[{"text_idx": "#000000", "text": "Wikipedia's Constantinople as translated by GramTrans"}, {"text_idx": "#000001", "text": "\u039a\u03c9\u03bd\u03c3\u03c4\u03b1\u03bd\u03c4\u03b9\u03bd\u03bf\u03c5\u0301\u03c0\u03bf\u03bb\u03b9\u03c2 or \u039a\u03c9\u03bd\u03c3\u03c4\u03b1\u03bd\u03c4\u03b9\u03bd\u03bf\u03c5\u0301\u03c0\u03bf\u03bb\u03b7 (in Greek)"}, {"text_idx": "#000002", "text": "6 km2 (2.3 kv. mejl.) enfermite ene de Constantinian Walls"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Kapitalo de la Orientromia imperio 330-1204 p.K.;"}, {"text_idx": "#000005", "text": "\u03ba\u03c9\u03bd\u03c3\u03c4\u03b1\u03bd\u03c4\u03b9\u03bd\u03bf\u03c5\u0301\u03c0\u03bf\u03bb\u03b9\u03c2 Konstantinou\u0301polis au\u0306 \u03ba\u03c9\u03bd\u03c3\u03c4\u03b1\u03bd\u03c4\u03b9\u03bd\u03bf\u03c5\u0301\u03c0\u03bf\u03bb\u03b7 Konstantinou\u0301poli ;\n\u0642\u0633\u0637\u0646\u0637\u06cc\u0646\u064a\u0629, k\u0323ost\u0323ant\u0323i\u0304ni\u0304ye \u200e) estis la c\u0302efurbo de la Roman / bizanca (330-1204 kaj 1261-1453), kaj ankau\u0306 de la mallonga la latina (1204-1261), kaj la pli postaj otomanaj (1453-1923) imperioj.\nG\u0302i estis reinau\u0306gurita en 324 p.K. de antikva Bizanco kiel la nova c\u0302efurbo de la Romia Imperio de Imperiestro Constantine the Great (Konstantino la Famulo), lau\u0306 kiu g\u0302i estis nomita, kaj dedic\u0302is la 11an de majo 330 p.K."}, {"text_idx": "#000006", "text": "De la mez 5-a jarcento g\u0302is la frua 13-a jarcento, Konstantinopolo estis la plej granda kaj plej ric\u0302a grandurbo en Eu\u0306ropo [6] kaj g\u0302i estis instrumenta en la akcelo de kristanismo dum romiaj kaj bizancaj tempoj kiel la hejmo de la Patriarko de Konstantinopolo kaj kiel la kuratoro de la plej sanktaj restaj\u0302oj de kristanaro kiel ekzemple la Dornokrono kaj la Vera Kruco.\nPost la fina perdo de g\u0302iaj provincoj en la frua 15-a jarcento, la Orientromia imperio estis reduktita al j\u0302us Konstantinopolo kaj g\u0302ia c\u0302irkau\u0306aj\u0302o, kune kun Morea en Grekio, kaj la grandurbo poste falis al la otomanoj post tutmonata sieg\u0302o en 1453."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Konstantinopolo estis fama por siaj masivaj kaj kompleksaj defendoj.\nKvankam sieg\u0302ite dum multaj okazoj fare de diversaj homoj, la defendoj de Konstantinopolo pruvis nevundeblaj por preskau\u0306 nau\u0306 cento jarojn antau\u0306 ol la grandurbo estis alogita 1204 de la Crusader-armeoj de la Kvara- Kampanjo, kaj post kiam g\u0302i estis liberigita en 1261 fare de la bizanca imperiestro Michael VIII Palaiologos, dua kaj fina fojo en 1453 kiam g\u0302i estis konkerita fare de la otomana sultano Mehmed II.\nLa unua muro de la grandurbo estis konstruita fare de Konstantino la 1-a, kaj c\u0302irkau\u0306is la grandurbon en kaj tero kaj marfrontoj.\nPoste, en la 5-a jarcento, la Pretoriano-Prefekto\nAnthemius sub la infanimperiestro Theodosius II entreprenis la konstruadon de la Theodosian Muroj, kiu konsistis el duobla muro kus\u0302antajn proksimume 2 km (1.2 mejloj) en la okcidento de la unua muro kaj c\u0302irkau\u0306fosaj\u0302o kun palisaj\u0302oj plej antau\u0306e.