[{"text_idx": "#000000", "text": "Wikipedia's Aristotle as translated by GramTrans"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Praktike c\u0302io posta okcidenta filozofio, kristana filozofio kaj antau\u0306-klerisma scienco;\nankau\u0306 multe islama kaj juda filozofio (vidu Listo de verkistoj influita fare de Aristotelo)"}, {"text_idx": "#000002", "text": "\u03b1\u0313\u03c1\u03b9\u03c3\u03c4\u03bf\u03c4\u03b5\u0301\u03bb\u03b7\u03c2, prononcita [aristote\u0301l\u025b\u02d0'oj] , Aristote\u0301le\u0304s;\nfilozofo kaj sciencisto naskita en la grandurbo de Stagira, Chalkidice, sur la norda periferio de Klasikaj\u0302o-Grekio.\nLia patro, Nicomachus, mortis kiam Aristotelo estis infano, whereafter Proxenus of Atarneus (Proxenus de Atarneus) ig\u0302is sia kuratoro.\nJe dek sep au\u0306 dek ok jaroj de ag\u0302o, li alig\u0302is al Plato's Academy en Ateno [4] kaj restis tie g\u0302is la ag\u0302o de tridek sep ( c\u0302. 347 a.K.).\nLiaj skribaj\u0302oj kovras multajn subjektojn - inkluzive de fiziko, biologio, zoologio, metafiziko, logiko, etiko, estetiko, poezio, teatro, muziko, retoriko, lingvistiko, politiko kaj registaro - kaj konsistigas la unuan ampleksan sistemon de okcidenta filozofio.\nBaldau\u0306 post kiam Platono mortis, Aristotelo forlasis Atenon kaj, lau\u0306 la peto de Filipo la 2-a, tutoris Aleksandron la Grandan komencig\u0302antan en 343 a.K."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Instruado al Aleksandro la Granda donis Aristotelo s\u0302ancojn kaj abundon de provizoj.\nLi establis bibliotekon en la liceo kiu helpis pri la produktado de multaj el liaj centoj da libroj, kiuj estis skribitaj en papirus volvlibroj.\nLa fakto ke Aristotelo estis lernanto de Platono kontribuita al siaj iamaj opinioj de Platonismo, sed, sekvante la morton de Platono, Aristotelo mergis sin en empiriaj studoj kaj s\u0302ang\u0302is de Platonismo g\u0302is empirio.\nLi kredis c\u0302iujn la konceptojn de popoloj kaj c\u0302io el ilia scio estis finfine bazita sur percepto.\nLa videbloj de Aristotelo en natursciencoj reprezentas la preparlaboron subestaj multaj el liaj verkoj."}, {"text_idx": "#000004", "text": "La videbloj de Aristotelo en fizika scienco profunde formis mezepokan stipendion.\nIlia influo etendigita de Late Antiquity kaj la Frua Mezaj Ag\u0302oj en la Renesancon, kaj ne estis anstatau\u0306igita sisteme g\u0302is la klerismo kaj teorioj kiel ekzemple klasika mekaniko.\nKelkaj el la zoologiaj observaj\u0302oj de Aristotelo, kiel ekzemple sur la hektokotil (genera) brako de la polpo, ne estis konfirmitaj au\u0306 refutis g\u0302is la 19-a jarcento.\nLiaj verkoj enhavas la plej frue konatan formalan studon de logiko, kiu estis integrigita en la malfrua 19-a jarcento en moderna formala logiko."}, {"text_idx": "#000005", "text": "En metafiziko, Aristotelianismo profunde influis judan kaj islama filozofia kaj teologia opiniite dum la Mezepoko kaj dau\u0306re influas kristanan teologion, aparte la Neoplatonismo de la Frua Preg\u0302ejo kaj la skolastika tradicio de la Romkatolika Eklezio.\nAristotelo estis konata inter mezepokaj islamteoriuloj, kaj estis honorita kiel \"The First Teacher (La Numero unu-instruisto)\" ( araba:"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Lia etiko, kvankam c\u0302iam influe, gajnis renovig\u0302intan intereson kun la moderna apero de virtetiko.\nC\u0302iuj aspektoj de la filozofio de Aristotelo dau\u0306re estas la objekto de aktiva akademia studo hodiau\u0306.\nKvankam Aristotelo skribis multajn elegantajn disertaj\u0302ojn kaj dialogojn - Cicerono priskribis sian literaturan stilon kiel \"riveron de oro\" [8] - supozeble ke nur proksimume triono de lia origina produktaj\u0302o pluvivis."}, {"text_idx": "#000009", "text": "2 analizistoj kaj la Organon"}, {"text_idx": "#000010", "text": "3 Kau\u0306zeco, la kvar kialoj"}, {"text_idx": "#000011", "text": "1 Substanco, potencialo kaj aktualeco"}, {"text_idx": "#000012", "text": "4 Influo pri helenisma medicino"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Influo sur okcidentaj kristanaj teologoj"}, {"text_idx": "#000014", "text": "2.9 Konsilo al la Leganto"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Aristotelo, kies nomo signifas \"la plej bonan celo\", [10] estis naskita en 384 a.K. en Stagira, Chalcidice, proksimume 55 km (34 mejloj) oriente de nuntempa Tesaloniko.\nLia patro Nicomachus estis la persona kuracisto al King Amyntas de\nAristotelo estis orfigita en juna ag\u0302o.\nKvankam ekzistas malmulte da informoj pri la infanag\u0302o de Aristotelo, li vers\u0302ajne pasigis iom da tempon ene de la makedona palaco, farante siajn unuajn ligojn kun la makedona monarkio."}, {"text_idx": "#000016", "text": "En la ag\u0302o de dek sep au\u0306 dek ok, Aristotelo proponita al Ateno por dau\u0306rigi lian edukon c\u0302e Plato's Academy.\nLi restis tie dum preskau\u0306 dudek jaroj antau\u0306 forlasado de Ateno en 348/47 a.K.\nLa tradicia rakonto pri lia foriro registras ke li estis seniluziigita kun la direkto de la akademio post kontrolo pasis al la nevo de Platono Speusippus, kvankam estas eble ke li timis kontrau\u0306-makedonajn sentojn kaj maldekstre antau\u0306 ol Platono mortis."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Aristotelo tiam akompanis Ksenokraton al la tribunalo de sia amiko Hermias of Atarneus (Hermiaj de Atarneus) en Malgranda Azio.\nTien, li vojag\u0302is kun Teofrasto al la insulo Lesbo, kie kune ili priesploris la botanikon kaj zoologion de la insulo.\nAristotelo geedzig\u0302is kun Pythias, c\u0302iu kun la adoptita filino au\u0306 kun nevino de Hermias.\nS\u0302i ekhavis al li filinon, kiun ili ankau\u0306 nomis Pythias.\nBaldau\u0306 post la morto de Hermias, Aristotelo estis invitita fare de Filipo la 2-a por ig\u0302i la tutoro al sia filo Aleksandro en 343 a.K."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Aristotelo estis nomumita kiel la kapo de la reg\u0302a akademio de Macedon.\nDum tiu tempo li donis lecionojn ne nur al Aleksandro, sed ankau\u0306 al du aliaj estontaj reg\u0302oj:\nAristotelo instigis Aleksandro'n direkte al orienta konkero kaj lia sinteno direkte al Irano estis seng\u0302ene s\u0302ovinisma.\nEn unu fama ekzemplo, li konsilas Aleksandro'n por esti \"gvidanto al la grekoj kaj despoto al la barbaroj, por rigardi post la unua kiel post amikoj kaj parencoj, kaj por trakti c\u0302i-lastan kiel kun bestac\u0302oj au\u0306 plantoj\"."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Antau\u0306 335 a.K., Aristotelo revenis al Ateno, establante sian propran lernejon tie scianta kiel la liceo.\nAristotelo kondukis kursojn en la lernejo dum la venontaj dek du jaroj.\nDum en Ateno, lia edzino Pythias mortis kaj Aristotelo ig\u0302is engag\u0302ita kun Herpyllis de Stagira, kiuj enuigas al li filon kiun li nomis lau\u0306 sia patro, Nicomachus.\nLau\u0306 la Suido, li ankau\u0306 havis eromenos, Palaephatus of Abydus (Palaephatus de Abydus)."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Tiu periodo en Ateno, inter 335 kaj 323 a.K., estas kiam Aristotelo vers\u0302ajne kunmetis multajn el siaj verkoj.\nLi skribis multajn dialogojn de kiu nur fragmentig\u0302as pluvivis.\nTiuj verkoj kiuj pluvivis estas en disertaj\u0302 formularo kaj ne estis, plejparte, destinitaj por g\u0302eneraligita publikigo;\nili g\u0302enerale supozeble estas preleghelpoj por liaj studentoj.\nLiaj plej gravaj disertaj\u0302oj inkludas Physics , Metaphysics , Nicomachean Ethics , Politikon , De Animan ( On the Soul (En la animo) kaj Poetics ."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Aristotelo ne nur studis preskau\u0306 c\u0302iun fakon eblan tiutempe, sed faris signifajn kontribuojn al la plej granda parto de ili.\nEn fizika scienco, Aristotelo studis anatomion, astronomion, embriologion, geografion, geologion, meteologion, fizikon kaj zoologion.\nEn filozofio, li skribis pri estetiko, etiko, registaron, metafizikon, politikon, ekonomikon, psikologion, retorikon kaj teologion.\nLi ankau\u0306 studis edukon, eksterlandan doganon, literaturon kaj poezion.\nLiaj kombinitaj verkoj konsistigas virtualan enciklopedion de greka scio."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Proksime de la fino de lia vivo, Aleksandro kaj Aristotelo ig\u0302is fremdigitaj super la rilato de Aleksandro kun Irano kaj la persaj.\nG\u0302eneraligita tradicio en antikvo suspektis Aristotelo'n je ludado de rolo en la morto de Aleksandro, sed la nuraj signoj de tio estas nevers\u0302ajna aserto faris proksimume ses jarojn post la morto."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Sekvante la morton de Aleksandro, kontrau\u0306-makedona sento en Ateno estis revivigita.\nEn 322 a.K., Demophilus kaj Eurymedon the Hierophant (Eurimedon la Hierofanto) lau\u0306dire kondamnis Aristotelo'n por malpieco, [18] instigante lin por fug\u0302i al la familibieno de lia patrino en Chalcis, c\u0302e kiu okazo li lau\u0306dire deklaris: \"mi ne permesos al la atenanoj peki dufoje kontrau\u0306 filozofio\" [19] [20] - referenco al la antau\u0306a proceso kaj ekzekuto de Ateno de Sokrato.\nLi mortis en Eu\u0306beo da naturaj kialoj poste tiun saman jaron, nomis sian studenton Antipater kiel sia c\u0302efa ekzekutisto kaj forlasante volon en kiu li demandis esti entombigita plej proksime al lia edzino."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Charles Walston argumentas ke la tombo de Aristotelo situas sur la sankta maniero inter Chalcis kaj Eretria kaj por esti enhavinta du grifelojn, skribilon, sigelringon kaj kelkajn terakotojn same kiel kio lau\u0306supoze estas la teraj restaj\u0302oj de Aristotelo en la formo de kelkaj kraniofragmentoj."}, {"text_idx": "#000025", "text": "G\u0302enerale, la detaloj de la vivo de Aristotelo ne estas etablitaj.\nLa biografioj de Aristotelo skribitaj en antikvaj tempoj ofte estas konjektaj kaj historiistoj nur konsentas pri kelkaj c\u0302efpunktoj."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Je la Antau\u0306aj Analizistoj , Aristotelo estas meritigita je la plej frua studo de formala logiko, [24] kaj lia koncepto da g\u0302i estis la domina formo de okcidenta logiko g\u0302is 19-a-jarcentaj progresoj en matematika logiko.\nKant deklaris en la Raciokritio (Antau\u0306parolo al la Dua Eldono, 1787) ke kun Aristotelo-logiko atingis g\u0302ian kompletigon."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Aristotelo \"diras ke \"pri la temo de rezonado\" li \"havis nenion alian en pli frua dato paroli pri\"\".\nTamen, Platono raportas ke sintakso estis elpensita antau\u0306 li, fare de Prodicus of Ceos (Prodicus de Ceos), kiu estis koncerna per la g\u0302usta uzo de vortoj.\nLogiko s\u0302ajnas esti elirinta el dialektiko;\nla pli fruaj filozofoj faris oftan uzon de konceptoj kiel reductio ad absurdum en siaj diskutoj, sed neniam vere komprenis la logikajn implicojn.