato. Tamen malpli ol 20 % fidis je tio: maldekstruloj reprezentis plimulton, sed, ne kredante pri sia venko, ne mobilizis sin."}, {"text_idx": "#000982", "text": "Du aksoj konsistigis la politikan medolon de la dekstra registaro, reginta ekde 1996 kaj g\u0302uinta ekde 2000 absolutan plimulton en la parlamento. Unuflanke, rigora nov-liberalismo: g\u0302i privatigis la c\u0302efajn s\u0302tatajn entreprenojn \u2013 antau\u0306e levante siajn homojn al la estraj postenoj \u2013, draste faciligis la maldungon de laboristoj kaj la disvastigon de portempaj laborkontraktoj, kaj strikte sekvis kontrau\u0306deficitan politikon, kiu grandigis la diferencojn de Hispanio kun la eu\u0306rop-unia mezumo en socialaj servoj, i.a. sano kaj edukado."}, {"text_idx": "#000984", "text": "Tia politiko pli kaj pli proksimigis Aznar al la usona registaro de George W. Bush kaj, kontrau\u0306e, distancigis lin de la motoroj de Eu\u0306ropa Unio, Francio kaj Germanio. Depost la akiro de absoluta plimulto en 2000, multoblig\u0302is lia neflekseblo, tiel ke li sentis sin sufic\u0302e forta por subtenadi la usonan atakon al Irako, au\u0306 por bloki la eu\u0306rop-unian konstitucion en decembro, tute sendepende de la forta kontrau\u0306staro de la publika opinio kaj de la ceteraj partioj en la parlamento."}, {"text_idx": "#000985", "text": "Tiuj c\u0302i internaj kaj eksteraj politikoj ne s\u0302ancelis la subtenon de PP dum la pasintjaraj balotoj, municipaj en majo (MONATO 2003/9), madridaj en marto kaj ree en oktobro, kaj kataluniaj en novembro. Kaj fakte tiel denove okazis en la c\u0302i-jaraj martaj: PP, malgrau\u0306 la j\u0302usa masakro en Madrido kaj g\u0302ia evidenta manipulado de la informoj, perdis nur 6 % de sia subteno (sed 28 % en Eu\u0306skio kaj 19 % en Katalunio). PSOE, kontrau\u0306e, sukcesis finfine voc\u0302donigi siajn subtenantojn ... kvankam danke al Alkaido kaj la mistifikoj de la registaro, kiuj ribeligis milojn da homoj en la antau\u0306balota vespero. Rande de rekorda partopreno, PSOE atingis tri milionojn pli da voc\u0302oj ol antau\u0306 kvar jaroj."}, {"text_idx": "#000986", "text": "Malvenkis ankau\u0306 la aliancanoj de PP: la kanarianoj de Kanaria Koalicio (CC) kaj, c\u0302efe, la dekstraj katalunistoj de Konverg\u0302o kaj Unuig\u0302o (CiU). Male sukcesis la plej aktivaj partioj kontrau\u0306 PP, la Eu\u0306ska Nacia Partio (EAJ) kaj, plej signife, la katalunaj sendependistoj de Respublikisma Maldekstro de Katalunio (ERC), kiuj okobligis siajn reprezentantojn en la parlamento kaj farig\u0302is la kvara partio en la s\u0302tato. En Eu\u0306skio, aparte substrekindas la tri deputitoj pasintaj de PP, kiu radikale kontrau\u0306staras interkonsenton kun la reganta EAJ, al la pli flekseblaj socialistoj. Surprize, la ekskomunistoj de Unuig\u0302inta Maldekstro (IU) perdis rimarkinde multan subtenon, krom en Katalunio, kie ili estas minora aliancano de la lokaj ekosocialistoj (ICV-EUiA). Tiun malkreskon eblas klarigi pro la deklaro de la socialisma kandidato, Jose\u0301 Luis Rodri\u0301guez Zapatero [h\u0302ose\u0301 lu\u0306is rodriges sapatero], ke li akceptos prezidantig\u0302i, nur se li farig\u0302os la plej voc\u0302donita kandidato, kio fluigis multajn pli maldekstrajn balotilojn al sia muelejo."}, {"text_idx": "#000987", "text": "Pli detala analizo de la rezultoj evidentigas du aliajn s\u0302losilajn temojn, kiuj helpis en la falo de la subtenoj al PP. Lau\u0306 balota pezo, plej elstaras la sinko de petrols\u0302ipo Prestige antau\u0306 la galega marbordo (decembro 2002) \u2013 kaj la sekva misinforma registara kampanjo en la stilo de la j\u0302usaj atencoj en Madrido \u2013, kio kau\u0306zis fortan malaltig\u0302on de PP en Galegio, unu el g\u0302iaj tradiciaj grenejoj. Aliflanke, la ekstreme polemika transfluo de rivero Ebro al la sudaj mediteraneaj regionoj rezultigis drastan falon de PP en Aragono kaj, kontrau\u0306e, unika kresko en Murcio \u2013 tamen la gajnitaj voc\u0302oj sude egalas trionon de tiuj perditaj norde. Aliflanke estas interese konstati, ke en la tri au\u0306tonomiaj komunumoj kun apartaj televid-elsendoj ne regataj de PP \u2013 Andaluzio, Katalunio kaj Eu\u0306skio \u2013, g\u0302i perdis plimulton de siaj antau\u0306aj voc\u0302donoj."}, {"text_idx": "#000988", "text": "Malfacilegan situacion heredas la nova prezidanto Rodri\u0301guez Zapatero. Li certe kalkulos je komforta subteno de preskau\u0306 c\u0302iuj partioj \u2013 krom PP \u2013, tiamaniere, ke li povos starigi unukoloran kabineton. Tamen la ekonomiaj fortoj, kun forta pezo de la privatigitaj entreprenoj regataj de PP-anoj, kaj la antau\u0306videblaj premoj de Usono, pro reeu\u0306ropig\u0302o de la politikaj aliancoj de la nova registaro, certe ne helpos la stabilecon de la registaro. Krome, la radikale naciisma politiko de PP fortigis la sendependismajn fortojn en Katalunio kaj Eu\u0306skio. Ec\u0302 se tiuj partioj salutas kun granda g\u0302ojo la socialisman venkon, estas klare, ke trakti kun ili montrig\u0302os pli komplike ol antau\u0306 deko da jaroj, kiam PSOE same bezonis ilian subtenon."}, {"text_idx": "#000989", "text": "Kvankam mi ne estas gravulo, mi volas elkore gratuli pro la 25-jara ekzisto de MONATO. Multaj tielnomataj esperantistoj propagande, tutprave, asertas, ke Esperanto estas plene funkcipova lingvo por c\u0302iaj celoj. Ili devus do logike tre g\u0302oji g\u0302uste pri tia multflanka revuo kia MONATO, kies diversspecaj temoj nepre devus stimuli verajn Esperanto-parolantojn aboni MONATOn kaj ankau\u0306 montri al eksteruloj, kiel nature, multflanke oni povas uzi nian mondlingvon. Bela tasko interalie por c\u0302iuj kursogvidantoj kaj por c\u0302iuj redaktoroj de preskau\u0306 nur priesperantaj temoj. \u201eNur pri Esperanto\u201d estas ia socifremda memcelo, praktikata de pri-esperantistoj. Vivu longe MONATO! El lingvomodela vidpunkto: en la enhavo-tabelo (MONATO 2004/3) sub la rubriko Ekonomio oni forgesis la bonegan akuzativfinaj\u0302on -n en la vorto \u201elaboro\u201d, kaj sub la rubriko Komputado mankas -n en \u201ekomputiloj\u201d. Ke oni en tiuj okazoj sen -n la sencon komprenas, tio neniel estas pardono."}, {"text_idx": "#000990", "text": "Lau\u0306don al Thierry Salomon pro lia sprita \u201eRakonto pri aktuala problemo lau\u0306 iom alia vidpunkto\u201d (MONATO 2003/9, p. 25/26). Lia originala pritrakto de la temo \u2013 ampleksa kaj g\u0302usta \u2013 estas la plej bona maniero konsciigi homojn pri la nuna malbonega situacio rilate al la invado de la angla. Gratulas"}, {"text_idx": "#000991", "text": "Dum kelkaj jaroj funkcias sub mia gvido Internacia Perfektiga Koresponda Kurso (IPKK). Surbaze de la libro Vojag\u0302o en Esperanto-lando. Perfektiga kurso de Esperanto kaj gvidlibro pri la Esperanta kulturo diverslandaj kursanoj konatig\u0302as en facile digestebla formo kun la vastsenca esperanta kulturo, lernas krean regadon de la lingvo, verkadon kaj agadon por Esperanto."}, {"text_idx": "#000992", "text": "Hodiau\u0306 mi plezure prezentas mian talentan lernantinon el Britio Angela Tellier, kiu, plenumante lecionojn, verkas c\u0302armajn fabelojn kaj sentas sin hejme inter bestoj, kiuj pensas, parolas, agas simile al dupiedaj senvostuloj. Oni facile divenas, ke s\u0302iaj fabeloj estas alegorioj pri homaj interrilatoj. Legu ilin ne nur infanoj, sed ankau\u0306 gepatroj nunaj kaj estontaj: originalaj fabeloj dume estas malofta g\u0302enro en nia literaturo. Havu bonan vortaron submane: mi vetas, ke iujn nomojn de bestoj vi renkontos unuafoje. Mi lernis kelkajn de Angela."}, {"text_idx": "#000994", "text": "La matriarko malpeneme etendis sian rostron; c\u0302irkau\u0306 s\u0302i sin pas\u0302tis la zorgataro. Subite s\u0302i eligis trumpetan, tamen muzikecan, sonon, kiu klarione portig\u0302is trans la herbejon. Unuj c\u0302esigis la ritman mac\u0302adon kaj levis al s\u0302i lagformajn okulojn; aliaj, akiremuloj, dau\u0306re riskis eltiri el la grundo dolc\u0302ajn herboparojn, kaj samtempe pen-strabis por certig\u0302i, ke ili ne estis la celo de s\u0302ia severa rigardo. Unu kompatindulo krakmordetis semon, kaj tuj la grandegulino sulkigis la brovojn, tiel profunde sulkigis ilin, ke s\u0302ia vizag\u0302o aspektis kiel juglando, kaj turnis la kapon en lian direkton. Fiksrigardante lin, s\u0302i ellasis sonon, kiun g\u0302entilulo nomus tuso, sed kiun malg\u0302entilulo nomus snufego. Se eblus por elefanto rug\u0302ig\u0302i, c\u0302i tiu kompatinduleto komplezus, tamen ne rimarkeble; c\u0302irkau\u0306 liaj dentegoj la hau\u0306to malpalig\u0302is iomete kaj aspektis iom pli griza ol kutime, kiel malseketa kartono."}, {"text_idx": "#000995", "text": "La aro sciis, kion fari. Ne necesis pliaj instrukcioj. Ili grupig\u0302is c\u0302irkau\u0306 s\u0302i kaj atente au\u0306skultis, movante la orelojn iom for de la kapo por povi pli bone au\u0306di. La matriarko sin strec\u0302is supren kaj ekpapumis. \u201eElefantoj neniam forgesas!\u201d s\u0302i blekis. \u201eNeniam forgesu tion, kion mi diras al vi.\u201d Kaj, kvazau\u0306 por certigi, ke neniu forgesemulo havu okazon forgesi, s\u0302i ripetis la vortojn tri fojojn, kaj c\u0302iam lau\u0306 pli altaj decibeloj. La idaro obeeme kaj sag\u0302e kapjesis, kaj rostro-svingis kontente. Murmuroj au\u0306dig\u0302is el c\u0302iu rostro kaj estis evidente, ke la idaro aprobis la matriarkan filozofion. \u201ePor helpi al ni memori\u201d, dau\u0306rigis la elefantino per stertoraj tonoj, \u201eni nodas la rostron tiel\u201d, kaj s\u0302i tre lerte kaj rapide faris nodon sur la propra membro. Tiu ideo tuj kaptis la atenton de la idaro kaj dum la postaj dek kvin minutoj ili praktikis diversajn nodojn por eltrovi g\u0302uste tiun, kiu pleje tau\u0306gus al elefanta rostro \u2013 c\u0302u refnodo, c\u0302u fus\u0302refnodo, kaj simile."}, {"text_idx": "#000996", "text": "\u201eBone, bone\u201d, bombastis la instruistino, \u201esufic\u0302as por hodiau\u0306.\u201d S\u0302i eksentis kontentig\u0302on. C\u0302u s\u0302i ne plenumis sian devon, transdonante al la sekva generacio perlon de sag\u0302eco? Se eblus por memkontenta elefantino ronroni, s\u0302i nun ronronus. \u201eEk al la akvokolektujo! Ne forgesu, ne eniru g\u0302is mi alvenos. Ni ne volas g\u0302eni niajn najbarojn, kaj mi scias, ke vi c\u0302iuj kune povas esti grandega g\u0302eno! Memoru, ke vi promesis! Atendu min!\u201d s\u0302i trumpetis au\u0306toritate. Forkuris kiel eble plej rapide la kvarpieduloj, c\u0302ar tre plac\u0302is al ili sin bani kaj sin amuzi en la kota akvo."}, {"text_idx": "#000997", "text": "Obeeme ili atendis c\u0302eakvoborde; de tempo al tempo unu malpacienca ideto s\u0302tel-enmetis jen piedfingron, jen la pinton de la rostreto. La matriarko ne alvenis. Plua atendado. Dau\u0306re s\u0302i ne aperis. Post horo, kurag\u0302a memvoluleto proponis reiri al la pas\u0302tejo por vidi, kio okazas. Li kuris supren. Je lia konsternig\u0302o, li ekvidis la instruistinon trankvile gresanta. Li alproksimig\u0302is kaj timeme demandis, kial s\u0302i ne alvenis. \u201eAlvenis kien?\u201d s\u0302i mire redemandis. \u201eAl la akvokolektujo; vi promesis veni, sed petis nin atendi vin. Ni dau\u0306re atendas\u201d li finis malgaje. \u201eHo! Mi forgesis!\u201d malsag\u0302e konfesis la maljunulino. \u201eMi tuj venos!\u201d Reveninte al siaj kamaradoj, la junulo senspire rakontis la konversacion. Snufegoj c\u0302ie! La plenkreskulo ja forgesis, malgrau\u0306 tio, kion s\u0302i diris; s\u0302i ja forgesis! Dum alproksimig\u0302is pezpas\u0302e la matriarko, sprita kleruleto elrostrigis bone konatan diraj\u0302on. \u201ePlej facile promeso rimig\u0302as kun forgeso!\u201d. Sed la matriarko spertis multon dum sia longdau\u0306ra vivo, kaj estis sag\u0302ulino; s\u0302i preteratentis la sarkasmajn vortojn. \u201eEnen!\u201d s\u0302i trumpetis."}, {"text_idx": "#000999", "text": "Pigra Pego hejmis en maljuna arbo; arbo, kiu jam dum pli ol jarcento g\u0302entile kaj senplende etendis sian baldakenan verdaj\u0302on super la multe pli delikataj samarbaraj kreskaj\u0302oj. Ne nur Pigra Pego rajtis g\u0302ui la protekton de la malmola, multsulkigita arbos\u0302elo, sed ankau\u0306 rajtis log\u0302i tie pluraj aliaj specoj de la plumita amikaro."}, {"text_idx": "#001000", "text": "En la plej supra branc\u0302krucig\u0302o nestis familio de najtingaloj, c\u0302iam pretaj seninterrompe suprenj\u0302eti sian ravan miksaj\u0302on de bemoloj kaj diesoj; sube, kvazau\u0306 en senlifta apartamenta bloko, sin komforte instalis paseraro, blagetante kaj pepadante kontente; ec\u0302 pli malalte trovig\u0302is intelektulo, S-ro Sag\u0302a Strigo, tiu respektinda altrangulo. Lin neniu g\u0302enis; li estis gravulo. Sube dormis mistera, nigra merlo, afable s\u0302ercnomita de la plenkreskularo, Arturo, Arturo de la ronda arbo; sed de la birdidaro, malpli afable, sed eble pli trafe, Merlino. Kaj sub g\u0302i, eta troglodito, la plej amata de c\u0302iuj."}, {"text_idx": "#001001", "text": "Tamen dorno en la flanko de la log\u0302antoj estis Pigra Pego, kiu, kontrau\u0306 la reguloj de la komunumo, insiste bruac\u0302is c\u0302iun nokton post la vespersignalo. Komence, g\u0302i amuzig\u0302is anoncante ritme la pason de la horoj, kvazau\u0306 g\u0302i estus kukolhorlog\u0302o. Amuzis c\u0302iujn dum iom da tempo, sed oni rapide ekenuis, kaj manko de dormo rezultigis uzfrang\u0302itajn nervojn."}, {"text_idx": "#001002", "text": "Oni petis, oni petegis, Sag\u0302a Strigo konsilis, mistera merlo minacis, sed ne, li dau\u0306re g\u0302enis c\u0302iujn, c\u0302iun nokton. Kaj kia g\u0302eno! Je la tria li batis sesfoje, je la dek unua li klaksonoris nur nau\u0306 fojojn \u2013 oni ne sciis, kiam enlitig\u0302i, kiam vekig\u0302i por la frumatena h\u0302oro; birdoj kantis noktomeze kaj dormis tagmeze! \u201eC\u0302esu frapi!\u201d blekis c\u0302iuj samtempe unu matenon post pli ol kutime malbona nokto. \u201eKial?\u201d mire redemandis Pigra Pego, kiu neniam uzis pli da vortoj ol necese por klara, lau\u0306 lia vidpunkto, komunikado. \u201eC\u0302ar la arbotrunko estas kava kaj viaj jam lau\u0306taj batoj eh\u0302as terure\u201d respondis merlo kun nigra rigardo de sub nigraj brovoj. Sag\u0302a Strigo iom pli delikate sin esprimis, multe pli enigme, sed multe pli efike. \u201eNe doloras frapo sur fremda kapo\u201d g\u0302i sible huis; kaj g\u0302i aldonis post kelkaj pliaj huoj, nemiskompreneblan klarigon: \u201eSed c\u0302iu fremda kapo havas akran bekon, kaj c\u0302iuj tiuj bekoj bekos vian kapon, se vi denove bruos dumnokte - do ... EKSILENTU!\u201d"}, {"text_idx": "#001003", "text": "Kion vi semas, tion vi rikoltos"}, {"text_idx": "#001004", "text": "Iam, en fora lando, vivis ornitorinko malgranda. En si mem g\u0302i estis tre kontenta kaj gaje okupig\u0302is pri c\u0302iutagaj\u0302oj \u2013 pri serc\u0302ado de la mang\u0302o, pri amuzig\u0302o en la riveroj kaj pri dormado en bone konstruita nestoloko. Apude vivis ne tre afabla valabio, kies c\u0302efa amuzo estis primoki la malgrandan ornitorinkon, nur pro tio, ke g\u0302i s\u0302ajnas esti stranga miksaj\u0302o de pluraj aliaj bestoj kaj ne havas propran identecon. La beko estis anasa, la palmpiedoj apartenis al iu akvos\u0302atanta fis\u0302o au\u0306 birdo, la pelto estis kangurua, la vosto kastora ktp, ktp. C\u0302iun tagon li trovis ion alian por primoki - jen la ovo, kiun demetis nia ornitorinko, jen g\u0302iaj okuletoj, jen g\u0302ia beketo. Sin amuzante, disvastigis la valabio semojn de malkontento."}, {"text_idx": "#001005", "text": "Tamen la ornitorinko rifuzis esti ofendata au\u0306 insultata; kontenta kaj memfida g\u0302i estis. Somere envenis la regionon iu alilanda grupo da fenikopteroj, belaj rozkoloraj dupiedaj fieruloj. Ili estis grandnombraj, c\u0302ar tiel c\u0302iam vojag\u0302as fenikopteroj, kaj ili atente au\u0306skultis al la interbesta konversacio. Nu, sciu, ke fenikopteroj estas akceptemaj birdoj, kiuj c\u0302ien flugas kaj kiuj vidas kaj akceptas la diversecon de la vivo sen kiu ajn problemo."}, {"text_idx": "#001006", "text": "Konsternis ilin au\u0306di la dau\u0306ran primokadon de la kompatinda ornitorinko far tiu valabio. Grandnombre ankau\u0306 ili komencis fari rimarkojn: ho! kia besteto \u2013 antau\u0306aj piedoj de dingo, malantau\u0306aj piedoj de nana kanguruo, lango de serpento, muzelo de c\u0302evalo ktp. La ornitorinko diris nur kelkajn vortojn, tre mallau\u0306te, tre dolc\u0302e: \u201eKion vi semas, tion vi rikoltos.\u201d"}, {"text_idx": "#001007", "text": "Komplezema malsag\u0302ulo estas pli dang\u0302era ol malamiko"}, {"text_idx": "#001008", "text": "Krepuskig\u0302is. La lastaj malfortaj radioj de subig\u0302anta suno s\u0302teletendig\u0302is poiome super la herbejo, kaj sukeris la verdaj\u0302on per ora brileco. Estas g\u0302uste dum vespero tia, ke dum momento s\u0302ajnas, ke la tero ne plu turnig\u0302as; ke c\u0302io hezitas pluvivi; ke tiuj, kiuj kredas je ia dio, komprenas, kial ili tiel kredas; ke la ceteruloj, la nekredantoj, tamen gustumas la infiniton."}, {"text_idx": "#001009", "text": "Utopio mem neniam aspektis pli alloga, pli pitoreska, pli bela; la rivereto, nektaro, la herbo, ambrozio, tiel, ke ec\u0302 antikva Dio kontentig\u0302us."}, {"text_idx": "#001010", "text": "Tiela estis la c\u0302irkau\u0306anta trankvileco, ke la cervaro gresis somnambule; dang\u0302ero ne ekzistis."}, {"text_idx": "#001012", "text": "Pasis la sorc\u0302o, sed la lumo de la foririnta suno, per ia magio, ne forlasis la teron, c\u0302ar nun g\u0302i brilis el c\u0302iu besta okulo. C\u0302iu atentis zorge; mang\u0302ante, oni tamen cirkau\u0306rigardis, kun nervoj strec\u0302itaj, oreloj pintitaj, vostoj videblaj."}, {"text_idx": "#001014", "text": "La sekvan vesperon, kiam krepuskig\u0302is kiel kutime en la nun malplena kampo, la suno sukeris, kiel kutime, la herbejon, sed nenio rebrilis, s\u0302ang\u0302brilis, c\u0302ar la peltoj, la kornoj, la juvelsimilaj okuloj estis for. Vulpo venis, vulpo furiozig\u0302is, vulpo dumlonge serc\u0302is, sed vane."}, {"text_idx": "#001018", "text": "Venis vulpo. Vulpo, kiu malice rikanis. Komplezema malsag\u0302ulo estas pli dang\u0302era ol malamiko! Kaj li montris la vojon de talpmontetoj, kiu etendig\u0302is g\u0302is la horizonto en la direkto de la vulpejo."}, {"text_idx": "#001019", "text": "Por c\u0302iu ago venas la tempo de pago"}, {"text_idx": "#001020", "text": "Kiel c\u0302iu el ni scias, log\u0302as en la malgranda s\u0302tato, Vatikano, tuta komunumo. En la komunumo log\u0302as diversaj, sed c\u0302iam religiaj homoj, kies c\u0302efo estas nomata jam dum jarcentoj Papo. Papo estas interesa vorto, eklezia termino, honora titolo, kiu etimologie devenas de la latina."}, {"text_idx": "#001021", "text": "En la tempo de c\u0302i tiu rakonto papis maljunulo, antau\u0306a episkopo, kiu amegis la poezion. Kiam li estis juna pastro, laborante en fora, izolita parto de Au\u0306stralio, lia c\u0302efa libertempa okupo estis vori poeziajn librojn. C\u0302efe plac\u0302is al li baladoj, c\u0302ar tiuj rakontis pri la c\u0302iutaga vivo de c\u0302iutagaj homoj, pri iliaj tragedioj, amoj, malamoj, kaj aventuroj. Balado, lau\u0306 li, povus, ene de kelkaj versaj\u0302oj, rakonti pri la tuta gamo da homaj emocioj, Kiam li volis legi ion alian ol la Biblion, li legis baladojn."}, {"text_idx": "#001022", "text": "Versaj\u0302o egalas al verso, oni ofte au\u0306dis lin diri. Lia plej s\u0302atata estis la Jackdaw of Rheims (La Monedo de Rheims) de Richard H. Barham. G\u0302i estas tre amuza, religitema poemo, pri bela, nigra monedo, kiu havis la kutimon c\u0302iam esti kun Kardinalo, kiu siavice estis c\u0302irkau\u0306ita de aliaj religiuloj, ekzemple abatoj, monah\u0302oj ktp. Iun tagon la monedo, allogita de la rebrilanta ringo de la Kardinalo, g\u0302in s\u0302telis, kiel ofte faras tiaspeca birdo, kaj kas\u0302is g\u0302in en sia kas\u0302ejo. Kompreneble la nigre bela plumulo suferas pro la ago kaj ig\u0302as ege kompatinda. Ne gravas la fino de la rakonto, sufic\u0302as diri, ke la papig\u0302onto s\u0302ategis la baladon."}, {"text_idx": "#001023", "text": "Kiam li translokig\u0302is al Vatikano kaj poste papig\u0302is, li kompreneble havis malpli da tempo por legi tiajn baladojn, do kiam, iun tagon, oni alparolis lin pri malbelaspekta birdo kun rompita flugilo, j\u0302us trovita en la korto de la papa domo, li tuj rememoris pri la Kardinalo kaj la monedo kaj proponis mem zorgi pri g\u0302i. La birdo estis tre zorge spongita per varma akvo, ago, kiu rivelis belegan multkoloran plumaron - evidente estis bela, juna birdo. Sprita c\u0302irkau\u0306antaro de la Papo tuj komencis paroli pri lia papa-ago, kaj c\u0302ar, efektive, la birdo estis papago, tiu nomo restis! La birdo resanig\u0302is, kreskis iom, belig\u0302is kaj komencis paroli. Pli pian birdon oni neniam au\u0306dis; g\u0302i eldiris versojn el la biblio, estis c\u0302iam preta beni c\u0302iujn. La Papo kutimis nutri g\u0302in permane, oferante al g\u0302i diversajn grajnojn, sunflorajn, kukurbajn, papavajn - g\u0302iajn preferatajn - kaj sezamajn. C\u0302iun fojon, antau\u0306 ol ekmang\u0302i, la papago iom riverencis kaj klare eldiris preg\u0302eton: dankon por la mang\u0302o, kaj en tiu tempo g\u0302i s\u0302ajnis esti ec\u0302 pli ag\u0302a ol la papo mem. Pro tio la sama sprita c\u0302irkau\u0306antaro komencis paroli pri g\u0302i, je c\u0302iu mang\u0302o, kiel pri la pap-avo."}, {"text_idx": "#001024", "text": "La kontenta Papo kaj la kontenta papago vivis harmonie. Venis la tago, kiam la flugilo estis sufic\u0302e forta por ke la papago ekflugu denove, kaj la Papo permesis al la birdo c\u0302irkau\u0306flugi lian korton. Dum pluraj el tiuj belaj someraj semajnoj la birdo flugadis c\u0302ien kaj vizitis c\u0302iujn. Tamen c\u0302iam je krepusko g\u0302i revenis sidi sur la s\u0302ultro de la Papo. Venis la g\u0302oja kristnaska periodo kaj la papago kaj la Papo kune frontis al la homamaso por feste saluti la mondon en pluraj lingvoj. La papago \u2013 por g\u0302i la unua grava ceremonio \u2013 iom tedig\u0302is, ja estis tiom da diversaj lingvoj por eldiri. G\u0302i helpos, g\u0302i konas lingvon ne jam elparolatan, g\u0302i estis lerninta tiun lingvon de junulo dum unu el siaj flugrondoj. G\u0302i strec\u0302is la korpon supre, malfermis siajn belajn flugilojn, malfermis la iom malplibelan bekon kaj lau\u0306te ekkriis en la mikrofonon ***** **** ****!"}, {"text_idx": "#001025", "text": "Ne eblis ne au\u0306di, c\u0302iuj au\u0306dis, c\u0302iuj s\u0302okig\u0302is, c\u0302iuj solene gapis. Kaj, por fini la aferon, la fiera papago, kiu evidente memoris pri sia religia dresado, aldonis: Amen! Pluraj rug\u0302e vestitaj kardinaloj havis ec\u0302 pli rug\u0302ajn vizag\u0302ojn, sed la nigre vestita Papo havis nigre fulmotondran vizag\u0302on. Tamen venis en lian menson ideo - li ridetis, prenis sur sian brakon la amatan birdon, karesis g\u0302in iomete kaj diris: \u201ePor c\u0302iu ago venas la tempo de papago!\u201d Oni amis tiun papon."}, {"text_idx": "#001026", "text": "Ric\u0302igas ne enspezo, sed prudenta elspezo"}, {"text_idx": "#001027", "text": "Estis unu el tiuj malhelaj tagoj, kiam ne nur la vetero grizas, sed ankau\u0306 la mienoj de c\u0302iuj en la apudeco. Tiaj tagoj maloftis inter la kolonianoj; hodiau\u0306 estis escepto, c\u0302ar ekzistis kialo por la melankolia etoso."}, {"text_idx": "#001028", "text": "La reg\u0302o de la birdoj, tiu eta Troglodito, estis mortanta, kaj c\u0302iuj tenere prizorgis g\u0302in, samtempe strabe rigardante al la najbaroj en vana klopodo diveni ties pensojn. Sed vere ne necesis strabi tiamaniere, c\u0302ar la sama demando estis c\u0302e la pinto de c\u0302ies beko \u2013 al kiu lasos la Troglodito sian bonhavon? Birda leg\u0302o malpermesis al mortanto transdoni sian bonhavon al siaj propraj idoj. Je la unua vido tio s\u0302ajne estis malbona moro, kruela leg\u0302o, sed efektive, ne; la leg\u0302o estis tre saniga \u2013 testamenti sian bonhavon al nefamilianoj garantiis diversecon kaj kontentemon inter la birdaro, kaj tio influis pozitive la socian vivon. Kaj cetere, la familianoj ne suferis, c\u0302ar ili ricevis la neston, kaj doton de c\u0302iuj aliaj birdoj okaze de ilia bedau\u0306rinda perdo."}, {"text_idx": "#001029", "text": "Al kiu do iru la bonhavo? Estis du-tri eblaj kandidatoj. Pronelo, kiu sag\u0302e kaj prudente vivas, kiu ne g\u0302enas aliajn, sed nutras sin de surgrunde, de la falitaj\u0302oj de aliaj; c\u0302ikanema Rubekolo, kiu tromplogas aliajn, kiu vigle kaj vire defendas sian teritorion kontrau\u0306 invadantoj: oni kredas lin insidema, sed sukcesa birdo; kaj Longvosta Paruo, la plej malgranda el c\u0302iuj, delikata birdo, kiu estas iom nervoza, kaj flirtas de branc\u0302o al branc\u0302o, neniam kontenta resti por ekspluati trovitan nutraj\u0302ofonton. Jen la kandidatoj."}, {"text_idx": "#001030", "text": "Oni amasig\u0302is vesperkrepuske por au\u0306skulti la legadon de la testamento. C\u0302iuj divenis, ke al zorga Pronelo la Troglodito lasos la monon. Sturno komencis lau\u0306tlegi, kaj g\u0302i legis trogloditajn lau\u0306dojn pri c\u0302iuj, legis sag\u0302ajn konsilojn, legis admonojn, legis petojn, finfine g\u0302i alvenis al la interesa parto. Koloj strec\u0302ig\u0302is, flugiloj faldig\u0302is, plumoj kus\u0302ig\u0302is, bekoj fermig\u0302is: Sturno citis: Longvosta Paruo estas al mi tre kara kaj mi heredas al g\u0302i dekonon de mia bonhavo. Levig\u0302is kontentaj pepoj c\u0302ie, c\u0302ar ankau\u0306 al la tuta birdaro estas Longvosta Paruo tre kara. Neniu dubis, ke Troglodito lasus la ceteron de sia monfonduso al Pronelo, c\u0302ar estis g\u0302i la plej sag\u0302a. Sturno dau\u0306rigis: Kaj al Pronelo mi lasas egale dekonon de mia monhavo (flugiloj batis angorete) kaj al Rubekolo la ceteron. Oni au\u0306dis kriac\u0302adojn, kaj la vortoj - \u201eestas ne lojale!\u201d - estis klare distingeblaj. Komprenu, ke mi amegas ambau\u0306 vin, ke Pronelo neniam donis al mi kialon c\u0302agrenig\u0302i, ke g\u0302i c\u0302iam estis sag\u0302a kaj prudenta. Rubekolo estas mals\u0302parema, sed g\u0302i fordonas sian monon al c\u0302iuj, g\u0302i vivas brave kaj rapide, g\u0302i kau\u0306zis al mi multe da g\u0302eno. Komprenu, ke birdo, kiu ne scias, kiel elspezi monon, ne havas kialon ricevi pli; komprenu, ke ric\u0302igas ne enspezo, sed prudenta elspezo. Kaj tiel estis. Rubekolo heredis la monon, fordonacis, kolektis luprenojn kaj enspezis multon; sed c\u0302ion perdis vetludante. G\u0302i perdis monon ac\u0302etante stultaj\u0302ojn, g\u0302i provis delogi plurajn rubekolinojn kaj por tio elspezis multe da mono."}, {"text_idx": "#001031", "text": "Pasis pluraj jaroj, kaj mortis subite en s\u0302tormo kaj Rubekolo kaj Pronelo. Post la enterigo kaj la legado de la testamentoj evidentig\u0302is, ke prudente elspezanta Pronelo, kiu unue havis multe malpli ol Rubekolo, estis dekoble la plej ric\u0302a el la du!"}, {"text_idx": "#001032", "text": "Putrado de fis\u0302o komencig\u0302as de la kapo"}, {"text_idx": "#001033", "text": "En la praarbaro vivis Georgo, falokrato, kiu sin opiniis Sankta Francisko de Asizo, c\u0302ar, malgrau\u0306 la fakto, ke li mem estas Besto, lia memamo estis sufic\u0302e forta kaj evoluinta por permesi al li kredi sin la sola, kiu kapablas bone interrilati kun kaj trakti kun la aliaj simiaj praarbaraj triboj. Eble kiam li estis pli juna, tiaj asertoj estis senbazaj; li estis senbrida junulo, kiu ofte kontrau\u0306is per siaj agadoj la sanktajn regulojn de la socio, sed por nun konfesi la veron kaj por paroli honeste, kiel decas, li ig\u0302is pli sobra kaj, spite la fakton, ke li ne estis granda intelektulo, nek posedis klerecon (li estrig\u0302is nur pro la fakto, ke lia patro estis iam estro), li agis sufic\u0302e bone."}, {"text_idx": "#001034", "text": "Li estis c\u0302irkau\u0306ita de konsilantoj, kaj ili bridis lin, verkis por li la oratoraj\u0302ojn, sekve, li ne faris tro grandajn mispas\u0302ojn. La solaj mispas\u0302oj, misdiroj, kiujn li ja faris, okazis, kiam li dumtempe eskapis de la konsilantaro kaj arogis al si la rajton decidi mem, kion diri. En tiaj okazoj, li estis konata pro stultaj diraj\u0302oj - ekzemple, li parolis pri la tago de Sankta Neniamo, menciis dentojn de kokinoj, murmuris ec\u0302 pri trij\u0302au\u0306da semajno! Sed c\u0302io iris pli-malpli glate, kaj el inter la simioj li havis subtenantaron."}, {"text_idx": "#001035", "text": "Kaj kial ne - li estis fervora defendanto de la praarbaro, la tiel nomata simia patrujo, li estis patrioto. Kelkaj konsentis pri lia politiko, iuj ne. Venis la tempo, tamen, kiam la tribo bezonis firman gvidadon, c\u0302ar alia tribo da simioj, ne plu trovante nutraj\u0302on en sia parto de la praarbaro, lante alproksimig\u0302is al la sankta patrujo de Georgo."}, {"text_idx": "#001036", "text": "Lau\u0306 c\u0302iuj, Georgo havis elekton: au\u0306 li bonvenigu la alvenantojn, au\u0306 li militu kontrau\u0306 ili kaj forpelu ilin de la lando. Lau\u0306 Georgo, li ne havis elekton \u2013 blindigita de la fervora s\u0302ovinismo, drivita per sia deziro akapari c\u0302ion por si kaj por la siaj, li pelis sin por fari aliancon kun la translaga papaga familio. Kaj ties c\u0302efo, fervora subtenanto de Georgo, konsentis kun c\u0302iuj planoj de Georgo kaj ripetis c\u0302ion, kion li diris, kiel gurditan lecionon. En la okuloj de Georgo brilis nur la idilio de sankta patrujo kaj la diodona rajto forigi la nedeziratojn."}, {"text_idx": "#001037", "text": "Li estis majstro de la arto de salamo-taktiko; li komencis oratori kaj paroli pri patriotismo kaj pseu\u0306dopatriotismo; li iom post iom montris, kial la tribo ne povis ne militi; li parolis pri devo, pri rajto, pri neceso. Oni starante ovaciis al li. Li estis ekzaltita \u2013 c\u0302iuj konsentis, c\u0302iuj amis lin, c\u0302iuj lau\u0306dis lin, de la aplau\u0306doj li ebriig\u0302is."}, {"text_idx": "#001038", "text": "Tamen, kaj jen la malgaja parto de la rakonto, c\u0302iuj forgesis, ke en la komenco Georgo havis elekton; li estus povinta kurag\u0302igi siajn samtribanojn amikig\u0302i, li estus povinta peti ilin helpi, li estus povinta montri ekzemplon kaj bonvenigi la malsatulojn, li estus povinta instrui, kiamaniere eblas ami la praarbaron kaj ankau\u0306 ami samspecanojn. Sed li ne."}, {"text_idx": "#001039", "text": "Post la mortoj pro malsato, la mortoj pro la milito, la sinmortigoj, la teruraj okazaj\u0302oj, oni komencis sin demandi, oni komencis rememori; oni rememoris, ke Georgo havis elekton. Juna papago, kiu perdis siajn fraton kaj patron en fluganta atako, parolis por multaj, kiam li diris: \u201ePutrado de fis\u0302o komencig\u0302as de la kapo.\u201d"}, {"text_idx": "#001040", "text": "Se c\u0302iu balaos antau\u0306 sia pordo, tiam en la tuta urbo estos ordo"}, {"text_idx": "#001041", "text": "La erikejo estas densa, konsistanta nun, kiel antau\u0306e, el arbustetoj kun folioj pingloformaj. Vere, dum la florsezono, la erikejo estas unu el la plej belaj lokoj en la monda g\u0302ardeno. La floroj estas grandnombraj, ofte malgrandaj, rug\u0302aj, blankaj, au\u0306 flavaj, kaj ili sin montras en sovag\u0302aj lokoj, nekulturataj lokoj, kien venas neniu, krom la besta log\u0302antaro."}, {"text_idx": "#001042", "text": "Vivas en la erikejo lagoparo. La lagopa societo estas vera spegulo de la homa societo. Vivas inter la pikemaj arbustoj lagopoj junaj, lagopoj plenkreskaj, lagopoj kadukig\u0302antaj, suferantaj preskau\u0306 pro senila demenco. C\u0302iu vivas pli-malpli harmonie, kaj c\u0302iuj kutimas meti sian bekon en la propran vazon tiel, ke ege malofte levig\u0302as disputoj."}, {"text_idx": "#001043", "text": "Inter kelkaj el la nova generacio, tamen, regas malkontentemo: la erikejo ne plu estas agrabla loko, la vivo estas iom teda kaj tau\u0306ga nur por la olduloj \u2013 la junularo atendas pli de la vivo. Sub unu arbusta kas\u0302ejo estig\u0302as kovejo de konspiro. La junuloj sin kredas sag\u0302aj, sed efektive ili nur sag\u0302umas; ili afektas sag\u0302on per falsa kaj subtila rezonado kaj harfendado, kiu efektive ne povus elteni sub zorga rigardado tra lupeo. Ili parolas kvazau\u0306 ili estus renomaj verkistoj de kronikoj, kvazau\u0306 ili respondecus pri kolekto de historiaj faktoj, sed ili prenas el la lagopaj kronikoj faktojn por subteni siajn proprajn konkludojn, kiom ajn falsaj ili sin montras poste."}, {"text_idx": "#001044", "text": "Ke ili eraras, ne venas en la kapon. Por ili la vivo konsistas el pluraj hurdoj, kiujn oni devas supervenki. Ili intence preteratentas la lagopajn tradiciojn, ili intence elfosas por si novajn sulkojn, c\u0302ar ne plu plac\u0302as al ili la vojsulko de la rutino. Tamen, okazas, kiel ofte okazas en similaj cirkonstancoj, ke la junuloj, pere de sia serc\u0302ado por vivo pli profunda kaj signifoplena, duondetruas la vivon de siaj prauloj; la vivmanieron, kiun oni jam sekvis sens\u0302ang\u0302e dum jarcentoj; la vivmanieron simplan, sed plezuran kaj plezurigan; la vivmanieron, kiu respektas c\u0302iun kaj c\u0302ion, inkluzive de la medio."}, {"text_idx": "#001045", "text": "Ili ellaboras sloganojn, preparas afis\u0302ojn, arang\u0302as kunvenojn, longe kaj lau\u0306te prelegas de branc\u0302o, kiun ili nomas libera parolejo, c\u0302u au\u0306 ne per la lau\u0306ta kriac\u0302ado ili g\u0302enas la aliajn kaj altiras sur sin la atenton de c\u0302asantaj hundoj kaj viroj. \u201eSe c\u0302iu balaos antau\u0306 sia pordo, tiam en la tuta urbo estos ordo\u201d ili bus\u0302-s\u0302prucas c\u0302ie, kvazau\u0306 kulpigante c\u0302iujn aliajn pro la propraj mankoj kaj malkontento."}, {"text_idx": "#001046", "text": "Nek unu, nek alia rigardas internen kaj esploras la propran koron; nek unu, nek alia povas vidi pli foren, ol la plumkovritajn piedfingrojn. Ili ig\u0302as pli blindaj ol mastrino-lagopo, karese nomata la praulino. Ili blinde kaj senpripense hastas al la morto. \u201eSe c\u0302iu balaos antau\u0306 sia pordo, tiam en la tuta urbo estos ordo\u201d \u2013 la refreno ig\u0302as teda, lagopoj komencas kvereleti, disputeti, argumenti."}, {"text_idx": "#001047", "text": "C\u0302asantoj plimultig\u0302as. Kelkaj subtenas la vidpunkton de la junuloj, aliaj tute kontrau\u0306as, triaj volas nur pacon. Lagopoj estas precipe pacemuloj - ili ne volas forpeli la junulojn, ili ne volas uzi perforton, la lagopa instancaro decidas uzi fajron por batali kontrau\u0306 fajro. Iu elpensis novan sloganon: \u201eSe c\u0302iu elbalaus sian bus\u0302on, tiam en la tuta urbo estus paco!\u201d La junuloj ne povis ne kompreni."}, {"text_idx": "#001048", "text": "Kutime la c\u0302efredaktoro de MONATO, Stefan Maul, verkas la enkondukon de la revuo. Escepto estis la enkonduko de la oktobra numero de la pasinta jaro, kiun mi verkis, c\u0302ar la komputilon de Stefan trafis la Sobig-F-viruso, kaj sekve li ne povis verki nek sendi sian manuskripton. Nun, ec\u0302 ne unu jaron poste, \u2013 nu, tiuj, kiuj atente rigardis kaj legis la titolon de tiu c\u0302i teksto, scias jam \u2013 lian komputilon trafis nova viruso, la fifama Sasser-vermo. Konsolo por la c\u0302efredaktoro eble estas la fakto, ke li ne solas. Li trovig\u0302as ene de kunularo, en kiu kaptig\u0302is altestimataj firmaoj, kiel Deutsche Post (la germana pos\u0302to), British Airways (brita aviadilkompanio) kaj multaj aliaj, kiuj uzas Vindozo-komputilojn. C\u0302iuj c\u0302i perdis milojn, eble milionojn da laborhoroj pro la inventemo de unu germana studento, kiu dissendis sian vermon la 1an de majo."}, {"text_idx": "#001049", "text": "Demando jam multfoje priparolita, sed apenau\u0306 respondita, estas, kial iu verkas viruson: C\u0302u por veng\u0302i sin? C\u0302u por simpla plezuro? C\u0302u por senti sin forta kaj grava? C\u0302u por damag\u0302i al Microsoft? Kaj alia demando ligita: Kial homoj malgrau\u0306 amasoj da avertoj kaptig\u0302as c\u0302iam denove? Kial ec\u0302 gigantoj, kiel British Airways au\u0306 Deutsche Post, ne kapablas protekti sin?"}, {"text_idx": "#001050", "text": "En la eldonejo de MONATO estas deko da vindozaj komputiloj, konstante ligitaj al la reto, kaj ilin provas ataki mezume 20 g\u0302is 30 virusoj c\u0302iutage (hodiau\u0306 atingis nin Netsky-Q, Netsky-T, Netsky-Y, Netsky-Z kaj Bagle-AB, sed Sasser ankorau\u0306 ne). Felic\u0302e neniam ec\u0302 unu el tiuj sukcesis krei ian damag\u0302on ... C\u0302u mi nun estas tro fiera, kaj c\u0302u c\u0302i-monate unu ja sukcesos paneigi nian komputilan sistemon? Mi kredas, ke ne. Sed se jes, tiam Stefan Maul eble verkos sian julian enkondukon pri ni kaj ne sen malica rideto skribos: \u201eAnkau\u0306 vi, mia filo, nun scias, kion tio signifas, esti kaptita de viruso!\u201d"}, {"text_idx": "#001051", "text": "Sen ili Bruselo rapide pereus en babilona lingvotempesto: 2000 interpretistoj zorgas por kiel plej eble senbara komunikado en la centro de plurlingva Eu\u0306ropo. Marko Naoki Lins parolis (j\u0302us antau\u0306 la anig\u0302o de 10 pliaj s\u0302tatoj al Eu\u0306ropa Unio) kun Burckhard Doempke, kiu de pli ol 30 jaroj laboras kiel sendependa konferencinterpretisto en Bruselo."}, {"text_idx": "#001052", "text": "S-ro Doempke, kiel aspektas normala labortago de interpretisto?"}, {"text_idx": "#001053", "text": "Doempke: Dependas de tio, kio estas sur la tagordo. En la Eu\u0306ropa Parlamento, ekzemple, ekzistas tri c\u0302efaj kampoj: unue la komisionaj kunsidoj, due la frakciaj kunsidoj kaj fine la plenkunsidoj \u2013 en diversaj semajnoj. En komisiona kunsido interpretisto scias, ke povas ig\u0302i malfacile, c\u0302ar la temoj estas ofte tre fakspecifaj. Kutime oni havas tempon por preparig\u0302i, sed fojfoje okazas s\u0302ang\u0302oj, tiel ke oni lastmomente sidas anstatau\u0306 en la komisiono pri mediprotektado en tiu pri ekstera komerco. En la grupaj kunsidoj okazas pli da politikaj debatoj, dum en la strasburgaj plenkunsidoj c\u0302io povas okazi. Krom la plenkunsidoj okazas gazetaraj konferencoj, vizitgrupoj kaj multo pli ... La laborkvanto estas tiom neantau\u0306videbla, ke oni kelkfoje komencas je la 8:00 matene kaj noktomeze ankorau\u0306 laboras, kvankam felic\u0302e kun longaj pau\u0306zoj."}, {"text_idx": "#001054", "text": "Kiom longe interpretisto povas labori dum unu tago?"}, {"text_idx": "#001055", "text": "Doempke: En la parlamento tio estas ekster la plenkunsidaj semajnoj strikte reguligita. Oni komencas je la 9:00, sekvas je la 12:30 duhora pau\u0306zo. Posttagmeze oni laboras inter la 14:30 kaj 18:30, fojfoje ankau\u0306 iom pli longe, sed je la 19:00 estas fino. Se komisiono deziras labori pli longe, g\u0302i devas antau\u0306e mendi novan interpretistan teamon, kiu anstatau\u0306as la tagan teamon."}, {"text_idx": "#001056", "text": "Kiom da interpretistoj laboras en Bruselo?"}, {"text_idx": "#001057", "text": "Doempke: Neniu povas tion ekzakte diri. Certe ekzistas en Bruselo pli da interpretistoj por c\u0302iu kvadratmetro, ol ie aliloke en la mondo. Parto de la interpretistoj c\u0302e la institucioj de Eu\u0306ropa Unio (EU) au\u0306 Nord-Atlantika Traktat-Organizaj\u0302o estas dungita. Mi pensas, ke temas nuntempe c\u0302e EU pri c\u0302irkau\u0306 450 por c\u0302iuj lingvoj. Tiu cifero kreskos post la plilarg\u0302igo. Samtempe EU, kiu estas tutmonde la plej granda dunganto por interpretistoj, kontraktas c\u0302iusemajne kun g\u0302is 1000 kromaj sendependaj interpretistoj. Aldone konsiderindas multaj aliaj sendependaj interpretistoj, kiuj nur laboras por privataj klientoj."}, {"text_idx": "#001058", "text": "Kiajn kvalitojn profesia interpretisto havu? C\u0302u sufic\u0302as bonaj fremdlingvaj konoj?"}, {"text_idx": "#001059", "text": "Doempke: Lingvokonoj estas baza kondic\u0302o, kiel piano por pianisto. Ne c\u0302iu, kiu scipovas fremdajn lingvojn, povas interpreti. Oni devas kapabli trakti diversajn aferojn samtempe, c\u0302ar interpretisto au\u0306skultas unue en fremdlingvo kaj devas samtempe kompreni, pri kio temas. Poste oni devas interpreti tion, kio estis dirita, al alia lingvo, dum oni senc\u0302ese dau\u0306rigas au\u0306skultadon. Kaj oni devas samtempe au\u0306skulti sin mem, por ke oni estu certa, ke tio, kion oni diras, havas sencon kaj gramatike g\u0302ustas."}, {"text_idx": "#001060", "text": "Kiom da interpretistoj sidas en unu interpretista c\u0302elo?"}, {"text_idx": "#001061", "text": "Doempke: Minimumo estas du. Ekde interpretado el pli ol ses lingvoj estas tri. La baza regulo estas, ke oni interpretas en sian gepatran lingvon. Mi laboras el la nederlanda, franca kaj angla en la germanan, kaj min anstatau\u0306as kolego post c\u0302irkau\u0306 duona horo."}, {"text_idx": "#001062", "text": "C\u0302u post 30 jaroj da profesia sperto ankorau\u0306 okazas strec\u0302momentoj?"}, {"text_idx": "#001064", "text": "C\u0302u interpretisto mals\u0302atas kelkajn parolantojn au\u0306 temojn?"}, {"text_idx": "#001065", "text": "Doempke: Se mi scias, ke mi devas interpreti Jean-Marie Le Pen1 [j\u0302a mari\u0301 le pen], tio tute malplac\u0302as al mi. Aliflanke mi kiel profesia interpretisto ne rajtas sentigi tiun mals\u0302aton. Male: oni inklinas ec\u0302 tro kompensi kaj interpreti la diraj\u0302on pli konvinke ol la parolanto mem, c\u0302ar oni volas eviti, ke la propraj konvinkoj enmiksig\u0302u. Profesio estas profesio, tial oni devas flankenmeti siajn proprajn sentojn."}, {"text_idx": "#001067", "text": "Doempke: C\u0302iun tagon estas kvalitkontrolo. Regule estas raportoj kun prijug\u0302oj pri la interpretistoj. Aldone ekzistas kursoj por plutrejnig\u0302o kun specialaj fokusoj, ekzemple pri la novaj EU-membros\u0302tatoj. Mi mem \u2013 se mi havus pli da tempo \u2013 s\u0302atus lerni la c\u0302eh\u0302an lingvon."}, {"text_idx": "#001068", "text": "C\u0302u pro kostrilataj konsideroj unulingva Eu\u0306ropo estus dezirinda?"}, {"text_idx": "#001069", "text": "Doempke: La aspekto de kostoj ja estas nur relativa. Oni ne forgesu la kostojn, kiuj ekestas pro miskomprenoj. Nur eta kvanto da homoj scipovas la anglan tiom bone, ke ili povas komuniki sian mesag\u0302on ankau\u0306 en fremdlingvo. En la okazo de unulingveco ni alvenus al situacio, en kiu elektita deputito, kiu ne regas la anglan sufic\u0302e bone, ne plu dirus, kion li volas diri, sed nur tion, kion li povas diri. Oni ne povas postuli, ke eu\u0306ropa parlamentano pro siaj anglalingvaj scipovoj estu elektita. Li ja devas unuavice koni la interesojn de siaj balotantoj. Estonte tutlingva reg\u0302imo estos limigita al eu\u0306ropuniaj pintokonferencoj kaj al la Eu\u0306ropa Parlamento, dum je teknika nivelo oni interpretos nur lau\u0306 bezono, kiel fakte jam ofte okazas hodiau\u0306."}, {"text_idx": "#001070", "text": "Kian rolon internacia planlingvo povus ludi en plurlingva Bruselo?"}, {"text_idx": "#001071", "text": "Doempke: Lau\u0306 opinio de Esperanto-parolantoj Esperanto ne estas utopia, sed la sola sencohava solvo. Mi konas kolegojn, kiuj por distrig\u0302o eklernis Esperanton kaj diris al mi, ke la lingvo estas tre facile lernebla kaj logika. En g\u0302i oni povus \u2013 male al la angla \u2013 c\u0302ion esprimi. Enkonduko de Esperanto tamen postulus politikan decidon, kiun oni eble povus fari pli facile antau\u0306 30 au\u0306 40 jaroj. Ju pli hegemonias la angla, des pli malfacilig\u0302as la decido. Sed se oni favorus Esperanton, tiam g\u0302i plej vers\u0302ajne ene de nur kvin g\u0302is ses jaroj funkcius."}, {"text_idx": "#001072", "text": "Pli da informoj pri interpretado proponas la retpag\u0302oj de la internacia asocio de konferencinterpretistoj kaj de la Eu\u0306ropa Komisiono: , ."}, {"text_idx": "#001074", "text": "1) Simetria interpretado: Ideala tipo. Oni interpretas el c\u0302iu lingvo al c\u0302iu lingvo. Surbaze de 20 oficialaj EU-lingvoj tio rezultigus 380 eblojn."}, {"text_idx": "#001075", "text": "2) Retour (= reen): La interpretisto laboras en sia propra lingvo kaj interpretas reen al alia lingvo."}, {"text_idx": "#001076", "text": "3) Relajso: Ne plu rekta interpretado. Oni laboras tra pontlingvo de origina al cela lingvo."}, {"text_idx": "#001077", "text": "4) Malsimetria lingvokovrado: Oni povas paroli en sia propra lingvo, sed oni interpretas nur al limigita kvanto da lingvoj."}, {"text_idx": "#001079", "text": "Pasis jam kvin jaroj post la milito en Kosovo, kiam la serba s\u0302tato terorigis etnajn albanojn, kiuj konsistigas 90 % de la log\u0302antaro. Oni apenau\u0306 kuracis la vundojn \u2013 kelkdekmilojn da domoj detruitaj kaj bruligitaj; entreprenoj, sociaj servoj paralizitaj; miloj da homoj perditaj au\u0306 enprizonigitaj en Serbio \u2013 kiam videblis dum marto en la televido c\u0302iuj indikoj pri nova milito. Kial?"}, {"text_idx": "#001080", "text": "Politikaj analizistoj, studinte kondic\u0302ojn en Kosovo, asertas, ke eksplodas problemoj g\u0302is nun akumulig\u0302antaj post la milito. Ne temas nun pri interetna batalo sed c\u0302efe pri reago kontrau\u0306 la mis- kaj fus\u0302-administrado de la registaro, t.n. UNMIK, starigita en Kosovo de Unuig\u0302intaj Nacioj (UN). Seniluziig\u0302as la popolo en lando, kie loke kaj demokratie elektitaj instancoj apenau\u0306 influas. Tiel pri polico, financo, ekonomio, eksteraj rilatoj, juraj aferoj kaj defendo respondecas ekskluzive UNMIK, kiu arogante kondutas kontrau\u0306 lokaj institucioj kaj gvidantoj de Kosovo."}, {"text_idx": "#001081", "text": "Argumenteblas, ke UNMIK apenau\u0306 kompetentas rilate solvon de krimoj, evoluon ekonomian, privatigon, administradon de publikaj entreprenoj: notindas ankau\u0306 korupteco. Enlandaj instancoj sentas sin humiligataj: UNMIK, ekzemple, rifuzis akcepti rezoluciojn de la parlamento de Kosovo rilate anekson de tero al Makedonio kaj aboli leg\u0302ojn de eksa Jugoslavio bremsantajn privatigon kaj eniron de fremdaj investoj en Kosovon. Krome regas en Kosovo amasa senlaboreco (en Mitrovica 80 %)."}, {"text_idx": "#001082", "text": "UNMIK toleris, ke eniru Kosovon miloj da serbaj sekretaj agentoj, kiuj provokas, sabotas, murdas kaj terorigas, eksplodigante bombojn. Devis forlasi siajn hejmojn 2500 familioj de etnaj albanoj en norda Mitrovica: okupis la domojn inspektistoj de la serba sekreta servo. Aliflanke la albana gvidantaro indiferentas kaj nur jesas al decidoj kaj agoj de UNMIK, kies lasta administranto, Harri Holkeri, en dialogoj kun internaciaj institucioj au\u0306 kun registoj de Serbio, ne petas, ke akompanu lin gvidantoj de Kosovo."}, {"text_idx": "#001083", "text": "C\u0302io c\u0302i bazig\u0302as sur la t.n. rezolucio 1244 de UN, lau\u0306 kiu Kosovo plurestas sub suvereneco de Serbio kaj Montenegro. Tamen kredeble la problemoj c\u0302esus, se albanoj posedus povojn; se ekzemple la defendaj trupoj de Kosovo (TMK) rajtus interveni; kaj same la kosova polica servo SHPK. Sed UNMIK ne permesas al TMK uzi ion alian ol s\u0302ovelilojn kaj balailojn, kaj albanaj policistoj ne rajtas aresti."}, {"text_idx": "#001084", "text": "Sendube la lastaj tumultoj mesag\u0302is al internaciaj instancoj, ke ne eblos preteratenti la problemon pri la statuso de Kosovo. Albanoj, ne plu fidantaj instancojn en kaj ekster Kosovo, ne plu kredas, ke Kosovo disvolvig\u0302os sendependa kaj libera: ili malvolas resti sub serba jugo. Tial albanoj postulas, ke oni difinu plej urg\u0302e por Kosovo sendependecon. Nur tiam enradikig\u0302os en la regiono paco kaj stabileco."}, {"text_idx": "#001085", "text": "La jaro 2004 estas (denove) decida jaro por Eu\u0306ropa Unio: plilarg\u0302igo, balotoj por la Eu\u0306ropa Parlamento kaj la EU-konstitucio rangas tute supre sur la tagordo. Preskau\u0306 same gravas ankau\u0306 la decido pri la nova Eu\u0306ropa Komisiono, kiu ekoficos novembre por sia kvinjara mandato."}, {"text_idx": "#001086", "text": "La Eu\u0306ropa Komisiono praktikas kaj registarajn kaj administrajn funkciojn kaj faras la \u201ec\u0302iutagan ekzekutivan laboron\u201d de la Unio. La nova Komisiono estos entute 25-kapa \u2013 el c\u0302iu membros\u0302tato po unu komisionano. Pro la grava politika signifo de la organo g\u0302ia prezidanteco estas aparte aspirata de c\u0302iuj membros\u0302tatoj."}, {"text_idx": "#001087", "text": "Aktuale prezidas la italo Romano Prodi, kiu intertempe deklaris, ke li intencas reiri al la nacia itala politiko kiel opoziciestro. Ne estas tamen sekreto, ke neniu vere petis, ke Prodi restu, c\u0302ar multaj estas seniluziigitaj de lia maniero estri la 20 000-kapan Komisionon."}, {"text_idx": "#001088", "text": "La diskuto pri lia posteulo jam de monatoj estas unu el la tiklaj bruselaj temoj. La nova EU-traktato antau\u0306vidas, ke la estro de la Komisiono bezonas por sia nomumo ne plu unuaniman subtenon de la Eu\u0306ropa Konsilio, la organo de la ministroprezidantoj kaj s\u0302tatestroj, sed nur kvalifikitan plimulton en g\u0302i kaj plimulton en la Eu\u0306ropa Parlamento. Sekve neniu lando povas plu sole bojkoti kandidaton. Tio helpas forg\u0302i koaliciojn kaj serc\u0302on de kvalifikita plimulto."}, {"text_idx": "#001089", "text": "Kiel plej s\u0302ancohava kandidato estas konsiderata la luksemburga ministroprezidanto Jean Claude Juncker [j\u0302a klod junker], kiu estas la plej longe oficanta ministroprezidanto en EU kaj tenas bonajn rilatojn al ambau\u0306 grandaj najbaroj, Germanio kaj Francio. Li tre bone parolas la germanan, francan kaj anglan kaj estas kristandemokrato \u2013 ne malgrava fakto, c\u0302ar la kristandemokratoj estas la plej granda grupo en la Eu\u0306ropa Parlamento, kaj jam publike deklaris, ke ili ne voc\u0302donus por socialdemokrata kandidato. Juncker tamen oficiale neas: \u201eMi klarigis, ke mi rekandidatig\u0302as por nova mandatperiodo kiel ministroprezidanto en Luksemburgo. Mi restas c\u0302e tiu intenco.\u201d Fontoj diras, ke li tamen s\u0302ang\u0302us sian opinion, se Parizo kaj Berlino insistus, ke li estas la sola tau\u0306ga kandidato."}, {"text_idx": "#001090", "text": "Aliaj ofte menciataj kandidatoj estas la iama belga ministroprezidanto Jean Luc Dehaene [j\u0302a lik dehane] kaj lia posteulo kaj aktuala postenhavanto Guy Verhofstadt [gi verhofstat], kiuj havas la samajn avantag\u0302ojn kiel Juncker, kvankam Verhofstadt ne tenas aparte bonajn rilatojn kun Usono, kio malgrandigas liajn s\u0302ancojn. Wolfgang Schu\u0308ssel [volfgan s\u0302isel], aktuala au\u0306stra kanceliero, ne plu havas grandajn naciajn celojn atingotajn kaj bele simbolus kiel reprezentanto de mez-eu\u0306ropa s\u0302tato la Union post la plilarg\u0302igo, sed lau\u0306dire lia franca estas tro mizera."}, {"text_idx": "#001091", "text": "Fojfoje au\u0306deblas germanaj kandidatoj, kies sola argumento estas, ke \u201eestas denove la vico de Germanio\u201d. Ankau\u0306 postuloj, ke la nova prezidanto de la Komisiono estu el la novaj membros\u0302tatoj, ne havas multajn s\u0302ancojn. S\u0302ajnas, ke la ideala kandidato estu viro, kristandemokrato, parolu flue anglan kaj francan kaj ne plu havu nacinivelajn aspirojn. En la fono pro tio frapas kontrau\u0306 la pordon la j\u0302us eksig\u0302inta hispana registarestro Jose\u0301 Mari\u0301a Aznar [h\u0302ose\u0301 maria asna\u0301r], sed lia kandidatig\u0302o kreus fortan reziston c\u0302e tiuj, kiuj favoras plian integrig\u0302on de la Unio."}, {"text_idx": "#001092", "text": "Post la lastatempaj seniluziig\u0302oj pri la komisionaj prezidantoj \u2013 sendepende de partia aparteno kaj landa deveno \u2013 unuavice gravas havi homon je la pinto de la brusela institucio, kiu estas forta personeco kun klara programo kaj la kapablo konvinki politikistojn kaj eu\u0306ropajn civitanojn."}, {"text_idx": "#001093", "text": "Informoj pri la Eu\u0306ropa Komisiono: "}, {"text_idx": "#001094", "text": "Frau\u0306do en la dua plej granda hungara banko skuis landon j\u0302us alig\u0302intan al Eu\u0306ropa Unio. La frau\u0306do malkas\u0302ig\u0302is, kiam nekonatoj surstrate atakis la estron de la s\u0302tata inspektistaro pri financoj, kaj la polico komencis esplori. C\u0302e la banko K-H, kiu havas precipe belgajn akciulojn, la polico identigis frau\u0306danton en la banka akcia sekcio."}, {"text_idx": "#001095", "text": "Komplikig\u0302is la afero, c\u0302ar multaj klientoj de la banko estas gravuloj el politika kaj ekonomia sferoj hungaraj \u2013 almenau\u0306 teorie, c\u0302ar neniu identig\u0302is. Pro la frau\u0306do la opozicio atakis la c\u0302efministron, antau\u0306an estron de la banko K-H, sed mankis pruvoj pri ajna partopreno en la frau\u0306do."}, {"text_idx": "#001096", "text": "La frau\u0306danto \u2013 simplulo sen multe da formala edukado \u2013 funkciigis antau\u0306 jardeko mons\u0302ang\u0302ejon. Tiun sperton li ekspluatis por krediti kaj debeti monon c\u0302e alia mons\u0302ang\u0302ejo lau\u0306leg\u0302e estrata de du sirianoj. Iel la nigra mono forvagis al senimposta paradizo: tiuj, kiuj profitis de la frau\u0306do, ricevis sian monon en simplaj butikumaj saketoj liveritaj de taksiisto. Kiam ekesploris la polico, la frau\u0306dinto kaj unu el la sirianoj fug\u0302is: la bankestro estis arestita c\u0302e la landlimo."}, {"text_idx": "#001097", "text": "La polico dau\u0306re esploras, sed proceso ankorau\u0306 ne eblas. Intertempe hungaroj demandas sin, kial la c\u0302efinspektisto estis atakita. Neniu arestig\u0302is pro la atenco, kaj levig\u0302as la demando, c\u0302u temas pri hazarda atako, au\u0306 c\u0302u la viktimo iel implikig\u0302is en la skandalo."}, {"text_idx": "#001098", "text": "Albertina en Vieno estas unu el la plej gravaj kaj konataj artkolektoj en la mondo. Tri jarojn, de 1999 g\u0302is 2002, dau\u0306ris renovigoj, kiuj kostis kvin milionojn da eu\u0306roj. Duonon pagis privatuloj, inter ili la fratoj Soravia, posedantoj de granda konstruo-firmao."}, {"text_idx": "#001099", "text": "Se oni nun rigardas Albertinan, okulfrapas stranga trastreko, la Soravia-Wing: flugilforma 53 metrojn longa antau\u0306tegmento, kiu protektas la enirejon. C\u0302u belaspekta au\u0306 ne, Albertina nun prezentig\u0302as kiel moderna, facile alirebla (ankau\u0306 por handikapuloj), aktiva muzeo kaj ekspoziciejo."}, {"text_idx": "#001100", "text": "La klasikismaj pompsalonegoj vastas pli ol 800 kvadratmetrojn, la 120 metrojn longa sinsekvo da historiaj c\u0302ambroj ebligas kulturan promenadon. De ekstere nevidebla estas la subtera stokejo, en kiu atendas por ekspozicioj miloj da artaj\u0302oj, interalie Du\u0308rer-kolekto."}, {"text_idx": "#001101", "text": "G\u0302is 2006 la gotika viena Stefanturo, la centro de la au\u0306stra c\u0302efurbo, portos reklamtekstojn. La turo, konstruita inter 1350 kaj 1433, pro renovigo estos c\u0302irkau\u0306ita de skafaldo, kiu bezonas eksteran reton por protekti preterpasantojn kontrau\u0306 falantaj s\u0302tonoj. Tiun reton oni reklamocele uzas."}, {"text_idx": "#001102", "text": "La subtenantoj estas du financentreprenoj, ambau\u0306 fonditaj c\u0302irkau\u0306 1820 de katolikaj pastroj: la banko Die Erste (La Unua) kaj la Viena Urba Asekura Kompanio, kiuj varbas per \u201eNeniu domo konstruitas por la eterno\u201d kaj \u201eNur unu komprenas viajn zorgojn pli bone ol ni\u201d. C\u0302iu teksto restas tri monatojn, kaj la profitoj estos uzataj por renovigi la turon kaj la katedralon."}, {"text_idx": "#001103", "text": "Pri la dekalogo (MONATO 2004/1, p. 17) oni povas konstati multon: la katolika kaj protestanta versioj estas ambau\u0306 diversaj kaj en la juda nur restas nau\u0306 komandoj kun la nau\u0306a kaj deka kunigita. La adventista kaj vers\u0302ajne g\u0302usta estas jena:"}, {"text_idx": "#001104", "text": "1. Vi kredos pri unu Dio. Vi ne havos aliajn diojn apud mi."}, {"text_idx": "#001105", "text": "2. Vi ne faros idolojn (bildojn) au\u0306 aspektaj\u0302ojn de io ajn supre en la c\u0302ielo au\u0306 sube surtere au\u0306 malsupre en la akvo (la uzo de la estonta tempo vere estas adekvata!)."}, {"text_idx": "#001107", "text": "4. Vi memoros la sabaton kaj vi sanktigos g\u0302in (en la Nova Testamento ne estas postulate, ke oni observu la sabaton au\u0306 dimanc\u0302on!)."}, {"text_idx": "#001110", "text": "9. Vi ne elparolos falsan ateston kontrau\u0306 via proksimulo."}, {"text_idx": "#001112", "text": "C\u0302u estas grava diferenco inter \u201eneu\u0306trala\u201d kaj \u201esendependa\u201d? Eble vi diras, ke tio estas nur pure teoria demando, sed s\u0302ajnas al mi, ke rilate al nia magazino temas ne nur pri nuanco: memdifine g\u0302i estas sendependa, sed certe ne devas esti neu\u0306trala. Nu, kial entute cerbumi pri tiu c\u0302i demando? Aktuala motivo estas, ke skribis al mi politikisto de partio, kiu \u2013 almenau\u0306 parte \u2013 rekomendas Esperanton, pledante por kunlaboro inter la neu\u0306trala Esperanto-movado kaj tiu partio. Preskau\u0306 samtempe atingis min peto, subteni klopodojn, por la elektoj de EU-parlamento, krei novan partion, en kies nomo trovig\u0302as ec\u0302 la vorto \u201eEsperanto\u201d. Sed por ambau\u0306 proponoj nia revuo estas malg\u0302usta adresito."}, {"text_idx": "#001113", "text": "\u201eSendependa\u201d signifas, ke ni ne ligas nin al iu ajn movado, ideologio, organizaj\u0302o au\u0306 partio, kies estraro povus dikti al ni certan linion kaj cenzuri nin. \u201eSendependa\u201d signifas, ke niaj au\u0306toroj estas (kaj restas) au\u0306tonomaj, kaj ke redaktoroj ne rifuzas kontribuaj\u0302on, se g\u0302i estas argumentita kaj ne tordas faktojn (kion, tamen, ne c\u0302iam ili povas vere kontroli) kaj ne ofendas au\u0306 kalumnias iun. En tiu spektro de opinioj devas havi lokon same kontrau\u0306kapitalisma au\u0306toro kiel aperu iu Gofen, kiu defendas vidpunktojn de la nuna usona registaro. Niaj au\u0306toroj ne devas, ofte ne povas esti neu\u0306tralaj, male: se oni kritike analizas agojn, faktojn, ideojn kaj ideologiojn, precipe politikajn, necesas esti neneu\u0306trala. Iuj ja asertas, ke nia revuo g\u0302enerale estas kontrau\u0306-usona. Mi ne vidas iujn pruvojn por tio kaj povas certigi, ke c\u0302iuokaze kontrau\u0306-usonismo ne estas nia redakcia gvidlinio. Tamen estas klare, ke jug\u0302ante kaj komentante politikajn eventojn, evoluojn kaj tendencojn ni devas apliki aliajn kriteriojn, skribante pri Banglades\u0302o au\u0306 Usono. Grandpotenco, kiu proklamas sin demokrata kaj kongrua kun okcidenta valorsistemo, devas toleri rigorajn kritikojn de magazino, kiu mem adoptis tiun valorsistemon surbaze de la Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj. Se tio impresas kiel kontrau\u0306-usonismo, mi obj\u0302etas: temas pri klopodo, el subjektiva impeto skribi objektive."}, {"text_idx": "#001115", "text": "\u201eKiam mi fug\u0302is el la infanag\u0302o, sufokig\u0302is mia felic\u0302o en la fremdejo. Kiam mi estis en la geto, rigidig\u0302is, frostig\u0302is mia koro en kela kas\u0302ejo. Mi, postvivantino de la hororo, skribas el vortoj vivon.\u201d"}, {"text_idx": "#001116", "text": "Rose Ausla\u0308nder naskig\u0302is en juda familio la 11an de majo 1901 en C\u0302ernovcy, la c\u0302efurbo de tiutempe au\u0306stra kronlando Bukovina. En 1918, post nelonga okupado de la lando fare de rusaj milittrupoj, kio kau\u0306zis fug\u0302on de la familio de Rose al Vieno, Bukovina ekapartenis al Rumanio. Reveninte al C\u0302ernovcy, Rose ekstudis literatursciencon kaj filozofion. Tiam influis s\u0302in Spinoza, Platono, Freu\u0306do, Brunner ktp."