\nTiu enorma komplekso de defendoj estis unu el la plej sofistika el Antiquity kaj la grandurbo estis konstruita intencite sur sep montetoj same kiel apudmetita inter la Orkorno kaj la Marmara Maro kaj tiel prezentis nekonkereblan fortikaj\u0302on c\u0302irkau\u0306barantan grandiozajn palacojn, kupolojn, kaj turojn, necesigis de esti la enirejo inter du kontinentoj (Eu\u0306ropo kaj Azio) kaj du maroj (Mediteranea Maro kaj la Black Seas)."}, {"text_idx": "#000008", "text": "La grandurbo ankau\u0306 estis fama por siaj arkitekturaj majstraj\u0302oj, kiel ekzemple la grekkatolika katedralo de Hagia Sofia, kiu funkciis kiel la sidejo de la Ekumena Patriarkeco, la sanktan Imperiestran kastelon kie la imperiestroj vivis, la Galata Tower, la Hipodromon, la Oran Pordegon de la Teraj Muroj, kaj la luksaj aristokrataj palacoj vicante la arkadumitajn avenuojn kaj kvarangulojn.\nLa University of Constantinople (Universitato de Konstantinopolo) estis fondita en la kvina jarcento kaj enhavita multaj artaj kaj literaturaj trezoroj antau\u0306 ol g\u0302i estis maldungita en 1204 kaj 1453, [8] inkluzive de it vasta Imperial Library kiu enhavis la restojn de la Biblioteko de Aleksandrio kaj havis pli ol 100,000 volumojn de antikvaj tekstoj."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Konstantinopolo neniam vere resanig\u0302is post la ruinig\u0302o de la Kvara Kampanjo kaj la jardekoj da misregado de la la latinaj.\nKvankam la grandurbo parte resanig\u0302is en la fruaj jaroj post la restarigo sub la Palaeologidoj dinastio, la apero de la otomanoj kaj la posta perdo de la imperiaj teritorioj g\u0302is Konstantinopolo ig\u0302is enklavo ene de la novnaskita Otomana Imperio igis la grandurbon grave senhomigiten kiam g\u0302i falis al la otomanturkoj, [10] whereafter g\u0302i anstatau\u0306igis Edirne (Adrianople) kiel la nova c\u0302efurbo de la Otomana Regno."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Modernaj nomoj de la grandurbo"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Lau\u0306 Plinio la Maljuna en lia Naturhistorio , la unua konata nomo de kompromiso en la loko de Konstantinopolo estis Lygos, [12] kompromiso de vers\u0302ajne trakia origino fondita inter la 13-a kaj 11-a jarcento a.K.\nLa ejo, lau\u0306 la fondmito de la grandurbo, estis prirezignita antau\u0306 la tempo kiam grekaj setlantoj de la urbos\u0302tato de Megara fondis Bizancon ( greke:\n\u03b2\u03c5\u03b6\u03b1\u0301\u03bd\u03c4\u03b9\u03bf\u03bd, Byza\u0301ntion) en c\u0302irkau\u0306 657 a.K., [14] lau\u0306larg\u0302e de la urbo Kalcedonio sur la azia flanko de la Bosporo."}, {"text_idx": "#000014", "text": "La originoj de la nomo de Byzantion , multe da ofte konata fare de la pli posta latina Bizanco, ne estas totale klaraj, kvankam kelkaj indikas ke g\u0302i estas de Thrac-ilira origino.\nLa fondmito de la grandurbo havas g\u0302in rakontite ke la kompromiso estis nomita lau\u0306 la gvidanto de la Megarianaj kolonianoj, Byzas.\nLa pli postaj Bizancanoj de Konstantinopolo mem asertus ke la grandurbo estis nomita en honoro de du viroj, Byzas kaj Antes, kvankam tio estis pli vers\u0302ajna nur teatraj\u0302o sur la vorto Byzantion."