[{"text_idx": "#000000", "text": "Unu el la plej konataj rakontoj pri la malsukcesoj de sciencoj temas pri la burdo. Kiam la Franca entomologo (insektsciencisto) August Magnan kalkulis ke fizike burdoj ne kapablas flugi, tio fiksig\u0302is en la komuna scio, kiel ekzemplo pri kiel sciencistoj ne scias kion ili faras. Sciencistoj sciis kompreneble, ke tiu konkludo estas tute sensenca kaj hodiau\u0306 havas multe pli bonan modelon pri kiel insektoj flugas. La rakonto jam disvastig\u0302is tamen kaj la dikeco kaj c\u0302arma maleleganteco de la burdo kompreneble ne helpis. La problemo solvig\u0302is en 2005, kiam esplorteamo sub la gvidado de Michael Dickinson pruvis per rapidegaj kameraoj ke la flugiloj de burdoj iras antau\u0306en kaj malantau\u0306en, dum Magnan pensis ke ili movig\u0302as supren kaj suben. La specifa horizontala movig\u0302o kun turno kreas kirlojn je la finoj de la flugiloj, kiuj donas aldonan supran forton. Aldone, ili uzis robotan modelon de burda flugilo por kontroli ekzakte kiom grandaj la fortoj kontrau\u0306 la flugiloj estas. La rezultoj de la esploro surprizis la esploristojn, c\u0302ar burdoj ne sekvas la regulojn, kiujn aliaj insektoj sekvas. Kutime insektoj frapas la flugilojn lau\u0306 arko de preskau\u0306 180 gradoj, dum burdoj frapas ilin lau\u0306 arko de nur 90 gradoj. Tio kompreneble signifas ke ili bezonas pli rapide frapi la flugilojn por la sama rezulto. Kutime pli etaj insektoj frapas la flugilojn pli rapide ol pli grandaj insektoj (kaj tre rapide kompare al birdoj), pro tio ke tio estas aerodinamike pli sag\u0302a. Kontraste, burdoj frapas la flugilojn pli rapide ol multe pli etaj insektoj. Komparu ekzemple burdon, kiu frapas 230 fojojn c\u0302iusekunde, al bananmus\u0302o, kiu frapas nur 200 fojojn c\u0302iusekunde kaj estas 80 fojojn pli eta. Burdoj ankau\u0306 strangas pro tio ke ili ne variigas kiom rapide ili frapas. Kiam ili volas pli forte frapi, ili anstatau\u0306e pligrandigas la arkon lau\u0306 kiu la flugiloj movig\u0302as, sen frapi pli frekvence. Ekonomie tio estas stranga metodo, pro tio ke g\u0302i kostas pli da energio ol frapi pli rapide, sed vers\u0302ajne la stranga konduto estas la rezulto de la anatomio de la muskoloj. Tio bele montras ke organismoj ne c\u0302iam estas perfektaj. En evoluo, sistemoj ne tiom draste s\u0302ang\u0302ig\u0302as, do se oni eniris specifan vojon, oni ne povas facile iri alidirekten. Burdoj do ja povas flugi kaj sciencistoj komprenas kiel, sed tio ne estas la ununura interesaj\u0302o pri flugado en biologio."}, {"text_idx": "#000001", "text": "La ideo ke burdoj ne flugus lau\u0306 sciencistoj rapide disvastig\u0302is. Eble unu el la faktoro estas kiom amuze ili aspektas"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Insektoj estis la unua grupo de organismoj, kiuj sukcesis flugi. Ili estas la solaj nevertebruloj, kiuj kapablas tion kaj la kapablo nur evoluis unu fojon. La novaj flugantaj insektoj havis plurajn avantag\u0302ojn. Ankorau\u0306 ne ekzistis flugantaj vertebruloj, do insektoj nur bezonis kunhavi la aeron kun aliaj insektoj. Tio estis multe pli sekura. Aldone, insektoj havis la avantag\u0302on ke iliaj flugiloj evoluis tute malsame ol tiuj de vertebruloj. Ne gravas c\u0302u temas pri birdoj, vespertoj au\u0306 la pterosau\u0306roj, flugantaj vertebruloj uzas adaptitajn membrojn por flugi. Kiel rezulto, ili ofte ne plu povas uzi la fingrojn kaj la flugiloj povas esti en la vojo. Insektoj ne havas tiun malavantag\u0302on, c\u0302ar la flugiloj venis de alia fonto, do ili dau\u0306re povas uzi c\u0302iujn ses krurojn. La vera fonto de iliaj flugiloj, estas malklara rakonto tamen."