[{"text_idx": "#000000", "text": "C\u0302i tiu artikolo enhavas virusojn"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Biologiaj kaj komputilaj virusoj fundamente ne tiom malsamas. Ili estas informoj, kiuj infektas alian sistemon, esperante ke tiu sistemo kopios ilin. La distingo estas ke viruso ne konsistas el ciferecaj, sed el genetikaj informoj. Ili estas faritaj el molekuloj anstatau\u0306 nuloj kaj unuoj. Kompare al ec\u0302 la plej simplaj vivantaj organismoj, la strukturo de virusoj estas ege simpla. Virusoj ne bezonas esti tro kompleksaj, pro tio ke ili kaperas la infrastrukturon de la c\u0302elo kaj ne bezonas mem konstrui la strukturojn necesajn por produkti la necesajn molekulojn por reprodukti sin, au\u0306 por kopii la genetikajn informojn."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Historio de virusojUnu el la plej grandaj pas\u0302oj de la studado de malsanoj okazis en la 17a jarcento, kiam oni komencis uzi mikroskopojn por studi mikroorganismojn. La Brito Robert Hooke unue uzis la vorton \u201dc\u0302elo\u201d en sia libro Micrographia, kiam li priskribis pecon da korko, kiun li observis. Dume, la Nederlandano Antoni van Leeuwenhoek observis vere c\u0302ion sub sia propra mikroskopo kaj skribis pri tio al la Reg\u0302a Societo de Londono. Malgrau\u0306 tio ke li opiniis ke li bone prizorgis la dentojn, li observis la blankan materialon inter la dentojn per sia mikroskopo kaj trovis etajn organismojn. Tiuj organismoj estis bakterioj. Ekde kiam oni sciis pri la ekzisto de bakterioj, sciencistoj komencis ligi specifajn bakteriojn al specifaj malsanoj. Unu el la iloj en tiuj esploroj estas Chamberland-filtriloj, kiuj tralasas likvaj\u0302ojn, sed ne pli grandajn objektojn kiel bakteriojn. En la 19a jarcento, sciencistoj kiel Adolf Mayer, Dmitrij Ivanovskij kaj Martinus Willem Beijerinck esploris la mozaik-malsanon, kiu infektis plurajn ekonomie gravajn plantojn kiel tabakon, per tia filtrado. La akvo fluis tra la filtriloj, sed neniuj bakterioj estis apartigitaj kaj la akvo dau\u0306re povis infekti plantojn. Beijerinck priskribis la strangan malsanon kiel \u201dcontagium vivum fluidum\u201d, au\u0306 \u201dkontag\u0302a vivanta likvaj\u0302o\u201d. Ili malkovris la unuan viruson kaj la tabakmozaikviruso ankorau\u0306 estas unu el la plej gravaj virusoj por edukado kaj esplorado. Nun oni scias ke virusoj ne estas likvaj\u0302o, sed konsistas el etaj partikloj inter 20 kaj 300 nm grandaj (1nm = 0,000001mm). Tio estas malpli granda ol la ondolongoj de videbla lumo, kio signifas ke oni ne povas distingi ilin per optika mikroskopo. Dau\u0306ris g\u0302is la 30aj jaroj de la 20a jarcento g\u0302is oni malkovris la elektronan mikroskopon kaj aliajn teh\u0302nologiojn, kiuj ebligis la pristudadon de virusoj kiel individuaj partikloj. Kaj hodiau\u0306 oni trovis virusojn kun multaj malsamaj strukturoj kaj metodoj de infektado."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Kio estas virusoVirusa partiklo, au\u0306 virusero, konsistas el ujo el proteinoj, kiu enhavas la genetikajn formojn. Tiuj informoj povas esti konservataj per DNA-molekulo, sed plej ofte, virusoj uzas RNA anstatau\u0306 DNA. Tio estas notinda fakto, c\u0302ar malgrau\u0306 tio ke c\u0302eloj uzas RNA por pluraj taskoj, kiel la trano de DNA al proteinoj, neniu c\u0302elo uzas RNA por longtempa konservado de genetikaj informoj. Ankau\u0306 la minimalismo de la virusa RNA estas mirinda. Kutima viruso enhavas c\u0302irkau\u0306 3 000 g\u0302is 30 000 nukleobazoj, au\u0306 literoj, da RNA. Homo havas 3 miliardojn kaj E. coli, ofte uzata bakterio en laboratorioj, havas c\u0302irkau\u0306 4,6 milionojn. Ili ankau\u0306 spertas tre multajn mutaciojn. Por c\u0302iam evolui sufic\u0302e rapide por kontrau\u0306i la imunsistemon, ili mutacias tiom multe kiel eblas."