}, {"text_idx": "#000015", "text": "La grandurbo estis nelonge renomita Augusta Antonina en la frua tria jarcento de la imperiestro Septimo Severo (193-211), eldetruis la grandurbon al la grundo en 196 p.K. por apogado rivala defianto civita milito kaj rekonstruis, en honoro de lia filo Antoninus, la pli posta imperiestro Caracalla.\nLa nomo s\u0302ajnas estinti rapide forgesita kaj prirezignita, kaj la grandurbo revenis al Bizanco/Byzantion post au\u0306 la murdo de Karakalo en 217 au\u0306, c\u0302e la plej malfrua, la falo de la Severan-dinastio en 235."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Bizanco akceptis la nomon de Konstantinoupolis (\"grandurbo de Konstantino\", Konstantinopolo) post it re-fundamento sub romia imperiestro Konstantino la 1-a, kiu transdonis la c\u0302efurbon de la Romia Imperio de Romo g\u0302is Bizanco en 330 p.K. kaj indikis sian novan kapitalon oficiale kiel Novan Roman (\u03bd\u03b5\u0301\u03b1 \u03a1\u0314\u03c9\u0301\u03bc\u03b7) \"Nova Romo\".\nDum tiu tempo, la grandurbo ankau\u0306 estis nomita \"Sekundo-Romo\", \"Orientulo-Romo\", kaj Roma Constantinopolitana. [20] Kiam la grandurbo ig\u0302is la sola restanta c\u0302efurbo de la Romia Imperio post la falo de la Okcidento, kaj g\u0302ia ric\u0302aj\u0302o, populacio, kaj influo kreskis, la grandurbo ankau\u0306 havis amason da moknomoj."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Kiel la plej granda kaj plej ric\u0302a grandurbo en Eu\u0306ropo dum la 4-a-13-a jarcentoj kaj centro de kulturo kaj eduko de la mediteranea baseno, Konstantinopolo estis konata per prestig\u0302aj titoloj kiel ekzemple Basileuousa (Reg\u0302ino de grandurboj) kaj Megalopolis (la Granda Urbo) kaj estis, en parollingva parolado, ofte referita kiel j\u0302us Poliso (\u03b7 \u03c0\u03bf\u0301\u03bb\u03b7) \"la grandurbo\" fare de Constantinopolitans kaj provincaj Bizancanoj egale."}, {"text_idx": "#000018", "text": "En la lingvo de aliaj popoloj, Konstantinopolo estis rilatis al ekzakte tiel respekte.\nLa mezepokaj vikingoj, kiuj havis kontaktojn kun la imperio tra sia vastig\u0302o en orienta Eu\u0306ropo ( Estadoj) utiligis la norenan nomon Miklagar\u00f0r (de pelmalbono \"granda\" kaj gar\u00f0r ' grandurbo '), kaj pli posta Miklagard kaj Miklagarth.\nEn la araba, la grandurbo foje estis nomita Ru\u0304miyyat al-kubra (Granda Grandurbo de la romianoj) kaj en la persa kiel Takht-e Rum (Trono de la romianoj)."}, {"text_idx": "#000019", "text": "En orientaj kaj South Slavic-lingvoj, en mezepoka Rusio, Konstantinopolo estis referita kiel Tsargrad ( \u0446\u0430\u0440\u044c\u0433\u0440\u0430\u0434) au\u0306 Carigrad, \"Grandurbo de la Cezaro (imperiestro)\", de la slavona-vortoj caro (\"Cezaro\" au\u0306' King ')\nkaj diplomig\u0302into (' grandurbo ').\nTio estis supozeble pau\u0306saj\u0302o en greka frazo kiel ekzemple \u03b2\u03b1\u03c3\u03b9\u03bb\u03b5\u0301\u03c9\u03c2 \u03a0\u03bf\u0301\u03bb\u03b9\u03c2 (Vasileos Polis), \"la grandurbo de la imperiestro [reg\u0302o]\"."