}, {"text_idx": "#001117", "text": "Kiam la patro de Rose mortis, la familio decidis, ke s\u0302i migru al Usono, kie log\u0302is iliaj parencoj. Rose kaj Ignaz Ausla\u0308nder, geedzig\u0302intaj en 1923, en 1921 forveturis trans la oceano. S\u0302i laboris en germanlingva gazeta eldonejo (kiu interalie publikigis s\u0302iajn poemojn) kaj en iu novjorka banko. Post la divorco s\u0302i reiris al C\u0302ernovcy, kie s\u0302i laboris por lokaj gazetoj kaj flegis la malsanan patrinon. Meze de la 30aj jaroj tie ne plu povis aperi germanlingvaj gazetoj. Do Rose perdis sian laborlokon. En la sekvaj jaroj s\u0302i instruis la anglan, oficis kiel sekretariino kaj fine kiel laboristino en kemia fabriko. Malgrau\u0306 c\u0302io, en 1939 tamen aperis s\u0302ia unua poemkolekto La c\u0302ielarko, kiu kompreneble ne povis trovi multajn legantojn. En 1941 fas\u0302istoj invadis la urbon, masakrante judojn. La poetino kun la patrino sukcesis postvivi la nazian regadon en diversaj kas\u0302ejoj. Nur la retirig\u0302o en la literaturon kaj filozofion donis fortojn por g\u0302isvivi la liberig\u0302on."}, {"text_idx": "#001118", "text": "Kiam en 1944 rusaj trupoj transprenis la urbon, la judoj ne sentis sin liberaj. Oni konsideris ilin germanoj kaj minacis ekzili en Siberion. En 1946 Rose Ausla\u0308nder denove iris al Usono kaj tie laboris precipe kiel tradukistino. Post morto de la patrino en 1947 s\u0302i suferis dau\u0306ran korpan kaj psikan s\u0302okon. Sekve de tiu perdo s\u0302i dum pluraj jaroj ne plu estis kapabla krei germanlingve kaj verkis nur angle. En Usono s\u0302i ne sentis sin hejme. Vojag\u0302ante tra Eu\u0306ropo en 1957, kien s\u0302i definitive revenis en 1964, Rose renkontis Paul Celan. Li kondukis s\u0302in en la modernan germanan literaturon. Influita de c\u0302i sperto, s\u0302i reekuzis la germanan kaj samtempe plene s\u0302ang\u0302is stilon de siaj poemoj. Poste s\u0302i fervore verkadis malgrau\u0306 nur fojfoja publikigo en gazetoj. En 1965 aperis s\u0302ia dua libro Blinda somero. En 1971 s\u0302i eklog\u0302is en \u201eNelly-Sachs-Haus\u201d de juda komunumo en Du\u0308sseldorf, kiun s\u0302i, malsana, ekde 1978 ne plu forlasis. S\u0302ia vivo koncentrig\u0302is je la krea agado, al vorta lukto kontrau\u0306 la fizika estingig\u0302o."}, {"text_idx": "#001119", "text": "En Eu\u0306ropo pli kreskis interesig\u0302o pri s\u0302ia aparta poezia lingvaj\u0302o. S\u0302iaj poemoj penetris vastan publikon, s\u0302i estis menciata kaj premiata. Post multaj libroeldonoj en diversaj lokoj, la renoma entrepreno S. Fischer eldonis s\u0302ian okvoluman kompletan verkaron. Rose Ausla\u0308nder mortis la 3an de januaro 1988."}, {"text_idx": "#001120", "text": "La temoj de s\u0302iaj poemoj \u2013 s\u0302ia verkaro konsistas preskau\u0306 nur el poemoj \u2013 estis prenitaj precipe el la propra juneca sperto, el la tempo de persekutado kaj el la kvazau\u0306 ermita situacio de la maljunulejo. Centre estas emfazo de signifo de la vorto. Pri la vivoranda ekzistado dum la persekutado, s\u0302i omag\u0302e skribis: \u201eSkribi estis vivi. Postvivi.\u201d Tio same validas ankau\u0306 por s\u0302iaj lastaj jaroj. Vivofine la poemoj ec\u0302 pli densig\u0302is, reduktig\u0302is g\u0302is la esenca kerno kaj atingis altan gradon de la ekstera simpleco lige kun la interna ric\u0302eco: signo de alta arto."}, {"text_idx": "#001121", "text": "Rose Ausla\u0308nder devige kaj memvole okupig\u0302is pri diversaj lingvoj. Esperanton s\u0302i ne menciis, sed en s\u0302iajn poemojn estas plektita \u201enia\u201d idealo: la espero. Jen s\u0302ia koncepto pri espero en la samtitola poemo:"}, {"text_idx": "#001122", "text": "Kiu esperas, estas juna. Kiu povus spiri sen espero, ke ankau\u0306 estonte rozoj sin malfermas, amovorto la timon supervivas."}, {"text_idx": "#001123", "text": "1. F.-G. Ro\u0308ssler tradukis c\u0302. 200 poemojn de R. Ausla\u0308nder en Esperanton. Tiuj aperis dulingve kun ilustraj\u0302oj de R. Ro\u0308ssler-Buckel en du volumoj: 1. Momentoj el eterno (1989), 2. Lasta reveno (1994)"}, {"text_idx": "#001124", "text": "2. Krome aperis katalogo de bildoj, prelegoj, publikigaj\u0302oj kaj komponaj\u0302oj (de la samaj au\u0306toroj) pri Rose Ausla\u0308nder (2001)"}, {"text_idx": "#001125", "text": "Legantoj de MONATO sendube rekonas Proteon kiel duondio, kiu, en la greka mitologio, povis alpreni c\u0302iajn formojn. Tamen eble ne c\u0302iuj konscias, ke tiu rimarkinda trajto estas trovebla ankau\u0306 c\u0302e multaj sportoj. Kiel Proteo, ili kapablas transformi sin lau\u0306 aspekto, grado de strec\u0302o au\u0306 perforto (ekde kruda g\u0302is milda kaj inverse). Tio okazas precipe kiam la sporto disvastig\u0302as ekster sia devenlando kaj transiras landlimojn kaj oceanojn."}, {"text_idx": "#001126", "text": "Ekzemple ni prenu la plej popularan sporton \u2013 futbalon. La origino de c\u0302i tiu ludo estas neklara. Kelkaj fakuloj asertas, ke g\u0302i devenas de ritoj, praktikataj en antikva Egiptio; aliaj, ke g\u0302i reprezentas simbolan c\u0302asadon. Iujn sportajn movojn, similajn al la nunaj futbalaj, oni praktikis ankau\u0306 en antikvaj C\u0302inio, Grekio kaj Romio. Sed s\u0302ajnas, ke la hodiau\u0306a formo de futbalo aperis en Britio. En la mezepoka Anglio g\u0302i estis sufic\u0302e tumulta kaj kruda surstrata ludo. En 1424 la reg\u0302o Jakobo la 1a per parlamenta akto malpermesis g\u0302in pro tio, ke g\u0302i malhelpas praktikadon de arkopafado, kiu estis pli utila por la s\u0302tato. En Skotlando dimanc\u0302aj matc\u0302oj estis dum longa tempo malpermesitaj pro la religia signifo de la tago kaj la leg\u0302a devigo regule partopreni mesojn."}, {"text_idx": "#001127", "text": "Kvankam tutmonde estas ludata tradicia futbalo, praktikata de anoj de la Internacia Futbala Asocio (FIFA), en kelkaj landoj oni preferas loke inventitan sporton, kiu same nomig\u0302as \u201efutbalo\u201d, sed havas tute malsamajn regulojn. Por alilandanoj la usona futbalo iom similas s\u0302akon, ludatan sur vasta kampo. Tie alternas kelkaj minutoj de rapida kurado kun vigla agado kaj pau\u0306zoj, dum kiuj c\u0302iu teamo kunig\u0302as en strec\u0302a diskuto de la sekva movo. Tia alternado sekvas dum la tuta matc\u0302o, do la efektiva ludtempo estas kurioze mallonga, kvankam la spektaklo entute, inkluzive de prezentig\u0302oj de muzikistoj kaj kurag\u0302igaj dancistinoj, dau\u0306ras pli longe, ol tipa FIFA-matc\u0302o. Malkiel alilandaj futbalistoj, la usonaj portas kaskojn kaj remburitajn protektaj\u0302ojn. Adeptoj de FIFA-futbalo plejofte trovas la usonan futbalon enua pro la konstantaj pau\u0306zoj. Parenteze, la eu\u0306ropa futbalo estas ja praktikata en Usono, sed tie g\u0302i estas ludo precipe por malgrandaj knabinoj \u2013 fakto, kiu certe surprizos nefakulojn."}, {"text_idx": "#001129", "text": "Plia \u201eprotea\u201d ludo nomig\u0302as lacrosse [lakro\u0301s], kaj originas el Kanado, kie g\u0302i estas praktikata de fortaj viroj. Oni ludas g\u0302in sur kampo kun du golujoj. La ludantoj kaptas kaj j\u0302etas la pilkon per ilo simila al fis\u0302reto sur forkig\u0302ita stango. G\u0302ia signifo estis religia, kaj, antau\u0306 jarcentoj, ankau\u0306 per g\u0302i oni trejnis la virojn por milito. Ofte ludantoj estis grave vunditaj au\u0306 ec\u0302 mortigitaj. Dum la ekzisto de la Brita Imperio lacrosse estis enkondukita en Anglio, sed tie, g\u0302i estis ludata precipe de knabinoj en ekskluzivaj pensionaj lernejoj. Nun lacrosse ne plu estas praktikata en Anglio."}, {"text_idx": "#001130", "text": "Kaj certe oni ne povas pretermencii la rugbeon \u2013 plej proksiman fraton de la tradicia futbalo. Lau\u0306 la legendo rugbeo naskig\u0302is jene: en samtitola angla urbo iam okazis futbala matc\u0302o, kadre de kiu unu el la ludantoj subite kaptis la pilkon per la manoj kaj ekkuris kun g\u0302i al rivala golujo. Reage al protestoj la lokaj futbalistoj deklaris: \u201eEn nia urbo licas uzi manojn!\u201d De tiam rugbeo ekevoluis memstare. Nun g\u0302i diferencig\u0302as de futbalo preskau\u0306 per c\u0302io: altega golujo, melon-forma pilko, kvanto de ludantoj surkampe, permesiteco de sufic\u0302e krudaj (nepunataj) fau\u0306loj."}, {"text_idx": "#001131", "text": "Do oni povas vidi, kiom forte povas malsimili unu disde la aliaj nunaj specoj de futbalo kiuj, plej vers\u0302ajne, havis unu-saman prapatron."}, {"text_idx": "#001132", "text": "Francio balotis la 21an kaj la 28an de marto. G\u0302i s\u0302ang\u0302is siajn regionajn reprezentantojn, la \u201eregionajn konsilantojn\u201d, kaj parton de la departementaj reprezentantoj, la \u201eg\u0302eneralajn konsilantojn\u201d."}, {"text_idx": "#001133", "text": "Lau\u0306 opinio-sondoj, malmultaj homoj intencis voc\u0302doni. Sed la partopreno kreskis je pli ol 4 %, kaj la regionaj registaroj, antau\u0306e en la manoj de dekstruloj, estis kaptitaj de maldekstruloj. Post la dua baloto oni anoncis, ke la dekstraj partioj, antau\u0306e regintaj 14 el la 22 regionoj, konservis nur unu. Tiel, kun 50 % de la voc\u0302oj por maldekstraj partioj, Francio refarig\u0302is \u201erug\u0302eta\u201d, kiel antau\u0306 aprilo 2001, kiam okazis elekto de prezidanto. C\u0302i-jare la partio de prezidanto Chirac rikoltis nur 37 % de la voc\u0302oj, kaj la naciista partio de Le Pen 13 %."}, {"text_idx": "#001134", "text": "Perdinte 13 regionojn kaj tiom da voc\u0302donintoj, la franca c\u0302efministro Raffarin demisiis. La prezidanto tuj reelektis lin c\u0302efministro. Chirac, en intervjuo al la nacia televido, diris, ke li \u201ebone au\u0306dis la mesag\u0302on de la francoj\u201d, kvazau\u0306 li malaprobus la antau\u0306an registaron de Raffarin \u2013 kiun li j\u0302us reelektis c\u0302efministro."}, {"text_idx": "#001135", "text": "Ne nur Raffarin retrovis ministran postenon en la nova registaro. Estis aliaj: ec\u0302 revenis eksministro Donnedieu de Vabres, kiu demisiis antau\u0306 du jaroj. Tial la decido de \u201esuverena popolo\u201d apenau\u0306 estas obeata: kial konservi en la registaro homojn, kiujn la voc\u0302donintoj forj\u0302etis nur kelkajn tagojn antau\u0306e?"}, {"text_idx": "#001136", "text": "Sed tiel, pro la j\u0302usaj balotoj, Francio, kreinto de t.n. kunvivado inter prezidanto el unu partio kaj c\u0302efministro el kontrau\u0306a (Chirac/Jospin, Mitterrand/Chirac), nun inventis kunvivadon inter regionoj el unu partio kaj centra povo el kontrau\u0306a. Dum dekstraj partioj regas la prezidantecon, la registaron, la konstitucian kortumon kaj la superan konsilion pri informiloj, la regionojn kaj departementojn regas maldekstraj partioj."}, {"text_idx": "#001137", "text": "Tamen la balotoj pozitive interpreteblas. Bone estas, ke pli da homoj voc\u0302donis: la francoj evidente ne tute turnis sin for de politikaj aferoj. Notindas ankau\u0306 malkresketo de la naciista partio de Le Pen. Povas esti, ke la francoj komencas lacig\u0302i pro la senc\u0302esaj disputoj ene de la partio, taksante g\u0302in senestonteca. Kaj fine la fiasko de opinio-sondoj: klare estas, ke la francoj ne volas esti gvidataj de sondistoj kaj aliaj politikistidoj, sed deziras formi proprajn opiniojn. Nova emo tia por publikaj aferoj eble malfermos vojon al demokratio renovigita."}, {"text_idx": "#001138", "text": "Litovio anig\u0302is en Eu\u0306ropa Unio (EU) sen sia prezidanto Rolandas Paksas. Tri semajnojn antau\u0306 la formala anig\u0302o (komence de majo) Paksas estis elpostenigita pro akuza proceso: la unua s\u0302tatestro en moderna eu\u0306ropa historio, kiu tiamaniere eksprezidantig\u0302is."}, {"text_idx": "#001139", "text": "Komencig\u0302is la krizo lastan oktobron, kiam sekurecaj servoj indikis, ke rusa komercisto, Jurij Borisov, kiu finance subtenis Paksas dum la elektokampanjo, probable kunlaboras kun rusaj specialaj servoj kaj eble interrilatas kun landoj favoraj al terorismo. Borisov postulis altan postenon en la prezidantejo kaj, nenion ricevinte, minacis la prezidanton. Tiu havigis al la ruso litovian s\u0302tatanecon: tiun agon konstitucia jug\u0302isto taksis kontrau\u0306leg\u0302a. Krome parlamenta komisiono trovis, ke oficistoj c\u0302e la prezidantejo asociig\u0302is kun krimaj grupoj."}, {"text_idx": "#001140", "text": "Diversflanke oni petis, ke Paksas demisiu. Anstatau\u0306e, tamen, li traveturis la landon, serc\u0302ante apogon inter simplaj provincanoj. Antau\u0306 homamasoj li ripetadis, ke li sentas sin neniel kulpa, aldonante, ke li kredas sin viktimo de cirkonstancoj."}, {"text_idx": "#001141", "text": "En decembro parlamentanoj lanc\u0302is kontrau\u0306 Paksas akuzan proceson: komisiono devis esplori akuzojn kontrau\u0306 la prezidanto kaj anonci siajn konkludojn, kiujn poste pritaksos konstitucia jug\u0302o. En aprilo parlamentanoj voc\u0302donis pri tri kontrau\u0306prezidantaj akuzoj: ke Paksas liveris al Borisov s\u0302tatanecon, ke la prezidanto informis la ruson, ke s\u0302tataj institucioj interesig\u0302as pri li kaj eventuale kontrolas liajn telefonkonversaciojn, kaj ke la prezidanto provis ekspluati sian postenon por komerce antau\u0306enigi privatajn familiajn interesojn."}, {"text_idx": "#001142", "text": "Rezulte: post 13-monata kaj 11-taga prezidanteco Paksas farig\u0302is privata civitano: jen la tria fojo en la kariero de Paksas, ke li kontrau\u0306vole elpostenig\u0302is. Nova prezidanta elekto en Litovio koincidos kun elektoj al la Eu\u0306ropa Parlamento en junio: provizora prezidanto estas la parlamentestro Arturas Paulauskas, kiu lau\u0306dire forte ambicias la prezidantecon."}, {"text_idx": "#001143", "text": "Interlingvistiko kaj esperantologio: vojoj al faka literaturo"}, {"text_idx": "#001144", "text": "Jen aperis kiel Esperanto-dokumento de UEA la internacilingva versio de studo, aperinta anglalingve en Language Problems and Language Planning en 2003, studo, kiu siavice estis forta ampleksigo de alia germanlingva artikolo, aperinta en 1996."}, {"text_idx": "#001145", "text": "Jam la unua vorto de la titolo postulas klarigon. Kion oni komprenu sub \u201einterlingvistiko\u201d? C\u0302u fenomenojn de lingvoj en kontakto? C\u0302u studadon de la helplingvoj? De la planlingvoj? El la nedifiniteco de la koncepto sekvas kompreneble nelimigeblo de la literaturo, tiel ke la maro ig\u0302as tro vasta kaj la kompaso ne plu helpas. Ankau\u0306 la dua substantivo, \u201eesperantologio\u201d, kvankam certe pli limigita sence, tamen riskas esti tro vasta: g\u0302i povus etendig\u0302i de gramatiko g\u0302is literaturo, de prononcado g\u0302is kongresumado."}, {"text_idx": "#001146", "text": "Detlev Blanke, instrukomisiito pri interlingvistiko c\u0302e la Humboldt-universitato en Berlino, jam dekomence deklaras la limojn de ambau\u0306 kampoj; oni ilin respektu, kvankam la kompreno de \u201einterlingvistiko\u201d kiel nura \u201eoptimumigo de la internacia lingva komunikado\u201d forsegas grandan historian parton de la fako mem kaj ne kongruas kun la kutima signifo de la vorto trovebla en nacilingvaj vortaroj. El tiu limiganta difino li konkludas, ke la scienco pri planlingvoj ig\u0302as la kerna kampo de interlingvistiko, kaj restas do intence tute neglektataj la nemalmultaj studoj pri uzado de etna lingvo kiel internacia."}, {"text_idx": "#001147", "text": "Malgrau\u0306 c\u0302i tiuj drastaj limigoj, la faka literaturo, koncernanta la du temojn, restas ne malvasta, kaj orientig\u0302i en g\u0302i postulas sistemecon. Tial prave la titolo pludau\u0306ras per \u201evojoj al faka literaturo\u201d: tre, tro ofte ni baraktas en la nescio pri tio, kiel alporti argumentojn al niaj propraj tezoj. Ni scias, ke ili certe ekzistas, sed precizajn referencojn ni ne havas. En tio la nuna 40-pag\u0302a bros\u0302uro estas vere helpa: estas listigitaj la periodaj\u0302oj pri interlingvistiko kaj pri esperantologio, estas listigitaj la bibliografioj, senfina minejo da c\u0302erpindaj trezoroj, la librokatalogoj, la elektronikaj retejoj, kie oni povas trovi informojn. Zorge estas esplorataj ankau\u0306 gazetoj, kiuj ne sisteme, tamen sporade aperigas kontribuojn pri la du titoltemoj. G\u0302isdateco evidentig\u0302as el la atento, donita al la sciigoj atingeblaj tra elektronikaj komunikiloj, kies amplekson kaj rapidan g\u0302isdatigeblon oni ofte neglektas. Apartan mencion Blanke dedic\u0302as al la c\u0302iam pli multig\u0302antaj universitataj disertacioj pri esperantologio; koncerne tion oportunas memorigi, ke speciala stipendio Ivo Lapenna, administrata de la samnoma fondaj\u0302o, premias c\u0302iun duan jaron la plej bonan universitatan disertacion pri Esperanto au\u0306 pri la problemoj de lingva interkomprenig\u0302o (regularon interesato petu de la Fondaj\u0302o Ivo Lapenna, Lendkai 111, Graz, Au\u0306strio)."}, {"text_idx": "#001148", "text": "Interesa estas la bibliografio, c\u0302e kiu oni rimarkas kuriozan fakton. Kutime en okcidentaj sciencaj verkoj la bibliografioj enhavas altegprocente anglajn titolojn, kvazau\u0306 ekster Anglalingvio nenio scienca aperus: la kau\u0306zo estas, ke okcidentanoj ne konas orienteu\u0306ropajn lingvojn kaj la nunaj negermanaj sciencistoj ne plu konas ec\u0302 la germanan. Blanke montras inversan (c\u0302u eble ec\u0302 tro inversan?) proporcion: el 178 titoloj, registritaj en la bibliografio, nur 27 estas anglalingvaj, dum alta procentaj\u0302o estas, krom, nature, en Esperanto, en la germana; sed ne mankas titoloj rusaj, hungaraj, nederlandaj."}, {"text_idx": "#001149", "text": "Se riproc\u0302on oni nepre volas fari al c\u0302i tiu bros\u0302uro, estas la denseco de informoj, kiu tamen kongruas kun aliaj UEA-dokumentoj: c\u0302iu linio diras ion novan, ne ekstrapoleblan el la aliaj linioj. Do bros\u0302uro ne nur legota, sed studota."}, {"text_idx": "#001151", "text": "Sur la kajo de la marhaveno Lerwick [leruik], c\u0302efurbo de la s\u0302etlandaj insuloj, staras granda s\u0302ildo, kiu bonvenigas s\u0302ipojn al tiu antau\u0306e skandinava arkipelago. Sur la s\u0302ildo bildig\u0302as la blazono de S\u0302etlando: vikinga s\u0302ipo kun devizo en la antikva normana lingvo Me\u00f0 lo\u0308gum skal land byggja (Leg\u0302oj landon prosperigas). Bros\u0302uro de la s\u0302etlanda konsilantara informejo klarigas, ke tiu devizo estas citaj\u0302o el la Sagao de Njal, la plej grava verko de la antikva literaturo de Islando. Kvankam hodiau\u0306 la s\u0302etlanda insularo estas politike parto de Skotlando, la log\u0302antaro ankorau\u0306 fieras pri sia skandinava deveno kaj pri la fakto, ke la nordaj insuloj (S\u0302etlando kaj Orkadoj) estas plurfoje menciitaj en la sagaoj."}, {"text_idx": "#001152", "text": "Ne nur por tiuj nordinsulanoj estas interesaj la islandaj sagaoj. Ili intime rilatas al la historio, kulturo, etnografio kaj popola tradicio de la tuta nord-okcidenta Eu\u0306ropo, kaj precipe al la aliaj insulaj landoj: Irlando, Skotlando kaj Kimrio, kiuj c\u0302iu estas parto de la vasta scenejo, sur kiuj estas ludataj la dramoj de la sagaoj. Fakte, dum jarcentoj estis interplektitaj la historio de la skandinavaj kaj keltaj popoloj. Tiel, la Sagao de Njal, rakonto, kiu komencig\u0302as en Islando c\u0302irkau\u0306 la jaro 940 de la aktuala epoko, finig\u0302as en Clontarf [klontarf], kvartalo de Dublino, kie la armeo de Brian Boru\u0301, reg\u0302o de Munstero, pirre venkis tiun de la skandinavaj log\u0302antoj de Dublino kaj Lenstero."}, {"text_idx": "#001153", "text": "Por tiuj, kiuj ne komprenas la islandan, la kvalito de la traduko estas certigita per la fakto, ke c\u0302i tiu versio estis farita de Baldur Ragnarsson, akademiano kaj konata poeto-verkisto, verkanta kaj en la islanda kaj en Esperanto. La rezulto de lia laboro estas ne nur kompetenta, sed vere elstara, prezentanta gravegan kontribuaj\u0302on al la kreskanta nombro da esperantigitaj juveloj de la monda literaturo."}, {"text_idx": "#001154", "text": "La Sagao de Njal estas prave rigardata kiel la plej granda kaj artisma el la islandaj sagaoj. Lau\u0306 internacia enketo inter eminentaj verkistoj en la jaro 2002, g\u0302i estis elektita kiel \u201eunu el la cent plej bonaj verkoj de la monda literaturo.\u201d"}, {"text_idx": "#001155", "text": "Por tiuj, kiuj ne konas c\u0302i tiun literaturan g\u0302enron, oni eble devas klarigi, ke temas pri longa proza rakonto, parte historia, parte legenda, verkita en Islando de anonima au\u0306toro, proksimume ekde 1200 g\u0302is la komenco de la 14a jarcento. La tempo de la rakontoj, tamen, ampleksas la periodon de la mezo de la 9a g\u0302is la komenco de la 10a jarcento."}, {"text_idx": "#001156", "text": "Malgrau\u0306 la granda tempa distanco, kiu apartigas nin de tiuj foraj jarcentoj kaj la malsameco inter la medio kaj la etoso de la antikva islanda socio kaj la hodiau\u0306a mondo, c\u0302i tiu sagao impresas preskau\u0306 kiel moderna romano, pro siaj rimarkindaj kvalitoj de strec\u0302iteco, klareco kaj koncizeco. Ne estas surprize, do, ke Jorge Luis Borges, unu el la plej eminentaj modernaj verkistoj en la hispana lingvo, kaj sendube la plej konciza stilisto de tiu kutime vortebria idiomo, estis forte inspirita de la islanda literaturo."}, {"text_idx": "#001157", "text": "Kompare kun la moderna romano, la Sagao de Njal postulas de la leganto iom pli da atento kaj memorkapablo, c\u0302ar la nombro de personoj kaj loknomoj, kiuj figuras en la rakonto, estas grandega, kaj la intrigo estas aparte kompleksa. Felic\u0302e, la tradukinto multe helpas nin per utilega antau\u0306parolo, en kiu li klarigas la socian fonon de la sagaoj, la labirintan leg\u0302sistemon, la monon (grave por kompreni la punojn kaj rekompencojn) kaj la strukturon kaj stilon de la g\u0302enro. Plie, li provizas nin per mallonga superrigardo de la Sagao de Njal kaj per noto pri la islandaj nomoj. En la apendico fine de la libro trovig\u0302as kronologio de la eventoj en la rakonto, kaj listo de personaj nomoj (nemalhavebla por sekvi la intrigon)."}, {"text_idx": "#001158", "text": "Estis jam menciite, ke la mondo, prezentata al ni en c\u0302i tiu sagao, estas tute malsama al la nia. G\u0302i komencig\u0302as en la tempo antau\u0306 la enkonduko de la kristanismo en Islando: periodo de konstantaj bataloj kaj sanga interveng\u0302ado inter unuopuloj kaj familioj. Malofte tiaj okazaj\u0302oj estas rigardataj kiel katastrofaj au\u0306 tragikaj. Junaj skandinavaj batalantoj bonvenigis heroan morton en batalo, kio certigis eniron en la festensalonegojn de Valhalo. Plie, la leg\u0302aro pri procesoj kaj punoj iom similis la g\u0302entlemanajn regulojn por ludi anglan kriketon. En la rakonto, mortigantoj kutime informas la familianojn de la mortinto pri la okazaj\u0302o, kaj demandas kian rekompencon ili postulas. En kazo de iu disputo, oni arang\u0302as proceson en la Althing, t.e. la nacia asembleo, au\u0306 en la tiel nomataj kvaronaj kortumoj. En la Sagao de Njal estas detale priskribita tiu komplikega sistemo. Kvankam tiu priskribo eble iom tedos kelkajn legantojn, aliaj vers\u0302ajne interesig\u0302os pro la okazo, kiun g\u0302i donas por fari komparon inter la moderna juro kaj tiu frua leg\u0302aro."}, {"text_idx": "#001161", "text": "Kiel en aliaj antikvaj rakontoj de la g\u0302ermanaj popoloj, la au\u0306toro flegme kaj iom entuziasme priskribas la sangajn detalojn de bataloj kaj atakoj, en kiuj membroj kaj kapoj estas senkompate fortranc\u0302itaj. Kurag\u0302aj batalantoj estas respektataj kaj lau\u0306dataj, ec\u0302 de siaj malamikoj. Ofte oni havas la impreson, ke batalado estas rigardata pli kiel sporto ol milito. La plej admirataj virtoj estas kurag\u0302o, malavareco, gastamo, honoro, sag\u0302eco kaj respekto al la leg\u0302aro. Lau\u0306s\u0302ajne, ec\u0302 la enkonduko de la kristanismo en la landon (menciita en la sagao) ne draste s\u0302ang\u0302as la konduton au\u0306 karakteron de la islandanoj. Tiuj, kiuj akceptas la \u201enovan\u201d religion, ig\u0302as kristanoj, ne pro ties moralo, etiko au\u0306 spirita etoso, sed pro la supozo, ke la dio de la kristanoj estas pli potenca ol la paganaj gedioj. En tiu kunteksto ne mankas humuro: ekzemple, la norvego, kiu venas por prediki la kristanismon, mortigas paganan atakanton frapante lin per sia krucifikso."}, {"text_idx": "#001162", "text": "Tiuj, kiuj iom scias pri la kulturo kaj lingvoj keltaj, tuj rekonos kaj la similecon, kaj la malsimilecon inter la mondoj islanda kaj kelta. Preskau\u0306 ekde la tempo de la koloniado de Islando fare de norvegoj en la 9a jarcento, la destino de la skandinavoj kaj la keltoj (precipe la gaeloj) estis en intima rilato, c\u0302u tiu de mastroj al sklavoj, c\u0302u tiu de regantoj kaj korteganoj, c\u0302u tiu de edzoj kaj edzinoj. Kelkfoje ili rilatis kiel aliancanoj; alifoje kiel malamikoj. La gaela vortaro (precipe en Skotlando) inkludas ne malmulte da skandinavaj vortoj. Sufic\u0302e multe da islandaj personaj nomoj estas gaeldevenaj, ekzemple: Konal, Kiljan ktp. La nomo Njal mem estas de irlanda origino. Kvankam la islanda kaj la gaela estas tre malsamaj lingvoj (malgrau\u0306 la menciitaj vortaraj pruntaj\u0302oj), parolantoj de keltaj lingvoj sentos sin c\u0302ehejme legante c\u0302i tiun version de la Sagao de Njal."}, {"text_idx": "#001163", "text": "La stilo \u2013 kiu evidente estas fidela pau\u0306saj\u0302o de la originala islanda lingvo \u2013 estas ankau\u0306 tre simila al la kelta: verbo komence de frazo, inversio de vortordo, simplaj frazoj sen subordigitaj propozicioj ktp. Malsimila al la frua gaela literaturo estas la evidenta manko de intereso pri la naturo, flau\u0306ro kaj fau\u0306no. Estas menciita nur unu arbospecio (la kverko) kaj du plantospecioj, nome stelario kaj elimo, la unua kiel brulaj\u0302o, kaj la dua kiel furag\u0302o por la c\u0302evaloj. Tute mankas elemento de romantiko au\u0306 liriko. La versaj\u0302oj cititaj en la teksto temas nur pri batalo kaj mortigo."}, {"text_idx": "#001164", "text": "Estas tre malmultaj kritikeblaj\u0302oj en c\u0302i tiu eldonaj\u0302o: kelkaj ne gravaj komposteraroj kaj nur du pli gravaj, nome sima (simila, sama?) sur la pag\u0302o 232 kaj la nekomprenebla frazfragmento .proklli tiom faris sur la pag\u0302o 234, kie io mankas. Plie, mi havas dubojn pri la tradukista klarigo de kelkaj skotaj loknomoj, ekzemple: en Skotlando oni diras Pentland Firth, ne Firth of Pentland; kaj ne Fair Island sed Fair Isle (prononcata \u201eFrajl\u201d de la insulanoj). Alia loknomo: Coll, priskribita kiel insulo inter Kimrio kaj Irlando, estas fakte unu el la sudaj insuloj de la hebrida insularo, do en Skotlando."}, {"text_idx": "#001165", "text": "Tamen, c\u0302iuj tiuj malperfektaj\u0302oj estas bagatelaj kompare kun la majstra kvalito de c\u0302i tiu versio. La eldonaj\u0302o estas beligita per koloraj ilustraj\u0302oj kaj mapo de Islando. Entute, oni ne povas tro lau\u0306di la laboron de Baldur Ragnarsson kaj la iniciaton de FEL, kiu pliric\u0302igis nian esperantan literaturon per c\u0302i tiu verko. C\u0302u la esperantistaro povas nun atendi de simile dedic\u0302itaj tradukistoj esperantigon de aliaj gravaj specimenoj de la frua nord-eu\u0306ropa literaturo, ekzemple Mabinogi el la kimra, Ta\u0301in el la irlanda, Beowulf el la anglosaksa, kaj de la Libro de la dekano de Lismore el la skotgaela? Elstaran ekzemplon donis al ni Baldur Ragnarsson konigante al ni, ne-islandanoj, gravan elementon de sia nacia literaturo. Espereble aliaj imitos lin!"}, {"text_idx": "#001167", "text": "MONATO petis, okaze de la 25-jara jubileo, kelkdekon da gravuloj skribi sian opinion pri la revuo (MONATO 2004/03, p. 7). Permesu ankau\u0306 al mi reagon, kvankam mi ne estas gravulo, sed tamen fidela abonanto de nia magazino ekde la tutunua numero. MONATO estas revuo kun certaj kontrau\u0306usonaj, kontrau\u0306britaj kaj kontrau\u0306kapitalismaj tendencoj. Tiun politikan linion mi akceptas, c\u0302ar c\u0302iu redakcio havas la rajton pri siaj opinioj."}, {"text_idx": "#001168", "text": "Sed kiam nia sendependa magazino farig\u0302as sendependa de la vero, mi protestas. Jen nur du kriantaj ekzemploj: En 1982-83 Reto Rosetti (RR) plenigis nian revuon per duonveroj kaj malveroj pri la konflikto de la malvinaj (falklandaj) insuloj interalie asertante, ke la brita registaro ne interesig\u0302is pri paca solvo en Unuig\u0302intaj Nacioj (UN). Kiam mi demonstris en \u201eletero de la leganto\u201d ke \u2013 male \u2013 Britio tuj alvokis la sekurecan konsilion de UN, atingis favoran rezolucion, kaj serc\u0302is solvon pere de la g\u0302enerala sekretario de UN, kaj kiam mi ankau\u0306 senmaskigis \u2013 unu post alia \u2013 c\u0302iujn aliajn asertojn kaj erarojn de RR, nia c\u0302efredaktoro rifuzis aperigi mian leteron."}, {"text_idx": "#001169", "text": "Kial? Eble c\u0302ar mi ne estas gravulo kiel RR, sed mi tamen estas spertulo pri internacia juro. Simile, kiam RR en 1991 akre kaj erarige kritikis la tiaman prezidanton Bush (la pli maljunan) rilate al la (unua) golf-milito, mi denove sendis g\u0302ustigan leteron al la redakcio kaj g\u0302i estis denove rifuzita. Tamen poste mi kamuflis miajn argumentojn kaj analizon kiel eseon, kaj g\u0302in s-ro Maul bonvole publikigis (Meditado pri mallonga milito, MONATO 1991/05). Sed kial mi restos abonanto? Unue, c\u0302ar mi agnoskas kaj salutas la au\u0306dacon de nia c\u0302efredaktoro, due, c\u0302ar mi esperas, ke estonte li iam afable permesos la necesajn g\u0302ustigojn de eventualaj falsaj asertoj."}, {"text_idx": "#001170", "text": "Kvin defioj por c\u0302inaj urboj"}, {"text_idx": "#001171", "text": "En marto estis publikigita en Pekino raporto pri disvolvig\u0302o de la c\u0302inaj urboj dum 2002-2003. La raporto estas komuna laboro de c\u0302irkau\u0306 100 au\u0306toritataj specialistoj en- kaj ekster-landaj. G\u0302i atentigas la s\u0302taton pri kvin grandaj defioj, alfrontotaj de la c\u0302inaj urboj."}, {"text_idx": "#001172", "text": "La raporto montras, ke en la plimulto de la c\u0302inaj urboj la denseco de la log\u0302antaro estas tro granda. Ekzemple, nun en la municipo S\u0302anhajo la denseco estas 37 000 homoj je kvadrata kilometro. Pekino kaj Kantono atingas respektive 14 000 kaj 13 000. Kontraste, Tokio, unu el la plej prosperaj urbegoj de la mondo, havas densecon de nur 13 000 homoj je kvadrata kilometro. Kelkaj aliaj urbegoj, kiel Nov-Jorko, Londono, Parizo kaj Honkongo, kvankam dense log\u0302ataj, restas sub 8500 homoj je kvadrata kilometro. Specialistoj pri ekonomia kresko asertas, ke tro granda denseco malhelpos la pluan disvolvig\u0302on."}, {"text_idx": "#001173", "text": "Kvankam la urba ekonomio de C\u0302inio senc\u0302ese kaj draste kreskis dum 2002-2003, la maniero kreski estis kaj estas energi-intensa. Lau\u0306 la raporto, c\u0302iufoje kiam la c\u0302ina ekonomio akiras ric\u0302aj\u0302on de unu plia dolaro, la responda konsumo de energifontoj meznombre estas 5,9-oblo de tiu de la sep ric\u0302aj industriaj landoj, ekzemple 4,3-oblo de tiu de Usono, 7,7-oblo de tiu de Germanio kaj Francio au\u0306 11,5-oblo de tiu de Japanio."}, {"text_idx": "#001175", "text": "Malmulton kontribuas grandaj urboj ..."}, {"text_idx": "#001176", "text": "Por la c\u0302ina ekonomio ne estas evidentaj la kontribuo kaj funkcio de la tri c\u0302efaj urbegoj: Kantono, S\u0302anhajo kaj Pekino. La raporto montris, ke la proporcio de la landa malneta nacia produkto (MNP) de tiuj tri urbegoj estas respektive 1,8 %, 4,6 % kaj 2,5 % de la tuta lando. Kontraste, Nov-Jorko, Tokio, Londono kaj Seulo havas 24 %, 26 %, 22 % kaj 26 % de la sialanda MNP. Kiel pligrandigi la ekonomian forton de kelkaj grandaj urboj, estas grava konsidero por la c\u0302ina registaro."}, {"text_idx": "#001177", "text": "... kaj grandaj urbaj regionoj"}, {"text_idx": "#001178", "text": "En C\u0302inio trovig\u0302as tri grandaj urbaj regionoj: la delto de Zhujiang, la delto de Changjiang kaj la regiono de Pekino kaj Tianjin. Ankau\u0306 ilia kontribuo al la nacia ekonomio estas sur relative malalta nivelo. Lau\u0306 la raporto, dum la periodo 2002-2003 la MNP, liverita de tri usonaj grandaj urbaj regionoj (Nov-Jorko, la regiono de Los-Ang\u0302eleso kaj la regiono de la Grandaj Lagoj), konsistigis 67 % de la MNP de ilia lando. En Japanio la urbaj regionoj Tokio, Osako-Kobeo kaj Nagojo proksimig\u0302is al 70 %. En C\u0302inio la tri atingas nur 38 %."}, {"text_idx": "#001179", "text": "Kompreneble, la defioj al la c\u0302inaj urboj konsistas ne nur en la menciitaj kvin flankoj. En la urba disvolvig\u0302o tre multas urg\u0302e solvendaj problemoj. Krom mem peni serc\u0302i elirejojn por renkonti c\u0302iajn defiojn, la c\u0302ina registaro kaj g\u0302ia popolo kore esperas je granda helpo kaj rimedoj de la internacia socio."}, {"text_idx": "#001180", "text": "En C\u0302eh\u0302io, post la t.n. \u201evelura revolucio\u201d, multaj homoj kredis, ke c\u0302io evoluos en pli kaj pli bona direkto. Iuj vere ric\u0302ig\u0302is kaj ekposedis havaj\u0302on tiom grandan, ke ili ne scias kion fari per g\u0302i. Kontraste, multaj ordinaraj homoj estas seniluziigitaj. Oni atendis rapidan plibonig\u0302on, sed g\u0302i ne venis kaj ne venas. Dum jaroj oni diras \u201eni jam eksaltas de la fundo\u201d, sed la situacio nemulte s\u0302ang\u0302ig\u0302as."}, {"text_idx": "#001181", "text": "Du trionoj de la dungitoj havas mezuman monatenspezon, sed multaj restas profunde sub tiu mezumo. La senlaboreco kreskas. Nur malmultaj kredas la asertojn, ke la situacio plibonig\u0302os kaj malaltig\u0302os la entreprenaj impostoj. Onidire oni produktos pli multe kaj dungos pli da laboruloj. Sed en la merkato estas sufic\u0302e da varoj. Kiucele oni produktus pli? Nun oni kredigas al la homoj, ke la alig\u0302o al Eu\u0306ropa Unio (EU) alportos ian miraklon. C\u0302u vere?"}, {"text_idx": "#001182", "text": "Ni rigardu kiel aspektas la cetera mondo. Parolante pri tutmondig\u0302o ni vidas, ke unu el la sekvoj estas ekstrema malegaleco. Kresko de laborproduktiveco en evoluintaj landoj estas akompanata de amasa senlaboreco. Ec\u0302 la g\u0302isnunaj EU-landoj, al kiuj C\u0302eh\u0302io alig\u0302is, ne fartas bone. Oni klopodas malkonstrui socialajn rajtojn kaj leg\u0302ojn protektantajn laboriston. La salajroj malkreskas kaj la profitoj plialtig\u0302as."}, {"text_idx": "#001183", "text": "En Usono kaj en multaj landoj de okcidenta Eu\u0306ropo dau\u0306ras drasta malaltig\u0302o de minimumaj salajroj. C\u0302eh\u0302aj entreprenistoj diras, ke ili ne povas pagi ec\u0302 la minimuman monatan salajron de 7000 kronoj (en aprilo 2004: 216 eu\u0306roj). Supernaciaj kompanioj englutas niajn malgrandajn. Tio c\u0302iufoje signifas perdon de laboro, ne nur por la laboristoj sed ankau\u0306 por la gvidanta dungitaro."}, {"text_idx": "#001184", "text": "La salajraj misproporcioj estas plej grandaj en Usono kaj en Britio, la landoj kiuj unue \u201emalreguligis\u201d sian labormerkaton. Novaj laborpostenoj plejofte estig\u0302as en la servo-industrio, kie la salajroj estas plej malaltaj. En la lastaj jaroj la profitoj de firmaoj kreskas je ducifera procento kaj oni atendas pluan grandan plialtig\u0302on."}, {"text_idx": "#001185", "text": "La tutmonda evoluo ne montras ion esperindan. Lau\u0306 statistikoj pli ol unu miliardo da homoj devas vivteni sin per unu dolaro tage kaj tri miliardoj per malpli ol du dolaroj tage. Kontrau\u0306e la 225 plej ric\u0302aj homoj regas havon egalan al jara enspezo de preskau\u0306 duono (47 %) de la monda homaro. La tri plej ric\u0302aj homoj de la mondo posedas pli ol la 600 milionoj da homoj en la plej malric\u0302aj landoj."}, {"text_idx": "#001186", "text": "Dividendojn (la parton de la entreprena profito elpagatan al la akciuloj) oni povas plialtigi nur per malaltigo de kostoj, t.e. precipe per malaltigo de salajrokostoj. Oni parolas pri restrukturado kaj sveltigado, sed tio signifas maldungadon por unuj kaj malaltigadon de la salajroj por la restantaj. C\u0302i tio kau\u0306zas por laboruloj grandan psikan s\u0302arg\u0302on. La rezulto estas jena: c\u0302iam pli malgranda nombro da homoj kun malaltaj salajroj produktos pli da varoj. Ju pli malgranda nombro da homoj partoprenos en produktado, des pli granda estos la nombro de senlaboruloj. C\u0302u tiu malgranda nombro da laborantaj homoj povos vivteni la senlaborulojn? Kaj ankorau\u0306 alia interrilato: c\u0302u la ric\u0302uloj povos konsumi c\u0302ion produktatan? Kiom konsumos la malalte pagataj homoj kaj senlaboruloj? Kaj c\u0302u neeblo vendi la produktitajn varojn ne kau\u0306zos pluan maldungadon?"}, {"text_idx": "#001187", "text": "En c\u0302i tiu kunteksto menciendas la kvina ministro-konferenco de Monda Organizaj\u0302o pri Komerco (de la 10a g\u0302is la 14a de septembro 2003 en Cancu\u0301n [kanku\u0301n], Meksiko). La traktadoj malsukcesis, c\u0302ar la procedo de komerca liberigado proponita de Okcidento estas unudirekta. G\u0302i subtenas eksporton de subvenciitaj nutraj\u0302oj en la landojn de la tria mondo kaj bremsas importon en okcidentajn landojn. La terkulturistaj enspezoj en Japanio konsistas je 63 % el subvencioj, en EU je 40 %, en Usono je 23 % kaj en Kanado je 18 %. La subvencio por unu terkulturisto en Usono atingas 20 803 dolarojn kaj en EU 16 028 dolarojn. Aliflanke, terkulturisto en la tria mondo devas vivi per enspezo de 500 dolaroj jare."}, {"text_idx": "#001188", "text": "C\u0302u tiuj, kiuj grandparte posedas la planedon, komencos rezoni prudente? C\u0302u ili iom rezignos pri siaj profitoj por ebligi al la malric\u0302a plimulto dece vivi au\u0306 c\u0302u ili dau\u0306rigos en sia g\u0302isnuna politiko kaj proksimigos la mondon al la rando de abismo?"}, {"text_idx": "#001189", "text": "Pozitivaj kaj negativaj aspektoj de Dante"}, {"text_idx": "#001190", "text": "C\u0302irkau\u0306 la jaro 1293 Dante kompletigis sian verkon Vita nova, kiun li s\u0302ajne komencis, kiam li estis proksimume 18-jara, do c\u0302irkau\u0306 1283. C\u0302i tiu kurioza verko prezentas serion de nelongaj poemoj, el kiuj c\u0302iun akompanas prozaj komentoj. La karaktero de la komentoj varias inter eksplikado de la signifo de la koncerna poemo, g\u0302ia strukturo, g\u0302ia celo kaj cetere. Pli-malpli senescepte, la poemoj temas pri Beatrice, la knabino, kiun Dante unue renkontis, kiam ili ambau\u0306 ag\u0302is nau\u0306 jarojn, kaj kiu mortis 25-jarag\u0302a. Kvankam Beatrice obsedis Danten dum lia tuta vivo, ili neniam interamikig\u0302is. Lau\u0306 la poemkomentoj, s\u0302i kelkfoje salutis lin, kiam s\u0302i preterpasis lin, sed ili ne konversaciis."}, {"text_idx": "#001191", "text": "Dum sia adoleska periodo, do proksimume kiam li entreprenis la unuajn poemojn en Vita nova, Dante ankau\u0306 entreprenis novan, por tiu epoko en itallingvaj regionoj, poezian formon: vulgarlingvajn versojn rimitajn. Oni konsciu, ke g\u0302is tiam serioza poezio, en tiu kulturregiono, estis en la latina lingvo kaj, lau\u0306 la latinverka tradicio, ne uzis rimojn. Do parto de Vita nova pritraktas la kialon de tiu \u201enova\u201d poeziformo. Tre kurioze (por ni), Dante evidente supozis, ke liaj legantoj malfacile komprenos la novan poezion. Konsekvence, la komentoj por multaj el la poemoj \u201eklarigas\u201d por la leganto la signifon, kvankam por nuntempa leganto apenau\u0306 bezonatas tiaj komentoj. Tipa ekzemplo estas la poemo en sekcio 21, kiu komencig\u0302as per la linioj:"}, {"text_idx": "#001193", "text": "\u201eEn la unua [parto] mi diras kiel s\u0302i per sia povo g\u0302entiligas c\u0302ion, kion s\u0302i vidas, t.e. portas Amoron virtuale, kie li ne estas; en la dua mi diras kiel s\u0302i aktualigas Amoron en la koro de tiuj, kiujn s\u0302i vidas; en la tria mi diras kion s\u0302i produktas en la koroj per sia povo. La dua komencig\u0302as c\u0302i tie: l' atenton; la tria c\u0302i tie: tremigas ...\u201d"}, {"text_idx": "#001194", "text": "La tradukinto, eble prave, eble ne, transskribis la italan vorton amore per la esperanta vorto \u201eamoro\u201d. Tio povas misgvidi la leganton, c\u0302ar \u201eamoro\u201d en Esperanto signifas \u201ela tuton de la voluptocelaj seksaj agoj\u201d (NPIV); kaj la nomo Amoro estas \u201edio de la amoro\u201d (PIV/NPIV). Sed c\u0302u Dante vere celis priparoli nur \u201evoluptocelajn seksajn agojn\u201d? Evidente ne, lau\u0306 tio, kion li diras pri Amoro kaj ties karaktero kaj influo."}, {"text_idx": "#001195", "text": "Ankau\u0306 eble misgvidas la leganton la adjektivo \u201eg\u0302entilega\u201d, uzata nur pri Beatrice, por traduki la italan vorton gentilissima. Mi diras eble, c\u0302ar mi ne certas pri la signifo de tiu vorto en la 13a-jarcenta itala lingvo. Sed la esperanta vorto malfacile sidas en la kadro de la diraj\u0302oj pri Beatrice, kie iu senco simila al tiu de \u201enobla\u201d, au\u0306 eble \u201ebelega\u201d au\u0306 ec\u0302 \u201ealloga\u201d (?), pli kongruas kun la kuntekstoj."}, {"text_idx": "#001197", "text": "1. Dante en multaj, eble c\u0302iuj, el la poemoj esprimas la konatan adoleskan preskau\u0306diigon, kiun ni kutime trovas c\u0302e tiuag\u0302aj geknaboj, kiam ili pensas pri sia efemere, sed intense, amata apenau\u0306-konata allogulo; sed tiu adoleska amfantaziemo plu obsedas lin dum lia tuta posta vivo."}, {"text_idx": "#001198", "text": "2. Li celas krei novan, por lia kulturo, poeziformon, kaj li uzas la poemojn kiel modelojn. Ni legas en liaj prozaj tekstoj, ke liaj ampoemoj tiom imponis al aliaj personoj en la regiono, ke ili mendis de li ampoemojn por sia propra uzado. Por sia celo farig\u0302i fama, kvazau\u0306 senmorta poeto, li utiligis siajn poemojn kiel pruvtekstojn (interesas, ke lia celo sukcesis)."}, {"text_idx": "#001199", "text": "Domag\u0302e, Dante tro sukcesis. Lia \u201eseriozcela\u201d poezia formo enkag\u0302igis la tutan poezion postan en la okcidenta mondo, tiel ke g\u0302is nun ni ne kapablis sukcese forskui la rigorajn c\u0302enojn de lia metodo. Estas kvazau\u0306 la muzikaj\u0302oj de Bach tiom influus, ke neniu muzikkonstrua stilo poste ekzistus, nek akirus publikon. La rezulto estas, ke la nuntempa poezio estas ligita per c\u0302enoj, kiuj postulas severe limigitajn rimskemojn kaj severe rigorajn metrikosistemojn. Jes ja, Stalin malaprobis la muzikon de S\u0302ostakovic\u0302, c\u0302ar c\u0302i tiu komponis verkojn ne facile fajfeblajn au\u0306 zumeblajn de la g\u0302enerala popolo. Kaj estas vere, ke granda parto de la popolaro de la okcidenta mondo neniam progresis preter aprezo de Mozart. Sed c\u0302u nia muzika mondo estus pli bona, se neniam estus popularigitaj la verkoj de Beethoven, Berlioz, Sibelius, S\u0302ostakovic\u0302, Ravel, Mahler, Prokofjev kaj ilia sennombra komponstilidaro? Kial do nia poezio ec\u0302 nun, 700 jarojn post Dante, tamen restas c\u0302e la nivelo, konigita de li?"}, {"text_idx": "#001200", "text": "S\u0302ajnas, ke la poeziarto okcidenta tute stagnas ekde liaj kvazau\u0306preskriboj. Rigora rimado, nau\u0306ze ritma kaj diverskategoria metrikado farig\u0302is la normo por nia poezio, literaturskoloj formis kaj instruas siajn rigorajn kategoriojn. La rezulto estas, ke la poemoj de Vita nova povus egale facile esti nur j\u0302us verkitaj, kaj aklamitaj kaj admirataj. Ne povas esti bone por artformo, ke g\u0302i restas en la kadroj de 13a-jarcenta \u201enova formo\u201d. Nuntempe verkita muzikaj\u0302o, pentraj\u0302o, romano estus mokata, se g\u0302i estus verkita lau\u0306 la 13a-jarcentaj normoj. Kial do nia poeziado tiom stagne restas mezepokema?"}, {"text_idx": "#001201", "text": "La katenojn de la danteeca sistemo sufic\u0302e kapable transdonis la tradukinto de la poemoj en c\u0302i tiu libro, tiel ke la linioj ne tro suferis pro vorttordig\u0302o au\u0306 vortordotordig\u0302o (malsimile al la multe pli kompleksa tekstaro de Purgatorio, tradukita de la sama persono). Eble tiukau\u0306ze, la iom banala adoleskeca pensaro de Dante en c\u0302i tiuj poemoj tiom frapas la nuntempan leganton, c\u0302ar ilia signifo estas tiom evidenta."}, {"text_idx": "#001202", "text": "Miaj komentoj, tamen, nepre ne signifas, ke mi kondamnas la verkon. Tute male, g\u0302i estas tre bone tradukita, tre bone eldonita kaj havas tre indan lokon sur (1) la bretaro de homoj, amantaj la poezion de Dante, kaj sur (2) la bretaro de homoj, kiujn interesas la historio de la eu\u0306ropa literaturo."}, {"text_idx": "#001204", "text": "La milito en Bosnio, komencig\u0302inta en 1991, kau\u0306zis tragediojn al centmiloj da homoj. Unu el ili estas Aleksander Kukic\u0301, nun 39-jarag\u0302a viro, kiu finstudis en Sarajevo en la akademio de belaj artoj. Perdinte la patrinon kaj la gefratojn, li fug\u0302is al Albanio, en kies c\u0302efurbo Tirano li restas jam de 13 jaroj. Komence li faris c\u0302iaspecan simplan laboron, jen en bakejo, jen en picejo, jen vendante surstrate uzitajn vestojn kaj s\u0302uojn. Li eklog\u0302is kaj plu log\u0302as en neuzata kamiono c\u0302e granda infanludejo sude de la c\u0302efurbo. Kutime li prizorgas la ludejon kaj esperas trovi pli bone pagatan kaj dignan laboron \u2013 eventuale log\u0302ejon. J\u0302urnalistoj de privata televida kanalo intervjuis lin: lia sorto memorigas, ke la sekvoj de la militoj en eksa Jugoslavio ankorau\u0306 ne malaperis."}, {"text_idx": "#001205", "text": "Leginte la artikolon pri la brita BBC-filmisto kaj polico de Litovio (MONATO 2003/12, p. 21), mi nur havas unu, ne du, naivajn demandojn por starigi:"}, {"text_idx": "#001206", "text": "1) Se litova televida filmisto estus sin direktinta al la polico en Britio, c\u0302u li povus komprenigi sin de g\u0302i c\u0302e la telefono? C\u0302u li tuj trovus interpretiston en la policejo, kiu komprenus la litovan kaj tradukus lian plendon, au\u0306 c\u0302u li perdus multe da tempo, au\u0306 eble tute neniam sukcesus komprenigi sin?"}, {"text_idx": "#001207", "text": "2) Se tiu c\u0302i televidofilmisto iam ektrovus sin maldungita, en la plej kruela mizero, kaj almozpetante en brita urbo, kion li preferus: ke la homoj donu al li iom, au\u0306 ke ili voku la policon dirante: \u201eTiu g\u0302enas min, li tau\u0306zas mian kvieton, c\u0302u li ne povas mortac\u0302i silente sen g\u0302eni la aliajn, mankatenu lin, ke li lasu min trankvile?\u201d Imagu vin momente en lia loko?"}, {"text_idx": "#001208", "text": "Traleginte la decembran numeron de MONATO, mi volas gratuli al vi pro la bonega magazino. Aprobe mi pritaksas la kreskantan nombron de koloraj pag\u0302oj, kio faras la magazinon tre alloga ne nur lau\u0306enhave, sed ankau\u0306 lau\u0306aspekte."}, {"text_idx": "#001209", "text": "La enhavo de la numero estas tre interesa kaj abunda. Mi tre s\u0302atas la ampleksan artikolon pri la sud-franca departemento Aude. Tamen iom s\u0302okis min la teksto \u201eNi neniam konos la veron\u201d, en kiu la au\u0306toro esprimas siajn dubojn pri la disvastigitaj sciigoj pri la terorago kontrau\u0306 Usono la 11an de septembro 2001. S\u0302ajnas, ke li havas informojn, kiujn la usonaj sekretaj servoj ne konas; li do devus disponigi ilin. Ankau\u0306 la lasta alineo de la artikolo \u201eMaldiligenta polico\u201d montras, kiom hontinde estas, se iu en la komenco de la 21a jarcento ankorau\u0306 ne posedas la anglan lingvon. Au\u0306 eble la brita filmisto, ofte pasiganta siajn feriojn en Litovio, povis jam ellerni la litovan lingvon."}, {"text_idx": "#001210", "text": "Estas bone, ke, c\u0302ar Esperanto estas parto de la monda kulturo, ankau\u0306 g\u0302i trovas en MONATO sian lokon. Temas precipe pri recenzoj de esperantlingvaj verkoj. Sed aparte mi mencius la novan franclingvan verkon pri la Fundamento de Esperanto, c\u0302ar temas pri vere bona, moderna kaj tre utila eldono de la baza verko de Esperanto, kiun devus posedi c\u0302iu esperantisto, sed precipe komencanto. Vere restas envii al franclingvanoj, kaj ankau\u0306 al ruslingvanoj, pro tiu c\u0302i nova eldono. Kaj estas tre bone, ke MONATO tiun c\u0302i recenzon aperigis."}, {"text_idx": "#001211", "text": "Pro la strec\u0302ita rilato inter Israelo kaj Eu\u0306ropa Unio (EU) kaj pro kreskanta antisemitismo en Eu\u0306ropo pluraj judaj premgrupoj malfermis reprezentejojn en Bruselo."}, {"text_idx": "#001212", "text": "Simone Rodan, la g\u0302enerala sekretario de Med Bridge, ne-registara organizaj\u0302o (NRO), kiu inau\u0306guris oficejon en Bruselo, diris: \u201eNi volas, ke eu\u0306ropanoj pli bone komprenu la kompleksecon de Proksima Oriento.\u201d Med Bridge ne perceptas sin pura por-israela lobigrupo, sed volas unuavice fortigi c\u0302iujn demokratajn poziciojn en la regiono."}, {"text_idx": "#001213", "text": "La unua granda iniciato de Med Bridge nomig\u0302is Momento por paco. Dum oktobro 2003 alvenis 160 parlamentanoj el 27 eu\u0306ropaj s\u0302tatoj en Proksima Oriento kaj renkontig\u0302is kun la jordana reg\u0302o Abdullah, israela c\u0302efministro Sharon kaj palestinaj au\u0306toritatoj. \u201eTio estis klasika edukvojag\u0302o, dum kiu multaj temoj estis diskutataj kaj informoj inters\u0302ang\u0302ataj\u201d, klarigas s-ino Rodan."}, {"text_idx": "#001214", "text": "G\u0302is antau\u0306 du jaroj ne ekzistis unu lobia reprezentejo en Bruselo, kiu engag\u0302ig\u0302is por judaj au\u0306 israelaj interesoj. Tamen krom Med Bridge ekaktivis en Bruselo Europe Near-East Forum (ENF) kaj American Jewish Committee (AJC). La lobia laboro enhavas unuavice kontaktojn kun eu\u0306ropaj kaj naciaj parlamentanoj, sed ankau\u0306 kun la gazetaro, kun EU-institucioj, NRO-j kaj ambasadoj. La iloj estas vojag\u0302oj, fakdiskutoj, seminarioj kaj eldonaj\u0302oj \u2013 la samaj lobi- kaj inform-metodoj, kiujn aplikas ankau\u0306 aliaj reprezentejoj en Bruselo \u2013 nur la temaro estas nova."}, {"text_idx": "#001215", "text": "Eu\u0306ropskala enketo montris antau\u0306 nelonge, ke antisemitaj tendencoj kreskas en Eu\u0306ropo. Malgrau\u0306 pliig\u0302anta antipatio kontrau\u0306 eu\u0306ropaj judoj, Eu\u0306ropo mem ne estas antisemita. Oni nenion dramigu, sed trankvile alfrontu la dang\u0302eron, c\u0302ar multaj judoj serioze pripensas, c\u0302u ili ankorau\u0306 povas resti en Eu\u0306ropo, opinias Jason Isaacson, la g\u0302enerala direktoro de AJC."}, {"text_idx": "#001216", "text": "Willi Go\u0308rlach, la estro de la israel-delegacio de la eu\u0306ropa parlamento kaj unu el la plej gravaj partneroj por la juda lobiagado en Bruselo, pozitive prijug\u0302as la laboron de judaj grupoj en Bruselo. La rilato inter EU kaj Israelo c\u0302iam estis speciala kaj ne ekzistas alternativo al pli forta kunlaboro, pledas Go\u0308rlach."}, {"text_idx": "#001217", "text": "Isaacson esperas, ke lia reprezentejo farig\u0302os respektata voc\u0302o en la transatlantika dialogo kaj kontribuas al paco en Proksima Oriento. Ankau\u0306 s-ino Rodan g\u0302ojas pri la unuaj rezultoj: \u201eLa partoprenintoj de nia vojag\u0302o estas dankaj, c\u0302ar 70 % de ili antau\u0306e ne estis en la regiono. Nun ili disponas pri pli bonaj informoj kaj povas pli bone ordigi faktojn.\u201d"}, {"text_idx": "#001218", "text": "La 25an de aprilo au\u0306stroj voc\u0302donis por elekti novan s\u0302tatprezidanton. Venkis la socialdemokrata parlamenta vicprezidanto Heinz Fischer [hajnc fis\u0302a], kiu ricevis 52 % de la balotoj. La dua kandidato estis la ministrino pri eksteraj aferoj, Benita Ferrero-Waldner [valdna] (48 %). Fischer naskig\u0302is en 1938 en la urbo Graz [grac]. Li studis juron kaj kiel parlamentano farig\u0302is estro de la socialisma frakcio."}, {"text_idx": "#001219", "text": "Nova fenomeno en Bruselo: membroj de la Eu\u0306ropa Komisiono forlasis siajn bone salajratajn postenojn kaj reiris hejmen. C\u0302io komencig\u0302is, kiam la greka komisionanino Anna Diamantopulu, respondeca pri sociaj aferoj kaj dungado, en februaro demisiis por estri la socialistan liston dum la greka balotado en marto. Movo, kiu politike ne indis: s\u0302ia partio malvenkis en la balotado. Sekve s\u0302ia posteulo c\u0302e la komisiono estas konservativulo."}, {"text_idx": "#001220", "text": "Simile, sed dotita de pli prestig\u0302a posteno, Pedro Solbes, hispana komisionano pri ekonomio kaj valutaj aferoj, forlasis Bruselon por transpreni novan postenon kiel hispana ministro pri financo. La kondic\u0302on \u2013 gajni la naciajn elektojn \u2013 lia socialdemokrata partio plenumis marte. Samtempe suden foriris alia komisiona pezulo, la franco Michel Barnier [mis\u0302e\u0301l barnje\u0301], respondeca pri regiona politiko: franca s\u0302tatprezidanto Jacques Chirac [j\u0302ak s\u0302ira\u0301k] lin nepre volis kiel novan ministron pri eksterlandaj aferoj. Vokita, foririnta."}, {"text_idx": "#001221", "text": "La lasta, kiu foriris, estas la finno Erkki Liikanen [li\u0301ikanen], nomita prezidanto de la nacia finna banko. G\u0302is nun li okupig\u0302is en la komisiono pri industrio kaj informsocio kaj membris en la organo ekde 1995."}, {"text_idx": "#001222", "text": "Supozeble Liikanen ne estos la lasta, kiu favore al bona nacia posteno forlasos Bruselon. Konfrontite kun baldau\u0306a fino de la mandatperiodo, c\u0302iu devas nun provi prefere poziciig\u0302i. Pro tio oni supozas, ke pluraj komisionanoj post la eu\u0306ropaj balotoj en junio forlasos la komisionon."}, {"text_idx": "#001223", "text": "Ec\u0302 pri la estro de la komisiono jam de monatoj cirkulas onidiroj, ke li ne restos g\u0302is la fino de la mandatperiodo. Siaflanke Romano Prodi certigas, ke li restos g\u0302is la fino. Tamen li jam nun aktive au\u0306digas sian voc\u0302on en la itala politiko \u2013 por multaj, kaj c\u0302efe por tiuj, kiuj subtenas la italan c\u0302efministron Silvio Berlusconi [silvjo berluskoni], Prodi tro enmiksig\u0302as en nacian politikon rigarde al la neu\u0306trala pozicio, kiun komisionano ludu. Estas jam decidite, ke Prodi post sia rea transalpig\u0302o farig\u0302os estro de la opozicia maldekstra bloko."}, {"text_idx": "#001224", "text": "Tia amasa demisio ne fortigas la rolon de la komisiono. La turbulaj\u0302oj okazas en grava periodo, kiam nepras sukcese trakti novan sesjaran EU-bug\u0302eton ekde 2007, la alig\u0302peton de Turkio al EU, la EU-konstitucion kaj la sekvojn de la plivastigo."}, {"text_idx": "#001225", "text": "Aldone al la g\u0302enerala ne-restemo de komisionanoj, la 1an de majo dek novaj komisionanoj el la novaj membros\u0302tatoj eksidis c\u0302irkau\u0306 la komisiona tablo en Bruselo. Ili ne havos proprajn respondecojn sed akompanos jamajn komisionanojn por eklerni la sistemon. La nova komisiono ekoficos la 1an de novembro."}, {"text_idx": "#001226", "text": "Parizo komunikis la novaj\u0302on: la centro de la pli larg\u0302a Eu\u0306ropa Unio trovig\u0302as en la germana montaro Westerwald c\u0302e la vilag\u0302o Kleinmaischeid, 20 km norde de Koblenz en la germana federacia s\u0302tato Rheinland-Pfalz [rajnlant falc]. Kleinmaischeid [klajnmajs\u0302ajt] estas vers\u0302ajne tipa germana vilag\u0302o kun multe da arbaro kaj verdaj\u0302o en monteteca c\u0302irkau\u0306aj\u0302o, kies urbestro havas grandajn planojn: festo certigu, ke c\u0302iu eksciu pri la signifo de la vilag\u0302o."}, {"text_idx": "#001227", "text": "Sed kie estas la centro de la centro? La urbestro akompanis j\u0302urnalistojn al arbaro. Oni devis preteriri kradrostbudon kaj etan infanludejon. Subite la urbestro haltis kaj montris arbon, kie lau\u0306 lia mapo estas la magia punkto, kiu popularigos Kleinmaischeid."}, {"text_idx": "#001228", "text": "Kleinmaischeid anstatau\u0306as la komunumon Viroinval en Belgio, kiu dum dek jaroj estis la geografia centro de Eu\u0306ropa Unio. Cetere la centro de fizika Eu\u0306ropo, de Atlantiko g\u0302is Uralo, situas proksime al Vilniuso en Litovio. Kie trovig\u0302as la centro de la mondo, ankorau\u0306 ne estas fiksita."}, {"text_idx": "#001229", "text": "Konstitucio \u2013 c\u0302u la civitanoj decidu?"}, {"text_idx": "#001230", "text": "Baldau\u0306 la EU-membros\u0302tatoj devos interkonsenti pri la teksto de konstitucio, kiu sintezu la regularojn kaj traktatojn de la unio kaj igu g\u0302in pli agokapabla. La konstitucion ratifu c\u0302iuj membros\u0302tatoj."}, {"text_idx": "#001231", "text": "Sed c\u0302u tiu ratifo okazu per parlamenta decido au\u0306 popola referendumo? Tio estas la demando, kiun ekstarigis la brita c\u0302efministro Tony Blair [teu\u0306ni blea] per sia decido voc\u0302donigi la britan popolon pri la EU-konstitucio. Aktualaj enketoj ne antau\u0306vidas plimulton de britoj, kiu poros la konstitucion."}, {"text_idx": "#001232", "text": "Dum Irlando kaj Danio tradicie demandas siajn civitanojn pri c\u0302iuj grandaj EU-temoj, Britio ne kutimas je tiu proceduro (krom unufoje meze de la 70aj jaroj). La decido de Blair estis mezgranda bombo, kiu eksplodis en printempa Bruselo alfrontanta plilarg\u0302igon kaj eu\u0306ropajn balotojn."}, {"text_idx": "#001233", "text": "La motivoj de Blair estas neklaraj. Estas konate, ke la brita registaro planas referendumon pri la enkonduko de la eu\u0306ro. Altranga eu\u0306ropa parlamentano ne felic\u0302as pri la decido de Blair: \u201eDecidi referendumon sen averti siajn eu\u0306ropajn kolegojn estas fiaj\u0302o. Vers\u0302ajne Tony volas ankorau\u0306 iomete marc\u0302andi por poste povi sin prezenti al sia popolo kiel savanto de la britaj interesoj kaj tiamaniere certigi, ke ili voc\u0302donos por la konstitucio, se ili jam tutcerte neos la enkondukon de la eu\u0306ro.\u201d Tiamaniere Blair gajnus almenau\u0306 unu plebisciton."}, {"text_idx": "#001234", "text": "Blair mem klarigis, ke li volas porti Brition en la koron de Eu\u0306ropo por kontrau\u0306stari la eu\u0306roposkeptikismon en sia lando. Tamen li embarasis siajn kontinentajn kolegojn, c\u0302ar nun subtenantoj de rekta demokratio ekdiskutigis en pluraj s\u0302tatoj referendumon pri la konstitucio. Nederlando, Hispanio kaj Luksemburgo vers\u0302ajne voc\u0302donigos siajn civitanojn. En Pollando kaj Francio ekis vigla disputo. Ankau\u0306 en Germanio kelkaj politikistoj levis tiun c\u0302i demandon, sed ne estas referenduma tradicio en la plej granda EU-s\u0302tato. Se oni demandus la civitanojn, c\u0302u ili s\u0302atus mem decidi pri la konstitucio, la rezulto estus tute klara: en Francio kaj Germanio ekzemple c\u0302irkau\u0306 75 % favorus popolan decidon."}, {"text_idx": "#001235", "text": "Se nova EU-traktato estos akceptita dum junio, c\u0302iuj 25 membroj havos du jarojn por ratifi, antau\u0306 ol la konstitucio povos ekvalidi. Sed EU lasis manovroeblojn: brita neo ne au\u0306tomate signifus entombigon de la ambicia konstitucia projekto, c\u0302ar la EU-gvidantoj permesas al si mem liberecon interkonsentig\u0302i, se maksimume kvin membros\u0302tatoj rifuzos la konstitucion. Vers\u0302ajne tiam estos duaj voc\u0302donoj au\u0306 novaj interkonsentoj. Intertempe restas valida la nuna EU-traktato de Nico."}, {"text_idx": "#001236", "text": "Kadre de la c\u0302i-jara irlanda prezidanteco de Eu\u0306ropa Unio estas arang\u0302itaj pluraj konferencoj en la Verda Insulo. Unu \u2013 neformala kunveno de ministroj pri eksterlandaj aferoj \u2013 okazis en Tullamore [tulamo\u0301r] (irlandlingve: Tulach Mho\u0301r), agrabla sed nek eminenta nek speciale interesa kampara urbeto en meza Irlando. Tie tamen log\u0302as Brian Cowen [brajan kau\u0306n], la respondeca irlanda ministro."}, {"text_idx": "#001237", "text": "La konferencejo estis proprietaj\u0302o de loka entreprenisto kaj membro de la urba konsilantaro, kiu fidele apogas la majoritatan politikan partion Fianna Fa\u0301il (\u201ebatalantoj de l' destino\u201d). Kvankam unu el du modernaj hoteloj en Tullamore, g\u0302i ne estas aparte luksa lau\u0306 internaciaj kriterioj. Kurioze, en la sama semajnfino kiel la EU-evento, okazis kunveno de la irlanda verdula (ekologia) partio \u2013 ne en hotelo, sed en bele konservita 18a-jarcenta kastelo. Do iasence la kunveno de eta politika partio pli imponis ol tiu de EU-ministraro."}, {"text_idx": "#001238", "text": "Neniam en la historio de Tullamore vidig\u0302is tiom da febraj preparoj kaj rimedoj kontrau\u0306 eblaj atencoj. Stratoj estis baritaj, butikoj apud la hotelo fermitaj, c\u0302ie videblis policanoj, kaj la kutima stabo de la hotelo estis anstatau\u0306ita de aparte elektita dungitaro. Trans la strato antau\u0306 la hotelo estis konstruita provizora ponto por ligi tiun kun kontrau\u0306a sportkampo, kie trovig\u0302is tendara vilag\u0302o por 350 j\u0302urnalistoj kaj ilia ekipaj\u0302o."