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La komenco de insektoj estas dau\u0306ra diskuto inter paleontologoj. C\u0302iu nova fosilio de antikva insekto altiras longajn debatojn. Unu el plej antikvaj fosilioj estas tiu de Rhyniognatha hirsti. Ag\u0302ante pli ol 400 milionoj da jaroj, g\u0302i estas inter la plej antikvaj insektaj fosilioj iam ajn. Malgrau\u0306 tio, la \u201dmakzelo\u201d havas tre specifan tondilecan strukturon, kiun oni kutime nur trovas inter flugantaj insektoj. Aliflanke, la organismo ne havis konservitajn flugilojn. Oni povus klarigi tion per la fakto ke la medio de la fosilio, varma akvofonto, ne bonas por konservi insektajn flugilojn. Alia klarigo de la manko de flugiloj estas ke R. hirsti eble tute ne estas insekto. En 2017 teamo de sciencistoj uzis precizegan fotografion por montri ke la fosilio pli vers\u0302ajne estis centpiedulo (tute alia grupo ol insektoj) kaj neniu centpiedulo povas flugi. Konsiderante nur fosiliojn pri kiu la scienca komunumo konsentas, oni vidus ke la plej ag\u0302aj insektoj ekaperis antau\u0306 380 milionoj da jaroj kaj la unuaj flugantaj insektoj antau\u0306 325. La flugantaj insektoj el tiu tempo jam havis tre avancitajn flugilojn, do oni povas konkludi ke pli ag\u0302aj, pli simplaj flugantaj insektoj jam ekzistis antau\u0306e. Tio ankau\u0306 donus pli da tempo al flugantaj insektoj por diversig\u0302i, kio klarigus kial oni havas tiom nekredeble multe da flugantaj specioj hodiau\u0306. Ankau\u0306 la DNA de vivantaj specioj konfirmas tion, pro tio ke flugantaj insektoj devas ag\u0302i 406 milionoj da jaroj por havi tiom da mutacioj kiel nun. La plej frua insekto, kiu ne flugis, ag\u0302us 440 milionoj da jaroj tiukaze."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Por esti tiom diversaj, insektoj devas esti antikvaj"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Alia grava diskuto pri la evoluo de flugantaj insektoj estas de kie la flugiloj fakte venas. Birdoj klare devis oferi siajn brakojn por flugi kaj fari la aliajn taskojn per la beko. Kiam temas pri insektoj, la debato temas pri la demando c\u0302u la flugiloj kreskis kiel tute nova strukturo, au\u0306 c\u0302u ili estas adaptig\u0302oj de ekzistinta strukturo. Se la lasta estas la kazo, ili povus veni de la brankoj, kiujn insektidojn foje havas. Ili situas lau\u0306 la flankoj de la insekto kaj ec\u0302 povas movig\u0302i iomete. Nuntempe, pli kaj pli da sciencistoj kredas tamen, ke la flugiloj estas tute novaj strukturoj. Tio en si mem ne solvas multe tamen, c\u0302ar la demando nun estas c\u0302u la flugiloj venis de la flankoj, au\u0306 la supro de la korpo. La supro de la korpo povus doni fortecon al la flugiloj, kio necesas kiam ili levu pezon, sed la flankoj donus moveblecon. La kruroj venas de la flankoj de la korpo kaj eble la genoj, kiuj provizas movig\u0302antajn krurojn, ankau\u0306 povus esti uzataj por krei movig\u0302antajn flugilojn. Alia eblo estas kombino de la du. Kelkaj antikvaj insektoj havis malmolajn \u201dflugilojn\u201d, kiuj venis el la supro de la korpo. Kvankam ili ne sufic\u0302is por flugi, ili ja povus esti utilaj por glisi de unu planto al la alia. Poste la flugmuskoloj kreig\u0302is el la flankoj de la korpo kaj estis uzataj por movi la flugilojn, kio poste evoluig\u0302as al flugado. Kiel kun c\u0302iuj rakontoj en paleontologio, oni neniam scios la tutan rakonton kaj nur povas plibonigi la teorion."}, {"text_idx": "#000006", "text": "G\u0302is nun oni priskribis c\u0302. milionon da insektaj specioj, kompare al c\u0302. 66 mil vertebruloj, kaj atendas trovi kaj priskribi ankorau\u0306 milionojn pli. La granda plejparto el tiuj insektoj flugas, do malgrau\u0306 la fakto ke flugado ekaperis nur unu fojon inter insektoj, g\u0302i havis sufic\u0302e da s\u0302ancoj por adaptig\u0302i. Unu ekzemplo de la diverseco estas la muskoloj kiuj osciligas la flugilojn. Libeloj kaj efemeroj havas verajn flugmuskolojn. Ili uzas relative grandajn muskolojn por frapigi la flugilojn kaj pli etajn, precizajn muskolojn por regi la direkton de la flugilo. C\u0302iuj kvar flugiloj povas movig\u0302i sendepende, kio igas libelojn ekstreme lertaj flugistoj. Tion ili bezonas, c\u0302ar libeloj kaptas siajn predojn en la aero. Aliaj insektoj, kiel abeloj, mus\u0302oj kaj skaraboj, anstatau\u0306e tiras kaj osciligas la korpon. Tiel la flugiloj, kiuj estas konektitaj al la korpo, nerekte tirig\u0302as. La pli precizaj muskoloj ja rekte tiras la flugilon. Malkiel libeloj, multaj insektoj ne havas kvar grandajn, videblajn flugilojn. Por ili, du flugiloj sufic\u0302as, do la aliaj flugiloj estas uzataj por aliaj celoj. Skaraboj ekzemple, nur uzas unu paron de flugiloj por vere flugi. La alia estas multe pli forta kaj protektas la vundeblajn flugilojn kiel s\u0302irmilo. Tiuj adaptitaj flugiloj nomig\u0302as elitroj.."