\nEc\u0302 Platono havis malfacilaj\u0302ojn kun logiko;\nkvankam li havis akcepteblan koncepton de dedukta sistemo, li povus neniam fakte konstrui tian, tiel li fidis anstatau\u0306e je sia dialektiko."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Platono kredis ke depreno simple sekvus el regiono, tial li temigis konservado de solidaj regiono tiel ke la konkludo logike sekvus.\nSekve, Platono ekkomprenis ke metodo por akirado de konkludoj estus plej utila.\nLi neniam sukcesis pri elpensado de tia metodo, sed lia plej bona provo estis publikigita en lia libro Sophist , kie li lanc\u0302is sian dividadmetodon."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Kion ni hodiau\u0306 nomas aristotela logiko, Aristotelo mem etikedintus \"analizistojn\".\nLa termino- \"logiko\" li rezervis por signifi dialektikojn.\nLa plej granda parto de la laboro de Aristotelo estas vers\u0302ajne ne en sia praformo, c\u0302ar g\u0302i estis plej vers\u0302ajne redaktita fare de studentoj kaj pli postaj prelegantoj.\nLa logikaj verkoj de Aristotelo estis kompilitaj en ses librojn en proksimume la frua unua jarcento p.K.:"}, {"text_idx": "#000030", "text": "La ordo de la libroj (au\u0306 la instruo de kiuj ili estas kunmetitaj) ne estas certaj, sed tiu listo estis derivita de analizo de la skribaj\u0302oj de Aristotelo.\nG\u0302i iras de la bazaj\u0302oj, la analizo de simplaj esprimoj en la Kategorioj, la analizo de proponoj kaj iliaj elementaj rilatoj en On Interpretation, al la studo de pli kompleksaj formoj, nome, silogismoj (en la analizistoj) kaj dialektiko (en la Temoj kaj Sophistical Refutations).\nLa unuaj tri disertaj\u0302oj formas la kernon de la logika teoriostriktosensu: la gramatiko de la lingvo de logiko kaj la g\u0302ustaj reguloj de rezonado.\nEkzistas unu volumo de Aristotelo estas koncerne logikon ne trovitan en la Organon, nome la kvara libro de Metafisics. [27]"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Kiel lia instruisto Platono, la filozofioceloj de Aristotelo c\u0302e la universalaj\u0302o.\nLa ontologio de Aristotelo, aliflanke, trovas la universalaj\u0302on en specialaj aj\u0302oj, kiujn li vokas la esencon de aj\u0302oj, dum en la ontologio de Platono, la universalaj\u0302o ekzistas krom specialaj aj\u0302oj, kaj estas rilatita al ili kiel ilia prototipo au\u0306 ekzemplero.\nPor Aristotelo, tial, sciteorio estas bazita sur la studo de specialaj fenomenoj kaj pliig\u0302as al la scio pri esencoj, dum por Platono-sciteorio komencig\u0302as kun scio pri universalaj Formoj (au\u0306 ideoj) kaj descendas al scio pri specialaj imitoj de tiuj.\nPor Aristotelo, \"formo\" dau\u0306re rilatas al la senkondic\u0302a bazo de fenomenoj sed estas \"instantiateita\" en speciala substanco (vidu Universalaj\u0302oj kaj unuopojn , malsupre).\nEn certa signifo, la metodo de Aristotelo estas kaj indukta kaj dedukta, dum tiu de Platono estas esence dedukta de aprioraj principoj."}, {"text_idx": "#000032", "text": "En la terminologio de Aristotelo, \"fiziko\" estas branc\u0302o de filozofio ekzamenanta la fenomenojn de la natura mondo, kaj inkludas kampojn kiuj estus rigarditaj hodiau\u0306 kiel fizikoj, biologio kaj aliaj natursciencoj.\nEn modernaj tempoj, la amplekso de filozofio farig\u0302is limigita al pli senmarkaj au\u0306 abstraktaj enketoj, kiel ekzemple etiko kaj metafiziko, en kiu logiko ludas gravan rolon.\nHodiau\u0306 filozofio tendencas ekskludi empirian studon de la natura mondo per la scienca metodo.\nEn kontrasto, la filozofiaj klopodoj de Aristotelo ampleksis praktike c\u0302iujn aspektojn de intelekta enketo."}, {"text_idx": "#000033", "text": "En la pli granda signifo de la vorto, Aristotelo igas filozofion samampleksa kun rezonado, kiun li ankau\u0306 priskribus kiel \"sciencon\".\nNotu, aliflanke, ke lia uzo de la esprimo scienco portas malsaman signifon ol tio kovrita antau\u0306 la esprimo \"al scienca metodo\".\nPor Aristotelo, \"c\u0302io scienco ( dianoia) estas au\u0306 praktika, poezia au\u0306 teoria\" ( Metafiziko 1025b25).\nPer praktika scienco, li volas diri etikon kaj politikon;\nper poezia scienco, li volas diri la studon de poezio kaj la aliajn belartojn;\nper teoria scienco, li volas diri fizikojn, matematikon kaj metafizikon."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Se logiko (au\u0306 \"analizistoj\") estas rigardita kiel studpreparaj\u0302o al filozofio, la sekcioj de aristotela filozofio konsistus el: (1)\nTheoretical Philosophy, inkluzive de Metaphysics, Physics kaj Mathematics;\nPractical Philosophy kaj (4) Poetical Philosophy."}, {"text_idx": "#000035", "text": "En la periodo inter liaj du restadoj en Ateno, inter liaj tempoj en la akademio kaj la liceo, Aristotelo kondukis la plej grandan parton de la scienca pensado kaj esplorado por kiu li estas fama hodiau\u0306.\nFakte, la plej granda parto de la vivo de Aristotelo estis dedic\u0302ita al la studo de la objektoj de naturscienco.\nLa metafiziko de Aristotelo enhavas observaj\u0302ojn sur la naturo de nombroj sed li faris neniujn originajn kontribuojn al matematiko.\nCerte, aliflanke, prezenti originan esploradon en la naturscienco-, ekz., botaniko, zoologio, fiziko, astronomio, kemio, meteologio, kaj plurajn aliajn sciencojn."}, {"text_idx": "#000036", "text": "La skribaj\u0302oj de Aristotelo pri scienco estas plejparte kvalitaj, kontraste al kvanta.\nKomencig\u0302ante en la 16-a jarcento, sciencistoj komencis apliki matematikon al la fizikaj sciencoj, kaj la laboro de Aristotelo en tiu kampo estis rigardita kiel senespere neadekvata.\nLiaj malfunkcioj estis plejparte pro la foresto de konceptoj kiel maso, rapideco, forto kaj temperaturo.\nLi havis koncepton de rapideco kaj temperaturo, sed neniun kvantan komprenon de ili, kiu estis duonflankaj pro la foresto de bazaj eksperimentaj aparatoj, kiel horlog\u0302oj kaj termometroj."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Liaj skribaj\u0302oj disponigas raporton pri multaj sciencaj observaj\u0302oj, miksaj\u0302on de frumatura precizeco kaj scivolemajn erarojn.\nEkzemple, en lia History of Animals (Historio de Bestoj) li asertis ke homaj maskloj havas pli da dentoj ol inoj.\nEn simila vejno, Johano Filopono, kaj pli posta Galileo, montrita per simplaj eksperimentoj ke la teorio de Aristotelo ke pli peza objekto falas pli rapide ol pli malpeza objekto estas malg\u0302usta.\nAliflanke, Aristotelo refutis la aserton de Demokrito ke la konsistis el \"tiuj steloj kiuj estas ombritaj per la tero de la radioj de la suno\", indikante (g\u0302uste, ec\u0302 se tia rezonado vers\u0302ajne estos malakceptita por longa tempo) ke, donitaj \"aktualaj astronomiaj manifestacioj\" kiuj \"la grandeco de la suno estas pli bonega ol tiu de la tero kaj la distanco de la steloj de la tero multajn fojojn pli granda ol tiu de la suno, tiam ...\nla suno brilas sur c\u0302iuj steloj kaj la tero ekzamenas neniun el ili.\""}, {"text_idx": "#000038", "text": "Aristotelo ankau\u0306 havis kelkajn sciencajn blindmakulojn.\nLi postulis geocentran kosmologion kiun ni povas percepti en selektadoj de la Metafiziko, kiu estis vaste akceptita supren g\u0302is la 16-a jarcento.\nDe la tria jarcento g\u0302is la 16-a jarcento, la domina vido diris ke la Tero estis la rotacia centro de la universo."}, {"text_idx": "#000039", "text": "C\u0302ar li eble estis la filozofo plej respektis de eu\u0306ropaj pensuloj dum kaj post la Renesanco, tiuj pensuloj ofte prenis la erarajn poziciojn de Aristotelo kiel surbaze de, kiuj tenis reen sciencon en tiu epoko.\nTamen, la sciencaj mankoj de Aristotelo ne devus misinformi unu en forgesado de liaj grandaj antau\u0306enmars\u0302oj en la multaj sciencaj kampoj.\nEkzemple, li fondis logikon kiel formala scienco kaj kreis fundamentojn al biologio kiuj ne estis anstatau\u0306itaj por du Jarmiloj.\nKrome, li lanc\u0302is la fundamentan nocion ke naturo estas kunmetita de aj\u0302oj al tiu s\u0302ang\u0302o kaj ke studi tiajn s\u0302ang\u0302ojn povas disponigi utilan scion pri subestaj konstantoj."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Li [Aristotelo] rilatas al multaj ekzemploj de s\u0302ang\u0302oj nun konstante dau\u0306rig\u0302ante, kaj insistas emfaze pri la bonegaj rezultoj kiujn ili devas produkti en la erareto de ag\u0302oj.\nLi ekzempligas specialajn kazojn de lagoj kiuj sekigis supren, kaj dezertojn kiuj c\u0302e longo ig\u0302is ondobrilaj proksime de riveroj kaj sterkis.\nLi montras al la kresko de la Nilotodelto ekde la tempo de Homero, al la shalou\u0306ing de la Palus Maeotis ene de sesdek jarojn de sia propra tempo ...\nal la ufeaving de unu el la eolaj insuloj, antau\u0306a al vulkana erupcio.\nLa s\u0302ang\u0302ojn el la tero, li diras, estas tiel malrapidaj en komparo al la tempodau\u0306ro de niaj vivoj, ke ili estas nerimarkitaj;\nkaj la migradoj de homoj post grandaj katastrofoj, kaj sia forigo al aliaj regionoj, kau\u0306zas la okazaj\u0302on esti forgesita."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Aristotelo proponis kvinan elementon, eteron, aldone al la kvar proponis pli frue de Empedoklo."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Aristotelo difinis movig\u0302on kiel la aktualecon de potencialo kiel tia.\nAquinas sugestis ke la trairejo estu komprenita lau\u0306litere;\ntiu movig\u0302o povas efektive esti komprenita kiel la aktiva plenumado de potencialo, kiel transiro direkte al eble ebla s\u0302tato.\nC\u0302ar aktualeco kaj potencialo estas normale kontrau\u0306oj en Aristotelo, aliaj komentistoj au\u0306 sugestas ke ke la vortigo kiu venis malsupren al ni kiu la aldono de la \"kiel tia\" al la difino estas kritika al komprenado de g\u0302i. estas"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Aristotelo sugestis ke la kialo de io ajn okazanta povas esti atribuita al kvar malsamaj specoj de samtempe aktivaj faktoroj.\nLia nomo aitia estas tradicie tradukita kiel \"kialo\", sed g\u0302i ne c\u0302iam rilatas al tempa sekvenco;\ng\u0302i eble estos pli bone tradukita kiel \"klarigo\", sed la tradicia interpreto estos utiligita c\u0302i tie."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Plie, aferoj povas esti kialoj unu de la alia, kau\u0306zante unu la alian reciproke, tiel laboregokialtrejnitecon kaj inverse, kvankam ne en lau\u0306 la saman manieron au\u0306 funkcio, tiu estas kiel la komenco de s\u0302ang\u0302o, la aliaj kiel la celo.\n(Tiel Aristotelo unue proponis reciprokan au\u0306 cirklan kau\u0306zecon kiel rilaton de reciproka dependeco au\u0306 influo de kialo sur efiko.\nKrome, Aristotelo indikis ke la sama aj\u0302o povas esti la kialo de kontrau\u0306aj efikoj;\ng\u0302ia c\u0302eesto kaj foresto povas rezultigi malsamajn rezultojn.\nSimple g\u0302i estas la celo au\u0306 celo kiu kau\u0306zas okazaj\u0302on.\nNiaj du domeno devigas iun au\u0306 ion intencite renversi la unuan domenon, c\u0302ar g\u0302i ne povas fali de sia propra akordo."