}, {"text_idx": "#001239", "text": "Urbanoj, kiuj intencis partopreni la konferencon de la verda partio, devis c\u0302irkau\u0306iri la urbon por atingi la kastelon. Tullamore aspektis kvazau\u0306 sub milita regado, kvankam la etoso estis pli amikeca ol timiga, kaj la policanoj estis bonhumoraj. Malgrau\u0306 la g\u0302eno, log\u0302antoj sentis sin fieraj, ke tiel grava konferenco okazis en ilia urbo. C\u0302ie vidig\u0302is la blua EU-flago kaj tiuj de membro- kaj kandidato-s\u0302tatoj. En butikoj oni s\u0302ilde bonvenigis ministrojn kaj j\u0302urnalistojn, dum en trinkejoj kaj hoteloj okazis koncertoj por celebri la okazon."}, {"text_idx": "#001240", "text": "La lasta \u201einternacia\u201d konferenco en Tullamore estis kunveno de irlandaj esperantistoj okazinta antau\u0306 pli ol jardeko."}, {"text_idx": "#001241", "text": "Anig\u0302ante al Eu\u0306ropa Unio (EU), Litovio volis notig\u0302i kiel la plej luma lando inter la novaj EU-anoj. Rezulte estis speciale preparitaj lumj\u0302etiloj, estis lumigitaj stratoj kaj konstruaj\u0302oj kaj brulis fajroj. Kiam litovoj lumigis siajn lampetojn, la usona satelito F15 dum kvin minutoj fotis Litovion el la kosmo. La satelito flugis 830 km super la tero kaj fotis 3000 km larg\u0302an regionon."}, {"text_idx": "#001242", "text": "Aparte aktivis gejunuloj, kiuj iniciatis diversajn fajrofestojn. Kamparano, por pli klare lumigi la landon, intence ekbruligis sian fojnejon. Du fotojn, faritajn antau\u0306 kaj dum la lumigado, analizos litova fizika instituto por konstati, c\u0302u rekorde oni tiel lumigis la landon."}, {"text_idx": "#001243", "text": "Nova skulptaj\u0302o simbolas novan epokon en Eu\u0306ropo, kiam la 1an de majo anig\u0302is dek novaj membroj al Eu\u0306ropa Unio. La skulptaj\u0302o situas en la mezo de Eu\u0306ropo, nur 50 m for de malnova s\u0302tono kun enskribaj\u0302o \u201eGeografia centro de Eu\u0306ropo\u201d, 26 km for de Vilnius, la c\u0302efurbo de Litovio."}, {"text_idx": "#001244", "text": "Nun turistoj, vizitantaj la centron de la mondparto, povas vidi la pli ol sep metrojn altan granitan kolonon kun krono montranta la 12 EU-stelojn. Ili ricevos ateston pri sia vizito al tiu c\u0302i grava loko. La geografia centro de Eu\u0306ropo estis fiksita en 1990 de la nacia geografia instituto de Francio."}, {"text_idx": "#001245", "text": "Komence de aprilo en Moskvo okazis traktadoj inter la rusa prezidanto Putin, la germana kanceliero Schro\u0308der [s\u0302reder] kaj la franca prezidanto Chirac [s\u0302ira\u0301k]. Tiuj traktadoj okazis, kiam nacie kaj internacie regis nestabileco. Multig\u0302is problemoj en Irako kaj en Proksima Oriento; la usona Balkan-politiko malsukcesis kaj en Germanio preskau\u0306 duonmiliono da laboristoj manifestaciis kontrau\u0306 la forigo de socialaj avantag\u0302oj."}, {"text_idx": "#001246", "text": "Rusio, Germanio kaj Francio subtenas Unuig\u0302intajn Naciojn kaj ties rolon i.a. en Irako. Ili argumentas, ke necesas transdoni suverenecon al irakanoj. Rilate terorismon, ili komprenas la bezonon pri kunlaboro inter eu\u0306ropaj s\u0302tatoj kaj pri longdau\u0306ra solvo de kau\u0306zoj kaj fontoj de terorismo, nome socialaj problemoj, malric\u0302o kaj mankoj c\u0302iuspecaj."}, {"text_idx": "#001247", "text": "Putin kaj Schro\u0308der konsentis, ke inter la du s\u0302tatoj ekzistas favoraj kondic\u0302oj por ankorau\u0306 pli vasta ekonomia kunlaboro. Nepras vigligi la germanan ekonomion per grandaj mendoj: la merkato rusa tion ebligos kaj jam tiucele laboras komisiono. Tamen ne nur Germanio sed ankau\u0306 Francio helpos al Rusio per komercaj kaj aliaj arang\u0302oj, kiuj certagrade kompensos al Rusio la perdojn, kiujn g\u0302i suferos pro la disvastigo de Eu\u0306ropa Unio. Ambau\u0306 s\u0302tatoj helpos Rusion farig\u0302i membro de la Monda Organizaj\u0302o pri Komerco."}, {"text_idx": "#001248", "text": "Ankau\u0306 la rilatoj inter Rusio kaj Francio tre gravas. Chirac atentigis, ke eventuale ekzistos ebloj kunlabori rilate novgeneraciajn nukleajn armilojn, ankau\u0306 rilate kosmo-esplorojn. Respondis Putin: \u201eLa fakto, ke ni konsideras konatigi al niaj francaj partneroj projektojn, atestas pri la grado de travideblo kaj malfermemo de Rusio koncerne sekurecon\u201d."}, {"text_idx": "#001249", "text": "Montrig\u0302is, ke Rusio estos nemalhavebla forto en tuteu\u0306ropaj aferoj kunlige kun c\u0302efaj mondaj eventoj kaj evoluoj. La traktadoj en Moskvo inter Rusio, Germanio kaj Francio tion konfirmas."}, {"text_idx": "#001250", "text": "Jen mi denove, post la komputila katastrofo, kiu trafis min. Kiel en la antau\u0306a numero c\u0302i-loke informis Paul Peeraerts, fia vermo Sasser penetris en mian komputilon, perturbis c\u0302ion kaj kau\u0306zis damag\u0302ojn, tiel ke dum multaj tagoj mi ne povis normale uzi g\u0302in."}, {"text_idx": "#001251", "text": "Kio okazis? En januaro mi ac\u0302etis novan komputilon, c\u0302ar la malnova komencis kadukig\u0302i. En g\u0302i mi havis Vindozon 95, la nova disponas pri versio XP. Unuavide la diferenco ne estas granda, sed ho ve! En la nova versio mia preferata tekstoprogramo C\u0302apelilo misfunkcias; ankau\u0306 mia enpag\u0302ig-programo ne laboras glate. Ambau\u0306 estas produktoj ne de Mikrosofto; c\u0302u eble la nova Vindozo enhavas ion, kio g\u0302enas ilin, kaj la preskau\u0306-monopolisto Mikrosofto tiel volas devigi min ac\u0302eti ties proprajn programojn? Neniu g\u0302is nun povis klarigi al mi la aferon. Mi (kaj aliaj) perdis multan tempon, por iel-tiel tamen arang\u0302i c\u0302ion necesan."}, {"text_idx": "#001253", "text": "Alia surprizo c\u0302i-kampa atendis min, kiam mi instalis novan retservon, T-Online: tiu, lau\u0306 propra indiko, plej granda provizanto en Germanio, ne disponigas la jam de multaj jaroj uzatan Unikodon (kiu havas diakritajn signojn de c\u0302iuj lingvoj, inkluzive de Esperanto). Mi ne kredis miajn okulojn, kiam mi konstatis tion. Kaj plian fojon mi g\u0302emis pri la \u201ebela komputila mondo\u201d. (Intertempe ni forigis ankau\u0306 tiun mankon.)"}, {"text_idx": "#001255", "text": "Antau\u0306 nelonge en Ateno, Grekio, hejmo de la c\u0302i-jaraj Olimpikoj, okazis eksplodo. Tio multe pensigis la gastigantan landon de la 2008aj ludoj, C\u0302inio. Tamen fakte kontrau\u0306terorisma planado jam pli frue komencig\u0302is en Pekino."}, {"text_idx": "#001256", "text": "La c\u0302ina registaro scias, ke, kvankam kontrau\u0306terorismaj ekipaj\u0302oj ankorau\u0306 ne estas la plej avangardaj en la mondo, tamen la ekzistantaj sistemoj sufic\u0302as por trakti c\u0302iujn eventualajn atakojn. Menciindas, ke en C\u0302inio geografiaj kaj ec\u0302 politikaj faktoroj ne tiel komplikig\u0302as kiel en Eu\u0306ropo. Krom la mara defendlimo en orienta C\u0302inio, trovig\u0302as okcidente la \u201enatura s\u0302irmilo\u201d, nome la altebenaj\u0302o Qinghai-Tibeta, kiu malpezigas la riskon de internaj atencoj. Tial la kontrau\u0306terorisma agado de Pekino malpli grandas ol tiu de Ateno."}, {"text_idx": "#001257", "text": "Cetere, post la novjorka atenco la 11an de septembro, la au\u0306toritata instanco de Pekino fondis departementon pri kontrau\u0306terorismo sub la ministrejo pri publika sekureco. La pekina polico, respondeca pri gardado okaze de la 2008aj ludoj, jam pasintjare preparis kompletan kontrau\u0306terorisman planon: antau\u0306vidata estas sturmtruparo kapabla efike batali kontrau\u0306 teroristoj."}, {"text_idx": "#001258", "text": "Kalkulite estas, ke oni bezonos por sekureco 82 500 homojn, inkluzive de 40 000 ordinaraj policanoj, 27 500 armitaj policanoj kaj 10 000 \u201efortikuloj\u201d, kiuj gardos gravulojn, sportistojn kaj ceterajn spektantojn. Krome estos konstruita apud la olimpika sportejo aerodromo por helikopteroj uzotaj urg\u0302- au\u0306 krizokaze."}, {"text_idx": "#001259", "text": "Legante la amaskomunikilojn, mi havas la impreson, ke la popolo de Eu\u0306ropa Unio (EU) celas konstrui novan turon de Babelo. C\u0302i-jare, dum la EU-prezidanteco de Irlando, okazis en tiu lando serio da konferencoj de ministroj kaj aliaj respondeculoj de la unio. C\u0302e tia kunveno pri la projektata Carta Magna (Granda c\u0302arto) reprezentanto de la hispana registaro prezentis peton, ke la tiel nomataj \u201ekunoficialaj\u201d lingvoj \u2013 t.e. la regionaj lingvoj, agnoskitaj kiel oficialaj \u2013 ricevu de EU apartan rekonon. Temas specife pri la kataluna, la eu\u0306ska kaj la galega. Oni petis, ke la estonta konstitucio de la unio estu tradukita en tiujn lingvojn kaj ke la civitanoj havu la rajton komunikig\u0302i kun EU-instancoj kaj ricevi respondon en siaj idiomoj. La peto estu aplikebla ne nur al la regionaj lingvoj de Hispanio, sed ankau\u0306 al etnaj kaj minoritataj idiomoj, parolataj en la teritorio de aliaj membro-s\u0302tatoj, ekzemple en Francio kaj Estonio."}, {"text_idx": "#001260", "text": "Lau\u0306 la statuto de EU, la civitanoj rajtas, en siaj rilatoj kun EU-instancoj, uzi iun ajn el la aktualaj 20 oficialaj laborlingvoj, t.e. la germana, franca, angla, itala, hispana, pola, nederlanda, greka, portugala, c\u0302eh\u0302a, hungara, sveda, slovaka, dana, finna, litova, latva, slovena, estona kaj malta. La hispana registaro proponas, ke aldonig\u0302u al tiu listo paragrafo, permesanta uzadon de \u201eiu ajn lingvo, kiun c\u0302iu membro-s\u0302tato determinu inter tiuj, kiuj g\u0302uas oficialan rekonon en g\u0302ia tuta teritorio au\u0306 en parto de g\u0302i\u201d."}, {"text_idx": "#001261", "text": "Tamen, ne nur la hispana registaro aspiras al rekono de tiaj lingvoj. Granda premgrupo en Irlando, la tiel nomata Forumo, postulas, ke la irlandgaela, lau\u0306konstitucie la unua oficiala lingvo de la respubliko, estu akceptita kiel laborlingvo de la unio. G\u0302is nun la irlanda registaro ne insistis pri tio, sed kontentig\u0302is per la agnosko de nur la dua oficiala lingvo de la s\u0302tato, nome la angla."}, {"text_idx": "#001262", "text": "En Skotlando, kiu havas, krom la angla, du indig\u0302enajn lingvojn: la gaelan (parencon de la irlanda) kaj la malaltejan skotan (antau\u0306e nomatan \u201eskotangla\u201d), pli kaj pli da homoj deziras, ke tiuj idiomoj estu oficiale agnoskitaj. Skotaj respublikanoj, kiuj deziras, ke ilia lando estu sendependa membro-s\u0302tato de EU, vers\u0302ajne postulos, ke la skotgaela kaj skota ig\u0302u oficialaj laborlingvoj."}, {"text_idx": "#001263", "text": "Oni povas imagi, ke la parolantoj de la rusa en la baltaj landoj, kiuj certe sumig\u0302as je multe pli ol miliono da homoj, ne prokrastos postuli, ke ankau\u0306 ilia lingvo estu oficiale rekonita."}, {"text_idx": "#001264", "text": "Ne mirinde, ke pli kaj pli aperas en la amaskomunikiloj (ekzemple, en la brita radio-televida kompanio BBC, gravaj j\u0302urnaloj ktp) hezitemaj sugestoj, ke eble finfine valorus esplori la eblon adopti Esperanton kiel eventualan kontribuaj\u0302on al solvo de la gravega problemo de kreskanta Babel-turo ene de la EU-komunumo."}, {"text_idx": "#001265", "text": "En 2003 la eldonejo Kava-Pech aperigis gravan informlibron por matematikistoj-esperantistoj, verkitan de Marc Bavant. Temas pri oklingva matematika vortaro kun c\u0302irkau\u0306 1500 nocioj. La ok lingvoj estas la germana, angla, franca, rusa, c\u0302eh\u0302a, hungara, pola kaj, nature, Esperanto. Duonon de la libro konsistigas vortaraj artikoloj kun matematikaj difinoj, simboloj, kuntekstaj indikoj, ekzemploj ktp (c\u0302io en bona Esperanto), la resto konsistas el indeksoj, necesaj por tradukado. En la volumo trovig\u0302as ankau\u0306 15 pag\u0302oj de ilustraj platoj kaj sufic\u0302e ampleksa antau\u0306parolo, pridiskutanta la fontojn, la principojn por elekto de terminoj ktp. La au\u0306toro mallonge pritaksas antau\u0306ajn esperantajn matematikterminarojn (de R. Bricard, R. Hilgers-Yashovardan, D. Deneva, J. Werner, O. Reiers\u00f8l), Komputadan Leksikonon de S. Pokrovskij kaj matematikajn partojn de g\u0302eneralaj esperantaj vortaroj."}, {"text_idx": "#001266", "text": "Por kio la vortaro de Marc Bavant estas utila al esperantistoj? Unue, por tradukado de popularsciencaj kaj lernejaj matematikaj tekstoj, ec\u0302 bazaj universitataj lernolibroj pri matematiko. Due, la vortaro helpas ankau\u0306 c\u0302e tradukado de tekstoj sur la nivelo de matematikaj gazetoj kaj konferencoj, kvankam por tiu celo la vortprovizo de 1500 konceptoj certe ne sufic\u0302as. (Neesperantaj du- kaj mult-lingvaj poruniversitataj matematikaj vortaroj kutime enhavas de 4000 g\u0302is pli ol 70 000 kapvortojn, bedau\u0306rinde sen difinoj.) Trie, al verkontoj de matematikaj tekstoj en Esperanto la nova vortaro de Marc Bavant donas abundon da modelaj esprimoj kaj parolturnoj. Kvare, la libro povas servi kiel malgranda enciklopedio pri matematiko."}, {"text_idx": "#001267", "text": "Estas rimarkinde, ke la au\u0306toro dedic\u0302as atenton al gramatikaj problemoj, ofte renkontataj en matematikaj tekstoj, ekzemple al la fifama matematika vortkombino \u201etia ke\u201d."}, {"text_idx": "#001269", "text": "Resume, temas pri valora leksikono, koheriganta la esperantan matematikan terminologion, kaj ni g\u0302ojas, ke la libro ekzistas. Vers\u0302ajne danke al g\u0302i nun pli multe da matematikistoj-esperantistoj kurag\u0302os prezenti en Interreto sian matematikan agadon ne nur angle, sed ankau\u0306 esperante."}, {"text_idx": "#001271", "text": "En arang\u0302o kadre de la forumo de la kulturoj, okazanta en Barcelono inter majo kaj septembro c\u0302i-jaraj, Jesu\u0301s Tuson [j\u0302ezu\u0301s tuso\u0301n], profesoro pri lingvistiko en la Barcelona Universitato, klarigis, ke oni kalkulas, ke nuntempe en Katalunio ekzistas pli ol 300 parolataj lingvoj, el kiuj jam 150 estas identigitaj, kaj havas t.n. \u201einformantojn\u201d. Tiuj c\u0302i homoj estas volontuloj-kunlaborantoj de la universitata studgrupo pri minacataj lingvoj kaj kontribuas al programo por observi la staton kaj uzatecon de tiuj c\u0302i lingvoj."}, {"text_idx": "#001272", "text": "En 1997 eksterlandaj civitanoj konsistigis 2 % de la kataluna log\u0302antaro, kaj ilia nombro farig\u0302is en 2003 \u2013 lau\u0306 oficialaj donitaj\u0302oj \u2013 5,70 % danke al regula kresko, kiu antau\u0306videble longe dau\u0306ros. En Barcelono la nombro de eksterlandanoj superas 10 % de la log\u0302antaro kaj buntigas la urbon, multe s\u0302ang\u0302ig\u0302intan en la lasta jardeko. En tiu c\u0302i mallonga periodo la ses-miliona Katalunio atingis, lau\u0306 la taksoj, simile ampleksan lingvan diversecon, kiel la londona aglomeraj\u0302o, kiu g\u0302in superas lau\u0306 log\u0302antaro."}, {"text_idx": "#001273", "text": "Specialistoj opinias, ke se oni sukcesos konservi c\u0302i tiun lingvan buntecon, estos pli da s\u0302ancoj por la kataluna. Se tamazih\u0302ton oni ne konfuzos kun arabo kaj ne c\u0302iujn ekvadoranojn oni konsideros hispanlingvaj, c\u0302ar ili ofte estas kec\u0302uoj, novvenintoj kaj iliaj idoj probable estos pli sentemaj pri la tradicia lingvo de la lando."}, {"text_idx": "#001275", "text": "Dum telefona interparolo kun mia amiko Valev Kruusalu mi eksciis, ke en majo 2004 aperis en Tallinn 810-pag\u0302a vortarego esperanta-estona. Oni ne bezonis multajn klarigajn vortojn koncerne c\u0302i tiun presfres\u0302an eldonaj\u0302on \u2013 preskau\u0306 tuj mi decidis havigi g\u0302in al mi. Post unu semajno estis jam eble palpi kaj foliumi la verkon hejme en Turku. Kun plezuro mi konstatis, ke g\u0302i estas fortike bindita kaj belaspekta kreaj\u0302o. Sur la kovrilo legeblas Esperanto-Eesti Sonaraamat kaj la nomo de la au\u0306toro Raimund Haabvere. La popoloj sur norda kaj suda bordoj de Finna Golfo estas parencaj kaj g\u0302uste pro tio la enhavo de tiu c\u0302i lingva gvidilo estas aparte interesa el vidpunkto de finnoj."}, {"text_idx": "#001276", "text": "Tute hazarde mi komencis pricerbumi la radikon \u201edank'\u201d, al kiu ligig\u0302as entute 30 esprimoj. Felic\u0302aj povas esti la estonaj komencantoj. Jen ili havas fortan subtenon dum studado. Ekzemple, la konata en Parizo 1911 eldonita vortaro de Kabe havas nur 5 erojn sub la sama kapvorto. Seta\u0308la\u0308 en Finnlando 1919 donas nur la radikon \u2013 do unu klarigan eron. J.C. Wells 1968 en Britio havas kvar erojn, la nova PIV en la jaro 2002 listigas 10 difinajn erojn. Novulo c\u0302iam helpemon sopiras. Raimund Haabvere (1909-1989) etendas sian manon kaj servos al estonaj komencantoj kaj progresintoj. Lia verko estas inda vojmontrilo kaj fonto por c\u0302erpi tau\u0306gan materialon en la c\u0302iutaga lingva praktikado."}, {"text_idx": "#001277", "text": "La enpag\u0302igo estas farita plac\u0302e sur du kolumnoj. Nigre presitaj gvidlinioj helpas en serc\u0302ado de vortoj, kiujn oni facile trovas. La teksto mesag\u0302as pri zorgeme kaj diligente plenumita laboro. Por eksterlandanoj iuj esencaj informoj pri la estona lingvo kaj pri g\u0302ia fonetiko en la lingvo Esperanto estus estintaj utilaj, sed mi scias, ke c\u0302io ja estis verkita por estonoj. Tamen konata eldiro konstatas, ke oni povas kelkfoje kapti du mus\u0302ojn per unu frapeto."}, {"text_idx": "#001278", "text": "Dum tristaj, pluvaj tagoj mi havis tempon ene ludi kun du estonaj vortaroj. Temas pri verkoj de Jaan Ojalo (Eesti-Esperanto Sonaraamat 1999) kaj de Raimund Haabvere. Ili ja formas nedisigeblan paron. Amuze estas trovi tiajn vortojn, kiuj aspektas al finnoj arkaikaj \u2013 kvazau\u0306 poeziaj kaj tiele iel tre belaj. \u201eUtero\u201d s\u0302ajnas al mi latindevena fakvorto, sed estone g\u0302i estas \u201eemakas\u201d \u2013 do estas aludo al patrino (\u201eema\u201d). Svede oni esprimas la koncepton pli ol bele \u2013 \u201elivmoder\u201d (patrino de vivo), sed la finna adekvata vorto \u201ekohtu\u201d neniel plac\u0302as al okuloj, nek al oreloj, lau\u0306 mia opinio. Sendube, ankau\u0306 finnoj, kiuj interesig\u0302as pri la estona lingvo, trovos grandan utilon en la luksa kaj fres\u0302a produkto de Haabvere. Necesas kaj decas rekomendi g\u0302in varme kaj tutkore."}, {"text_idx": "#001279", "text": "En la postparolo oni donas interesajn informojn pri ekestaj fazoj dum la preparado de la libro. Raimund Haabvere siatempe aktivis en la urbo Tartu, kie li gvidis kursojn kaj estis prezidanto de la loka klubo 1957-1979. Lia manuskripto estis preta jam antau\u0306 tridek jaroj. Tial c\u0302iuj facile komprenas, ke mankas, ekzemple, la vortoj \u201efakso\u201d kaj \u201esamizdato\u201d, kiujn listigas kaj klarigas PIV 2002. Tio ja ne farig\u0302as problemeto, c\u0302ar supozeble esperantistoj utiligas plurajn vortarojn. Estis interese legi pri malfacilaj\u0302oj, kiujn frontis la redakcia komisiono."}, {"text_idx": "#001280", "text": "Kiu scias la notitajn malagrablajn faktojn, tiu vere profunde admiras kaj gratulas la agadon. Menciindas, ke subtenis la eldonadon finance la ministrejo pri kulturo de Estona Respubliko. Lingve kontribuis kaj helpis instituto de estona lingvo. Evidentig\u0302as, ke Lembe Laanest havis s\u0302losilan pozicion kunlaboran, c\u0302ar la au\u0306toro ne estis preta akcepti kiun ajn por redakta laboro. Temis dum multaj jaroj pri vera luktado, kiu ne c\u0302iam estis facila. Nun oni tamen finfine sukcesis kaj atingis la celon. Realig\u0302is la eldiro de Raimund Haabvere: \u201eMia vortaro aperos post mia morto\u201d. Laikan kaj nefakulan, sed sincere humilan gratulon subskribas Jorma Ahoma\u0308ki el Finnlando."}, {"text_idx": "#001282", "text": "Kia fatala simbolo! Usona prezidanto George W. Bush [g\u0302org\u0302 dablju bus\u0302] volas donaci novan, modernan karceron al Irako. G\u0302i staru en Bagdado anstatau\u0306 la skandal-karcero, en kiu unue mistraktis kaj torturis la adeptoj de Sadam kaj poste usonaj soldatoj irakajn kaptitojn. Bush diris, ke malkonstruo de tiu karcero estus \u201ekonvena simbolo por la rekomenco de Irako\u201d. Vere, por demokratiigi Irakon \u2013 precipa celo proklamita de Usono por pravigi sian militon tie \u2013 moderna karcero sendube estas la plej necesa, kaj tiel oni povus forvis\u0302i la krimojn faritajn en la nomo de demokratio, c\u0302u ne?"}, {"text_idx": "#001283", "text": "Tiu c\u0302i mispas\u0302o, kiu tuj provokis protestojn de irakanoj, estis la provizore (eble) lasta en longa vico da eraroj, misfaroj, stultaj\u0302oj, skandaloj kaj krimoj dum kaj post la milito, kiu dekomence estis krimo kontrau\u0306 la normoj de internacia juro. Kaj nun, post la aperigo de hororaj fotoj pri la barbare torturitaj kaptitoj, definitive oni komprenas, kial Usono strikte rifuzas agnoskon de la monda puntribunalo kaj elmarc\u0302andis imunecon por siaj soldatoj. Tiuj torturadoj estas aparte abomenindaj, c\u0302ar ili vundas ne nur la korpon sed precipe kruele la animon de irakanoj per humiligo kontrau\u0306 la seks-kulturo islama kaj homa digno. Per tio ne nur Usono sed la tuta okcidenta mondo perdis sian moralan reputacion lau\u0306 katastrofa dimensio."}, {"text_idx": "#001284", "text": "Nun iuj opinias, ke oni povas regajni tiun reputacion per tio, ke oni senkompate malkas\u0302as c\u0302iujn torturkrimojn, kaj ke tio montras la superecon de demokratia reg\u0302imo kompare al diktatora, kia estis tiu de Sadam. Kaj oni lau\u0306das, ke nur demokratio havas forton kaj kapablon de mempurigado, ke nur en demokratia sistemo nenio povas resti kas\u0302ita. Tia argumentado ege odoras je hipokriteco."}, {"text_idx": "#001285", "text": "Por la viktimoj ne estas diferenco, c\u0302u oni torturas ilin komisie de diktatoro au\u0306 de demokrato, la suferoj estas la samaj. Krome ni rajtas supozi, ke sub Sadam ne okazis tiaj abomenindaj seks-perversaj\u0302oj. Kaj ne estas vero, ke oni ne sciis pri la krimoj de la despota monstro: Amnestio Internacia kaj aliaj human-organizaj\u0302oj c\u0302iam estis bone informitaj kaj dau\u0306re informis pri ties kruelaj\u0302oj. C\u0302u ne Bush mem pravigis sian krucmiliton kontrau\u0306 Irako interalie per tiuj kruelaj\u0302oj? Krome oni asertas, ke la fiagoj de usonanoj estis nur mispas\u0302oj de unuopuloj, dum en Irako antau\u0306e la ordonoj venis de tute supre. Sed, ho ve, ankau\u0306 usonaj torturintoj diris, ke ili ne agis meminiciate, sed lau\u0306 instrukcioj de superuloj; la demando estas, g\u0302is kiu supera grado oni devas serc\u0302i."}, {"text_idx": "#001286", "text": "Jes, unu diferenco tamen ekzistas: usonaj krimintoj devis veni antau\u0306 arme-tribunalojn; en diktatura Irako krimintoj g\u0302uis protekton de superuloj kaj ne estis punataj. Tamen, se tiajn barbaraj\u0302ojn usona tribunalo punas per nur unujara malliberigo kaj forpelo el la armeo, oni devas demandi, c\u0302u tiom milda puno estas konvena. Kaj oni devas demandi, kial akuzoj ne estis jam tuj post kiam interne de la usona armeo oni eksciis pri la torturoj, sed nur longe post publikigo de pruvaj fotoj? Kial la usona milit-ministro ne tuj reagis, kiam li ricevis koncernajn raportojn de la Internacia Komitato de la Rug\u0302a Kruco? Kaj se ne ekzistis ordonoj por torturado, kial la armeo post la skandalo mildigis koncernajn instrukciojn? Fine, se oni tiom lau\u0306das la mempurigan kapablon de la usona demokratio, kial la ministro ne tuj demisiis au\u0306 kial Bush, plej alta militisto, ne tuj eloficigis lin? C\u0302u eble, c\u0302ar la ministro perfekte realigas la planojn de Bush?"}, {"text_idx": "#001287", "text": "Cetere ekzistas unu tre grava diferenco inter Sadam kaj Bush: en diktaturo subpremado kaj torturado estas esenca parto de la reg\u0302imo, kaj oni scias, ke tio okazas \u2013 en demokratio torturado estas leg\u0302e malpermesata; g\u0302i devas ne okazi. Respekto al homaj rajtoj estas esenca parto de demokratio. Sed Usono suspendis tiujn rajtojn kaj leg\u0302ojn por irakaj kaptitoj. Jen la vera skandalo, jen la morala degenero. La damag\u0302ojn, kiujn kau\u0306zis tio, c\u0302iuj okcidentaj landoj (ankau\u0306 tiuj, kiuj kontrau\u0306is la militon) dum longa, longa tempo ne sukcesos forigi. La kelkaj lamaj pardonpetoj fare de usonaj politikistoj kaj militistoj s\u0302ang\u0302as nenion en tiu giganta kaj ekstrema hontiga skandalo. La abismo inter la kulturoj islama kaj okcidenta farig\u0302is pli ol iam netranspontebla. Kia bonega nutraj\u0302o por islama terorismo, kiun Bush volas kontrau\u0306batali!"}, {"text_idx": "#001288", "text": "Movig\u0302ante de Uralo en la profundon de Siberio, oni malkovras malantau\u0306 la altaja montc\u0302eno misteran landon, kiu per siaj neg\u0302kovritaj pintoj kunfandig\u0302as kun la nuboj. Tio estas la Monta S\u0302orio. Ankau\u0306 mi malkovris g\u0302in iam ..."}, {"text_idx": "#001289", "text": "En la jaro 1948 c\u0302ekistoj1 pelis brutarvagonaron, plens\u0302topitan de malliberuloj, en la Kuzbasan2 regionon. Oni eltrajnigis la kompatindulojn c\u0302e la prizona transsendejo Abagur. Dum la sekva tago oni distribuis la alportitojn en grupojn, kiuj de tie iris piede tra intermontejoj kaj s\u0302tonaj altebenaj\u0302oj, kovritaj per virga tajgo."}, {"text_idx": "#001290", "text": "Ankau\u0306 nia okdekpersona grupo estis pretigata por la etapo: oni elkondukis nin el la zono kaj disdonis la nutraj\u0302on: iom da pano kaj sekan, salitan fis\u0302on. La komandanto diris: \u201eUnu pas\u0302o dekstren au\u0306 maldekstren estas konsiderata kiel fug\u0302o. Ni pafos senaverte.\u201d"}, {"text_idx": "#001292", "text": "La komandanto mars\u0302is antau\u0306e kun kompaso kaj mapo, esplorante c\u0302iun kanjonon. Neatendite en unu el la intermontejoj la vojon baris rivero, defluanta de glac\u0302ero. Ni, la arestitoj, estis embarasitaj: c\u0302u oni kondukis nin en sakvojon, el kiu ne ekzistas eliro? ..."}, {"text_idx": "#001293", "text": "Sed la komandanto diris kurag\u0302ige: \u201eHomoj! Ne perdu la fidon!\u201d kaj kiel la unua eniris la akvon. Post li enakvig\u0302is la malliberuloj. Tiel la kolono sin trenis supren kontrau\u0306 la glacimalvarma akvofluo. G\u0302i movig\u0302is kvazau\u0306 surfunde de giganta s\u0302tona lavkuvo."}, {"text_idx": "#001294", "text": "Neniu el la arestitoj lamentis, falis, dronis. Ili estis ankorau\u0306 fortaj. Oni alpelis ilin c\u0302i tien de la \u201egranda tero\u201d, el malliberejoj en la centro de Ruslando. Antau\u0306 la fortransporto en Siberion kuracista komisiono en malliberejo \u201etaksis la kvalitojn\u201d de la arestitoj: oni forelektis la maljunulojn, malsanulojn, malfortulojn, kaj por la longa vojag\u0302o estis elektitaj la plej junaj kaj fortaj, la tiel nomata \u201ekategorio A\u201d."}, {"text_idx": "#001295", "text": "C\u0302e iu montfendo inter du rokoj oni kondukis la etapulojn el la akvo kaj faris bivakon c\u0302e la bordo. La komandanto denove konsultis la mapon kaj diris: \u201eNu, jen, ni estas hejme.\u201d"}, {"text_idx": "#001296", "text": "Li montris per fingro al la pinto de monto kaj aldonis: \u201eNi devas nur surgrimpi g\u0302in, tie estos la fino de nia mars\u0302ado.\u201d"}, {"text_idx": "#001297", "text": "Suprenirinte la monton, ni vidis altebenaj\u0302on, surkreskitan de densa tajgo kaj baritan de s\u0302tormfaligitaj arboj."}, {"text_idx": "#001298", "text": "Por transvivi c\u0302i tie, subteno estis bezonata. Per radiotelefono oni petis helpon. El Kemerovo alflugis helikopteroj, kiuj, ne povante alterig\u0302i en la tajgo, elj\u0302etis de supre segilojn, hakilojn, panon kaj salitan fis\u0302on. Ni devis urg\u0302e elhaki en la arbaro alterig\u0302an kampon por la helikopteroj kaj konstrui g\u0302is la komenco de la vintro sanitarejon, bakejon, banejon kaj barakon por la divizio. Ni devis establi nian propran malliberejon kun c\u0302iuj g\u0302iaj akcesoraj\u0302oj. Ni estis kondamnitaj kaj bone konsciis: se ni ne faros c\u0302ion c\u0302i \u2013 neniu transvivos la venontan vintron."}, {"text_idx": "#001299", "text": "Ni konstruis c\u0302ion. Krome, ni elhakis arbarvojon, sur kiu la indig\u0302enaj log\u0302antoj \u2013 s\u0302orianoj \u2013 alkondukis de ie c\u0302evalojn de la mongola speco. Lau\u0306longe de la rivero sur la ebenaj\u0302on suprengrimpis traktoro, alportanta generatoron, kiu donis la elektran kurenton. Oni ec\u0302 konstruis malgrandan kinejon. La loko ricevis la nomon Norda Alj\u0302eras. Post nur kelkaj jaroj la malliberejo neniel diferencis de centoj da aliaj."}, {"text_idx": "#001300", "text": "Ni segis la arbojn kaj flosigis ilin malsupren sur la rivero Alj\u0302eras. Malsupre, en Abagur, aliaj malliberuloj tiris la arbojn el la rivero kaj prilaboris ilin. La prilaboritajn trunkojn oni disveturigis al la karbos\u0302aktoj de Kuzbaslag.3 La karbon el la s\u0302aktoj elminigis ankau\u0306 malliberuloj. En tiu regiono tricent mil prizonuloj laboris c\u0302e arbofaligado kaj en la s\u0302aktoj de karbominejoj."}, {"text_idx": "#001301", "text": "Tiu tago estis ordinara labortago. Bato de hakilo kontrau\u0306 peco de relo anoncis la finon de la laboro. Grupetoj, distribuitaj en nia arbarparcelo, kolektig\u0302is por iri al sia restadejo en Norda Alj\u0302eras. Post kiam la gardistoj kalkulis nin, ni ekmars\u0302is."}, {"text_idx": "#001302", "text": "Unufoje semajne oni alportis filmon en la malliberejon. La unuan tagon g\u0302i estis montrata al dej\u0302orantoj en la prizono kaj al la soldatoj de la divizio. La sekvantan tagon la prizonuloj povis spekti la filmon. C\u0302iufoje, kiam la arestitoj sciis, ke ili vespere spektos filmon, ili iom pli frue c\u0302esis labori kaj je la unua hakilbato senprokraste aperis el la arbaro kaj vicig\u0302is en kolonon. Por pli rapide esti en la prizonejoj, ili foje petis la antau\u0306ajn gardistojn: \u201eNi kuru!\u201d La gardistoj, sidantaj la tutan tagon c\u0302e la lignofajro, volonte rekuretis en la tendaron. Se la filmo devis okazi en garnizonejo c\u0302e la soldatoj, tiam la prizonuloj kuris pro la gardistoj. Tio estis bona kutimo."}, {"text_idx": "#001303", "text": "Ankau\u0306 en tiu tago la unua mitraletisto proponis survoje: \u201eNi kuru, c\u0302u?\u201d"}, {"text_idx": "#001305", "text": "Tio okazis ne ofte. La soldato minacis per la pugno:"}, {"text_idx": "#001307", "text": "Nia malliberulbrigado ekmars\u0302is lau\u0306 la padeto, piedpremita en la profunda neg\u0302o, kiu sekvis la kreston de la montc\u0302eno."}, {"text_idx": "#001308", "text": "En unu el la ravinoj, preter kiu ni supre mars\u0302is, ni vidis la nigran truon de nia prizonejo sternig\u0302inta kiel gangrena vundo sur la blanka neg\u0302o. Desupre g\u0302ia timiga internaj\u0302o estis bone videbla. Dufoje tage ni preterpasis c\u0302i tie, kaj c\u0302iufoje, kiam ni rigardis en tiun abismon, niaj koroj premig\u0302is ..."}, {"text_idx": "#001310", "text": "Kutime la zono estis senhoma: pro la kvardekgrada frosto neniu emis forlasi la barakojn. Sed en tiu tago, pas\u0302ante sur la montkresto, ni rimarkis ian movig\u0302on en la prizono kaj ekau\u0306dis flanke de g\u0302i strangan bruon. Supozeble aliaj, pli frue revenintaj brigadoj, faris g\u0302in. La gardistoj rigidig\u0302is: bruo en la tajgo, des pli en la prizonejo, au\u0306guris nenion bonan. Ni komencis malsupreniri de la montoc\u0302eno, kaj la zono malaperis el nia vido. Sed ju pli ni proksimig\u0302is al g\u0302i, des pli forta ig\u0302is la bruo."}, {"text_idx": "#001311", "text": "Ribelo!.. Tio estas ribelo, konkludis c\u0302iu el ni. Ni sciis: tuj ekkrakos la mitraloj, kaj neniu el la ribelantoj restos viva. Ec\u0302 se iu savos sin portempe malantau\u0306 la arbotrunkoj, oni poste mortpafos lin ..."}, {"text_idx": "#001312", "text": "Ni akcelis niajn pas\u0302ojn, sed suririnte tiun parton de la padeto, de kie ni denove povis vidi la zonon, ni haltis, apenau\u0306 kredante al niaj okuloj. Ni vidis neimageblajn, absurdajn bildojn: g\u0302ojebriaj malliberuloj interfratig\u0302is, dancis, j\u0302etis siajn c\u0302apojn en la aeron, kriis \u201eHura!\u201d ..."}, {"text_idx": "#001313", "text": "Estis konsterne observi la histerion de g\u0302ojo tie, kie je mil kilometroj c\u0302irkau\u0306e regis nur la morto kaj senlimaj suferoj."}, {"text_idx": "#001315", "text": "Unu el la kolono ekkriis: \u201eNi kuru!\u201d Kaj la soldato kun la mitraleto, kiu antau\u0306e minacis al la kolono per pugno, ekkuris antau\u0306en."}, {"text_idx": "#001317", "text": "Vespere, post la oficiala kunveno, ni kolektig\u0302is en la kutime malplena klubejo. C\u0302iuj estis gaje ekscititaj. G\u0302is la dormsignalo ni dancis \u201eCiganoc\u0302ka\u201d4, deklamis versojn de Jesenin5, \u201eLa fervojon\u201d de Nekrasov5 kaj \u201eRevivig\u0302u, Iljic\u03026, rigardu niajn suferojn ...\u201d, versojn, s\u0302atatajn en la punlaborejo."}, {"text_idx": "#001318", "text": "Tiel mi memoras tiun tagon, la tagon, kiam mortis la tirano."}, {"text_idx": "#001319", "text": "1. c\u0302ekistoj: anoj de la s\u0302tata sekreta polico"}, {"text_idx": "#001320", "text": "2. Kuzbas: karbomineja regiono en la suda Siberio"}, {"text_idx": "#001321", "text": "3. Kuzbaslag: malliberejoj en la kuzbasa regiono"}, {"text_idx": "#001322", "text": "4. Ciganoc\u0302ka: rusa kaj cigana popoldanco"}, {"text_idx": "#001323", "text": "5. Jesenin, Nekrasov: rusaj poetoj"}, {"text_idx": "#001324", "text": "6. Iljic\u0302: patronomo de Lenin"}, {"text_idx": "#001325", "text": "Mi publike protestas kontrau\u0306 la koboldoj, kiuj \u2013 kontrau\u0306 mia volo kaj sen mia scio \u2013 translokis min al Usono (MONATO 2004/5, p. 6). Anstatau\u0306e ili devintus teni atentema la redaktoron de la rubriko Leteroj."}, {"text_idx": "#001326", "text": "Noto de la redaktoro: C\u0302u koboldoj au\u0306 c\u0302u la leg\u0302oj de Murphy, mi ne povas defendi min pro la tute senintenca eraro. Do pardonu!"}, {"text_idx": "#001327", "text": "Mi kore gratulas kaj dankas al Andre\u0301 Cherpillod pro lia majstra verko pri etimologio. Aparte interesas min la hindeu\u0306ropaj etimoj kaj ilia c\u0302eesto en la diversaj branc\u0302lingvoj. Mi demandas min, c\u0302u Andre\u0301 au\u0306 alia spertulo povus diri al mi, kio okazis al la etimo sanskrita pitr (patro) en la slavaj lingvoj? Oni konservis g\u0302in en la plimulto de la ceteraj hindeu\u0306ropdevenaj lingvoj, sed mi ne povas trovi g\u0302in en la rusa."}, {"text_idx": "#001329", "text": "\u201eMi deziras al vi antau\u0306 c\u0302io, ke vi estu vi mem\u201d. Tiel oni proklamis je la fino de la ekspozicio Brel \u2013 la rajto je revo, kiu prezentis honore al la 25a mortojaro de la fama belga kantau\u0306toro lian vivon kaj verkadon. Dum 2003 en Bruselo okazis multaj celebraj arang\u0302oj pri Brel."}, {"text_idx": "#001330", "text": "La granda ekspozicio, preparita de la Brel-fondaj\u0302o, invitis la vizitantojn dedic\u0302i plurajn horojn al la kantisto. Jacques [j\u0302ak] Brel apartenu al neniu, escepte eble al sia publiko. C\u0302iu havu la rajton revi pri \u201esia propra Brel\u201d, diras France Brel, estrino de la fondaj\u0302o kaj la meza el tri filinoj de la kantisto. Per au\u0306dvida vojag\u0302o \u2013 purigita de la malglataj\u0302oj kaj ekscesoj de la artista biografio \u2013 la vizitanto farig\u0302is intima amiko de Brel, au\u0306dis liajn revojn kaj ekkonis lian vivon plenan je malvenkoj, triumfoj kaj aventuroj. Filmoj, intervjuoj kaj liaj kantoj kontribuis al tio. La voc\u0302o de Brel akompanis kiel rug\u0302a fadeno la tutan ekspozicion, kiu bonvenigis pli ol 200 000 vizitantojn."}, {"text_idx": "#001331", "text": "La ekspozicio, kostinta milionojn da eu\u0306roj, ne estis la sola dedic\u0302o de Bruselo al unu el siaj plej konataj filoj. Surbaze de speciala mapo oni povas viziti kafejojn, itinerojn kaj teatrojn, kiujn la muzikisto ofte kaj g\u0302oje frekventis \u2013 ekzemple la operejon c\u0302e la Munt-placo, kie Brel surscenis en la muzikteatraj\u0302o L'homme de la Mancha (La homo de la Manc\u0302o), au\u0306 la etosplenan drinkejon La Mort Subite (La subita morto), en kiu Brel ege bonfartis. Brel ankau\u0306 estis ofta gasto en la restoracio Chez Vincent (C\u0302e Vincent) en Rue des Dominicains. Oni povas imagi la bruselan kanzoniston, kiel li mang\u0302is kun geamikoj au\u0306 kun la familio mitulojn kun fritoj, akompane de vino au\u0306 biero."}, {"text_idx": "#001332", "text": "La Brel-itinero tra la urbo kutime finig\u0302as c\u0302e la Brel-fondaj\u0302o, en kiu funkcias eta konstanta ekspozicio omag\u0302e al la artisto. Tie oni povas spekti en kineja saloneto lian finan koncerton en la pariza muzikpalaco Olympia en 1966. Dekoj da artaj prezentoj: fotoekspozicioj, muzikokoncertoj, kabaredo, son- kaj lum-spektakloj, prilumis la artiston kaj personon Brel. Belgaj gazetlegantoj voc\u0302donis por Ne me quitte pas (Ne forlasu min) kiel lia plej populara kanzono. Vers\u0302ajne ankau\u0306 ne estis koincido, ke en 2003 aperis kompakta disko kun kvin g\u0302is nun ne eldonitaj kantoj de Brel."}, {"text_idx": "#001333", "text": "Pliaj informoj pri Jacquel Brel: /."}, {"text_idx": "#001334", "text": "Mi s\u0302ate eniras la debaton proponitan de Kep Enderby (MONATO 2004/3, p. 8)."}, {"text_idx": "#001335", "text": "Kiam mi estis en lulilo, mia patrujo limig\u0302is al mia dormc\u0302ambro au\u0306 al la g\u0302ardeno sub ombro de arbo. Poste mi malkovris mian urbeton, mian regionon, mian landon, Francio. Kaj ec\u0302 Eu\u0306ropon kiam mi renkontis geamikojn en Germanio, en ... Jam en la tuta mondo per sennacia lingvo. Do mi komprenas, ke se estus limo, io ajn ekzistus malantau\u0306 tiu limo. Ni, nia planedo, nia galaksio estas nur unu. Limojn naskas fiprofitac\u0302uloj volante disigi la mondon por regi: Potenco ja s\u0302veligas la miton pri graveco sed mito ne alportas veran felic\u0302on."}, {"text_idx": "#001336", "text": "Nun mi scias: C\u0302io ligig\u0302as al c\u0302io en la granda tuto. C\u0302u estas dio? Kvereli pri lia nomo nenion alportas. Jen mia nova tasko: Protektado de nia tuta terglobo, c\u0302ar ni, homoj, havas rimedojn por detrui g\u0302in \u2013 se tio okazus, \u201emia\u201d s\u0302tatlando ne eks\u0302vebus, nedifektita, en kosman spacon."}, {"text_idx": "#001337", "text": "Nun mi scias: Ektreti floron plorigas stelon. Sendi amridetojn kreskigas homsentojn, kiuj promesos al ni koncepti kaj konstrui harmonian mondon, solvante niajn nunajn problemojn pri socio kaj ekonomio."}, {"text_idx": "#001338", "text": "Felic\u0302e la opinioj estas diversaj en Esperantujo (ekzemple Michel Duc Goninaz ne konsentas kun Alexander Gofen, MONATO 2004/2, p. 8). Do estas normale, ke MONATO raportu pri tiu diverseco. Pri \u201eliberaluloj\u201d, mi pensas, ke Gofen verkis pri ekonomika liberalismo, sed Duc Goninaz parolis pri politika liberalismo."}, {"text_idx": "#001339", "text": "Apogante israelajn pacistojn, iuj povas aserti, ke la israela s\u0302tato subpremas la palestinan popolon. Apogante usonajn pacistojn iuj povas verki, ke Usono subpremas la irakan popolon. Iuj povas rimarkigi prematecon de virinoj en islamaj medioj. Sed mi opinias, ke c\u0302iuj kondamnas c\u0302ian perforton..."}, {"text_idx": "#001340", "text": "Estas bone, ke ne ekzistas cenzuro en MONATO, ec\u0302 se \u201ela enhavo ne nepre kongruas kun la opinio de la eldonejo\u201d. Rezultas interesaj debatoj. Ne ekzistas debatoj en oficiala gazeto. Sed kiel enua g\u0302i estus! Hodiau\u0306 oni ne trovas multajn liberajn gazetojn. Tial ni aprobas magazinon kiel MONATOn, kies fidelaj legantoj ni estas ekde la projekto de SEMAJNO. Post 25 jaroj da libereco, g\u0302i plu aperu kiel tia."}, {"text_idx": "#001341", "text": "Kurso pri Shakespeare [s\u0302e\u0301jkspia] en la Esperanto-Centro Kvinpetalo (pluraj verkoj en pluraj tradukoj, prezentotaj de kvar personoj kapablaj kompreni la originalojn) komencig\u0302is en tute neordinara maniero:"}, {"text_idx": "#001342", "text": "Mardon, la 20an de aprilo, kiam mia edzo kaj mi alvenis por fari nian kontribuon al la s\u0302ekspiraj\u0302oj, samtempe alvenis g\u0302endarma au\u0306tomobilo, kies du ensidantoj demandis pri Centre Espe\u0301ranto. Ni indikis la domon kaj tuj sekvis plia veturilo kun kvar g\u0302endarmoj. C\u0302iuj eniris kaj rapide revenis pelante antau\u0306 si gregon da esperantistoj, c\u0302asitaj for de siaj matenmang\u0302oj \u2013 kelkaj ec\u0302 ne disponis tempon por surmeti varman veston \u2013 ventis kaj pluvetis ekstere."}, {"text_idx": "#001343", "text": "Oni pus\u0302is nin trans la strateton en la korton de bienisto, kaj bele ornamis la vojon per rug\u0302-kaj-blankaj paperc\u0302enoj por bari g\u0302in kontrau\u0306 ni, la cetera publiko, s\u0302afoj kaj traktoroj. Neniu kaj nenio proksimig\u0302u al la domoj de Kvinpetalo! Preskau\u0306 tuj ili devis remalfermi la efikan barilon por enlasi la fajrobrigadon, kies istoj invadis vestitaj per belaj plastaj rozkoloraj protekto-kompletoj kun maskoj pretaj por traspiro!"}, {"text_idx": "#001344", "text": "Intertempe flugis de lok-al-loko, pli precize de bus\u0302-al-bus\u0302o, la informo, ke kvinpetalanoj, ges-roj P, eltrajniginte la antau\u0306an tagon \u201esian\u201d valizon en Poitiers kaj malferminte g\u0302in vespere, trovis je sia konsterno ne siajn vestojn, sed tute fremdajn, kaj krome ladan skatolon kun araba surskribo kaj la vorto \u201eBagdad\u201d. Pli terure ankorau\u0306: de sub g\u0302ia kovrilo likis blanka pulvoro! El tio rezultis, ke la valizo \u201edormis\u201d meze de la g\u0302ardeno \u2013 kaj ges-roj P. malmulte."}, {"text_idx": "#001345", "text": "Do, matene oni estis vokinta la policanojn. Ili kaj la fajrobrigado el la apuda urbeto (12 km) decidis ankau\u0306 voki specialistojn pri biokemio el Poitiers (35 km). Dum ili tiujn atendis, la g\u0302endarmoj intervjuis nin c\u0302iujn surkampe kaj (lerte skribante sen tablo au\u0306 apogaj\u0302o) c\u0302ion registris. La polico de la franca departemento 86 (Vienne) estas nun pli ric\u0302a je dudeko da nomoj kaj adresoj, ec\u0302 de kelkaj belgaj kaj svisaj!"}, {"text_idx": "#001346", "text": "Ekscito kuras rapide tra malgranda vilag\u0302o: jam venis j\u0302urnalisto, kiu ekfotis (kiel faris ankau\u0306 belga samideanino!), kaj la vilag\u0302estro kompateme proponis malfermi la urbodomon por doni al ni tegmenton super la kapo. La fajrobrigadestro opiniis tion tro dang\u0302era: oni ne rajtas riski, ke ni transportu bacilojn tra la tuta vilag\u0302o kaj infektu postajn uzantojn de la urbodomo. Fine, kiam ni jam estis sufic\u0302e malsekaj kaj demandis nin kiel ni povas mallongigi niajn s\u0302ekspirajn prelegojn, se ni perdos horojn au\u0306 tagojn \u2013 la vilag\u0302estro ricevis permeson kunigi nin en ne plu uzata lernejo. Li krome sendis kamioneton kun kafo kaj pano por certigi, ke almenau\u0306 pro sub-nutrado ni ne mortos!"}, {"text_idx": "#001347", "text": "Ges-roj P. tamen estis malpli bons\u0302ancaj: oni \u201eenprizonigis\u201d ilin dum la tuta mateno en granda rug\u0302a ambulanco de la biokemia brigado, kaj kuracisto (fakte NIA kuracisto, apenau\u0306 rekonebla sub sia masko, kiu volontulas kiel kuracisto-komandanto de la fajrobrigado kaj kiu c\u0302e alveno gaje svingis manon al Johano kaj mi) ekzamenadis ilin longe kaj detale."}, {"text_idx": "#001348", "text": "Eble la fakuloj c\u0302iuspecaj interkonsilig\u0302is pri la demando c\u0302u eksplodigi la suspektigan skatolon au\u0306 c\u0302u kurag\u0302e sed maskite kaj cilindro-dorse g\u0302in ataki. Bedau\u0306rinde, nia grego, dankeme konsumante nian kafon, ne spektis la finon de la dramo: post du horoj oni revokis nin al Kvinpetalo kaj anoncis, ke nun ni devos tagmang\u0302i en la restoracio pro la tutmatena fermiteco de g\u0302ia kuirejo. Kia koincido, ke nia vilag\u0302estro estas ankau\u0306 la restoraciestro!"}, {"text_idx": "#001349", "text": "S-ino P. reaperis elc\u0302erpita pro la multaj medicinaj ekzamenoj kaj s-ro P. ricevis la ordonon veturi al Bordeaux la postan tagon por inters\u0302ang\u0302i valizojn kun sinjorino, kiu siavice estis plendinta al la polico pro \u201es\u0302telo\u201d de sia valizo. S\u0302i estis revenanta el Parizo, kaj vojag\u0302anta hejmen al Bordeaux, kiam en Poitiers s-ro P. erare kaptis s\u0302ian anstatau\u0306 sian (samspecan) valizon. En pariza \u201eorienta\u201d butiko nomita \u201eBagdad\u201d s\u0302i estis ac\u0302etinta lukumojn!"}, {"text_idx": "#001350", "text": "La raportistoj de niaj du lokaj j\u0302urnaloj vole-nevole eksciis multon pri Esperanto; kaj la sekvantan tagon iliaj titoloj aspektis sufic\u0302e allogaj: Bouresse: lukumoj semas panikon kaj la alia: Lukumoj arestitaj en Poitiers."}, {"text_idx": "#001351", "text": "- Karega Anjo mia, certe ankau\u0306 vi ne forgesis la memorindan vesperon antau\u0306 jam pli ol ses jaroj, kiam ni, tiam ankorau\u0306 preskau\u0306 infanoj, en solena etoso verkis kaj subskribis kontrakton? Kaj certe ankau\u0306 vi konservis g\u0302ian tekston en via koro. Mallonga, sed decida g\u0302i estis: \u201eNi, Petro kaj Anino, promesas reciproke, ke ni dum la venontaj jaroj dece kaj respekteme interrilatos, gardos puraj niajn korpon kaj animon kaj post konvenatempa geedzig\u0302o restos g\u0302ismorte fidelaj c\u0302iu al la alia.\u201d"}, {"text_idx": "#001354", "text": "- Jes, dolc\u0302a Petro, pro tio ni decidis pasigi la unuajn plene komunajn noktojn en tiu c\u0302i hotelo, tute inkognite, for de la cetera mondo."}, {"text_idx": "#001355", "text": "- Do, ni ne plu hezitu. Venu al mi, g\u0302uu vian novan staton kiel edzino. Mi tenos vin firme en miaj brakoj, neniam mi forlasos vin!"}, {"text_idx": "#001356", "text": "- Ankau\u0306 mi sentas, ke en tiu c\u0302i momento komencig\u0302as nova vivo, kiu interligos nin eterne!"}, {"text_idx": "#001359", "text": "Petro trakuris la koridoron, serc\u0302is publikan necesejon. Sed tie ne trovig\u0302is tia au\u0306tomato, ec\u0302 nenialoke en la tuta hotelo. Ekstere surstrate li vidis en kelka distanco lumigitan s\u0302ildon, indikantan restoracion. Tie oni unue devigis lin trinki grandan glason da biero, antau\u0306 ol oni permesis al li eniri la necesejon. Finfine li ekvidis antau\u0306 si la au\u0306tomaton. Li enj\u0302etis g\u0302ustan moneron, sed la au\u0306tomato ne reagis, ec\u0302 ne redonis la monon. Obstine g\u0302i rifuzis funkcii. La dej\u0302oranto povis g\u0302in nek malfermi nek ripari."}, {"text_idx": "#001360", "text": "Denove surstrate, Petro subpremis sian decemon kaj alparolis la plej unuan pasanton, rekte demandante pri kondomoj. La fremdulo tuj komprenis kaj respondis ridetante:"}, {"text_idx": "#001362", "text": "Kaj li gvidis lin al sufic\u0302e malproksima domo. Gigantulo iom stulta malfermis kaj tuj proponis duoblan brandon. Petro ne kurag\u0302is rifuzi sub la rigoraj rigardoj de la fortulo."}, {"text_idx": "#001364", "text": "- Ki mi povas as\u0302eti kompomo?, pezalange li demandis. Responde li au\u0306dis rideksplodon de virino, kiun eh\u0302is almenau\u0306 du aliaj."}, {"text_idx": "#001367", "text": "Anino longe revis en la lito, imagis plezurojn longe sopiratajn, plupensis estontajn ekscesajn variaj\u0302ojn, g\u0302ojoplenan geedzan vivon. Longe s\u0302i tute ne maltrankvilig\u0302is pro la forestado de Petro. S\u0302i ne havis kialon dubi pri li. Li estis foririnta pro ambau\u0306utila celo. La hotelo estas granda, kaj se tie c\u0302i ne trovig\u0302as la varo, li certe trovos g\u0302in en iom pli fora loko. Do, zorgo nenecesa. Post horo da revoj s\u0302i tamen farig\u0302is malpacienca, ellitig\u0302is, surmetis kelkajn vestaj\u0302ojn kaj forlasis la c\u0302ambron, intence al surpriziga apudlifta atendado de la edzo. Post kelkaj minutoj malfermig\u0302is la liftopordo. Ne eliris Petro, sed mezag\u0302a eleganta viro. Afable li salutis kaj malaperis en la malhela koridoro. Sed post sekundoj s\u0302i au\u0306dis malrapidig\u0302i liajn pasojn, turnadon de la direkto, la reiron. Li reaperis decidapas\u0302e en la lumon de la etag\u0302a vestiblo."}, {"text_idx": "#001368", "text": "- Sinjorino, mi vidis vin iom senkonsila, eble ec\u0302 maltrankvila. C\u0302u mi povas helpi vin?"}, {"text_idx": "#001369", "text": "- Dankon, ne. Mi atendas mian edzon, kiu eble mistrafis la vojon al nia etag\u0302o. Tamen mi fakte estas iom maltrankvila, c\u0302ar jam pasis pli ol unu horo."}, {"text_idx": "#001372", "text": "- C\u0302u mi rajtas regali vin per glaseto da likvoro?"}, {"text_idx": "#001375", "text": "Ekestis agrabla babilado. La mezag\u0302ulo efikis al s\u0302i jen fidinda patro, jen alloga viro. Li montrig\u0302is klera, kulturita, bonkonduta, c\u0302arma, sprita. Sorc\u0302ite s\u0302i au\u0306skultetis liajn vortojn, sekvis okule liajn elegantajn movig\u0302ojn. Dumbabile s\u0302i preskau\u0306 forgesis, ke s\u0302i propre ja atendis la kulminon de s\u0302ia nuptonokto."}, {"text_idx": "#001376", "text": "Post horo li denove proponis telefoni, nun al la polico kaj al malsanulejo. S\u0302i au\u0306dis lin longatempe paroli per la aparato en la apuda c\u0302ambro. El la tono de lia voc\u0302o s\u0302i povis konkludi, ke io malagrabla okazis. Reveninte li sciigis:"}, {"text_idx": "#001377", "text": "- Estu forta. La sanservo devis transporti en la malsanulejon viron, kiu lau\u0306 la priskribo sendube estas via edzo. Ili trovis lin kun rompig\u0302inta brako, plenaebria antau\u0306 rug\u0302lampa domo en misfama kvartalo."}, {"text_idx": "#001379", "text": "Petro la venontan matenon ekvekig\u0302is surplanke en la enirejo de la domo, kien la kompleza eksterlandano estis kondukinta lin. Nun c\u0302io aspektis griza. Neniu homo estis en la proksimeco. Per dolorzumanta cerbo li konstatis, ke almenau\u0306 oni revestis lin. Nur eksterdome li rimarkis, ke iu forprenis lian monujon. Li strebis al la hotelo. Kion diri al Anino post tiom da pekoj, tia granda kulpo, ne plu permesantaj senbalastan geedzan vivon? Fus\u0302o komenca sen espero je iama forgeso. Per lifto li atingis la etag\u0302on, kuris al la apartamento. Post frapo la pordo sensone glitis flanken; g\u0302i ne estis firme riglita. Neniu trovig\u0302is en la c\u0302ambro. Je voko neniu reagis."}, {"text_idx": "#001380", "text": "- Eble s\u0302i promenas, matenmang\u0302as ensalone au\u0306 pridemandas la policon, la hospitalon. Dum tia cerbumado li ekvidis paperon, se ne leteron sur la tablo."}, {"text_idx": "#001381", "text": "- Jen s\u0302i mesag\u0302as al mi, ke s\u0302i serc\u0302as min, g\u0302ojas revidi min, pretas komenci denove, li mallau\u0306te sugestis al si mem. Sed ne estis la manskribo de Anino, kion li legis. Estis viro, kiu alparolis lin nemiskompreneble:"}, {"text_idx": "#001382", "text": "- Petro, kiel alparoli vin? Eble \u201eKara kolego\u201d, c\u0302ar antau\u0306 virinoj ni c\u0302iuj estas samsortaj kolegoj? Sed estas diferenco inter vi kaj mi, inter hezitemo kaj agemo. Nun vi tro malfrue venas. En la decida momento vi ne estis surloke. Mi havis la avantag\u0302on, esti g\u0302ustatempe je dispono, sed mi ankau\u0306 tre konscie utiligis mian s\u0302ancon."}, {"text_idx": "#001383", "text": "Eble ne estis via kulpo, ke vi akurate en la nuptonokto havis eksterdoman okupig\u0302on. Sed mi tute ne povas kompreni, pro kiaj ideo kaj idealo vi dum jaroj rifuzis rilati tutege, tutakorpe kun tia c\u0302arma kaj sag\u0302a junulino. Sciu: Dum pli ol du horoj mi povis sperti, kiom memdona, aminda, grandanima s\u0302i estas, kaj dum nur unu horo mi povis konvinki s\u0302in, ke apud mi s\u0302i havos kontentigan, c\u0302iuflanke ric\u0302an vivon. S\u0302i decidis sekvi min al miaj posedaj\u0302oj en pli agrabla lando. S\u0302i ne volas riproc\u0302i vin pro tio, ke s\u0302ia geedzig\u0302a nokto farig\u0302is tute alia ol s\u0302i antau\u0306vidis. Jam estas egale al s\u0302i. Ne, ne tute. Mi mem fieras, ke s\u0302i pri la alternativo vere ne plendas ..."}, {"text_idx": "#001384", "text": "Mi ja s\u0302atus ekvidi vin, tiom malagrabla vi ne povas esti, c\u0302ar Anino tiom longe eltenis kun vi, sed prefere ni evitu nin estonte, por ne perturbi s\u0302in. Por fini: \u201eG\u0302is revido\u201d mi ne povas diri sen ia antau\u0306a renkontig\u0302o kun vi. Do, fartu bone. Kaj ne tro plendu: estas ankorau\u0306 aliaj edzinigindaj virinoj en la mondo. Sed ne tro longe hezitu, granda estas la konkurenco ..."}, {"text_idx": "#001385", "text": "Via felic\u0302a anstatau\u0306ulo N. N."}, {"text_idx": "#001386", "text": "PP 1: Pardonu al mi la trukon, kiu c\u0302etelefone s\u0302ajnigis vin viktimo de volupta entrepreno en misfama malc\u0302astejo. Mi devis elpensi trompeton. Sen tia manipulado mi estus tamen perdinta Aninon. Fidela al vi s\u0302i estis g\u0302is tiu c\u0302i momento."}, {"text_idx": "#001387", "text": "PP 2: Mi nur povas rekomendi al vi, dum via venonta provo farig\u0302i edzo, ne forgesi kondomojn!"}, {"text_idx": "#001388", "text": "Kadavrosimile li s\u0302vebis sur la varma akvo de la kuracbaneja baseno. Kutime li longe, ec\u0302 por minutoj, povis reteni la spiron, sed nun jam post sekundoj li relevis sian kapon el la akvo, c\u0302ar li tute ne volis perdi sian sakon el la observado, al kio li jam dedic\u0302is sin \u2013 krom la g\u0302uado de la sanigaj fortoj de la mineralakvo \u2013 tutan horon. Kaj li restos almenau\u0306 du pliajn horojn."}, {"text_idx": "#001389", "text": "Inter multaj aliaj, lia sako modeste kaj sensignife pendis c\u0302ehoke. Nenio distingis g\u0302in disde la aliaj, ec\u0302 ne g\u0302ia iom nekutima s\u0302velig\u0302o, kiun ja povus kau\u0306zi vestaj\u0302oj kaj tukoj. Sed ne temis pri vestaj kaj sekigaj s\u0302tofoj. Neniu povis diveni, ke plenigis la sakon drogac\u0302oj en la valoro de pluraj milionoj da dolaroj. La homo ne plu volis memori, kiamaniere li akiris ilin, ne revoki la eventojn, kiuj kostis preskau\u0306 lian vivon. Li nur pensis antau\u0306en, estontecen, antau\u0306g\u0302ojis la senzorgan vivon, kiun li havos danke al la sakenhavo, la strandojn, rug\u0302ajn sunsubirojn apud varma maro en senlima libereco alikontinente. Kompare al tio tiu c\u0302i akvobaseno povis esti nur forlasinda surogato. Ne la kuracbanejo sanigos lin, sed ja la posedaj\u0302o en tiu c\u0302i modesta sako c\u0302e la muro."}, {"text_idx": "#001390", "text": "Li tute ne volis mals\u0302pari sian tempon uzante la kuraclokajn instalaj\u0302ojn, sed lia partnero, kun kiu li interkonsentis s\u0302ang\u0302i la drogac\u0302ojn en valutojn, tro malfrue mesag\u0302is al li, ke la inters\u0302ang\u0302o povos pro trookupig\u0302o okazi ne tagmeze, sed nur fruvespere je la sesa. Rekomendinde estus utiligi dumtempe la ofertojn de la loka kuracbanejo."}, {"text_idx": "#001391", "text": "C\u0302ar li de la infanag\u0302o s\u0302ategis varman akvon, li opiniis tau\u0306ga la ideon, pasigi tiun c\u0302i horojn baneje. Sed kie lasi la sakon, de kiu dependis lia tuta estonta vivo? Al la gardisto li ne fidis, des pli ne al la apenau\u0306 s\u0302loseblaj s\u0302rankofaketoj. Prefere li mem zorgos pri la gardado de la sako, ne lasante g\u0302in ekster observado. Ja facila tasko, kiel evidentig\u0302is nun. El c\u0302iu direkto videbla, la kara objekto pendis c\u0302e la muro inter multaj aliaj. Kure neniu povus des\u0302iri g\u0302in, ec\u0302 se oni scius pri la enhavo. Sed neniu supozus ion, c\u0302ar neniu c\u0302i-urbe konis lin, kaj neniu sciis, kiel li transportis la trezoron. Tamen li c\u0302iam nur por sekundoj restis subakve, kvankam li ja povus resti sube senspire dum minutoj."}, {"text_idx": "#001392", "text": "Poste inter la multaj maljunuloj apud li en la baseno li rimarkis junulinon beletan kaj c\u0302arman. Evidente s\u0302i atendis kun iom da enuo la finon de la kuraciste preskribita kuractempo. Ankau\u0306 li intertempe sentis iom da enuo. En tiu c\u0302i decida tago ja tute ne inklina ec\u0302 nur al aventureto, li tamen sentis emon al agrabla distrado. Do poiome li proksimigis sin al la juna virino kaj facile trovis kontaktigajn vortojn, kiujn s\u0302i ne rifuzis. S\u0302i prezentis sin ne vere malsana, sed laca pro profunda studado kaj sekva ekzamenig\u0302o. Ankau\u0306 s\u0302i s\u0302atis babili kaj distrig\u0302i kun sprita homo. S\u0302ia konduto inter sag\u0302eco kaj naiveco ravis lin, kaj li volonte impresis s\u0302in per sia plong\u0302a arto. Rekompence s\u0302i dividis kun li siajn bonbonojn, kiujn s\u0302i en diversaj gustoj kaj konsiderinda kvanto kunhavis. Dum tiaj ludetoj li tamen ne forgesis atente observi sian trezorejon c\u0302emure."}, {"text_idx": "#001394", "text": "S\u0302ang\u0302ig\u0302is la etoso en la halo, farig\u0302is tute silente. En milda duonlumo li sidis apud s\u0302i, au\u0306skultis s\u0302iajn ne tre profundajn, sed altagrade distrajn vortojn. Tute trankvila li nun estis, nenia dang\u0302ero minacis plu lian sakon. Sola g\u0302i pendis c\u0302emure, ne plu observenda. Ja neniu plu estis en la konstruaj\u0302o krom ili ambau\u0306 kaj la ie laboranta maljuna basenestro. Lastajn bombonojn li frandis, la lastajn minutojn li g\u0302uis senmove apud s\u0302i. En tiuj c\u0302i sorc\u0302aj momentoj li ec\u0302 aludis, ke li taksas s\u0302in simpatia kaj ke li s\u0302atus iam veturi kun s\u0302i al tropika lando. Pri la financa bazo jen c\u0302emure li memkompreneble nenion perfidis."}, {"text_idx": "#001395", "text": "Subita ombromovo vekis lin el liaj revoj. Jen li vidis sian kontraktulon, kiu lau\u0306konsente atendos lin post horduono en apuda parko, senhaste aliri la sakon. La viro lerte detranc\u0302is g\u0302in de la hoko, ridetis al li, mansignis al la junulino kaj jam estis for. Kiam la prirabito volis ekkrii, eksalti kaj postkuri la rabiston, nenio krom la cerbo kaj la spirado funkciis c\u0302e li. Interne li eksplodis, sed sen ia movokapablo li nur povis rigide rigardi al sia kunulino. S\u0302i c\u0302iam ankorau\u0306 s\u0302ajnis esti tre trankvila, ridetis preskau\u0306 same kiel la s\u0302telisto. Malrapide s\u0302i proksimigis sian bus\u0302on al orelo lia kaj dolc\u0302avoce flustris:"}, {"text_idx": "#001396", "text": "\u201eKara knabo, volonte mi s\u0302atus vojag\u0302i kun vi en tropikan landon. Vi s\u0302ajnas esti agrabla homo. Sed mi jam longe kune kun mia amiko planis la saman. G\u0302is nun nur mankis la mono. Mi estas senfine dankema al vi pro via malavareco. Sed mi ne iros kun vi. Vi restos tie c\u0302i. Almenau\u0306 min la kuraca akvo sanigos. Al vi mi nur povis dolc\u0302igi la adiau\u0306on per bombonoj. Sed ili devis esti venenaj, vi komprenas. Tamen ne tro damnu min: Ili helpos al vi, pli frue atingi vian revolandon ol ni la nian. Fartu bone!\u201d"}, {"text_idx": "#001397", "text": "Post tenera kiso s\u0302i pus\u0302etis lin c\u0302e la s\u0302ultro. Malrapide li glitis tutakorpe en la akvon, renversig\u0302is kaj s\u0302vebis kapalfunde tri minutojn en la malrapide defluanta akvoresto. Tiom longe li povis reteni la aeron. Poste li elspiris. Aerovezikoj kirlis la akvosurfacon. Denove li devis enspiri. Sed liaj pulmoj ne plenig\u0302is je fres\u0302iga aero, sed je malpura basenakvo. Tiam la knabino jam ne plu estis apud li."}, {"text_idx": "#001399", "text": "Poste li akurate purigis la basenon, plenumis lastajn taskojn, mals\u0302altis la lumon kaj forlasis la banejon. Kontenta li zumis melodieton. Li ne plu revenos. Morgau\u0306 li jam estos c\u0302e siaj filo kaj estonta bofilino en la tropikoj, g\u0302uos puran aeron, puran akvon kaj neniam plu pensos pri sia tagtaga vivo en la malvasteco de la banejo en malpura aero apud malsanaj homac\u0302oj. Finfine ankau\u0306 por li la kuracejo montrig\u0302os kuraca ..."