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Kopii genojnEstas du lokoj en la c\u0302elo, kiuj estas speciale gravaj por la kopiado kaj tradukado de informoj. Unue estas nukleo, kiu enhavas la DNA, kaj due estas la ribosomoj, molekulaj mas\u0302inoj, kiuj kapablas konstrui proteinojn. Bakterioj ne havas nukleon, sed malpli regulan strukturon sen apartiga membrano. Ili ja havas ribosomojn. DNA-molekuloj estas tre longaj kaj enhavas multajn genojn, do labori per ili malfacilas. Pro tio, la c\u0302elo dum sia kutima agado kopias nur la parton de la DNA kiun g\u0302i bezonas al RNA-molekulo. Tiu RNA molekulo enhavas nur la kodon por la proteino, kiun la c\u0302elo bezonas kaj povas eskapi el la c\u0302elkerno. Post tio, g\u0302i iras al la ribosomo, kiu legas la kodon sur la RNA kaj konstruas proteinon lau\u0306 tiu kodo. Virusoj sukcesis haki tiun sistemon kaj povas uzi la molekulojn mas\u0302inojn de la c\u0302elo por sia propra profito, ofte mortigante la c\u0302elon. Por fari tion, ekzistas multaj metodoj."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Invadi la c\u0302elonAntau\u0306 io ajn povas okazi, la viruso devas iri en la c\u0302elon. Kiel g\u0302i faras tion dependas de la tipo de viruso kaj de c\u0302elo, kiun g\u0302i infektas. Animalaj c\u0302eloj, do ankau\u0306 tiuj de homoj, havas membranon el grasaj molekuloj, kiuj nomig\u0302as lipidoj. Unu maniero por fari tion nomig\u0302as \u201dendocitozo\u201d. Tio estas procezo, per kiu la c\u0302elo povas movig\u0302i c\u0302irkau\u0306 iun eksteran objekton kaj krei vezikon c\u0302irkau\u0306 g\u0302i el sia membrano, kiun g\u0302i absorbas. Tiu metodo estas uzata interalie por nutrado, sed kiam la veziko enhavas virusojn, ili povas facile eniri. Aliaj virusoj havas propran membranon, kiun ili s\u0302telis de la c\u0302elo en kiu ili konstruig\u0302is. Pro tio ke la membrano surhavas signalmolekulojn de tiu c\u0302elo, la viruso aspektas kiel kutima c\u0302elo al la korpo kaj ne estas atakata. Kiam g\u0302i alproksimig\u0302as la vera c\u0302elo, la membranoj povas kunfandig\u0302i kaj la viruso povas eniri. En ambau\u0306 kazoj, la proteina kapsido estas detruata de enzimoj en la c\u0302elo, kio liberigas la DNA au\u0306 RNA. Virusoj, kiuj invadas bakteriojn nomig\u0302as bakteriofagoj. Ili bezonas specialajn trukojn, pro tio ke bakterioj havas ne nur c\u0302elmembranon, sed ankau\u0306 c\u0302elmuron el karbonhidratoj kaj proteinoj. Ili ligas sin al specifaj partoj de la c\u0302elmuro kaj injektas sian DNA au\u0306 RNA kiel injektilo."}, {"text_idx": "#000007", "text": ">Malsamaj formoj de endocitozo de "}, {"text_idx": "#000008", "text": "Bakteriofagoj kiel medicinoEn la komenco de la 20a jarcento, oni komencis esplori la eblecojn de bakteriofagoj kiel kuraciloj kontrau\u0306 bakteriaj malsanoj. Bakteriofagoj estas multe pli specifaj ol antibiotikoj, kiuj povas ataki ankau\u0306 bonajn bakteriojn kaj ili povas kunevolui kun la bakterioj, kio influas kiom facile bakterioj ig\u0302as rezistemaj kontrau\u0306 ili. Bedau\u0306rinde ili estas multe malpli facile uzeblaj ol antibiotikoj, pro tio ke oni devas unue kreskigi la bakterion ekster la korpon de la malsanulo por trovi la tau\u0306gan bakteriofagon kaj tio povas dau\u0306ri kelkajn tagojn. Tio kau\u0306zis ke dum tre longa tempo antibiotikoj estis la preferataj medicinoj en interalie Okcidenta Eu\u0306ropo kaj Nordameriko, sed hodiau\u0306 oni pli kaj pli serc\u0302as alternativojn, pro tio ke bakterioj ig\u0302as ekrezistas kontraux antibiotikojn. En laboratorioj kiel tiuj de la Eliava Instituto en Tbiliso, la c\u0302efurbo de Kartvelio, oni esploras bakteriofagojn kiel unu el la eblaj solvoj kaj provas krei sekurajn kuracmetodojn surbaze de bakteriofagoj, kiuj sekvas altajn kvalitnormojn."