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Aristotelo markis du reg\u0302imojn de kau\u0306zado: bonorda (tidligere) kau\u0306zado kaj neintencita (s\u0302anco) kau\u0306zado.\nC\u0302iuj kialoj, kaj bonordaj kaj hazardaj, povas esti parolitaj pri tiel fakta au\u0306 ebla, kaj tiel senmarka au\u0306 akurata.\nLa sama lingvo rilatas al la efikoj de kialoj, tiel ke faktaj efikoj estas asignitaj al funkciigado kau\u0306zas, senmarkaj efikoj al senmarkaj kialoj, kaj specialaj efikoj al unuopo kau\u0306zas."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Aristotelo tenis pli precizajn teoriojn en kelkaj optikaj konceptoj ol aliaj filozofoj de sia tago.\nLa duaj plej malnovaj skribaj signoj de fotilo obscura (post Mozio de c\u0302. 400 a.K.) povas esti trovitaj en Aristotelo dokumentado de tia aparato en 350 a.K. en Problemata.\nLa aparataro de Aristotelo enhavis malhelan kameron kiu povis ununuran malgrandan truon, au\u0306 aperturon, permesi ke sunlumo enirus.\nAristotelo uzis la aparaton por fari observaj\u0302ojn de la suno kaj notis tion ne grave kio formo la truo estis, la suno dau\u0306re estus g\u0302uste elmontrita kiel rondobjekto.\nEn modernaj fotiloj, tio estas analoga al la diafragmo.\nAristotelo ankau\u0306 faris la observadon kiu kiam la distanco inter la aperturo kaj la surfaco kun la bildo pliig\u0302is, la bildo estis pligrandigitaj."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Lau\u0306 Aristotelo, spontaneco kaj s\u0302anco estas kialoj de kelkaj aj\u0302oj, distingeblaj de aliaj specoj de kialo.\nS\u0302anco kiel hazarda celo kus\u0302as en la sfero de hazardaj aj\u0302oj.\nG\u0302i estas \"de kio estas spontanea\" (sed notas ke kio estas spontanea ne venas de s\u0302anco).\nPor pli bona kompreno de la koncepto de Aristotelo de \"s\u0302anco\" eble estos pli bone pensi pri \"koincido\": Io okazas de s\u0302anco se persono metas kun la intenco de havado de unu aj\u0302o okazas, sed kun la rezulto de alia aj\u0302o (ne celita) okazanta."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Tiu persono povas trovi alian personvoladon por donaci grandan sumon.\nTamen, se la persono serc\u0302anta la donacojn renkontus la persondonacadon, ne por la celo de kolektaddonacoj, krom por iu alia celo, Aristotelo nomus la kolektadon de la donaco de tiu akurata donacanto rezulto de s\u0302anco.\nDevas esti nekutime ke io okazas de s\u0302anco.\nEn aliaj vortoj, se io okazas c\u0302io au\u0306 plej de la tempo, ni ne povas diri ke g\u0302i estas de s\u0302anco."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Ekzistas ankau\u0306 pli specifa speco de s\u0302anco, kiun Aristotelo nomas \"bons\u0302ancon\", kiu povas nur validi por homoj, c\u0302ar g\u0302i estas en la sfero de moralaj agoj.\nLau\u0306 Aristotelo, bons\u0302anco devas impliki elekton (kaj tiel konsiderado), kaj nur homoj estas kapablaj je konsiderado kaj elekto.\n\"Kio ne estas kapabla je ago ne povas fari ion ajn de s\u0302anco\"."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Aristotelo difinas metafizikon kiel \"la scion pri malgrava estaj\u0302o\", au\u0306 da \"estaj\u0302o en la plej alta grado da abstraktado.\"\nLi nomas metafizikon \"unua filozofio\", same kiel \"la teologicscienco\"."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Aristotelo ekzamenas la konceptojn de substanco kaj esenco ( ousia) en sia Metafiziko (Libro VII), kaj li finas ke speciala substanco estas kombinaj\u0302o de kaj afero kaj formo.\nEn Book VIII, li distingas la demandon pri la substanco kiel la subaj\u0302o, au\u0306 la materialon de kiu g\u0302i estas kunmetita.\nEkzemple, la demando pri domo estas la brikoj, kiun s\u0302tonoj, konstrulignoj ktp., au\u0306 kiun kio ajn konsistigas al la ebla domo, dum la formo de la substanco estas la fakta domo, nome \"protektante korpoj kaj kapitalaj\u0302oj\" au\u0306 ajna alia diferencoj (vidu ankau\u0306 predicable'ojn) kiuj lasis nin difini ion kiel domo.\nLa formulo kiu donas la komponentojn estas la raporto pri la afero, kaj la formulo kiu donas la diferencojn estas la raporto pri la formo."}, {"text_idx": "#000056", "text": "kun konsidero al la s\u0302ang\u0302o ( kinezo ) kaj g\u0302iaj kialoj nun, kiel li difinas en sia Fiziko kaj On Generation and Corruption 319b-320a, li distingas la alveno por esti de:"}, {"text_idx": "#000057", "text": "kresko kaj diminuado, kiu estas s\u0302ang\u0302o en kvanto;\nmovado, kiu estas s\u0302ang\u0302o en spaco;\ns\u0302ang\u0302o, kiu estas s\u0302ang\u0302o en kvalito."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Rilatante al potencialo, tio estas kia aj\u0302o estas kapabla je farado, au\u0306 estante agita sur, se la kondic\u0302oj estas g\u0302ustaj kaj g\u0302i ne estas malhelpita per iom alia.\nEkzemple, la semo da planto en la grundo eble estas ( dinamei) planto, kaj se ne estas malhelpita per io, g\u0302i ig\u0302os planto.\nEble estaj\u0302oj povas au\u0306 \"agi\" ( poiein) au\u0306 \"esti agitaj sur\" ( paskein), kiu povas esti au\u0306 denaska au\u0306 lernita.\nEkzemple, la okuloj posedas la potencialon de vido (denaska - estante agitaj sur), dum la kapableco de ludado de la fluto povas esti posedita per lernado (ekzerco - intertempa)."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Aktualeco estas la plenumado da la fino de la potencialo.\nC\u0302ar la fino ( telos) estas la principo de c\u0302iu s\u0302ang\u0302o, kaj por la konsidero de la fino ekzistas potencialo, tial aktualeco estas la fino.\nPlusendantaj tiam al nia antau\u0306a ekzemplo, ni povis diri ke aktualeco estas kiam planto faras unu el la agadoj kiujn plantoj faras."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Por tio por la konsidero de kiu aj\u0302o estas, estas sia principo, kaj la ig\u0302ado estas por la konsidero de la fino;\nkaj la aktualeco estas la fino, kaj g\u0302i estas por la konsidero de tio ke la potencialo estas lernita.\nPor bestoj ne vidas en ordo ke ili povas havi vidon, sed ili havas vidon kiun ili povas vidi."}, {"text_idx": "#000062", "text": "En resumo, la afero kutimis fari domon havas potencialon por esti domo kaj kaj la agado de konstruaj\u0302o kaj la formo de la fina domo estas aktualecoj, kio ankau\u0306 estas fina celo au\u0306 fino.\nTiam Aristotelo-enspezo kaj finas ke la aktualeco estas antau\u0306 potencialo en formulo, en tempo kaj en realeco."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Kun tiu difino de la speciala substanco (t.e., materio kaj formo), Aristotelo provas solvi la problemon de la unueco de la estaj\u0302oj, ekzemple, \"kio estas g\u0302i tio faras viron oni\"?\nPoste, lau\u0306 Platono ekzistas du Ideoj: besto kaj dupiedulo, kiom tiam estas homekipi unuecon?\nTamen, lau\u0306 Aristotelo, la potencialestaj\u0302o (materio) kaj la fakta (formo) estas oni kaj la sama aj\u0302o."}, {"text_idx": "#000064", "text": "La antau\u0306ulo de Aristotelo, Platono, argumentis ke c\u0302iuj aj\u0302oj havas universalan formon, kiu povis esti au\u0306 posedaj\u0302o au\u0306 rilato al aliaj aj\u0302oj.\nKiam ni rigardas pomon, ekzemple, ni vidas pomon, kaj ni ankau\u0306 povas analizi formon de pomo.\nEn tiu distingo, ekzistas speciala pomo kaj universala formo de pomo.\nKrome, ni povas meti pomon plej proksime al libro, tiel ke ni povas paroli pri kaj la libro kaj pomo kiel estante plej proksime al unu la alian."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Platono argumentis ke ekzistas kelkaj universalaj formoj kiuj ne estas parto de specialaj aj\u0302oj.\nEkzemple, estas eble ke ekzistas neniu unuopo bona en ekzisto, sed \"varo\" dau\u0306re estas bonorda universala formo.\nBertrand Russell estas 20-ajarcenta filozofo kiu konsentis kun Platono pri la ekzisto de \"uninstantiateitaj universalaj\u0302oj\"."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Aristotelo disputis kun Platono en tiu punkto, argumentante ke c\u0302iuj universalaj\u0302oj estas instantiateitaj.\nAristotelo argumentis ke ekzistas neniuj universalaj\u0302oj kiuj estas liberaj g\u0302is ekzistantaj aj\u0302oj.\nLau\u0306 Aristotelo, c\u0302u universalaj\u0302o ekzistas, au\u0306 kiel unuopo au\u0306 rilato, tiam havendaj\u0302o ekzistanta, devas esti nuntempe, au\u0306 devas esti en la estonteco, io sur kiu la universalaj\u0302o povas esti bazita.\nSekve, lau\u0306 Aristotelo, se estas ne la kazo ke iu universalaj\u0302o povas esti bazita al objekto kiu ekzistas c\u0302e iu tempodau\u0306ro, tiam g\u0302i ne ekzistas."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Krome, Aristotelo disputis kun Platono koncerne la lokon de universalaj\u0302oj.\nKiel Platono parolis pri la mondo de la formoj, loko kie c\u0302iuj universalaj formoj ekzistas, Aristotelo asertis ke universalaj\u0302oj ekzistas ene de c\u0302iu aj\u0302o sur kiu c\u0302iu universalaj\u0302o estas bazita.\nTiel, lau\u0306 Aristotelo, la formo da pomo ekzistas ene de c\u0302iu pomo, prefere ol en la mondo de la formoj."}, {"text_idx": "#000068", "text": "En aristotela scienco, precipe en biologio, aferoj li vidis sin esti elteninta la teston de tempo pli bonaj ol lia rerakontado de la raportoj de aliaj, kiuj enhavas eraron kaj superstic\u0302on.\nLi dissekcis bestojn sed ne homojn;\nliaj ideoj sur kiel la homakorpaj verkoj estis preskau\u0306 totale anstatau\u0306itaj."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Aristotelo estas la plej frua naturhistoriisto kies laboro postvivis en iu detalo.\nAristotelo certe esploris en la naturhistorio de Lesbo, kaj la c\u0302irkau\u0306aj maroj kaj najbaraj areoj.\nLa verkoj kiuj reflektas tiun esploradon, la History of Animals (Historio de Bestoj) , Generation of Animals (Generacio de Bestoj) , Movement of Animals (Movado de Bestoj) , kaj Parts of Animals (Partoj de Bestoj) , enhavas kelkajn observaj\u0302ojn kaj interpretojn, kune kun diversaj mitoj kaj eraroj.\nLa plej frapaj trairejoj estas koncerne la maro-vivon videblan de observado pri Lesbo kaj haveblaj de la kaptaj\u0302oj de fis\u0302kaptistoj.\nLiaj observaj\u0302oj pri anariko, elektraj fis\u0302oj ( Torpedo ) kaj lufioj estas detalaj, kiel estas ke li skribas sur cefalopodoj, nome, Octopus, Sepion ( polpo) kaj la argonau\u0306ton ( Argonauta argo ).\nLia priskribo de la hektokotil-brako, uzita en seksa reproduktado, estis vaste malkredita g\u0302is g\u0302ia reeltrovaj\u0302o je la 19-a jarcento.\nLi apartigis la akvajn mamulojn de fis\u0302oj, kaj sciis ke s\u0302arkoj kaj radioj estis parto de la grupo li vokis Selache\u0304 ( selakian)."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Ekzemplo de liaj metodoj, inkluzive de dissekcio kaj observado, venas de la Generation of Animals (Generacio de Bestoj), kie li priskribas rompig\u0302antajn malfermajn sterkitajn kokidovojn je intervaloj por malkovri la sekvencon en kiu videblaj organoj estas generitaj."