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La moderna turka nomo por la grandurbo, I\u0307stanbul , derivas de la greka frazo eisstanon da polin ( \u03b5\u03b9\u0313\u03c2 \u03c4\u03b7\u0300\u03bd \u03c0\u03bf\u0301\u03bb\u03b9\u03bd), signifante \"en la grandurbon\" au\u0306 \"por la grandurbo\".\nTiu nomo estis utiligita en turko kune kun Kostantiniyye, la pli formala adaptado de la origina Konstantinopolo, dum la periodo de otomana rego, dum okcidentaj lingvoj plejparte dau\u0306re nomis la grandurbon Konstantinopolo g\u0302is la frua 20-a jarcento.\nEn 1928, la turka alfabeto estis s\u0302ang\u0302ita de araba manuskripto al latina manuskripto.\nPost tio, kiel parto de la 1920a Turkification movado, Turkio komencis instigi aliajn landojn por utiligi turkajn nomojn por turkaj grandurboj, anstatau\u0306e de aliaj transliterumoj al latina manuskripto kiu estis utiligita en la otomanaj tempoj.\nEn tempo la grandurbo estis konata kiel Istanbulo kaj g\u0302iaj varioj en la plej multaj mondlingvoj."}, {"text_idx": "#000022", "text": "c\u0302. 657 BC-324 p.K.: Bizanco kaj pli fruaj kompromisoj"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Konstantinopolo estis fondita fare de la Roman Imperiestro\nKonstantino la 1-a (272-337 p.K.) en 324 [5] en la loko de jam-ekzistanta grandurbo, Bizanco, kiu estis log\u0302igita en la fruaj tagoj da greka kolonia expansio, en c\u0302irkau\u0306 657 a.K., fare de kolonianoj de la urbos\u0302tato de Megara.\nTio estas la unua grava kompromiso kiu formig\u0302us en la loko de pli posta Konstantinopolo, sed la unuaj konataj kompromisoj estis tiu de Lygos, referita en la Naturhistorioj de Plinio, [27] Krom tio, malmulto estas konata c\u0302irkau\u0306 tiu komenca kompromiso, krom ke g\u0302i estis prirezignita antau\u0306 la tempo la Megarianaj kolonianoj arang\u0302is la ejon denove.\nLa ejo, lau\u0306 la fondmito de la grandurbo, estis prirezignita antau\u0306 la tempo kiam grekaj setlantoj de la urbos\u0302tato de Megara fondis Bizancon (greke: \u03b2\u03c5\u03b6\u03b1\u0301\u03bd\u03c4\u03b9\u03bf\u03bd, Byza\u0301ntion) en c\u0302irkau\u0306 657 a.K., [14] lau\u0306larg\u0302e de la urbo Kalcedonio sur la azia flanko de la Bosporo."}, {"text_idx": "#000024", "text": "La grandurbo konservis sendependecon kiel urbos\u0302tato g\u0302is g\u0302i estis aneksita fare de Darius I en 512 a.K. en la Persan Imperion, kiu vidis la ejon kiel la optimuma loko por konstrui flosponto transirejon en Eu\u0306ropon kiam Bizanco estis situanta c\u0302e la plej mallarg\u0302a punkto en la Bosporo-markolo.\nPersa rego dau\u0306ris g\u0302is 478 a.K. kiam kiel parto de la greka kontrau\u0306atako al la Second Persian Invasion of Greece (Dua Persian Invasion de Grekio), greka armeo gvidita fare de la spartana generalo Pausanias konkeris la grandurbon kiu restis sendependa, ankorau\u0306 malc\u0302efa, grandurbo sub la atenanoj, kaj poste al la spartanoj post 411 a.K.\nMalmiopa traktato kun la emerg\u0302a potenco de Romo en c.150 a.K. kiu kondic\u0302is tributon en inters\u0302ang\u0302o por sendependa statuso permesis al g\u0302i eniri romian regon nedifektita.\nTiu traktato pagus dividendojn retrospektive kiel Bizanco volus konservi tiun sendependan statuson, kaj prosperi sub paco kaj stabileco en la Pax Romana, dum preskau\u0306 tri jarcentoj g\u0302is la malfruan duan jarcenton p.K."