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Kaperi la hardvaronMultaj RNA-virusoj rekte pretas por tradukado de la ribosomo. Iliaj genoj priskribas la proteinojn kiel la polimerazon, kiu kopias la RNA, la proteinojn el kiuj konsistas la kapsido kaj proteinoj, kiuj kontrau\u0306laboras la c\u0302elon kaj finfine ec\u0302 mortigas g\u0302in. Specife la kapsido estas interesa, c\u0302ar g\u0302i uzas genetikajn informojn mirinde efike. Preskau\u0306 c\u0302iuj virusaj kapsidoj estas tre simetriaj, por ke la samaj informoj povu esti uzataj plurfoje. Tre ofta formo estas ekzemple la dudekedro: pli-malpli sfera formo, kiu konsistas el 20 trianguloj. Tiuj trianguloj konsistas el nur unu, du au\u0306 tri proteinoj, kies strukturo kau\u0306zas ke ili povas stabile konektig\u0302i nur kun la g\u0302usta flanko en la g\u0302usta angulo per intermolekulaj fortoj. La genoj kaptig\u0302as en la kapsido, pro tio ke la enaj flankoj de la kapsidaj proteinoj havas strukturon, kiu facile interagas kun RNA, do kiam ili hazarde kolizias, la RNA kvazau\u0306 gluig\u0302as al la proteino. Ankau\u0306 ekzistas aliaj strukturoj kiel fibroj. Estas DNA-virusoj, kiuj funkcias pli-malpli same, sed antau\u0306 ol la tradukado de la DNA, ili unue kaperas la proteinojn de la c\u0302elo, kiujn g\u0302i uzas por kopii informojn de DNA al RNA."}, {"text_idx": "#000012", "text": "RetrovirusojEkzistas virusoj, kiuj invadas c\u0302elojn per ec\u0302 pli intimaj metodoj. Ili estas la retrovirusoj. Retrovirusoj estas RNA-virusoj, kiuj havas la genon por tre speciala proteino, nome inversa transskribazo. Dum kutimaj c\u0302eloj nur povas transdoni informojn de DNA al RNA kaj ne inverse, inversa transskribazo povas krei DNA el RNA. Kiam retroviruso invadas la c\u0302elon, g\u0302i igas la c\u0302elon krei tiun proteinon por konverti sian proprajn genojn al DNA kaj poste tranc\u0302as la DNA-fadenojn de la c\u0302elo por intermeti g\u0302in. Tiumaniere, la c\u0302elo ade kopios la genojn al novaj RNA-molekuloj kaj kreos novajn virusojn kaj kiam la c\u0302elo reproduktas sin, c\u0302iuj idoj de la infektita c\u0302elo enhavos la genojn de la viruso. Kiam tio okazas en kutima c\u0302elo, la organismo povas ig\u0302i severe malsana, sed kiam tio okazas en spermatozoo au\u0306 ovolo, la viruso DNA povas esti transdonata al la idoj de la organismo."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Fosiliaj virusoj kaj placentojKvankam kelkaj retrovirusoj estas la kau\u0306zo de teruraj malsanoj, kiuj povas esti ne au\u0306 tre malfacile kuraceblaj, aliaj retrovirusoj estas grava parto de tiuj, kiuj ni estas kiel homoj. Pli ol 5% de la homa genaro konsistas el DNA, kiu origine venis de virusoj. Multaj el tiuj genoj jam estis parto de homa evoluo dum milionoj da jaroj, ec\u0302 antau\u0306 ol modernaj homoj ekzistis, kvankam la plejparto el ili ne plu kapablas produkti la viruson. La influo de virusoj sur la evolua historio de homoj certe ne estas ignorebla kaj kelkaj virusoj ec\u0302 havis bonajn efikojn. En placentaj mamuloj, ekzemple, la fetaj c\u0302eloj c\u0302e la limo inter la c\u0302eloj de la feto kaj la patrino kunfandig\u0302as, por ke neniuj truoj restu, tra kiuj blankaj sangoc\u0302eloj povas trairi. Tio gravas, pro tio ke la fetaj c\u0302eloj estas fremdaj al la imuna sistemo de la patrino kaj la blankaj sangoc\u0302eloj povus kau\u0306zi reagon de la imuna sistemo. C\u0302i tiu funkcio estas tre grava por la kreskado de la feto, sed g\u0302ia origino ne estas tute besta. Por la kunfandig\u0302o de la c\u0302eloj, la feto bezonas proteinon, kiu nomig\u0302as sincitino, sed tiu proteino origine venis de viruso, kiu uzis g\u0302in por kunfandig\u0302i kun c\u0302eloj. Krom la biologiaj avantag\u0302oj, kiujn kelkaj retrovirusoj ofertas, ili ofertas ankau\u0306 sciencajn kaj teh\u0302nologiajn eblecojn. Ili povas interalie esti uzataj kiel fosilioj kaj komparataj inter malsamaj organismoj por lerni ion pri la evolua historio de la organismo, sed ankau\u0306 de la viruso, kiu kompreneble ne povas fosiliig\u0302i lau\u0306 la kutimaj metodoj. Aldone, retrovirusoj povas esti uzataj por artefarite enmeti genojn en organismoj, kio estas bona ilo en laboratorioj kaj povus gvidi al novaj kuraciloj."