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Aristotelo donis precizajn priskribojn de la kvar-c\u0302ambrigitaj antau\u0306-stomakoj de remac\u0302uloj, kaj de la ovoviviparoza embriologia evoluo de la leporhundos\u0302arka Mustelus mustelus ."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Aristotelo distingis proksimume 500 speciojn de birdoj, mamuloj kaj fis\u0302oj.\nKion la moderna zoologo nomus vertebruloj kaj senvertebruloj, Aristotelo vokis \"bestojn kun sango\" kaj \"bestoj sen sango\".\nBestoj kun sango estis dividitaj en viva-biradon (mamuloj), kaj ovo-biradon (birdoj kaj fis\u0302oj).\nSenvertebruloj (' bestoj sen sango ')\ninsektoj, krustuloj (dividita en ne-sens\u0302eligitan - cefalopodoj - kaj sens\u0302eligitan) kaj testacea (moluskoj) estas."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Aristotelo kredis ke intelektaj celoj, t.e., finaj kialoj, gvidis c\u0302iujn naturprocezojn.\nTia teleologia vido donis Aristotelo-kialon por pravigi liajn observitajn datenojn kiel esprimo de formala dezajno.\nNotante ke \"neniu besto havas, en la sama tempo, kaj dentegoj kaj kornoj\", kaj \"unu-duhufa besto per du kornoj mi neniam vidis\", Aristotelo sugestis ke Naturo, donanta neniun beston kaj kornoj kaj dentegojn, forpus\u0302is vantecon, kaj doni al estaj\u0302oj kapablojn nur certagrade tia kiam ili estas necesaj.\nNotante ke remac\u0302uloj havis multoblajn stomakojn kaj malfortajn dentojn, li supozis ke la unua devis kompensi por c\u0302i-lasta, kie Nature provas konservi specon de ekvilibro."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Li deklaris en la History of Animals (Historio de Bestoj) ke estaj\u0302oj estis arang\u0302itaj en gradigita skalo de perfekteco levig\u0302anta de mineraloj g\u0302is plantoj kaj bestoj, kaj supren g\u0302is viro, formante la scalan naturae au\u0306 grandan c\u0302enon de estaj\u0302o.\nLia sistemo havis dek unu karakterojn, arang\u0302is harmonii \"al la grado al kiu ili estas infektitaj kun potencialo\", esprimita en sia formo c\u0302e naskig\u0302o.\nLa plej altaj bestoj metis varmajn kaj malsekajn estaj\u0302ojn vivantaj, la plej malsupraj portis ilian malvarmon, sekan, kaj en dikaj ovoj.\nPor Charles Singer, \"Nenio estas pli rimarkinda ol [xxx] klopodoj al [ekspoziciaj\u0302o] la rilatoj de porvivaj\u0302aj\u0302oj kiel scala naturae \"."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Aristotelo ankau\u0306 diris ke la nivelo de la perfekteco de estaj\u0302o estis reflektita en sia formo, sed ne preordainita per tiu formo.\nIdeoj kiel tio, kaj liaj ideoj pri animoj, ne estas rigarditaj kiel scienco entute en modernaj tempoj."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Li lokis emfazon de la tipo (j) de animo kiun organismo posedis, asertante ke plantoj posedas vegetativan animon, respondecan por reproduktado kaj kresko, bestoj vegetativan kaj senteman animon, respondecan por movig\u0302eblo kaj sensacio, kaj homoj vegetativan, senteman, kaj racian animon, kapablan je penso kaj reflektado."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Aristotelo, kontraste al pli fruajn filozofojn, sed lau\u0306 la egiptoj, metis la racian animon en la koron, prefere ol la cerbo.\nRimarkinda estas la dividado de Aristotelo de sensacio kaj penso, kiuj g\u0302enerale iris kontrau\u0306 antau\u0306aj filozofoj, kun la escepto de Alcmaeon."}, {"text_idx": "#000078", "text": "La posteulo de Aristotelo c\u0302e la liceo, Teofrasto, skribis serion de libroj pri botaniko - la History of Plants (Historio de Plantoj) - kiu pluvivis kiel la plej grava kontribuo de antikvo al botaniko, ec\u0302 en la Mezepokon.\nMultaj el la nomoj de Theophrastus pluvivas en modernajn tempojn, kiel ekzemple Karpoj por frukto, kaj semujjono por koleoptilo."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Prefere ol temigi formalajn kialojn, kiel Aristotelo faris, Teofrasto indikis mekanistan skemon, desegnante analogecojn inter naturaj kaj artefaritaj procezoj, kaj fidante je la koncepto de Aristotelo de la efika kau\u0306zo.\nTheophrastus ankau\u0306 rekonis la rolon de sekso en la reproduktado de kelkaj pli altaj plantoj, kvankam tiu lasta eltrovaj\u0302o estis perdita en pli postaj ag\u0302oj."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Post Theophrastus, la liceo ne produktis ajnan originan laboron.\nKvankam intereso en la ideoj de Aristotelo pluvivis, ili estis g\u0302enerale prenitaj senkritike.\nG\u0302i ne estas g\u0302is la ag\u0302o de Aleksandrio sub la Ptolemies kiu avancas en biologio povas esti denove trovita."}, {"text_idx": "#000081", "text": "La unua medicina instruisto en Aleksandrio, Herophilus of Chalcedon (Herophilus de Kalcedonio), korektis Aristotelo'n, metante inteligentecon en la cerbon, kaj ligis la nervan sistemon al movig\u0302o kaj sensacio.\nHerophilus ankau\u0306 distingita inter vejnoj kaj arterioj, notante ke c\u0302i-lasta pulso dum la unua ne faras.\nKvankam kelkaj maljunegaj atomistoj kiel ekzemple Lukrecio defius la teleologian vidpunkton de aristotelaj ideoj pri vivo, teleologio (kaj post la ascendo de kristanismo, natura teologio) restus centra al biologia penso esence g\u0302is la 18-a kaj 19-a jarcentoj.\nErnst Mayr asertis ke ekzistis \"nenio de iu reala sekvo en biologio post Lucretius kaj Galeno de Pergamono g\u0302is la Renesanco.\"\nLa ideoj de Aristotelo de naturhistorio kaj medicino pluvivis, sed ili estis g\u0302enerale prenitaj senkritike."}, {"text_idx": "#000082", "text": "La psikologio de Aristotelo, donita en lia disertaj\u0302o On the Soul ( peripsiko, ofte konata per it latina titolo De Anima), postulas tri specojn de animo (\"psikoj\"): la vegetativa animo, la sentema animo, kaj la racia animo.\nTiu speco de animo estas kapabla je la samaj potencoj kiel la aliaj specoj: Kiel la vegetativa animo g\u0302i povas kreski kaj nutri sin;\nkiel la sentema animo g\u0302i povas travivi sensaciojn kaj movig\u0302i loke.\nLa unika parto de la homa, racia animo estas sia kapablo ricevi formojn de aliaj aj\u0302oj kaj kompari ilin."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Por Aristotelo, la animo ( psiko) estis pli simpla koncepto ol g\u0302i estas por ni hodiau\u0306.\nPer animo li simple volis diri la formon de porvivaj\u0302o estanta.\nC\u0302ar c\u0302iuj estaj\u0302oj estas kunmetaj\u0302oj de formo kaj materio, la formo de vivantaj estaj\u0302oj estas ke kiu dotas ilin kun kio estas specifa por vivantaj estaj\u0302oj, ekz. la kapablo iniciati movadon (au\u0306 kaze de plantoj, kresko kaj kemiaj transformoj, kiujn Aristotelo pripensas specojn de movado)."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Lau\u0306 Aristotelo, memoro estas la kapablo teni perceptitan travivaj\u0302on en via menso kaj havi la kapablon distingi inter la interna \"aspekto\" kaj okazo en la pasinteco.\nEn aliaj vortoj, memoro estas mensa bildo ( fantasmo) en kiu Aristotelo difinas en De Anima, kiel aspekton kiu estas surpresita sur la parto de la korpo kiu formas memoron.\nAristotelo kredis ke \"premsigno\" ig\u0302as imponita en semi-fluida korporgano kiu spertas plurajn s\u0302ang\u0302ojn por fari memoron.\nMemoro okazas kie stimuloj estas tro kompleksaj ke la nerva sistemo (semi-fluida korporgano) ne povas ricevi c\u0302iujn impresojn tuj.\nTiuj s\u0302ang\u0302oj estas la sama kiel tiuj implikitaj en la operacioj de sensacio, ordinara racio, kaj pensantaj.\nLa mensa bildo surpresita en la korporgano estas la fina produkto de la tuta proceso de sencpercepto.\nG\u0302i ne gravas se la travivaj\u0302o estis vidita au\u0306 au\u0306dita, c\u0302iu sperto alvenas kiel mensa bildo en memoro [61]"}, {"text_idx": "#000085", "text": "Aristotelo uzas la vorton \"memoro\" por du bazaj kapabloj.\nUnue, la fakta retenado da la travivaj\u0302o en la mnemonika \"premsigno\" kiu povas evolui el sensacio.\nDue, la intelekta timo kiu venas kun la \"premsigno\" pro estado impresita en speciala tempo kaj pretigospecifa enhavo.\nTiuj kapabloj povas esti klarigitaj kiam memoro estas nek sensacio nek pensado c\u0302ar estas ekestas nur post tempoperiodo.\nTial, memoro estas de la pasinteco, [62] prognozo estas de la estonteco, kaj sensacio estas de la donaco.\nLa rehavigo de niaj \"premsignoj\" ne povas esti farita subite.\nTransira kanalo estas necesa kaj situanta en niaj pasintaj travivaj\u0302oj, kaj por nia antau\u0306a sperto kaj prezenti sperton."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Aristotelo proponis ke nelernemaj homoj havu bonan memoron c\u0302ar la fluidoj en ilia cerbo ne forlavas sian memororganon kutimis surpresi travivaj\u0302ojn kaj tiel la \"premsigno\" povas facile dau\u0306ri.\nTamen, ili ne povas esti tro malrapidaj au\u0306 la hardita surfaco de la organo ne ricevos novajn \"premsignojn\".\nLi kredis la idoj kaj la malnovo ne konvene evoluigas \"premsignon\".\nJunularoj spertas rapidajn s\u0302ang\u0302ojn kiam ili formig\u0302as, dum la organoj de la elderly komencas kadukig\u0302i, tiel bremsante novajn \"premsignojn\".\nSame, homoj kiuj estas tro rapidspritaj estas similaj al la ido kaj la bildo ne povas esti fiksita pro la rapidaj s\u0302ang\u0302oj de ilia organo.\nC\u0302ar intelektaj funkcioj ne estas engag\u0302itaj en memoro, memoroj apartenas al kelkaj bestoj ankau\u0306, sed nur tiuj en kiu havas percepton de tempo."}, {"text_idx": "#000087", "text": "C\u0302ar Aristotelo kredas ke homoj ricevas c\u0302iujn specojn de sencperceptoj kaj ke homoj perceptas ilin kiel bildoj au\u0306 \"premsignoj\", homoj kontinue teksas kune novajn \"premsignojn\" de aj\u0302oj kiujn ili travivas.\nPor serc\u0302i tiujn \"premsignojn\", homoj serc\u0302as la memoron mem.\nEne de la memoro, se unu sperto estas ofertita anstatau\u0306e de specifa memoro, ke persono malaprobos tiun sperton g\u0302is ili trovas kio ili serc\u0302as.\nRememoro okazas kiam unu sperto kompreneble sekvas alian.\nSe la c\u0302eno de \"bildoj\" estas necesa, unu memoro stimulos la aliajn.\nSe la c\u0302eno de \"bildoj\" ne estas necesa, sed atendita, tiam g\u0302i nur stimulos la alian memoron en la plej multaj kazoj.\nKiam homoj memoras travivaj\u0302ojn, ili stimulas certajn antau\u0306ajn travivaj\u0302ojn g\u0302is ili stimulis tiu kiu estis necesa."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Rememoro estas la mem-direktitagado de prenado de la informoj stokita en memoro- \"premsigno\" post kiam iom da tempo pasis.\nRehavigo de stokitaj informoj estas dependa de la amplekso de mnemonikaj kapabloj de estaj\u0302o (homa au\u0306 besto) kaj la kapabloj la homa au\u0306 besto posedas.\nNur homoj memoros \"premsignojn\" de intelekta agado, kiel ekzemple nombroj kaj vortoj.\nBestoj kiuj havas percepton de tempo povos preni memorojn de siaj pasintaj observaj\u0302oj.\nMemorado implikas nur percepton de la aj\u0302oj memorita kaj de la tempo pasita.