}, {"text_idx": "#001400", "text": "Iun ordinaran lundan posttagmezon mi devis urg\u0302e sendi tekston al la redakcio de esperantlingva gazeto. Por eviti ties penan konvertadon al reta surogato, mi intencis sendi mian artikolon surdiskete enkoverte per la s\u0302tata pos\u0302to. Por eviti eraron, mi intencis kontroligi la afrankadon de la sendaj\u0302o en la loka pos\u0302tejo. Sed tiu, j\u0302us perdinte sian s\u0302tatan ejon pro s\u0302paremo, nun trovig\u0302is c\u0302e elektrovendisto, kiu lunde posttagmeze ne emis malfermi la pordojn. Do, ek al la najbarvilag\u0302a pos\u0302tejo! Sed tie, en kabano por la loteriludantoj, la loterivendisto-pos\u0302tisto la tutan lundon ne dej\u0302oras. Tamen mi eksciis, ke en la apuda vilag\u0302o oni povas trakti siajn pos\u0302tajn aferojn tuttage. Kiam mi atingis la budon, la floristino-pos\u0302tistino (post certa atendado miaflanke) devis konfesi, ke la tiutaga pos\u0302to j\u0302us forlasis la keston. Estis horkvarono antau\u0306 la kvara. Mi devis atendi la venontan tagon."}, {"text_idx": "#001401", "text": "Tiel nun funkcias en nia lando la pos\u0302to, kiun la politiko devigis konkurenci kun \u201eprivatuloj\u201d. En duona jaro aldone mi devis sperti jenon:"}, {"text_idx": "#001403", "text": "En alia okazo mi prudente afrankis leteron en la loka pos\u0302tejo helpe de la oficistino. Revenis al mi post tri tagoj la letero kun la stampo: \u201eMankas du cendoj da afranko\u201d."}, {"text_idx": "#001404", "text": "Kaj laste, iam dimanc\u0302e urg\u0302okaze mi celis la centran pos\u0302tkeston de la regiona urbego. G\u0302ia surskribo promesis tujan transportadon: \u201eMalplenigo c\u0302iuhore\u201d. Post tritaga nealveno de la letero mi insistis. Sed oni ec\u0302 ne permesis telefoni kun la pos\u0302tejo apud tiu pos\u0302tkesto. Iu anonima servisto telefone asertis, ke \u201een tuta Germanio ne ekzistas pos\u0302tkesto kun tia surskribo\u201d (cetere, duonan jaron tiu surskribo plutrovig\u0302is tie!). Tro malfrue atingis tiu sendaj\u0302o la celon, kvankam mi trovis lau\u0306aserte dimanc\u0302e funkciantan pos\u0302tkeston."}, {"text_idx": "#001405", "text": "Postrestas la pos\u0302to, postrestas la perpos\u0302ta komunikado. Sed komunikig\u0302adas dau\u0306re kaj senprokraste la klientoj apud pos\u0302tkestoj pri pos\u0302taj aventuroj."}, {"text_idx": "#001406", "text": "Antau\u0306 391 jaroj en la urbo Mannheim okazis la unuan fojon Markt. Tiu c\u0302i foiro komence de majo farig\u0302is tradicio, kaj la dato estas nun fiksita ne nur en la kalendaro de la urbo, sed ankau\u0306 en tiu de la c\u0302irkau\u0306a triangula regiono de la riveroj Rejno kaj Nekaro."}, {"text_idx": "#001407", "text": "En 2004, inter la 24a de aprilo kaj la 4a de majo, la foiro prezentis enrigardon en la komercon kaj la kulturon de la regiono. Aldonig\u0302is ekspozicioj pri firmaoj kaj institucioj kaj pri loka turismo. Altiris vizitantojn ankau\u0306 tendegoj kun diversaj restoracioj. Programo kun politikistoj kaj aliaj steluloj pliric\u0302igis la foiron."}, {"text_idx": "#001408", "text": "Interesaj estis apartaj programeroj. Ekzemple, kadre de MMM (germanaj inicialoj de Mai-Markt Mannheim, Manhajma Maja Foiro) okazis la \u201emanhajma c\u0302evala semajno\u201d kun prijug\u0302oj kaj konkursoj; ankau\u0306 inau\u0306gurig\u0302is satelita elsendado de la regiona radio RNFplus (au\u0306debla c\u0302e Astra Digital 19,2o Ost / Premiere-Bouquet). La foiro, la plej granda regiona en Germanio, altiris proksimume 1500 ekspoziciantojn kaj pli ol 400 000 vizitantojn."}, {"text_idx": "#001409", "text": "Tre s\u0302okis min legi, ke \u201eUNMIK toleris, ke eniru Kosovon miloj da serbaj sekretaj agentoj, kiuj provokas, sabotas, murdas kaj teroras, eksplodigante bombojn\u201d (Bardhyl Selimi, Kial dau\u0306re tumultoj?, MONATO 2004/6, p. 11). De tempo al tempo aperas en MONATO la plej malvers\u0302ajnaj asertoj, neniel pruvataj. Leginte similaj\u0302ojn, mi ne povas min ne demandi, c\u0302u fakte kas\u0302a celo de la revuo estas eble ne informi, sed komprenigi la sentojn de la log\u0302antoj pri siaj propraj landoj, ec\u0302 publikigante tute nekredeblajn absurdaj\u0302ojn, kiel \u201emiloj da sekretaj agentoj\u201d. La altitolado Opinio ne povas esti pravigo, por ke MONATO malaltigu siajn postulojn kaj permesu la publikigon de c\u0302iaj onidiroj. Tio evidente senkreditigas la revuon."}, {"text_idx": "#001410", "text": "Noto de la redaktoro: Nepras, ke rubriko-redaktoro fidu al kontribuantoj. En internacia revuo, kiu okupig\u0302as pri aferoj el c\u0302iuj mondopartoj, redaktoro pli time, ol intime, pritraktas temojn, pri kiuj tiu ofte nur distance, nur pro propra legado en nacilingvaj gazetoj, estas informita. Pro tio estas rimarkinde \u2013 kaj tio atestas pri la funda kvalito de MONATO \u2013 ke nur tre, tre malofte au\u0306dig\u0302as plendoj pri la enhavo de artikoloj. Tial gravas leganto-leteroj por atentigi pri eventualaj misoj, mankoj au\u0306 pri malsamaj opinioj. Kaj pri ajna \u201ekas\u0302a celo\u201d ... nu, c\u0302u oni ne informas, komprenigante la sentojn de log\u0302antoj pri siaj propraj landoj?"}, {"text_idx": "#001411", "text": "Lau\u0306 irlandaj raportoj, la g\u0302enerala fummalpermeso en laborejoj, enkondukita de la irlanda registaro ekde la komenco de aprilo, s\u0302ajne estas granda sukceso. Kontroloj montris, ke 97 % de la kontrolitaj laborejoj sekvas la leg\u0302on. Rezulte, kvinono de irlandaj fumantoj decidis ne plu fumi, kiam ili eliras vespere. Ekde la enkonduko de la g\u0302enerala fummalpermeso por laborejoj 96 % de la trinkejoj kaj restoracioj sekvas la leg\u0302ajn devigojn kaj ankau\u0306 surmurigis la postulitajn malpermesindikojn."}, {"text_idx": "#001412", "text": "Ekde junio Norvegio sekvis la vojon de Irlando kaj enkondukis rigidan fummalpermeson por publikaj laborlokoj. Kvarono de norvegaj fumantoj kaj triono de fojfojaj fumantoj lau\u0306 enketo asertis c\u0302esi fumi samtempe kun la enkonduko de malpermeso."}, {"text_idx": "#001413", "text": "C\u0302iujare tabako mortigas 4,9 milionojn da homoj au\u0306 unu personon c\u0302iun 6,5an sekundon, diras Lee Jonk Wool [li g\u0302onk u\u0306ul], g\u0302enerala direktoro de la Monda Organizaj\u0302o pri Sano. Fumi estas tutmondskale la dua plej ofta mortokau\u0306zo. Unu el 10 plenkreskuloj mortas sekve de fumado. Lau\u0306prognoze, en 2025 tabakkonsumado kau\u0306zos dek milionojn da mortoj, malgrau\u0306 tio, ke la elcentaj\u0302o de fumantoj falis de 29 dum 2002 al 26 dum 2003."}, {"text_idx": "#001414", "text": "La Eu\u0306ropa Komisiono, malgrau\u0306 lau\u0306do pro la irlanda antau\u0306eniro, ne planas enkonduki tut-eu\u0306ropunian fummalpermeson. Senfuma medio estus homa rajto, opinias responda komisionano David Byrne [dejvid brn], sed li timas negativan implicon por la EU, se Bruselo ordonus fummalpermeson en publikaj laborlokoj en tuta EU."}, {"text_idx": "#001415", "text": "Brusela malpermes-ordono povus havi, lau\u0306 Byrne, guston de orvela \u201egranda frato\u201d. S\u0302ajne la kulturaj diferencoj c\u0302irkau\u0306 fumado favoras pli desuban politikon. \u201eSe ni traktas fundamentajn temojn kiel sanon, vi devas provi kaj vidi, kiomgrade vi povas s\u0302ang\u0302i opiniojn\u201d, respondis Byrne al kritikaj rimarkoj en la gazetaro post deklaro, ke li povus imagi iam leg\u0302an regulon pri fumado por tuta Eu\u0306ropa Unio."}, {"text_idx": "#001416", "text": "Kunsidis fine de majo en Tirano, Albanio, membroj de la Klubo de Politikistoj de Balkanio, kies fondinto estas J\u0302elju J\u0302elev, prezidanto de Bulgario dum la unua kvinjaro post 1990. Partoprenis la kunsidon ankau\u0306 prezidintoj de Turkio, Makedonio kaj Albanio kune kun politikistoj el la regiono. C\u0302eestis ankau\u0306 la nuna c\u0302efministro de Albanio, Fatos Nano."}, {"text_idx": "#001417", "text": "En sia parolo Nano atentigis pri la minacoj al integrig\u0302o en Balkanio. Li substrekis, ke kelkaj politikistoj sin turnas al naciismo, instigante disputojn kun najbaroj. Lau\u0306 Nano, la malfermo de merkatoj en kaj ekster Balkanio, interrilatoj kun unuig\u0302inta Eu\u0306ropo kaj libera komerco kus\u0302as centre de la naciaj kaj regionaj interesoj. Li esprimis sian konvinkon, ke la s\u0302tatoj de la regiono, ankorau\u0306 ne alig\u0302intaj al Eu\u0306ropa Unio (EU), povas tion realigi g\u0302is la jaro 2015."}, {"text_idx": "#001418", "text": "Sali Berisha, iama albana prezidanto, menciis kiel c\u0302efajn taskojn por la balkanaj landoj la liberajn balotojn, starigon de jura s\u0302tato kaj la batalon kontrau\u0306 la organizita krimado. Aldone li diris, ke la difino de la statuso de Kosovo kaj Montenegro, apliko de la interkonsento de Ohrid kaj liberaj balotoj en Albanio estas antau\u0306kondic\u0302oj por stabiligi la politikon en Balkanio."}, {"text_idx": "#001419", "text": "Samtempe okazis en Tirano internacia renkontig\u0302o de reprezentantoj de junularaj organizoj el Balkanio. La evento celis starigi reton de junaj gvidantoj el la regiono, kiuj per renkontig\u0302oj alportos novajn ideojn por progresigi la balkanajn landojn."}, {"text_idx": "#001420", "text": "La eksa prezidanto de Albanio, Rexhep [reg\u0302ep] Meidani, alparolis la kunvenon kaj plifortigis la ideon de George Soros pri iaspeca ekonomia spaco, bazita sur reciprokaj interkonsentoj. La junaj partoprenantoj opiniis, ke pli bona estus tutregiona integrig\u0302o kun EU."}, {"text_idx": "#001421", "text": "La gejunuloj estis akceptitaj de la nuna albana prezidanto, Alfred Moisiu, kiu alvokis: \u201eBatalu, por ke nian regionon ne plu trafu militoj!\u201d Li nomis la partoprenantojn \u201ehirundoj de la estonteco\u201d kaj esprimis sian kontenton, ke serboj kaj albanoj renkontig\u0302as kaj kundiskutas. Li rimarkis, ke Germanio kaj Francio intermilitis 200 jarojn, aldonante, ke nun ili fruktodone kunlaboras."}, {"text_idx": "#001422", "text": "Dum junio okazis en Portugalio la tria plej granda sporta evento de la tuta mondo, nome la eu\u0306ropa c\u0302ampionado de futbalo, kiu okazas c\u0302iun kvaran jaron. Malgrau\u0306 diversaj modaj sportoj, futbalo restas tutmonde la plej populara."}, {"text_idx": "#001423", "text": "La futbala asocio FIFA regule aktualigas sian rangliston kaj du lastajn lokojn (202an kaj 203an) okupas du etaj s\u0302tatoj Butano (30 000 log\u0302antoj) kaj Montserato (5000 log\u0302antoj). Kiam estis propono al la du s\u0302tatoj ludi oficialan matc\u0302on por difini la plej malfortan teamon de la mondo, ambau\u0306 flankoj konsentis. Pri tiu ludo reg\u0302isoro Johan Kramer faris dokumentan filmon The other final (La alia finalo). La matc\u0302o okazis la 30an de junio 2002 \u2013 samtage kun la \u201egranda\u201d finalo inter Germanio kaj Brazilo en Japanio dum la lasta mondc\u0302ampionado, kiun spektis c\u0302irkau\u0306 kvar miliardoj da homoj tutmonde."}, {"text_idx": "#001424", "text": "Sed la sporto ne estas la plej grava parto de c\u0302i tiu filmo. La bela aspekto estas kiel du tre diversaj kulturoj estas kunigitaj per ilia sama amo al la sporto. Futbalo ricevas imagon de universala religio, kiu forigas c\u0302iujn diversaj\u0302ojn, kverelojn kaj barojn. Samtempe spektantoj ekscias multon pri la c\u0302iutaga vivo de la budhisma reg\u0302lando Butano kaj de la karibia insulo Montserato. Dum la tuta filmo dau\u0306re aperas blanka pilko kiel speco de sporta packolombo. Sed ankau\u0306 ne mankas humuraj\u0302oj, kiam ekzemple butanaj monah\u0302oj preg\u0302as por bona rezulto au\u0306 kiam futbalistoj de la insulo ne povas trejnig\u0302i dum duona horo, c\u0302ar ilia sola pilko malaperis en la arbustoj."}, {"text_idx": "#001425", "text": "Sed la humuro c\u0302iam restas milda, g\u0302i ne primokas la limigitajn eblecojn, per kiuj la du nacioj provas realigi siajn futbalrevojn. Preskau\u0306 duaranga estis la rezulto: c\u0302eeste de 25 000 spektantoj Butano venkis 4:0 kontrau\u0306 la insulanoj."}, {"text_idx": "#001426", "text": "Civitanoj perdas intereson pri Eu\u0306ropo"}, {"text_idx": "#001427", "text": "La balotoj por la Eu\u0306ropa Parlamento (EP) rezultigis fortigon de la centra-dekstra bloko kaj malfortigon de la centra-maldekstra bloko en la parlamento, kiu komencas sian laboron, kiu dau\u0306ros g\u0302is la somero de 2009. La liberaluloj povas g\u0302oji pri gajno, malkontentetas la verduloj kaj maldekstraj partioj pro leg\u0302eraj perdoj. Granda gajninto tamen estas la grupo de la \u201ealiuloj\u201d. 66 individue elektitaj personoj au\u0306 reprezentantoj de randgrupoj, kiuj (ankorau\u0306) ne aliancig\u0302is kun frakcio, akiris mandaton \u2013 preskau\u0306 c\u0302iu deka EP-ano apartenas al tiuj \u201ealiuloj\u201d, pli ol duoble pli, ol en la pasinta EP. Inter ili estas plejparte eu\u0306ropskeptikuloj au\u0306 kontrau\u0306-eu\u0306ropaj politikistoj."}, {"text_idx": "#001428", "text": "Interesa konstato estis, ke la civitanoj de Eu\u0306ropa Unio (EU) kutime voc\u0302donis kontrau\u0306 la reganta partio de la lando. Plej okulfrapaj estis la detruaj perdoj de la britaj, polaj, c\u0302eh\u0302aj kaj germanaj socialdemokratoj, sed ankau\u0306 de la francaj kaj italaj centra-dekstraj partioj. En impresaj 19 el 25 landoj la plej forta partio de tiuj c\u0302i eu\u0306ropaj balotoj estis opozicia partio."}, {"text_idx": "#001429", "text": "En la 732 membrojn nombranta EP la kristandemokrata frakcio EPP-DE restas kun 278 mandatoj (37,98 %) la plej granda politika grupo, sekvas la socialdemokrata PES kun 199 seg\u0302oj (27,19 %). La tria plej granda grupo estas la liberaluloj (ELDR) kun 9,15 %, iom antau\u0306 la \u201ealiuloj\u201d kun 9,02 % (vidu la apudan grafikaj\u0302on)."}, {"text_idx": "#001430", "text": "Por la sesa fojo sinsekve la partopreno en la balotoj falis al novaj malaltoj. Kun 45,5 % da partopreno tra tuta Eu\u0306ropo la kvanto falis je pli ol 4 % kompare kun la antau\u0306aj elektoj dum 1999. S\u0302oke malalta balota partopreno estis registrita por la novaj EU-membros\u0302tatoj, kie nur 26 % de la voc\u0302donrajtantoj utiligis sian demokratan rajton. Plej malaltaj ciferoj (c\u0302irkau 20 %) estis en Slovakio kaj Pollando."}, {"text_idx": "#001431", "text": "La falo de intereso pri la balotoj por EP malkoincidas kun la kreskanta signifo de tiu c\u0302i institucio, kiu komence havis pure konsultan funkcion, sed dum la lastaj jardekoj sukcesis ricevi c\u0302iam pli kaj pli da leg\u0302donaj povoj kaj farig\u0302as grava instanco de kontrolo en la brusela potenckonstruaj\u0302o. EP-prezidanto Pat Cox [pet koks] riproc\u0302is la landajn registarojn de la novaj membros\u0302tatoj, ke ili ne sukcesis mobilizi siajn civitanojn al la balotado. Politikistoj de c\u0302iuj partioj esprimis sian zorgon pri la malaltaj ciferoj de partopreno."}, {"text_idx": "#001432", "text": "\u201eNi devas konvinki la homojn, ke ili voc\u0302donu. Estas tre grave komprenigi al la civitanoj, ke ilia kontribuo estas grava\u201d, diris Enrique Baron Crespo [enrike baron krespo], PES-frakciestro. Reage al j\u0302urnalistoj Romano Prodi, la prezidanto de la Eu\u0306ropa Komisiono, bedau\u0306ris la malaltan partoprenon kaj cerbumis pri eblaj solvoj: \u201eNi devas konstrui Eu\u0306ropon kun videblaj agoj. Ni volas montri al la civitanoj, ke ni scipovas trakti la problemojn.\u201d"}, {"text_idx": "#001433", "text": "Alia fenomeno de tiuj c\u0302i eu\u0306ropaj balotoj estis la forta kresko de eu\u0306ropskeptikaj au\u0306 popolismaj partioj je la kosto de la tradiciaj partioj. Plej granda s\u0302oko por la potenculoj estis la brita rezulto, kie la UK Independence Party (Sendependiga partio), kiu kampanjas por retirig\u0302o de Britio el EU, gajnis 17 % kaj 12 seg\u0302ojn kaj tiel farig\u0302is la tria plej forta brita partio. La eu\u0306ropskeptikaj parlamentanoj tamen \u201ekonsistigas nur 10-15 procentojn de la tuto\u201d, atentigas Cox. Eu\u0306ropskeptikaj partioj gajnis ankau\u0306 en Svedio, kie la EU-kritika Junilistan (Junia listo) akiris la trian rangon en la hierarkio de partioj."}, {"text_idx": "#001434", "text": "Memorinda estis la balot-tago ankau\u0306 por la ekstremdekstra Vlaams Blok en Belgio, kie la partio ricevis 14,3 %, farig\u0302ante la dua plej granda partio en Flandrio. La partio estas por sendependa Flandrio kaj estis antau\u0306 nelonge kondamnita pro rasismo. La popolisma partio Samoobronaen (Memdefendo) en Pollando gajnis 11,5 % pro sia kontrau\u0306-eu\u0306ropa kampanjo kaj sendos sep EP-anojn."}, {"text_idx": "#001435", "text": "Du kandidatoj, kiuj kampanjis por pli da travidebleco, estis aparte sukcesaj. Nederlandano Paul van Buitenen, kiu famig\u0302is en 1998, malkas\u0302inte financajn trompon kaj misadministradon en la EU-institucioj, gajnis du seg\u0302ojn por sia listo Eu\u0306ropo travidebla. Same sukcesa estis au\u0306stra EP-membro Hans-Peter Martin, kiu asertis \u2013 sen povi liveri pruvojn \u2013 ke liaj gekolegoj misuzis la kompenssistemon. \u201eEu\u0306ropskeptikismo estas parto de tio, kion civitanoj pensas pri Eu\u0306ropo. Sekve la Eu\u0306ropa Parlamento spegulu fidele, kio okazas en Eu\u0306ropo\u201d, trankviligas Prodi, kiu tamen ankau\u0306 ne kas\u0302as sian zorgon pri la plifortig\u0302o de tiu tendenco."}, {"text_idx": "#001436", "text": "Regado en EU ne farig\u0302is pli facila per tiu c\u0302i balotado. Jam antau\u0306e en la parlamento en Strasburgo estis kun sep frakcioj pli da grupoj, ol en la plimulto de landaj parlamentoj. Nun g\u0302i ig\u0302os ankorau\u0306 pli heterogena. G\u0302is nun la grandaj kristandemokrata kaj socialdemokrata frakcioj kune regis en la plimulto de politikaj demandoj. Tiu neoficiala koalicio ankau\u0306 en la venonta parlamento pludau\u0306ros."}, {"text_idx": "#001437", "text": "La motivoj de la balotantoj estas kompreneblaj nur surbaze de nacia fono. Multaj civitanoj ne plu povas simpatii kun la perspektivoj, prezentitaj de iliaj registaroj, au\u0306 entute ne rekonas iujn perspektivojn. Suferas pro tio tiu baloto, kiu rilatas plej malmulte al tiuj naciaj perspektivoj. Sekvo estas puno de la reganta(j) partio(j). Tiun tendencon fortigis la tradicio emfazi naciajn temojn dum la eu\u0306ropa balotkampanjo. Malofte eu\u0306ropaj temoj estis serioze pritraktitaj. Eu\u0306ropo tro ofte malc\u0302eestis en multaj kampanjoj, opinias Cox."}, {"text_idx": "#001438", "text": "Opoziciaj partioj devis nur alvoki la civitanojn uzi la eu\u0306ropan baloton por puni la registaron \u2013 kun sukceso. Tiamaniere la eu\u0306ropaj balotoj farig\u0302is ludilo de la kurtperspektivaj interesoj de partioj, kio premisas malinteresitan kaj malinformitan publikon. Provoj bongustigi Eu\u0306ropon preskau\u0306 komplete mankis."}, {"text_idx": "#001439", "text": "Malgrau\u0306 pluraj negativaj tendencoj oni ne forgesu la historie gravan signifon, kiu estas ligita al tiu eu\u0306ropa baloto, kiu la unuan fojon en la historio de Eu\u0306ropo kunigis pli ol 155 milionojn da homoj en libera kaj sekreta baloto por komuna politika reprezento. Tio en si mem jam estas grava evento."}, {"text_idx": "#001440", "text": "Kompletan superrigardon de la rezultoj liveras la retpag\u0302aro pri EU-balotoj ."}, {"text_idx": "#001441", "text": "Plurlingva Svislando \u2013 c\u0302u pagebla lukso?"}, {"text_idx": "#001443", "text": "La angla ludas kreskantan rolon en la lerneja instruplano tra tuta Svislando \u2013 ofte je kosto de la naciaj lingvoj. Nun venas de pluraj flankoj atentigoj pri la graveco konservi la lingvan diversecon en Svislando."}, {"text_idx": "#001444", "text": "Ekde la 1950aj jaroj la proporcio de fremdlingvaj parolantoj dau\u0306re kreskis kaj nun lingvoj kiel la serba, albana, portugala au\u0306 turka \u2013 ne menciante la anglan \u2013 estas pli ofte parolataj ol la romanc\u0302a."}, {"text_idx": "#001445", "text": "Werner Stauffacher, sekretario de la edukada departemento de orienta Svislando, diris, ke la orientaj kantonoj estis premitaj flanke de la industrio kaj de la publiko ekinstrui la anglan pli frue. \u201eKelkaj gepatroj ekstarigis privatajn klasojn por instrui la anglan, c\u0302ar ili estis en zorgo, ke iliaj infanoj g\u0302in lernus tro malfrue,\u201d klarigas lernejestro. \u201eKaj ni ne volis tian dividon inter ric\u0302aj kaj malric\u0302aj infanoj dum kreskado.\u201d Multaj gepatroj do volas, ke iliaj infanoj havu fruan aliron al la lingvo de tutmondig\u0302o. Sur kelkaj kampoj de scienca esplorado, en kelkaj profesioj kaj je pli alta nivelo de svisaj firmaegoj kiel UBS, Swisscom kaj Novartis, la angla jam estas en uzo por en-domaj inters\u0302ang\u0302oj. Membro de svisa parlamento, s-ino Liliane Maury Pasquier, alvokas al novaj klopodoj defendi la \u201elingvon de Molie\u0300re\u201d kaj protekti la franclingvan kulturon. \u201eLingvo estas pli ol komunikilo, g\u0302i estas parto de niaj kulturo kaj animoj.\u201d"}, {"text_idx": "#001446", "text": "En 2001 pluraj svisgermanaj kantonoj decidis igi la anglan la unua fremdlingvo en la lerneja instruplano \u2013 ne la francan \u2013 movo, kiu renkontis fortan oponadon de la franclingvaj partoj de Svislando. Multaj homoj, precipe el la franc- kaj itallingvaj partoj de la lando, timas, ke la elekto de la angla forigos la gluon en la svisa nacia identeco."}, {"text_idx": "#001447", "text": "C\u0302u la angla celas farig\u0302i la c\u0302efa \u201elingua franca\u201d inter la diversaj lingvaj regionoj de Svislando?"}, {"text_idx": "#001448", "text": "Ekonomia profesoro Franc\u0327ois Grin diras, ke, kvankam la realaj kostoj de subtenado de sistemo kun pli ol unu lingvo estas neklaraj \u2013 neniu profunda studo g\u0302is nun estis realigita \u2013 li kredas, ke ili estas surprize malaltaj, se oni konsideras la profiton. \u201eLa valoro de lingva diverseco devas esti konsiderata lau\u0306 sama maniero kiel oni pritaksas valoron de media kvalito,\u201d li diras."}, {"text_idx": "#001449", "text": "Grin ankau\u0306 kredas, ke la plurlingva tradicio de Svislando estas parto de g\u0302ia nacia identeco, kaj ke ekestos kreskanta konscio pri la valoro de lingva diverseco. \u201eLa svisoj sin difinas lau\u0306 siaj profundaj malsamecoj,\u201d opinias Grin. \u201eNe estas problemo, ke la angla farig\u0302as la preferata dua lingvo en lernejoj, tiel longe kiel homoj restas konsciaj pri la valoro kaj graveco lerni almenau\u0306 unu alian nacian lingvon.\u201d"}, {"text_idx": "#001451", "text": "\u2013 Pli ol 9 % de svisoj havas alian gepatran lingvon (en 1950 ankorau\u0306 nur 0,5 %)."}, {"text_idx": "#001452", "text": "Longaj diskutoj okazis dum la pasintaj jaroj por starigi leg\u0302oproponon por subteni la instruadon de la kvar naciaj svisaj lingvoj."}, {"text_idx": "#001453", "text": "Roland Ris, prezidanto de la Svisa Akademio de Sociaj Sciencoj, diras, ke per la leg\u0302o oni intencas fiksi la rajtojn de la diversaj lingvaj komunumoj \u2013 specife en la dulingvaj kantonoj \u2013 kaj difini oficiale kie diversaj lingvoj estas uzataj."}, {"text_idx": "#001454", "text": "Sed li agnoskas, ke la proponoj maksukcesas adresig\u0302i al la demando kiel kaj kie la angla estu uzata kaj instruata."}, {"text_idx": "#001455", "text": "\u201eEstas tro delikata demando por enigi g\u0302in en iun leg\u0302oproponon,\u201d li diras. \u201eFrancparolanta Svislando precipe estas kontrau\u0306 tro forta substreko de la graveco de la angla en lernejoj super la germana \u2013 situacio, kiu ne ekvivalentas en germanparolantaj kantonoj.\u201d"}, {"text_idx": "#001456", "text": "Ris asertas, ke germanparolantaj kantonoj estu kurag\u0302igitaj emfazi pli la francan ol la anglan kiel duan lingvon."}, {"text_idx": "#001457", "text": "Sed c\u0302iu kantono mem decidas pri edukada politiko, kaj multaj germanlingvaj nun voc\u0302donas por la angla kiel unua fremdlingvo. Tamen konferenco de naciaj edukaj direktoroj intertempe venis al jena kompromiso: Ekde 2006/07 estos instruataj la dua nacia lingvo ekde la 5a lernojaro kaj dua fremdlingvo ekde la 7a lernojaro. Kutime tiu lasta vers\u0302ajne estos la angla."}, {"text_idx": "#001458", "text": "Ekde 2012 tutnacie estos instruataj du fremdlingvoj plej malfrue ekde la 3a respektive 5a lernojaro. La vico tiam povas regione diversi. Rezulto supozeble estos, ke la svisgermanaj kantonoj komencos per la angla, dum la franca estos nur dua lernota fremdlingvo. Male en Romandio \u2013 la franclingvaj kantonoj \u2013 la germana dau\u0306re restos la unua lernota fremdlingvo."}, {"text_idx": "#001459", "text": "Cetere en Zuriko ankau\u0306 ekzistos popola iniciato Unu fremdlingvo sufic\u0302as. La iniciatintoj oponas kontrau\u0306 du fremdlingvoj, ne kontrau\u0306 la angla, c\u0302ar tio tro postulus de iliaj infanoj."}, {"text_idx": "#001460", "text": "Dum la ebla elekto de la angla kiel dua lingvo en lernejoj estas rigardata de multaj kiel dividilo kaj kiel defio por nacia kuntenig\u0302o de Svislando, Grin kredas, ke la vera dang\u0302ero ne kus\u0302as sur la nacia nivelo, sed sur la internacia. Homoj kies unua lingvo estas la angla ofte estras internaciajn organizaj\u0302ojn kaj entreprenojn."}, {"text_idx": "#001461", "text": "\u201eLa problemo doni al iu ajn lingvo avantag\u0302an statuson kiel komunikilo inter homoj kiuj parolas diversajn lingvojn, estas la transigo de potenco, kiun g\u0302i implicas,\u201d li diras. \u201eNe nur potenco, sed influo kaj mono direktig\u0302os al la koncernaj denaskaj parolantoj de tiu lingvo.\u201d"}, {"text_idx": "#001462", "text": "Sed Grin restas optimisma, ke Svislando konservos sian tradicion de plurlingva lando, malgrau\u0306 tio, ke la influo de la angla probable dau\u0306re kreskos. La angla, lau\u0306 li, ne estas minaco por la franca, sed pli precize por la lingva diverseco, c\u0302ar tia estus c\u0302iu lingvo, kiu akirus hegemonian statuson."}, {"text_idx": "#001463", "text": "\u201eMi pensas, ke Svislando bone sukcesis en la pasinteco,\u201d li diras. \u201eEstas bezonata pli kohera regularo, sed mi pensas, ke aferoj venos, kiam ili pretos. Mi esperas, ke homoj prudente konsciig\u0302os, ke certaj aferoj estas konservindaj kaj subtenindaj \u2013 kaj unu el tiuj aferoj estas lingva diverseco.\u201d"}, {"text_idx": "#001464", "text": "Malkresko de la romanc\u0302a kaj itala"}, {"text_idx": "#001465", "text": "Dum la franca kaj germana dau\u0306re sukcesas pli-malpli sin defendi kontrau\u0306 la atakego de la angla, la romanc\u0302a rapide perdas gravecon"}, {"text_idx": "#001466", "text": "En 2000 la kvararanga svisa lingvo estis regita de nur 0,46 % de la log\u0302antaro \u2013 au\u0306 c\u0302irkau\u0306 34 000 homoj \u2013 kompare kun 0,6 % dek jarojn antau\u0306e."}, {"text_idx": "#001467", "text": "Tiu tendenco igis plurajn romanc\u0302ajn reprezentantojn postuli de la kantono Grizono pli striktajn rimedojn por protekti la lingvon. Ekzemplo povus esti devigi dulingvajn komunumojn \u2013 kie romanc\u0302a kaj germana estas parolataj \u2013 uzi la romanc\u0302an kiel lingvon de instruado kaj administrado."}, {"text_idx": "#001468", "text": "C\u0302iam malpli parolata estas ankau\u0306 la itala. C\u0302irkau\u0306 7,6 % de la svisaj log\u0302antoj uzis la italan kiel sian c\u0302efan lingvon en 1990. Dek jarojn poste la cifero malkreskis je unu elcento."}, {"text_idx": "#001469", "text": "La falo s\u0302uldig\u0302as parte al la malkreskanta kvanto de italoj inter la fremddevena log\u0302antaro de Svislando. En 2000 Italoj sumig\u0302is je 21,4 % de la eksterlanda log\u0302antaro, kompare al 60 % en 1960."}, {"text_idx": "#001473", "text": "Antau\u0306 nelonge la c\u0302ina administrejo pri mang\u0302aj\u0302oj atentigis la tutlandan publikon, ke ankorau\u0306 dum longa periodo la sekureca situacio pri mang\u0302aj\u0302oj restos malkontentiga kaj ke oni ne blinde ac\u0302etu, sed lernu distingi bonajn disde ac\u0302aj mang\u0302aj\u0302oj. La atentigo aperis plurfoje en la s\u0302tata televida kanalo kaj havis relative bonan efikon."}, {"text_idx": "#001474", "text": "Lau\u0306 konservema statistiko de la administrejo, de 2001 g\u0302is nun c\u0302iujare en C\u0302inio c\u0302irkau\u0306 20 000 g\u0302is 30 000 homoj suferis pro malsano, kau\u0306zita de mang\u0302aj\u0302ac\u0302o. Tamen, lau\u0306 specialistoj pri mang\u0302aj\u0302a medicino, la reala nombro estas minimume dekobla. Post enketo ili opinias, ke dum unu jaro en C\u0302inio venenig\u0302as 200 000 g\u0302is 400 000 homoj pro ac\u0302aj mang\u0302aj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001475", "text": "Unu problemo estas la restaj\u0302oj de insekticidoj sur terkulturaj produktoj. La ministrejo pri terkulturo faris enketon en 24 provincoj kaj au\u0306tonomaj regionoj. La rezulto montris, ke en pli ol ses milionoj da tunoj da mang\u0302aj\u0302oj la restokvanto de insekticidoj estas super la normo. En 2002 en la au\u0306tonoma regiono Guang\u0302i okazis akcidento, en kiu venenig\u0302is 78 personoj. Ili mang\u0302is kuiritan florbrasikon, en kiu la enhavo de organika fosforo superis la normon 140-oble."}, {"text_idx": "#001476", "text": "Ankau\u0306 okazas grava malpurig\u0302o de mang\u0302aj\u0302oj dum ilia prilaboro kaj stokado. En 2002 en nordc\u0302ina urbo Changchun post nesufic\u0302a prilaboro kaj longa stokado granda kvanto da sojfablakto malpurigita eniris lokajn vendejojn. Almenau\u0306 3000 junaj lernantoj ege vomis kaj laksis, post kiam ili trinkis la lakton. Ec\u0302 dum iu tutlanda sportkunveno grave venenig\u0302is pli ol 50 bonaj sportistoj pro nutro, infektita de viruso. Kelkfoje pakummaterialo enhavas dang\u0302eran kemian substancon. Por malaltigi kostojn fikomercistoj pakas varojn, uzante venenan plaston kaj malpermesitan metalon. Antau\u0306 unu jaro mang\u0302aj\u0302a entrepreno metis porkograson en infektitan barelon. Pli ol 200 konsumintoj de la graso estis enhospitaligitaj. Tri el ili perdis sian vivon."}, {"text_idx": "#001477", "text": "Plue, pli kaj pli multig\u0302as falsaj mang\u0302aj\u0302oj. Se iu novspeca mang\u0302aj\u0302o estas bone akceptita de la merkato, ofte iu entrepreno imitas g\u0302in lau\u0306 pakumo, formo kaj prezo, sen atingi la saman kvaliton. De 1992 g\u0302is 1998 estis nau\u0306 okazoj de falsa sorgobrando. La falsantoj miksis porindustrian alkoholon, enhavantan metanolon, nocan al homo, kun ordinara brando. Minimume 100 personoj mortis kaj 400 blindig\u0302is."}, {"text_idx": "#001478", "text": "La nesekureco de mang\u0302aj\u0302oj alportis al C\u0302inio grandan ekonomian perdon. En 2002 estis perdo de pli ol 600 milionoj da usonaj dolaroj, c\u0302ar C\u0302inio ne povis eksporti al Eu\u0306ropo marproduktaj\u0302ojn malpurig\u0302intajn. Lau\u0306 statistiko de Unuig\u0302intaj Nacioj, c\u0302iujare 500 g\u0302is 600 fojojn importantaj landoj rifuzas c\u0302inajn varojn, c\u0302ar en mang\u0302aj\u0302oj estas insekticida restokvanto super la normo. C\u0302iujare c\u0302inaj varoj eksportataj kun valoro de 7,4 miliardoj da usonaj dolaroj havas problemojn pro iu kvalitmanko."}, {"text_idx": "#001479", "text": "Kontrau\u0306 Bush, ne kontrau\u0306 Usono"}, {"text_idx": "#001480", "text": "Senprecedentajn rimedojn uzis la irlanda registaro, kiam la usona prezidanto Bush vizitis Irlandon kaj c\u0302eestis kunvenon de la estroj de Eu\u0306ropa Unio (EU). La kunveno en junio koincidis kun la fino de la c\u0302i-jara irlanda prezidanteco de EU."}, {"text_idx": "#001481", "text": "Miris kaj konsternig\u0302is la publiko, kiam, por protekti la usonan prezidanton, dej\u0302oris c\u0302e la flughaveno Shannon [s\u0302anon] kaj c\u0302e la kastelo Dromoland \u2013 la kunvenejo \u2013 krom sekurecaj agentoj 4000 irlandaj policanoj kaj 2000 soldatoj. Patrolis helikopteroj kaj mararmeaj s\u0302ipoj kaj longega vico da tankoj, kiuj donis al la trankvila irlanda kamparo aspekton de teritorio en plena milito-stato. Defendis la kastelon provizora s\u0302talmuro tri metrojn alta, kiu tute elbaris la publikon."}, {"text_idx": "#001482", "text": "Miloj da ordinaraj homoj kaj reprezentantoj de diversaj organizaj\u0302oj manifestaciis en Shannon, apud Dromoland kaj en multaj irlandaj urboj kontrau\u0306 la vizito de Bush, la milito en Irako, la torturo de malliberuloj tie kaj en Guanta\u0301namo, Kubo, kaj kontrau\u0306 la uzo de la flughaveno Shannon fare de usonaj militaviadiloj."}, {"text_idx": "#001483", "text": "La irlanda registaro faris c\u0302ion eblan por malinstigi kaj malhelpi la manifestaciojn, sed nur parte sukcesis. Memevidente ne c\u0302iuj irlandanoj kontrau\u0306is la viziton de Bush. Tamen la plimulto maltrankvilig\u0302as pri usona eksterlanda politiko. Multaj usonaj civitanoj, log\u0302antaj en Irlando, partoprenis la kontrau\u0306prezidantajn protestojn, atentigante, ke kontrau\u0306 Bush kaj ne kontrau\u0306 Usono ili manifestacias. Irlandanoj estas kutime rigardataj kiel unu el la plej usonamikaj popoloj en la mondo."}, {"text_idx": "#001484", "text": "La dua el la kvin partoj de iama Jugoslavio \u2013 Kroatio \u2013 ricevis s\u0302ancon eltirig\u0302i el ekonomia ruinig\u0302o: en majo 2004 g\u0302i farig\u0302is oficiala kandidato por membrig\u0302i en Eu\u0306ropa Unio (EU). Tiel g\u0302i alig\u0302is al Rumanio kaj Bulgario, kiuj jam havas c\u0302i tiun statuson."}, {"text_idx": "#001485", "text": "En Kroatio regis eu\u0306forio. Oni festis tion preskau\u0306 sampompe, kiel la s\u0302tatoj, kiuj vere eniris la Union. Kvankam pri la kandidatig\u0302o c\u0302efe respondecis la pasinta maldekstra koalicia registaro, oni agnosku \u2013 iom surprize \u2013 ke la arang\u0302ojn kompletigis la nuna registarprezidanto Ivo Sanader, cetere prezidanto de la dekstra nacia partio HDZ, kiun fondis kaj g\u0302is la morto gvidis Franjo Tudjman, kaj kiun EU konsideris ekstreme naciisma."}, {"text_idx": "#001486", "text": "Gvidate de Sanader, HDZ almenau\u0306 surface (sur paroldeklara nivelo) s\u0302ang\u0302ig\u0302is. HDZ ne plu fanatike defendas teritoriajn interesojn au\u0306 generalojn, kiuj estas suspektataj pri militkrimoj: g\u0302i ec\u0302 koaliciis kun minoritata partio de serboj, sekve kun homoj, pro kiuj okazis la milito. Kaj la celo estis atingita. Tia konduto konvinkis EU-politikistojn, ke Kroatio farig\u0302as iom post iom normala demokratia lando sen ekstremaj ideoj pri pureco de sia nacio."}, {"text_idx": "#001487", "text": "Sed Kroatio (antau\u0306 la milito apud Slovenio ekonomie la plej evoluinta respubliko en Jugoslavio) havas gravajn problemojn. Kvankam g\u0302i ankorau\u0306 ekonomie pli bonfartas, ol ekzemple Rumanio au\u0306 Bulgario (Kroatio havas pokapan malnetan jaran enspezon je 6000 dolaroj), sur g\u0302i pezas s\u0302uldo de 25 miliardoj da dolaroj au\u0306 6000 dolaroj por c\u0302iu log\u0302anto. Tio estas konsekvenco de pli ol 13-jara ekonomia politiko de la postkomunisma primitiva kapitalisme-liberala elito, enkondukita de Tudjman kaj HDZ, kies celo estis kiel eble plej rapide ric\u0302ig\u0302i. Oni c\u0302efe stimulis importon, por ke per komercado la privilegiuloj (familioj, al kiuj Tudjman kaj lia kliko plej fidis) rapide plimultigu siajn havaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#001488", "text": "Pro tio estis tute neglektita produktanta ekonomio kaj eksporto. La bug\u0302etajn minusojn la s\u0302tato dum 13 jaroj kovradis per eksterlandaj kreditoj, kaj la s\u0302uldoj dau\u0306re grandig\u0302is. Nun industrio en Kroatio preskau\u0306 ne ekzistas kaj senlaboreco estas proksima al 20 %; tion s\u0302ang\u0302i la nacio sola ne plu povas. Pro tio la kandidatig\u0302o en EU estas la lasta s\u0302anco savig\u0302i. EU povas helpi per mono, kiun g\u0302i direktos al bone pripensitaj investoj kaj g\u0302i kontrolos ties uzadon. EU devigos Kroation iom post iom eu\u0306ropigi siajn leg\u0302ojn kaj malebligi al la nuna ekonomia elito plu ric\u0302ig\u0302adi surbaze de rabado de la popolo."}, {"text_idx": "#001489", "text": "Unu el la c\u0302efaj kancertumoroj de Kroatio estas g\u0302ia jursistemo. La tribunaloj estas absolute dependaj de politikaj potenculoj, kaj la justeco estas apenau\u0306 observata. Simplaj homoj, sen multa mono, neniel povas fidi je g\u0302i. Alia problemo estas psikologi-spirita postrestinteco. Granda plimulto de la log\u0302antaro, sub influo de pli ol dekjara propagando, amaskomunikiloj kaj lerneja sistemo, pensas naciisme. Ili neniel komprenas la eu\u0306ropajn valorojn, inkluzive de diverseco."}, {"text_idx": "#001490", "text": "Kvankam kroataj universitatoj ankorau\u0306 havas relative multajn kapablajn instruistojn, mankas fortaj kontaktoj kun la mondo. Pro multjara inversa politiko lernejoj kaj universitatoj (ankau\u0306 ministrejoj) restas internacie izolitaj. Ili preskau\u0306 tute ne informatikig\u0302is, ne partoprenas en internaciaj konferencoj au\u0306 seminarioj kaj ne scias pri eu\u0306ropaj kaj mondaj s\u0302ang\u0302ig\u0302oj. Multaj c\u0302efoj en ministrejoj (maljunuloj, akirintaj siajn postenojn pro politika influo), lernejoj kaj universitatoj ne konas fremdajn lingvojn kaj scias nenion pri la stato de similaj institucioj en Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#001491", "text": "Kroatio esperas, ke g\u0302i ig\u0302os vera membro de EU jam en 2009. Kredeble g\u0302i bezonos multe pli da tempo por s\u0302ang\u0302i sian pensmanieron, ol por plibonigi sian ekonomian situacion."}, {"text_idx": "#001492", "text": "Se Frieder Weigold trovis en MONATO 2004/06, p. 6, ke Jesuo \u201eneniel akceptis gejecon\u201d, li povintus simile skribi, ke Jesuo neniel akceptis komputilojn. Lau\u0306 la Biblio Jesuo ne parolis pri tio! Lau\u0306biblie Jesuo predikis amon, sed ne pri gejeco nek pri aliseksemo. S-ro Weigold bonvolu indiki, en kiu biblia verso Jesuo parolas pri eksgejoj. Mi en deko da biblioj ne legis pri tio, sed mi konas sciencajn tekstojn, kiuj asertas, ke tiu Jesuo mem estis gejo."}, {"text_idx": "#001493", "text": "Dankon, Zlatko Tis\u030cljar, pro via levo de voc\u0302o, ke vi neniam sentis kau\u0306zon honti pri la sistemo, sub kiu vi vivis. La socialismo ne pereis malgrau\u0306 la hororaj\u0302oj de la stalinismo: g\u0302ia historio estas nur du jarcentoj, dum la ideo de la libero bezonis du jarmilionojn por venki la mondon, ah\u0302 ec\u0302 nun ankorau\u0306 ne venkis, ekzemple en mia lando."}, {"text_idx": "#001494", "text": "Pos\u0302tmarkoj ekzistas jam pli ol 160 jarojn. Sed \u201eMia Pos\u0302tmarko\u201d de la au\u0306stra pos\u0302to estas tute nova: tiel oni povas krei propran pos\u0302tmarkon. Se oni volas bildigi sur pos\u0302tmarko propran vizag\u0302on, bebon, hundon, katon, domon au\u0306 apartan eventon \u2013 neniu problemo! Nur la kadro de la pos\u0302tmarko kaj la valoro \u2013 55 cendoj por normala letero \u2013 estas fiksitaj."}, {"text_idx": "#001495", "text": "La procedo estas simpla: klaku sur , serc\u0302u bildon, kontrolu, mendu. Post kvar semajnoj oni havas siajn pos\u0302tmarkojn, kiuj estas same \u201eoficialaj\u201d kiel c\u0302iuj aliaj pos\u0302tmarkoj de la au\u0306stra pos\u0302to. Ili validas por afranko nur en Au\u0306strio."}, {"text_idx": "#001496", "text": "Inter novembro 2003 kaj julio 2004 aperis jam pli ol 500 pos\u0302tmarkoj. La minimuma eldonkvanto estas 200 kaj c\u0302iu pos\u0302tmarko kostas po 1,73 eu\u0306roj. Se oni mendas dek mil, oni pagas nur po 1,10 eu\u0306roj. Pos\u0302tmarkoj kun eta eldonkvanto farig\u0302as valoraj: en la reto, ekzemple c\u0302e ebay, oni povas au\u0306kcie ilin ac\u0302eti. Prezoj por unuopaj markoj jam superis 100 eu\u0306roj. La interreta serc\u0302vorto estas Personalisierte Briefmarke, t.e. individua pos\u0302tmarko."}, {"text_idx": "#001497", "text": "La g\u0302is nun plej ofta pos\u0302tmarko (130 000 ekzempleroj) estas tiu de la au\u0306stra ministrino pri eksteraj aferoj Ferrero-Waldner [valdna], kiu tiel varbis por si okaze de balotado por nova prezidanto. Kiel konate (MONATO 2004/6), s\u0302i malvenkis kontrau\u0306 la socialdemokrato Heinz Fischer [hajnc fis\u0302a]."}, {"text_idx": "#001499", "text": "Breandan O'Mearain demandis en MONATO 2004/07-08, p. 6, kio okazis al la etimo sanskrita pitr (patro) en la slavaj lingvoj. La rusa traduko de \u201epatro\u201d estas otec. Tiu c\u0302i vorto devenas de la slava otici, derivaj\u0302o de la hindeu\u0306ropa radiko atta. Por la signifo patro la hindeu\u0306ropa lingvo havis du radikojn: pater kaj atta. Lau\u0306 unu teorio, origine la radiko pater havis mitologian signifon (ekzemple \u201ela c\u0302ielo-patro\u201d), dum la radikon atta oni uzis, parolante pri biologia patro. Lau\u0306 alia teorio, en pratempo atta signifis adoptan patron, patrinflankan onklon au\u0306 patrinflankan avon. Ekzistas ankau\u0306 tria teorio, ke la radiko aperis en la infana lingvaj\u0302o kaj signifis \u201epac\u0302jo\u201d."}, {"text_idx": "#001500", "text": "Kun la signifo \u201epatro\u201d la radiko atta troveblas en multaj hindeu\u0306ropaj kaj nehindeu\u0306ropaj lingvoj (ofte en la infana lingvaj\u0302o), ekzemple en la hitita, latina, gota, albana, turka, c\u0302erkesa kaj hungara. Oni renkontas tiun c\u0302i radikon en la nomo Atatu\u0308rk kaj vers\u0302ajne ankau\u0306 en Attila."}, {"text_idx": "#001501", "text": "Resume, la rusa prenis el la hindeu\u0306ropa la radikon atta. Sed, nature, la radiko pater c\u0302eestas en multaj internaciaj vortoj, uzataj en la rusa, ekzemple patriarh\u0302 kaj patriot."}, {"text_idx": "#001502", "text": "Postskribo. Ankau\u0306 ni volas diri grandan dankon al Andre\u0301 Cherpillod pro lia bonega etimologia vortaro."}, {"text_idx": "#001503", "text": "En dua prezidanta balotado en Serbio venkis s-ro Boris Tadic\u0301. La nova prezidanto naskig\u0302is en 1958 en Sarajevo (Bosnio). Studinte psikologion, li laboris kiel j\u0302urnalisto kaj kiel profesoro pri psikologio en scienca instituto. Li ekaktivis politike en 1990."}, {"text_idx": "#001505", "text": "En MONATO 2004/6, p. 24, Carlo Minnaja afable recenzas mian verketon \u201eInterlingvistiko kaj esperantologio: vojoj al la faka literaturo\u201d (de kiu jam aperis tradukoj en la angla, germana, c\u0302ina kaj c\u0302eh\u0302a). I.a. li skribas, ke mi \u201e... jam dekomence deklaras la limojn de ambau\u0306 kampoj; ... kvankam la kompreno de \u201ainterlingvistiko\u2019 kiel nura \u201aoptimumigo de la internacia lingva komunikado\u2019 forsegas grandan historian parton de la fako mem kaj ne kongruas kun la kutima signifo de la vorto trovebla en nacilingvaj vortaroj. El tiu limiganta difino li konkludas, ke la scienco pri planlingvoj ig\u0302as la kerna kampo de interlingvistiko, kaj restas do intence tute neglektataj la nemalmultaj studoj pri uzado de etna lingvo kiel internacia.\u201d"}, {"text_idx": "#001506", "text": "Tiuj rimarkoj estas tute pravaj. Vers\u0302ajne mi esprimis min iom miskompreneble: Fakte mi konscie por la celo de la verketo limigis la fakon: Mi fakte rigardas la objekton de interlingvistiko multe pli larg\u0302e. Al g\u0302i lau\u0306 mi ja apartenas la internacia lingva komunikado kun c\u0302iuj siaj aspektoj. Tio inkludas etnolingvojn kaj planlingvojn kiel ilojn de internacia komunikado. La celo estas serc\u0302i/esplori vojon al optimumigo. La hipotezo estas, ke al la optimumigo de lingva komunikado plej bone servas planlingvo(j). Mia larg\u0302a koncepto aplikig\u0302as en la germana scienca Societo pri Interlingvistiko (Gesellschaft fu\u0308r Interlinguistik e.V., GIL, ), kiun mi gvidas ekde 1991. En g\u0302iaj konferencoj (kaj la aperintaj aktoj) ne malofte estis traktataj lingvopolitikaj temoj. Aliflanke mi mem kompreneble ne kapablas prilabori interlingvistikon lau\u0306 mia propra larg\u0302a koncepto (do inkludi ekz. la anglan, francan, rusan ktp. kiel internaciaj interkompreniloj ktp.) kaj koncentris min c\u0302efe al planlingvoj, tamen c\u0302iam klopodante vidi la lingvopolitikajn kadrojn, la rolon de la angla kaj de aliaj lingvoj ktp. Tiu koncepto lau\u0306 mi pruvig\u0302is tau\u0306ga por entute altiri la intereson de lingvistoj. \u201eNur\u201d planlingvoj ilin ne tro interesas."}, {"text_idx": "#001507", "text": "Alia afero estas, kion oni trovas en vortaroj, enciklopedioj ktp. La artikolojn tie ne c\u0302iam verkis fakuloj pri interlingvistiko. Fakte en iu studo (aperinta en Domaine de la recherche en linguistique applique\u0301e, redaktita de Tazio Carlevaro, 1998) mi prezentis tutan tipologion de konceptoj, pri tio kion oni komprenas (povas kompreni) pri la objekto de interlingvistiko. Se temas pri la bibliografio: Jes, aperas multe pli pri interlingvistiko ekster la angla, aparte en Esperanto, sed ankau\u0306 en la germana, rusa ktp. Sin nur limigi al anglaj fontoj signifas ne sekvi la fakan literaturon. Por helpi teni la internacian superrigardon pri la faka literaturo ekde 1992 mi redaktas la Informilon por Interlingvistoj, de kiu aperis preskau\u0306 50 kajeroj. G\u0302i mendeblas c\u0302e UEA."}, {"text_idx": "#001508", "text": "C\u0302efredaktoro de MONATO Stefan Maul turnis sin per letero al la subskribinto. Unue li bedau\u0306ris, ke nuntempe aperas tiel malmulte da leteroj. Li dau\u0306rigis: \u201eS\u0302ajnas al mi, ke MONATO farig\u0302is tro konformisma (kaj parte banala), kiam mankas provokaj temoj, mankas ankau\u0306 reagoj\u201d. La subskribinto ne povas preni respondecon pri la tuta revuo MONATO, sed legantoleteroj kaj aliaj artikoloj en la revuo estas kunligitaj subtile unuj al la aliaj."}, {"text_idx": "#001509", "text": "En Manlibro pri J\u0302urnalismo (MpJ\u0302) legeblas: \u201eSe unu tagon ne estas multaj tre gravaj informoj, ankau\u0306 malpli gravaj kaj ec\u0302 banalaj au\u0306 bagatelaj informoj trovas lokon.\u201d En la citaj\u0302o estas pritraktitaj amaskomunikiloj, kiuj aperritmas c\u0302iutage. Kun c\u0302agreno la subskribinto rimarkis, ke MONATO jam delonge, ne provizore, vivas tiun periodon de \u201ene tiel gravaj informoj\u201d. Tio estas, kiel Stefan Maul diras, nur \u201eparta\u201d fenomeno. G\u0302enerale MONATO ja legindas: la abonanto tuj vidas, ke plejparto de la redaktoroj penegis por proponi al ili bonstilajn artikolojn, komentantajn nuntempajn okazaj\u0302ojn el la tuta mondo profunde."}, {"text_idx": "#001510", "text": "Sed bedau\u0306rinde trovig\u0302as en la nuntempa MONATO ankau\u0306 artikoloj, kies ekzisto en la revuo dubindas. Stefan Maul parolas pri \u201ebanalaj\u0302oj\u201d kiel realigaj\u0302oj pri iutipa konformismo inter la redaktora aro. Mi ne volus tion diri, c\u0302ar tiu persono, kiu elektas j\u0302urnalisman laboron, c\u0302u esperant- c\u0302u naci-lingvan, g\u0302enerale estas kiel homo pli ol averag\u0302e interesita pri kio ajn en la mondo sen drastaj antau\u0306jug\u0302oj kontrau\u0306 fenomenoj inter la homaro. Konformismo estus lau\u0306 mi fermi la okulojn pri iuj problemoj, ofte pro timo au\u0306 pro timigo fare de au\u0306toritatuloj; au\u0306 pro pura memcenzuro. Tiel morale degenerinta nia redaktistaro apenau\u0306 estas."}, {"text_idx": "#001511", "text": "Iuj \u201ebanalaj\u0302oj\u201d povas esti lau\u0306 mia opinio misanalizoj de la originala ideo por la artikolo en MONATO. En MpJ\u0302 trovig\u0302as c\u0302apitro Labor-plano, kiu havas subtitolon Antau\u0306pensado. C\u0302e la \u201ebanalaj\u0302oj\u201d misas g\u0302uste la pripensado de graveco de verkota artikolo. Spertaj redaktoroj kapablas verki ec\u0302 pri alumeto, sed c\u0302u oni per tia artikolo povus postuli spacon en internacia revuo kiel MONATO? Ofte estas forgesitaj la legantoj kaj dialogo inter ili kaj la redaktoro per legantoleteroj. C\u0302u indas proponi teme etan artikolon al legantoj simile kleraj kiel la redaktoro? G\u0302enerale tiuj \u201ebanalaj\u201d artikoloj estas en bonstila Esperanto, kaj ili ne kontrau\u0306as la konvenciojn de MONATO. C\u0302u indas verki lingvistike bonajn artikolojn pri temo nula?"}, {"text_idx": "#001512", "text": "En Reta Vortaro la difino de \u201eprovoki\u201d gustas iom militiste. Ni \u201epacaj batalantoj\u201d volas nur provoki al diskuto kaj en spirite pli fertilaj kondic\u0302oj al debato. Estas mirinde, ke personoj, kiuj spertis kiel inspiri al diskuto en trinkejo, ne povas fari tion sur revuaj pag\u0302oj. Bedau\u0306rinde mi devas diri, ke al MONATO-leteroj venas tro malofte bonaj diskutinspiroj au\u0306 tiklaj provokaj\u0302oj. Se venas, ili estas tro ofte tiel malaltkvalitaj, ke debato c\u0302esas c\u0302e responda korekto de fakteraroj en la letero de provokanto al diskuto."}, {"text_idx": "#001513", "text": "Oni diras, ke finnoj estas speciale maldiskutema popolo, sed eble tio estas problemo tutmonda. Ofte politikistoj volas instigi al g\u0302enerala diskuto pri tre malfacilaj demandoj, ofte ili volas estingi al ili malagrablan debaton. Sed miaopinie bona disputo komencas libere dum bonaj kondic\u0302oj. Al disputo neniu povas komandi. Au\u0306 la kvalito de tia debato difektig\u0302as."}, {"text_idx": "#001514", "text": "Kiel Stefan Maul bedau\u0306ris, sub la rubriko Leteroj aperis g\u0302is la ricevo de lia mesag\u0302o tro malmulte da kontribuaj\u0302oj. C\u0302ar mi havis g\u0302is nun aliajn projektojn verkistajn, mi kiel redaktoro de Leteroj en MONATO tenis malaltan profilon pri tiu posteno. Mi ne reklamis pri la rubriko, kaj aperis nur unu piednoto sub legantoletero dum c\u0302i tiuj preskau\u0306 tri jaroj. Mi konfesu, ke mi havis dubojn pri verkado en Esperanto. Nuntempe mi vidas tion valora; mi s\u0302atas la laboron kiel redaktoro en MONATO. Mi volas dau\u0306rigi g\u0302in. La perlega konatig\u0302o kun la verkantoj de legantoleteroj estas plej bona flanko de c\u0302i tiu laboro. Kvankam g\u0302i laborigas min tut- ne part-tempe kiel mi unue pensis, s\u0302ajnas al mi, ke tiu tuttempo pli donas ol forrabas. Post la letero de Stefan Maul al la subskribinto venis lavango da kontribuaj\u0302oj al la rubriko Leteroj. Dankon al c\u0302iuj kontribuantoj, kiuj tiel altkvante surprizis min."}, {"text_idx": "#001515", "text": "Kondamnitoj, kompenso \u2013 kaj korupteco"}, {"text_idx": "#001516", "text": "Post du semajnoj da disputoj en la albana parlamento oni fine aprobis leg\u0302on por kompensi politikajn kondamnitojn dum la komunista diktaturo. Malgrau\u0306 kontrau\u0306staro de dekstraj partioj kaj de kelkaj socialistaj deputitoj, c\u0302ar la leg\u0302o antau\u0306vidis nur ridindajn kompensojn (ekvivalenton de inter 8 kaj 40 eu\u0306roj monate), la socialista plimulto en la parlamento sukcese aprobigis la leg\u0302on."}, {"text_idx": "#001517", "text": "Dekstraj deputitoj kaj kelkaj socialistoj forlasis la halon. Tiam oni malkovris skandalon: elektronike voc\u0302donis s\u0302ajne 71 personoj (necesa minimumo el 140 deputitoj) sed fakte voc\u0302donis nur 67. Kelkaj socialistoj premis la butonojn de mankantaj kolegoj. La skandalo estis tuj senmaskigita, kaj la parlamentestro deklaris la voc\u0302donadon senvalida. La leg\u0302propono estos reenkondukita en la venonta parlamenta sesio. Argumenteblas, ke la skandalo montras ankorau\u0306foje la trompemon de la regantaj socialistoj, por kiuj korupteco kaj malrespekto de demokratio dum elektoj estas konstanta karakterizaj\u0302o."}, {"text_idx": "#001518", "text": "Akompanis la skandalon multaj parlamentaj disputoj kaj polemikoj, kiuj evidentigas la indiferenton de la socialistoj pri la suferado de la popolo dum la komunista diktaturo. Albanio eliris el la dua mondmilito kun multaj homperdoj, rezulte parte de la intercivitana milito instigita de komunistoj avidaj je potenco. Anstatau\u0306 rezisti fas\u0302ismon, komunistoj organizis tiel nomatan klasbatalon kontrau\u0306 c\u0302iu, kiu malsame opiniis. Okazis multaj masakroj, ekzemple en la vilag\u0302o Shegas, kie komunistoj murdis 62 personojn."}, {"text_idx": "#001519", "text": "Post la liberig\u0302o, komunistoj instalis reg\u0302imon lau\u0306vorte demokratian sed esence totalisman, kiu iniciatis teroron kaj genocidon kontrau\u0306 la propra popolo. Tiel estis arestitaj, enprizonigitaj kaj pafmortigitaj sen jug\u0302proceso miloj da personoj. En 1942 fas\u0302istoj enprizonigis pro politikaj kialoj 2500 personojn: en 1947 komunistoj enprizonigis 4749, el kiuj 3659 estis politikaj malliberuloj (do trioble pli ol ordinaraj kondamnitoj). En 1950 estas enprizonigitaj 7268 personoj."}, {"text_idx": "#001520", "text": "Oni kalkulas c\u0302irkau\u0306 26 000 politikajn persekutitojn en Albanio, kies enprizonaj tagoj apenau\u0306 nombreblas. Eksaj kondamnitoj postulas, konforme kun parlamenta decido de 1992, ke ili kompensig\u0302u lau\u0306 la periodo de sia mallibereco. Tiel la fakturo montrig\u0302os dekoble pli alta ol antau\u0306vidite: tiam samtempe, akceptante, ke eksaj kondamnitoj estu digne kompensitaj, socialistoj povos pruvi, ke ili rezignis pri sia komunista pasinteco."}, {"text_idx": "#001521", "text": "En Beogrado, en la lastaj tagoj de junio 2004, finig\u0302is festivalo de sefarda kulturo. Partoprenis hispan-devenaj hebreoj (nomataj sefardoj) el Hungario, Grekio, Italio, Hispanio, Portugalio kaj landoj de eksa Jugoslavio. La festivalo estas organizita en la lingvo ladino \u2013 lingvo de sefardoj, kiu estas miksaj\u0302o de la hispana kaj hebrea lingvoj. Kadre de la festivalo eblis ekkoni hebrean folkloron kaj au\u0306di multajn belajn kantojn. Partoprenantojn salutis la s\u0302tata ministrejo pri kulturo kaj la hispana ambasadoro en Serbio kaj Montenegro."}, {"text_idx": "#001523", "text": "Alveno al la moderna vivo"}, {"text_idx": "#001524", "text": "En antau\u0306a numero nia redakcia sekretario Paul Peeraerts priskribis la teknikan evoluon, kiun spertis (ne nur) nia revuo dum siaj unuaj 25 jaroj (\u201eKomposta revolucio kaj presada stabileco\u201d, MONATO 2004/05, p. 8). Estas interese legi, kiel kaj kiom s\u0302ang\u0302ig\u0302is kun la tekniko ankau\u0306 la formoj, kiuj karakterizas la magazinon. Unu el la principoj tipografia kaj j\u0302urnalisma estas: Enhavo destinas la formon. Sed ankau\u0306 inverse: ne malmulte la formo destinas enhavon."}, {"text_idx": "#001525", "text": "Ni prenu la plej frapan s\u0302ang\u0302on, ilustradon. La unuaj numeroj, krom rug\u0302a krado frontpag\u0302e, estis tute grizaj, nigraj; fotoj estis relative malmultaj kaj neniam koloraj kaj c\u0302io aperis en strikta tipografia formo, en kiu plej gravaj estis tekstoj, kvankam ni c\u0302iam parolis pri \u201eilustrita magazino\u201d (precipe en reklamoj). Hodiau\u0306 la tuta kajero estas bunta, ne nur pro koloraj fotoj sed ankau\u0306 pro grafika aspekto, kiun destinas multe pli grandaj kaj multaj fotoj kaj desegnaj\u0302oj; kontraste al tio tekstoj konsiderinde reduktig\u0302is kaj artikoloj nur esceptokaze estas ampleksaj."}, {"text_idx": "#001526", "text": "Sendube nia revuo nun havas \u201emodernan\u201d aspekton, sed \u201emoderna\u201d (t. e. lau\u0306moda) estas ankau\u0306 la enhavo. En tio ni sekvis la g\u0302eneralan evoluon de okcidenta j\u0302urnalismo: for de seriozeco direkte al distrado kaj amuzo. Certe, dekomence ni havis ankau\u0306 distrajn elementojn, eble ec\u0302 pli klare ol nun, kiam ekzemple ne plu au\u0306 nur malofte aperas rubriko \u201es\u0302erco kaj satiro\u201d. Tamen entute la revuo ig\u0302is multe pli distra, c\u0302ar reduktig\u0302is ekzemple la rubriko \u201epolitiko\u201d kaj aldonig\u0302is nova rubriko \u201emoderna vivo\u201d, kies temoj precipe estas distraj, buntaj, amuzaj. Ofte tiu c\u0302i rubriko estas la plej ampleksa en la revuo. Ja ec\u0302 pli: ne malofte ankau\u0306 politikaj temoj lau\u0306 stilo kaj enhavo estas distraj. Kaj g\u0302enerale artikoloj hodiau\u0306 estas konsiderinde malpli longaj ol antau\u0306 25 jaroj."}, {"text_idx": "#001527", "text": "Tiu tendenco al distrado en j\u0302urnalismo aperis antau\u0306 15 jaroj. Kau\u0306zo estis precipe evoluo de televido, kiu farig\u0302is la amaskomunikilo, kun pli kaj pli multaj distraj programoj, en kiuj ne plu estis loko por peza politiko. Tamen ankau\u0306 tiu komunikilo ja devis iel plenumi sian devon de informado. Tiam oni inventis la vorton \u201einfodistro\u201d, lau\u0306 kiu oni prezentu ankau\u0306 seriozan politikan informadon en distra kaj amuza maniero. Ceteraj amaskomunikiloj, ekzemple j\u0302urnaloj, sekvis tiun evoluon, c\u0302ar nun abonantoj ig\u0302is malpli legemaj, televido ja prezentis c\u0302ion sen ke oni devas peni pri enhavo."}, {"text_idx": "#001528", "text": "Tamen, kiam disfalis la orienteu\u0306ropa socialisma bloko kun revoluciaj politikaj kaj sociaj sekvoj, denove en c\u0302iuj amaskomunikiloj furoris politiko, precipe kiam la kontinenton skuis interetnaj kaj intercivitanaj militoj. Sed kelkaj jarojn poste la pendolo svingis denove en la alian direkton: homojn tedis kaj nau\u0306zis politiko kaj militoj kun ties teruraj\u0302oj. Do denove, ec\u0302 pli ol antau\u0306e triumfis \u201einfodistra\u201d j\u0302urnalismo. Gazetoj ig\u0302is pli kaj pli buntaj, artikoloj en ili pli kaj pli mallongaj, politiko aperas nun en amplekso nur nepre necesa, en koncizaj tekstoj, kiuj ofte ne donas pli da informo ol kelkminuta televid-programo. Aliflanke tamen la gazetaro ne perdis tiom da ac\u0302etantoj, kiom la eldonistoj antau\u0306timis. Televido estas plej supraj\u0302a kaj efemera amaskomunikilo: la spektantoj povas memori nur etan parton de la informenhavo kaj tial volas postan tagon tamen legi pri la sama temo en sia j\u0302urnalo."}, {"text_idx": "#001529", "text": "Kompreneble tiu c\u0302i evoluo spegulig\u0302as ankau\u0306 en nia magazino, kvankam ne tiom draste. Eble multjaraj abonantoj tamen rimarkis gravan diferencon en la rubriko \u201eleteroj\u201d. Antau\u0306 25 jaroj g\u0302i estis ampleksa, kutime okupis du plenajn pag\u0302ojn. Legantoj reagis al seriozaj politikaj artikoloj, kiuj provokis komentadon kaj kontrau\u0306dirojn. Nun reagoj estas malmultaj, c\u0302ar se nenio provokas kaj c\u0302io plac\u0302as, kial skribi leteron? Pri distraj artikoloj oni eble ridetas, sed ne emas komenti. Paralele (au\u0306 kau\u0306ze?) de tiu c\u0302i evoluo retirig\u0302is seriozaj au\u0306toroj (nu ja, kelkaj mortis kaj ne anstatau\u0306is ilin junaj verkistoj). Komparu, kiom malmultaj artikoloj de kiom malmultaj au\u0306toroj aperis pri la Irak-milito, kontraste al ekzemple la tiama Golf-milito. Au\u0306 testu ion alian: Antau\u0306 25 jaroj ofte kun amuzig\u0302o mi au\u0306dis plendojn de abonantoj, ke ili ne sukcesas komplete legi kajeron, antau\u0306 ol alvenas nova. Hodiau\u0306 vi mastras tiun c\u0302i taskon ene de kelkaj tagoj."}, {"text_idx": "#001530", "text": "Kompreneble ni ne povas returni la historian radon. Tamen permesu, ke mi iom bedau\u0306ras tiun c\u0302i evoluon. Sed probable estas mia persona problemo, c\u0302ar dum la pli granda parto de mia profesia vivo mi estis politika redaktoro. Nu, tiuj tempoj pasis. Ni alvenis al la moderna vivo."}, {"text_idx": "#001531", "text": "PS: Cetere, se tiu c\u0302i artikolo estas tro longa por vi, ne legu g\u0302in ..."}, {"text_idx": "#001532", "text": "Nepre mi devas korekti ion, kion mi skribis en la julia \u201eEl mia vidpunkto\u201d. En ties lasta frazo mi uzis la formon \u201eislama terorismo\u201d \u2013 tipa eraro, kiun latinlingve oni nomas \u201elapsus linguae\u201d (= mispas\u0302o lingva). Mi devus skribi pri \u201eislamista terorismo\u201d, c\u0302ar kompreneble terorismo estas nek islama nek kristana nek karakteriza por iu el la mondreligioj. Unuopaj adeptoj de tiaj religioj, fanatikuloj, kiuj ofte sin mem difinas \u201efundamentistaj\u201d, estas teroristoj. Sed mia misa vortumo ja implicus, ke c\u0302iuj islamanoj estas teroristoj. Fatala eraro, kiun mi mem ne rimarkis dum mia propra reviziado, kaj bedau\u0306rinde ankau\u0306 reviziantoj de nia revuo ne rimarkis kaj do ne korektis. Bons\u0302ance amiko, vidinte mian tekston, atentigis min pri la mispas\u0302o."}, {"text_idx": "#001533", "text": "Cetere, kun tia eraro lingva mi trovig\u0302as en malbona societo de multaj j\u0302urnalistoj, politikistoj kaj ordinaraj homoj, kiuj ne diferencigas islamismon disde islamo pro tio, ke jam de longa tempo teruras nin teroristoj, kiuj asertas agadi en la nomo de sia dio. C\u0302ar ili konstante aplombas tiel, iom post iom en niaj pensado kaj rezonado trompe fiksig\u0302as ekvacio islamo = terorismo. Al tio kontribuas ankau\u0306 islamlandaj politikistoj, kiuj ne klare kondamnas teroristajn fiagojn, sed tuj akuze fingromontras al teroristoj alireligiaj. Kristanoj siavice ofte neglektas, ke kaj en pasinteco kaj ankorau\u0306 nun ankau\u0306 agadis kaj aktivas teroristoj, kiuj asertis ke ili faras tion en la nomo de sia dio. Memoru la balkanajn militojn, kiam katolikaj kroatoj kaj ortodoksaj serboj buc\u0302is sin reciproke, memoru la terorismon en Ulstero, kie oni parolas (ankau\u0306 ne-adekvate) pri \u201ekatolika\u201d IRA \u2013 tiu irlanda respublika armeo sendube ne estas katolika en g\u0302usta maniero."