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Bizanco neniam estis grava influa urbos\u0302tato de tiu speco de Ateno, Korinto, kaj Sparto, sed la grandurbo g\u0302uis relativan pacon kaj stabilan kreskon kiel prospera komercgrandurbo pruntedonita per g\u0302ia rimarkinda pozicio.\nLa ejo situis c\u0302irkau\u0306gambe la teritinero de Eu\u0306ropo g\u0302is Azio kaj la marvojo de Nigra Maro g\u0302is Mediteranea Maro, kaj havis en la Orkorno elstaran kaj vastan havenon.\nJam tiam, en grekaj kaj frue romiaj tempoj, Bizanco estis fama pro sia strategia geografia pozicio kiu faris malfacila sieg\u0302i kaj kapti, kaj g\u0302ia pozicio c\u0302e la vojkrucig\u0302oj de la azi-eu\u0306ropa komercvojo super tero kaj c\u0302ar la enirejo inter Mediteranea Maro kaj Black Seas igis g\u0302in tro valora kompromiso prirezigni, c\u0302ar imperiestro Septimo Severo poste ekkomprenis kiam li eldetruis la grandurbon al la grundo por apogado tiu de Pescennius Nig\u0302erio\nG\u0302i estis movo tre kritikita fare de la nuntempa konsulo kaj historiisto Cassius Dio kiu diris ke Severus detruis \"fortan romian antau\u0306postenon kaj bazon de operacioj kontrau\u0306 la barbaroj de Pontuso kaj Azio\".\nLi poste rekonstruus Bizancon direkte al la fino de lia regado, en kiu g\u0302i estus nelonge renomita Augusta Antonina, fortikigante g\u0302i kun nova urbomuro en lia nomo, la Severan Muro."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Konstantino havis entute pli buntajn planojn.\nReestigis la unuecon de la Empiro, kaj, estante en la kurso de gravaj registaraj reformoj same kiel de sponsorado de la firmig\u0302o de la kristana eklezio, li estis bone konscia ke Romo estis nekontentiga c\u0302efurbo.\nRomo estis tro malproksima de la limoj, kaj tial de la armeoj kaj la imperiestraj kortegoj, kaj g\u0302i ofertis nedezirindan ludejon por malkontentaj politikistoj.\nAnkorau\u0306 g\u0302i estis la c\u0302efurbo de la s\u0302tato dum pli ol mil jaroj, kaj eble s\u0302ajnis nepenseble sugesti ke la c\u0302efurbo estu proponita al malsama loko.\nTamen, Konstantino identigis la lokon de Bizanco kiel la dekstra loko: loko kie imperiestro povis sidi, facile defendis, kun facila aliro al la Danubo au\u0306 la Eu\u0306frataj limoj, lia tribunalo provizis de la ric\u0302ulg\u0302ardenoj kaj sofistikaj laborrenkontig\u0302oj de romia Azio, siajn fiskojn plenigitajn fare de la plej ric\u0302aj provincoj de la Empiro."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Konstantino arang\u0302is novan kvadraton en la centro de malnova Bizanco, nomante g\u0302in la Augustaeum.\nLa nova senato (au\u0306 Curia) estis gastigita en baziliko sur la orienta flanko.\nSur la suda flanko de la granda kvadrato estis starigita la Granda Palaco de la Imperiestro kun g\u0302ia impona eniro, la Chalke, kaj g\u0302ia ceremonia serio konata kiel la Palaco de Dafno.\nProksime estis la vasta Hipodromo por armea c\u0302aro-vetkuroj, sidigante pli ol 80,000 spektantojn, kaj la faman Baths of Zeu\u0306ippus (Banoj de Zeu\u0306ippus).