\nRememoro de \"premsigno\" estas ke kie la nunaj travivaj\u0302oj persono memoras estas similaj kun elementoj korespondantaj en karaktero kaj arang\u0302o de pretere sensspertoj.\nKiam \"premsigno\" estas memorita, g\u0302i povas produkti grandan grupon de rilataj \"premsignoj\"."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Aristotelo kredis la c\u0302enon de penso, kiu finig\u0302as en rememoro de certaj \"premsignoj\", estis ligita sisteme en tri specoj de rilatoj: simileco, kontrasto, kaj apudeco.\nTiuj tri leg\u0302oj konsistigas lian Laws of Association (Leg\u0302oj de Association).\nAristotelo kredis ke pasintaj travivaj\u0302oj estas kas\u0302aj ene de nia menso.\nForto funkciigas por veki la kas\u0302an materialon por alporti supren la faktan travivaj\u0302on.\nLau\u0306 Aristotelo, unuig\u0302o estas la potenco denaska en mensa stato, kiu funkciigas sur la neesprimitaj restaj\u0302oj de iamaj travivaj\u0302oj, permesante al ili pliig\u0302i kaj esti memorita."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Antau\u0306 komprenado de la videbloj de Aristotelo en song\u0302oj, unue lia ideo de dormo devas esti ekzamenita.\nAristotelo donas raporton pri sia klarigo de dormo en On Sleep and Wakefulness.\nDormo okazas kiel rezulto de trouzo de la sencoj [69] au\u0306 de digestado, [68] tiel ke g\u0302i estas decida al la korpo, inkluzive de la sencoj, tiel ke g\u0302i povas esti revigligita.\nDum persono estas endorme, la kritikaj agadoj, kiuj inkludas meditema, sentado, hejmenvokon kaj memoradon, ne funkcias kiel certe dum sendormeco.\nC\u0302ar persono ne povas senti dum dormo ili ankau\u0306 povas ne havi deziron, kio estas la sekvo de sensacio.\nTamen, la sencoj povas funkcii dum dormo, [69] kvankam alimaniere ol kiam persono estas nedorma c\u0302ar dum dormo persono dau\u0306re povas havi sensspertojn.\nAnkau\u0306, ne c\u0302iuj la sencoj estas neaktivaj dum dormo, nur tiuj kiuj estas lacaj."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Dum dormo, persono estas en s\u0302ang\u0302ita mensstato.\nAristotelo komparas dormantan personon kun persono kiu estas devancita de fortaj sentoj direkte al stimulo.\nEkzemple, persono kiu havas fortan pasion pri iu povas komenci opinii ke ili vidas ke persono c\u0302ie c\u0302ar ili estas tiel devancitaj de siaj sentoj.\nKiam persono estas endorme, iliaj sencoj ne funkcias kiel certe kiam ili estas nedormaj kaj tio rezultigas ilin opiniante kiel persono kiu estas influita per fortaj sentoj.\nEkde persono dormi estas en tiu sugestiva s\u0302tato, ili ig\u0302as facile trompitaj per kio aperas en iliaj song\u0302oj."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Kiam endorme, persono estas nekapabla fari jug\u0302ojn kiel jes kiam ili estas nedormaj [68] Pro la sencoj ne funkciaj normale dum dormo, ili estas nekapablaj helpi personon taksi kio okazas en ilia song\u0302o.\nTio en victurno igas la personon kredi ke la song\u0302o estas reala.\nSong\u0302oj povas esti absurdaj en naturo sed la sencoj ne povas percepti c\u0302u ili estas realaj au\u0306 ne.\nTiel, la revulo estas igita akcepti la song\u0302on c\u0302ar al ili mankas la elekto por jug\u0302i g\u0302in."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Unu komponento de la teorio de Aristotelo de song\u0302oj lanc\u0302as ideojn kiuj estas malkongruaj al antau\u0306e kontrolitaj kredoj.\nLi asertis ke song\u0302oj ne antau\u0306diras kaj ke ili ne estas senditaj per dia estaj\u0302o.\nAristotelo argumentis ke kazoj en kiuj song\u0302oj similas ontokazojn estas hazardaj\u0302oj ne au\u0306guradoj.\nTiuj ideoj estis malkongruaj al kio estis kredita koncerne song\u0302ojn, sed tiutempe kiam li lanc\u0302is tiujn ideojn pli da pensuloj komencis doni naturalismaj kontraste al supernaturaj klarigoj al fenomenoj."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Aristotelo ankau\u0306 inkludas en sia teorio de song\u0302oj kio konsistigas song\u0302on kaj kio ne faras.\nLi asertis ke song\u0302o unue estas establita per la fakto ke la persono estas endorme kiam ili travivas g\u0302in.\nSe persono havis bildon ekaperu por momento post vekig\u0302ado supren au\u0306 se ili vidas ion en la mallumo g\u0302i ne estas konsiderita song\u0302o c\u0302ar ili estis nedormaj kiam g\u0302i okazis.\nDue, c\u0302iu senssperto kiu fakte okazas dum persono estas endorme kaj estas perceptitaj fare de la persono dum endorme ne kvalifikas kiel parto de song\u0302o.\nEkzemple, se, dum persono dormas, pordo fermas kaj en ilia song\u0302o ili au\u0306das ke pordo estas fermita, Aristotelo argumentas ke tiu senssperto ne estas parto de la song\u0302o.\nLa fakta senssperto estas perceptita per la sencoj, la fakto ke g\u0302i okazis dum la persono estis endorme ne igas g\u0302in parto de la song\u0302o.\nFinfine, la bildoj da song\u0302oj devas esti rezulto da dau\u0306rantaj impresoj de sensspertoj havitaj kiam nedorme."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Aristotelo konsideris etikon esti praktikan prefere ol teoria studo, t.e., oni alstrebis ig\u0302i bona kaj fari bona prefere ol sciado pro si propra.\nLi skribis plurajn disertaj\u0302ojn pri etiko, inkluzive de plej precipe, la Nicomachean Etiko ."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Aristotelo instruis ke virto devas fari kun la bonorda funkcio ( ergon) de aj\u0302o.\nOkulo estas nur bona okulo en tiel multo kiam g\u0302i povas vidi, c\u0302ar la bonorda funkcio de okulo estas vido.\nAristotelo konkludis ke homoj havendaj\u0302o funkcion specifan por homoj, kaj ke tiu funkcio devas esti agado de la psuke\u0304 (normale tradukita kiel animo) lau\u0306 racio ( emblemoj ).\nAristotelo identigis tian optimumagadon de la animo kiel la celo de c\u0302iuj homa konscia ago, Eu\u0306demonismo , g\u0302enerale tradukite kiel \"felic\u0302o\" au\u0306 foje \"al bonfarto\".\nHavi la potencialon de iam esti felic\u0302a lau\u0306 tiu maniero nepre devigas bonan karakteron ( e\u0304tike\u0304 arete\u0304 ), ofte tradukitan kiel morala (au\u0306 etika) virto (au\u0306 plejboneco)."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Aristotelo instruis ke por atingi ke virta kaj eble felic\u0302a karaktero postulas unuan fazon de havado de la ric\u0302aj\u0302o por esti kutimita ne konscie, sed de instruistoj, kaj sperto, kondukante al pli posta stadio en kiun oni konscie elektas farendaj\u0302o la plej bonajn aj\u0302ojn.\nKiam la plej bonaj homoj venas por vivi vivon tiun manieron ilia praktika sag\u0302eco ( phronesis ) kaj ilia intelekto ( karido ) povas evoluigi kun unu la alian direkte al la plej alta ebla homa virto, la sag\u0302eco de plenumebla teoria au\u0306 konjekta pensulo, au\u0306 en aliaj vortoj, filozofon."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Aldone al liaj verkoj pri etiko, kiuj alparolas la individuon, Aristotelo alparolis la grandurbon en sia labora titolita Politiko .\nAristotelo konsideris la grandurbon esti natura komunumo.\nKrome, li konsideris la grandurbon esti antau\u0306a en graveco al la familio kiu en victurno estas antau\u0306 la individuo, \"c\u0302ar la tuta nepraj\u0302o de neceso estu antau\u0306 la parto\".\nLi ankau\u0306 fame deklaris ke \"la homo estas proksime de naturo politika besto\" kaj ankau\u0306 argumentante ke la difina faktoro de la homaro inter aliaj en bestregno estas it racio.\nAristotelo elpensis politiko kiel estante kiel organismo prefere ol s\u0302ati mas\u0302inon, kaj kiel kolekto de partoj neniuj el kiuj povas ekzisti sen la aliaj.\nLa koncepto de Aristotelo de la grandurbo estas organika, kaj li estas konsiderita unu el la unua se temas pri elpensi la grandurbo tiumaniere."}, {"text_idx": "#000100", "text": "La komuna moderna kompreno de politika komunumo kiel moderna s\u0302tato estas tre diferenca de la kompreno de Aristotelo.\nKvankam li estis konscia pri la ekzisto kaj potencialo de pli grandaj imperioj, la natura komunumo lau\u0306 Aristotelo estis la grandurbo ( Poliso ) kiuj funkcioj kiel politika \"komunumo\" au\u0306 \"partnereco\" ( koino\u0304nia).\nLa celo de la grandurbo estas ne justa eviti maljuston au\u0306 por ekonomia stabileco, sed prefere permesi al almenau\u0306 kelkaj civitanoj la eblecon vivi bonan vivon, kaj prezenti belajn agojn: \"La politika partnereco devas esti rigardita, tial, kiel estante por la konsidero de noblaj agoj, ne por la konsidero de porvivaj\u0302o kune.\"\nTio estas distingita de modernaj aliroj, komencig\u0302ante kun socialkontrakto teorio, lau\u0306 kiuj individuoj forlasas la natura stato pro \"timo de perforta morto\" au\u0306 g\u0302iaj \"g\u0302enoj.\""}, {"text_idx": "#000101", "text": "Eltiraj\u0302o de parolado de la karaktero \"Aristotelo\" en la libro Protrepticus (Hutchinson kaj Johnson, 2015 p. 22) [78]"}, {"text_idx": "#000102", "text": "Por ni c\u0302iuj konsentas ke la plej elstara viro devus regi, t.e., la superan proksime de naturo, kaj ke la leg\u0302o regas kaj sole estas au\u0306toritata;\nsed la leg\u0302o estas speco de inteligenteco, t.e. diskurso surbaze de inteligenteco.\nKaj denove, kiun normon ni havas, kiu kriterio de bonaj aj\u0302oj, kiu estas pli preciza ol la inteligenta viro?\nPor c\u0302ia tio tiu la homo elektos, se la elekto estas bazita sur lia scio, estas bonaj aj\u0302oj kaj iliaj kontrastoj estas malbonaj.\nKaj c\u0302ar c\u0302iuj plej grave elektas kio harmonias kun siaj propraj bonordaj emoj (justema viro elektanta vivi juste, viro kun braveco vivi kurag\u0302e, same mem-kontrolitan viron vivi kun memregado), estas klare ke la inteligenta viro elektos plej grave esti inteligenta;\npor tio estas la funkcio de tiu kapacito.\nTial estas evidente ke, lau\u0306 la plej au\u0306toritata jug\u0302o, inteligenteco estas supera inter varoj."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Aristotelo konsideris epopeon, tragedion, komedion, ditiramban poezion kaj muziko esti imitanta, c\u0302iu variante en imitaj\u0302o de komunikilo, objekto, kaj maniero.\nEkzemple, muziko imitas kun la amaskomunikilaro de ritmo kaj harmonio, dum danco imitas kun ritmo sole, kaj poezion kun lingvo.\nLa formoj ankau\u0306 malsamas en sia objekto de imitaj\u0302o.\nKomedio, ekzemple, estas drameca imito de viroj pli malbone ol mezumo;\ndum tragedio imitas virojn iomete pli bone ol mezumo.\nFinfine, la formoj malsamas en sia maniero de imitaj\u0302o - tra rakonto au\u0306 karaktero, tra s\u0302ang\u0302o au\u0306 neniu s\u0302ang\u0302o, kaj tra dramo au\u0306 neniu dramo.\nAristotelo kredis ke imitaj\u0302o estas natura al la homaro kaj konsistigas unu el la avantag\u0302oj de la homaro super bestoj."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Dum estas kredite ke la Poetiko de Aristotelo konsistis el du libroj - el unu en komedio kaj unu en tragedio - nur la parto kiun fokusoj en tragedio postvivis.