}, {"text_idx": "#001535", "text": "Sociolingvistoj lamentas, ke el la tri mil g\u0302is ses mil mondaj lingvoj formortas c\u0302iun jaron multaj, tiel ke post jardeko restos nur duono au\u0306 triono. Laikoj surprizig\u0302as, sed rezignacias, ne sciante, kion fari."}, {"text_idx": "#001536", "text": "Mi demandis erudiciulon, c\u0302u li, se li estus parolanto de minoritata lingvo, klopodus konservi tiun. Li respondis, ke jes. C\u0302u li lasus sian filon foriri de la prapatra lingvo por dedic\u0302i sin al esploro de teoria fiziko? Certe ne. Mi dubas lian seriozecon, c\u0302ar mi scias, ke lia filo studas c\u0302e elita instituto kaj preparas sian disertacion en la angla. Kompreneble la patro havas nenian rajton altrudi sian konvinkon al sia infano. Ne nur la patro, sed iu ajn homo. La lingva rajto permesas ne nur paroli denaskan lingvon, sed ankau\u0306 rezigni pri g\u0302i."}, {"text_idx": "#001537", "text": "Same kiel lingvoj, specioj malaperas. Biologoj klopodas konservi la ekzistantajn. Trovig\u0302as tamen esencaj diferencoj inter lingvoj kaj specioj. Specioj ne plendas kaj iliaj portantoj ne povas plendi, almenau\u0306 ne kredas ordinaraj homoj je metempsikozo; oni ne trairas alian vivon kiel besto, kiel instruas hindaj filozofoj kaj budhanoj. Ordinaruloj estas au\u0306 jud-krist-islamanoj, kiuj post sia morto foriras al la paradizo au\u0306 infero antropomorfe, au\u0306 ateistoj, kiuj reduktig\u0302as post morto al nenio."}, {"text_idx": "#001538", "text": "Do, kiam rara birdo formortonta estas savita, ornitologoj jubilas. Kiam lingvo estas revivigita, lingvistoj g\u0302ojas, sed kio pri la parolantoj? Multaj nunaj parolantoj volas sian talenton provi en \u201egranda\u201d lingvo. Ili ribelos, se lingvistoj persvadus ilin tion ne fari. Lingvoj havas portantojn, kiuj havas homajn rajtojn, inkluzive de lingvaj rajtoj."}, {"text_idx": "#001539", "text": "La tasko de la lingvisto estus registri la staton de lingvoj kiel eble plej fidele, per nunaj teh\u0302nikaj rimedoj, por venontaj generacioj; ankau\u0306 zorgi pri mortintaj lingvoj, kiel ili faras pri la gota (latino ne estas mortinta lingvo, c\u0302ar g\u0302i estas uzata de la katolika eklezio)."}, {"text_idx": "#001540", "text": "La s\u0302ajna filantropio de sciencistoj, kaj ne nur, sed ankau\u0306 de laikoj, estas ne malofte kontrau\u0306homa. Ekologoj diras, ankau\u0306 sur la pag\u0302oj de MONATO, ke c\u0302iu vivaj\u0302o estas samrajta. En tiu okazo oni ne rajtus preni medikamenton kontrau\u0306 malvarmumo, c\u0302ar tio lezas la viv-rajton de virusoj. La sola ebla sinteno de la homoj estas antropocentrismo. Laikoj ne lasu sin gvidi de sociolingvistoj, glacie malvarmkoraj."}, {"text_idx": "#001541", "text": "En Burundo estas tri triboj: tucioj (tutsi), kiuj reprezentas c\u0302. 15 % de la popolo, hutuoj (hutu), kiuj reprezentas 84 %, kaj tvaoj (twa), kiuj reprezentas 1 %. Ekis milito en Burundo en 1993 post mortigo de prezidanto Ndadaye Mechior, demokratie elektita kaj la unua hutua prezidanto. Mortigis lin oficiroj tuciaj. Post lia morto, tucioj prenis la povon, ne volante dividi g\u0302in kun hutuoj."}, {"text_idx": "#001542", "text": "En 2002 ekzistis du grupoj da ribelantoj: la Fronto por Demokrata Defendo, kun 10 000 militistoj, kaj la Fronto por Nacia Libero, kun 3 000 militistoj. Ambau\u0306 grupoj poste dividig\u0302is. Dume najbaraj landoj, Tanzanio kaj Demokrata Respubliko Kongo, subtenis la ribelantojn."}, {"text_idx": "#001543", "text": "En au\u0306gusto 2002 estis subskribita pactraktato: la tiama tucia prezidanto Buyoya konsentis post 18 monatoj transdoni povon al Domitien Ndayizeye. Malgrau\u0306 la interkonsento Buyoya komence ne volis plenumi sian promeson: finfine li cedis, kaj en aprilo 2003 Ndayizeye farig\u0302is prezidanto, kun tucia vicprezidanto."}, {"text_idx": "#001544", "text": "Sed komence de julio, 2003, anoj de la Fronto por Nacia Libero atakis la burundan c\u0302efurbon Buj\u0302umburo: dume mortis 300 homoj. Malgrau\u0306 tio eblas diri, ke Burundo nun survojas al paco: en c\u0302iu provinco krom unu (Kampara Buj\u0302umburo) c\u0302esis la milito. Ndayizeye sag\u0302e agis, enoficigante en sian registaron membrojn de kontrau\u0306aj, ribelintaj grupoj; nun li intencas same miksi en la armeo iamajn batalantojn."}, {"text_idx": "#001545", "text": "En novembro c\u0302i-jare okazos fres\u0302aj prezidant-elektoj, se intertempe plene c\u0302esos la milito, en kiu mortis depost 1993 jam c\u0302. 1,5 milionoj da homoj."}, {"text_idx": "#001546", "text": "Ni estis ses eu\u0306ropaj esperantistoj, kiuj partoprenis c\u0302i-jare la kvinan Internacian Himalajan Esperanto-Renkontig\u0302on en Nepalo. Kaj mi estis la unusola, kiu vizitis tiun mirindan landon azian sen ajna antau\u0306sperto. Tial c\u0302io vidita tie por mi estis nova kaj surpriza."}, {"text_idx": "#001547", "text": "Preg\u0302ejoj kaj sanktejoj estas en tiu azia lando, male al la eu\u0306ropaj, c\u0302iam plenaj je vivo. Ili estas konstante vizitataj de homoj, kiuj alportas oferaj\u0302ojn, meditas, preg\u0302as au\u0306 nur preterpasas tus\u0302ante dian statuon au\u0306 sonorilon. Por la nepalanoj la religio estas parto de la c\u0302iutaga vivo: etaj sanktejoj estas en c\u0302iu strato kaj vilag\u0302o. Oni vivas en intima kontakto kun sia religio. La tri c\u0302efaj dioj Bramo, S\u0302ivao kaj Vis\u0302nuo havas milojn da formoj kaj nomoj. La nepalanoj havas ankau\u0306 vivantan diinon Fumari, kiu estas elektata en ag\u0302o de kvar-kvin jaroj. S\u0302i vivas g\u0302is la fino de sia infana ag\u0302o en propra palaco, adorata de la popolo kaj ec\u0302 de la reg\u0302o mem."}, {"text_idx": "#001548", "text": "Kvankam la c\u0302efreligio estas hinduismo, la budhistoj estas pacame tolerataj kaj respektataj. Krom multaj majestaj hinduismaj preg\u0302ejoj en la tri historiaj c\u0302efurboj Katmando, Baktapuro kaj Patano, ni vizitis ankau\u0306 la plej grandan budhisman sanktejon en Budanato. Ties grandegaj bluaj okuloj, pentritaj sur la kvar anguloj de ora turo, super blanka kupolo, observas la urbon, kie preskau\u0306 dudek mil tibetanoj trovis sian novan hejmon."}, {"text_idx": "#001549", "text": "Dum preskau\u0306 c\u0302iuj viroj portas \u201eeu\u0306ropecajn\u201d vestaj\u0302ojn, la nepalaninoj vestig\u0302as tradicie. En helkoloraj sarioj fajnaj, kun prefero por rug\u0302a kaj flava, kun kolc\u0302enoj kaj brakornamaj\u0302oj, ili aspektas kiel buntaj papilioj en la homplenaj urbostratoj, dum ili portas pezajn ac\u0302etaj\u0302ojn, lavas vestaj\u0302ojn c\u0302e grandaj kvadrataj putoj, prizorgas infanojn, vendas legomojn, balaas antau\u0306 la domoj. La montaraninoj portas buntajn jupojn envolvitajn, flordesegnajn bluzojn, rafinite volvitajn kaptukojn kaj molajn s\u0302uetojn, en kiuj ili lerte pas\u0302as sur krutaj s\u0302tonvojoj. Ni vidis virinojn plugi terasitajn kampojn, rompi s\u0302tonojn per martelo, kunporti surdorse varojn, plantojn kaj brullignon en grandegaj korboj, pas\u0302ti bovojn, sarki legomojn, purigi, kuiri, triki, kudri, vendadi, sed ankau\u0306 kanti kaj tambureti. Kaj c\u0302ion c\u0302i oni faras kun serena kaj afabla vizag\u0302o, dolc\u0302igita per rideto, se la preterpasantoj salutas ilin. Cetere, ni neniam spertis koleran vizag\u0302on en Nepalo, travivinte ankau\u0306 Holi \u2013 la feston de la koloroj, dum kiu precipe gejunuloj g\u0302oje farbas c\u0302iun kaj c\u0302ion surstrate renkontatan."}, {"text_idx": "#001550", "text": "havas tute seng\u0302enan vivon en Nepalo. Ili promenas tra la stratoj, ripozas surtrotuare kaj mang\u0302as c\u0302ion eblan. La hundoj dumtage trankvile dormetas kaj nur nokte au\u0306dig\u0302as ilia hurlado. Pro iu superstic\u0302o la nepalanoj ne s\u0302atas katojn; male la ratoj, sanktaj bestoj de dio Ganes\u0302o, fojfoje esploreme montras siajn muzeletojn. Ankau\u0306 scivolaj simioj observis nin en la proksimeco de sanktejoj. La vivo de bestoj ekster la urbo tamen estas pli malfacila: bovoj helpas plugi kampojn, c\u0302evaletoj kaj muloj portadas pezajn sakojn, kaproj kaj s\u0302afoj pene serc\u0302as mang\u0302aj\u0302on en deklivaj boskoj."}, {"text_idx": "#001551", "text": "estas imponaj, grandaj, fabelaj, majestaj ... kaj sanktaj. Oni preskau\u0306 hontas lezi per dikaj turismaj botoj la vojetojn tra ekflorantaj arbaroj rododendraj, kie odoras rozkoloraj dafnofloroj, kreskas magnolioj, grandaj lau\u0306roj kaj filikoj. Super ili s\u0302vebas papilioj, el kiuj kelkaj grandas kiel homa manplato. Kaj en la horizonto blankas pintoj kun misteraj nomoj: Dhaulagiri, Annapurna, Himchuli, Manaslu, Machapuchre. En la mallumo je la kvina matene ni surgrimpis la monteton Pun Hill por ekvidi la c\u0302irkau\u0306ajn montojn gigantajn en la matena c\u0302ielrug\u0302o. Neforgesebla travivaj\u0302o!"}, {"text_idx": "#001552", "text": "estas senescepte bongustaj, preparataj fres\u0302e rekte antau\u0306 viaj okuloj. La nacia mang\u0302aj\u0302o daal bhaat, kiu estas akceptata dufoje tage, konsistas el granda porcio da rizo (kiu al averag\u0302a eu\u0306ropano vers\u0302ajne sufic\u0302us por du tagoj), milda lentsupo kaj multaj diversaj legomoj, kelkfoje ankau\u0306 kokoviando kun sau\u0306co. La nepalanoj miksas c\u0302ion lerte kaj fulmrapide, kaj mang\u0302as per manoj, volonte akceptante duan porcion, dum la eu\u0306ropanoj plu esploras la plac\u0302an guston de ekzotikaj spicaj\u0302oj. Fres\u0302bakita tibeta pano estas dolc\u0302eta patkuko, nomata momo, kiu aspektas kiel granda raviolo. Nekredeble bongustas ankau\u0306 teo kun zingibro au\u0306 pipro. Sekreta rekomendo por bavaroj: la bieron oni vendas en 0,65-litraj boteloj!"}, {"text_idx": "#001553", "text": "estas, lau\u0306 mia vidpunkto, herooj. Ili havas nek lernolibrojn, nek vortarojn de Esperanto en sia nacia lingvo, tamen ili volonte kaj diligente uzas anglalingvajn lernilojn. Nepalanoj malfacile ricevas vizon por veturi eksterlanden. Tial ili g\u0302ojas pri c\u0302iu esperantisto, kun kiu ili povas praktiki la lingvon. Ili ne povas elspezi multon (c\u0302ar sumo egala al kvardek eu\u0306roj estas bona monata salajro), tamen ili pretigas donacetojn por siaj gastoj, estas modestaj, amikaj kaj atentemaj. Ekzemple, kiu eu\u0306ropano pasigus ses horojn en flughaveno, atendante la malfruig\u0302intan aviadilon kun tri eksterlandaj gastoj? Kiu pacience akompanus unuopajn eksterlandanojn al diversaj oficejoj, bankoj, vendejoj, bibliotekoj kaj vidindaj\u0302oj por kontentigi ties individuajn dezirojn? La nepalanoj zorgis pri ni kiel pri propraj familianoj. Nepran dankon meritas sinjoroj Narendra Raj Bhattarai kaj Posh Raj Subedi, ambau\u0306 s\u0302ercemaj kaj c\u0302iam helpopretaj."}, {"text_idx": "#001554", "text": "Resume, la vizito de Nepalo ric\u0302igis mian (ne nur esperantistan) vivon. Miajn simpatiojn gajnis ankau\u0306 aliaj partoprenantoj, kiuj kunboatis sur la rivero Tris\u0302uli kaj kunvagadis en la regiono de Annapurna: hungara paro c\u0302ien kunportadis siajn filmkameraojn; tri nepalaninoj el Katmando en urbaj vestaj\u0302oj kaj molaj s\u0302uetoj kurag\u0302e grimpis en la montaro; c\u0302arma japana sinjorino mirinde ordigis c\u0302iujn siajn vestaj\u0302ojn en eta dorsosako, s\u0302iaj viglaj samlandanoj interesig\u0302is pri plantoj kaj birdoj; juna francino brilis dum marc\u0302andado; unu el la nepalaj studentoj c\u0302iupas\u0302e kunportis sian lernolibron. Al la salutoj de renkontataj turistoj ni respondadis en Esperanto, kaj ni g\u0302ojis, se ili haltis kaj demandis kiun lingvon ni parolas."}, {"text_idx": "#001556", "text": "En junio litovoj elektis novan prezidanton, la prezidinton Valdas Adamkus. Tiu estis prezidanto de 1998 g\u0302is 2003, kiam venkis la 77-jarag\u0302ulon pli juna kandidato, Rolandas Paksas. Tamen Paksas implikig\u0302is en skandaloj rilate krimadon kaj la rusan sekretan servon: okazis do c\u0302i-jare fres\u0302aj elektoj. Tiam, en la fina balotado, Adamkus venkis per 52,4 % de la voc\u0302oj, kampanjinte per la frapfrazo \u201ePor Litovio \u2013 sen forgesitaj homoj\u201d."}, {"text_idx": "#001557", "text": "Dum sia antau\u0306a prezidanteco Adamkus sukcese stiris sian landon al Eu\u0306ropa Unio kaj al membrig\u0302o en Nord-Atlantika Traktat-Organizaj\u0302o. Litova prezidanto servas dum kvinjara periodo kaj estas principe reprezenta figuro, kiu ne partoprenas en c\u0302iutagaj s\u0302tataj aferoj. Tamen la prezidanto multe influas la formadon de registaroj. Krome Adamkus diris, ke li ne intencas resti nura simbolo, sed deziras strebi al socia interkonsento kaj forigo de mizero, burokrateco kaj koruptado."}, {"text_idx": "#001558", "text": "Adamkus estas la oka prezidanto de Litovio ekde la sendependig\u0302o en 1918 kaj la kvara demokrate elektita s\u0302tatestro ekde g\u0302ia resendependig\u0302o en 1990. La unua prezidanto de Litovio estis Antanas Smetona."}, {"text_idx": "#001559", "text": "La arkeologia loko Kernave\u0307, c\u0302. 30 km nord-okcidente de la litova c\u0302efurbo Vilnius, estas nomumita monda heredaj\u0302o. La decidon atingis Unesko dum kunsido en C\u0302inio. En Kernave\u0307 trovig\u0302as spuroj de kulturoj, kiujn postlasis homoj antau\u0306 11 000 jaroj, inkluzive de kvar kastelmontoj, urbo, preg\u0302ejo, setlejo, tombejo kaj aliaj. Historiistoj kredas, ke en la valo Pajauta dronas iama ligna mezepoka urbo."}, {"text_idx": "#001560", "text": "En historiaj fontoj Kernave\u0307 unuafoje estas menciita en 1279. En la 13a jarcento la fortikaj\u0302o kaj la urbo de Kernave\u0307 estis inter la c\u0302efaj ekonomiaj kaj politikaj centroj de Litovio. En 1928 en Kernave\u0307 estis fondita etnografia muzeo kaj en 1989 s\u0302tata arkeologia kaj historia muzeo."}, {"text_idx": "#001561", "text": "En la urbeto estas organizataj diversaj festoj, ekzemple la \u201etagoj de vivanta historio\u201d. Tiam denove laboras tie mezepokaj metiistoj, soldatoj provas armilojn kaj oni regalas per surloke preparataj antikvaj mang\u0302aj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001562", "text": "G\u0302is nun, inter 754 mondheredaj\u0302oj en 129 landoj, trovig\u0302as ankau\u0306 la malnova urboparto de Vilnius kaj la kurs\u0302a terlango. En 2001 Unesko proklamis la litovan krucfaradon kaj krucsimbolikon majstroverkoj de materia kaj vorta heredaj\u0302o; same pasintjare la baltlandaj kantofestoj."}, {"text_idx": "#001563", "text": "La tuta mondo povis konatig\u0302i kun la heroeco de Oskar Schindler danke la valoran kaj kortus\u0302an filmon de Steven Spielberg La listo de Schindler. Li kapablis savi de morto pere de sia listo 1100 judojn, malliberigitajn en koncentrejo."}, {"text_idx": "#001564", "text": "Vaste famig\u0302is ankau\u0306 Chiune Sugihara, japana vic-konsulo en Kaunas (Litovio), kiu liveris vizojn al judoj por ebligi al ili tra Sovetio atingi Japanion, kaj migri al aliaj landoj, c\u0302efe Usono, tiamaniere evitante la morton. Al diskonigo de lia nobla agado kontribuis libro verkita de Hillel Levine Kiu vi estas, sinjoro Sugihara. Lau\u0306 esploroj de Levine, Sugihara helpis eskapi la morton al c\u0302irkau\u0306 10 000 judoj. Ankau\u0306 alia konsulo, la portugala Aristides de Sonsa Mendes en Bordeaux (Francio), montris similan helpon, savante ankau\u0306 c\u0302. 10 000 judojn. La registaroj, al kiuj ili servis, ne alte aprezis iliajn farojn, tute kontrau\u0306e, degradis la noblulojn, sed la savitoj neniam forgesis siajn bonfarantojn, kaj postmilite helpis al ili lau\u0306 c\u0302iuj ebloj."}, {"text_idx": "#001565", "text": "Estas sciate, ke apartaj esperantistoj provis savi jud-devenajn samideanojn. Pri la grandskala c\u0302i-kampa aktivado de Valdemar Langlet kaj Nina Langlet-Borovko (filino de la ricevinto de la fama biografia letero de Zamenhof) oni ekscias el la libro, kiun s\u0302i verkis sub la titolo Kaoso en Budapes\u0302to. Li estis profesoro de la sveda lingvo en la budapes\u0302ta universitato kaj en 1944 li ekgvidis la svedan Rug\u0302an Krucon tie. Tio donis al li kaj la edzino la s\u0302ancon savi milojn da judoj. En Stokholmo strato kaj lernejo havas la nomon Langlet. Ambau\u0306, samkiel la pli frue menciitaj herooj, estis honorigitaj kiel Justuloj inter la popoloj de l' mondo kaj farig\u0302is ankau\u0306 honoraj civitanoj de Israelo."}, {"text_idx": "#001566", "text": "Apenau\u0306 estas imageble, sed la mondo g\u0302is nun malmulte sciis pri alia persono, modesta virino, kiu distingig\u0302is per nepriskribebla heroeco, nome pri Irena Sendlerowa. S\u0302i savis de la morto 2500 judajn infanojn el la varsovia geto. Tiukau\u0306ze s\u0302i prave nomig\u0302as Patrino de la infanoj de l' holokau\u0306sto. Irena Sendlerowa, frau\u0306line Krzyz\u0307anowska, devenas de familio kun patriotismaj radikoj, kiu c\u0302iam batalis por la sendependeco de Pollando. S\u0302i do edukig\u0302is en medio, kie batalo por socia justo estis afero tute evidenta. Kiel s\u0302i asertas, de sia patro s\u0302i heredis la konvinkon, ke la homoj dividig\u0302as je bonaj kaj malbonaj sendepende de ilia deveno, nacieco kaj religio, kaj ke dronanton oni c\u0302iam helpu."}, {"text_idx": "#001567", "text": "Estante varsovianino, s\u0302i studis polan filologion en la varsovia universitato. En 1931 s\u0302i edzinig\u0302is al sia stud-kolego Mieczys\u0142aw Sendler. En sia profesia vivo s\u0302i ne sekvis la filologiajn studojn, sed dekomence kaj dum la tuta vivo okupig\u0302is pri protekto de homoj, laborante en la urba instanco \u201eFako pri Protekto\u201d. Ekde la komenco de la okupado de Pollando fare de la germanaj nazioj au\u0306tune 1939, la juda log\u0302antaro estis forigita de iu ajn protekto. Fermita au\u0306tune 1940 en la varsovia geto, g\u0302i estis destinita al amasa formortado pro malsato kaj malsanoj. Tiu stato dau\u0306ris g\u0302is julio 1942, kiam komencig\u0302is la forveturigo de geto-log\u0302antoj al i.a. la neniiga koncentrejo Treblinka."}, {"text_idx": "#001568", "text": "Irena Sendler de la komencaj tagoj de la okupado ligis sian oficialan laboron en la Fako pri Protekto de la urba oficejo kun kontrau\u0306leg\u0302a aktivado, kies celo estis helpi al la por kompleta neniigo destinitaj judoj. Grupo da bonvolemaj poloj, profitante de tio, ke la germanoj tre timis infektig\u0302i per tifo, ricevis la rajton eniri la geton por kontroli tie la sanitaran staton. Irena Sendlerowa apartenis al la unuaj, kiuj sin anoncis c\u0302e la direktoro de la Urba Sanitara Stabo, d-ro Juliusz Majkowski, homo kurag\u0302a kaj nobla, respondeculo pri la speciala sanitara grupo. Tio ebligis al s\u0302i libere eniri la geton por lau\u0306eble liveri iom da nutraj\u0302o al la malsatantoj kaj c\u0302efe forkonduki infanojn el la geto por savi ilian vivon. Tio postulis neimageblan inventemon, organizan kapablon kaj pretecon riski la vivon. Substrekindas, ke s\u0302i estis komence de la milito nur 29-jara kaj havis propran familion. Komence s\u0302i kunlaboris kun nur 5 volontulinoj. Poste la nombro kreskis g\u0302is 10, fine g\u0302is 20 personoj. La afero estis neimageble malfacila, s\u0302ajnis nerealigebla. Unue, oni devis trovi gepatrojn, kiuj pretis transdoni siajn etulojn al \u201efremdaj nekonatoj ...\u201d. Okazadis, ke la gepatroj havis c\u0302i-rilate malsamajn opiniojn, postulis \u201egarantion\u201d, ke la infanoj transvivos, kion ja ne eblis promesi ... Post tio nepris trovi eblon forkonduki la infanojn el la geto izolita per muregoj kaj pikdrato kaj gardata de la germanaj kaj aliancitaj kun ili g\u0302endarmoj. Okaze de kaptig\u0302o minacis morto al la infanoj kaj al ties forkondukintoj."}, {"text_idx": "#001569", "text": "La etulojn, ofte nur kelkmonatajn, oni dormigis per iuj medikamentoj, kaj oni forportis ilin en sakoj au\u0306 kestetoj kun truetoj kiel \u201emortintajn pro tifo\u201d en sanitara veturilo. La pli ag\u0302ajn, ankau\u0306 dormiginte, oni forveturigis en kas\u0302ita kesto trovig\u0302anta en la unua matena tramo, kiun c\u0302iam stiris tra la geto la sama tramvojisto. Ekster la geto transprenadis ilin atendantoj. Aliaj pli ag\u0302aj estis elkondukitaj tra preg\u0302ejo kaj jug\u0302ejo, kiuj havis du en- kaj el-irejojn, unu en la geto kaj la alian je la t.n. arja flanko. Ankorau\u0306 aliajn oni forkondukis per la kanaloj au\u0306 en laborbrigadoj laborantaj ekster la geto."}, {"text_idx": "#001570", "text": "Sed tio estis nur komenco ... Nun nepris lau\u0306 diversaj kriterioj, interalie depende de tio c\u0302u la infano havis \u201ebonan aspekton\u201d, prepari ilin al vivo c\u0302e la t.n. arja flanko. Ili devis lerni novajn biografiojn. Kelkfoje la infanoj protestis obstinante pri sia g\u0302isnuna nomo; ploris kiam la novaj \u201egepatroj\u201d ripetadis insiste: \u201evi ne estas Icek, sed Jacek, vi ne estas Rachel, sed Roma\u201d, klarigante ke \u201eni ja havas tiajn nomojn ...\u201d Fojfoje nepris instrui al la infano la polan lingvon, c\u0302ar hejme ili c\u0302iam parolis jide. Nepris lerni kristanajn preg\u0302ojn. Al kelkaj oni devis iel s\u0302ang\u0302i la aspekton, ekzemple per heligo de la haroj. Tio c\u0302io okazadis en t.n. Familia Rapida Helpo. Post tiu pena preparado la infanoj estis transdonitaj al apartaj bone elektitaj familioj, sed c\u0302efe al klostroj diversloke en Pollando. Pri c\u0302io c\u0302i zorgis Irena Sendlerowa, lau\u0306 konspira nomo: fratino Jolanta. Esperante, ke eble iuj el inter la familianoj de la kas\u0302itaj infanoj transvivos la nazian kos\u0302maron, s\u0302i ankau\u0306 inventis kaj arang\u0302is valoran registrado-sistemon por ili. Sur etaj silk-paperaj\u0302etoj apud iliaj efektivaj nomoj estis notitaj la novaj \u201earjaj\u201d nomoj de apartaj infanoj kaj lokoj, al kiuj ili estis transdonitaj. Tiu \u201ekartoteko\u201d lokita en du vitraj vazetoj, unue estis kas\u0302ita en s\u0302ia hejmo kaj poste enfosita en c\u0302ehejma g\u0302ardeneto de kunlaborantino. Postmilite Sendlerowa transdonis c\u0302i tiun dokumentaron al la prezidanto de la Centra Komitato de Judoj en Pollando. Poste g\u0302i estis deponita en Israelo, kaj helpis, bedau\u0306rinde nur al nemultaj familianoj, retrovi siajn infanojn. Aliajn la komitato lokis en organizitaj orfohejmoj au\u0306 en adoptaj familioj en kaj ekster Pollando."}, {"text_idx": "#001571", "text": "Irena Sendlerowa komencis sian sav-laboron spontanee, lau\u0306 propra iniciato sen iu ajn materia bazo. Au\u0306tune 1942, kiam bedau\u0306rinde la plimulto de la polaj judoj estis jam ekstermita, ekestis Konsilio por Helpo al Judoj sub la nomo Z\u0307egota [j\u0302egota]. G\u0302iakadre s\u0302i gvidis infanan fakon. Nun la Elmigra Pola Registaro en Londono liveradis financan helpon por c\u0302i tiu aktivado. Sendlerowa okupig\u0302is ankau\u0306 pri livero de helpo al familioj de kas\u0302itaj infanoj. En oktobro 1943 pro denunco s\u0302i estis arestita de Gestapo, la sekreta s\u0302tatpolico, kaj s\u0302i pasigis 3 monatojn en la fifama malliberejo Pawiak. Pere de siaj kruelegaj esplor-metodoj Gestapo volis nepre ekscii detalojn pri s\u0302ia aktivado, kaj specife, kie trovig\u0302as la kas\u0302itaj infanoj. S\u0302i eltenis ... nenion konfesis, sed lau\u0306 nazia verdikto estis kondamnita al la morto. S\u0302ia nomo ec\u0302 trovig\u0302is inter la mortpafitoj, sur la afis\u0302oj dispendigitaj sur la muroj de Varsovio. Okazis tamen, kiel s\u0302i diras, lau\u0306vica miraklo. Pro granda au\u0306toritato kaj estimo, kiun s\u0302i g\u0302uis, la gvidantoj de Z\u0307egota decidis uzi c\u0302iujn siajn eblojn inkluzive subac\u0302eton por savi s\u0302in. Pro tio la oficiro, kiu s\u0302in \u201emortpafis\u201d ... dum transporto al la ekzekutejo ebligis al s\u0302i fug\u0302i. Sendlerowa devis s\u0302ang\u0302i nomon, log\u0302lokon, sed dau\u0306re g\u0302is la fino de la germana okupado plenumis sian mision."}, {"text_idx": "#001572", "text": "Postmilite, tiu ja vere nepriskribebla heroino ne apartenis al la homoj aparte distingitaj fare de la registaro de Popola Pollando. Tio ligig\u0302as kun la tiama negativa rilato al Z\u0307egota, kadre de kiu s\u0302i aktivis. Irena Sendlerowa dau\u0306rigis profesie sian protektan laboron, arang\u0302ante vastskale orfohejmojn kaj hejmojn por maljunuloj. La savitoj ne forgesis sian savintinon kaj dau\u0306re c\u0302irkau\u0306is s\u0302in ilia granda estimo kaj amo."}, {"text_idx": "#001573", "text": "En 1965 s\u0302i estis distingita per medalo Justuloj inter la popoloj de l' mondo. Nur en la lastaj jaroj sekvis distingoj de la pola s\u0302tato. En novembro 2001 s\u0302i estis honorigita per Komandaria Kruco kun Stelo de la Renaskinta Pollando, kaj en junio 2002 s\u0302i ricevis la ordenon Ecce Homo (Jen homo)."}, {"text_idx": "#001574", "text": "En 1999 okazis io neimagebla. Kvar lernantinoj el Union Town (Kansas, Usono), informis sian instruiston pri historio Norman Conard, ke ili trovis informon pri iu polino Sendler, kiu savis 2500 infanojn destinitajn por la morto dum la holokau\u0306sto en Pollando. La instruisto tion konsideris tajperaro ... Lau\u0306 li temis vers\u0302ajne pri Oskar Schindler, sed ja tiu savis ne 2500 infanojn, sed 1100 plenkreskajn judojn. La 13-14-jaraj knabinoj, Elizabeth Cambers, Megan Stewart, Sabrina Coons kaj Janica Underwood, obstinis pri sia malkovro, kaj surbaze de kolektita materialo skribis scenaron kaj sekve preparis spektaklon, kiu dau\u0306ris komence nur 10 minutojn, sed poste estis iom plilongigita. En 2000 ilia spektaklo ricevis premion en la Landa Historia Konkurso. Dum disdonado de la premioj, la urbestro de Kansas City diris i.a. \u201eMi honoras al Irena Sendler pro s\u0302ia kurag\u0302o kaj heroeco en tempo de la holokau\u0306sto. Tion, kion s\u0302i faris, oni neniam forgesu. Mi proklamas la 10an de marto 2002 la tago de Irena Sendler en Kansas City, s\u0302tato Missouri\u201d. La bravaj knabinoj prezentis sian spektaklon 100-foje en Usono kaj Kanado, en lernejoj, preg\u0302ejoj, bonfaraj organizaj\u0302oj kaj kultur-centroj. Ili ankau\u0306 prezentis sian spektaklon dum siaj vizitoj en 2001 kaj 2002 en Pollando. Tiam okazis kortus\u0302a renkontig\u0302o de Irena Sendler kun la knabinoj, pro kiuj preskau\u0306 la tuta mondo povis konatig\u0302i kun s\u0302ia heroa agado. Kaj c\u0302io c\u0302i pere de ilia amatora spektakleto Vivo en vitra ujo! En 2003 la knabinoj finis la lernejon kaj forveturis al diversaj lokoj por plua studado. Tamen iliaj pli junaj koleginoj dau\u0306rigas prezentadon de la spektaklo."}, {"text_idx": "#001575", "text": "Irena Sendlerowa ne konsideras sin heroino. S\u0302i deklaras, ke s\u0302i faris nur tion, kion nepris fari. Lau\u0306 s\u0302i, veraj herooj oni devas konsideri tiujn, kiuj per neimagebla forto kapablis dau\u0306rigi kaj batali por la vivo; do la viktimojn fermitajn en nepriskribeble teruraj kondic\u0302oj de getoj, ankau\u0306 tiujn vivantajn ekster ili. S\u0302i decide kontrau\u0306as al opinioj de kelkaj, kiuj asertas, ke la judoj senproteste subig\u0302is al la morto. Lau\u0306 s\u0302i ilia heroeco estas senekzempla. Irena Sendlerowa ne zorgas pri honorigoj. S\u0302i malgrau\u0306 c\u0302iuj travivaj\u0302oj, inter kiuj tragedio familia: la morto de siaj du filoj kaj grava malsano malebliganta movig\u0302on, restas persono modesta, radianta per bonkoreco. S\u0302i dau\u0306re zorgas pri siaj protektatoj. Antau\u0306 kelkaj jaroj s\u0302i direktis al la judoj de la mondo alvokon, ke oni konstruu domon de prizorgo por s\u0302iaj \u201emaljunaj infanoj\u201d, kiuj grandparte estas solecaj kaj dau\u0306re vivas kun stigmato de kos\u0302maro neniam forigebla."}, {"text_idx": "#001576", "text": "En la mondo tamen dau\u0306re regas maljusto, kiu pleje suferigas tute senkulpajn infanojn. En c\u0302i tiu situacio personoj kiel Irena Sendler estas dau\u0306re bezonataj. Disvastigo de s\u0302ia heroeco devas stimuli al bono. Tial g\u0302ojigas la lastaj honorigoj, kiujn oni al s\u0302i atribuis:"}, {"text_idx": "#001578", "text": "En julio 2003 la Usona Centro de Pola Kulturo atribuis al s\u0302i premion je la nomo de Jan Karski \u2013 Pro Heroeco kaj Kurag\u0302o. C\u0302i tiu distingo estas por la lau\u0306reatino aparte grava, c\u0302ar s\u0302i apartenis al la homoj, kiuj kondukis Karski al la varsovia geto por ke li vidu la teruran situacion de la judoj tie, antau\u0306 lia vojag\u0302o tra okcidentaj landoj kun la misio arde alvoki al tuja helpo por la resto de pereanta popolo. Kun propono de tiu distingo elpas\u0302is la Monda Asocio de la Infanoj de l' Holokau\u0306sto kaj la kvar lernantinoj de Norman Conard el Union Town. La 23an de oktobro 2003 dum solenaj\u0302o en Georgetown University, kie Jan Karski estis profesoro, okazis transdono de la premio. En la nomo de la lau\u0306reatino transprenis g\u0302in Elz\u0307bieta Ficowska, unu el la infanoj savitaj de la honorigitino, prezidanto de la Asocio de la Infanoj de l' Holokau\u0306sto en Pollando. La solenaj\u0302on partoprenis pluraj eminentaj gastoj, interalie Jolanta Kwas\u0301niewska, edzino de la prezidento de la Pola Respubliko."}, {"text_idx": "#001579", "text": "En novembro 2003 sekvis alia distingo. C\u0302i-foje la prezidento de Pola Respubliko, Aleksander Kwas\u0301niewski, distingis s\u0302in per la plej alta s\u0302tata pola ordeno, tiu de la blanka aglo. Inter pluraj gastoj trovig\u0302is la ambasadoro de Israelo en Pollando, Szewach Weiss, ankau\u0306 savito de aliaj bonkoruloj dum la holokau\u0306sto."}, {"text_idx": "#001580", "text": "Pro c\u0302iuj c\u0302i honorigoj Irena Sendlerowa nun farig\u0302is fama. En Pollando estas pri s\u0302i produktita ec\u0302 dokumenta filmo. Usona skipo preparas tuthoran filmon pri s\u0302i por grava televida stacio. Estis publikigitaj pri s\u0302i pluraj artikoloj. En unu el siaj leteroj al la \u201eKvarteto de Sendlerowa\u201d (kiel oni nomas en Usono la s.m. teatran grupon) s\u0302i skribis: \u201ePor ke la mondo estu pli bona, estas nepra amo kaj toleremo al c\u0302iu homo sendepende de raso, religio kaj nacieco\u201d."}, {"text_idx": "#001581", "text": "Mi havis la felic\u0302on, antau\u0306 kelkaj jaroj, konatig\u0302i kun Irena Sendler kaj g\u0302ui s\u0302ian bonkorecon. Per c\u0302i tiu artikolo mi deziras honori s\u0302in kaj aldoni fortojn al nia samideanaro c\u0302iam agi lau\u0306 s\u0302ia principaro. C\u0302ar tio ja formas la kernon de esperantismo."}, {"text_idx": "#001582", "text": "La nova libro de Mikaelo Brons\u0302tejn estas originale verkita historia romano. Oni povas demandi: \u201eKia do unikeco? Historiaj romanoj en la esperantlingva literaturo ne malmultas, ankau\u0306 la originalaj \u2013 sufic\u0302as rememori Pro Is\u0302tar kaj La s\u0302tona urbo.\u201d Sed la romano estas verkita surbaze de realaj faktoj el la vivo de reale ekzistinta persono. Oni oponas: \u201eAnkau\u0306 tiaj romanoj ekzistas, ekzemple, Sed nur fragmento.\u201d Tamen la romano traktas historion de la Esperanto-movado mem! Ankau\u0306 pri tio oni povus diri, ke ekzistas rakontoj kaj teatraj\u0302oj el la vivo de realaj esperantistoj, kaj ec\u0302 romanoj estis \u2013 rememoru nur pri Oni ne pafas en Jamburg de la sama Brons\u0302tejn. Jes, certe. Sed se temas pri vera historia romano, bazita sur realaj faktoj, traktanta realajn personojn, do tia g\u0302is nun ne ekzistis. Temas ja pri vera romano \u2013 ampleksa beletra verko kun pluraj interplektig\u0302antaj enhavfadenoj, sed ne simple granda novelo pli ol 100-pag\u0302a (lau\u0306 la formala kriterio de William Auld). Kaj la historian fidindecon de la priskribitaj eventoj pruvas abunde metitaj en la teksto au\u0306tentikaj dokumentoj \u2013 lau\u0306 la maniero de La rug\u0302a rado fare de A. Solj\u0302enicin \u2013 kiuj au\u0306 servas kiel ilustraj\u0302oj de la beletre priskribitaj aferoj, au\u0306 simple helpas pli profunde senti la odoron de la epoko."}, {"text_idx": "#001583", "text": "Kaj la epoko priskribita en la romano estas vere interesa \u2013 la jaroj 1909-1911, kiam Rusio estis tute alia, kaj la juna movado de esperantistoj estis alia. Ankorau\u0306 vivis la Majstro, j\u0302us okazis la Ido-krizo, en 1910 foriris el Jasnaja Poljana kaj mortis Lev Tolstoj kaj en 1911 pereis pro terorista atenco la c\u0302efministro-ekzekutisto Pjotr Stolypin. Estis g\u0302uste la mezo inter la unua kaj dua rusaj revolucioj, regis antau\u0306sentoj pri proksimig\u0302anta mondmilito kaj revoj pri la tutmonda paco kaj justeco. Interesa tempo en si mem!"}, {"text_idx": "#001584", "text": "Sed la romano estas ne nur beletra priskribo de la tempo, sed ankau\u0306 la vera romano-esploro. La c\u0302efa heroo de la romano estas Aleksandr Aleksejevic\u0302 Postnikov (1880-1925), la figuro, mencii kiun, des pli pozitive, estis preskau\u0306 tabua afero por esperantistoj dum multaj jardekoj. Ec\u0302 Ulrich Lins en La dang\u0302era lingvo tre magre mencias la kazon de Postnikov kaj, referencante al A. Sah\u0302arov, nomas lin \u201edubinda persono\u201d. Nur en la 1990aj jaroj aperis pli objektivaj negrandaj artikoloj pri li fare de Bernard Golden kaj Igorj Simonov, kiuj estis, tamen, ne sufic\u0302e profundaj, kaj poste grava biografia esploro de Anatolo Sidorov (en iom mallongigita formo publikigita en la prezentata libro kiel postparolo). Per scienca esploro de la faktoj la romano de Mikaelo Brons\u0302tejn profundigas la komprenon de la signifo de tiu por nia movado elstara persono kaj revenigas lin kaj liajn agadojn al nia historio, sen kio g\u0302i \u2013 la historio \u2013 sendube, estas mankoplena."}, {"text_idx": "#001585", "text": "La bazon de la enhavo konsistigas dek tagoj, dum kiuj pluraj esperantistoj navigis en au\u0306gusto de 1910 de Bremeno g\u0302is Vas\u0302ingtono al la 6a UK (tiutempe nomig\u0302inta ne Universala, sed Internacia Kongreso). Sur la s\u0302ipo Georges Washington kunveturis kaj Aleksandr Postnikov, kaj Ludoviko Zamenhof, do, la au\u0306toro ne senbaze eksupozis, ke tiuj du homoj ne povis ne konversacii multe kaj profunde dum tiu vojag\u0302o. Do, iliaj konversacioj, en kiuj fojfoje partoprenas ankau\u0306 aliaj famaj kaj ne tre famaj esperantistoj, konsistigas la kernon de la romano (kaj ankau\u0306 difinis g\u0302ian titolon). La temaro estas vasta kaj koncernis kaj devenon de la Majstro, kaj evoluon de la lingvo, inkluzive problemojn de reformoj kaj Ido-krizon, kaj problemon de denaskaj esperantistoj, kaj hilelismon-homaranismon, ktp, ktp. Notindas, ke la elekto de la temoj fare de la au\u0306toro estas sufic\u0302e fidindaj \u2013 jes ja, tiuj homoj povis kaj ec\u0302 devis paroli g\u0302uste pri tio (kaj la eldiritaj opinioj estas ofte apogitaj je au\u0306tentikaj iliaj vortoj el leteroj kaj artikoloj), kaj samtempe donas bonan bazon por meditado ankau\u0306 al nuntempaj esperantistoj. La sola historia malg\u0302ustaj\u0302o, kiun permesis al si la au\u0306toro, estas partopreno en kelkaj tiuj konversacioj de generalo Se\u0301bert, kiu reale partoprenis pro malsano nek la navigon, nek la kongreson. Tamen li ja intencis, tial la au\u0306tora liberaj\u0302o ne estas troa. Do, tiuj konversacioj estas la idea, au\u0306, se oni preferas, esperantozofia kadro de la romano."}, {"text_idx": "#001586", "text": "Sed dumnavigaj konversacioj estas nur la malpli granda parto de la enhavo, kiuj kadrigas c\u0302iun c\u0302apitron. Pli ampleksas la parto, trovig\u0302anta interne de la c\u0302apitroj, kiu priskribas dujaran periodon de la vivo de Postnikov kaj de la rusa Esperanto-movado, kaj kovranta dujaran periodon inter septembro 1909 kaj oktobro 1911. Sur tiuj pag\u0302oj ni trovas priskribon de preparlaboroj de la 1a Tutruslanda Kongreso kun c\u0302iuj intrigoj g\u0302in akompanintaj, c\u0302eestas la kongreson, vidas vivon de esperantistaj societoj en Moskvo kaj Peterburgo, trovas amhistoriojn de tiutempaj esperantistoj ... Ni sekvas la funkciadon de la tiama sekreta polico \u201eoh\u0302ranka\u201d, konatig\u0302as kun certaj bruaj procesoj de tiu tempo ... Fine, ni vidas la kapitanon Postnikov en sia plej glora \u2013 kaj plej tragika \u2013 vivperiodo. Kaj tiuj bildoj el nia historio, tiuj portretoj de la homoj, c\u0302u ili estas tre au\u0306 ne tre precizaj, de nun farig\u0302as la historia fakto same, kiel la herooj de 1812 vole-nevole perceptig\u0302as nur tra okulvitroj de la romano de Lev Tolstoj."}, {"text_idx": "#001587", "text": "C\u0302iuj eventoj de la romano okazas sur la s\u0302ipo, en Moskvo kaj Peterburgo, sed la au\u0306toro sukcesis ens\u0302ovi ankau\u0306 epizodon kun priskribo de sia log\u0302urbo Tih\u0302vin antau\u0306 jarcento ..."}, {"text_idx": "#001588", "text": "Menciindas ankau\u0306 la stilo de la romano. La vortuzo, g\u0302enerale la parola stilo, dum cent jaroj s\u0302ang\u0302ig\u0302is. Kaj la au\u0306toro penas imiti tion: la homoj diras volu anstatau\u0306 bonvolu, h\u0302inoj anstatau\u0306 c\u0302inoj, aldonita anstatau\u0306 sindona, ktp. Brons\u0302tejn penas eviti la vortojn, kiuj tiutempe ne ekzistis, kvankam en la au\u0306tora teksto mem, ne en dialogoj, tiaj vortoj ja troveblas. Estas tre interesa lia maniero por krei parolajn karakterizojn de la roluloj. Por kelkaj el ili eblas pli-malpli bone transdoni la parolon pro ekzisto de iliaj presitaj tekstoj. Sed ne c\u0302iam. Do, li atribuis al certaj homoj (ec\u0302 reale ekzistintaj) karakterizajn trajtojn de konataj al li esperantistoj. Do, kiam mi legis parolojn (kaj priskribon de la kondutmaniero) de Postnikov, Korzlinskij, Devjatnin, S\u0302arapova ktp, mi kun rideto rekonadis miajn amikojn ... Ec\u0302 en parolmaniero de Postnikov, kun kiu, evidente, la au\u0306toro emas plejparte identigi sin mem, estas rekonebla parolmaniero ne nur de Brons\u0302tejn, sed ankau\u0306 de difinita alia persono."}, {"text_idx": "#001589", "text": "Aleksandr Postnikov dum mallonga tempo faris admirinde multe. Li fondis la unuan landan asocion en la historio de Rusio \u2013 Ruslandan Esperanto-Ligon (REL) nombrintan 900 membrojn; li organizis en Peterburgo la unuan tutlandan kongreson de esperantistoj; pensante pri praktika aplikado de Esperanto, li lanc\u0302is Universalan Ligon (UL), kiu devis ellaboradi rekomendojn por registaroj de la mondo, kiuj kontribuus pacan proksimig\u0302on inter diversaj regnoj ... Esenco de liaj ideoj, trovig\u0302antaj en la bazo de UL, estis poste fakte realigita en Ligo de Nacioj, Unuig\u0302intaj Nacioj, Eu\u0306ropa Unio \u2013 tamen, ve!, c\u0302iuj tiuj organizaj\u0302oj neglektis kaj neglektas la lingvon internacian ... Li penis akceli aplikadon de Esperanto en internaciaj komercaj rilatoj. Post lia aresto plejparto de liaj iniciatoj dissolvig\u0302is, sed ne senspure, kaj poste denove realig\u0302is en kreo de SEU (Sovetrespublikara Esperantista Unio), en organizado de REK-oj (Rusiaj Esperantistaj Kongresoj), en multaj aliaj iniciatoj en Rusio kaj tutmonde."}, {"text_idx": "#001590", "text": "Evidente, Postnikov estis la tipa karisma gvidanto de la Esperanto-movado, ne malpli ol la samtempaj movadaj aktivuloj Hector Hodler kaj Edmond Privat. Eble, ec\u0302 pli. Kaj liaj rapidaj sukcesoj en organizaj aferoj s\u0302uldas unuavice al lia personeco. Des pli gravas, ke en Rusio tiutempe, malgrau\u0306 abundo da talentaj kaj elstaraj esperantistoj, simila figuro en la movado ne aperis. Nur multe pli malfrue certagrade lin sukcesis anstatau\u0306i Ernst Drezen. Tial, post lia aresto, kiu ja timigis la rusan esperantistaron, neniu kapablis preni la torc\u0302on el liaj manoj kaj dau\u0306rigi liajn iniciatojn."}, {"text_idx": "#001591", "text": "Pli bone ol esperantistoj mem, la karismon de la personeco de Postnikov rimarkis la potenculoj, kiuj instinkte timis lin. Kaj ja tiu timo estis, kiel oni povas konkludi, traleginte la romanon de Brons\u0302tejn, la c\u0302efa kau\u0306zo de lia aresto kaj kruela kondamno. Esperanto-movado, malgrau\u0306 revolucieco de siaj ideoj, ne timigas la au\u0306toritatulojn, kaj nenie, krom en ekstreme totalismaj stalina Sovetio kaj nazia Germanio, la movado estis plene frakasita. Sed kiam aperas homo, kiu, pro elstaraj personaj trajtoj, kapablus levi la movadon al pli alta s\u0302tupo, kiu permesus realigi \u2013 almenau\u0306 parte \u2013 ties revolucian potencialon, tiam oni ekalarmas. Kaj neniigas la dang\u0302eran ulon, dum tradiciaj eldonistoj, propagandistoj, instruistoj plu kontente kuirig\u0302as en la propra suko."}, {"text_idx": "#001592", "text": "Cetere, la severa puno (duoble pli granda, ol ricevis viktimo de alia spiona proceso de tiu tempo, la barono Ungerm-Sternberg, kiun ankau\u0306 priskribas en la romano Brons\u0302tejn), montras la realan dang\u0302eron, kiun vidis la s\u0302tata potenco en Postnikov. La tragika pereo de Postnikov (restinta eksterkadre de la romano) en 1925, montras, ke ankau\u0306 la novaj s\u0302tataj au\u0306toritatuloj same bone ekvidis la s\u0302tatdang\u0302eran karismon de Postnikov: dum liaj \u201esamkrimuloj\u201d el la Ligo de Socialistoj-Universalistoj ricevis maksimume po tri jarojn de ekzilo, li estis kondamnita al mortpafo ..."}, {"text_idx": "#001593", "text": "La plej malg\u0302oja konkludo, kiun oni faras, traleginte la romanon, estas tio, ke malsolidareco en nia movado ekzistis jam tiam kaj floris ... Elinter la eksterREL-aj c\u0302efoj de la movado suferis neniu, kaj neniu el ili levis sian voc\u0302on por defendi la kapitanon au\u0306, almenau\u0306, por diri pri li bonajn vortojn. En tiutempaj fontoj ni vidas ec\u0302 iun kas\u0302an g\u0302ojon pri tio, ke tiu neoportuna aktivulo ne plu perturbas ilian trankvilan ekzistadon. La sola evidenta malagrablaj\u0302o por ili estis neokazo de la dua Tutruslanda Kongreso en Moskvo en 1912, sed ankau\u0306 tio, plej vers\u0302ajne, estis pro nesufic\u0302a insisto de koncernuloj ... Ec\u0302 REL-on, la plej sukcesan rezulton de la agado de Postnikov, neniu strebis konservi! Sed se la tuta esperantistaro unuig\u0302us por defendo de Postnikov, c\u0302io povus rezulti alie."}, {"text_idx": "#001594", "text": "Estas tre interese, ke la au\u0306toro komparas la personecojn de Postnikov kaj Zamenhof, trovante inter ili multon komunan. Jes, tiu inteligenta pacema judo el fora provinco kaj brila oficiro-nobelo kaj militveterano el la c\u0302efurbo estas ambau\u0306 aventuristoj! Kaj g\u0302uste la aventurismo de ambau\u0306 permesis al ili atingi tion, kion ili ja atingis, kaj kio sen aventurismo ne eblus tute. Se oni ne kredas \u2013 oni trovu la pruvojn de la au\u0306toro, legante la romanon. Ec\u0302 pli, la utopiaj ideoj de Zamenhof (pri hilelismo-homaranismo) kaj de Postnikov (pri kreo de la Universala Ligo) similas: ili estas simple aliroj al la samo de diversaj flankoj. Pri tio oni povas diskuti, sed nun ne plu eblos tiun opinion de Brons\u0302tejn neglekti!"}, {"text_idx": "#001595", "text": "La romano estas esperantlingva, pri historiaj eventoj antau\u0306 preskau\u0306 100 jaroj \u2013 c\u0302io tio estas vero. Sed la au\u0306toro log\u0302as en konkreta lando, en konkretaj soci-politikaj kondic\u0302oj, kaj la elekton de la temo, traktadon de la eventoj ktp. ne povas ne influi la aktuala situacio. Kaj c\u0302io tio faras la romanon aktuala por la nuna leganto en Rusio. G\u0302enerale, la romano lasas impreson pri profunda sistema simileco de la rusa socio inter la du revolucioj kaj la nuna: sub kamuflaj\u0302o de \u201edemokratiaj\u201d institucioj kas\u0302as sin esence polica s\u0302tato."}, {"text_idx": "#001596", "text": "Postnikov estis aktiva socia aganto, kaj estis kondamnita rezulte de falsa akuzo pri spionado. Sed g\u0302uste tiaj falsitaj akuzoj, demonstraj procesoj kontrau\u0306 \u201espionoj\u201d estas nuna kruela realaj\u0302o en Rusio. Kapitanoj (!) Nikitin kaj Pasjko, profesoroj Danilov, Sojfer kaj Babkin, diplomatoj Moisejev kaj Sutjagin ... Aroga konduto de sekreta polico, longa turmentado en prizonoj de kurag\u0302aj (kaj ne tro) j\u0302urnalistoj, sciencistoj, diplomatoj, ties kvazau\u0306a spionado favore al C\u0302inio, Japanio, Usono, Koreio, kaj ec\u0302 Norvegio, Zimbabvo kaj Armenio devas montri al la koncernaj sociaj grupoj, ke ili ja trovig\u0302as sub konstanta sendorma observado de la s\u0302tata mas\u0302ino, kaj ne sentu sin trankvile liberaj. Jen estas la celo de tiuj procesoj, kiuj pro esenco de la akuzoj aspektus komike, se ne estus tiom tragikaj. Ni ne scias c\u0302iujn detalojn, kiuj lanc\u0302is la elekton de c\u0302iu konkreta persono fare de la sekreta polico kaj prokuraturo. Ni povas nur supozi. Tio eblas plej perfekte per la rimedoj de beletro."}, {"text_idx": "#001597", "text": "Sed moderna situacio tro komplikas ec\u0302 por beletra esploro de la mekanismo, per kiu la polica s\u0302tato, surmetinta maskon de la demokratia, elektas certan viktimon por humiligi la tutan socian grupon, al kiu tiu apartenas. Do, pli konvenas la romano historia, kie temas pri la socio simila al la nuna, sed tamen alia. Kaj la tempa distanco permesas pli trankvile kompreni ankau\u0306 tion, kio okazas nun. Tial la kazo de Postnikov estas interesa ne nur por esperantistoj, sed ankau\u0306 por la tuta rusa socio, kaj la rusan version de la romano eblus proponi por la neesperantista publiko."}, {"text_idx": "#001598", "text": "Des pli kontrau\u0306 esperantistoj lastatempe ne okazis akuzoj pri spionado. Vers\u0302ajne, pro tio, ke movado nia estas landskale sensignifa, kaj ne elvokas (dume) c\u0302u instinktan, c\u0302u konscian maltrankvilon c\u0302e la reg-uloj. La kazo de PORTOS ja apartenas al la falsitaj procesoj, sed estas ligita ne al ilia febla esperantisteco, sed al aliaj sociaj ideoj. Tamen, se subite okazos, ke estas arestita aktiva esperantisto X, kaj estas akuzata pri spionado favore al Nov-Zelando au\u0306 Gronlando, ni fieru: oni nin rimarkis! Sed por konservi la forton de la movado tiuokaze estos nur unusola rimedo: komuna solidareco, mobilizo de c\u0302iuj sociaj fortoj por defendo de la akuzato. C\u0302ar, se ni rilatos al la akuzato tiel, kiel Sah\u0302arov kaj Ko al Postnikov, ni ja plu havos, jes, la movadon, sed apenau\u0306 kapablan pretendi atingi la noblajn celojn de la esperantismo."}, {"text_idx": "#001599", "text": "Ankau\u0306 alilingvajn (ne nur rusajn) legantojn la romano povus interesi pro iuj historiaj kaj nuntempaj paraleloj. Krome, nacilingvigo de la romano povas esti, minimume pro atentokapta intrigo, bona demonstro al la publiko de la viveco de nia lingvo kaj movado."}, {"text_idx": "#001600", "text": "La libro havas aliajn valorojn, kiujn c\u0302iujn listigi en recenzo (ec\u0302 ne tro mallonga) apenau\u0306 eblas. Mi notu ankorau\u0306 du neprajn. Brons\u0302tejn unuavice estas poeto, kaj nur poste farig\u0302is prozisto. Do, li ne povis elteni la tenton ornami la libron per propraj poemoj. Tial, aperis tri liaj originalaj poemoj, iom stilizitaj al la poemoj de tiu tempo, kaj alskribitaj al tiama reala esperantisto kaj rolulo de la romano Vsevolod Lojko. Li rajtis tion fari, c\u0302ar lau\u0306 c\u0302iuj rememoroj Lojko estis poeto, sed nuntempe ne eblis trovi iujn spurojn de liaj poemoj ... Do, fiktivaj poemoj de reala Lojko (supozeble, pli bonaj ol la perditaj realaj), apud la realaj poemoj de Vasilij Devjatnin, permesas pli profunde eksenti la odoron de tiu epoko."}, {"text_idx": "#001601", "text": "La dua menciinda ornamaj\u0302o de la libro estas internaj ilustraj\u0302oj de Anastasia Bas\u0302likova, iom naivaj, sed ankau\u0306 kontribuantaj por kreo de konvena antau\u0306centjara etoso de la libro. Tre bonas, ke en la centro de la libro estas reproduktitaj kelkaj fotoj de reale vivintaj esperantistoj, rolantaj en la libro \u2013 oni povas preskau\u0306 c\u0302iujn tuj bone imagi. Nur forestas bona persona portreto de Postnikov \u2013 sed kion fari, ne konservig\u0302is ..."}, {"text_idx": "#001602", "text": "Kaj, fine, la kovrilbildo de la libro estas bela kaj alloga. Do, ankau\u0306 tiuflanke la libro estas gratulinda."}, {"text_idx": "#001605", "text": "La dua, kaj pli grava manko, estas la piednotoj. Ilin legi estas nepre necese, c\u0302ar tie plejparte trovig\u0302as tradukoj el neesperantaj esprimoj, da kiuj abundas la teksto, sed legi ilin preskau\u0306 ne eblas: ili estas presitaj per nanaj 6-punktaj literoj. Mi devis uzi 4-potencan lupeon ..."}, {"text_idx": "#001606", "text": "Fine, tre grandan kritikon meritas la bindmaniero de la libro. G\u0302i apenau\u0306 eltenas ec\u0302 unufojan tralegon, la libro rapide disfalas je folioj. Tio memorigas la iamajn eldonaj\u0302ojn de HEA el 1980aj jaroj, tre bonaj enhave, sed ne kapablaj longe ekzisti en nedisfalinta stato ..."}, {"text_idx": "#001607", "text": "Ankau\u0306 en la teksto mem estas eraretoj kaj anakronismoj, aperintaj, kiam la au\u0306toro por plibeligi g\u0302in, uzis nekontrolitajn historiajn faktojn."}, {"text_idx": "#001608", "text": "Oni diras: la historio ne havas kondicionalon. Tamen, ni fantaziu iom: kiel la aferoj evoluus, se ne estus arestita Postnikov? Kio estus, se la movado en Rusio disvolvig\u0302us plu lau\u0306 liaj planoj, sed ne farig\u0302us ordinara kaj rutina? Eblus du variantoj. Lau\u0306 la unua, pesimisma, la baldau\u0306 komencig\u0302inta mondmilito tutegale forbalaus c\u0302ion, kaj post la revolucio la aferon necesus relanc\u0302i sur tute alia bazo, kiel ja okazis en realo. Kaj tiam ja ekrolis la tute nova generacio, kiu en la tempo de Postnikov estis ankorau\u0306 ne rimarkebla. Proksimume tiel ja okazis en la tutmonda movado: Hector Hodler mortis, Edmond Privat ne plu realigis tiom brile sian propagandan potencialon ... C\u0302io en la 1920aj rekomencig\u0302is sur la nova bazo."}, {"text_idx": "#001609", "text": "Sed ni imagu la alian, optimisman varianton. Ni imagu, ke Universala Ligo ekfunkciis c\u0302iam pli potence, ke la Esperanto-movado jam en 1911-14 farig\u0302is politike influa kaj rimarkebla (kaj ankau\u0306 gvidantoj de aliaj porpacaj movadoj estis iom pli aktivaj), kaj la unua mondmilito ne komencig\u0302is tute. Se ni konsideros almenau\u0306 malgrandan probablecon de tiu varianto de la eventoj, ni vidos, ke la aresto de Postnikov, kaj lia forigo el la rusa kaj internacia movado de esperantistoj havis signifon de la sortobato por la tuta mondo. Ja la potencialo de la Esperanto-movado en tiu tempo estis multe pli granda ol nun ..."}, {"text_idx": "#001610", "text": "C\u0302u ne estus agrable imagi tiun mondon? Eble, Brons\u0302tejn iam verkos novan romanon pri tiu varianto en la g\u0302enro \u201ealternativa historio\u201d?"}, {"text_idx": "#001611", "text": "Unue, temas pri bona historia romano-esploro, leginda por c\u0302iu esperantisto, kiu ne indiferentas pri nia historio kaj kulturo."}, {"text_idx": "#001612", "text": "Due, la romano revenigas sur meritan lokon en nia historio la elstaran movadan organizanton, aktivulon, pensulon, retirante lin el duonforgeso kaj torento da kalumnioj. La nomo Aleksandr Postnikov estis preskau\u0306 tabuita dum jardekoj pro tio, ke li estis akuzita pri spionado (kaj oni timas havi ion komunan kun spionoj) kaj pro tio, ke la c\u0302efaj facile atingeblaj fontoj, kiel rememoroj de lia malamiko A. Sah\u0302arov ks. traktis lin kaj liajn agadojn malfavore. Antau\u0306 kelka tempo mi proponis nomi unu salonon en kongresejo Postnikov, kio ne trovis komprenon inter aliaj organizintoj. Mi esperas, ke tio ne plu eblos."}, {"text_idx": "#001613", "text": "Trie, la nuna esperantistaro povos c\u0302erpi grandan lecionon el la antau\u0306centjara historio, kiu montras, ke necesas flegi kaj defendi siajn verajn heroojn por finfine proksimig\u0302i al niaj celoj, konkludos pri neceso de solidareco kaj ne ripetados c\u0302iam la plej abomenajn erarojn."}, {"text_idx": "#001616", "text": "En Finnlando funkcias tiel nomataj \u201eCivitanaj Institutoj\u201d en c\u0302iu vilag\u0302o kaj urbo, kiuj organizas favorprezajn kursojn por lernemuloj. (Finnoj nomas ilin \u201erondoj\u201d, c\u0302ar ili estas neformalaj kaj kunlaboraj.) La \u201erondoj\u201d kutime okazas ekde septembro g\u0302is aprilo kelkfoje semajne au\u0306, pli malofte, semajnfine. Ili plej ofte disponas pri la klasejoj kaj iloj de loka lernejo, por kio la instituto pagas."}, {"text_idx": "#001617", "text": "Fine de au\u0306gusto oni povas ekkoni la novan programon en la reto au\u0306 perpos\u0302te ricevi g\u0302in. La interesuloj elektas, pri kio ili ekokupig\u0302u: muziko, gimnastiko, jogo, lingvolernado por turismaj au\u0306 aliaj celoj, pentroarto, porcelanpentrado, farado de ceramikaj\u0302oj, orientaj au\u0306 hejmlandaj dancoj, kaligrafio ktp. La listo de proponataj kursoj varias de loko al loko depende de disponeblaj kursgvidantoj, kiuj pli ofte laboras pro helpemo kaj hobiopraktikado ol por gajni monon. Iliajn vojag\u0302okostojn pagas la instituto, kiun kunfinancas s\u0302tato, komunumo kaj studantoj mem. En dise log\u0302ata lando kiel Finnlando okazas, ke la veturkostoj de kursgvidanto facile superas la salajron."}, {"text_idx": "#001618", "text": "Danke al kuna okupado dum la kurso oni renkontas novajn homojn. Kiam la manoj kaj cerbo koncentrig\u0302as sur praktikaj problemoj, oni forgesas la oftan mensan strec\u0302on kaj c\u0302iutagajn problemojn. La kursanoj interkonsilig\u0302as, helpas unu la alian kaj babilas pri kio ajn en amikeca etoso. La kursgvidanto intervenas kaj helpas se necese. La kursokupojn karakterizas libervoleco kaj egaleco."}, {"text_idx": "#001619", "text": "Fine de aprilo la sekvan jaron la alproprigo de scioj kaj s\u0302atokupoj en la Civitana Instituto c\u0302esas, sed la kursanoj ofte okazigas senpagajn feston kaj ekspozicion, en kiuj ili montras al la loka publiko, kion ili faris kaj lernis dum la vintro. Precipe en la kamparo tio ludas gravan rolon. La vilag\u0302anoj kunvenas en la lerneja salono por renkontig\u0302i kun geamikoj kaj g\u0302ui programerojn de siaj konatoj: h\u0302orkantado, ludado de diversaj instrumentoj, dancado, teatraj\u0302eto kaj kompreneble festoparolado kaj raporto pri la laborjaro de la instituto, en kiu ofte pli ol kvarono de la plenkreskuloj alproprigas hobion. En la ekspozicio oni rigardas envie la konkretajn rezultojn: restau\u0306ritajn meblojn, teksitajn kaj broditajn tapis\u0302ojn kaj tukojn, pentraj\u0302ojn, ceramikaj\u0302ojn, kaligrafiaj\u0302ojn, memstare pentritajn servicojn, lignajn horlog\u0302ojn, boaton, kanuon kaj seg\u0302ojn, skulptaj\u0302ojn, poluritajn s\u0302tonojn, paskajn ornam-ovojn, kristnaskajn dekoraciojn \u2013 objektoj prifierindaj, kiujn la farintoj poste fordonacas au\u0306 ame gardas en la familiaj trezorejoj. Pli grava, pli kontentiga ol la objektoj tamen estas la kune alproprigita hobio, pri kiu oni plu okupig\u0302as en la sekvaj au\u0306tuno kaj vintro."}, {"text_idx": "#001620", "text": "La angla, c\u0302u troja c\u0302evalo?"}, {"text_idx": "#001621", "text": "Antau\u0306 kelkaj jaroj aperis raportoj, lau\u0306 kiuj papo Johano Pau\u0306lo 2a anoncis je la komenco de kunveno de ekleziaj eminentuloj en Vatikano, ke dum la evento li intencas uzi la anglan kiel laborlingvon, c\u0302ar \u201ela angla estas la nova latino de nia epoko\u201d. Tamen, malgrau\u0306 la aserto de Ulrich Matthias en Esperanto: la nova latino de la eklezio, ke \u201eoni c\u0302ie parolas la italan\u201d, latino estas ankorau\u0306 la oficiala lingvo de la Sankta Seg\u0302o. Do oni povus rigardi tiun decidon de la papo kiel simbolan mortofrapon kontrau\u0306 la longa regado de la lingvo, kiu iam estis la kultura komunikilo de la tuta okcidenta mondo. Oni timas, ke la heroecaj klopodoj de humanistoj kiel Vera Barandovska\u0301-Frank por instigi konservadon de la statuso de latino kiel internacia lingvo, estas senesperaj se ne tute vanaj. Simile multig\u0302as la voc\u0302oj, kiuj rigardas Esperanton kiel senesperan utopiaj\u0302on. Lau\u0306 ili la angla jam gajnis la lingvan batalon, kaj ne plu povos esti detronigita."}, {"text_idx": "#001622", "text": "Ni c\u0302iuj scias, ke tra la historio de la okcidenta civilizacio diversaj lingvoj agis kiel internacia komunikilo, almenau\u0306 inter la edukita minoritato. Tiel, en siaj respektivaj tempoj, funkciis la greka koine, la mezepoka latino kaj la franca. G\u0302is la unua duono de la 20a jarcento, la lasta estis la lingvo de diplomatio kaj de Universala Pos\u0302ta Unio. Plej longe dau\u0306ris la regado de latino, kiel lingvo de la eklezio, scienco, edukado kaj literaturo. Hodiau\u0306 superregas la angla, au\u0306 pli g\u0302uste, la usonangla. Sed oni ne povas kompari la aktualan hegemonion de la angla kiel mondolingvo kun tiu de latino. Skribas Phillipson [fi\u0301lipson]:"}, {"text_idx": "#001623", "text": "Dum la mezepoko kaj poste la latina ne ligig\u0302is al iu aparta politika au\u0306 ekonomia sistemo, krom al feu\u0306dismo kaj institucia religio. Male, la angla lingvo kerne rolis en la industria kapitalismo, kaj tiel rolas en la ekonomia mondordo novliberalisma, kies c\u0302efa probatalanto estas, ekde tiam, Usono. La latina estis nenies denaska lingvo post la disfalo de la romia imperio, malsame al la angla nun. Ekzistas komunikada malsimetrio inter homoj por kiuj la angla estas lingvo denaska kaj tiuj, por kiuj g\u0302i estas fremda au\u0306 dua lingvo. C\u0302i tiu komunika malegaleco nevideblig\u0302as, kiam oni diras, ke la angla estas pontlingvo, c\u0302ar tiu koncepto s\u0302ajnas antau\u0306supozi komunikan egalecon por c\u0302iuj."}, {"text_idx": "#001624", "text": "Kiam estis fondita Eu\u0306ropa Komunumo (nuna Eu\u0306ropa Unio, EU), la franca estis la plej uzata laborlingvo ene de la diversaj instancoj de tiu organizaj\u0302o. Post la eniro de Britio kaj Irlando, pli kaj pli fortig\u0302is la rolo de la angla, precipe pro la aneco de aliaj nord-eu\u0306ropaj membros\u0302tatoj (Danio, Svedio), en kies landoj la angla estas instruata kiel la unua fremda lingvo. Plia faktoro rilate al tiu fenomeno estas la potencega ekonomia, politika, socia kaj kultura influo de Usono."}, {"text_idx": "#001625", "text": "G\u0302is la alig\u0302o en 2004 de dek novaj membros\u0302tatoj, EU rekonis 11 oficialajn lingvojn. La alig\u0302o de la dek aldonis nau\u0306 pliajn. En julio 2004 la irlanda registaro decidis postuli, ke la irlandgaela estu agnoskita kiel laborlingvo. Lau\u0306 la statusoj de la Unio, c\u0302iuj el la jam ekzistantaj oficialaj lingvoj estas egalaj. EU devontigas sin respekti, protekti kaj nutri la lingvan kaj kulturan diversecojn de Eu\u0306ropo. Teorie, tio rilatas ne nur al la popoloj parolantaj la menciitajn oficialajn lingvojn, sed ankau\u0306 al etnaj minoritatoj kaj ties lingvoj, dialektoj kaj tradiciaj kulturoj, kvankam iliaj lingvoj ne estas rigardataj kiel oficialaj au\u0306 kiel laborlingvoj de EU."}, {"text_idx": "#001626", "text": "Tamen, en la praktiko, aliaj fortoj agas kontrau\u0306 tiu deklarita celo, kaj pli kaj pli kontribuas al la superrego de unu, nome la angla. Ec\u0302 Francio, kiu obstine provas reteni la historian statuson kaj disvastigi la hegemonion de sia lingvo kiel precipa perilo de eu\u0306ropa kulturo, samtempe malfermas siajn pordojn al la influo de la angla lingvo kaj usonanglaj ideoj, praktikoj kaj vivmaniero. La angla estas instruita kiel la unua fremda lingvo en francaj lernejoj. Same faras multaj membros\u0302tatoj de la Unio. Lau\u0306s\u0302ajne, la novaj ekskomunismaj membroj ankau\u0306 entuziasme bonvenigas la anglan kiel interkomunikilon, supozeble kiel reago kontrau\u0306 la rusa, interlingvo de la antau\u0306a sovetia zono de influo."