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Gigantaj virusojAnkau\u0306 estas virusoj, kiuj igas la limojn inter virusoj kaj vivantaj organismoj ec\u0302 pli svagaj. Mimivirus ekzemple, estas DNA-viruso, kiu infektas amebojn. Je 750nm, g\u0302i estas tiom granda ke g\u0302i videblas per optika mikroskopo kaj oni unue ec\u0302 identigis g\u0302in kiel parazitan bakterion. G\u0302i konsistas el dudekedro, kovrita de fibroj kaj enhavas tre multe da DNA. G\u0302iaj 1,2 milionoj da bazparoj enhavas la kodojn por pli ol 900 proteinoj, el kelkaj ne estas trovataj en aliaj virusoj, kiel gravaj proteinoj por la molekulaj mas\u0302inoj, kiuj tradukas gentikajn informojn. La mirinda grandeco de Mimivirus povas esti la rezulto de imito. La ameboj, kiujn g\u0302i infektas, c\u0302asas bakteriojn kaj por aktivigi la endocitozon, la predo devas esti sufic\u0302e granda. La virusoj povas imiti tian predon per kungluig\u0302i, sed tio kompreneble pli facilas se la virusoj estas pli grandaj, do ekzistas evolua premo al grandeco. Pri la origino de la giganta genaro de Mimivirus ankorau\u0306 ekzistas scienca debato. Kelkaj argumentas ke la viruso ekis simple kaj s\u0302telis pli kaj pli da genoj de g\u0302iaj gastigaj c\u0302eloj, sed oni trovis tro malmulte da similecoj inter la genoj de la viruso kaj tiuj de vivantaj c\u0302eloj. Alternativo estas ke la viruso komencig\u0302is kiel la disvolvig\u0302anta nukleo de primitiva c\u0302elo, kiu ade perdis funkciojn, sed la rapida mutaciado kaj inters\u0302ang\u0302ado de genetikaj informoj igas la sekvadon de tiuj spuroj malfacila."}, {"text_idx": "#000017", "text": "PetveturantoAlia surpriza fakto pri Mimivirus estas ke g\u0302i tiom kompleksas ke g\u0302i mem povas esti infektig\u0302i de viruso. Kiam oni esploris kiel Mimivirus infektas c\u0302elojn, oni trovis duan viruson, kiu nur povas kunekzisti kun Mimivirus. Tian viruson oni nomas \u201dsateliton\u201d kaj c\u0302i tiu speco ricevis la c\u0302arman nomon Sputnik. Postaj esploroj montris tamen ke Sputnik fakte ne uzas la mas\u0302inaron de la c\u0302elo, sed tiun de Mimivirus, kio signifas ke g\u0302i fakte infektis la viruson. Tio signifas ke Sputnik vers\u0302ajne ne estas satelito, sed io tute nova, kion oni nomis \u201dvirofago\u201d."}, {"text_idx": "#000018", "text": "KonkludoEstas vere interesa ke virusoj estas tiom diversaj kaj sukcesplenaj produktoj de evoluo, ec\u0302 sen esti vivantaj. Ili uzas malsamajn molekulojn por konservi genojn, ili havas malsamajn strukturojn, atakas organismojn, kiuj tiom malsamas kiel bakterioj kaj homoj kaj kelkaj el ili ec\u0302 konvinkis sciencistojn pri tio ke ili estas likvaj\u0302o, au\u0306 bakterioj. Nia kompreno pri virusoj ne nur gravas pro tio ke ili tiklas nian intereson tamen. Ni havas tre intiman rilaton kun virusoj, kiu foje estas pozitiva, sed tro ofte negativa. Parto de nia DNA havas virusan originon kaj ni komprenu g\u0302in por kompreni nin mem, sed niaj plej evidentaj interagoj kun virusoj kompreneble okazas kiam ili malsanigas nin. Bona kompreno de virusoj necesas por batali kontrau\u0306 ili kaj, se ni bons\u0302ancas, virusoj mem povus ig\u0302i novaj medikamentoj. Por nun, la sola afero, kiu restas por diri estas \u201dSanon!\u201d por la festotagoj kaj la nova jardeko."}]