\nAristotelo instruis ke tragedio estas kunmetita de ses elementoj: intrig-struktura, karaktero, stilo, penso, spektaklo, kaj liriko.\nLa karakteroj en tragedio estas simple rimedo de movado de la rakonto;\nkaj la intrigo, ne la karakteroj, estas la c\u0302efa fokuso de tragedio.\nTragedio estas la imito de ago stimulanta kompaton kaj timon, kaj estas intencita realigi la katarson de tiuj samaj emocioj.\nAristotelo finas Poetics kun diskuto sur kiu, se au\u0306, estas supra: eposa au\u0306 tragedia mimesis.\nLi sugestas ke c\u0302ar tragedio posedas c\u0302iujn atributojn de epopeo, eventuale posedas kromajn atributojn kiel ekzemple spektaklo kaj muziko, estas pli unuigita, kaj realigas la celon de sia mimesis ene de pli mallonga aplikeco, g\u0302i povas esti konsiderita supra al eposa."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Aristotelo estis fervora sistema kolektanto de enigmoj, folkloro, kaj proverboj;\nli kaj lia lernejo havis specialintereson en la enigmoj de la Delfia Orakolo kaj studis la fablojn de Ezopo."}, {"text_idx": "#000106", "text": "La analizo de Aristotelo de reproduktado priskribas aktivaj\u0302on, ensoulingovira elemento alportanta vivon al inerta, pasiva ina elemento.\nSur tiu tero, feminisma metafiziko akuzis Aristotelo'n je mizogineco [85] kaj seksismo.\nTamen, Aristotelo donis egalan pezon al virinfelic\u0302o kiel jes al viroj, kaj komentis en lia Retoriko kiujn la aj\u0302oj kiuj kondukas al felic\u0302bezono esti en virinoj same kiel viroj."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Perdo kaj konservado de liaj verkoj"}, {"text_idx": "#000108", "text": "Aristotelo skribis siajn verkojn en papirusvolvlibroj, au\u0306 rulojn, kiuj estis la komuna skribkommunikilo de tiu epoko.\nModerna stipendio rivelas ke la perditaj\" verkoj de Aristotelo devagas konsiderinde en karakterizado [88] de la pluviva aristotela korpuso.\nDum la perditaj verkoj s\u0302ajnas estinti origine skribitaj kun intenco por posta publikigo, la pluvivaj verkoj ne s\u0302ajnas estinti tiel.\nPrefere la pluvivaj verkoj plejparte similas prelegnotojn neintencitajn por publikigo.\nLa au\u0306tenteco de parto de la pluvivaj verkoj c\u0302ar origine aristotelano ankau\u0306 estas hodiau\u0306 tenita suspektinda, kun kelkaj libroj duplikatantaj au\u0306 resumanta unu la alian, la au\u0306toreco de unu libro pridubis kaj kiujn alia libro konsiderita esti nevers\u0302ajna Aristotelo estas estas estas entute."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Kelkaj el la individuaj verkoj ene de la korpuso, inkluzive de la Constitution of Athens (Konstitucio de Ateno), estas rigarditaj fare de la plej multaj akademiuloj kiel produktoj de la lernejo de Aristotelo\", eble kompilite sub lia direkto au\u0306 inspektado.\nAliaj, kiel ekzemple On Colors, eble estis produktitaj fare de la posteuloj de Aristotelo c\u0302e la liceo, ekz., Teofrasto kaj Straton.\nDau\u0306re aliaj akiris la nomon de Aristotelo tra similecoj en doktrino au\u0306 enhavo, kiel ekzemple la De Plantis, eventuale de Nicolaus of Damascus (Nicolaus de Damasko).\nAliaj verkoj en la korpuso inkludas mezepokajn kiromanciojn kaj astrologiajn kaj magiajn tekstojn kies ligoj al Aristotelo estas sole fantastaj kaj mem-varbaj."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Lau\u0306 distingo kiu originas c\u0302e Aristotelo mem, liaj skribaj\u0302oj estas disigeblaj en du grupojn: la \" populara \" kaj la \" esotera \".\nLa plej multaj akademiuloj komprenis tion kiam distingo inter verkoj Aristotelo celis por publiko (populara), kaj la pli teknikaj verkoj celis por uzo ene de la Lyceum-kurso/lernejo (esotera).\nModernaj akademiuloj ofte supozas tiujn lasta por esti la propraj (nematuraj) prelegnotoj de Aristotelo (au\u0306 en kelkaj kazoj eblaj notoj de liaj studentoj).\nTamen, unu klasika akademiulo ofertas alternativan interpreton.\nLa 5-a-jarcenta neoplatonisto Ammonius Hermiae skribas ke la skribstilo de Aristotelo estas konscie obskuranto tiel ke \"bonaj homoj povas pro tiu kialo etendi sian menson ec\u0302 pli, dum malplenaj mensoj kiuj estas perditaj tra neglektemo estos metitaj al flugo per la obskureco kiam ili renkontas frazojn kiel tiuj.\""}, {"text_idx": "#000111", "text": "Alia komuna supozo estas tiel neniu el la popularaj verkoj estas pluekzistanta - ke c\u0302iuj la pluekzistantaj skribaj\u0302oj de Aristotelo estas de la esotera speco.\nNuna scio pri kiel kio precize la popularaj skribaj\u0302oj estis estas malabundaj kaj dubindaj, kvankam multaj el ili eble estis en dialogformularo.\n( Fragmentoj de kelkaj el la dialogoj de Aristotelo pluvivis.\nEble g\u0302i estas al tiuj ke Cicerono plusendas kiam li karakterizis la skribstilon de Aristotelo kiel \"rivero de oro\";\nestas forte por multaj modernaj legantoj akcepti ke tiu unu povis grave tiel admiri la stilon de tiuj verkoj nuntempe disponebla al ni.\nTamen, kelkaj modernaj akademiuloj avertis ke ni ne povas scii por certa ke la lau\u0306do de Cicerono estis rezervita specife por la popularaj verkoj;\nkelkaj modernaj akademiuloj fakte admiris la koncizan skribstilon trovitan en la recentaj verkoj de Aristotelo."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Unu grava demando en la historio de la verkoj de Aristotelo, tiam, estas kiel estis la popularaj skribaj\u0302oj c\u0302iu perdis, kaj kiel faris tiuj ni nun posedu veni al ni.\nLa rakonto de la originaj manuskriptoj de la esoteraj disertaj\u0302oj estas priskribita fare de Strabono en lia Geografio kaj Plutarko en lia Parallel Lives .\nLa manuskriptoj estis lasitaj de Aristotelo al lia posteulo Teofrasto, kiu en victurno faris ilin al Neleus of Scepsis (Neleus de Scepsis).\nNeleus supozeble prenis la skribaj\u0302ojn de Ateno g\u0302is Scepsis, kie liaj heredantoj lasis ilin suferadi en kelo g\u0302is la unua jarcento a.K., kiam Apellicon of Teos (Apelikon de Teos) malkovris kaj ac\u0302etis la manuskriptojn, alportante ilin reen al Ateno.\nLau\u0306 la rakonto, Apellicon provis ripari iujn el la difekto kiu estis kau\u0306zita dum la restado de la manuskriptoj en la kelo, enkondukante kelkajn erarojn en la teksto.\nKiam Lucio Kornelio Sulao okupis Atenon en 86 a.K., li portis de la biblioteko de Apellicon al Romo, kie ili unue estis publikigitaj en 60 a.K. fare de la gramatikisto Tyrannion of Amisus (Tiranion de Amisus) kaj tiam de la filozofo Andronicus de Rodiso."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Carnes Lord atribuas la popolkredon en tiu rakonto al la fakto ke g\u0302i disponigas \"la plej kredindan klarigon por la rapida eklipso de la Peripatetic-lernejo post la mezo de la tria jarcento, kaj por la foresto de g\u0302eneraligita scio pri la specialecaj disertaj\u0302oj de Aristotelo dum la helena civilizo, same kiel por la subita reveno de flora Aristotelianismo dum la unua jarcento a.K.\" [101] sinjoro esprimas kelkajn rezervadojn koncerne tiun rakonton, aliflanke.\nUnue, la kondic\u0302o de la tekstoj estas longe tro bona ke ilin suferspertis konsiderindan difekton sekvitan per la sensperta provo de Apellicon c\u0302e riparo."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Due, ekzistas \"nekontestebla indico\", sinjoro diras, ke la disertaj\u0302oj estis en cirkulado dum la tempo kiam Strabo kaj Plutarko sugestas ke ili estis limigitaj ene de la kelo en Scepsis.\nTrie, la definitiva eldono de la tekstoj de Aristotelo s\u0302ajnas estinti farita en Ateno proksimume kvindek jarojn antau\u0306 ol Andronicus supozeble kompilis lia.\nKaj kvaraj, maljunegaj bibliotekkatalogoj datantaj la de antau\u0306 interveno de Andronicus listigas aristotelan korpuson sufic\u0302e similaj al tiu kiun ni nuntempe posedas.\nSinjoro vidas kelkajn post-aristotelajn interpoladojn en la Politiko , ekzemple, sed estas g\u0302enerale memcerta ke la laboro venis malsupren al ni relative sendifekta."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Unuflanke, la pluvivaj tekstoj de Aristotelo ne venas de pretaj literaturaj tekstoj, sed prefere de laborado de kun skizoj uzis ene de la lernejo de Aristotelo, kiel kontrau\u0306ajn, aliflanke, al la dialogoj kaj aliaj \" popularaj \" tekstoj kiujn Aristotelo publikigis pli vaste dum sia vivdau\u0306ro.\nLa interkonsento estas tiel Andronicus da Rodiso alportita la esoteraj verkoj de la lernejo de Aristotelo kiu ekzistis en la formo de pli malgrandaj, apartaj verkoj, distingis ilin de tiuj de Teofrasto kaj aliaj Peripatetaj, redaktis ilin, kaj finfine kompilis ilin en la pli koheziaj, pli grandaj verkojn kiam ili estas konataj hodiau\u0306."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Pli ol 2300 jarojn post lia morto, Aristotelo restas unu el la plej influaj homoj kiuj iam vivis.\nLi kontribuis al preskau\u0306 c\u0302iu kampo de homa scio tiam en ekzisto, kaj li estis la fondinto de multaj novaj kampoj.\nLau\u0306 la filozofo Bryan Magee, \"estas dubinde c\u0302u c\u0302iu homo iam sciis tiel multon kiel certe\".\nInter sennombraj aliaj atingoj, Aristotelo estis la fondinto de formala logiko, [104] iniciatis la studon de zoologio, kaj postlasis c\u0302iun estontan scienciston kaj filozofon en sia s\u0302uldo tra siaj kontribuoj al la scienca metodo."}, {"text_idx": "#000117", "text": "Malgrau\u0306 tiuj atingoj, la influo de la eraroj de Aristotelo lau\u0306 iuj tenis reen sciencon konsiderinde.\nBertrand Russell notas ke \"preskau\u0306 c\u0302iu grava intelekta antau\u0306enig\u0302o havis al komenci kun atakon en iu aristotela doktrino\".\nRussell ankau\u0306 rilatas al la etiko de Aristotelo tiel \"fia\", kaj vokas ke lia logiko \"tiel sendube antikvigis kiel ptolemea astronomio\".\nRussell notas ke tiuj eraroj faras malfacila farendaj\u0302o historian justecon al Aristotelo, g\u0302is oni memoras kiom granda de antau\u0306enig\u0302o li faris sur c\u0302iuj liaj antau\u0306uloj."}, {"text_idx": "#000118", "text": "La tuja influo de la laboro de Aristotelo estis sentita kiam la liceo kreskis en la Peripatetic lernejon.\nLa famaj studentoj de Aristotelo inkludis Aristoxenus, Dicaearchus, Demetrion, Eudemos de Rodiso, Harpalus, Hephaestion, Mnason of Phocis (Mnason de Focido), Nicomachus, kaj Teofrasto.\nLa influo de Aristotelo al Aleksandro la Granda vidig\u0302as en la later kunporti kun li lian ekspedicion amason da zoologoj, botanikistoj, kaj esploristoj.\nLi ankau\u0306 lernis grandan interkonsenton koncerne persan doganon kaj tradiciojn de sia instruisto.\nKvankam lia respekto por Aristotelo estis malpliigita kiam liaj vojag\u0302oj igis g\u0302in malbari ke multe de la geografio de Aristotelo estis klare malg\u0302ustaj, kiam la maljuna filozofo publikigis siajn verkojn al publiko, Aleksandro plendis \"Vi havas ne finitajn puton publikigi thy acroamatic doktrinojn;\npor en kion mi devas superi aliajn virojn se tiuj doktrinoj en kio mi estis trejnita devas esti tuta la c\u0302iesaj\u0302o de viroj?