}, {"text_idx": "#001627", "text": "Pluraj gvidantoj kaj instancoj de la tiel nomata anglosaksa mondo (ekzemple la brita eksc\u0302efministrino Margaret Thatcher [ma\u0301garet fac\u0302e], Brita Konsilio, diversaj usonaj politikistoj, ktp) neniam malkas\u0302is, ke ilia intenco estas, ke la angla ig\u0302u la c\u0302efa, se ne la ununura lingvo, de c\u0302iuj sferoj de la homa socio. Kelkaj ekstremismaj advokatoj de c\u0302i tiu politiko ec\u0302 kontrau\u0306starigas la instruadon kaj lernadon de fremdaj lingvoj. Abundas citaj\u0302oj, kiuj demonstras c\u0302i tion. Jen kelkaj:"}, {"text_idx": "#001628", "text": "\u201eAnglio estos la superrega forto en la internacia politiko, la gvida nacio de la mondo. Necesas armeo da lingvaj misiistoj, kiu devos meti la fundamenton de mondlingvo kaj kulturo, bazita sur la nia.\u201d (R. V. Routh, La disvastigo de la angla kulturo ekster Anglio. Cambridge University Press, 1941.)"}, {"text_idx": "#001629", "text": "\u201eLa vera nigra oro de Britio ne estas la petrolo de la Norda Maro, sed la angla lingvo. La defio al ni estas: kiel plene ekspluati c\u0302i tion.\u201d (Jarraporto de Brita Konsilio, 1987-88.)"}, {"text_idx": "#001630", "text": "\u201eSe Eu\u0306ropo havas estontecon, g\u0302i bezonas pli ol komunan valuton. G\u0302i devas havi komunan lingvon, kaj tiu lingvo povas esti nur la angla.\u201d (Daily Mail, 14 novembro 1991.)"}, {"text_idx": "#001631", "text": "\u201eLa angla farig\u0302is reale la pontlingvo de Eu\u0306ropa Unio. Preskau\u0306 c\u0302iu imagebla homa opinio, preskau\u0306 c\u0302iu homa sento estas esprimata anglalingve.\u201d (Abram de Swaan \u2013 ne anglo, sed nederlandano! \u2013, Words of the world, The global language system, 2001.)"}, {"text_idx": "#001632", "text": "La usonangla lingvo ig\u0302is vehiklo por la disvastigo de la valoroj de la anglosaksa socio. Condoleeza Rice [kondoliza rajs], konsilantino pri eksteraj aferoj de George Bush [g\u0302org\u0302 bus\u0302], asertis: \u201ePor la cetero de la mondo plej utilas, ke Usono sekvas siajn proprajn interesojn, c\u0302ar la usonaj valoroj estas universalaj.\u201d"}, {"text_idx": "#001633", "text": "Legante la artikolon Should everyone speak English (C\u0302u c\u0302iu parolu la anglan?), kiu aperis la 13an de au\u0306gusto 2001 en la eu\u0306ropa eldono de la magazino Business Week, oni subkomprenu: uzkapablo de aliaj lingvoj neniom utilas."}, {"text_idx": "#001634", "text": "La angleparolantaj landoj jam konstatis, ke instruado de ilia lingvo estas grava komerco. En Irlando, kies lingvo kaj kelta kulturo preskau\u0306 malaperis sub la pezo de la angla, abundas lernejoj por instrui la anglan lingvon al eksterlandanoj. La disvastigo de la angla donas grandegan ekonomian avantag\u0302on al angleparolantaj landoj, malfavore al popoloj, kies denaska lingvo ne estas la angla. Ec\u0302 pli grave, la angla estas, lau\u0306 esprimo de Phillipson, \u201ekukola lingvo\u201d. Kiel tiu misau\u0306gura birdo, g\u0302i elj\u0302etas ovojn de aliaj el ilia nesto kaj tie metas sian propran. En la franca oni nomas tian \u201ekukolan\u201d efikon glottofagie, t.e. lingva kanibalismo."}, {"text_idx": "#001635", "text": "Nia kultura g\u0302ardeno pli kaj pli malric\u0302ig\u0302as; s\u0302ajnas, ke ne plu floros en g\u0302i mil kreskaj\u0302oj, sed nur unu. En la pasinteco, aliaj potencaj s\u0302tatoj (ekzemple Francio kaj Hispanio dum la regado de Franco [franko]) malpermesis kaj persekutis lokajn lingvojn, sed neniu el tiuj kazoj de lingva diskriminacio estis tiom efika kaj sukcesa, kiom la invado de la angla."}, {"text_idx": "#001636", "text": "Phillipson faras grandan nombron da trafaj komentoj. Pri la tragikaj sekvoj de la fino de la Jugoslavio de Tito li skribas: \u201eC\u0302io c\u0302i proponas interesan lecionon al tiuj, kiuj konsideras la anglan lingvon postnacia au\u0306 postetna lingvo.\u201d Li citas George Steiner: \u201eTutmonda kreola lingvo, bazita sur la usona angla, estas detrua perspektivo.\u201d"}, {"text_idx": "#001637", "text": "La hodiau\u0306a tutmondigo, kun siaj lingvaj korolarioj, kunportas aliajn gravajn konsekvencojn. Phillipson citas Monbiot [monbio\u0301]: \u201eNenie ... oni permesos la pluekziston de fortaj leg\u0302oj, protektantaj la medion au\u0306 homajn rajtojn. La elektitaj reprezentantoj estos nenio pli ol agentoj de tutmonda registaro de korporaciaj c\u0302efdirektoroj.\u201d Phillipson aldonas: \u201ePovas esti, ke la angla funkcias kiel ia tiranosau\u0306ro de la scienco. Ekzistas la risko, ke oni monopoligos la konojn kaj sufokos la kreemon.\u201d"}, {"text_idx": "#001638", "text": "Plie, la monopoliga pozicio de la angla prezentas dang\u0302eron ec\u0302 por denaskaj anglalingvanoj. \u201eEn Anglio la misa kredo, ke la angla lingvo malfermas c\u0302iujn pordojn en la mondo, kondukas al tio, ke britaj civitanoj tute ne estas ekipitaj por funkcii en multlingva mondo.\u201d. Jen konkludo de la lingva enketo Nuffield [nafild] el la jaro 2000: \u201eLa angla ne sufic\u0302as. Ekskluziva uzo de la angla lasas Brition sendefenda, dependa de la lingvaj kapabloj kaj bonvolemo de aliaj.\u201d Ne estas sana situacio, ke anglalingvanoj vivas en unulingva geto sen aliro al kulturoj, ideoj, literaturoj, eltrovaj\u0302oj kaj inventaj\u0302oj de aliaj."}, {"text_idx": "#001639", "text": "La au\u0306toro antau\u0306vidas pozitivan rolon por Esperanto: \u201eOni devus serioze konsideri la uzon de Esperanto kiel ponta au\u0306 pivota lingvo parole kaj skribe en la interna komunikado de EU.\u201d"}, {"text_idx": "#001640", "text": "Legantoj de c\u0302i tiu libro kaj observantoj de la aktualaj Eu\u0306ropo kaj mondo apenau\u0306 povas nei, ke la angla ig\u0302as troja c\u0302evalo, ruze donacita de la imperiismaj potencoj de tutmondigo, kaj blinde akceptita de socioj alilingvaj kaj alikulturaj, kiuj senzorge malfermas siajn pordegojn por enlasi g\u0302in."}, {"text_idx": "#001641", "text": "Phillipson finas c\u0302i tiun libron per jenaj vortoj: \u201eSe dau\u0306ros la lingvopolitika senageco je supernacia kaj nacia niveloj, tiam ni eble survojas al Eu\u0306ropo sur usona, nur-angla lingva fundamento. C\u0302u do tion volas la civitanoj kaj gvidantoj de Eu\u0306ropo?\u201d"}, {"text_idx": "#001642", "text": "Inter la homoj, kiuj lau\u0306das kaj rekomendas c\u0302i tiun libron estas Neil Kinnock [nil kinok], vicprezidanto de la Eu\u0306ropa Komisiono. Interesa kaj eble signifa, estas la fakto, ke Kinnock estas ne anglo, sed kimro. La kimra popolo longe batalis kaj ankorau\u0306 fervore batalas por konservi sian antikvan kaj kulture ric\u0302egan etnan lingvon."}, {"text_idx": "#001643", "text": "Oni devas varme gratuli la tradukinton, Istva\u0301n Ertl pro la elstara kvalito de lia esperantigo de la angla originalo."}, {"text_idx": "#001644", "text": "La recenzanto tutkore konsentas kun la opinio, esprimita sur la malantau\u0306a kovrilo de c\u0302i tiu libro: \u201eC\u0302u nur-angla Eu\u0306ropo? estas nepre leginda por c\u0302iuj, kiujn interesas la estonteco de Eu\u0306ropa Unio.\u201d Samtempe, g\u0302i havas gravajn lecionojn por tiuj en aliaj partoj de la globo, kiuj ankorau\u0306 ne konsciig\u0302as pri la dang\u0302eroj de tutmondigo kaj lingva imperiismo. Ac\u0302etu kaj legu g\u0302in, kaj \u2013 se vi estas eu\u0306ropano \u2013 donacu ekzempleron al via EU-parlamentano!"}, {"text_idx": "#001646", "text": "Profunda strukturs\u0302ang\u0302o en meza kaj orienta Eu\u0306ropo"}, {"text_idx": "#001647", "text": "La malneta enlanda produkto (MEP) de la \u201emalnovaj\u201d 15 EU-landoj (EU-15) estos en la venontaj dek jaroj je duonprocento pli alta, danke al la EU-plivastigo okazinta la 1an de majo 2004. La novaj dek EU-membros\u0302tatoj profitos pli multe kaj devus en mezlonga periodo ekonomie kreski je du procentoj jare pli rapide ol la ceteraj 15 EU-landoj. C\u0302efa kau\u0306zo de la rapida kresko estas la plibonigita eblo de transigo de teh\u0302nologioj, mastrumteknikoj kaj kapitalo el la \u201emalnova\u201d EU."}, {"text_idx": "#001648", "text": "Per la EU-plivastig\u0302o plu akcelig\u0302os la strukturs\u0302ang\u0302o: tradiciaj ekonomiaj branc\u0302oj kiel agrikulturo kaj teksaj\u0302- kaj vestaj\u0302-industrio, kiuj nun estas tro multe reprezentataj en meza kaj orienta Eu\u0306ropo, s\u0302rumpos. Aliaj branc\u0302oj, kiuj nun realigas en EU-15 preskau\u0306 40 procentojn kaj en meza kaj orienta Eu\u0306ropo kvaronon de la malneta enlanda produkto (MEP), kreskos pli rapide ol la tuta MEP."}, {"text_idx": "#001650", "text": "La volumeno de ekstera komerco de la ok novaj EU-membroj pliig\u0302is en la periodo 1990-2003 de 62,5 miliardoj al 370 miliardoj da eu\u0306roj kaj tiel sesoblig\u0302is. Samtempe la komerco de teh\u0302nologie pli intensaj produktoj gajnis pli da graveco malfavore al la laborintensaj au\u0306 energi- kaj krudaj\u0302-dependaj varoj."}, {"text_idx": "#001651", "text": "Eksterlandaj rektaj investoj konsiderinde kontribuis al tio. Kun sumo de entute 143 miliardoj da eu\u0306roj fine de 2003, tiuj landoj estig\u0302is intertempe inter la plej interesaj regionoj por eksterlanda kapitalo en la mondo. Averag\u0302e 80 procentoj de tiu sumo venas el la EU-landoj. La plej grava ricevo-branc\u0302o de investoj, kiu kun granda distanco antau\u0306as, estas au\u0306tomobila industrio, sekvata de elektroniko. En la sektoro de servoj evidentig\u0302as komerco, telekomunikado kaj bankado kiel aparte allogaj."}, {"text_idx": "#001652", "text": "La EU-plivastigo pliigos la komercadon de varoj kaj servoj, kaj realigos pli bonan kompareblon de la produktoj per enkonduko de komunaj normoj c\u0302e produktokvalito kaj naturprotekto. Tio ebligos pluan altigon de la specialig\u0302o en Eu\u0306ropo kaj pere de tio pliigos la tuteu\u0306ropan produktivecon."}, {"text_idx": "#001653", "text": "La plivastigo akrigos ankau\u0306 la konkurencbatalon, c\u0302efe en la branc\u0302oj, en kiuj la ekstera komerco ludas gravan rolon. Ekzemplo: kiel neta eksportanto de au\u0306toj C\u0302eh\u0302a Respubliko superis en 2002 Hispanion kaj havis la kvaran plej grandan eu\u0306ropan pluson post Germanio, Francio kaj Belgio. Ankau\u0306 Slovakio evoluas c\u0302iam pli direkte al au\u0306to-eksportlando."}, {"text_idx": "#001654", "text": "En telekomunikado Hungario atingis en 2002 la plej altan eksportpluson c\u0302e la pos\u0302telefonoj post Finnlando, Svedio, Britio, sed antau\u0306 Francio kaj Germanio. C\u0302e mebloj Pollando okupas tuj post Italio duan lokon, dum Slovenio havas fortan pozicion c\u0302e elektroaparatoj."}, {"text_idx": "#001655", "text": "La enkonduko de eu\u0306ro kiel landa valuto en la dua duono de nuna jardeko ankorau\u0306foje plifortigos la inters\u0302ang\u0302on de varoj kaj servoj samkiel la kapitalfluon. Slovenio, du baltaj s\u0302tatoj kaj eble Kipro akceptos eu\u0306ron kiel propran valuton plej malfrue g\u0302is 2008. Hungario kaj Pollando devojig\u0302is de sia komenca celo surbaze de solidiga bezono kaj kune kun la C\u0302eh\u0302a Respubliko estig\u0302os anoj de la eu\u0306rozono nur post 2008."}, {"text_idx": "#001656", "text": "En 2005 oni estos mezvoje en la Lisbono-procezo, kiun decidis EU en 2000, kaj kiu devus transformi Eu\u0306ropon g\u0302is 2010 en la plej konkurenckapablan kaj aktivan ekonomian parton de la mondo. Tamen Eu\u0306ropo estas ankorau\u0306 for de tiu celo. La EU-log\u0302antaro post la plivastig\u0302o de 2004 estas je 60 procentoj pli granda ol tiu de Usono, sed la MEP proksimume samas (2003: EU-25: 9,8 miliardoj da eu\u0306roj; Usono: 9,7 miliardoj da eu\u0306roj)."}, {"text_idx": "#001657", "text": "\u201eLa ekonomia kaj politika sukceso de la EU-plivastig\u0302o dependos de tio, kiom longe eblos profiti el tiu plivastig\u0302o\u201d, diris Marianne Kager, c\u0302efekonomikisto de Bank Austria Creditanstalt. \u201eLa demando ne estas, c\u0302u la novaj EU-landoj prezentos konkurencon por la g\u0302isnunaj EU-membrolandoj, sed c\u0302u EU helpe de la novaj membroj povos venki la konkurencon de Azio kaj Usono en tutmonda skalo.\u201d"}, {"text_idx": "#001658", "text": "Retrorigardo al intensa vivo estis la titolo de alia recenzo, aperinta en MONATO en aprilo 2004: temis tie pri eta poemaro de Lucija Borc\u030cic\u0302, s\u0302ia ununura originala poezia produktaj\u0302o. C\u0302i-foje temas pri io certagrade alia, sed esence simila: Eli Urbanova\u0301 aperigas per tiu c\u0302i nau\u0306dek-pag\u0302a verketo sian sepan originalan poemkolekton. Sed same g\u0302i estas retrospekta: la tempo pasis rapide, kaj la temaro ne estas dau\u0306rigo de la antau\u0306aj verkotemoj, sed ja plua, refoja bilanco de la tuta vivo. Amo kaj amoro plimultas en s\u0302iaj poemoj, kaj estas represitaj ankau\u0306 kelkaj malnovaj versaj\u0302oj de la kvindekaj jaroj, aperintaj en ne tro vastpublikaj gazetoj."}, {"text_idx": "#001659", "text": "Eli Urbanova\u0301 estas konata pedagogino kaj poetino en la c\u0302eh\u0302a; s\u0302ia kvindekjarig\u0302o estis publike registrita en la landa registro de la gravaj jubileoj. En la esperanta poezio s\u0302i estas nepretervidebla. S\u0302iaj poemoj estas en c\u0302iuj antologioj; pri s\u0302i temas paragrafoj de c\u0302iuj historioj de literaturo; s\u0302i estas la temo de pluraj priliteraturaj eseoj; s\u0302ia nomumo kiel Honora Membro de UEA kaj s\u0302ia nau\u0306jara membreco en la Akademio de Esperanto atestas pri la graveco de s\u0302ia agado sur la movada kaj lingva kampo. Ne nur s\u0302ia abunda poemado, diverslibre kaj diversgazete, reliefigas s\u0302in, sed ankau\u0306 s\u0302ia partopreno en teoriaj diskutoj pri la arto mem en nia lingvo. Ne c\u0302iuj pozicioj de s\u0302i estas konsenteblaj: kiam aperis la sinnomanta \u201ePraga Altliteratura Skolo\u201d Eli Urbanova\u0301 estis inter la fondintoj de tiu skolo, kiu alprenis, certe preter s\u0302iaj intencoj kaj inklinoj, iom fieran sintenon, neglektan al la alitendencaj beletristoj."}, {"text_idx": "#001660", "text": "Neologismoj ekscesaj (se entute pri eksceso oni povas en poezio paroli), lingvaj avangardaj\u0302oj (se entute arta lingvo povas rigardi avangardaj\u0302ojn suspekte), insisto pri propra praveco (kiu ne faras tion?), supereca sento kontrau\u0306 la aliaj (bedau\u0306rinde nemalofta sinteno de artistoj) \u2013 c\u0302io c\u0302i kau\u0306zis polemikon meze de la okdekaj jaroj de la j\u0302us pasinta jarcento sur la pag\u0302oj de Literatura Foiro, etenditan al la intervenoj de la kvina Internacia Literatura Forumo. Kiu legas la volumeton Debato pri la \u201ePraga Skolo\u201d, aperintan en 1989 c\u0302e la Kooperativo de Literatura Foiro kiel n-ro 2 de la Kolekto de la Ankro, ne havas tre favoran impreson pri la du c\u0302efaj debatantoj, nome Eli Urbanova\u0301 unuflanke kaj Giorgio Silfer aliflanke. La unua forte defendas la rajton verki per abundo da neologismoj kaj vidas en la ampleksigo de la leksiko preskau\u0306 la solan parametron por levig\u0302i de ordinara lingvo al arta esprimo; la dua forte kontestas, ofte per tre superecaj esprimoj, la pretendon, ke tia skolo estas la dau\u0306riganto de la plej pura kaloc\u0302aja poezio."}, {"text_idx": "#001661", "text": "La debaton partoprenis dekduo da elstaruloj, de Waringhien g\u0302is Nicolino Rossi, de Reto Rossetti g\u0302is Claude Piron; poste, felic\u0302e, g\u0302i fadis per si mem, kaj pro la neampleksa produktado lau\u0306 la praga stilo, kio do ne plu donis pretekston por polemikado, kaj pro la tedig\u0302o de la legantoj. Eble Urbanova\u0301 malgajnis en la alig\u0302o al tiu praga rondo, kiu havis, dum cetere nelonga tempo, sian korifeon en Josef Rumler (Abunde kaj redunde) kaj kiel subtenanton, tamen gardantan propran originalecon, Karolon Pic\u0302; c\u0302e pli vastgama principaro sintoniis la \u201eIltisa skolo\u201d kun sia Manifesto. Urbanova\u0301 (naskig\u0302is en 1922) eldonis sian unuan poemaron Nur tri kolorojn c\u0302e Stafeto en 1960, sed poste nenio aperis de s\u0302i g\u0302is 1981 (El subaj fontoj). La virino kaj la problemoj de soleco de la homo en la moderna mondo estas s\u0302iaj c\u0302efaj temoj: virino estas \u201eamatino, edzino, dommastrino, patrino, laboristino ...\u201d, kiel listigas eseo de Julian Modest, al s\u0302i dedic\u0302ita, en Literaturaj konfesoj (2000). La sama au\u0306toro, sub sia vera nomo Georgi Mih\u0302alkov, estis publikiginta belan studon pri la esperantaj poetinoj, kun aparta atento al Eli Urbanova\u0301, en siaj Beletraj eseoj (1987)."}, {"text_idx": "#001662", "text": "S\u0302ia (proza) verko Hetajro dancas (Fonto, 1995) estas au\u0306tobiografio, kiu vekis intensajn reeh\u0302ojn kaj estis nomita \u201elibro de la jaro\u201d de OSIEK en 2001. Saman titolon havis la lasta sekcio de Nur tri kolorojn, ene de kiu estas ankorau\u0306foje samtitola poeziaj\u0302o."}, {"text_idx": "#001663", "text": "Eli Urbanova\u0301 estas do brila stelo en la esperanta firmamento. S\u0302ia frau\u0306lina nomo estis Elis\u0302ka Vrza\u0301kova\u0301; la nomon, per kiu s\u0302i estas fama, s\u0302i alprenis per la edzinig\u0302o al S\u0302tefo Urban, muzikprofesoro kaj esperanta poeto (Nova Ezopo, Stafeto, 1961), kaj g\u0302in plutenis ankau\u0306 post la divorco en 1955. Dum kvaronjarcento s\u0302i praktikis inspiran korespondadon kun Baghy, korespondadon, kiu meritus, almenau\u0306 selekte, eldonon. Kion novan la nuna poemaro aldonas al tio, kion ni jam konas? Fakte, ne multon. Pluro rilatas al emocioj kaj sentoj junag\u0302aj, io rekte retrorigardas: la verba tenso estas la paseo. La merito de la verko estas, ke g\u0302i kolektas preskau\u0306 kvardekon da pecoj, aperintaj dise space kaj tempe. Kiu legis Nur tri kolorojn de antau\u0306 pli ol kvardek jaroj, rimarkas grandegan evoluon el klasiktradicia rimado kaj ritmado kun ordigitaj strofoj kaj versoj g\u0302is multe pli liberaj skemoj, kie rimo aperas sporade, preskau\u0306 surprize. Sed la sekcio Miaj infanoj entenas nur poemojn el la jaroj 1951-1958, do similajn al s\u0302iaj unuaj. Interesa estas la (proza) Letero al komencantaj poetinoj, aperinta en literatura suplemento al bulteno Paco en 1985 kaj certe meritanta pli vastan diskonig\u0302on."}, {"text_idx": "#001664", "text": "Kompletigas la verkon biografio kaj ilustraj\u0302oj, plac\u0302e skizitaj de Pavel Rak."}, {"text_idx": "#001666", "text": "Nova prezidanto \u2013 malnovaj problemoj"}, {"text_idx": "#001667", "text": "Enoficig\u0302is en Beogrado la 10an de julio la novelektita prezidanto de Serbio, Boris Tadic\u0301. Jam de du jaroj vakis la prezidanteco: la du lastaj prezidantoj de Serbio \u2013 Slobodan Milos\u030cevic\u0301 (1990-1997) kaj Milan Milutinovic\u0301 (1997-2002) \u2013 finis siajn karierojn en tribunala prizono en Hago, Nederlando."}, {"text_idx": "#001668", "text": "La nova prezidanto anoncis, ke li klopodos dum sia kvinjara mandato stabiligi la politikan kaj ekonomian situacion. Krome li promesis esti prezidanto por c\u0302iuj civitanoj. Sed li frontos kontrau\u0306 malfacilaj\u0302oj: necesos ne nur plibonigi produktadon en Serbio sed ankau\u0306 transdoni al la haga tribunalo kvar generalojn akuzitajn pro krimoj en Kosovo."}, {"text_idx": "#001669", "text": "En julio 2004 kunveno en Dublino unuanime aprobis proponon, ke la irlanda registaro petu agnoskon pri la irlanda (gaela) lingvo kiel aldona laborlingvo de Eu\u0306ropa Unio (EU). G\u0302is nun Irlando kaj Luksemburgo estas la solaj membro-s\u0302tatoj de EU, kiuj ne insistis, ke ilia unua oficiala lingvo estu inkluzivita inter la laborlingvoj de la unio."}, {"text_idx": "#001670", "text": "En Irlando la escepta situacio de la gaela g\u0302enis tiujn, kies denaska lingvo estas la irlanda. Akrig\u0302is la debato pri la statuso de la lingvo, tamen, kiam EU akceptis la nacian lingvon de Malto, kies log\u0302antoj, kiel la irlandanoj, scipovas la anglan kaj (oni povus argumenti) egale kapablas uzi g\u0302in en la Eu\u0306ropa Parlamento kaj aliaj instancoj de la unio."}, {"text_idx": "#001671", "text": "Mortis en julio je la ag\u0302o de 63 jaroj la albana reg\u0302ino Suzana: la morto sekvas la forpason antau\u0306 du jaroj de la patrino-reg\u0302ino Geraldina post ties reveno hejmen el multjara ekzilo. Reg\u0302ino Suzana Cullen (Zogu) naskig\u0302is en 1941 en Au\u0306stralio, kie, studinte historion kaj arkitekturon, s\u0302i konatig\u0302is kun la albana reg\u0302o Leka Zogu. Inter la du gejunuloj naskig\u0302is vera amikeco: en 1974 ili geedzig\u0302is. Poste s\u0302i akompanis sian edzon al multaj landoj, inkluzive de Kanado, Jordanio, Francio kaj Belgio. En Albanion la reg\u0302a familio revenis en junio 2002. Dum la lastaj du jaroj reg\u0302ino Suzana interesig\u0302is pri enlandaj kulturaj monumentoj kaj pri la problemoj de la albanaj virinoj."}, {"text_idx": "#001672", "text": "Prauloj sag\u0302e rekomendis sporton al la homa komunumo kiel simbola saniga ekzerco por la korpo kaj la animo. Platono ec\u0302 teoriis, ke bokso povas plenumi kaj eble anstatau\u0306i la militeman instinkton c\u0302e la homo. Tamen, g\u0302usta same kiel mono, kiun oni unuafoje inventis kiel utilan rimedon por inters\u0302ang\u0302i varojn kaj servojn, tiel ankau\u0306 sporto jam farig\u0302as kvazau\u0306 varo en nia komercisma, naciisma kaj individuisma kulturo. Tuta nacio nuntempe s\u0302ajne ne povas sinreteni plori au\u0306 g\u0302oji pro \u201eperdo\u201d au\u0306 \u201egajno\u201d de siaj c\u0302ampionoj okaze de sport-eventoj."}, {"text_idx": "#001673", "text": "Okaze de la Olimpikoj en Ateno, oni ekzemple rimarkis la abundajn larmojn de la maroka kuratleto Hicham El Guerrouj [his\u0302am el geruj\u0302] pro la ora medalo. Aliflanke oni vidis kiel la fiasko de brita Paula Redcliffe [redklif] ege malg\u0302ojigis s\u0302in, kiam s\u0302i ne plu povis dau\u0306rigi la maratonon nur kelkajn kilometrojn antau\u0306 la fino. Oni diris, ke s\u0302i tiamaniere trompis la esperon de la brita nacio. Tamen devas esti, ke milionoj da homoj tra la mondo dum preskau\u0306 du horoj g\u0302uadis la vidaj\u0302on de Paula kune kun aliaj kunkursaninoj elegante kuradintaj tra la maratonaj vojstrekoj. Vers\u0302ajne, tio signifis nenion al s\u0302i sen la ora medalo pri kiu s\u0302i revis kaj s\u0302iaj s\u0302tatanoj atendis de s\u0302i. Rigardi dorsen por certigi, ke vi restu antau\u0306e, certe ne kongruas kun la spirito de la maratono."}, {"text_idx": "#001674", "text": "La vidaj\u0302oj de super-g\u0302ojo kaj aflikto de atletoj fakte estas plejparte stimulado de la mito, kiun ni kreas pri ili kiel gloritaj ikonoj de individuismo. Senrigarde al tio, mi kiel unuopulo pensas, ke c\u0302iuj atletaj grupoj kaj individuoj estas meritaj c\u0302ampionoj. Devas esti, ke c\u0302iu el ili multe planis kaj penis por aliri al la areno de konkursejo. Kia estas tiu centono de sekundo, kiu pravigas oran medalon por unu kaj arg\u0302entan por alia, kiu tiam estis la lotaj\u0302o de tiu brita kur-atletino?"}, {"text_idx": "#001676", "text": "Kuirita tomato estas morta tomato"}, {"text_idx": "#001678", "text": "Multaj homoj mang\u0302as nur krudajn mang\u0302aj\u0302ojn: tiel mang\u0302i estas la dua plej populara dieto en Usono. Konataj filmsteluloj, kiel Demi Moore kaj Robin Williams, kaj la rok-kantisto Bryan Adams krude mang\u0302as, kaj en Nov-Jorko trovig\u0302as kvin restoracioj, kie oni surtabligas nur krudajn mang\u0302aj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#001679", "text": "La rusdevena familio Boutenko [butenko] estas unu el multaj familioj, kiuj provas disvastigi tiun vivmanieron. Antau\u0306 15 jaroj la familio translokig\u0302is al Usono. Du jarojn post la alveno la pezo de la edzino, Victoria Boutenko, altig\u0302is de 80 kilogramoj al 125 kilogramoj. S\u0302i komencis suferi pro troa pezo kaj ekhavis korritmajn problemojn. S\u0302ia edzo Igor ekhavis artriton kaj reu\u0306matismon. Kulpis la s\u0302ang\u0302o de la mang\u0302aj\u0302oj: pli da graso, pli da sukero ktp."}, {"text_idx": "#001680", "text": "Ankau\u0306 la infanoj tiel suferis, g\u0302is unu tagon sinjorino Boutenko informig\u0302is pri la ebleco krude mang\u0302i. La gefiloj estis skeptikaj, kredante, ke temas pri \u201eankorau\u0306 unu dieto\u201d. En la lernejo ili kas\u0302e mang\u0302is hamburgerojn, bifstekojn kaj tortojn, dum en la familia fridujo trovig\u0302is nur fres\u0302aj legomoj kaj fruktoj. La gepatroj iom post iom sanig\u0302is, la infanoj ne, g\u0302is finfine ankau\u0306 ili agnoskis la utilon de kruda dieto."}, {"text_idx": "#001681", "text": "Lau\u0306 unu el la infanoj, \u201ekuirado mortigas c\u0302iun vitalecon en la mang\u0302aj\u0302o. Kuirita tomato estas morta tomato\u201d. Adeptoj de dieto tia atentigas, ke neniu animalo krom la homo kuiras siajn mang\u0302aj\u0302ojn: ankau\u0306 prahomoj mang\u0302is nur tion, kion ili trovis en la naturo. Kritikemuloj diras, ke tiel mankas proteinoj au\u0306 vitaminoj, sed se oni bone kombinas nutraj\u0302ojn, oni povas digesti la proteinojn, trovig\u0302antajn en krudaj mang\u0302aj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001682", "text": "La familio Boutenko trovis pli kaj pli da krudaj\u0302o-receptoj, ec\u0302 por pico, supo kaj torto. La sola regulo estas: nenion kuiri, almenau\u0306 ne pli varme ol c\u0302e 40 gradoj celsiaj, c\u0302ar poste la nutro-valoro malaltig\u0302as. La familio do posedas dehidratigilon, en kiu cirkulas varma aero de 40 gradoj. Tiu ebligas sekigi mang\u0302aj\u0302ojn, same kiel homoj sekigas mang\u0302aj\u0302ojn per la suno. Tiamaniere eblas ankau\u0306 baki krudan panon kaj picon."}, {"text_idx": "#001683", "text": "Receptoj de la familio Boutenko legeblas c\u0302e ."}, {"text_idx": "#001684", "text": "Subtenon dum la naciaj elektoj en Japanio en julio perdis la reganta Liberala Demokratia Partio (LDP): g\u0302i gajnis 49 seg\u0302ojn (en 1998 g\u0302i akiris 50). Venkis la opozicia Demokratia Partio (DPJ) kun 50 seg\u0302oj (en 1998 g\u0302i akiris 38). Argumenteblas, ke DPJ profitis ne de LDP sed de Japana Komunista Partio, kiu s\u0302rumpis de 15 seg\u0302oj g\u0302is nur kvar."}, {"text_idx": "#001685", "text": "Notindas post la elektoj por la nacia parlamento, ke la japana politiko tendencas al kreo de du grandaj blokoj (LDP kaj DPJ) koste de pli malgrandaj partioj."}, {"text_idx": "#001686", "text": "La japana parlamento konsistas el la pli potenca C\u0302ambro de Deputitoj kaj la malpli potenca C\u0302ambro de Konsilistoj. En la unua ekzistas 480 mandatoj; en la dua 242. En Japanio ne estas devige voc\u0302doni: al la urnoj iris 56 % de la voc\u0302donrajtigitoj."}, {"text_idx": "#001687", "text": "Protestis ortodoksaj judoj okaze de la inau\u0306guro de placo Theodor Herzl [teodor hercl] en Vieno. La placo portas la nomon de la iniciatinto de politika cionismo, kiu komencig\u0302is en Vieno. Herzl naskig\u0302is en 1860 en Budapes\u0302to sed venis en 1878 al Vieno, kie li volis ig\u0302i verkisto. En 1891 li eklaboris c\u0302e la c\u0302iutaga gazeto Die Presse, kie 37 el la 52 redaktistoj estis judoj."}, {"text_idx": "#001688", "text": "En 1896 aperis en la germana lingvo lia c\u0302efverko Der Judenstaat (La juda s\u0302tato), rigardata kiel la fundamento de politika cionismo. Herzl mortis pro kormalsano en 1904 kaj, okaze de la 100-jara datreveno de lia morto, estis inau\u0306gurita en junio 2004 la placo Theodor Herzl c\u0302e la nuna sidejo de Die Presse."}, {"text_idx": "#001689", "text": "Reprezentantoj de tradicia judismo protestis, ke Herzl ne estis delegito de la judaro, kaj ke dia leg\u0302o malpermesas al judoj proprainiciate forlasi la diasporon. Judoj estu honestaj s\u0302tatanoj tie, kie ili vivas: ec\u0302 Israelo, fondita en 1948, estu nuligita kaj israelanoj reiru en la diasporon."}, {"text_idx": "#001690", "text": "Masakritaj estas 158 homoj c\u0302e rifug\u0302ejo apud la landlimo inter Burundo kaj Demokratia Respubliko Kongo (DRK). Vunditaj estas kromaj 105 rifug\u0302intoj, kiam atakis ribelantoj. La masakro okazis c\u0302e rifug\u0302ejo en Gatumba, en la burunda kampara provinco Buj\u0302umburo, kaj 4 km for de la landlimo kun DRK."}, {"text_idx": "#001691", "text": "C\u0302e la rifug\u0302ejo vivis 870 gekonganoj el la tribo de tucioj (tutsi), kiuj en junio fug\u0302is el DRK por eviti la tiean militon. Tamen la 13an de au\u0306gusto, je la 22a horo, la atakontoj c\u0302irkau\u0306is la rifug\u0302ejon kaj ekbruligis domojn, kie dormis i.a. virinoj kaj infanoj. Tiuj, kiuj eskapis la flamojn, mortis grenade, pafile au\u0306 tranc\u0302ile."}, {"text_idx": "#001692", "text": "La Nacia Forto por Liberig\u0302o (FNL), burunda ribelanta movado, kiu ankorau\u0306 ne parafis batalhalton, neis, ke g\u0302i cele atakis la rifug\u0302ejon. Lau\u0306 FNL: \u201eNia celo estis soldata bazo apud la rifug\u0302ejo. Kiam ni au\u0306dis pafadon el la rifug\u0302ejo nin celantan, ni dedicis ataki la ejon.\u201d S\u0302ajne la atako estas bone planita: lau\u0306 travivinto, la atakantoj unue j\u0302etis flugfoliojn en la rifug\u0302ejon, per kiuj ili konsilis al la gekonganoj forkuri."}, {"text_idx": "#001693", "text": "La burunda prezidanto Domitien Ndayizeye vizitis la masakrejon kaj diris: \u201eKion mi vidis estas katastrofo. La internacia komunumo devas nun kompreni, ke FNL estas terorista organizaj\u0302o. Ni devas fortigi nin por batali kontrau\u0306 tiu c\u0302i movado.\u201d Li aldonis, ke, se la atakintoj estus venintaj el DRK, Burundo lau\u0306e reagus."}, {"text_idx": "#001694", "text": "La c\u0302efa ribelanto-grupo en Kongo, RCD Goma, kiun subtenis Ruando dum la interna milito en Zairio, akuzis la militistaron de Kongo okazigi la masakron. Lau\u0306dire la atakantoj uzis la lingvon, kiun oni parolas en DRK. Tamen la akuzon rebatis la registaro de DRK, kies prezidanto, Joseph Kabila, postulis internacian esplor-komisionon pri la masakro. Intertempe kondamnis la masakron i.a. la prezidanto de Ruando, Paul Kagame, kaj Afrika Unio."}, {"text_idx": "#001695", "text": "La registaroj de Burundo kaj de DRK kunlaboris por enc\u0302erkigi kaj komune entombigi la viktimojn de la masakro. C\u0302e la entombigo c\u0302eestis i.a. la prezidanto kaj vic-prezidanto de Burundo, la vic-prezidanto de Kongo, kaj reprezentantoj kaj de Ruando kaj de Unuig\u0302intaj Nacioj."}, {"text_idx": "#001696", "text": "Per la leg\u0302o la lando estos konstruita"}, {"text_idx": "#001697", "text": "Garbhan MacAoidh skribas en la recenzo pri Sagao de Njal (MONATO 2004/7-8, p. 27-28), ke en Lerwick sur la s\u0302etlandaj insuloj estas s\u0302ildo kun la vortoj: Med l\u00f8gum skal land byggja (Per niaj leg\u0302oj la lando estos konstruita). En la dana leg\u0302aro Jyske Lov, donita al la danoj de reg\u0302o Valdemar Sejr (Venko) en 1241, estas la samaj vortoj sed skribitaj: M\u00e6th logh skal land bygg\u00e6s. Kaj ni konservas ilin dau\u0306re, c\u0302ar en nia parlamentejo Christiansborg la vortoj estas pentritaj sur la muro de c\u0302ambro. C\u0302u eble alilandaj leg\u0302aroj komencig\u0302as per la samaj vortoj?"}, {"text_idx": "#001698", "text": "Edward Croegaert, la forgesita lingvokreanto"}, {"text_idx": "#001699", "text": "En la tre instrua libro Historio de la mondolingvo de Drezen1 oni povas legi jenajn frazojn je la pag\u0302o 124:"}, {"text_idx": "#001700", "text": "\u201eEn la gazeto Progreso ni trovas informon ke en la jaro 1908, en Antwerpen J.E. Crogaert (tiel) prilaboris projekton de universala simbola lingvo (france Langue Universelle Symbolique). Croegaert transsendis al Couturat g\u0302eneralan konstruplanon de sia pure filozofia lingvo. Ne ekzistas presitaj verkoj, dedic\u0302itaj al tiu c\u0302i projekto.\u201d"}, {"text_idx": "#001701", "text": "Tiu c\u0302i konciza informo estas unu el la tre malmultaj tekstetoj, kiuj sciigas ion pri tiu jen citita lingvoprojekto2. Similaj tekstoj supozeble estas ankau\u0306 legeblaj en la du antau\u0306aj eldonoj de tiu Drezen-studaj\u0302o. Oni krome konsciu, ke la eldono de 1931 fakte jam estis la sesa, se oni enkalkulas la ruslingvajn versiojn, el kiuj la unua aperis jam en 1911."}, {"text_idx": "#001702", "text": "Tiuj sinsekvaj reverkadoj \u2013 kaj la elrusigo, kiu krome estas transigo al alia alfabeto \u2013 de la Drezen-studaj\u0302o, supozeble kulpas pri la fakto ke la nomo de la citita lingvokreinto tie unue aperas kiel Crogaert, sed en posta frazo kaj en la marg\u0302eno kiel Croegaert [kruh\u0302art], kiu estas la vera nomo3. Sed kiu do estis tiu lingvoprojekto kaj kiu estis g\u0302ia verkinto, tiu Edward Croegaert?"}, {"text_idx": "#001703", "text": "Jam pasis preskau\u0306 unu jarcento post la publikigo de tiu rimarkinda lingvoprojekto, kiu nun estas preskau\u0306 komplete forgesita, kaj fakte neniam altiris grandan atenton. Ec\u0302 en Antverpeno mem preskau\u0306 neniu scias ion pri g\u0302i, ec\u0302 en medioj de la Esperanto-movado. Ankau\u0306 g\u0302ia elpensinto estas preskau\u0306 komplete forgesita, ec\u0302 en sia propra familio4. Restas tamen de li kelkaj muzikaj\u0302oj, kelkaj pamfletoj, kaj en kelkaj bibliotekoj, i.a. la Reg\u0302a Nacia Biblioteko de Belgio, ekzempleroj de la libro per kiu li deziris konigi la lingvon kiun li elpensis. Krome en la arkivo de la Flandra Kultura Vivo trovig\u0302as dosiero, kiu enhavas aron de liaj korespondaj\u0302oj. Danke al tiuj c\u0302i dokumentoj, kaj danke al studverkaj\u0302o redaktikta en 19725, oni povas havi imagon pri la ekstravaganca homo, kiu estis Edward Croegaert, kaj pri lia lingvo."}, {"text_idx": "#001705", "text": "Post tio li serc\u0302is sian konsolon en Parizo, tiam la mondocentro por tiuj kiuj emis havi la romantikan vivon, kaj kie li elspezis grandan parton de sia heredita kapitalo. Reveninte en Antverpeno, li dedic\u0302is sin al muziko kaj komponis kelkajn koncertaj\u0302ojn, inter kiuj unu havis iom da sukceso. Sed li ne sukcesis akiri postenon en tiu sektoro. Li ankau\u0306 partoprenis en movado por g\u0302eneraligado de pli regula kalendaro. Sed lia c\u0302efa intereso iris al la ekzisto de iu elpensita lingvo, kiun alprenus la tuta mondo, au\u0306 almenau\u0306 iu komunumo gvidota de li mem. Kaj kiam tiu lingvo estis publikigita, li esperis ke g\u0302i havos sukceson, sed tiu sukceso ne venis. Sen enspezoj li dum multaj jaroj vivis modeste, poste ec\u0302 mizere. Li pasigis siajn lastajn vivojarojn en instituto por senhavuloj, kie li mortis en 1936."}, {"text_idx": "#001707", "text": "Dum sia tuta vivo lia kreema spirito elpensis tre diversajn ekstravagancaj\u0302ojn. Pri tio atestas ekzemple iu letero, skribita de li en 1910, kaj konservata en la arkivejo de la Flandra Kultura Vivo, kaj kiu montras lian petoleman deziron fari ion originalan: en tiu letero la vortoj estas prezentataj en iu dialekta formo de la nederlanda lingvo, sed krome kun apliko de iu \u2013 supozeble de li mem elpensita \u2013 gramatika strukturo; ekzemple la vorto straat (strato) estas \u201ezdrahdd\u201d, lange (longa) estas lags, Antwerpen estas Anddwerppen, au\u0306gusto prezentig\u0302as per Ogazzde. Tia manskribita \u2013 kaj iom malfacile dec\u0302ifrebla \u2013 letero estas vera rebuso, kiu certe ne plezurigas la ricevanton, kaj kiu neeviteble kreskigas la ideon, ke Croegaert vivis en alia mondo ol la reala. Freneza li tamen ne estis, c\u0302ar lau\u0306 la asertoj de lia nevo li ec\u0302 en la jaroj antau\u0306 sia morto ankorau\u0306 havis siajn cerbajn kapablojn."}, {"text_idx": "#001708", "text": "La estig\u0302o de lia lingvoprojekto"}, {"text_idx": "#001709", "text": "En la unua jardeko de la 20a jarcento Croegaert emas krei iun internacian lingvon. Tute naive li tiam ec\u0302 kredas, ke tiu lingvo povus helpi en \u2013 la tiam nekolonia, sed sub belga influo \u2013 Kongo, kie ekzistas pli ol 200 lingvoj, kaj kie indig\u0302enoj kaj eu\u0306ropanoj g\u0302enerale ne komprenas unu la alian. La de li elpensota lingvo estu la solvo6! Certe Croegaert tiam sciis pri la ekzisto de Esperanto. En Antverpeno tiam ekzistis pluraj Esperanto-grupoj7 kaj krome unu el liaj konatoj, August Faes, la c\u0302efa vendisto de muziktekstoj kaj muzikinstrumentoj, estis aktiva esperantisto, kiu dau\u0306re propagandis la lingvon. Kaj en 1905 okazis la unua Universala Kongreso de Esperanto en Bulonjo kaj poste aliaj kongresoj ankau\u0306 en aliaj urboj(8. Sed Croegaert preferas ellabori sian propran ideon, des pli c\u0302ar oni konscias, ke ekzistas iu konkurenco inter la jam pluraj elpensitaj lingvoj."}, {"text_idx": "#001711", "text": "Pro la ekzisto de tiuj pluraj elpensitaj lingvoj, kies adeptoj \u2013 au\u0306 minimume kies elpensintoj \u2013 provas konvinki la aliajn homojn, ke la lingvo prezentata de ili estas la plej bona, en tiuj jaroj pli kaj pli sentig\u0302is la bezono, ke baldau\u0306 iu grupeto de spertaj kaj sag\u0302aj homoj, delegitaj de la subtenantoj de la diversaj planlingvoj, faros iun komparan studon pri la respektivaj valoroj de tiuj elpensitaj lingvoj por elekti la plej konvenan. Tiusence tiu delegitaro havos renkontig\u0302on en Parizo en oktobro 1907 kaj por decidi pri la plej rekomendinda. La subtenantoj au\u0306 elpensintoj de tiuj diversaj neetnaj lingvoj povis ensendi siajn argumentojn, por ke tiuj estu prijug\u0302ataj de la delegitaro. Por Croegaert tio estis la okazo por prezenti sian lingvoprojekton."}, {"text_idx": "#001712", "text": "En Historio de la mondolingvo aperas: \u201eJ.E. Crogaert ellaboris projekton de universala simbola lingvo. Croegaert transsendis al Couturat g\u0302eneralan konstruplanon de sia pure filozofia lingvo. Ne ekzistas presitaj verkoj, dedic\u0302itaj al tiu c\u0302i projekto\u201d9."}, {"text_idx": "#001713", "text": "Pri la okazaj\u0302oj dum tiu kelktaga renkontig\u0302o de la \u201edelegacio\u201d, jam multe estas skribita kaj klac\u0302ita. Faktoj estas, ke la findecido estas farita de nekompleta delegacio, kaj ke la prefero inklinig\u0302is al la tute nova lingvoprojekto Ido."}, {"text_idx": "#001714", "text": "La posta konsterno pri tiu decido estis grandega en multaj medioj de esperantistoj, kaj g\u0302i kondukis al diversaj reagoj. Sed ankau\u0306 la subtenantoj de aliaj elpensitaj lingvoj \u2013 kaj speciale la elpensintoj mem \u2013 sentis sin malfelic\u0302aj. Kaj certe Croegaert ankau\u0306."}, {"text_idx": "#001715", "text": "La apero de la propra libro"}, {"text_idx": "#001716", "text": "Sed dum en la Esperanto-medioj oni lamentis pri la propra malsukceso kaj pri la perfido de la supozita Ido-kreinto de Beaufront, Croegaert ne lasis sin influi per la malvenko, sed decidis nun publikigi sian projekton kaj konigi g\u0302in tutmonde. Supozeble li faris tion je propraj kostoj."}, {"text_idx": "#001717", "text": "Kiel jam okazis al pluraj homoj, kiuj proprakoste publikigas libron, kiu ne altiras grandan legantaron, la financaj sekvoj estis katastrofaj por Croegaert. Preskau\u0306 neniu havis intereson pri lia prezentita lingvo, ankau\u0306 ne en Kongo. Nur malmultaj libroj vendig\u0302is kaj sekve nur en malmultaj bibliotekoj la libro estas trovebla. Spite de tio Croegaert restis en la postaj jaroj la naiva idealisto, sed c\u0302i-foje li aktivis en kelkaj flandremaj kaj muzikemaj medioj, esperante iam trovi enspezigan funkcion, sed sen rezulto. Li intertempe jam estis 60-jara kaj lia monrezervo estis forte malkreskinta. Pluraj virinoj agrabligis lian vivon sed sen dau\u0306ra rezulto; pro c\u0302i-lasta fakto li ne plu estis bonvena c\u0302e pluraj el siaj familianoj. Liaj lastaj vivojaroj pasis en instituto por senmonaj maljunuloj, kie li povis agrabligi la etoson per iom da muziko. En 1936 lia vivo finig\u0302is, sen ke lia iama amikaro kaj familio rimarkis tion. Pri \u201elia lingvo\u201d neniu plu pensis."}, {"text_idx": "#001718", "text": "En 1909 en Antverpeno aperis la 24-pag\u0302a libreto Vademecum abre\u0301ge\u0301 de la Langue universelle symbolique et de la Langue internationale auxiliaire, kiu provas per malgrandliteraj tekstoj ekspliki la strukturon de la koncerna lingvo. Kvankam Croegaert siatempe estis nominta \u201esian\u201d lingvon per francaj vortoj Langue Lus et Lia, supozeble aludante per tio du virinojn, kiujn li volis memorigi, li nun uzas du aliajn terminojn kiuj fakte ambau\u0306 indikas unusolan lingvon. En la enkonduko de la libreto, la verkinto substrekas la rolon de unueca lingvo por akiro de komprenemo inter la homoj kaj sekve akiro de tutmonda paco \u2013 temo ofte konstatebla c\u0302e adeptoj de iu elpensita lingvo. Lau\u0306 li la gvida ideo por konvinki la homaron pri tio estas lia filozofio, la \u201eidavritismo\u201d10, kiu kreos komunumon, kiu praktikos la koncernan lingvon kaj reprezentos iun doktrinon l'e\u0301cole e\u0301sote\u0301rique (la esotera skolo). Pri la lingvo nur la elpensinto rajtas decidi, do monopola funkcio."}, {"text_idx": "#001719", "text": "La lingvo mem havas 8 vokalojn, 8 verajn kaj 8 plursonajn konsonantojn. Tute kiel en Esperanto la \u201eprimitivaj vortoj\u201d interrilatas, kaj tio povas esti klare montrata en tabelo de 50 c\u0302eloj. Inter la vortoj estu, se eble, iu rilato, ekzemple ligno estas hesrhatha kaj arbo estas hashthheru. Vortoj povas esti kunmetataj formante pli longan strukturon, kiel ekzemple en Esperanto. \u201eNekoruptebleco\u201d \u2013 4 nocioj plus 1 finaj\u0302o \u2013 estas epkhorrubhdibilidhey."}, {"text_idx": "#001720", "text": "La lingvo elpensita de Croegaert estas unu el la multaj lingvoprojektoj publikigitaj dum jarcentoj. Rimarkinde estas, ke g\u0302i estas apenau\u0306 konata, kvankam de g\u0302i ekzistas franclingva lernolibro, kaj kvankam g\u0302i estas citita en Historio de la mondolingvo de Drezen. Unu el la c\u0302efaj kau\u0306zoj povas esti, ke la lingvo ne havis klaran nomon, krom la indiko \u201euniversala simbola lingvo\u201d."}, {"text_idx": "#001721", "text": "Nenio indikas, ke iam tekstoj en tiu lingvo estis publikigitaj, sed estas certe, ke Croegaert tradukis unu flandran poemon Mijn moederspraak (mia patrina lingvo) kaj deklamis g\u0302in."}, {"text_idx": "#001722", "text": "1. La c\u0302i tie konsultita versio estas la tria eldono, aperinta en 1931, sed tiu versio mem jam estas kopia reeldono farita en 1967 c\u0302e Pirato, Osaka, Japanio."}, {"text_idx": "#001723", "text": "2. Tiu informo estas malg\u0302usta: ekzistas libro pri tiu lingvoprojekto, kiel montrig\u0302os poste."}, {"text_idx": "#001724", "text": "3. Piednoto sur tiu pag\u0302o plie konigas, ke la informo pri la ekzisto de tiu lingvoprojekto de Croegaert estas trovita en la revuo Progreso, eldonita en Parizo, Ido-revuo, n-ro 12, februaro 1909, p. 751."}, {"text_idx": "#001725", "text": "4. La au\u0306toro bons\u0302ance estis najbaro de la nevo de Croegaert, kiu rakontis siajn memorojn pri tiu onklo, kiun la familianoj nomis \u201efreneza Edouard\u201d, kaj pri la poemetoj, kiujn Croegaert estis redaktinta en \u201esia\u201d lingvo kaj s\u0302atis deklami. Sed la filoj de tiu najbaro ec\u0302 neniam au\u0306dis paroli pri ilia stranga familiano, kiel poste montrig\u0302is dum konversacioj. Danke al tiu vizito la au\u0306toro eksciis plurajn interesajn detalojn, sed multaj aliaj devis esti serc\u0302ataj en arkivoj."}, {"text_idx": "#001726", "text": "5. G\u0302i estas redaktita en 4 ekzempleroj de Danielle De Smet, nevino de la au\u0306toro."}, {"text_idx": "#001727", "text": "6. Ekzistas rimarkinda analogeco kun la inspiraj ideoj c\u0302e kelkaj aliaj personoj, ekzemple c\u0302e Zamenhof."}, {"text_idx": "#001728", "text": "7. En tiu tempo la socia vivo estis pli g\u0302enerala ol nun, kaj tiam facile fondig\u0302is kvartalaj au\u0306 ideologiaj asocietoj. Post 1900 en Antverpeno ekekzistis pluraj Esperanto-kluboj, inter kiuj nur la en 1907 fondita \u201eLa Verda Stelo\u201d seninterrompe ekzistas g\u0302is nun."}, {"text_idx": "#001729", "text": "8. En 1911 tia kongreso okazis en Antverpeno mem."}, {"text_idx": "#001730", "text": "9. Tiu frazo estas malg\u0302usta. La teksto ekzistas en eldonita formo, sed eble tiutempe tion ne sciis Drezen."}, {"text_idx": "#001731", "text": "10. La signifo de tiu stranga vorto ne estas eksplikita en la libreto mem. Sed en antau\u0306aj tekstoj Croegaert klarigis, ke la termino rilatas al virino, Ida, kiu iam signifis multon por li en lia vivo."}, {"text_idx": "#001733", "text": "Dum preskau\u0306 tuta jarcento la mapo estis la c\u0302efa helpilo por au\u0306to-s\u0302oforoj, kiuj veturas en nekonata regiono. Se ilin akompanis dua persono, kiu povis legi la mapon kaj instrukcii, tio estis ec\u0302 relative facila. Por solaj veturantoj tamen mapo ne c\u0302iam estis perfekta. Se subite neatendite sur trafikplena au\u0306tovojo oni devas decidi, c\u0302u flankenveturi au\u0306 ne, konsulti mapon povas ec\u0302 esti dang\u0302ere. La tekniko tamen solvos tiun problemon. Popularig\u0302as, kaj plimalmultekostig\u0302as, la biradaj sistemoj, kiuj kondukas s\u0302oforojn kien ajn tra la mondo."}, {"text_idx": "#001734", "text": "Ofte modernaj teknikoj naskig\u0302as en la militista sfero kaj nur poste popularig\u0302as ankau\u0306 en la civila mondo. Tiel okazis pri la birada sistemo. Jam meze de la pasinta jarcento militistoj sentis la bezonon precize scii, kie ili estas, ekzemple meze de praarbaro au\u0306 en dezerto. Por faciligi tion, Usono lanc\u0302is aron da satelitoj. Kalkulante la relativajn distancojn al pluraj el ili, oni povis precize determini, kie oni estas. Usono nomis sian sistemon Global Positioning System (GPS) (tutmonda pozicitrova sistemo)."}, {"text_idx": "#001735", "text": "Kompreneble, en la periodo de la malvarma milito Usono ne longe restis la sola s\u0302tato kun birada teknologio. Sovetio baldau\u0306 sekvis kaj kreis sian Globalnaja navigacionnaja sputnikovaja sistema (GLONASS) (tutmonda naviga persatelita sistemo), kaj komence de la nuna jarcento Eu\u0306ropa Unio decidis krei sian propran sistemon Galileo, por povi esti sendependa okaze de konflikto. Galileo lau\u0306plane estos preta en 2008."}, {"text_idx": "#001736", "text": "En decembro 1993 la usona sistemo GPS havis 24 satelitojn, kiuj kovris la tutan tersurfacon. Tio forte popularigis la sistemon, kaj ekde tiam tiu pormilita inventaj\u0302o estis uzata ankau\u0306 por pacaj celoj. En luksaj au\u0306tomobiloj oni instalis birilojn, aparatetojn, kiuj povas determini, kie la au\u0306to trovig\u0302as, kaj krome indiki, kien oni veturu por atingi difinitan celon. Mezume 1,4 milionoj da biriloj estis produktataj jare en la fino de la 20a jarcento. La unuaj estis tamen tro kostaj por mezuma s\u0302oforo."}, {"text_idx": "#001737", "text": "Pli popularaj ig\u0302is la biriloj kune kun la populareco de pos\u0302komputiloj. Tiuj, kiuj posedas jam pos\u0302komputilon, devas ac\u0302eti nur anten-unuon kaj instali la necesan programaron. La tuto tamen aspektas iom malelegante en la au\u0306tomobilo: pos\u0302komputilo, anten-unuo kaj du dratoj, plej ofte iom tro longaj, kiuj pendas antau\u0306e c\u0302e la glaco, ne vere estas tre belaj."}, {"text_idx": "#001738", "text": "En marto aperis \u201ec\u0302io-en-unu\u201d-produkto de la nederlanda firmao TomTom. G\u0302ia birilo TomTom Go estas kompakta unuo, malpli granda ol pugno, aspektanta kiel malgranda televidilo el puphejmo. La unuo enhavas c\u0302ion: la programaron, la antenon, akumulilon kaj malgrandan ekranon kaj parolilon, per kiu TomTom Go komunikig\u0302as kun la s\u0302oforo. La sistemo estas facile transportebla de unu au\u0306to al alia."}, {"text_idx": "#001739", "text": "Post ens\u0302alto de la navigilo g\u0302i unue kontaktas la GPS-satelitojn kaj kalkulas sian pozicion. Post tio la uzanto klare vidas sur la ekraneto la nomon de la strato, kie li estas, kune kun mapo de la c\u0302irkau\u0306aj\u0302o. Sekvas la unusola tasko por la uzanto: entajpi la celurbon, la straton kaj la domnumeron kaj ek. De nun klara voc\u0302o diras: \u201ePost 200 metroj dekstren\u201d, \u201eEnvicig\u0302u por baldau\u0306 veturi maldekstren\u201d. La s\u0302oforo povas rigardi la ekranon, kiu donas la samajn informojn bilde sur mapo. Tio c\u0302i tamen estas nur kromaj\u0302o. La praktiko montras, ke la voc\u0302o sufic\u0302as."}, {"text_idx": "#001740", "text": "La birilo TomTom Go, same kiel c\u0302iu ajn pozicitrova sistemo, funkcias surbaze de tre detalaj mapoj. Oni povas ekzemple enmeti la mapon de tuta Benelukso au\u0306 de Eu\u0306ropo, lau\u0306 siaj bezonoj. La mapojn oni regule aktualigas, sed kompreneble ili ne povas esti c\u0302iam tute g\u0302isdataj. Povas ja okazi, ke la birilo proponas al oni eniri straton, kiu estas barita. Oni do ne blinde fidu!"}, {"text_idx": "#001741", "text": "MONATO havis la okazon testi version 4.02 de la birilo TomTom Go. Antau\u0306 la unua uzado la programo bezonas kelkajn minutojn por ekkoni c\u0302iujn satelitojn (plej ofte g\u0302i \u201evidas\u201d ses-sep satelitojn samtempe), sed post c\u0302iu posta ens\u0302altado unu minuto au\u0306 ec\u0302 malpli sufic\u0302as. Tiam la ekraneto montras la straton, en kiu oni estas."}, {"text_idx": "#001742", "text": "Post tio estas la tasko de la s\u0302oforo entajpi, kien oni volas iri. La entajpado povas okazi per fingro, sed mi preferis uzi malgrandan stifton. Oni povas entajpi adreson \u2013 la plej ofta eblo, sed same eblas peti, ke la sistemo konduku onin al la plej proksima benzinejo, au\u0306 al restoracio, policejo, preg\u0302ejo, parkejo, ec\u0302 al muzeo, bestog\u0302ardeno, teatro, butikcentro ktp."}, {"text_idx": "#001743", "text": "Ni testis la aparateton en pluraj lokoj en Nederlando kaj Belgio. Kiam ni veturis de Arnhem al Antverpeno, g\u0302i volis konduki nin tra Breda, kio estas tute normala. Au\u0306dinte tamen en la radio, ke la vojo Breda-Antverpeno estis komplete barita pro kamiona akcidento, ni petis, ke la birilo trovu por ni alternativan vojon. G\u0302i proponis vojon tra Turnhout, kiun ni senprobleme povis sekvi danke al la klara voc\u0302o de la aparato. En urboj, kiujn oni ne konas, oni veturas multe pli trankvile, uzante la birilon. Se forte pluvas, oni povas dedic\u0302i sian atenton komplete al la trafiko c\u0302irkau\u0306 si, kaj oni ne devas rigardi c\u0302ien en la espero trovi iun vojindikilon. Kio tre impresis min, estis la fakto, ke en lokoj, kie oni devis s\u0302ang\u0302i la direkton plurfoje ene de minuto, TomTom Go avertis: \u201eEniru la unuan dekstran straton kaj tuj poste veturu en la maldekstra flanko de la vojo.\u201d"}, {"text_idx": "#001744", "text": "C\u0302u do nenian negativan impreson ni havas? Unu solan mi volus mencii: kiam forte sunas, la ekraneto ne estas bone videbla. Sed tio estas nur malgranda manko, c\u0302ar, kiel jam dirite, se c\u0302e iu krucig\u0302o oni ne veturu rekte antau\u0306en, la voc\u0302o jam anticipe avertas onin kaj tuj antau\u0306 la krucig\u0302o ankorau\u0306foje."}, {"text_idx": "#001745", "text": "Sen pretendi, ke mi estus profunda filologo, mi eble povas rimarkigi la jenon pri la letero pri la hindeu\u0306ropaj etimoj (MONATO 2004/07-08, p. 6). La rusa vorto batjus\u0302ka (pac\u0302jo) certe montras ian rilaton al la hindeu\u0306ropa formo, dum la vorto otec estas eble de altaja deveno. Ankau\u0306 tiu c\u0302i formo havas rimarkindan disvastig\u0302on, ekzemple en la kazah\u0302a (Alma Ata, patro de pomoj), turka (Atatu\u0308rk, patro de la turkoj),, nordsamea (a\u0301hc\u030cc\u030ci [ahc\u0302i], patro), finna (isa\u0308, patro), hungara (apa, patro), gota (Attila, pac\u0302jo), svisgermana (A\u0308tti, pac\u0302jo), siua (ate, patro) kaj eu\u0306ska (aitor, patro)."}, {"text_idx": "#001746", "text": "Se mi ne eraras, petra signifas \u201epatro\u201d en la apac\u0302a lingvo. Alia mirindaj\u0302o estas, ke en la atabaska na dene signifas \u201ela homoj\u201d. La gaelirlanda formo estas tre simila: na daoine! Cetere, la armena hajr ne rilatas al la gaelirlanda athair [ahir], c\u0302ar la praa kelta \u201ep\u201d s\u0302ang\u0302ig\u0302is al \u201eh\u201d. La propra nomo de la armenoj tamen, Hajeren, devenas de la nomo Hajk, kiu estis ilia prapatro."}, {"text_idx": "#001747", "text": "Ndlr: La letero estas publikigita, kvankam antau\u0306e aperis parte samenhava kontribuaj\u0302o de Anna kaj Mati Pentus, kiuj ne transiris en ilia etimologia pritrakto la limojn de la hindeu\u0306ropa lingvofamilio. G\u0302ustigante la faktojn en la letero de s-ro Weigold, mi devis konstati, kiel aktive la usonaj kaj kanadaj au\u0306toritatoj forgesigas nin pri la kulturo de c\u0302iuj indig\u0302enaj popoloj sur siaj teritorioj. Alimaniere mi ne povas klarigi fakton, ke en la kanada distrikto de atabaskoj, oni neniam instruis la atabaskan al indig\u0302enaj lernejinfanoj."}, {"text_idx": "#001748", "text": "Ofte homoj demandas, kiu el la du nig\u0302eriaj verkistoj, Chinua Achebe au\u0306 Wole Soyinka, estas pli fama au\u0306 pli internacie rekonita. Kvankam ambau\u0306 estas konataj nacie kaj internacie, Soyinka estas la unua afrikano, kiu gajnis la literaturan Nobel-premion en 1986. Kritikistoj opinias, ke Soyinka akiris la premion, c\u0302ar li verkas kiel eu\u0306ropano por felic\u0302igi kaj kontentigi ilin. Tamen Chinua Achebe estas la unua afrikano, verkinta internacie rekonitan romanon Things fall apart (Aj\u0302oj disfalas) en 1956. Achebe per sia romano montris, ke Afriko ne postrestas en la literaturo. Post Things fall apart, kiu estis tradukita en pli ol 60 lingvojn, aperis multaj afrikaj verkistoj, i.a. Dennis Brutus el Sud-Afriko, la jam menciita Soyinka, Ngugi Wa Thiongo el Kenjo, Ayi Kwei Armah el Ganao kaj aliaj. La unuaj afrikaj verkistoj uzis siajn verkojn ankau\u0306 por montri la malbonon de koloniismo, dau\u0306ra ekspluatado de Afriko kaj kiel mondaj religioj influas unuecon kaj evoluon de Afriko."}, {"text_idx": "#001749", "text": "Ambau\u0306 au\u0306toroj havas po pli ol 60 verkoj kaj estas la speguloj de Afriko kaj precipe de Nig\u0302erio. Se vi esploris la afrikan literaturon sen pristudi verkojn de Soyinka kaj Achebe, vi ankorau\u0306 ne komencis la esploradon. Pere de la du verkistoj oni mezuras sukceson au\u0306 fiaskon de la afrika literaturo. Ne estis surprizo, ke studentoj ec\u0302 en la magistra nivelo okupig\u0302as pri la afrika literaturo kaj g\u0302ia kontribuo al la literaturo tutmonda. Soyinka kaj Achebe utiligas la kulturajn valorojn de siaj popoloj igba kaj joruba, kaj tiel donas al ili internacian respekton."}, {"text_idx": "#001750", "text": "En julio 2004 Soyinka festis la 70an naskig\u0302datrevenon kaj oni ne miris, ke kaj la nuna s\u0302tatprezidanto, kaj ec\u0302 la eksa, kiu malliberigis la verkiston en 1967 dum la nig\u0302eria civila milito, estis inter la gastoj dum la solena celebrado. La spertoj de Soyinka dum tiuj prizon-jaroj rezultis en la libro The man died (La homo mortis), per kiu li gajnis la Nobel-premion."}, {"text_idx": "#001751", "text": "Litovio rekvietig\u0302as post la turisma s\u0302oko, kiun g\u0302i travivis dum la kvar someraj monatoj, tuj post sia anig\u0302o en Eu\u0306ropa Unio (EU). Invado de eksterlandaj turistoj al tiu c\u0302i balta lando superis c\u0302iujn prognozojn kaj ec\u0302 mirigas turismajn spertulojn de aliaj landoj."}, {"text_idx": "#001752", "text": "Statistiko asertas, ke dum la unua duono de la jaro 2004 en litovaj hoteloj kaj gastejoj noktumis 30 % pli da gastoj ol dum la samlonga periodo de la antau\u0306a jaro. Inter la 448 000 gastoj 52 % estis eksterlandanoj. Precipe pliig\u0302is gastoj en litovaj banlokoj Druskininkai, Birs\u030ctonas, Palanga kaj Neringa, kiuj antau\u0306e estis apenau\u0306 vizitataj."}, {"text_idx": "#001753", "text": "Inter eksterlandaj turistoj ekskursantaj tra Litovio pligrandig\u0302is la kvanto de poloj (63 %), latvoj kaj estonoj (38 %), kaj italoj (78 %), francoj (67 %), belgoj (64 %), hispanoj (55 %) kaj germanoj (45 %)."}, {"text_idx": "#001754", "text": "Pro sia alloga sovag\u0302a naturo Litovio altiris pli da gastoj al la vilag\u0302turisma sektoro. C\u0302i-jare en vilag\u0302aj bienoj feriis 23 % pli da gastoj ol pasintjare. Dekono estis eksterlandaj gastoj, kies nombro dum antau\u0306aj jaroj atingis apenau\u0306 2-3 %."}, {"text_idx": "#001755", "text": "En la jaro 2003 el la enirturismo malgranda Litovio enspezis 500 milionojn da eu\u0306roj. Oni prognozas ke c\u0302i-jare tiu kvanto altig\u0302os je 100 milionoj. Dum la unuaj kvar monatoj Litovio jam enspezis 42 % pli multe ol kompare kun la sama periodo de la antau\u0306a jaro."}, {"text_idx": "#001756", "text": "Monda asocio pri turismo kaj vojag\u0302oj () asertas, ke dum la jaro 2004 la turisma enspezo en Litovio devus atingi 1,9 % de la malneta enlanda produkto (MEP). Analizo montras ke, se investado en tiu c\u0302i branc\u0302o ne malkreskos, en la jaro 2014 la MEP-parto el turismo povus atingi 10 %, t.e. simile kiel nun estas en Hispanio."}, {"text_idx": "#001757", "text": "Litovaj turismaj spertuloj kredas, ke turismo en Litovio estas unu el la plej perspektivaj branc\u0302oj, c\u0302ar tie c\u0302i plej rapide kreig\u0302as laborpostenoj. Granda subteno jam atingis la litovan turisman sektoron per PHARE, la EU-projektoj favore al kandidat-membros\u0302tatoj, kaj en estonto oni atendas monon venanta el strukturfondusoj de EU. Al la perfektigo de la turisma strukturado en Litovio dum la jaroj 2004-2006 estos dedic\u0302ataj 311 milionoj da eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#001758", "text": "Lau\u0306 informo de la sama asocio, g\u0302is la jaro 2010 en la dek novaj landoj eblus krei tri milionojn da laborpostenoj ligitaj kun turismo. Eu\u0306ropa Konsilio asertas, ke EU-novuloj devus dum 2005-2010 realigi siajn planojn gajni 46 miliardojn da eu\u0306roj el turismo."}, {"text_idx": "#001759", "text": "Granda obstaklo por la turisma sektoro en Litovio estas, ke tiu c\u0302i balta lando malfacile atingeblas por eksterlandaj turistoj. Litovaj spertuloj bedau\u0306ras la mankon de bona fervoja ligo kun cetera Eu\u0306ropo. Transeu\u0306ropa fervojo estas planata nur por la jaro 2006. Voja kunligo fiaskas pro sufic\u0302e malbonkvalitaj vojoj en Pollando, precipe de Varsovio g\u0302is la litova landlimo."}, {"text_idx": "#001760", "text": "Krome g\u0302is nun Litovio ne estas kunligita kun aliaj landoj per malmultekostaj flugkompanioj. Tia situacio jam kau\u0306zis, ke dum la unuaj tri monatoj de 2004 preskau\u0306 je kvarono malkreskis la kvanto de britaj turistoj. Flugoj de la litova kompanio Lithuanian Airlines al Londono dum semajnfinoj je 80 % estas plenigitaj per litovoj. Dume britaj turistoj, kiuj ege s\u0302atis semajnfinan restadon en la litova c\u0302efurbo Vilnius, nun apenau\u0306 povas atingi tiun c\u0302i urbon."}, {"text_idx": "#001761", "text": "Paradokse estas ankau\u0306, ke inter 300 turismaj agentejoj, kiuj nun funkcias en Litovio, nur c\u0302irkau\u0306 la plej grandaj dek okupig\u0302as pri la plej fruktodona enirturismo."}, {"text_idx": "#001762", "text": "Tamen estro de litova turisma departemento, Alvitis Lukos\u030cevic\u030cius, esperas, ke pro tio Litovio ne perdos sian allogon. Enketado de eksterlandaj turistoj montras, ke plejparto de ili pritaksas sian feriadon en Litovio au\u0306 bona au\u0306 tre bona."}, {"text_idx": "#001763", "text": "En la hoteloj de Vilnius estis disvastigitaj enketiloj, sur kiuj oni petis pritaksi la urbon je turisma vidpunkto kaj prezenti siajn impresojn. 91 % de c\u0302iuj enketitaj turistoj asertis, ke Vilnius lasis por ili bonan impreson. 28 % pritaksas la urbon perfekta, 63 % bona, kaj 7 % esprimis nur kontentigan impreson. Plej allogaj por gastoj estas la antikva urboparto kun gotikaj, renesancaj, barokaj kaj klasikismaj konstruaj\u0302oj. G\u0302ia c\u0302armo ravis 84 % de la turistoj. 52 % menciis originalan kaj agrablan urban etoson, kiun kreas sentebla odoro de antikveco, arkitekturo, naturo kaj amikemaj homoj."