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Kokcineloj, kiuj estas skaraboj, kovras la flugilojn per elitroj"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ec\u0302 pli strangaj estas la grupo de la dipteroj, kiu enhavas interalie mus\u0302ojn kaj kulojn. C\u0302e ili nur restas la antau\u0306aj flugiloj, dum la malantau\u0306aj draste malgrandig\u0302is. Kio restas estas du etaj organoj, kiuj nomig\u0302as balancieroj. Ili estas tre sentemaj kaj oscilas dum la insekto flugas. Se la insekto poste s\u0302ang\u0302as sian direkton, g\u0302i sentas tion per la balancieroj, kio ebligas al g\u0302i tre akrobate flugi. La sentemaj organoj ankau\u0306 povas senti la subtilan venton de la alproksimig\u0302o de mano au\u0306 j\u0302urnalo. Estas pro tio ke insektfrapiloj etas plenaj je truoj. Ili kreas malpli da vento tiumaniere. Interesa fakto estas ke krom la dipteroj ankau\u0306 la grupo Strepsiptera havas balancierojn pro konverg\u0302a evoluo. Malkiel dipteroj, ili havas funkciantajn malantau\u0306ajn flugilojn, dum la antau\u0306aj flugiloj transformig\u0302is al balancieroj."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La balancieroj de membro de Strepsiptera"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Oni ne povas paroli pri flugantaj insektoj, tamen, sen mencii papiliojn. Homoj c\u0302iam miris la brilantajn kolorojn kaj belajn s\u0302ablonojn sur iliaj flugiloj kaj donis c\u0302iajn kulturajn signifojn al g\u0302i. Same kiel libeloj, papiloj havas kvar funkciantajn flugilojn. La diferenco estas ke libeloj movas ilin sendepende kaj tre lerte flugas, dum tiuj de papiloj kunig\u0302is kaj funkcias kiel du grandaj, malelegantaj flugiloj. Papilioj ne povas resti en fiksa loko en la aero kaj ec\u0302 ne povas flugi rekte, sed malgrau\u0306 tio, kelkaj specioj flugas longajn distancojn por migrado. Plej interese pri papilioj kompreneble estas kiel la flugiloj aspektas. La koloroj povas esti utilaj por du celoj, nome kamuflado kaj averti predantojn. La lasta estas efika, pro tio ke brilaj koloroj kutime signifas ke organismoj estas toksaj kaj strangaj s\u0302ablonoj kiel falsaj okuloj povas igi la beston aspekti pli granda ol g\u0302i vere estas. Multaj bestoj produktas c\u0302elojn plenajn je pigmentoj por kolorigi sin, sed papilioj uzas fizikan strukturon anstatau\u0306 h\u0302emiaj\u0302ojn kaj la efiko estas ec\u0302 pli bela. Morpho menelaus estas tute blua de supre kaj bruna de sube. Tio igas g\u0302in aspekti kiel lampo, kiu s\u0302altig\u0302as kaj mals\u0302altig\u0302as tuttempe kiam g\u0302i flugas. En la etaj skvamoj sur la flugiloj trovig\u0302as mallarg\u0302aj fendoj. Kutime lumo povas senprobleme iri trans truojn, sed kiam ili estas sufic\u0302e etaj, la lumo kurbig\u0302os kaj disig\u0302os kiam g\u0302i trairas. La distanco inter la fendoj estas c\u0302irkau\u0306 200nm, duono de la ondolongo de specifa blua koloro. Kiam la blua lumo trairas, la ondoj interagas tiel, ke la sumoj kaj la valoj ekzakte korespondas, kio plifortigas la ondon. La blua lumo estas reflektata kaj la resto absorbata de melanino. C\u0302i tiu metodo ankau\u0306 estas uzata de birdoj kiel pavoj kaj donas tre intensan koloron, kiu dependas de la angulo tra kiu oni rigardas. Homoj ne havas tiom brilajn kolorojn kiel papilioj, sed oni ja inspirig\u0302is de ili. Nuntempe oni povas uzi nanoteh\u0302nologion por krei strukturojn bazitajn sur c\u0302i tiu efiko. La bildoj kreataj per c\u0302i tiu teh\u0302niko havas tute malsamajn kvalitojn ol kutimaj farboj kaj povas uzig\u0302i interalie kiel sekurilo sur papera mono."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Konklude, ili eble ne estas la unuaj pri kiu oni pensas, kiam oni imagas bestojn, sed flugantaj insektoj estas c\u0302ie kaj estis c\u0302ie dum longa tempo. Dum milionoj da jaroj, ili perfektigis flugadon lau\u0306 c\u0302iaj vojoj por fronti kontrau\u0306 malsamaj defioj. Estas klare ke oni ankorau\u0306 povas lerni multe pri ili kaj kiu scias, kiajn novajn produktojn oni povos krei surbaze de ili?"}]