\""}, {"text_idx": "#000119", "text": "Grekaj kristanaj skribistoj ludis decidan rolon en la konservado da Aristotelo kopiante c\u0302iujn pluekzistantajn greklingvajn manuskriptojn de la korpuso.\nLa unuaj grekaj kristanoj se temas pri komenti grandskale Aristotelo'n estis Johano Filopono, Elias, kaj Davido en la sesa jarcento, kaj Stephen of Alexandria (Stefano de Aleksandrio) en la frua sepa jarcento.\nJohano Filopono elstaras por provis fundamentan kritikon de la videbloj de Aristotelo en la eterneco de la mondo, movadon, kaj aliajn elementojn de aristotela penso.\nPost hiato de pluraj jarcentoj, formala komentaj\u0302o de Eustratius kaj Michael of Ephesus (Mikaelo de Efeso) reaperas en la malfruaj dekunuaj kaj fruaj dekduaj jarcentoj, s\u0302ajne sponsorite fare de Anna Comnena."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Aristotelo estis unu el la plej honoritaj okcidentaj pensuloj en frua islama teologio.\nLa plej multaj el la dau\u0306re pluekzistantaj verkoj de Aristotelo, [111] same kiel kelkaj el la originaj grekaj komentaj\u0302oj, estis tradukitaj en araban kaj studitaj fare de islamaj filozofoj, sciencistoj kaj akademiuloj.\nIbn-Rus\u0302d, Aviceno kaj Alpharabius, kiuj skribis sur Aristotelo en granda profundo, ankau\u0306 influis Thomas Aquinas kaj aliajn okcidentajn kristanajn skolastikajn filozofojn.\nAlkindus konsideris Aristotelo'n la elstaran kaj unikan reprezentanton de filozofio [112] kaj Ibn-Rus\u0302d parolis pri Aristotelo kiel la \"ekzemplero\" por c\u0302iuj estontaj filozofoj.\nMezepokaj islamteoriuloj regule priskribis Aristotelo'n kiel la \"First Teacher\".\nLa titolo- \"instruisto\" unue estis donita al Aristotelo fare de islamteoriuloj, kaj poste estis uzita fare de okcidentaj filozofoj (kiel en la fama poemo de Danto) kiuj estis influitaj per la tradicio de islama filozofio."}, {"text_idx": "#000121", "text": "Lau\u0306 la grekaj teoriuloj, la islamanoj konsideris Aristotelo'n esti dogma filozofo, la verkinto de fermita sistemo, kaj kredis ke Aristotelo dividis kun Platono esencaj dogmoj de penso.\nKelkaj g\u0302is nun iris por meritigi Aristotelo'n mem je nov-platonaj metafizikaj ideoj."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Kun la perdo de la studo de malnovgreka en la frua mezepoka latina Okcidento, Aristotelo estis preskau\u0306 nekonata tie de c. AD 600 g\u0302is c\u0302. 1100 krom tra la latina tradukado de la Organon farita fare de Boethius.\nEn la dekduaj kaj dektriaj jarcentoj, intereso en Aristotelo revivigis kaj la latinan kristanoj havis tradukojn faritaj, kaj de arabaj tradukoj, kiel ekzemple tiuj fare de Gerard of Cremona (Gerard de Kremono), [116] kaj de la origina greko, kiel ekzemple tiuj de James of Venice (Konfitaj\u0302oj de Venecio) kaj William of Moerbeke (Vilhelmo de Moerbeke)."}, {"text_idx": "#000123", "text": "Post kiam Thomas Aquinas skribis lia teologio, funkciante de la tradukoj de Moerbeke, la postulo je la skribaj\u0302oj de Aristotelo kreskigis kaj la grekajn manuskriptojn resenditajn al la Okcidento, stimulante reanimadon de Aristotelianismo en Eu\u0306ropo kiu dau\u0306rigis en la Renesancon.\nAristotelo estas referita kiel \"The Philosopher (La filozofo)\" fare de Skolastikaj pensuloj kiel ekzemple Thomas Aquinas (vidu Sumo de teologio , Parton I, Demando 3, ktp.).\nTiuj pensuloj miksis aristotelan filozofion kun kristanismo, alportante la penson da Antikva Grekio en la Mezepokon.\nG\u0302i postulis malkonfeson de kelkaj aristotelaj principoj por la sciencoj kaj la artoj liberigi sin por la eltrovaj\u0302o de modernaj sciencaj leg\u0302oj kaj empiriaj metodoj.\nLa mezepoka angla poeto Chaucer priskribas sian studenton kiel esti felic\u0302a per havado"}, {"text_idx": "#000124", "text": "c\u0302e liaj bede atentas Dudek librojn, vestitajn en blak au\u0306 kano, De Aristotelo kaj lia filosofie, [118]"}, {"text_idx": "#000125", "text": "La italaj poeto Danto eldiroj da Aristotelo en la unuaj cirkloj de infero,"}, {"text_idx": "#000127", "text": "mi vidis la mastron tie de tiuj kiuj scias, Meze de la filosofa familio, De ke c\u0302io admiris, kaj de c\u0302io intencis;\nTie Platono ankau\u0306 mi vidis, kaj Sokrato'n, kiu staris apud li pli proksima ol la resto.\n- Danto, L'Inferno (Infero), Kanto-IV."}, {"text_idx": "#000128", "text": "La germana filozofo Friedrich Wilhelm Nietzsche estis dirita esti preninta preskau\u0306 c\u0302ion el sia politika filozofio de Aristotelo.\nTamen diskutebla tio estas, Aristotelo rigide apartigis agon de produktado, kaj argumentis por la meritita submetig\u0302emo de kelkaj homoj (\"naturaj sklavoj \"), kaj la natura supereco (virto, montarkresto) de aliaj.\nG\u0302i estas Martin Heidegger, ne Nietzsche, kiu profundigis novan interpreton de Aristotelo, intencis por motivi sian dekonstruadon de skolastika kaj filozofia tradicio.\nAyn Rand akreditis Aristotelo'n kiel \"la plej granda filozofo en historio\" kaj citis lin kiel gravan influon dum s\u0302ia pensado.\nPli lastatempe, Alasdair MacIntyre provis reformi kion li nomas la aristotela tradicio en maniero kiel kiu estas kontrau\u0306eliteca kaj kapabla je kontestado de la asertoj de kaj liberaluloj kaj Nietzscheans."}, {"text_idx": "#000129", "text": "La verkoj de Aristotelo kiuj pluvivis de antikvo tra mezepoka manuskriptodissendo estas kolektitaj en la Korpuso Aristotelicum.\nTiuj tekstoj, kontraste al la perditaj verkoj de Aristotelo, estas teknikaj filozofiaj disertaj\u0302oj de ene de la lernejo de Aristotelo.\nReferenco al ili estas farita lau\u0306 la organizo de la Reg\u0302a Prussian Academy-eldono de Immanuel Bekker ( Aristotelis Opera edidit Academia Regia Borussica, Berlino, 1831-1870), kiu en victurno estas bazita sur antikvaj klasifikoj de tiuj verkoj."}, {"text_idx": "#000130", "text": "La Aristotle Mountains lau\u0306 la Oskaro II Marbordo de Lando de Graham, Antarkto, estas nomita lau\u0306 Aristotelo.\nLi estis la unua persono konata konjekti, en sia libro Meteorology , la ekziston de termaso en la suda alt-latituda regiono kaj voko g\u0302i \"Antarkto\"."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Aristoteles estas kratero sur la Luno portanta la klasikan formon de la nomo de Aristotelo."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Listo de verkistoj influita fare de Aristotelo"}, {"text_idx": "#000134", "text": "La sekundarliteraturo pri Aristotelo estas vasta.\nLa sekvaj referencoj estas nur malgranda selektado."}, {"text_idx": "#000137", "text": "Movig\u0302o kaj g\u0302ia Loko en Naturo"}, {"text_idx": "#000139", "text": "La metafiziko de Pirsig de Quality"}, {"text_idx": "#000140", "text": "Filozofio de spaco kaj tempo"}, {"text_idx": "#000141", "text": "Etikon de mang\u0302ado de viando"}, {"text_idx": "#000147", "text": "Historio de zoologio (tra 1859)\nHistorio de zoologio (ekde 1859)"}, {"text_idx": "#000149", "text": "Centra dogmo de molekula biologio"}, {"text_idx": "#000150", "text": "Aristotelo La biologio de Aristotelo"}, {"text_idx": "#000153", "text": "Spuroj de la Naturhistorio de Kreado"}, {"text_idx": "#000154", "text": "\" Eksperimentoj pri Plant Hybridization \""}, {"text_idx": "#000157", "text": "Genetiko kaj la Origino de Specio"}, {"text_idx": "#000158", "text": "\" Molekula strukturo de Nukleaj acidoj \""}, {"text_idx": "#000160", "text": "Ricevita vido / Semantika vido de teorioj"}, {"text_idx": "#000162", "text": "Aristotelo (naskig\u0302is en -384, mortis en -322), (helene: \u0391\u03c1\u03b9\u03c3\u03c4\u03bf\u03c4\u03b5\u0301\u03bb\u03b7\u03c2, Aristoteles) estis greka filozofo. Li kaj Platono metis la fundamenton de okcidenta filozofio. Platono instruis Aristotelon kaj Aristotelo instruis Aleksandron la Grandan. En la 13-a jarcento Tomaso de Akvino nomis lin simple \"La Filozofo\", kaj Danto \"la mastro de tiuj, kiuj scias\". Cicerono diris, ke Aristotelo estas \"rivero de fluanta oro\". Ec\u0302 hodiau\u0306 en nia jarcento, lia verko pri etiko, politiko kaj poezio restas avangarda. Lia scienco nun estas malaktuala, sed ec\u0302 g\u0302i profunde formis la modernan sciencon. Scienco kiel bazita sur observado kaj logika pensado, ekzemple, devenas de Aristotelo."}, {"text_idx": "#000163", "text": "Li estis naskita en -384 en Stagiro en norda Grekio, filo de kuracisto. Havante 17 jarojn, en -367 li iris al Ateno por studi c\u0302e la Akademio, la instruejo de Platono, kaj restis tie dum la sekvantaj du jardekoj. En -344 li forlasis, irinte al la insulo Lesbo por studi maran biologion dum du jaroj kaj tiam instruis Aleksandron dum tri. En -335 Aristotelo starigis en Ateno lian lernejon, la Liceo. En -323, je la morto de Aleksandro, li forlasis Atenon kaj, post unu jaro, mortis."}, {"text_idx": "#000164", "text": "Aristotelo lispis kaj li estis balbutanto."}, {"text_idx": "#000165", "text": "Kvankam lia instruisto estis Platono, Aristotelo kaj Platono estas historie la du polusoj de okcidenta filozofio. Platono kredis al idealismo, ke la mondo de vido, au\u0306do, tus\u0302o, ktp, nur estas pala respegulito de la vera realo de ideoj. Aristotelo atakis la idealismon de Platono en lia tre grava verko, Metafiziko, inter aliaj."}, {"text_idx": "#000166", "text": "La verko Etiko temas pri kiel esti felic\u0302a, la celo de vivo lau\u0306 Aristotelo. Li diras ke la felic\u0302a homo estas la virta homo; ke ric\u0302o, famo, honoro, ktp, estas s\u0302ajne, ne vere, bonaj. Do la libro estas c\u0302efe pri virto. Virto, li diras, ne estas trovita en la ekstremo sed en la mezo: la ora mezo. Ekzemple, en milito, la ekstremoj, timo kaj au\u0306daco, detruas la soldaton; sed la mezo, kurag\u0302o, savas lin. Virto estas atingita kiam la racia parto de animo regas la malracian. Per ada praktiko, tia regado farig\u0302as kutimo de animo: \"Ni farig\u0302as justaj per justa agado, memregadaj per memregada agado, kurag\u0302aj per kurag\u0302a agado.\" Tia kutimo disvolvigita de praktikado estas nomita virto (en la greka, la vorto estas arete, kies larg\u0302a signifo estas \"boneco\")."}, {"text_idx": "#000167", "text": "La kvar c\u0302efaj virtoj estas: prudento, memregado, kurag\u0302o kaj justeco."}, {"text_idx": "#000168", "text": "Etiko ankau\u0306 pritraktas amikecon kaj la bonecon de la intelekta vivo, kiu portas la plej altan felic\u0302on lau\u0306 la Filozofo."}, {"text_idx": "#000169", "text": "La ideo ke la celo de vivo estas felic\u0302o estis poste disvolvigita de Locke kaj Mill kiel radiko de siaj politikoj."}, {"text_idx": "#000170", "text": "En Politiko li pritaktas la idealan civiton (komparu la Respubliko-n de Platono kaj la Civito de Dio-n de Au\u0306gusteno). Aristotelo komparas la multajn formojn de civito en Grekio. Li vidas politikon kiel lukto inter la ric\u0302uloj kaj la malric\u0302uloj: kiam la ric\u0302uloj au\u0306 malric\u0302uloj havas tro multe da potenco, la civito ne bone servas c\u0302iujn kaj poste ruinig\u0302as en milito au\u0306 renverso. La plej bona civito servas ambau\u0306: la malric\u0302uloj c\u0302ar ili estas la plimulto de piedoj; la ric\u0302uloj c\u0302ar ili estas la plimulto de mono kaj rimedo. Iafoje Aristotelo sonas kiel Markso au\u0306 Orwell."