}, {"text_idx": "#001765", "text": "La karakteron kaj la idearon de Ivo Lapenna, mia edzo, s-ro Broadribb bone kaptis. Mi vere bedau\u0306ras, ke per via aparato vi ne povas au\u0306di la unuan paroladon sur la unua disko, c\u0302ar g\u0302is nun vi estas la sola, kiu skribis, ke g\u0302i estas neau\u0306debla. Por via orientig\u0302o nia klubo au\u0306digis g\u0302in dum kunveno, kaj c\u0302iuj c\u0302eestantoj g\u0302uis reau\u0306skulti g\u0302uste tiun paroladon. La parolado estis surbendigita en la grandega festsalono de la universitato de Graz, kaj la plej lerta teknikisto de la Dana Radio bedau\u0306rinde ne povis forigi la eh\u0302adon. Tamen neniu g\u0302is nun havis problemon kompreni la gravan enhavon de la parolado."}, {"text_idx": "#001766", "text": "La recenzo \u2013 cetere tre pozitiva \u2013 g\u0302ojigas min. Mi esperas, ke la diskoj ne nur donas al la au\u0306skultantoj la eblon \u201eau\u0306skulti horojn da bonega esperanta lingvaj\u0302o\u201d, sed ankau\u0306 inspiras ilin pro la humaneca kaj koncepta enhavo."}, {"text_idx": "#001767", "text": "Stefan Maul redemandis al mi per la letero, kiun mi alrespondis per mia opiniverkaj\u0302o Senkurag\u0302o malbonas kiel konsilanto (MONATO 2004/9, p. 9), c\u0302u mi havas striktajn redaktoprincipojn, lau\u0306 kiuj mi \u201etrovas ke [la letero] ne meritas publikigon\u201d. Vere, mi havas jenajn du: Unue, ne meti sin antau\u0306 la leterverkinto. La dua estas: Honoru la kopirajton de la kontribuanto. Se eblas, faru redaktajn s\u0302ang\u0302ojn al letero nur tiam, kiam la voc\u0302o de la opinianto au\u0306dig\u0302as neklare pro obskura stilo."}, {"text_idx": "#001768", "text": "Por helpi preparlaboron de MONATO-artikoloj, mi proponas MONATO-gilotinon. G\u0302i estas 6-punkta principaro por MONATO-j\u0302urnalismo, jam ekzistanta dise sur la pag\u0302oj de la MONATO-konvencioj kaj la etika kodo. La MONATO-gilotino jenas: La MONATO-j\u0302urnalismo devas esti: 1. vereca, 2. sendependa, 3. senpartia, 4. plurisma, 5. kontrolebla kaj 6. grava el vidpunkto de la g\u0302enerala esperantlingva publiko."}, {"text_idx": "#001769", "text": "redaktoro de la rubriko \u201eLeteroj\u201d"}, {"text_idx": "#001770", "text": "La kantaro Kantoj por g\u0302ojo estas ilustrita, pos\u0302formata libreto, kiu enhavas 30 kantojn el pli ol 10 diversaj landoj au\u0306 regionoj. La plej multaj el ili estas popolaj kantoj el C\u0302eh\u0302io au\u0306 el Slovakio, la hejma regiono de la kompilinto Stanislava Chrdlova. Tamen g\u0302i estas interesa kaj varia elekto de amuzaj, tristaj, g\u0302ojaj, socikritikaj kaj alispecaj kantoj."}, {"text_idx": "#001771", "text": "Vers\u0302ajne, multaj esperantistoj konas kelkajn el iuj Esperanto-renkontig\u0302oj, ekzemple, la faman Maris\u0302a, kisu min .... Rilate al kelkaj kantoj, ekzemple Katjus\u0302a, mi konstatis, ke la tekstoj el Kantoj por g\u0302ojo estas pli belsonaj kaj fluaj ol en aliaj esperantlingvaj kantaroj."}, {"text_idx": "#001774", "text": "Mi bedau\u0306ris, ke de la bela kanto Mia amato (angle: My Bonnie is over the ocean) sur pag\u0302o 44 troveblas nur la unua strofo kune kun la rekantaj\u0302o. Mi bedau\u0306ras ne nur pro tio, c\u0302ar mi tre s\u0302atas tiun kanton, sed ankau\u0306 c\u0302ar la traduko estas vere pli belsona ol aliaj esperantlingvaj versioj, kiujn mi havas."}, {"text_idx": "#001775", "text": "Entute mi rekomendas la kantaron al c\u0302iuj kantemuloj, kaj tre g\u0302ojus, se aperus pluraj volumoj de tiu kantaro kun pliaj eroj, kiujn oni povus kanti c\u0302e kampofajro."}, {"text_idx": "#001778", "text": "C\u0302i tiuj du komiksoj sur siaj kovrilpag\u0302oj diras, ke ili estas \u201eoriginale esperantaj komiksoj, faritaj lau\u0306 la principo de malsufic\u0302o kaj malneceso, nur por la plezuro\u201d. Ambau\u0306 sur sia kovrilpag\u0302a bildo enhavas la vorton \u201eamo\u201d. Interne, plejparte sur unu au\u0306 sur du pag\u0302oj (malofte sur pli), prezentig\u0302as unu kompleta komiksa bildserio. La bildokadroj estas relative grandaj, de 80 mm altaj kaj 57 mm larg\u0302aj g\u0302is plenpag\u0302aj. Kvankam la vorto \u201eamo\u201d aperas plurfoje en la kajeroj, la temo amo mem preskau\u0306 mankas; seksdesegnaj\u0302oj temas nur pri amoro, kiun la au\u0306toro preferas nomi \u201efikado\u201d. Eble iom neanticipite, la kvanto de fikprezentaj desegnaj\u0302oj estas malgranda \u2013 kelkaj bildoj de tre krude desegnitaj penisoj, plus kelkaj krude desegnitaj bildoj de penisoj, penetrintaj vaginon."}, {"text_idx": "#001779", "text": "Estas interese, ke, lau\u0306 komentoj de la au\u0306toro en la du libroj, oni malpermesis eldonon en Brazilo, tial oni devis eldoni ilin en Hispanio."}, {"text_idx": "#001780", "text": "Egale ofte, eble pli ofte, ol amon, la komiksbildoj komentas sociajn kaj politikajn aferojn, c\u0302iam el la vidpunkto de turisto. La c\u0302efrolanto en la komiksoj estas D-ro Senesperanto, plejparte nomata simple D-ro. Malfacilas serioze diskuti la du librojn, do prefere mi listigu c\u0302efpunktojn favorajn kaj malfavorajn."}, {"text_idx": "#001781", "text": "Multaj el la turistaj komentoj estas trafaj, kelkaj estas pensigaj."}, {"text_idx": "#001782", "text": "Preskau\u0306 senescepte, kiam temas pri amoro (\u201efikado\u201d), la uzo de kondomoj estas eksplicita au\u0306 implicita."}, {"text_idx": "#001783", "text": "Perforta \u201efikado\u201d mankas; kelkfoje knabino rifuzas, kaj la D-ro akceptas tion senhezite."}, {"text_idx": "#001784", "text": "La rakontoj en c\u0302iuj komiksopag\u0302oj estas facile sekveblaj. La parolbalonoj estas bone lokitaj, tiel ke la okulo senmalfacile transiras de unu al la logike tujsekva. Kiam du au\u0306 pli da personoj parolas en unu bildo, c\u0302iam estas klare, kiu parolas, ec\u0302 kiam unu interrompas la alian."}, {"text_idx": "#001786", "text": "Piednotoj klarigas la signifon de diversaj malkutimaj vortoj, c\u0302efe kulturspecifaj. Ankau\u0306 kiam komiksbildaro referencas al la enhavo de filmo au\u0306 alia arta verko, piednoto atentigas la leganton pri tio."}, {"text_idx": "#001787", "text": "Kelkaj el la komikse komentataj temoj estas aktualaj kaj lerte traktataj, ekzemple klonado. Ankau\u0306 la aerpoluo en Nepalo, la malfacilo bone desegni, la abundo de esperantlingvaj libroj, kiujn neniu volas ac\u0302eti, ktp."}, {"text_idx": "#001788", "text": "La intelekta nivelo de la diskutoj estas g\u0302enerale sufic\u0302e alta, kelkfoje surprize alta."}, {"text_idx": "#001789", "text": "La desegnaj\u0302oj estas krudege faritaj, tute sen artista lerto. Malofte, nur unu-dufoje, ne facilas tuje ekpercepti, kia aj\u0302o estas desegnita."}, {"text_idx": "#001790", "text": "Kvankam la lingvouzo estas plejparte bona, tamen elstare mankas akuzativoj multe tro ofte. Kaj strange, misgramatikaj\u0302oj, kiel \u201etio estas bone\u201d (anstatau\u0306 \u201etio estas bona\u201d), kelkfoje aperas. Ankau\u0306 misa vortelekto ankau\u0306 kelkfoje g\u0302enas."}, {"text_idx": "#001791", "text": "La porna kvalito estas malaltega. En Esperanto preskau\u0306 tute mankas bona porno, escepte de kelkaj literaturaj\u0302oj. La pornonivelo en c\u0302i tiuj komiksoj estas tiu de 13-14-jara infano, por kiu \u201emeti penison en vaginon\u201d estas tiom ekscita, ke c\u0302io alia seksrilata estas malatentata."}, {"text_idx": "#001792", "text": "La kvanto de teksto en la parolbalonoj estas tiom granda, ke kelkfoje oni preskau\u0306 devas serc\u0302i la desegnaj\u0302ojn. La au\u0306toro ofte-ofte-ofte promesas malpli vortadi, sed neniam plenumas tiun promeson."}, {"text_idx": "#001793", "text": "Ensume: mi hontus montri c\u0302i tiujn librojn al neesperantisto au\u0306 komencanto, ne pro ilia enhavo, sed pro ilia tro amatora aspekto. C\u0302u la au\u0306toro ne povus peti au\u0306 dungi kapablan desegniston? Kaj peti redaktoron profesikvalite redukti la kvanton de teksto en la parolbalonoj, kio facile eblus sen perdi la sencenhavon?"}, {"text_idx": "#001794", "text": "Arnau Torras i Tutusaus: La vivo simplas, temas pri amo! kaj Malpli da teksto kaj pli da sekso. Eld. la au\u0306toro. Distribuata de Kataluna Esperanto-Asocio, 2004. 59+57 A4-formataj pag\u0302oj bros\u0302uritaj. ISBN 84-6090203-X kaj 84-6090204-8."}, {"text_idx": "#001795", "text": "Kiel skribi en la litova lingvo la nomon de la eu\u0306ropa valuto? Jen temo okupanta spertulojn en Litovio, kiu \u2013 kiel Latvio, Hungario kaj Slovenio \u2013 preparas sin por eu\u0306ro."}, {"text_idx": "#001796", "text": "Litovaj lingvistoj, kun kolegoj el la aliaj novaj membros\u0302tatoj de Eu\u0306ropa Unio (EU), petis permeson skribi la nomon de la valuto lau\u0306 la normoj de la naciaj lingvoj. Tio signifas, ke en la litova lingvo la valuto nomig\u0302us euras. Tamen la ministroj pri financo de EU decidis, ke sur biletoj kaj moneroj la valuto havu en c\u0302iuj landoj unikan skriban formon, kiu ne s\u0302ang\u0302ig\u0302u lau\u0306 naciaj lingvoj. Escepto estas Grekio, kiu uzas alian alfabeton. La decidon ili pravigis por eviti miskomprenojn."}, {"text_idx": "#001797", "text": "Litovio esperas post du jaroj s\u0302ang\u0302i sian valuton \u2013 litas \u2013 al eu\u0306ro. C\u0302i-jare Litovio alig\u0302is al la tiel nomata dua kurzo-mekanismo (ERM-2), etapo survoje al plena akcepto de eu\u0306ro kaj provperiodo, dum kiu la s\u0302tato montru kaj pruvu diversajn financajn kriteriojn. Aktuale en Litovio deziras eu\u0306ron 47,7 % de la plenkreskuloj; male 36,3 % ankorau\u0306 ne konvinkig\u0302is pri ties avantag\u0302oj."}, {"text_idx": "#001798", "text": "La vorto bonsajo c\u0302iam sugestas nanajn arbetojn el Japanio au\u0306 C\u0302inio. Tamen Kestutis Ptakauskas, 46-jarag\u0302a, el la litova urbo Alytus, pruvis, ke orientdevenaj kreaj\u0302oj bonege enradikig\u0302as aliloke. Propramane li kreskigas en etaj ujoj centojn da tiaj plantaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001799", "text": "Ptakauskas, la plej konata bonsaj-spertulo en Litovio, asertas, ke ankau\u0306 litovaj arboj plene tau\u0306gas por bonsajig\u0302o. La plej tau\u0306ga estas karpeno, kiu toleras sekecon kaj humidecon. Per karpeno li komencis sian laboron: 16-jarag\u0302a karpeno nun altas nur 35 centimetrojn."}, {"text_idx": "#001800", "text": "La bonsajigo de arbeto estas sufic\u0302e longa proceso. Necesas pacienca zorgado kaj regula transplantado kun stucado de nenecesaj radikoj, firmigo de branc\u0302oj, tau\u0306ga sterkado kaj akvumado. Bezonatas, lau\u0306 Ptakauskas, kvin jaroj por ke planto formig\u0302u por nana vivo."}, {"text_idx": "#001801", "text": "La arbetisto, kiu elektas kas\u0302tanarbojn, betulojn, pinojn kaj fagojn por sia kolekto el difektitaj specimenoj en apuda arbaro, nun kreis en Alytus la lernejon \u201eBonsaj-studio\u201d, kie homoj el tuta Litovio lernas la bonsaj-arton. C\u0302i-jare li organizis la unuan internacian bonsaj-ekspozicion en la baltaj landoj kun 25 partoprenantoj el nau\u0306 s\u0302tatoj."}, {"text_idx": "#001802", "text": "Ptakauskas akiris sian pasion post la milito en Afganio. Devigate trovi okupon, li hazarde trovis bonsaj-arton, kiu plenigis la tiaman vakuon en lia vivo. Malgrau\u0306 tio, ke li neniam vizitis Japanion, li tamen kreis eventuale fantazian japanstilan g\u0302ardenon kun teopavilono, rivereto kaj lageto kun japanaj karpoj kaj akvolilioj \u2013 lau\u0306nome la \u201eG\u0302ardeno de matena roso\u201d. Frumatene li vizitas sian g\u0302ardenon por meditadi kaj admiri la plantojn. Japanaj gastoj, mirigite, diras, ke la g\u0302ardeno aspektas kiel en Japanio."}, {"text_idx": "#001803", "text": "Sed restas en la kapo de la arbetisto ankorau\u0306 ideo. Li volas en sia urbo krei grandan japanstilan parkon kun tipa teopavilono kaj ejo por konferencoj kaj prelegoj. Sed kiel solulo li sentas sin iom tro malforta por tion realigi."}, {"text_idx": "#001804", "text": "De nacioj al ... kio?"}, {"text_idx": "#001805", "text": "En la fino de la 18a jarcento kun la franca revolucio naskig\u0302is la ideo de nacio en la moderna senco. La sistemo de la naciaj s\u0302tatoj en Eu\u0306ropo havis sian naskig\u0302on en la 19a jarcento, atingis sian krizon en la 20a kaj eble povos esti superata en la 21a."}, {"text_idx": "#001806", "text": "Antau\u0306e la regnanoj estis subuloj, regatoj de la reg\u0302oj. La militoj estis militoj de reg\u0302oj kontrau\u0306 aliaj reg\u0302oj. Kun la revolucio, la franca popolo difinis sin kiel \u201enacion\u201d, kiu ekstaris kontrau\u0306 la franca reg\u0302o. La regatoj farig\u0302is civitanoj. Kiam la aliaj reg\u0302oj atakis la respublikon, tiam la franca nacio devis batali kontrau\u0306 la fremdaj reg\u0302oj. Poste, kiam aliaj naciaj s\u0302tatoj formig\u0302is, la militoj farig\u0302is militoj de nacioj kontrau\u0306 aliaj nacioj."}, {"text_idx": "#001807", "text": "Dum la 19a jarcento disvolvig\u0302is la ideo pri naci-s\u0302tato. Tio estis la ideo, lau\u0306 kiu estas dezirinde, ke c\u0302iu nacio organizig\u0302u kiel s\u0302tato sendependa kaj suverena. Tiu c\u0302i ideo en la okazoj de Italio kaj Germanio agis en kuniga senco, kondukante al naskig\u0302o de pli grandaj s\u0302tataj unuoj, kunfandante plurajn antau\u0306ajn regionajn s\u0302tatojn, kaj tiel sekvante la postulojn de la evoluo de ekonomio kaj de tekniko."}, {"text_idx": "#001808", "text": "La demokratia naciismo, kiu en Italio havis kiel c\u0302efan reprezentanton Giuseppe Mazzini, revis pri Eu\u0306ropo, konsistanta el liberaj respublikoj, sen dominado de unu popolo super aliaj, kaj asertis, ke c\u0302e tia ordo la popoloj ne plu havos motivojn de konfliktoj inter si. Sed tio estis iluzio."}, {"text_idx": "#001809", "text": "J\u0302us naskitaj naciaj s\u0302tatoj komencis kontrau\u0306starig\u0302i al aliaj s\u0302tatoj kaj ofte ne rekonis por siaj internaj minoritatoj la rajtojn, kiujn antau\u0306e la koncerna popolo estis postulinta por si."}, {"text_idx": "#001810", "text": "Lau\u0306 la franca koncepto nacio estas la komunumo de tiuj, kiuj volas vivi kune, dum lau\u0306 la germana vidpunkto nacio bazig\u0302as c\u0302efe sur komuneco de lingvo (parenteze la du ideoj pri nacio estis g\u0302uste tiuj, kiuj adaptig\u0302is al la postuloj de la du partioj en la disputoj pri Alzaco kaj Loreno)."}, {"text_idx": "#001811", "text": "En la 20a jarcento la ideo de naci-s\u0302tato atingis sian kulminon kun la unua mondmilito, kiu signifis la finon de la unuaranga rolo de Eu\u0306ropo en la mondo. La milito kondukis al la detruo de multnaciaj imperioj kaj al la naskig\u0302o de multaj naciaj s\u0302tatoj, kun novaj rivalecoj kaj novaj disputoj pri landlimoj."}, {"text_idx": "#001812", "text": "La totalisma popol-organizado, postulita de la milito, estis la ekzemplo por totalisma organizado de la s\u0302tato ankau\u0306 en la postmilita tempo: jen naskig\u0302is la fas\u0302isma totalismo. Sed la amplekso de la eu\u0306ropaj s\u0302tatoj estis jam tro malvasta kompare kun la postuloj de la moderna ekonomio, do la pus\u0302o al plivastigo de la spacoj \u2013 en sistemo de naciaj s\u0302tatoj \u2013 kondukis al transformig\u0302o de naciismo en rasismon: unu popolo devis domini la ceterajn kaj krei grandan spacon, en kiu g\u0302i regu."}, {"text_idx": "#001813", "text": "Tiel Eu\u0306ropo alvenis al dua pli granda kaj pli terura hombuc\u0302ado, en kies fino c\u0302iuj iam orgojlaj naciaj s\u0302tatoj kus\u0302is disbatitaj kaj disigitaj en du kontrau\u0306aj tendaroj. Nur Britio alvenis nevenkita al la fino de la milito, sed g\u0302i iom post iom perdis sian imperiecon."}, {"text_idx": "#001814", "text": "Jam dum la milito, en la jaroj 1941-1943 kelkaj antifas\u0302istoj, relegaciitaj fare de la fas\u0302isma reg\u0302imo sur la insuleton Ventotene, meditis pri la kau\u0306zoj de la milito kaj pri la postmilitaj problemoj. Ili verkis kaj lanc\u0302is libreton, poste nomitan Manifesto de Ventotene, en kiu la ekzisto mem de suverenaj s\u0302tatoj estis konsiderata kiel la kau\u0306zo de la milito kaj oni postulis postmilitan reorganizon de Eu\u0306ropo kiel demokrata federacio, per forigo de senlima suvereneco de la naciaj s\u0302tatoj. La c\u0302efa au\u0306toro de tiu manifesto estis Altiero Spinelli."}, {"text_idx": "#001815", "text": "Fakte el la ruinoj de la dua mondmilito ekstartis irado al transiro de la naciaj bariloj kaj al konstruo de unuig\u0302o inter la eu\u0306ropaj popoloj, kiu metu finon por c\u0302iam al la militoj, kiuj estis kau\u0306zintaj tiom da sangovers\u0302ado en la Malnova Mondo, kaj kreu areon de prospero kaj de paco."}, {"text_idx": "#001817", "text": "Estig\u0302as formoj de eu\u0306ropa unuig\u0302o"}, {"text_idx": "#001818", "text": "En Eu\u0306ropo la rezistoj fare de la malnova sistemo de la suverenaj s\u0302tatoj estis tre fortaj, kaj oni ne kurag\u0302is tuj aliri al konstruo de politika unueco. Oni iris lau\u0306 la tiel nomata \u201efunkciisma vojo\u201d, komencante per starigo de komuna alta institucio supernacia, kiu regu pri karbo kaj s\u0302talo, cele al gardado de la paco. En 1951 Francio, Federacia Germanio, Italio, Belgio, Luksemburgo kaj Nederlando fondis la Eu\u0306ropan Komunumon pri Karbo kaj S\u0302talo (EKKS\u0302). Tio estis la komenco de la eu\u0306ropa integrig\u0302o."}, {"text_idx": "#001819", "text": "Tiel la irado al la unueco de Eu\u0306ropo komencig\u0302is, kaj la procezo pluiris lau\u0306 diversaj etapoj, kun sukcesoj kaj malsukcesoj. Oni alvenis tre proksimen al politika unuig\u0302o, kiam estis subskribita la Traktato pri la Eu\u0306ropa Komunumo pri Defendo: oni celis starigi unu solan eu\u0306ropan armeon anstatau\u0306 la diversaj naciaj armeoj, kaj tio postulis samtempan starigon de politika institucio. Sed tiu kurag\u0302a projekto falis en 1954 pro neratifo fare de la franca Nacia Asembleo."}, {"text_idx": "#001820", "text": "Ekde tiam oni klopodis rekomenci la unuigan procezon en ekonomia kampo. En 1957 la ses landaj anoj de EKKS\u0302 subskribis en Romo la traktaton pri la establo de EEK (Eu\u0306ropa Ekonomia Komunumo) kaj de EURATOM, la institucio pri nuklea energio."}, {"text_idx": "#001821", "text": "La komunumoj farig\u0302is la Eu\u0306ropa Unio, kun pli kaj pli vastaj interligoj inter la membros\u0302tatoj. Tra diversaj provoj oni atingis fundamentan etapon: la komunan monunuon inter 12 el la landoj, apartenantaj al la komunumo. Tio c\u0302i estas la sola federacia trajto de la nuna unio, tre grava, sed ne sufic\u0302a, c\u0302ar komuna monunuo ne povas esti efike mastrumata sen komuna regado de la ekonomio."}, {"text_idx": "#001822", "text": "La Eu\u0306ropa Komisiono sidas en Bruselo, la parlamento havas du sidejojn, unu en Strasburgo kaj unu en Bruselo, kaj la kortumo sidas en Luksemburgo."}, {"text_idx": "#001823", "text": "La institucioj de la unio estas la parlamento, rekte elektata de la civitanoj, la konsilio, en kiu sidas la ministroj de la membrolandoj kaj kiu estas la vera decida instanco de la unio, la Eu\u0306ropa Komisiono, kiu estas plenuma organo, kiu devas apliki la decidojn faritajn, elmetante direktivojn por la membros\u0302tatoj, kaj la Supera Kortumo."}, {"text_idx": "#001824", "text": "La reg-sistemo de la unio estas iaspeca konfederacia sistemo, kie la fina decidopovo ne estas en la manoj de komuna organo, responsa antau\u0306 la eu\u0306ropaj civitanoj, sed restas en la manoj de la nacis\u0302tataj registaroj."}, {"text_idx": "#001825", "text": "Intertempe la nombro de la membro-landoj kreskis: de la komencaj ses landoj oni alvenis per iom-post-iomaj plilarg\u0302ig\u0302oj al la nombro de 15 landoj, kiuj j\u0302us farig\u0302is 25."}, {"text_idx": "#001826", "text": "La sinsekvaj traktatoj, per kiuj la unio evoluis, estis fruktoj de diplomataj interkonsentoj inters\u0302tataj, do c\u0302iam faritaj je la plej malalta nivelo de kompromiso inter la diversaj postuloj. Oni provis superi tiun situacion per la tiel nomata \u201eKonvencio\u201d, asembleo formita el reprezentantoj de la parlamentoj naciaj kaj eu\u0306ropa, de la naciaj registaroj kaj de la Eu\u0306ropa Komisiono. Sed tiu Konvencio havis nek klaran mandaton, nek la eblecon fari au\u0306tonoman decidon: c\u0302io finfine restas en la manoj de la naciaj s\u0302tatoj."}, {"text_idx": "#001827", "text": "La sola s\u0302anco de antau\u0306eniro s\u0302ajnas esti nun tio, ke pli mallarg\u0302a grupo de landoj konsistigu en la interno de la unio pli solidan kernon, kun karaktero federacia, nome kun komuna regado pri ekonomio, pri eksterlanda politiko kaj pri defendo. Se tio okazos, la ceteraj landoj poste sekvos. Alie la eu\u0306ropanoj ne rajtos plendi, kiam ili estos flankenlasitaj en la decidgravaj eventoj de la mondhistorio."}, {"text_idx": "#001828", "text": "Eu\u0306ropo \u2013 ekzemplo de bono kaj malbono"}, {"text_idx": "#001829", "text": "Aldone al sia historia eseo pri la originoj de Eu\u0306ropa Unio (EU) Umberto Broccatelli, multjara aktiva membro de itala sekcio de Eu\u0306ropa Unio de la Federistoj kaj atentema observanto de la eu\u0306ropa unuig\u0302o, konsentis intervjuig\u0302i pri la nuna situacio de EU."}, {"text_idx": "#001831", "text": "Broccatelli: EU ne estas s\u0302tato, sed ia speco de \u201ekonfederacio\u201d, nome kunaj\u0302o de s\u0302tatoj, kiuj interkonsentis pri komunaj agadoj en difinitaj kampoj, sed kie la fina decidopovo ankorau\u0306 nun restas c\u0302e la s\u0302tatoj. Se EU donos al si politikan unuecon, nome, se g\u0302i farig\u0302os s\u0302tato, tio estas federacio, tiam suvereneco de la unuopaj s\u0302tatoj transiros al g\u0302i, sed nur pri difinitaj kampoj \u2013 kiel mono, defendo kaj ekstera politiko; pri c\u0302iuj ceteraj kampoj g\u0302i restos c\u0302e la s\u0302tatoj. Tio estas la federacia principo pri disdivido de la suvereneco. Pri mono la s\u0302tatoj fakte jam rezignis pri sia suvereneco per la enkonduko de eu\u0306ro. Se EU farig\u0302os s\u0302tato en la supre dirita senco, g\u0302i povos ludi estonte la rolon de tria monda povo apud Usono kaj C\u0302inio."}, {"text_idx": "#001832", "text": "MONATO: Sur kiu vojo vi vidas la union? C\u0302u plua plilarg\u0302igo malebligos pliprofundig\u0302on? Kian EU ni havos en la jaro 2010?"}, {"text_idx": "#001833", "text": "Broccatelli: Miaopinie estus pli bone plifortigi la EU-instituciojn antau\u0306 la plilarg\u0302igo. Plua plilarg\u0302igo certe malfaciligos la unuig\u0302on. La sola s\u0302anco konstrui politikan unuig\u0302on estas miaopinie interkonsento de kelkaj membros\u0302tatoj por starigi inter si pli fortan ligon kun federaciaj trajtoj, kiu restu kiel membro de la konfederacia EU, malfermite al c\u0302iuj estontaj alig\u0302oj. C\u0302u kaj kiam tio okazos, mi ne scias."}, {"text_idx": "#001834", "text": "MONATO: C\u0302u sufic\u0302as demokratiigi s\u0302tatojn por eviti militojn inter ili?"}, {"text_idx": "#001835", "text": "Broccatelli: Per si mem, ne. Tamen demokratiaj s\u0302tatoj povas kunlabori kaj starigi komunajn instituciojn, kiuj evitigu militojn, kiel okazis en Eu\u0306ropo post la dua mondmilito."}, {"text_idx": "#001836", "text": "MONATO: C\u0302u vi vidas tendencojn al supernaciaj s\u0302tatformoj ankau\u0306 en aliaj mondopartoj?"}, {"text_idx": "#001837", "text": "Broccatelli: Ekster Eu\u0306ropo oni atente rigardas tion, kio okazas en Eu\u0306ropo. G\u0302i estis ekzemplo al aliaj mondopartoj, c\u0302u pri malbono \u2013 naciismo, c\u0302u pri bono \u2013 homaj rajtoj, demokratio. Se g\u0302i sukcesos vere unuig\u0302i politike, tio estos forta ekzemplo por aliaj mondareoj. Sed federaciaj principoj povas funkcii nur tie, kie ekzistas demokratio."}, {"text_idx": "#001838", "text": "C\u0302u la islamista terorismo en Beslano atingis sian definitive plej hororan kulminon? Au\u0306 c\u0302u imageblas io ec\u0302 pli barbara kaj kruela ol masakri en lernejo infanojn, kies sola \u201ekulpo\u201d estis kristaneco? Certe, pri la sanga konflikto en C\u0302ec\u0302enio kulpas ankau\u0306 Rusio kaj precipe ties prezidanto Putin; do oni iel povas kompreni, ke c\u0302ec\u0302enoj batalas kontrau\u0306 ties armeo. Sed kiel ili volas pravigi torturadon kaj murdon de infanoj en najbara lando? Tiamaniere c\u0302ec\u0302enaj ribeluloj ne akiros subtenon por sia celo, au\u0306tonomio."}, {"text_idx": "#001839", "text": "Sed timigis min, kiel j\u0302urnaliston, ankau\u0306 alia afero ligita al tiu katastrofo: la oficialaj reagoj. Jen estis la provo de lokaj au\u0306toritatoj kaj en Moskvo, kas\u0302i la veron kaj mensogi. Putin forpeligis ec\u0302 c\u0302efredaktoron de renoma gazeto, c\u0302ar g\u0302i raportis \u201etro detale\u201d. Tio memorigis min pri la sovetia epoko, kiam ekzemple dum tagoj Moskvo silentis pri la atom-katastrofo de C\u0302ernobilo. Kaj nun Putin anoncis ec\u0302 pliajn restriktojn en sia \u201estirata demokratio\u201d, kiel li eu\u0306femisme nomas sian diktaturon. Sekret-servisto Putin plifortigos la sekretan servon, kvankam kritikantoj asertas, ke jam delonge Rusion ne plu regas ministraro sed la sekreta servo, kiu estas ec\u0302 pli potenca ol la tiama fifama KGB. La amas-komunikiloj preskau\u0306 c\u0302iuj jam estas direktataj de cenzuro; libera j\u0302urnalismo en Rusio malaperis. Ec\u0302 eksterlandaj korespondantoj devas timi reprezaliojn."}, {"text_idx": "#001840", "text": "Kiel okcidentaj demokratioj reagas al tio? Malkas\u0302an kritikon oni au\u0306das preskau\u0306 neniam, nek pri la milito en C\u0302ec\u0302enio nek pri regado de Putin. Germana kanceliero Schro\u0308der [s\u0302reder] nomas lin amiko kaj c\u0302iel subtenas lin. Inter amikoj oni devas paroli ankau\u0306 malkas\u0302e, se io estas kritikinda, c\u0302u ne? Sed mi dubas, ke Schro\u0308der faras tion, kvankam Putin perfekte parolas la germanan."}, {"text_idx": "#001841", "text": "Certe, post pli ol duonjarcenta sovetia diktaturo neniu povis atendi, ke tuj Rusio farig\u0302os demokrata. Sed neniu povas kompreni, ke Putin returnas la radon de historio, eliminante jam atingitajn demokratajn reformojn. C\u0302u eble baldau\u0306 ankau\u0306 Monato estos denove malpermesata en Moskvo?"}, {"text_idx": "#001842", "text": "Filipinoj au\u0306kcias licenc-platojn de au\u0306toj"}, {"text_idx": "#001843", "text": "La filipina registaro ekhavis nekutiman ideon por reagi al la financa malalta tajdo de la s\u0302tata kaso. Fine de septembro 2004 g\u0302i au\u0306kciis licenc-platojn de au\u0306toj kun amuzaj au\u0306 flataj skribaj\u0302oj, esperante tiamaniere havigi 3,5 miliardojn da pesoj (c\u0302. 51 milionojn da eu\u0306roj) al la s\u0302tata trezorejo."}, {"text_idx": "#001844", "text": "Danke al la vendado vantaj au\u0306tomobilistoj povis elekti licenc-platojn kun siaj personaj bons\u0302anco-ciferoj au\u0306 kun signifa literkombino. La plato kun \u201e888888\u201d estas rigardata de c\u0302indevenaj filipinoj kiel felic\u0302igilo, kaj sekve alportis multe pli ol la minimuna au\u0306kcia prezo de 50 000 pesoj. Aliaj tre deziritaj titoloj estis Macho \u2013 persono, kiu estas konvinkita pri sia vira sekso, kaj Winner (venkanto)."}, {"text_idx": "#001845", "text": "Prezidantino Gloria Arroyo deklaris au\u0306guste, ke la Filipinoj trairas bug\u0302etan krizon kaj ke la publika s\u0302uldo ekde la financa krizo de 1997 en Azio duoblig\u0302is al 49 miliardoj da eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#001846", "text": "Temas pri la tria en serio de libroj pri instruistino, nomata Katrina, verkitaj por novaj lernantoj de Esperanto. La antau\u0306aj estis La krimo de Katrina kaj Vojag\u0302o kun Katrina."}, {"text_idx": "#001847", "text": "La verko uzas nur 464 morfemojn, kaj novaj gramatikaj formoj estas enkondukataj po unu en c\u0302iu el la 20 c\u0302apitretoj. Kiel oni devas anticipi, la unuaj c\u0302apitroj estas iom tedaj, plejparte pro la malgrandeco de la nombro de vortoj, konataj de la j\u0302uskomencinto, kaj pro la simplegeco de la gramatikaj formoj. Sed iom post iom la intereso kreskas, kaj jam en la sesa au\u0306 sepa c\u0302apitro la intrigo komencas fascini. Tie la verktalento de la bone konata verkisto komencas konigi sin, kaj kvankam la karaktero de la intrigo estas pli-malpli konata, tamen g\u0302i estas tre interese prezentata al la leganto, tiom, ke oni c\u0302e la fino de c\u0302iu c\u0302apitro volas plu legi."}, {"text_idx": "#001848", "text": "C\u0302e la fino de c\u0302iu du- au\u0306 tri-pag\u0302a c\u0302apitro estas glosoj de vortoj, kiujn la komencanto eble ne konas. Tiurilate, elstaras grava manko en la eldonaj\u0302o: la terminoj, uzataj en la klarigaj glosoj, estas ofte tiom nekonataj, ec\u0302 konfuzaj, ke vers\u0302ajne la lernanto sukcesos kompreni nenion. Ekzemple, la gloso por \u201etelevidi\u201d tekstas: \u201evidi programon per malproksima elektromagneta dissendado\u201d, eble teknike g\u0302usta difino, sed apenau\u0306 komprenebla por komencanto! Alia ekzemplo: la gloso por \u201ekliniko\u201d diras \u201eflegejo, parto de malsanulejo\u201d. Mi demandas al mi, c\u0302u difini unu nekonatan vorton per nova nekonata vorto \u201eflegejo\u201d au\u0306 per malfacile penetrebla morfemkombino \u201emalsanulejo\u201d vere helpas. Au\u0306 c\u0302u estas supozate, ke la kompatinda komencanto ekscitite elserc\u0302os tiujn novajn vortojn por pliampleksigi sian vortoscion?"}, {"text_idx": "#001849", "text": "Tamen ensume la libreto estas tre havinda kaj leginda por komencanto, c\u0302u kadre de klaso, c\u0302u memstare."}, {"text_idx": "#001851", "text": "Edmundas Vaic\u030ciulis, 45-jarulo el la litova urbeto Z\u030cagare, decidis antau\u0306 sep jaroj pendigi kelkajn ne plu bezonatajn potojn aluminiajn c\u0302e la ekstera muro de sia malnova lignodomo, situanta preskau\u0306 en la urbocentro. Simple, sen iu ajn kau\u0306zo. \u201eNeniam mi planas ion antau\u0306e, la ideoj c\u0302iam venas spontane en mian kapon\u201d, li deklaras."}, {"text_idx": "#001852", "text": "Nun la familia domo plenplenas de potoj, kiuj estas centoj au\u0306 ec\u0302 miloj. Krome tie estas ankau\u0306 kaldronoj, siteloj, forkoj, kuleroj kaj aliaj kuirejaj aj\u0302oj, kiuj videblas multloke, kaj iuj el ili estas ec\u0302 sur la tegmento. Ec\u0302 grandega poto nigra pinte staras sur kamentubo."}, {"text_idx": "#001853", "text": "Kiam la najbaroj ekvidis la pendantajn potojn sur la eksteraj dommuroj de Edmundas, ili konsternig\u0302is kaj plendis c\u0302e la urba estraro pri la najbaro, kiu iliaopinie intencas detrui la renomon de la pli ol 800-jara Z\u030cagare. Rezulte de tio la urbestro, akompanita de policisto, vizitis la au\u0306daculon kaj ordonis lin tuj forpreni c\u0302iujn potojn de la dommuroj. Edmundas tamen ne obeis kaj ec\u0302 pli intense komencis ornami sian domon."}, {"text_idx": "#001854", "text": "Edmundas akiras multajn aj\u0302ojn de siaj samurbanoj, kiuj sciante pri lia kolekto-pasio, alportas diversajn valorajn kaj havindajn objektojn. Kelkajn el ili Edmundas ac\u0302etas."}, {"text_idx": "#001855", "text": "La urbestro, demandite pri kio Edmundas Vaic\u030ciulis estas \u2013 c\u0302u potisto au\u0306 antikvaj\u0302isto \u2013, respondas seke: \u201eNedeziranto obei g\u0302eneralajn log\u0302kutimojn\u201d. Tamen Edmundas, iom cerbumante, konfesas, ke li estas kolektanto de antikvaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001856", "text": "La vidaj\u0302o multe pli varias en la korto de lia domo. C\u0302i tie trovig\u0302as kanontubo de usona tanko el la dua mondmilito. Ene de g\u0302ia tubo ankorau\u0306 videblas restinta obuso. Sub altana tegmento estas pluraj malnovaj tekruc\u0302oj, kaj sur bretaro vicig\u0302as jam rustig\u0302intaj brag\u0302-gladiloj. Endome c\u0302io aspektas kiel en historia muzeo: tie enestas kandelingoj, sonoriloj de diversaj grandecoj, antikvaj moneroj."}, {"text_idx": "#001857", "text": "Montrante rustig\u0302intan poton, Edmundas klarigas: \u201eTiun poton mi trovis en mia korto, dum mi fosis kanalon\u201d. Ene estis dek kvin moneroj, sur kiuj videblas skrape signita jaro (1736). Tie trovita manringo latuna, lau\u0306 li kaj lia edzino Diana, devenas de la 9a jarcento."}, {"text_idx": "#001858", "text": "Plurajn havindaj\u0302ojn por sia kolekto li trovis en apuda rivereto, kiam li volis purigi g\u0302ian fundon. Danke al specialaj okulvitroj li sukcesis subakvig\u0302i kaj trovi nigras\u0302tonan fendilon, tre similan al tiu uzata de prahomoj. Sur la riverfundo estis ankau\u0306 diversepokaj moneroj, doganej-objektoj, kartoc\u0302oj."}, {"text_idx": "#001859", "text": "Nun la kolektanto de antikvaj\u0302oj konstruigas novan domon. Li asertas, ke post translokig\u0302o al g\u0302i c\u0302iuj antikvaj\u0302oj restos en la malnova \u201epotplena\u201d domo, kiu funkcios kiel muzeo."}, {"text_idx": "#001860", "text": "Preskau\u0306 c\u0302iuj antikvaj\u0302oj de Edmundas devenas de Z\u030cagare kaj ties c\u0302irkau\u0306aj\u0302o. La urbeto situas c\u0302e la litova-latva limo, kaj havas nun nur 2400 log\u0302antojn. Tamen tie antau\u0306e, ekzemple en la jaro 1895 log\u0302is c\u0302irkau\u0306 17 000 personoj, funkciis ses fabrikoj, laboris 730 metiistoj kaj estis 104 magazenoj. Edmundas certas, ke sub la tero de la urbeto kus\u0302as multaj valoraj\u0302oj, kiujn iamaj ric\u0302uloj tie kas\u0302is au\u0306 urbanoj simple forj\u0302etis."}, {"text_idx": "#001861", "text": "Kiam li estas en bona humoro, Edmundas Vaic\u030ciulis pentras au\u0306 kreas lignoskulptaj\u0302ojn. Li opinias, ke por estigi lignaj\u0302ojn ne necesas posedi eksterordinaran talenton. \u201eC\u0302iu povus sukcesi, kiu provus krei\u201d, li diras."}, {"text_idx": "#001862", "text": "En Bruselo estas arang\u0302ita ekspozicio pri la 25 landoj de Eu\u0306ropa Unio (EU). Tamen en Litovio rezultis skandalo. C\u0302e la litova stando videblis portreto de la c\u0302efministro Algirdas Brazauskas kun indiko, ke sub lia iniciato ig\u0302is lau\u0306leg\u0302aj en Litovio samseksaj rilatoj inter knaboj ekde la 14a jarag\u0302o. G\u0302enerale en EU-landoj la koncerna ag\u0302o restas inter 16 kaj 18 jaroj. La informo s\u0302okis, parte c\u0302ar g\u0302i estis nekonata en Litovio."}, {"text_idx": "#001863", "text": "Brazauskas forte neis, ke li subtenas rilatojn tiajn je tia ag\u0302o, kaj postulis enketon. Montrig\u0302is, ke la skandalon estigis juristo, interpretante tro libere la kriman kodon. En tiu troveblas artikolo fiksanta respondecon pri perfortaj agoj kontrau\u0306 infanoj g\u0302is 14 jaroj. Tial, erare rezonis la juristo, persono ekde la 14a jarag\u0302o povus konsenti pri seksumado. Evidentas, ke la krima kodo fakte estas en ordo: tamen lau\u0306 la litova parlamentestro, Arturas Paulauskas, \u201eiu miskomprenis kaj erare c\u0302ion interpretis.\u201d"}, {"text_idx": "#001864", "text": "Klereco, sekso, ag\u0302o, regiono kaj ekonomia sektoro estas kelkaj el la elementoj difinantaj la salajrojn de laboruloj. Lau\u0306 la informoj de INSTAT, la albana instituto pri statistiko, pli altajn salajrojn ricevadas la pli kleraj homoj. Ekzemple diplomig\u0302intoj en universitato ricevas averag\u0302e 23 991 lekojn (192 eu\u0306roj), tio estas 37 % pli ol tiuj kun mezlerneja edukiteco kaj 44 % pli ol tiuj kun nur elementa edukiteco."}, {"text_idx": "#001865", "text": "La INSTAT-enketo mezuranta la vivnivelon enlandan montras, ke plej bone pagataj estas dungitoj de bankoj, internaciaj organizaj\u0302oj, surmara kaj marborda transporto kaj fis\u0302kaptado. Malaltajn salajrojn ricevas tiuj en la ellaboriga industrio, en servoj, sanigsistemo, klerigado kaj dungitoj en sociala laboro. Plej malalte estas salajrataj dungitoj en privataj familiaj entreprenoj."}, {"text_idx": "#001866", "text": "La averag\u0302aj pagoj estas pli altaj en neprofitcelaj organizaj\u0302oj kaj privataj kompanioj kie la nivelo de klereco ludas gravan rolon. Malgrandaj diferencoj ekzistas c\u0302e la laboruloj de la s\u0302tataj entreprenoj. G\u0302enerale virinoj estas pagataj almenau\u0306 20 % malpli ol viroj."}, {"text_idx": "#001867", "text": "Ankau\u0306 la lokig\u0302o de la entrepreno influas la nivelon de pagoj. Tiel laboruloj en la c\u0302efurbo ricevas averag\u0302e 20 % pli da mono ol tiuj en marbordaj regionoj kaj 30 % pli ol tiuj en centraj regionoj de la lando. Tiu diferenco atingas 40 % se oni komparas la c\u0302efurbanojn kun log\u0302antoj en la montara regiono. Kompreneble la vivkosto en la c\u0302efurbo ankau\u0306 estas pli alta ol en la ceteraj urboj kaj regionoj."}, {"text_idx": "#001868", "text": "La dau\u0306ro de la kariero same ludas rolon. Aparte en la privata sektoro longdau\u0306ra kariero alportas pli da mono. Tiel, se iu havas almenau\u0306 trijaran laborsperton, li ricevas 25 % pli da mono. Tia diferenco apenau\u0306 konstateblas en la publika sektoro."}, {"text_idx": "#001869", "text": "En Litovio kreskas c\u0302irkau\u0306 400 specoj da mang\u0302eblaj fungoj kaj fungokolektado havas longan tradicion. G\u0302i prosperas ankau\u0306 hodiau\u0306 kaj rolas kiel bona distraj\u0302o samkiel notinda enspezfonto."}, {"text_idx": "#001870", "text": "Litovajn fungojn eblas ac\u0302eti en vendejoj de Germanio, Francio kaj Rusio. Oni trovas ilin en restoracioj de Usono kaj ec\u0302 en Mongolio. Litovaj fungoentreprenistoj senkas\u0302e g\u0302ojas, ke multaj eu\u0306ropanoj ne kutimas kolekti arbarfungojn. Tamen, litovoj asertas ke en tiu c\u0302i merkato ili devas konkuri kun entreprenistoj el Pollando, Rusio, Turkio kaj Rumanio. Kutime fungokolektado prosperas en malpli ric\u0302aj landoj kie g\u0302i ig\u0302as vivfonto."}, {"text_idx": "#001871", "text": "En Litovio pri fungokomercado okupig\u0302as 14 kompanioj, kiuj dumjare dungas kelkajn milojn da personoj. Onidire c\u0302i-jare elportado de fres\u0302aj, frostigitaj, saligitaj kaj sekigitaj fungoj duoblig\u0302is kaj povus plu kreski. Tamen, al kompanioj ekmankas laborfortoj por ilia kolektado. Spertuloj opinias, ke en arbaroj de Litovio c\u0302iujare eblus kolekti 16 000 tunojn da ili."}, {"text_idx": "#001872", "text": "Senbaza timo pro nuklea radiado"}, {"text_idx": "#001873", "text": "Kelkfoje fungomang\u0302onto sur etikedo vidas, ke fungoj venis el Litovio kaj demandas sin, c\u0302u ili ne estas radiigitaj rezulte de la katastrofo en la c\u0302ernobila nuklea elektra centralo. En germana urbo Munkeno estis testitaj diversloke kolektitaj fungoj. Evidentig\u0302is, ke kantareloj ac\u0302etitaj en bazaro de Supra Palatinato radias je 109 bekereloj (Bq) da cezio-137 kaj tiuj kolektitaj en Pollando kaj ac\u0302etitaj surstrate havis 89 Bq. Litovaj ac\u0302etitaj en munkena mang\u0302aj\u0302vendejo Tengelmann havis apenau\u0306 29 Bq. La permesata normo en Germanio estas g\u0302is 600 Bq. Alivorte, kvin pladoj preparitaj el fungoj havantaj 600 Bq da cezio-137 radias sur homa korpo preskau\u0306 samforte kiel unu aviadilflugo tra Atlantiko."}, {"text_idx": "#001874", "text": "Hispanio volas la katalunan, eu\u0306skan kaj galegan kiel EU-lingvojn"}, {"text_idx": "#001875", "text": "Kun 20 oficialaj laborlingvoj Eu\u0306ropa Unio (EU) jam nun estas tiu supernacia konstruaj\u0302o, kiu plej multe elspezas por konservi sian lingvan reg\u0302imon. Kiam Bulgario, Rumanio, Kroatio kaj iam Turkio alig\u0302os al EU, la lingvoadministradaj malfacilaj\u0302oj plikreskos."}, {"text_idx": "#001876", "text": "La realeco ne haltigas la hispanan ministron pri eksterlandaj aferoj Miguel A\u0301ngel [mige\u0301l anh\u0302el] Moratinos proponi al la Unio akcepti plurajn regionajn lingvojn de Hispanio. En letero al EU Moratinos klarigis la hispanan intencon, ke la Unio donu al \u201ela eu\u0306ska, la kataluna, la valencia kaj la galega la statuson de oficialaj lingvoj de EU.\u201d Tio koncernus \u201eoficialajn lingvojn en Hispanio, kiuj estas vaste uzataj de grava parto de la log\u0302antaro.\u201d"}, {"text_idx": "#001877", "text": "Samspecan iniciaton entreprenis Irlando jam antau\u0306e por pli forta oficialigo de la irlanda lingvo, kiu nuntempe nur funkcias kiel traktata lingvo de la Unio, kio signifas, ke la juraj tekstoj estas tradukitaj kaj irlandanoj povas komuniki en la irlanda kun EU-institucioj, sed irlandaj ministroj au\u0306 eu\u0306ropparlamentanoj ne povas uzi sian denaskan lingvon en politikaj debatoj je eu\u0306ropa nivelo. Samo validas ekzemple por katalunaj eu\u0306ropaj parlamentanoj. La ankorau\u0306 ratifenda EU-konstitucio ebligas novajn lingvopolitikajn iniciatojn, c\u0302ar g\u0302i tekstas en la anekso, ke Eu\u0306ropa Unio dedic\u0302u \u201eapartan atenton\u201d al tio, ke la \u201elingva diverseco dau\u0306re estu aplikata\u201d. \u201eMi estas por tio, ke c\u0302iuj lingvoj landaj au\u0306 regionaj estu agnoskataj. C\u0302iu devus havi la homan rajton paroli sian denaskan lingvon. Tio estos funkci-kapabla nur per unu neu\u0306trala pivota lingvo kiel Esperanto,\u201d diras Renato Corsetti, itala socilingvisto."}, {"text_idx": "#001878", "text": "Moratinos agnoskas, ke lia propono estas iomete \u201ekih\u0302oteska\u201d. \u201eG\u0302ia realigo farig\u0302os tre malfacila\u201d, li diras. Kelkaj observantoj supozas, ke temas unuavice pri interna politika manovro. Per politika pus\u0302o de la minoritataj lingvoj la registaro en Madrido provas trovi subtenantojn por la EU-konstitucio c\u0302e la anoj de la iberiaj malplimultoj. La registaro planas okazigi referendumon pri la konstitucio. Alia supozo estas, ke Madrido provas \u201eeu\u0306ropigi\u201d la kostojn. G\u0302is nun Hispanio devas sola kovri la kostojn por la tradukoj de la eu\u0306ropaj leg\u0302oj al la hispanaj minoritataj lingvoj."}, {"text_idx": "#001879", "text": "\u201eEstas kurag\u0302iga afero ke EU-membros\u0302tato levas la demandon de lingvoj en EU. Sed se Irlando kaj Hispanio faras tion nur cele al promocio de siaj propraj lingvoj, la pli fundamenta temo de la principoj, kiuj povus gvidi decidofaradon en tiu c\u0302i kampo restus neklara, sekve je la fino g\u0302i restus pli multe demando de politika potenco ol de principo,\u201d konstatas Robert Phillipson, konata esploristo de lingvopolitiko kaj lingva egaleco.1"}, {"text_idx": "#001880", "text": "Katalunio kaj Eu\u0306skio, hispanaj au\u0306tonomaj komunumoj kun granda decid-povo, postulas jam de jaroj eu\u0306ropan rekonon de siaj lingvoj, certe nun ke aliaj malpli grandaj lingvoj kiel la malta kaj la estona oficialig\u0302is en Bruselo. Ili postulas almenau\u0306 saman statuson kiel la irlanda. \u201eLa irlandan uzas nur malgranda procentaj\u0302o de la log\u0302antaro, dum la katalunan parolas c\u0302irkau\u0306 7 milionoj da personoj, pli ol pluraj aktualaj membros\u0302tatoj de EU\u201d, venas la interveno de kataluna lingvodefendanto. Ankau\u0306 la eu\u0306ska lingvo havas 600 000 adeptojn, preskau\u0306 trione pli ol la malta."}, {"text_idx": "#001881", "text": "Kvankam la temo \u201elingva diverseco\u201d aperas intertempe pli ofte sur la eu\u0306ropa tagordo, la nerefutebla konstato estas, ke la multekosta plurlingvismo, tre lau\u0306data de la eu\u0306ropaj politikaj aktoroj, atingas siajn limojn rilate efikecon. \u201ePlurlingvismo ne estas multekosta,\u201d opinias Corsetti. \u201eLa angla lingvo estas multekosta por c\u0302iuj eu\u0306ropaj impostopagantoj, kiuj devas financi g\u0302ian instruadon en siaj lernejoj. Demandu la britajn au\u0306 usonajn impostopagantojn, kiom ili pagas por lingvoinstruado en lernejoj.\u201d Egalecon la lingvoreg\u0302imo nur teorie garantias \u2013 en la realeco oni ne povas funkcii sen scipovo de la angla sur la brusela politika teatro. \u201eTio estas nur la pruvo ke Bruselo estas periferia urbeto rilate al Vas\u0302ingtono,\u201d rezignacie konstatas Corsetti."}, {"text_idx": "#001883", "text": "En au\u0306tuno rezultoj de du elektoj en federaciaj landoj de Germanio timigis ne nur demokratojn tiulandajn, sed ankau\u0306 najbarlandajn. La dekstregaj partioj NPD (Nacidemokrata Partio de Germanio) kaj DVU (Germana Popol-Unio) gajnis konsiderinde: en Brandenburgio (la lando c\u0302irkau\u0306 la federacia c\u0302efurbo Berlino) DVU akiris 6,1 procentojn (kompare al 5,3 % en 1999), en Saksio NPD ec\u0302 9,2 procentojn (1,4 % en 1999). Aliflanke ankau\u0306 la ekskomunisma partio PDS (Partio de Demokrata Socialismo) kreskis en ambau\u0306 federaciaj landoj kaj en Brandenburgio nun ec\u0302 superas kristandemokratojn (CDU = Kristandemokrata Unio), kiuj falis de 26,6 al 19,4 %; PDS en 1999 havis 23,3 kaj nun 28 %. En Saksio PDS en 1999 havis 22,2 kaj nun la ekskomunistoj akiris 23,6 %. En tiu lando tamen ankau\u0306 liberaluloj sukcesis superi la kvinprocentan hurdon por eniri la parlamenton: FDP (Libera Demokrata Partio) nun havas 5,9 kompare al nur 1,1 procentoj en 1999. Simile verduloj (Bu\u0308ndnis 90/Gru\u0308ne = Ligo 90/Verduloj) saltis de 2,6 al 5,1 %."}, {"text_idx": "#001884", "text": "Embarasitaj kaj s\u0302okitaj demokrataj popol-partioj SPD (Socialdemokrata Partio de Germanio) kaj CDU klarige parolis pri protest-elektoj. Efektive kaj la novnaziaj partioj, kaj ekskomunistoj dum elektokampanjoj propagandis precipe per obstino kontrau\u0306 mals\u0302atataj leg\u0302proponoj, ekspluatante tiel malkontenton de homoj. Ambau\u0306 federaciaj landoj situas en orienta Germanio, do eksa GDR (Germana Demokratia Respubliko), kaj estas vere, ke tie homoj aparte furiozas pri politiko, kiu pli kaj pli restriktas socialajn servojn. Politikistoj parolas (iom eu\u0306femisme) pri reformoj, sed trafitaj homoj perceptas tion kiel prirabon kaj forprenon de sociala sekureco. Kiel en multaj aliaj landoj, ankau\u0306 en Germanio necesas reordigi preskau\u0306 c\u0302iujn publikajn asekurojn kaj servojn por evitigi, ke iam ili kolapsos; precipaj kialoj estas ekonomia regreso kaj tro granda senlaboreco."}, {"text_idx": "#001885", "text": "Sed en Germanio aldonig\u0302as plia problemo. Neniu imagis antau\u0306 15 jaroj, ke unuig\u0302o de la du germanaj s\u0302tatoj kostos tiom ekstreme multe. La tiama kanceliero Helmut Kohl promesis al la homoj en orienta Germanio \u201eflorantajn pejzag\u0302ojn\u201d; oni investis jam multajn, multajn miliardojn, sed la pejzag\u0302oj ne floras, male ili pli kaj pli dezertig\u0302as. Neniu antau\u0306 15 jaroj sciis, kiom degenerintaj estis industrio kaj komerco de GDR. Nun c\u0302iuj lamentas, ke spite al enormaj pagoj (kiuj ja venas per impostoj el la pos\u0302oj de civitanoj) orienta Germanio konstante mizeras. Okcidentaj germanoj grumblegas, c\u0302ar per speciala \u201esolidar-imposto\u201d ili devas finance subteni siajn orientajn kuncivitanojn (pri \u201efratoj\u201d ili ne plu parolas). Ne estas mirige, ke lau\u0306 opinisondo proksimume c\u0302iu dua okcidentgermano dezirus rehavi la fifaman muron ..."}, {"text_idx": "#001886", "text": "Sed la klarigo \u201eprotest-elekto\u201d estas nur la duona vero rilate al fortig\u0302o de ekstremdekstraj partioj. Kiam disfalis la socialisma sistemo, malaperis ankau\u0306 la deviga amo al komunismaj \u201efratpopoloj\u201d, kaj malkas\u0302e montrig\u0302is latenta ksenofobio, kiu parte transsaltis al malamo. Multig\u0302is en orienta Germanio atakoj kaj atencoj kontrau\u0306 eksterlandanoj, multig\u0302is novnaziaj grupoj, kaj fortig\u0302is novnaziaj partioj. Tiun c\u0302i fenomenon, cetere, ni trovas en pluraj ekssocialismaj landoj, kie ankau\u0306 aperis dekstregaj kaj naciismaj partioj. En Germanio demokrataj partioj estis konsternitaj kaj timis pri la reputacio de sia lando. Do oni intencis malpermesi la partion NPD; pri tia malpermeso tamen devas verdikti la plej supera konstitucia tribunalo. Do oni preparis proceson, sed tiom diletantece, ke la tribunalo ne povis verdikti alie, ol \u2013 pro formalaj kialoj \u2013 favore al NPD. La novnazioj triumfis; la skandalo estis perfekta!"}, {"text_idx": "#001887", "text": "Sed diletanteco estas entute karakteriza por la nuna germana politiko. Kaj la registaro en Berlino, kaj la opoziciaj partioj ne havas klarajn liniojn, kiel solvi problemojn, sed reagas panike, konfuze kaj h\u0302aose al ili. Ne estas mirige, ke la reputacio de politikistoj lau\u0306 c\u0302iuj opinisondoj estas tiom malgranda kiom neniam antau\u0306e, preskau\u0306 nula. Kaj ne mirige, ke intertempe en multaj elektoj partoprenas preskau\u0306 nur duono de elektorajtaj civitanoj, c\u0302ar ili perdis c\u0302ian fidon al la grandaj partioj. Kaj same ne povas mirigi, ke en tia situacio ekstremistaj partioj (dekstraj kaj maldekstraj) trovas pli kaj pli da adeptoj. Ni memoru, ke ankau\u0306 Hitler kaj liaj nazioj akiris la potencon, c\u0302ar li promesis paradizon al milionoj da senlaboruloj."}, {"text_idx": "#001888", "text": "Estas tiu historia balasto, pro kiu oni estas aparte sentema pri germanaj novnazioj, precipe en eksterlando. Sed ni restu realismaj: dekstregaj partioj ekzistas ne nur en Germanio, sed ankau\u0306 en aliaj demokrataj s\u0302tatoj. En Francio, ekzemple, la dekstruloj c\u0302irkau\u0306 la naciisto Le Pen dum elektoj kutime akiras c\u0302irkau\u0306 15 procentojn de voc\u0302donoj \u2013 do multe pli, ol en Germanio, c\u0302ar en la okcidenta parto intertempe ekstremistoj havas preskau\u0306 nenian s\u0302ancon eniri parlamentojn. Timo pri dua Hitler do estas tute senbaza, felic\u0302e!"}, {"text_idx": "#001889", "text": "Videblis unu tagon en septembro, en la centro de Vieno, strangaj uloj kun rug\u0302aj nazoj. Ili migris, muzikante kaj bruante, tra la stratoj, s\u0302ercis sur scenejoj kaj okazigis ludojn por infanoj. Tiel la asocio \u201eRug\u0302aj Nazoj Klau\u0306nkuracistoj\u201d festis sian dekjaran jubileon."}, {"text_idx": "#001890", "text": "Jam komence de la 20a jarcento oni klopodis emocie subteni pacientojn en hospitaloj: la unuaj klau\u0306nprogramoj ekis en 1986 en Usono. Klau\u0306no estas artisto, kiu humure peras konsolon kaj kurag\u0302on al malsanuloj; unue, en Au\u0306strio, al infanoj, poste al maljunuloj. Li au\u0306 s\u0302i povas malfortigi depresion, operacian s\u0302okon au\u0306 reziston kontrau\u0306 doloriga terapio kaj malfermas al la paciento socion kaj vivmedion."}, {"text_idx": "#001891", "text": "Post trimonata provperiodo la klau\u0306nartisto ig\u0302as membro de klau\u0306nteamo. Klau\u0306no bezonas talenton, socian engag\u0302ig\u0302on kaj personan forton. Poste sekvas teoria kaj praktika edukado fare de aktoro, mimo, magiisto, flegisto kaj psikologo. Surbaze de tio, c\u0302iu klau\u0306no povas evoluigi sian personan identecon."}, {"text_idx": "#001892", "text": "Klau\u0306noj laboras c\u0302iam duope. Antau\u0306 vizito c\u0302e juna paciento, la paro informig\u0302as c\u0302e kuracisto kaj flegisto. Poste ili frapas c\u0302e la pordo kaj eniras nur post alvoko. Dum sekundoj ili devas reagi al la situacio: kia etoso? c\u0302u c\u0302eestas vizitantoj? ktp. Sekvas muziko, j\u0302onglado, mimado, dancado: espereble forflugas malg\u0302ojo, tiel ke la imunsistemo refortig\u0302as kaj postlasitaj estas fantazio kaj plezuro."}, {"text_idx": "#001893", "text": "Speciala programo ekzistas por maljunuloj. Gravas la mensa stato de la paciento. La klau\u0306noj surscenigas muzikon kaj dancadon el la tempo de la junag\u0302o de la malsanulo. Nun oni science esploras la rilaton inter ridado kaj resanig\u0302o. Pliaj informoj en diversaj lingvoj trovig\u0302as c\u0302e: /."}, {"text_idx": "#001894", "text": "Dum septembra akceptovizito de nova kroata ambasadoro c\u0302e George Bush, la usona prezidanto esprimis la deziron vidi Kroation pli aktiva en Irako. Jen neantau\u0306videbla rekta postulo, ke kroataj soldatoj iru al Irako."}, {"text_idx": "#001895", "text": "C\u0302ar nun en Kroatio regas dekstra partio, kies prezidanto Ivo Sanader en la pasinteco dau\u0306re kaj senrezerve subtenis la politikon de Bush, kaj pro la g\u0302enerala kaj argumenteble poltrona politiko de la \u201enovaj eu\u0306ropaj landoj\u201d, oni povus atendi subtenon por la postulo de Bush."}, {"text_idx": "#001896", "text": "Tamen la kroata s\u0302tatprezidanto Stipe Mesic\u0301 (c\u0302efau\u0306spiciinto de la zagreba Universala Kongreso de Esperanto en 2001) tuj deklaris, ke dum li estas la komandanto de la kroata armeo, kroataj soldatoj ne iros al Irako. En intervjuo li diris: \u201eMi povas tuj diri, ke mia firma opinio kontrau\u0306 la sendo de kroataj soldatoj al Irako ne s\u0302ang\u0302ig\u0302os, ec\u0302 se la parlamento subtenos la usonan postulon.\u201d"}, {"text_idx": "#001897", "text": "En la sama intervjuo li ripetis pasintjare esprimitan starpunkton, ke Kroatio ne subskribos interkonsenton pri neekstradicio de usonaj s\u0302tatanoj al internacia puntribunalo. Mesic\u0301 aldonis, klarigante la pozicion de malgranda s\u0302tato: \u201eNi ne povas havi gravecon en la mondo pro nia armeo au\u0306 nia ekonomio, sed ni povas esti certa internacia faktoro, se ni insistas pri niaj principoj, kaj se ni ne kapitulacas pro iuj premoj. Usonanoj bezonas en Irako la kroatan flagon, c\u0302ar ili volas havi kiel eble plej multajn naciojn, kiuj subtenas ilin, por povi veni al UN kun la postulo legalizi tiun lian operacion.\u201d"}, {"text_idx": "#001898", "text": "G\u0302is nun Eu\u0306ropa Unio (EU) ne spertis konflikton inter sia ekstera limo kaj lando neapartenanta al g\u0302i. EU estas politika asocio, kiu ekzistas g\u0302uste por malebligi konfliktojn, kiu ekzistas pro la paco, kaj kiu neniun volas ataki au\u0306 konkeri. Alig\u0302u tiu, kiu mem volas. Sekve landlimaj konfliktoj devus esti io tute neakceptebla."}, {"text_idx": "#001899", "text": "Inter Slovenio kaj Kroatio post la disfalo de Jugoslavio restis kelkaj etaj teritorioj, kie ankorau\u0306 malklaras limlinioj. Temas pri lokoj, kie la limo estis riveroj, kiuj intertempe s\u0302ang\u0302is sian vojfluon. En Istrio la limon difinas rivero Dragonja, sed iam oni fosis kanalon. Tial restis kelkaj kvadrataj kilometroj da tereno kun kvar vilag\u0302etoj, kiuj nun apartenas al Kroatio, sed efektive, lau\u0306 la originala fluo, ili apartenis al Slovenio."}, {"text_idx": "#001900", "text": "Slovenio havas tre malmulte da maro (42 km da bordo). La nuna internacia marleg\u0302o estas tia, ke efektive Slovenio ne havas eliron al internacia maro, c\u0302ar fermas g\u0302in la teritoriaj maroj de Kroatio kaj Italio. C\u0302ar en la tempo de Jugoslavio estis difinitaj marlimoj inter unuopaj respublikoj, oni konsideras, ke tio restas nesolvita demando kaj sekve, pri la maraj limoj, devus ankorau\u0306 okazi interkonsento."}, {"text_idx": "#001901", "text": "Pro sia negativa sperto en komuna Jugoslavio, Slovenio timas, ke iam simile disfalos EU, kaj ke Slovenio estos devigita malalig\u0302i. Pro tio g\u0302i volas certecon pri mara koridoro, per kiu g\u0302iaj s\u0302ipoj povus atingi la internacian maron sen demandi Italion au\u0306 Kroation. Pro tio Slovenio dau\u0306re klopodis interkonsenti kun Kroatio, ke tiu fordonu iom da sia maro en formo de koridoro; siaparte Slovenio rezignu pri tri neklaraj terpecoj, i.a. pri la menciitaj kvar vilag\u0302etoj. En 2003 okazis interkonsento inter la du registaroj, kiuj subskribis g\u0302in. Sed ne ratifis g\u0302in la kroata parlamento kaj tial la interkonsento ne ekvalidis. Kroatoj konsideras tion afero nuligita, slovenoj prokrasto de definitiva decido."}, {"text_idx": "#001902", "text": "La pasioj en ambau\u0306 popoloj estas denove disflagritaj. En la plimulto de ordinaraj slovenoj regas kontrau\u0306kroata sento kaj inverse, tiel ke pro provizoraj, partietaj interesoj kelkaj homoj provoke provas ekspluati interpopolan malamon. Politikistoj pretendas, sin prezentante kiel defendantojn de popolaj interesoj, ke la nacio estas endang\u0302erigita. Kiam la koncerna partio, gajninte voc\u0302ojn, akiras sian deziratan pozicion kaj influon, kiuj portas monon kaj povon, g\u0302i ne plu devas stimuli similajn aferojn. Sed la domag\u0302o jam farita estas grandega, c\u0302ar la elvokita malamo kontrau\u0306 alia popolo ne estas forvis\u0302ebla."}, {"text_idx": "#001903", "text": "C\u0302u tio signifas, ke la pandora skatolo pri landlimaj konfliktoj estas malfermita? C\u0302u ekzemple, okaze de hungaraj balotoj, tiea partio provokos konflikton kontrau\u0306 Serbio au\u0306 Rumanio? C\u0302u poloj same agos c\u0302e la ukraina au\u0306 belorusa limo?"}, {"text_idx": "#001904", "text": "Nepras, ke EU starigu esplor-tribunalon por zorgi, ke politikaj partioj ne procedu kontrau\u0306 la bazaj principoj de la Unio, ke partioj ne instigu malamon kontrau\u0306 aliaj popoloj au\u0306 subtenu ksenofobion, rasismon au\u0306 diskriminacion. Simple estas limoj \u2013 kaj la partioj ilin ne transiru."}, {"text_idx": "#001905", "text": "Dankon pro la publikigo de mia artikolo pri Nepalo en la septembra numero (MONATO 2004/9, p. 16-17). Bedau\u0306rinde, dum via redakta prilaboro ekestis eraroj:"}, {"text_idx": "#001906", "text": "1) la vivanta diino ne nomig\u0302as Fumari, sed Kumari, 2) la montonomo ne estas Himchuli, sed Hiunchuli, 3) \u201etibeta pano\u201d kaj \u201emomo\u201d estas du diversaj mang\u0302aj\u0302oj, 4) sur la foto \u201ebelaj\u0302oj en Katmando\u201d estas Krishna Mandir ne en Katmando, sed en Patano."}, {"text_idx": "#001907", "text": "Kial \u201ecivitanoj perdas intereson pri Eu\u0306ropo\u201d?"}, {"text_idx": "#001908", "text": "Jen mia reago al la artikolo, kiu aperis en MONATO 2004/9, p. 10-11:"}, {"text_idx": "#001909", "text": "Ne nur politikistoj, sed ankau\u0306 j\u0302urnalistoj respondecas pri la politika klimato en la nova Eu\u0306ropo. M. N. Lins bedau\u0306ras la malkreskintan intereson de la civitanoj pri la balotoj por la Eu\u0306ropa Parlamento en 2004. Li detale raportas la elcentojn de la grandaj partioj, sed prisilentas la unuan partoprenon de la poresperanta grupo EDE (Eu\u0306ropo \u2013 Demokratio \u2013 Esperanto) en sep el ok regionaj balotdistriktoj de Francio. C\u0302u por la legantoj de MONATO estas tute seninterese, ke la grupo gajnis c\u0302irkau\u0306 25 000 voc\u0302ojn? Mi ne povas kapti kialon sufic\u0302an por tiuspeca malinformado de esperantlingva publiko."}, {"text_idx": "#001910", "text": "De la 15a g\u0302is la 26a de septembro 2004 Beogrado estis la plej grava eu\u0306ropa teatra centro \u2013 kie okazis la 38a BITEF (Beograda Internacia Teatra Festivalo). Prezentig\u0302is 15 teatraj\u0302oj el 12 landoj. La tradicia temo de la festivalo estis Novaj teatraj tendencoj kaj aliaj pasioj. La teatraj\u0302oj estis montrataj en beogradaj teatroj (plej multe en \u201eAtelje 212\u201d, kiu iniciatis c\u0302i festivalon en 1967), en la Domo de junularo, en unu kinejo kaj en unu librovendejo. C\u0302iam estis kaj estos novaj kreantoj kiuj opinias, ke oni povas fari pli bone, rigardi pli malproksimen, senti pli pasie, montri pli nude, krei pli nove ... Tio signifas \u2013 c\u0302iam estos BITEF. \u201eMalgrau\u0306 tio, ke la s\u0302tato, kie BITEF estis lanc\u0302ita, ne plu ekzistas, mi esperas, ke BITEF ne sekvos ties sorton\u201d, diris Jovan C\u030cirilov, selektisto de la festivalo."}, {"text_idx": "#001911", "text": "Por la festivalo unuan fojon venis teatro el Tirana, krome partoprenis reprezentantoj de Serbio kaj Montenegro kaj deko da aliaj eu\u0306ropaj landoj. La premiojn de la oficiala j\u0302urio gajnis du surscenigoj: el Rusio (\u201eMilito kaj paco\u201d) kaj Latvio (\u201eRomeo kaj Julietta\u201d). Premion de la publiko gajnis kartvela pupteatra teatraj\u0302o \u201eLa stalingrada batalo\u201d. Aparte estis rimarkita la dramo \u201eFilumena Marturana\u201d fare de Eduardo de Filippo, ludita de Nacia Teatro el Rijeka, Kroatio."}, {"text_idx": "#001912", "text": "BITEF-on partoprenis klasikaj, konataj kaj nekonataj dramverkistoj, novaj kaj malnovaj dramoj, sed c\u0302iuj aktoroj kaj reg\u0302isoroj senlace eksperimentis, serc\u0302is novajn manierojn de la teatra esprimado. La publiko entuziasmis, koleris, furiozis, kurag\u0302igis kaj kritikis la aktorojn \u2013 do plejaktive partoprenis la festivalan vivon."}, {"text_idx": "#001913", "text": "La Eu\u0306ropa Komisiono komence de oktobro taksis Turkion preta por komenci negocojn kun la fina celo de membreco en Eu\u0306ropa Unio (EU). Sed ne temas pri senkondic\u0302a \u201ejes\u201d."}, {"text_idx": "#001914", "text": "\u201eTemas pri kvalifikita jes, kiu estas akompanata de granda nombro da rekomendoj por sekvi kaj observadi la situacion en Turkio,\u201d diris la prezidanto de la Komisiono, Romano Prodi, dum diskonigo de la decido."}, {"text_idx": "#001915", "text": "En delonge atendita raporto la Komisiono taksas la turkajn reformojn sufic\u0302aj por rekomendi ekigi la alig\u0302traktadojn. Sed g\u0302i ankau\u0306 rekomendas limigojn al la libera movig\u0302ado de turkoj, kiuj esperas translokig\u0302i al EU, kaj klau\u0306zon, kiu ebligas haltigon de la traktadoj, se progreso ne okazos en certaj kampoj. \u201eNi devas certigi, ke c\u0302iuj tiuj reformoj farig\u0302u fakto en la c\u0302iutaga vivo.\u201d"}, {"text_idx": "#001916", "text": "Prodi emfazis, ke la komisiona aprobo ne au\u0306tomate garantias, ke la traktadoj sukcesos. \u201eEkzistas riskoj, kiujn ni devas konsideri,\u201d diris Prodi, \u201ekaj pri kiuj ni petas, ke ankau\u0306 Turkio konsideru ilin. C\u0302iuokaze ni ne povas imagi estontecon por Eu\u0306ropo, en kiu Turkio ne estas firme ankrita.\u201d"}, {"text_idx": "#001917", "text": "La verdikto signifas, ke Turkio vers\u0302ajne komencos interparolojn kun EU en 2005, kvankam neniu dato estas fiksita. La Komisiono faris nur rekomendon \u2013 la decidon devas fari la EU-membros\u0302tatoj dum decembra pintokunveno, sed neniu supozas, ke ili renversos la komisionajn rekomendojn."}, {"text_idx": "#001918", "text": "La hodiau\u0306a raporto sekvas post du jardekoj da manovrado flanke de EU kaj pluraj reformoj ene de Turkio. La lando jam petis membrig\u0302on en EU en 1987. Subpremado de la kurda malplimulto kaj forta rolo de la armeo ankau\u0306 en politikaj aferoj igis neimagebla turkan EU-membrecon g\u0302is antau\u0306 kelkaj jaroj."}, {"text_idx": "#001919", "text": "Sed ekde la regado de la partio AK en 2002 okazas ondoj de reformoj \u2013 kvankam plenumado ankorau\u0306 malfacilas en pluraj kampoj. Tiklaj temoj restas interalie homaj rajtoj, torturado, koruptado, libera opiniesprimado, libera religia praktikado kaj seksa egaleco."}, {"text_idx": "#001920", "text": "Lau\u0306 gazetaraj fontoj la Komisiono prenis sian decidon sen unuanimeco, kio signifas, ke la rekomendoj ne estas subtenataj de c\u0302iuj 30 komisionanoj. Same abismas la opinioj inter la diverseu\u0306ropaj partioj kaj popoloj."}, {"text_idx": "#001921", "text": "Pluraj politikistoj, sed ankau\u0306 civitanoj, opinias, ke oni ne jam nun rekompencu la reformojn de Ankaro, sed ke oni atendu g\u0302is la reformoj farig\u0302os realaj\u0302oj. Aliaj, kiel multaj germanaj kristandemokratoj, sed ankau\u0306 pluraj francaj socialistoj kaj au\u0306straj politikistoj, opinias, ke Turkio pro geografiaj au\u0306 kulturaj kialoj ne apartenu al Eu\u0306ropa Unio. Aliaj timas, ke Turkio tro kostos kaj ke post la j\u0302us okazinta plivastigo la Unio ne estus kapabla s\u0302arg\u0302i sin per denova aligo de s\u0302tato, kiu post iom da tempo farig\u0302os la plej multnombre log\u0302ata eu\u0306ropa s\u0302tato. Pli originalaj opinioj estas, ke EU prifajfas argumentojn kiel homaj rajtoj au\u0306 demokratio, sed nur interesig\u0302as pri la granda ekonomia merkato, kiun Turkio proponas."}, {"text_idx": "#001922", "text": "\u201eKia bela tago\u201d legeblas titole en turka gazeto Milliyet. Tiel au\u0306 simile reagis multaj turkaj gazetoj entuziasme al la decido de la EU-Komisiono. Hu\u0308rriyet titolis \u201eEstu libera via vojo, Turkio\u201d kaj la amasgazeto Sabah simple skribis \u201eJes\u201d. De piedo g\u0302is kapo la lando nun transformig\u0302os dum la traktatprocezo kun EU, skribas la gazeto. La maldekstra gazeto Cumhuriyet tamen atentigas, ke la Komisiono deklaris nur \u201elimigitan rekomendon\u201d."}, {"text_idx": "#001923", "text": "En piedira distanco de la bruselaj EU-institucioj trovig\u0302as granda turka komunumo. Plejparte esperoj estas ligitaj al turka alig\u0302o al EU: \u201eLa alig\u0302o servus al monda paco kaj igus la Union pli plurkultura,\u201d diras Suleyman Akkus, dungito de turka socikultura asocio. Multaj vidas en la Unio garantion, ke Turkio ne c\u0302esigos siajn reformojn. La kurda legomvendisto Tolgar estas absolute kontrau\u0306 la alig\u0302o, almenau\u0306 \u201etiel longe kiel Turkio misatentas homajn rajtojn\u201d."}, {"text_idx": "#001924", "text": "La belga sociologo Dirk Jacobs kredas, ke la partopreno de Turkio en EU longperspektive ankau\u0306 havos fortan signifon por la turkaj komunumoj en Eu\u0306ropo. \u201eLa eksterlandaj turkoj plenumos pontofunkcion,\u201d li kredas. \u201eIli havos pli da s\u0302ancoj, ekzemple pro lingvoscio, sed devas ankau\u0306 konsciig\u0302i pri ili.\u201d Malklaras, c\u0302u estos forta migrado de turkoj al Eu\u0306ropo. Kelkaj diras, ke la migremuloj jam estas en Eu\u0306ropo, aliaj taksas, ke estas kvin milionoj da turkoj, kiuj emus migri al EU-landoj, plejparte al Germanio."}, {"text_idx": "#001925", "text": "La Komisiono nun sugestas trikolonan strategion por mastrumi la traktadojn: \u201eUnue, plifortigata kunlaboro por refortigi kaj subteni la reformprocezon en Turkio; due, traktadoj adaptataj al la specifaj defioj rilate la turkan alig\u0302on; kaj finfine, esence plifortigata politika kaj kultura dialogo, kiu alproksimigu la civitanarojn de la EU-membros\u0302tatoj kaj tiun de Turkio.\u201d"}, {"text_idx": "#001926", "text": "En la lastaj tri jaroj estis mortigitaj pli ol 53 000 homoj en la nordnig\u0302eria s\u0302tato Plateau, en la mezo de la lando. La statistikon konfirmis la s\u0302tata administranto, generalo Chris Alli."}, {"text_idx": "#001927", "text": "Kulpas milito inter kristanoj kaj islamanoj: krom mortoj g\u0302i alportis detruon de privataj kaj s\u0302tataj konstruaj\u0302oj, publikaj bazaroj, preg\u0302ejoj kaj moskeoj. Ekde la starigo de la reg\u0302imo de la nuna nig\u0302eria prezidanto, generalo Olusegun Obasanjo, religiaj kaj etnaj militoj farig\u0302is konstantaj okazaj\u0302oj en Nig\u0302erio."}, {"text_idx": "#001928", "text": "Diversas la kialoj de la krizoj en Plateau kaj en aliaj s\u0302tatoj de Nig\u0302erio. La unua estas la enkonduko de s\u0302ario, au\u0306 islama leg\u0302aro, en s\u0302tatoj en la nordo de la lando. Nig\u0302erio estas sekulara s\u0302tato, sed la registaro, eble timante la armeon, kiu konsistas 90-procente el norduloj, permesis en la nordo islaman leg\u0302aron. Tial oni komencis persekuti kristanajn minoritatojn en la nordo."}, {"text_idx": "#001929", "text": "La dua kialo estas la fakto, ke dum pli ol 25 jaroj suferis Nig\u0302erio sub armea diktatoreco, kiu c\u0302esis nur en 1999, kiam Obasanjo, eksa armea generalo, estis elektita prezidanto lau\u0306 demokratia voc\u0302donado. La elektoj, organizitaj de la armeo post naciaj kaj internaciaj postuloj, donis al multaj etnaj grupoj la eblon sin publike esprimi post jaroj da subpremado. Tial estig\u0302is religiaj kaj aliaj konfliktoj, aparte en Plateau, kie estis mortigitaj inter aliaj 18 000 infanoj kaj samnombre da virinoj."}, {"text_idx": "#001930", "text": "En majo de 2004, post la lastaj konfliktoj inter kristanoj kaj islamanoj, Obasanjo devis transpreni regadon en Plateau por stabiligi la regionon. Tamen ankorau\u0306 estas tro frue por diri, c\u0302u estas reveninta funda kaj longdau\u0306ra paco. Plateau estas unu el 36 s\u0302tatoj, konstitucie rekonataj en federacia Nig\u0302erio."}, {"text_idx": "#001931", "text": "C\u0302u eu\u0306rop-azia bloko kontrau\u0306 Usono?"}, {"text_idx": "#001932", "text": "Duono de la monda produktado kaj pli ol 40 % de la monda komerco estis samtempe reprezentataj en oktobro en la vjetnama c\u0302efurbo Hanojo c\u0302e pintokonferenco de la Azia-Eu\u0306ropa Renkonto (angle: Asia-Europe Meeting, ASEM). En la konferenco partoprenis 39 landoj inkluzive de la plej disputata, Birmo."}, {"text_idx": "#001933", "text": "La gvidantoj de la diversaj s\u0302tatoj postulis de Birmo, ke g\u0302i pli forte strebu al demokrataj reformoj kaj forigu barojn al politikaj partioj. Birmo la unuan fojon c\u0302eestis la pintokonferencon, same kiel la dek novaj membros\u0302tatoj de Eu\u0306ropa Unio (EU). Tamen antau\u0306 la konferenco eu\u0306ropaj s\u0302tatoj minacis bojkoti la arang\u0302on pro la invito de Birmo en ASEM. Finfine ili akceptis Birmon sub la kondic\u0302o, ke la regantaj generaloj promesu pli fortajn sankciojn kontrau\u0306 la armea reg\u0302imo en Jangono. Romano Prodi, la prezidanto de la Eu\u0306ropa Komisiono, g\u0302ojis pri la komuna premo al Birmo: \u201eMi pensas, ke tiu c\u0302i formo de kolektiva premo estos tre grava por trovi solvon.\u201d Dume la Nobelpremiitino kaj opozicia estrino en Birmo Aung San Suu Kyi plu submetig\u0302as al hejmaresto \u2013 jam pli ol unu jaron."}, {"text_idx": "#001934", "text": "ASEM-gvidantoj ankau\u0306 alvokis Unuig\u0302intajn Naciojn ekbatali por homaj rajtoj kaj regado per leg\u0302oj. La politikistoj ankau\u0306 diskutis la klimatos\u0302ang\u0302on kaj la forigon de la EU-s\u0302tata armila embargo kontrau\u0306 C\u0302inio. La embargo ekvalidis post la masakro en 1989 de manifestaciantoj sur la placo Tiananmen en Pekino, sed nun la eu\u0306ropa armilindustrio flaras bonan komercon kun C\u0302inio. Tamen pluraj eu\u0306ropaj landoj atendas unue de C\u0302inio senteblan klopodon plibonigi homajn rajtojn en sia lando."}, {"text_idx": "#001935", "text": "ASEM estas la sola forumo, kie la eu\u0306ropa kaj azia regionoj povas rekte interparoli. La libera kadro ne konas fiksan tagordon kaj ebligas diversajn interparolojn. Ekzemple okazis diskutoj inter la sudkorea prezidanto Roh Moo-hyun kaj la c\u0302ina c\u0302efministro Wen Jiabao pri Nord-Koreio. Observantoj tamen timas, ke temoj tro abundas por tritaga konferenco, tiel ke nenio estas vere decidita. Multaj eu\u0306ropaj s\u0302tatoj volas reliefigi siajn rilatojn kun la aziaj s\u0302tatoj, kiuj g\u0302is nun pli atentas rilatojn kun Usono, sed serc\u0302as alternativon."}, {"text_idx": "#001936", "text": "ASEM estas dialogforumo, kiu plifortigu la ekonomian kaj politikan kunlaboron de la du mondopartoj. La c\u0302i-jara pintokonferenco estas la kvina. ASEM estis la unuan fojon arang\u0302ita en 1996 en la tajlanda c\u0302efurbo Bangkoko kaj ekde tiam okazas c\u0302iun duan jaron. G\u0302i ekis el la ideo, ke kunlaboro inter la du regionoj helpus kontrau\u0306stari marg\u0302enigon de la du s\u0302tatgrupoj flanke de Usono. Krom la renkonto de la s\u0302tatestroj kaj c\u0302efministroj ankau\u0306 okazas regule ASEM-kunsidoj de fakministroj. La venonta ASEM-pintokonferenco okazos en 2006 en la finna c\u0302efurbo Helsinko."}, {"text_idx": "#001938", "text": "Dum kelkaj hungaroj telespektis la Olimpiajn Ludojn en Grekio, aliaj preferis la politikan spektaklon. Medgyessy trankvile forvojag\u0302is al Hispanio por somerumi, kvankam lau\u0306taj voc\u0302oj lin kritikis. Dum tiu c\u0302i periodo, tamen, la opozicio malkovris aferojn suspektindajn au\u0306 koruptajn, kaj ministroj demisiis. Hejmen reveninte, la ministrestro flegme kaj hezite komencis formi novan ministraron."}, {"text_idx": "#001939", "text": "Neatendite la liberaldemokratoj, fortigitaj post la elektoj, rifuzis akcepti la s\u0302ang\u0302ojn proponatajn de Medgyessy. La c\u0302efministro donis ultimaton: se la liberaldemokratoj ne akceptos la s\u0302ang\u0302on, li eksig\u0302os. La socialistoj, partneroj en la koalicio, anstatau\u0306 defendi la ministrestron proponis parlamentan voc\u0302donon pri malfido kaj rekomendis kiel novan estron la kancelarian ministron Peter Kiss [kis\u0302]. Al tiu propono aldonis parti-komitato kroman kandidaton, Ferenc Gyurcsany [djurc\u0302anj], eksa ministro pri sporto kaj ric\u0302ulo, kies politika modelo estas la brita c\u0302efministro Tony Blair [teu\u0306ni blea]."}, {"text_idx": "#001940", "text": "Revokita socialista parti-kongreso per granda plimulto elektis Gyurcsany. La partianoj ne volis Kiss, kiu estus dau\u0306rigonta la politikon de Medgyessy. Dume demisiis Medgyessy, deklarante: \u201eMi ne permesas, ke en c\u0302i tiu lando regu puc\u0302istoj.\u201d Parlamentanoj elektis Gyurcsany nova c\u0302efministro; se ne, okazus nova tutlanda parlamenta voc\u0302donado, kiu estus fiasko por la koalicio."}, {"text_idx": "#001941", "text": "La socialistoj baldau\u0306 elektos novan parti-estraron konsistantan vers\u0302ajne el pli junaj politikistoj. Malaperas la t.n. maljunaj komunistoj. La nova vizag\u0302o de Gyurcsany kaj liaj supozataj \u201emirakloj\u201d donos s\u0302ancon al la socialistoj en la sekvaj parlamentaj elektoj."}, {"text_idx": "#001943", "text": "Antau\u0306 pli ol tridek jaroj mi konatig\u0302is kun la verkaro de la hispana poeto Antonio Machado. Mi tuj estis kaptita de g\u0302ia senkompara beleco kaj profundo. Tiam mi log\u0302is en Bonaero, kaj mia unua renkontig\u0302o kun tiu poeto okazis, kiam en serio de libroj (Biblioteca Ba\u0301sica Salvat), kiun mi c\u0302iumonate abonis (kurioze, vendita en slava librovendejo), estis publikigita antologio de lia poezio. Precipe ravis min iu poemo, kies titolo estis Campos de Soria, parto de pli longa verko, nomita Campos de Castilla."}, {"text_idx": "#001944", "text": "Soria estas c\u0302efurbo de samnoma provinco en la antikva regiono Castilla la Vieja (malnova Kastilio), nun nomita Castilla-Leo\u0301n. Tradicia diraj\u0302o priskribas g\u0302in tiel: \u201eSoria frida, Soria pura, kapo de Estremadura\u201d. G\u0302i estas unu el la plej malgrandaj provincaj c\u0302efurboj en la lando, kaj dumvintre unu el la plej malvarmaj. La urbo situas sur la bordo de la longa Duero-rivero (850 km), kiu fluas tra norda Hispanio g\u0302is la marhaveno Porto en Portugalio, kie g\u0302i nomig\u0302as Douro. (Parenteze, la nomo \u2013 kiel multaj eu\u0306ropaj rivernomoj \u2013 derivig\u0302as de kelta vorto, kiu signifas \u201eakvo\u201d. La vorto ankorau\u0306 trovig\u0302as en la kimra kaj gaela lingvoj. Mi mencias c\u0302i tiun fakton, c\u0302ar g\u0302i havas por mi personan signifon, kiun mi poste klarigos.) Parton de mia knabeco kaj junuleco mi pasigis en Porto, do mi bone konis la Douro-riveron. Dumtempe mi laboris en la oficejo de portovin-entrepreno en Vila Nova de Gaia, urbo sur la kontrau\u0306a bordo de la rivero, kiun mi c\u0302iutage devis transpasi au\u0306 per boato au\u0306 per la fama Eiffel-ponto. Ofte mi sentis deziron almonte esplori la riveron, sed ne havis okazon tion fari."}, {"text_idx": "#001945", "text": "Tamen, mi jam sufic\u0302e deflankig\u0302is de mia temo. La regiono kaj urbo Soria estas intime ligitaj kun la poeto. Antonio Machado y Ruiz naskig\u0302is en Sevilo en 1875, sed kiam li estis nur okjarag\u0302a, la familio translokig\u0302is en Kastilion. Tion li priskribis en strofo de la poemo Retrato (Portreto):"}, {"text_idx": "#001946", "text": "\u201eEn mia knaba ag\u0302o, korteto en Sevilla, maturaj or-citronoj en sunbanata horto, En mia juno, dudek da jaroj en Castilla. En mia vivo, faroj ... pri ili mutu vorto.\u201d1"}, {"text_idx": "#001947", "text": "Post lia edukado en Madrido Antonio kaj lia frato Manuel komencis verki humurajn artikolojn kaj partoprenis en literaturaj renkontig\u0302oj kun gravaj hispanaj verkistoj. Antonio tiam komencis eldoni siajn poemojn. Li plie studis la francan, vojag\u0302is al Parizo, laboris kiel tradukisto kaj en 1907 sukcesis akiri la postenon de profesoro pri la franca lingvo en la Instituto de Soria. En tiu urbo li konatig\u0302is kun juna knabino, Leonor, kun kiu li edzig\u0302is en 1909. Kune ili vojag\u0302is al Parizo, kie Leonor malsanig\u0302is. En 1912 Leonor mortis pro tuberkulozo. Machado estis profunde afliktita. Li neniam forgesis sian junan edzinon kaj neniam reedzig\u0302is. Li verkis diversajn kortus\u0302ajn poemojn dedic\u0302itajn al Leonor. Unu el tiuj versaj\u0302oj oni povas legi sur s\u0302ia tombos\u0302tono en la tombejo Espino, kie s\u0302i kus\u0302as. Post s\u0302ia morto Machado translokig\u0302is suden al la urbo Baeza (provinco Jae\u0301n). Li studis filozofion kaj beletron kaj dau\u0306rigis sian poezian verkadon, kaj, kune kun Manuel, verkis teatraj\u0302on. En 1927 li estis nomumita membro de la Reg\u0302a Akademio de la hispana lingvo. En 1931 li eniris la Instituton Caldero\u0301n en Madrido, kie li kaj Manuel denove partoprenis salon-renkontig\u0302ojn kun aliaj eminentaj verkistoj."}, {"text_idx": "#001948", "text": "En 1936 eksplodis la kruela enlanda milito en Hispanio. Machado alig\u0302is al la respublika flanko. En la sama jaro li translokig\u0302is kune kun sia patrino kaj frato Jose\u0301 al Valencio. Tie li partoprenis en 1937 la internacian kongreson de verkistoj por la defendo de la kulturo. En 1938, antau\u0306 la avanco de la trupoj de Franco, la familio translokig\u0302is al Barcelono. En 1939 Machado kaj lia maljuna kaj malsana patrino fug\u0302is al Collioure en Francio. Tie la 22an de februaro, en la ag\u0302o de 63, li mortis. Tri tagojn poste mortis lia patrino."}, {"text_idx": "#001949", "text": "Kvankam lia restado en Soria estis relative mallonga, tiu bela parto de Hispanio havis la plej profundan influon sur Machado. De la morto de Leonor g\u0302is 1932 Machado ne revizitis Soria, sed en tiu jaro li venis en la urbon por ricevi de la magistrato la titolon \u201eadoptita filo de Soria\u201d. Li tamen konstatis, ke li ne povis plu resti en tiu amata loko pro la fakto, ke g\u0302i estis ligita en lia menso kun la plej doloriga (tamen, plej karmemora) periodo de lia vivo. Ekde tiam liaj verkoj ig\u0302is pli kaj pli sobraj, sed samtempe pli profunde signifoplenaj kaj universale valoraj. Sendube, Machado estas unu el la plej elstaraj kaj gravaj poetoj, ne nur de Hispanio, sed ankau\u0306 de la mondo. En 1989 li estis agnoskita fare de UNESKO kiel \u201eUniversala Poeto\u201d, t.e. poeto de la homaro. Kvankam profundege enradikig\u0302inta en la tero kaj spirito de Hispanio, kaj precipe de Soria, lia verkaro estas sendube grava parto de la ric\u0302a literatura heredaj\u0302o de la tuta mondo. Ec\u0302 inter homoj, kiuj ne komprenas la hispanan kaj ne konas la devenon de la citaj\u0302o, estas ofte citata (hispane au\u0306 en traduko) fama versaj\u0302o lia:"}, {"text_idx": "#001950", "text": "\u201eCaminante, no hay camino,/ se hace camino al andar\u201d (Vojag\u0302anto, ne estas vojo,/ piedirante oni vojon faras). Iu angla verkistino, kiun mi konas, enmetis sian anglan tradukon de tiu verso en libron. S\u0302i rakontis al mi, ke s\u0302i vidis g\u0302in, pendantan en kadro sur la muro de salono en nordamerika domo. S\u0302i sciis nenion pri Machado, nek ke li estis la au\u0306toro de tiuj linioj."}, {"text_idx": "#001951", "text": "C\u0302i-jare mi legis romanon2 en la skotgaela (nia hejma lingvo), kiu unue aperis en 2003. Miaopinie g\u0302i estas la plej grava romano, kiu iam aperis en tiu kelta lingvo, en kiu ne abundas romanoj. Parto de la libro rilatas al la hispana enlanda milito, kaj la au\u0306toro citas, en la gaela kaj en la originala hispana, kelkajn versojn el la poemo de Machado A Orillas del Duero (C\u0302e la bordo de l' Duero-rivero). Mi miris, ke estis influita de la poezio de Antonio Machado verkisto en tiu apenau\u0306 konata kaj iom esotera kelta idiomo (ec\u0302 pli esotera, c\u0302ar li uzas vortojn el sia loka dialekto \u2013 tiu de malgranda regiono de la sudhebridaj insuloj). Mi tuj decidis, ke mi finfine nepre devas vojag\u0302i al Soria por konstati, kial tiom inspiris Machado-n tiu alte situanta kaj izolita urbo inter la sierras (montaroj) de norda Kastilio, kiun li tiom belege priskribas."}, {"text_idx": "#001952", "text": "Do, en septembro 2004, post kongreso en Bilbao, mia edzino kaj mi buse veturis al Logron\u0303o, kaj de tie al Sorio, tra unu el la plej imponaj montaraj pejzag\u0302oj en Hispanio. Ne estas rektaj buslinioj de la nordo al Soria, kaj veturas nur kvar trajnoj tage de Madrido. Ni trovis la urbon kaj la regionon lau\u0306 la Duero-rivero ege belaj. Ni povis kompreni, kiel la poeto trovis tie sian plej grandan inspiron. Ni pas\u0302is sur la spuroj de Machado, vizitante c\u0302iujn lokojn, kiuj havis rilaton al la poeto kaj al lia tragika edzineto: la preg\u0302ejon, kie ili geedzig\u0302is; la instituton, kie li instruis; la stratojn kaj domojn de la antikva urbo, kiun li amis; la c\u0302arman Duero-riveron, lau\u0306 kiu li ofte promenis; la altan avenuon, kie Machado kutimis piediri laste, pus\u0302ante la radseg\u0302on, en kiu sidis la mortonta Leonor; s\u0302ian tombon en la tombejo apud la Espino-preg\u0302ejo; mortintan ulmon, kiu inspiris alian poemon de Machado."}, {"text_idx": "#001953", "text": "Plurfoje en sia verkaro Machado mencias Numancion, arkeologie gravan ejon je sep kilometroj norde de Soria. Tie trovig\u0302as ruinoj de keltibera vilag\u0302o, kies log\u0302antoj (mikspopolo, konsistanta el keltoj kaj iberoj) persiste kaj kurag\u0302e rezistis g\u0302ismorte longan sieg\u0302on de romiaj legianoj. En la fino de la sieg\u0302o c\u0302iuj log\u0302antoj estis masakritaj au\u0306 kaptitaj kiel sklavoj. Ankau\u0306 tiun lokon ni havis okazon viziti dum gvidita ekskurso, organizita de la magistrato."}, {"text_idx": "#001954", "text": "Koincide ni havis la aldonan plezuron esti en Soria dum la c\u0302iujara keltibera festivalo, en kiu la sorianoj celebras la kurag\u0302on de siaj \u201eantau\u0306uloj\u201d3 kaj tiujn historiajn eventojn. Viroj, virinoj kaj infanoj aperas vestitaj kiel keltiberoj kaj romanoj. Ili elmontras sur la diversaj placoj la kutimojn kaj metiojn de la keltiberoj. En subc\u0302ielaj atelieroj la infanoj lernas antikvajn metiojn (potfaradon, kotbrikmuldadon, mueladon ktp), kaj la infanoj mem estas invititaj provi ilin. Arkeologoj kaj historiistoj priskribas al la publiko, kiel la romanoj vivis kaj militis. Estas bataloj inter keltiberaj batalantoj kaj legianoj. Al tiuj, kiuj mendas g\u0302in, la urbaj restoracioj donas tipan mang\u0302aj\u0302on de la antikvaj keltiberoj. En la parko oni renkontig\u0302as kun senatanoj, toge vestitaj, romaj matronoj, liktoroj, sklavoj, kruelaspekta centestro kaj soldatoj de la sepa legio. Oni ec\u0302 konstruis imitaj\u0302ojn de tormentum (sieg\u0302katapulto) kaj de aliaj ing\u0302eniaj instrumentoj por termezurado kaj vojkonstruo. C\u0302iutage dum la festivala semajnfino la centestro kunvokas siajn soldatojn, dum junaj keltiberaj virinoj blovas argilajn kornojn por kunigi siajn vilag\u0302anojn kaj ferocajn batalantojn. Kune ili mars\u0302as kaj rajdas de la centra parko al la granda placo, kaj la centestro latine markas la pas\u0302on kriegante \u201eSin'! Dex'!\u201d (Maldekstra! Dekstra!). En la vespero la tuta kompanio remars\u0302as al la parko."}, {"text_idx": "#001955", "text": "Sed sendube nia plej dau\u0306ra memoro de Soria estos konscio pri la konstanta c\u0302eesto en Soria de la spirito de tiu mirinda poeto kaj nia mensa imago de la belega duerorivera pejzag\u0302o, kiun li vorte pentris en la plej lumineskaj koloroj. La poezio de Machado penetras g\u0302is la profundo de la animo kaj inspiras, kiel li mem estis inspirita."}, {"text_idx": "#001956", "text": "Mi ne scias, kiom de la verkaro de Machado estas esperantigita. Legantoj, kiuj ne komprenas la hispanan, povas konatig\u0302i kun iom el g\u0302i en la bona traduko fare de Fernando de Diego, menciita en piednoto."}, {"text_idx": "#001959", "text": "3. Certe ne c\u0302iuj sorianoj estas posteuloj de keltiberoj!"}, {"text_idx": "#001960", "text": "Okazis nacia striko en Nig\u0302erio pro la plialtigo de la prezo de benzino. La registaro, ricevinte de la Nig\u0302eria Laborkongreso (NLC) 14-tagan averton pri la striko, rifuzis dialogi kaj renversi la decidon pri la prezaltigo."}, {"text_idx": "#001961", "text": "Ekde 1999 la registaro jam ok fojojn plialtigis la prezon de benzino kaj jam kvinfoje okazis strikoj. Ironie, c\u0302ar Nig\u0302erio estas la sesa plej granda nafto-produktanto en la mondo kaj c\u0302iutage produktas pli ol 1,4 milionojn da bareloj. El nafto venas 90 % de la landa enspezo. Prezoj de c\u0302iuj aliaj varoj estas ligitaj al la prezo de nafto, kio malfaciligas la vivon de ordinaraj nig\u0302erianoj: kiam plialtig\u0302as la nafto-prezoj, plialtig\u0302as c\u0302iuj prezoj."}, {"text_idx": "#001962", "text": "Aliajn problemojn kau\u0306zas la militoj en la nafto-regionoj de Nig\u0302erio. Lokaj grupoj kontrau\u0306as la esploradon kaj ekspluatadon fare de internaciaj kompanioj kaj de la nig\u0302eria registaro. Pro la militoj miloj jam mortis en regionoj, kie \u2013 malgrau\u0306 la profitoj akiritaj pro nafto \u2013 vivkondic\u0302oj apenau\u0306 plibonig\u0302is."}, {"text_idx": "#001963", "text": "Kvankam Nig\u0302erio estas demokratio, multaj opinias, ke g\u0302i restas diktatoreco pro la sinteno de la s\u0302tatestro, generalo Olusegun Obasanjo. La parlamento, konsistanta pli ol 90-procente el la prezidanta Popola Demokratia Partio, au\u0306tomate aprobas kion la prezidanto deziras. Ekzemple, la parlamento lastatempe subtenis leg\u0302proponon por nuligi la Nig\u0302erian Laborkongreson."}, {"text_idx": "#001964", "text": "Ne al militoj, ne al seksperforto"}, {"text_idx": "#001965", "text": "Afrikaj virinoj dum longa tempo estis viktimoj de maljusteco. Iliaj edzoj konsideris ilin laboriloj, kiuj devas zorgi pri kampaj laboroj, serc\u0302ado kaj farado de nutraj\u0302oj kaj pri la multnombraj infanoj. Ili ne rajtis eniri lernejojn, kiel iliaj fratoj. Felic\u0302e jen kaj jen levig\u0302is voc\u0302oj, kiuj postulas egalecon de ambau\u0306 seksoj."}, {"text_idx": "#001966", "text": "La viroj ekkomprenas, ke virinoj povas kontribui al la progreso de sia lando: nun filinoj rajtas lerni same kiel la filoj, virinoj eksidas en oficejoj kaj faras tion, kio antau\u0306e estis \u201emalfacila por virinoj\u201d, kaj ili ekdecidas pri la estonteco de la lando. Finfine oni komprenis, ke \u201eeduki virinon estas eduki la tutan socion\u201d kaj ke la progreso de la lando dependas de la eduknivelo de la patrinoj. Afriko multe dankas al Unicef, kiu proklamis 2004 la jaron de la filino."}, {"text_idx": "#001967", "text": "Mi estas patrino vivanta en regiono, kie virinoj dau\u0306re suferas pro militoj: norda Kivuo en Demokrata Respubliko Kongo. La interetnaj malamoj, la subitaj miskomprenoj inter fratoj, kiuj dum jaroj kune vivis, kondukas al c\u0302iutagaj bataloj en la landoj c\u0302irkau\u0306 la grandaj lagoj, en Kongo, Burundo, Ruando kaj Ugando. Anstatau\u0306 zorgi pri la bonstato de siaj landoj, anstatau\u0306 pensi pri la estonteco de siaj gefiloj, homoj perdas sian tempon, pensante kiel malkunigi tion, kio estis kuna. Ni virinoj ne konsentas kun iliaj vidpunktoj, c\u0302ar estas ni, virinoj, kiuj estas la viktimoj. C\u0302u vi povas imagi, kiom da virinoj estis seksperfortitaj ekde la komenco de la milito? La malamiko de c\u0302iu progreso estas la malsekureco."}, {"text_idx": "#001968", "text": "Ni, virinoj el evolulandoj diras \u201ene\u201d al la militoj en niaj regionoj, \u201ene\u201d al la seksperforto, kaj \u201ejes\u201d al plukonstruado de lernejoj por batali kontrau\u0306 la nescio, kaj \u201ejes\u201d al partoprenado en c\u0302iuj decidoj, kiuj koncernas la estontecon de la landoj meze de Afriko."}, {"text_idx": "#001969", "text": "Mi estas surprizita, ke vi ne skribis en MONATO 2004/9, p. 10-11, pri la ekzisto de EDE (Eu\u0306ropo \u2013 Demokratio \u2013 Esperanto) \u2013 partio, kiu sinprezentis en Francio. G\u0302i ricevis 25 000 voc\u0302ojn (vd. ankau\u0306 la leteron de Josef Fliegner, MONATO 2004/10, p. 6), malgrau\u0306 nefavoraj amaskomunikiloj kaj malmulte da monrimedoj, tiel ke ekzemple ne estis bultenoj en c\u0302iuj balotregionoj."}, {"text_idx": "#001970", "text": "G\u0302ia rezulto alproksimig\u0302is al 0,21 %. La unuan fojon esperantistoj kontribuas al la konstruado de Eu\u0306ropo. La c\u0302efaj punktoj de EDE-proponado estis:"}, {"text_idx": "#001971", "text": "Por demokratio efika en Eu\u0306ropo. Por la subteno de la lingva kaj kultura diverseco. Por Eu\u0306ropo sendependa de la influo de Usono, g\u0302ia lingvo kaj g\u0302ia kulturo. Por Eu\u0306ropo pli energia por serc\u0302ado, monda komerco, diplomata influo. Por Eu\u0306ropo, kiu kontrolu sian teknokrataron. Por la uzado de la internacia lingvo Esperanto, simpla, efika, kiu donas esprimeblon al c\u0302iuj civitanoj en internacia debato. Por ke Eu\u0306ropo ig\u0302u ekzemplo de solidareco inter popoloj. Por ke Eu\u0306ropo ig\u0302u ekzemplo de kunligo de kultura heredaj\u0302o kaj moderneco."}, {"text_idx": "#001972", "text": "Ec\u0302 se la partopreno en la baloto estis diskutebla elekto, lau\u0306 mi indas mencii la ekziston de EDE, kiu celas disvastig\u0302i tra la tuta Eu\u0306ropo. Pli multajn informojn oni trovas c\u0302e la TTT-ejo ."}, {"text_idx": "#001973", "text": "Frapetas min du artikoloj en la hodiau\u0306a j\u0302urnalo, unu apud alia. Unu informas pri katastrofa tajfuno en Japanio, kiu detruegis domojn, kau\u0306zis inundegojn kaj mortigis plurdek homojn. La artikolo informas, ke c\u0302i-jare furiozis jam dek tajfunoj en Japanio, tiom multaj kiom neniam antau\u0306e dum unu jaro. La apuda artikolo temas pri ekkonoj de italaj sciencistoj; ili eltrovis, ke homo, kiu pasigas unu tagon en la centro de Milano, Palermo au\u0306 Triesto, inhalas tiom da veneno, kiom egalas al fumado de 15 cigaredoj. Precipa kau\u0306zo de poluado lau\u0306 la studaj\u0302o estas benzolo, kiu estigas kanceron. Kiel konate, tiu c\u0302i veneno venas precipe el motoroj de au\u0306toj."}, {"text_idx": "#001974", "text": "Certe estas koincido, ke saman tagon j\u0302urnalo raportas pri ambau\u0306 temoj. Sed c\u0302u estas ankau\u0306 hazardo, ke c\u0302i-jare tutmonde estis aparte multaj s\u0302tormegoj, tempestoj, uraganoj kaj precipe tajfunoj, ciklonoj kaj tornadoj, do kirlos\u0302tormoj? Precipe la kariban regionon kaj Usonon trafis teruregaj kaj monstraj kirlo-uraganoj. Malpli suferis Eu\u0306ropo \u2013 sed eble ankau\u0306 tio estas hazardo, c\u0302ar en antau\u0306aj jaroj ankau\u0306 tiu c\u0302i kontinento kun kutime stabila klimato spertis nekutime fortajn s\u0302tormojn."}, {"text_idx": "#001975", "text": "Jam de longa tempo klimat-fakuloj avertas, ke pro la forcado per venenoj kiel tiuj el au\u0306tomobiloj tutmonde la klimato ade varmig\u0302as kaj tial g\u0302i perdas sian naturan ekvilibron. Pro tia minacanta (fakte jam okazanta) klimatokatastrofo oni organizis unu konferencon post alia kaj ellaboris \u201eprotokolojn\u201d, lau\u0306 kiuj s\u0302tatoj devigas sin protekti la klimaton. Sed s\u0302ajnas, ke la efiko estas preskau\u0306 nula, tiel ke ni ne povas kredi pri kaprica hazardo rilate la uraganojn. C\u0302ar samtempe la au\u0306totrafiko neniel reduktig\u0302is, male. En Germanio ekzemple jam ne nur dum feriaj tempoj, sed tutjare, multas trafiks\u0302topig\u0302oj sur c\u0302iuj stratoj. Kvankam homoj scias, ke tiel ili damag\u0302as la klimaton kaj fine ja sin mem, ili senskrupule uzadas siajn au\u0306tojn. Oni nomas tion \u201epercepta disonanco\u201d: mi scias pri la fatala sekvo de mia ago, sed neglektas tiun percepton kaj agas kontrau\u0306e al g\u0302i. Do ne nur kulpas registaroj kaj industrio, sed ankau\u0306 la ordinaraj homoj mem pri la katastrofo. C\u0302u ne prave la naturo veng\u0302as pro tioma homa stulteco?"}, {"text_idx": "#001976", "text": "De kvin jaroj Kosovo administrig\u0302as de la Unuig\u0302inta Nacia Misio en Kosovo (UNMIK) subtenata de trupoj de NATO. Ekzistas ankau\u0306 prezidanto, registaro, landa parlamento kaj lokaj instancoj havantaj limigitajn kompetencojn. Fakte UNMIK kaj NATO regas kernajn politikajn kaj ekonomiajn aferojn en Kosovo, nome eksteran politikon, defendadon, financon, policon kaj jug\u0302ejojn. Malgrau\u0306 tio, la internacia komunumo strebas doni pli da rajtoj kaj povoj al lokaj elektitoj kaj, samtempe, difini la statuson de Kosovo."}, {"text_idx": "#001977", "text": "Por ekkoni kaj diskuti la problemojn en Kosovo okazis lastatempe renkontig\u0302o en la c\u0302efurbo Pris\u0302tino, arang\u0302ita de la prezidanto de la EU-ambasadoroj en Beogrado, Antonio Zanardi Landi. Partoprenis c\u0302iuj EU-ambasadoroj en Beogrado kaj c\u0302efoj de diversaj municipoj."}, {"text_idx": "#001978", "text": "Substrekita estis la graveco evoluigi la ekonomion, malaltigi senlaborecon, prosperigi la kamparon, fortigi publikan ordon kaj ebligi al serboj kaj al aliaj etnanoj reveni al siaj teroj kaj log\u0302lokoj. Tamen UNMIK-reprezentanto diris, ke oni ne devas plu nomi rifug\u0302intoj tiujn serbajn familiojn, kiuj vendis siajn terojn en Kosovo \u2013 ekzemple kontrau\u0306 altaj prezoj al albanoj."}, {"text_idx": "#001979", "text": "La renkontig\u0302o servis al reciproka konatig\u0302o de log\u0302antoj de Kosovo kaj internaciaj reprezentantoj por pli g\u0302uste kaj pli konkrete respeguli la tiean situacion al EU kaj la ekstera mondo."}, {"text_idx": "#001980", "text": "Germana muzikkvoto por la radio"}, {"text_idx": "#001981", "text": "Germanoj eble baldau\u0306 havos manieron por limigi au\u0306skultadon de muziko de Robbie Williams: la registaro en Berlino pripensas enkonduki kvoton por germana pop-muziko kaj tiamaniere malfortigi la hegemonion de anglalingva muziko en radio. Politikistoj kaj pop-artistoj plendas, ke la procentaj\u0302o de germana pop-muziko s\u0302rumpis al 10 en la nacia radio. Peter Maffay, germana pop-veterano, diris en intervjuo: \u201eMultaj elsendejoj rifuzas ludi mian muzikon kaj tiun de miaj germanaj kolegoj. Tio estas cenzuro. Germanaj artistoj kaj au\u0306skultantoj estas manipulataj per la dominado de la angla lingvo.\u201d"}, {"text_idx": "#001982", "text": "Sekvindan ekzemplon montras Francio: tie radiostacioj estas devigataj plenigi 40 % de sia tempo per franclingva pop-muziko. En Hispanio kaj Italio okazas preskau\u0306 same. Muzikelsendejo Radio Fritz opinias, ke \u201ene g\u0302ustas, ke ni ne volas ludi germanan muzikon. Simple ekzistas tro malmulte proponebla al nia au\u0306skultantaro.\u201d Berlina gazeto BZ g\u0302ustigas: \u201eGermanaj artistoj ne ricevas elsendotempon c\u0302ar ili estas enuigaj kaj neelteneble ideologiaj.\u201d"}, {"text_idx": "#001983", "text": "\u201eOni ofte diras, ke c\u0302iu, kiu faras bonan muzikon, eniros radion, sed tio ne estas la vero\u201d, diras la estro de unu germana muzika eksportagentejo. Micha Rhein de la germana grupo In Extremo aldonas: \u201eNia kanto estis en la tria loko de la ranglistoj dum semajnoj, sed ni havis grandajn malfacilaj\u0302ojn ludigi g\u0302in en radio \u2013 tio estas vangofrapo.\u201d"}, {"text_idx": "#001984", "text": "La muzikindustrio kredas, ke bandoj ne povas esperi pri eksterlanda sukceso sen sufic\u0302a subteno hejme, kvankam malklaras, kiom grandan kreskos\u0302ancon havas germanlingva pop-muziko en la monda merkato. Germanio estas unu el la kvin plej grandaj muzikmerkatoj de la mondo, sed trovig\u0302as ekde 1997 en profunda krizo. La vendado falis ekde tiam je 40 %."}, {"text_idx": "#001985", "text": "La au\u0306toro preferas la terminon \u201esoclando\u201d anstatau\u0306 \u201esocialisma lando\u201d, c\u0302ar li ne plu kredas (kontrau\u0306e al sia opinio dum la malvarma milito), ke efektive temis pri socialismo en tiuj orient-eu\u0306ropaj landoj (kaj kelkaj ekstereu\u0306ropaj). Nun, spertinte g\u0302isdetale la vivadon kaj en la soclandoj tiutempaj, kaj en la kapitalismaj landoj nuntempaj, kvankam li vidas grandajn diferencojn inter ili, li opinias, ke la epitetoj, kiujn ili donis kaj plu donas al si, estas tre eraraj."}, {"text_idx": "#001986", "text": "Lia malgranda libro celas ne kulpigi, nek jug\u0302i la Esperanto-rilatajn aferojn dum la malvarma milito, sed lau\u0306eble objektive prezenti la faktojn pri la situacio de Esperanto en la tiamaj soclandoj. Travivante tiujn jarojn en Usono, mi ofte demandis al mi pri la vera stato de Esperanto en tiuj \u201edang\u0302erege atakopretaj\u201d landoj; sed mi povis ekscii preskau\u0306 nenion pri tio, c\u0302ar komunikado inter tiuj soclandoj kaj la okcidento, precipe Usono, estis preskau\u0306 nula. Fojfoje mi ricevis cenzuritan leteron de esperantisto en C\u0302eh\u0302oslovakio, kiu kontrau\u0306vole metis en sian koverton esperantlingvan propagandan j\u0302urnalon, presitan sur maldikega papero, kiu konforme al la leg\u0302o devis akompani la leteron. Mi trovis per tiuj leteroj, ke la tieaj log\u0302antoj sciis tiom pri la vivo en Usono, kiom mi pri la vivo en Pollando au\u0306 C\u0302eh\u0302oslovakio au\u0306 Sovetio: tio estas neniom."}, {"text_idx": "#001987", "text": "Post la fino de la malvarma milito faktoj komencis ig\u0302i pli vaste konataj en la esperanta mondo. Ekzistis plusoj kaj minusoj ambau\u0306flanke de la fera kurteno. Mi ec\u0302 ektrovis la veron de la deklaro de kanada profesoro, kiu estis longe vizitinta kaj Sovetion kaj Usonon kaj kiu deklaris ilin preskau\u0306 identaj. Jes ja, negrave, kiaj estas la proklamataj ideologioj; la homoj samas tra la tuta mondo, spertas same, reagas same, fundamente vivas same. Neniu kulpas; neniu senkulpas; c\u0302iuj egale kulpas/senkulpas."}, {"text_idx": "#001988", "text": "Detlev Blanke, la au\u0306toro, ne pretendas bone koni la situacion en c\u0302iuj tiamaj soclandoj, sed li ja tre bone konis, per propraj spertoj, la situacion en kelkaj el ili. Lia libro tre bone helpas plenigi la truojn en la plejparte okcidentlandaj historioj de la esperanta movado. Kiu pli bone povas fari tion, ol persono, kiu klarvide spertis la movadon soclandan kaj honeste parolas pri g\u0302i?"}, {"text_idx": "#001989", "text": "Iam, espereble, iu simila honestulo kaj klarvidulo verkos senpartian kaj senpropagandan historian libron pri Esperanto dum la tuta 20a jarcento, tra la tuta mondo. Eble tiam ni povos perdi niajn antau\u0306jug\u0302ojn kaj imagajn bildojn kaj povos taksi la Esperanto-fenomenon g\u0302uste: kun la plusoj kaj la minusoj."}, {"text_idx": "#001990", "text": "Intertempe nin devos kontentigi individuaj malgrandaj libroj, kiujn kompilis kompetentaj personoj, kiuj pledas nur, ke ni konsciu pri la faktoj. Tia estas c\u0302i tiu libreto, kiun mi plenkore rekomendas al historiemuloj."}, {"text_idx": "#001992", "text": "Noto de la redaktoro: Estas miriga por mi la aserto de la recenzinto, ke dum la malvarma milito la okcident-mondaj esperantistoj ne povis sciig\u0302i pri la vera stato de Esperanto en la socialismaj landoj. Nu, la gazeto Nuntempa Bulgario (por nomi nur unu ekzemplon), kiu havis multmilan eldonkvanton kaj facile aboneblis en la tuta mondo, vaste informis pri tio. Ankau\u0306 persona internacia korespondado fakte ne estis malhelpata, kvankam oni devis esti singarda, skribante pri politikaj temoj."}, {"text_idx": "#001994", "text": "Rilate al letero fare de Frieder Weigold: Hindeu\u0306ropaj etimoj (3), MONATO 2004/10, p. 6, mi klarigu, ke la eu\u0306ska vorto por \u201epatro\u201d ne estas Aitor, sed aita, au\u0306 aite en iuj okcidentaj lokoj. Aitor estas persona nomo, aperinta en Aitorren legenda (Legendo pri Aitor), fare de Josepe Agosti Xaho (1845). Kvankam la nomo estas tute elpensita de la verkisto, baldau\u0306 g\u0302in akceptis la eu\u0306ska socio. Hodiau\u0306 g\u0302i estas tre populara vira nomo."}, {"text_idx": "#001995", "text": "Validos en Burundo nova konstitucio, se per referendumo la popolo g\u0302in aprobos. Lastatempe la s\u0302tatestro de Burundo, Domitien Ndayizeye, subskribis leg\u0302on por promulgi provizoran konstitucion jam ratifitan de provizora parlamento."}, {"text_idx": "#001996", "text": "Bojkotis la parlamentan sesion por ratifi la provizoran konstitucion membroj de la minoritata tuca partio. El 271 parlamentanoj forestis 82 tucaj deputitoj kaj senatanoj. Se aprobita, la nova konstitucio validos ekde la fino de novembro 2004."}, {"text_idx": "#001997", "text": "La tiel nomata s\u0302prucfluo en la atmosfero estas nun vaste konata afero, sed mi dubas, c\u0302u multe da homoj scias, ke la unua priskribo de tiu fenomeno estis farita en Esperanto. Japana meteologo malkovris g\u0302in iom antau\u0306 la dua mondmilito. Li volis disvastigi la novaj\u0302on kaj tiucele verkis siajn notojn en Esperanto. Bedau\u0306rinde neniu faris nacilingvajn tradukojn, kaj la tiutempaj sciencistoj ne eksciis la eltrovaj\u0302on."}, {"text_idx": "#001998", "text": "Ni ankorau\u0306 bezonas sistemon por eviti tiajn malsukcesojn en la tereno de komunikado. C\u0302u la Akademio de San-Marino povus roli c\u0302i-rilate? Se ni havus bonan informsistemon pri novaj esploroj, tio kurag\u0302igus universitatajn studentojn verki siajn disertaciojn en Esperanto anstatau\u0306 en la angla."}, {"text_idx": "#001999", "text": "Almenau\u0306 la legantoj de MONATO scias, ke la eltrovaj\u0302o estis priskribita en Esperanto. Vidu la artikolon Per flugiloj de malfacila vento en n-ro 2003/11. (red.)"}, {"text_idx": "#002000", "text": "Kiam mi legis la artikolon de Stefan Maul \u201eEraro (ne nur) lingva\u201d, MONATO 2004/9, p. 5, mi rememoris mian iaman mediton pri simila problemo. Jam kelkfoje mi pensis pri la problemo de la nocio \u201eesperantismo\u201d: c\u0302u mi fakte estas esperantistino, au\u0306 esperantino. Ja, tiu \u201e-isto\u201d povas s\u0302ajni al neesperantistoj sufic\u0302e militema, krome Zamenhof mem nomis sin \u201ed-ro Esperanto\u201d. Mi ec\u0302 renkontis demandon de c\u0302eh\u0302a neesperantisto: kiel alparoli esperantiston en la c\u0302eh\u0302a, c\u0302u esperantisto au\u0306 c\u0302u esperanto (per la c\u0302eh\u0302a lingvo oni kapablas fari tiun diferencon). Mi varme dankas pro la insisto de Stefan Maul."}, {"text_idx": "#002001", "text": "La aserto, ke \u201eNemeza\u201d, la dramo de Nobel, g\u0302is nun estis tradukita nur en Esperanton (MONATO 2004/4, p. 18), ne estas g\u0302usta. Mi tradukis g\u0302in en 2003 en la slovenan lingvon. Lau\u0306 mia scio g\u0302i legeblas en la reta biblioteko de Franko Luin."}, {"text_idx": "#002002", "text": "Pasas la jubilea jaro \u2013 c\u0302u vi memoras, ke nia revuo en 2004 ig\u0302is 25-jara? \u2013 kun ridindaj gratuloj lastmomentaj. Unu el ili venis de Vladimiro Putino, kiel konate LA protagonisto de j\u0302urnalisma libereco. La prezidanto de Rusio lau\u0306dis nin pro lau\u0306ta kontrau\u0306-usonismo. Pro la sama banala kialo alia prezidanto, G\u0302org\u0302 Dablju Bus\u0302, neglektis nian jubileon. Li lamente atentigis pri ekkonoj de severa sekreta servo GOFENO (Gala Observo de Frat-Esplora Neregistara Organizaj\u0302o), ke ankau\u0306 rivel-reporteroj de MONATO ne trovis, kiel forte ordonite de Bus\u0302o, la kas\u0302itajn amasmurdajn armilojn de iu satana Sadamo."}, {"text_idx": "#002003", "text": "Sed ni estas en boneta societo, c\u0302ar ankau\u0306 neniu alia retrovis ilin. Historia ridodato tiukampa estis la 7a de oktobro 2004: tiun tagon la c\u0302ef-inspektoro de Bus\u0302o mem, C\u0302arlo Duelfero, publike kaj klare deklaris, ke jam antau\u0306 la Irak-milito Sadamo ne plu posedis kemiajn au\u0306 biologiajn armilojn nek havis propran programon por konstruado de nukle-armiloj. Sed g\u0302uste tion averte asertis Bus\u0302o por brave pravigi usonan invadon en Irako en marto 2003. Tamen piulo Bus\u0302o ne fiule mensogis, c\u0302ar li estas bona kristano \u2013 kaj bonaj kristanoj ne mensogas. Ne, li ig\u0302is tima viktimo de sekretaj servoj, kiuj ne sciis, kion c\u0302iu el ni sciis, legante gazetojn, kiuj jam delonge informis pri pacemo de palacama Sadamo. Sed sekretaj servoj ne legas gazetojn, kompreneble; ili fanfaronas pri aliaj, iom fantomaj fontoj. Ne mirige, ke lau\u0306 konsterna konstato de anonima diplomato la deziro, perfekte protekti sin kontrau\u0306 Usono, multregione estas pli granda ol la deziro, pretekste esti protektata per Usono."}, {"text_idx": "#002004", "text": "Cetere 2004 estis jaro de ridindaj rekordoj. Ekzemple estis rekorda la nepartopreno de civitanoj en elektoj por la Eu\u0306ropa Parlamento en rekorda nombro de nun 25 membros\u0302tatoj. Alian rekordon rankore ni spertis dum la Olimpikoj en Ateno: neniam antau\u0306e tiom da atletoj estis tro drogitaj! Tial mi proponas, ke estonte c\u0302iuj sportistoj rajtu uzi drogojn, sed ke c\u0302iu indiku la nomon de sia drogo sur la T-c\u0302emizo (estonte: D-c\u0302emizo). La medalojn ricevos la produktistoj de la venkintaj drogoj. Rekordaj estis ankau\u0306 la elspezoj por elektokampanjoj de la du pintaj kandidatoj por usona prezidanteco, kaj rekordaj estis la paneoj dumelektaj, pro kiuj estonte rajtos voc\u0302doni nur partiaj advokatoj kaj senpartiaj jug\u0302istoj."}, {"text_idx": "#002005", "text": "Tamen ne pri tio mi devis ridi, sed pri epizodo dum la kampanjoj. En unu el tiuj karnavalaj spektakloj kandidato Bus\u0302o moketis pri si mem kaj sia malbona scio de usonangla lingvo. Li diris, ke ec\u0302 Arnoldo Schwarzenegger jam korektis lin. S\u0302varceneger, kiel konate, estas denaska au\u0306stro, kiu karieris en Holivudo kiel altranga heroo de altstrangaj filmoj kaj poste karieris aktorante kiel guberniestro (c\u0302u kalifo?) de Kalifornio. Lia propra prononco de belsona usona lingvo ne perfektas, sed tio evidente ne eminente g\u0302enas usonanojn. Mi nun demandas min, kiel iuj kleraj naivuloj povas aserti, ke la usonangla lingvo estas facila kaj pro tio perfekte tau\u0306gas kiel lingvo de tutmon(d)ig\u0302o, se ec\u0302 usona prezidanto ne kapablas bone uzi g\u0302in \u2013 kaj ne devas kapabli."}, {"text_idx": "#002006", "text": "Sed la sen iu dubo plej ridindan epizodon de 2004 ni dankas al la germana registaro, kiu volis forigi la 3an de oktobro, la nacian feston \u201eTago de germana unuig\u0302o\u201d. La malpatriota financministro tiel esperis enspezi pli da impostoj, c\u0302ar homoj laboros unu tagon pli dum c\u0302iu jaro. Sed pro abundaj porfestaj protestoj jam la postan tagon la registaro devis retiri sian provokan proponon. Tipe germana Schnapsidee (brand-ideo); tiel oni nomas stultan ideon estig\u0302intan post abunda konsumado de brando. Germanoj nun definitive scias, ke la landon regas geniaj ebriuloj."}, {"text_idx": "#002007", "text": "Fine tamen pozitiva informo el tiu grandioza lando. C\u0302u vi memoras niajn mokojn pasintjarajn pri Toll Collect, super-sistemo por enkasigi vojimposton? G\u0302i fiaskis unu fojon post alia. Sed nun, nur iom pli ol unu jaron poste, g\u0302i vere ekfunkcios la unuan de januaro 2005 \u2013 asertas la kompatinda kompanio. Ni gratulu al la geniaj ing\u0302enieroj, kiuj bezonis malpli ol jardekon por ripari siajn fus\u0302ojn ... nu ja, prefere ni atendu g\u0302is la 1a de januaro. Bonan ridadon!"}, {"text_idx": "#002008", "text": "Ni alvenas al la fino de nia jubilea jaro. Per pluraj artikoloj ni memorigis pri la unuaj 25 jaroj de nia revuo kaj ties evoluo dum tiu tempo. Unu el la plej impresaj artikoloj certe estis tiu de Claude Piron (Funkcio kreas organon, MONATO 2004/4, p. 8-9). Li dankis ne nur al \u201ela tuta personaro, kiu vivigas la magazinon\u201d, sed ankau\u0306 al abonantoj kaj legantoj, \u201ekiuj ebligas al g\u0302i dau\u0306ri\u201d."}, {"text_idx": "#002009", "text": "Prudentaj vortoj, kiuj kongruas kun mia ofta atentigo ankau\u0306 c\u0302i-loke, ke pri la vivo de nia revuo decidas ne nur ni, verkantoj, redaktoroj kaj teknikistoj, sed unuarange vi, abonantoj. Ne malmultaj el vi ac\u0302etas g\u0302in dekomence, do seninterrompe jam dum 25 jaroj. Sed kompreneble dum tiu longa periodo ankau\u0306 malaperis ne malmultaj abonantoj, jen pro morto, jen ankau\u0306 pro la ekonomia krizo, kiu trafis vastajn partojn de la mondo. Tial ni konstante devas varbi novajn abonantojn, sed tio ne estas tre facila, c\u0302ar per niaj ordinaraj varb-metodoj ni atingas nur etan parton de potencialaj interesatoj. Tial ni petas vian helpon, c\u0302ar preskau\u0306 c\u0302iu el vi certe konas plurajn Esperanto-parolantojn, kiuj neniam legis au\u0306 au\u0306dis pri nia magazino. Certe neniu pli bone povas konvinki homojn pri la valoro de la revuo, ol konvinkita abonanto mem. Se vi klopodas fari tion, vi ricevas de ni c\u0302ian necesan subtenon. Vidu pri tio sur la lasta kovrilpag\u0302o de MONATO; tie vi trovas koncernajn indikojn."}, {"text_idx": "#002010", "text": "Post la retrorigardoj de tiu c\u0302i jubilea jaro nun denove ni rigardu kaj iru antau\u0306en. Certe estus tro au\u0306dace esperi pri pliaj 25 vivojaroj de la revuo. Sed komune ni povas certigi almenau\u0306, ke dum 2005 g\u0302i aperados kontinue. Mi deziras al vi c\u0302iuj prosperan novan jaron, kun nia magazino. (Kaj ne forgesu tuj pagi vian abonkotizon, se vi ankorau\u0306 ne faris!)"}, {"text_idx": "#002011", "text": "La argilaj najbaretoj de Jesuo \u2013 provenca tradicio"}, {"text_idx": "#002012", "text": "Ekzistas en Francio tre s\u0302atata provenca tradicio, kiu kristnaske varmigas c\u0302ies koron. Jen raporto pri dek-centimetraj mirakluloj."}, {"text_idx": "#002013", "text": "C\u0302iuj francoj, ekde la junag\u0302o, s\u0302atas ilin, kiel karajn \u2013 ec\u0302 se iom malproksimajn \u2013 familianojn. Dum la pli granda parto de la jaro oni kas\u0302gastigas ilin en s\u0302irmita, sekura loko, g\u0302is kelkaj tagoj antau\u0306 Kristnasko. Tiam, vespere, kiam la infanoj dormas, au\u0306 g\u0302uste kune kun ili, oni delikate forprenas ilin el la vatplenaj skatoloj, kaj zorge dismetas ilin sur feste dekoritan tablon au\u0306 bufedon. Plej ofte estas por ili dometoj starigitaj, eble s\u0302afista barako au\u0306 groto, sed fojfoje ankau\u0306 tuta vilag\u0302o kun domoj, butikoj, arboj, urbestrejo kaj preg\u0302ejo."}, {"text_idx": "#002014", "text": "Dum tiuj plej festaj tagoj de la jaro, foje dum pluraj semajnoj, ili pie staras \u2013 c\u0302irkau\u0306antaj la Sanktan Familion: Marian, Jozefon \u2013 kun la bovo kaj azeno, unue esperante la naskig\u0302on de la sankta bebo, poste celebrante g\u0302in. La grandioza alveno de la tri Orientaj Reg\u0302oj, la 6an de januaro, markas samtempe la finon de la festoperiodo, kaj ilian reiron al la enkesta dormo. Ili estas la argilaj najbaretoj de Jesuo. Ilia vilag\u0302o kompreneble nomig\u0302as Bet-Leh\u0302emo (-en-Provenco). Estas ili la \u201esanktuletoj\u201d, au\u0306 la tiel nomataj santunoj (les santons)."}, {"text_idx": "#002015", "text": "De la preg\u0302ejo al la kripo"}, {"text_idx": "#002016", "text": "Jam en la 12a jarcento, staris la Sanktaj Familianoj kiel skulptaj\u0302oj en la italaj preg\u0302ejoj. Okaze de la Renesanco ili transformig\u0302is en belegajn statuojn, g\u0302is unu metron altajn, mirinde ric\u0302e vestitajn. Por la supra tavolo de la itala socio \u2013 nobeloj kaj ec\u0302 sukcesaj burg\u0302oj \u2013 ig\u0302is modo posedi sian propran kolekton. Nico, marborda urbo nun en suda Francio, estis tiam itala, kaj tiel tiuj figuroj instalig\u0302is fine de la 17a jarcento en la c\u0302irkau\u0306a Provenco. La provencaj artistoj disvolvis tiukampe novajn artformojn kaj rapide famig\u0302is iliaj lignaj, s\u0302tonaj, ceramikaj figuroj."}, {"text_idx": "#002017", "text": "Kaj kion la plenkreskuloj havas, volas \u2013 certe nun, sed ankau\u0306 tiam \u2013 ankau\u0306 la infanoj: tial aperis malpli grandaj, porinfanaj figuroj, gipsaj au\u0306 lignaj, kiujn oni starigis komence en adekvatan preg\u0302ejeton, kaj sekve en la kripon, malric\u0302an groton au\u0306 stalon kie lau\u0306tradicie naskig\u0302is Jesuo. Rapide farig\u0302is pli multnombraj la figuroj, kaj krom la s\u0302afistoj kaj ang\u0302eloj, kreig\u0302is c\u0302iuj log\u0302antoj de Bet-Leh\u0302emo: apotekisto, almozpetanto, panbakisto ... La santunoj ne plu estis nur sanktuletoj, kaj iliaj posedantoj ne plu nur ric\u0302uloj: pro la modesta prezo de tiuj statuetoj propran kolekteton ekposedis ankau\u0306 la malpli ric\u0302aj homoj."}, {"text_idx": "#002018", "text": "La granda bons\u0302anco de la provenca kripotradicio, kaj de g\u0302ia popoleto, venis kun la franca revolucio de 1789. Tiam malpermesig\u0302is la kristnaskaj mesoj, fermig\u0302is la preg\u0302ejoj, kaj estis nur hejme, c\u0302irkau\u0306 la santunaro, kun familianoj kaj najbaroj, ke la tradiciemaj provencanoj povis festi kun siaj karaj la naskig\u0302on de Kristo."}, {"text_idx": "#002019", "text": "Nuntempe estas tra tuta Provenco muzeoj, foiroj1, bazaroj kaj teatraj\u0302oj dedic\u0302itaj nur al la mondo de la santunoj. Ekzistas santunoj tiel malgrandaj, ke oni ilian tutan vilag\u0302on povas enmeti en juglandan s\u0302elon. Kaj aliaj tiom grandaj, ke ili povus senprobleme stari en la fama Grevin-muzeo2."}, {"text_idx": "#002020", "text": "Mi s\u0302atus c\u0302i-artikole limigi min al tiuj, kiujn mi konas el mia propra infanag\u0302o: la dek g\u0302is dek kvin centrimetrojn altaj argilaj figuretoj, mane faritaj kaj farbitaj de mia patro. Tiuj magiigis miajn infanag\u0302ajn Kristnaskojn. Jaron post jaro en mia familio ig\u0302is tradicio, ke mia patro donace faras kvar au\u0306 kvin novajn figuretojn por c\u0302iu el siaj infanoj. Mia propra kolekto sufic\u0302e vastig\u0302is \u2013 nuntempe pli-malpli centdudekkapa \u2013 kaj tre diversig\u0302is. Certe nun ankau\u0306 mi mem, okaze de la c\u0302iuvintraj neg\u0302ferioj, kun mia patro c\u0302etable sidig\u0302as, kaj mem ekkreas."}, {"text_idx": "#002021", "text": "\u201eNaski\u201d tian statueton dau\u0306ras tri tagojn, ec\u0302 se la aktiva laboro plenigas \u201enur\u201d du g\u0302is tri horojn. Eble ne estas la famaj sep tagoj, kiujn Dio bezonis por krei la universon, sed la sento de tutpoveco similas. C\u0302io komencig\u0302as per ideo, inspiro: jes ja, tiu figuro mankas al mia argila mondeto. Preni en siajn manojn iom da pura argilo, premadi g\u0302in g\u0302is g\u0302i ekhavas la celitan formon, kaj poste fortranc\u0302i de c\u0302i tie, aldoni tien c\u0302i, prilabori detalojn per fingro au\u0306 bastoneto, vere tio estas dia agado. C\u0302efe c\u0302ar dum la profesiaj \u201esantunistoj\u201d kompreneble uzas muldilojn, per kiuj ili serie fabrikas lau\u0306 kelkaj dekoj da modeloj, ni memfarantoj kreas fojon post fojo novajn estaj\u0302etojn, kies vizag\u0302o, esprimo, sinteno kaj vestaj\u0302oj estas unikaj, kaj neniel rekreeblos."}, {"text_idx": "#002022", "text": "Post tiu unua sesio de formado, esence ekzistas jam la unikulo, sed ankorau\u0306 ne estas g\u0302i kompleta. Post unutaga sekig\u0302o, venas la detaligo, finskulptado per pinta tranc\u0302ilo. Ankorau\u0306 unu tago da sekig\u0302o, kaj eblas farbi g\u0302in per guas\u0302o kaj tre fajna peniko. Finig\u0302as la laboro per subsoklaj subskribado kaj datumado. Ne estas enforna bakado, nur sekig\u0302o, kaj tial la santunoj estas tiel rompig\u0302emaj. Sed nun ni ne pensu pri la bedau\u0306rotaj faloj, li au\u0306 s\u0302i ja nur j\u0302us ekvivis."}, {"text_idx": "#002023", "text": "Estas por la kreinto granda plezuro montri, admiri g\u0302in, imagi kion g\u0302i \u201ediremas\u201d, kaj kian rolon g\u0302i meritas en la tradicia provenca rakonto, la fama \u201ePastoralo\u201d. Menciindas interkrampe, ke mia kolekto vers\u0302ajne estas la sola en la mondo kiu enhavas Ludovikon Zamenhof kiel santunon!"}, {"text_idx": "#002024", "text": "La animo de tiu c\u0302i \u201esantuna mondo\u201d kus\u0302as en la tradicia rakonto, Pastoralo. Temas pri la naskig\u0302a nokto de Jesuo. C\u0302iu kristano scias, ke en la Nova Testamento legeblas kiel Jozefo, kun sia fin-graveda edzino Maria, iomete antau\u0306 noktomezo kaj post vana petado gastig\u0302i, alvenis al kampara stalo. Tie naskis Maria. La \u201ePastoralo\u201d, rakontita de Boufareou [bufareu], la c\u0302efang\u0302elo kun rug\u0302aj vangoj kaj s\u0302talaj pulmoj, malkovras al ni kiel la simplaj homoj, kaj ec\u0302 la azeno kaj la bovo, kiuj ripozis en la stalo, travivis tiun miraklan nokton."}, {"text_idx": "#002025", "text": "Temas ne pri la grandaj mirakloj, pri kiuj la eklezio predikas, ne pri la veno de savonto de la mondo, ne pri la naskig\u0302o de la filo de Dio, kaj tiel plu. Tiuj oficialaj mirakloj estas por la granduloj. Sed sammaniere okazis dum tiu unua nokto ankorau\u0306 dekoj da malgrandaj mirakloj, komplezoj de la bona Dio al la malgranduloj, g\u0302uste por esprimi \u2013 kiel faras c\u0302iu nova patro \u2013 sian dankemon."}, {"text_idx": "#002026", "text": "Pri tiuj mirakletoj mutas la Biblio. En la Pastoralo, kiun mi re- kaj re-au\u0306dis el foruzita 33-turna disko, Boufareou havis tipe marsejlan3 parolmanieron."}, {"text_idx": "#002027", "text": "Mi tutorele au\u0306skultis kiel \u2013 por ke la j\u0302us naskita bebo ne frostmortu \u2013 la azeno kaj la bovo varmblovis sur g\u0302in. Kaj kiel la muelisto \u2013 la plej pigra pigrulo de Bet-Leh\u0302emo \u2013 noktomeze vekig\u0302is kun la-bo-re-mo kaj trakuradis la tutan kamparon \u2013 serc\u0302ante la sanktan infaneton \u2013 kun du sakegoj da fres\u0302a faruno sub la brakoj kaj unu sur la kapo. Au\u0306 kiel la g\u0302endarmo kiu, post jaroj da \u201ekat-kaj-musludo\u201d, j\u0302us estis kaptinta la ciganan kokinrabiston, kaj ekau\u0306dinte la ang\u0302elan muzikon, simple liberigis la ciganon. Estis tiu lasta, kiu al Maria oferis la (j\u0302us s\u0302telitan) meleagron, tiel porc\u0302iame diktante nian kristnaskan menuon. Au\u0306, ankorau\u0306, kiel la vilag\u0302a idioto, la \u201eravita\u201d, la belecon de la mondo vidigis al blindulo ..."}, {"text_idx": "#002028", "text": "Tiaj mirakletoj estas multnombraj. Tro multnombraj por tiu c\u0302i artikolo, kaj tro multnombraj por la tutvesperaj rakontadoj, kiujn mi fine de c\u0302iu jaro por s\u0302atantoj de la franca kulturo okazigas en Nederlando, prezentante mian kolekton."}, {"text_idx": "#002029", "text": "Kompreneblas, ke la mirakletoj estas senfine multnombraj, c\u0302ar kiu ajn el ni, kredulo au\u0306 nekredulo, postrigardante sian propran vivon, certe rememoros plurajn tiajn okazaj\u0302ojn, post kiam pura sento de dankemo eksentig\u0302is, kaj kiujn povas priskribi nur la komento: \u201eEstis miraklo!\u201d."}, {"text_idx": "#002032", "text": "1. La plej konataj muzeoj kaj foiroj estas decembre en Marsejlo kaj somere en Aubagne (la naskig\u0302urbo de la fama verkisto Marcel Pagnol)."}, {"text_idx": "#002033", "text": "2. Muzeo en Parizo, kie multege da famuloj estas reprezentitaj en la formo de vivgrandaj vaksstatuoj; Madame Tussaud estas alia muzeo tia."}, {"text_idx": "#002034", "text": "3. Marsejlo estas c\u0302efurbo de Provenco kaj g\u0302ia plej grava haveno; la akc\u0302ento kaj babilemo de g\u0302iaj log\u0302antoj estas famaj."}, {"text_idx": "#002035", "text": "La litova polico prezentis al Eu\u0306ropa Centra Banko konkretajn proponojn por protekto de eu\u0306ro-monbiletoj kontrau\u0306 falsado. Tia ideo naskig\u0302is, post kiam la polico malkovris kontrau\u0306leg\u0302an presejon kun preskau\u0306 nau\u0306 milionoj da altkvalite produktitaj centeu\u0306raj biletoj."}, {"text_idx": "#002036", "text": "Unua informo pri la moderna falsejo de eu\u0306robiletoj la polican departementon de Litovio atingis antau\u0306 unu jaro, kiam estis arestitaj du junuloj, kiuj al s\u0302ajnaj ac\u0302etantoj vendis 1600 falsitajn eu\u0306rojn. Tiam policistoj ne sukcesis eltrovi, kie la monbiletoj estis produktitaj. Ili pensis pri ligoj kun kunuloj en Hispanio kaj Francio. Nun oni supozas, ke la falsa mono ekestis en la presejo, kiun la polico en novembro 2004 sukcese senvualigis en la urbo Kaunas."}, {"text_idx": "#002037", "text": "En la eu\u0306rofalsado partoprenis du presejoj. Unu preparis klis\u0302ojn, la alia presis. Ambau\u0306 oficiale okupig\u0302is pri eldonado de diversaj reklamiloj kaj revuoj. Ilia falsobjekto estis nur cen"}]