}, {"text_idx": "#000172", "text": "En la Organo Aristotelo diris, inter aliaj, ke c\u0302iu aj\u0302o havas esencon kaj akcesoraj\u0302ojn. La esenco estas tiu, kiu apartenas al g\u0302i lau\u0306 difino. Ekzemple, homo estas, lau\u0306 difino, racia animalo, tial lia animaleco kaj racieco apartenas al li kiel parto de lia esenco. Akcesoraj\u0302oj, aliflanke, estas eco de aj\u0302o kiu ne apartenas al g\u0302ia difino au\u0306 esenco. Ekzemple, la alteco au\u0306 koloro de homo estas akcesoraj\u0302oj. Mi estas homo, se mi estas blanka au\u0306 nigra, alta au\u0306 malalta, ktp."}, {"text_idx": "#000173", "text": "Aristotelo ankau\u0306 diris ke c\u0302iu aj\u0302o estas klasigebla hierarkie. C\u0302iu fizika aj\u0302o au\u0306 substanco apartenas al klaso, kiun Aristotelo nomis g\u0302ian specon kaj al superklaso au\u0306 g\u0302ia genro. Ekzemple, homo kaj c\u0302evalo ambau\u0306 apartenas al la genro \"animalo\", kaj al siaj specoj, \"homo\" kaj \"c\u0302evalo\". La speco devenas de la genro per diferenco. La diferenco de la speco \"homo\" de la genro \"animalo\" estas la eco de racieco."}, {"text_idx": "#000174", "text": "Aristotelo fidis sian sensojn. En Posta Analitiko, la plej facila verko el la Organo, li argumentis ke scienco estas konstruita el aksiomoj (= memevidentaj, antau\u0306supozitaj asertoj) per racio kaj senso: per senso ni akiras faktojn, kaj per racio ni pensas logike pri c\u0302i tiuj faktoj. Sed tio logike maleblas komenci sen aksiomoj, kiuj servas kiel radiko au\u0306 fundamento."}, {"text_idx": "#000175", "text": "La produkto de tia procedo estas kampo de scio au\u0306 scienco. Tio tre similas al nia moderna scienco, sed moderna scienco ne naskig\u0302is g\u0302is Galileo aldonis eksperimentadon kaj matematikon al la aristotela ideo de scienco."}, {"text_idx": "#000176", "text": "En Fiziko li klarigas lian fizikon, precipe pri movo kaj s\u0302ang\u0302o kaj kiel li okazas. G\u0302i enhavas tre interesan diskuton pri senlimeco kaj hazardo."}, {"text_idx": "#000177", "text": "Lau\u0306 Aristotelo, c\u0302io kreitaj\u0302o havas kvar kau\u0306zojn: materia, fina, efika, kaj idea. Ekzemple, tablo havas:"}, {"text_idx": "#000178", "text": "materia kau\u0306zo: ligno, najlo, gluo, ktp\nidea kau\u0306zo: la ideo pri tablo en la menso de la c\u0302arpentisto\nefika kau\u0306zo: la mano de la c\u0302arpentisto\nfina kau\u0306zo: por havi meblon por mang\u0302ado, kartludi, ktp."}, {"text_idx": "#000179", "text": "Platono diris ke la sola kau\u0306zo estas la idea; modernanoj kutime diras ke la sola kau\u0306zo estas la efika; Aristotelo diris ke c\u0302iuj kvar estas kau\u0306zoj. El la kvar kau\u0306zoj, la tre trompema por la moderna menso estas la fina kau\u0306zo."}, {"text_idx": "#000180", "text": "El lia ideoj de kau\u0306zo kaj senlimeco, Aristotelo diris ke estas unu sola c\u0302iopova Dio kiu kreis la universon. Stranga diro el pagana bus\u0302o. Lia pruvo, kiun Tomaso de Akvino prenis kaj profundigis, skizas jene:"}, {"text_idx": "#000182", "text": "Aristotelo en De Animo diris ke la homa animo havas tri partojn: la vegetala animo, kiu nutras kaj kreskas; la sensa animo kiu movas sian korpon kaj sensas; kaj la racia animo kiu pensas. Plantoj havas nur la vegetalan animon; animaloj havas la vegetalan kaj sensan, sed nur homo havas c\u0302iujn tri animojn."}, {"text_idx": "#000183", "text": "Aristotelo vidis la teron\u2014kaj c\u0302ion sub la luno -- kiel lokon tre difekteman kaj almenau\u0306 h\u0302aosan, lokon de s\u0302ang\u0302o kaj morto, dum la c\u0302ielo estas loko sens\u0302ang\u0302ebla, eterna, paca, perfekta. C\u0302i tiu mondbildo grave influos la menson de la Okcidento inter 1100 kaj 1600."}, {"text_idx": "#000184", "text": "Lau\u0306 Aristotelo, la tero estas farita de kvar elementoj: tero, akvo, aero, fajro. Tero estas la plej peza kaj tial eme falas al la centro de la universo, al la Tero mem. Akvo estas pli malpeza ol tero, sed pli peza ol la aliaj elementoj, do g\u0302i falas inter la tero kaj aero. Simile, aero estas pli malpeza ol akvo, kaj fajro la plej malpeza. La c\u0302ielo\u2014la suno, steloj, ktp\u2014estas farita el kvina elemento nes\u0302ang\u0302ebla, kiun li nomis kvintesenco."}, {"text_idx": "#000185", "text": "Aristotelo ankau\u0306 verkis pri biologio, logiko, poezio, retoriko, vetero kaj astronomio."}, {"text_idx": "#000186", "text": "Aristotelo verkis multajn verkojn, kion ni scias c\u0302ar ni havas ampleksan liston de lia verkaro. Lau\u0306 la listo, nur unu el liaj verkoj ne estis perdita. Ekzemple, li verkis dialogojn en la stilo de Platono, sed neniu el tiuj ankorau\u0306 ekzistas. Plejparte la verkoj, kiujn ni efektive havas, estas notoj de prelegoj skribitaj de liaj studentoj kaj, en la jarcento -I, redaktitaj de Androniko de Rodo. Aristotelo verkis en la greka kun bona stilo, sed la verkoj kiujn ni havas estas en lingvo kruda kaj skiza."}, {"text_idx": "#000187", "text": "En la 7-a jarcento, la araboj kaptis Egiption kaj eltrovis la verkojn de Aristotelo. Ili s\u0302atis la sciencon de Aristotelo, sed lia filozofio defiis ilian fidon. La islamanaj filozofoj Aviceno kaj Averoso penis akordigi la filozofion de Aristotelo kun islamo, sed ilia skolo de falsafismo plejparte fiaskis sintezi Aristotelon kun islamo."}, {"text_idx": "#000188", "text": "Dume, la Okcidento forgesis Aristotelon inter 500-1100, spite de la traduko de Boetio, sed tiam retrovis lin en la 12-a jarcento en araba traduko en Hispanio. Tio estis pensobombo por kristanismo, simile al la posta de Darvino. Sed post du jarcentoj, kristana Eu\u0306ropo plejparte sorbis la penson de Aristotelo, precipe per la verkoj de Sankta Tomaso de Akvino, kiu sukcese sintezis kristanan kaj aristotelan penson kiel tomasismon. Tiu estis esprimita filozofie en lia Summa theologica kaj poezie en La Dia komedio de Danto. Per la sintezo, la ideoj de Aristotelo povis farig\u0302i la fundamento de moderna scienco."}, {"text_idx": "#000189", "text": "Lia verko en fiziko kaj logiko ne estis preterpasita g\u0302is Galilejo kaj Bakono en la 17-a jarcento; en biologio ne g\u0302is Darvino en la 19-a jarcento. Liaj verkoj pri politiko, etiko kaj poezio restas avangardaj."}, {"text_idx": "#000190", "text": "Verko de Aristotelo ne estas lernolibro; male, g\u0302i estas libro verkita por tiuj, kiuj jam rekonas kaj scias la c\u0302efajn vortojn kaj ideojn de lia filozofio. C\u0302ar vi ne estas studento c\u0302e la Liceo, tial au\u0306 vi devas legi pri tiaj ideoj en enkonduka libro pri Aristotelo (supre mi donas al vi etan enkondukon), au\u0306 vi devas enplong\u0302i kaj, iom post iom, lernas la vortojn kaj ideojn, same kiel vi lernis la vortojn de via patrolingvo. Vi devas legi kelkajn verkojn antau\u0306 ol vi sentos vin komforta en lia mondo. C\u0302iu verko ne tute klarigas lian penson, sed anstatau\u0306 estas unu aparta fenestro al lia penso."}, {"text_idx": "#000192", "text": "La verko plej malfacila (almenau\u0306 por mi) estas la Antau\u0306a Analitiko."}, {"text_idx": "#000193", "text": "Por kompreni la Okcidenton kulture kaj filozofie, precipe inter 1200-1700 -- ekzemple, por legi Danton, S\u0302ekspiron, Galileon, ktp. -- legado de Aristotelo estas tre utila kaj preskau\u0306 neevitebla."}, {"text_idx": "#000194", "text": "Sekvintoj: Tomaso de Akvino, Bakono, Galileo"}, {"text_idx": "#000195", "text": "La logiko lau\u0306 Aristotelo estas tiu sciobjekto kiu okupig\u0302as pri propozicioj asertantaj (au\u0306 deklarantaj) kaj havas kiel objekton la komunan formon de c\u0302iuj sciencoj, nome la pruva-dedukta procedo au\u0306 la variaj rezonadaj modoj kiujn ili utiligas. Rilate tiujn eblas certece determini c\u0302u ili estas veraj au\u0306 malveraj utiligante la intuiciajn kapablojn de nia intelekto doni universalan kaj objektivan fundamenton al la silogismoj, nome g\u0302uste al tiuj logikaj propozicioj esprimitaj deduktforme. Tiamaniere oni alestigas sciencon kiu, lau\u0306 Aristotelo, estas antau\u0306prepara al c\u0302iu formo de aparta scio. La frazoj-esprimoj deklarantaj diras ion rilate la realon kaj oni ilin povas kompari kun tiu lasta. Arristotelo klasis du eblajn jug\u0302ojn surbaze de du variabloj:"}, {"text_idx": "#000196", "text": "la \"kvanto\" (al kiu referencas la universalaj au\u0306 partaj jug\u0302oj;\nla \"kvalito\" (al kiu referencas tiuj asertaj kaj malasertaj)."}, {"text_idx": "#000197", "text": "El tio devenas kvar eblaj jug\u0302oj:"}, {"text_idx": "#000198", "text": "Inter tiuj tipoj de jug\u0302o kreig\u0302as specifaj rilatoj, kiuj dependas de siaj formla strukturo. La rilatoj ekzistantaj inter la kvar tipoj de jug\u0302o povas esti:"}, {"text_idx": "#000199", "text": "oponaj rilatoj: la du propozicioj sin ekskludas (se unu estas vera la alia estas malvera): sed eblas ke ambau\u0306 estas malveraj);\nsuboponaj rilatoj: la du propozicioj povas esti ambau\u0306 veraj sed ne povas esti ambau\u0306 malveraj (se mi asertas ke iuj homoj estas blankaj ne ekskludas la eblecon ke iuj homoj estas alikoloraj);\nsubalternaj rilatoj: la du propozicioj estas ligitaj inter si, nome la parta propozicio estas ligita al tiu universala: la vero de la universala implicas la veron de tiu parta, sed ne veras la kontrau\u0306o (ekzemple, se mi diras ke \"c\u0302iuj homoj estas blankaj\", rezultos vera ankau\u0306 la parta propozicio \"iuj homoj estas blankaj\"; sed male se mi asertas ke \"iuj homoj estas blankaj\", ne korektas aserti ke \"c\u0302iuj homoj estas blankaj\", c\u0302ar ne eblas ke aliaj homoj estas alikoloraj);\nkontrau\u0306diraj rilatoj: la du propozicioj sin reciproke ekskludas, nome unu propozicio rezultos vera kaj la alia malvera. La malvereco de unu el ili implicas la veron de la alia au\u0306 inverse. Temas pri la principo de nekontrau\u0306diro.[1]"}, {"text_idx": "#000200", "text": "Oni povas difini korespondismon (au\u0306 korespondisman teorion de la vero) kiel gnozeologia teorio en kiu estas subtenate ke la menso reflektas, sen substancaj modifoj, tion kio ekzistas ekstere de ni. Aristotelo povas esti konsiderata la plej grava filozofo de tiu pensmovado, c\u0302ar la homa menso, lau\u0306 tiu greka filozofo, devas, c\u0302e la fino de la procedo de abstraktado, alveni al la kompreno pri la substanco kiel formo, nome pri tio kion determinita realo devas necese esti."}, {"text_idx": "#000203", "text": "Argumento de la tria homo"}, {"text_idx": "#000204", "text": "\u2191 Bazig\u0302inte sur tiu principo la nau\u0306centa esploristo Karl Popper ellaboris la principon de malpruvebleco, lau\u0306 kiu se du propozicioj oponas inter si kaj unu el ili rezultas vera, la alia certe estas malvera."}]