\nC\u0302e la okcidenta enirejo al la Augustaeum estis la Miliono, volbita monumento de kiu distancigas estis mezuritaj trans la orienta Romia Imperio."}, {"text_idx": "#000029", "text": "De la Augustaeum gvidis grandan straton, la Mese (greke: \u03bc\u03b5\u0301\u03c3\u03b7 [\u03bf\u03b4\u03bf\u0301\u03c2] s\u0302altita.\n\"Mezo [Strato]\"), vicis kun arkadoj.\nC\u0302ar g\u0302i descendis la Numero unu-Monteto de la grandurbo kaj surgrimpis la Duan Monteton, g\u0302i donis al la maldekstro la Praetorion au\u0306 tribunalon.\nTiam g\u0302i pasis tra la ovala Forumo de Konstantino kie ekzistis sekunda Senato kaj alta kolono kun statuo de Konstantino mem en la alivestig\u0302o de Helios, kronita kun au\u0306reolo de sep radioj kaj rigardado direkte al la levig\u0302anta suno.\nDe tie, la Mese pludonis kaj tra la Forumo Tauri kaj tiam la Forumo Bovis, kaj finfine supren lau\u0306 la Sepono-Monteto (au\u0306 Xerolophus) kaj trae al la Ora Pordego en la Constantinian Muro.\nPost la konstruado de la Theodosian Muroj en la frua 5-a jarcento, g\u0302i estis etendita al la nova Ora Pordego, atingante sumlongon de sep romiaj mejloj."}, {"text_idx": "#000030", "text": "337-529: Konstantinopolo dum la Elorienteu\u0306ropaj popolmigradoj"}, {"text_idx": "#000031", "text": "La graveco de Konstantinopolo pliig\u0302is, sed g\u0302i estis lau\u0306pas\u0302a.\nDe la morto de Konstantino en 337 g\u0302is la surtronig\u0302o de Teodosio, imperiestroj estis log\u0302antaj nur en la jaroj 337-8, 347-51, 358-61, 368-69-a G\u0302ia statuso kiam c\u0302efurbo estis rekonita per la nomumo de la unua konata Urban Prefect de la Grandurba Honoratus, kiu plenumis oficon de 11 decembro 359 g\u0302is 361.\nLa urbaj prefektoj havis samtempan jurisdikcion super tri provincoj c\u0302iu en la apudaj diocezoj de Trakio (en kiu la grandurbo situis), Pontuso kaj Azio kompareblaj al la 100-mejla speciala jurisdikcio de la prefekto de Romo.\nLa imperiestro Valento, kiu malamis la grandurbon kaj pasigis nur unu jaron tie, tamen konstruis la Palacon de Hebdomon sur la marbordo de la Propontis proksime de la Ora Pordego, vers\u0302ajne por uzo dum reviziado de soldatoj.\nC\u0302iuj imperiestroj supren al Zenono kaj Basiliscus estis kronitaj kaj lau\u0306ditaj c\u0302e la Hebdomon.\nTeodosio fondis la Preg\u0302ejon de Johano la Baptista por enhavi la kranion de la sanktulo (hodiau\u0306 konservite c\u0302e la Topkap\u0131 Palaco), konstruita memorkolono al li mem en la Forumon de Tau\u0306ro, kaj turnis la ruinitan templon de Afrodito en veturils\u0302edon por la Pretoriano-Prefekto;\nArcadius konstruis novan forumon nomitan lau\u0306 li mem sur la Mese, proksime de la muroj de Konstantino."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Post la s\u0302oko de la Battle of Adrianople (Batalo de Adrianople) en 378, en kiuj la imperiestro Valento kun la floro de la romiaj armeoj estis detruita fare de la okcidentgotoj ene de la mars\u0302o de kelkaj tagoj, la grandurbo rigardis al it'oj defendoj, kaj en 413-414 Theodosius II konstruis la 18-metrajn (60-futajn) altajn tri-murajn fortikaj\u0302ojn, kiuj estu ne rompitaj g\u0302is la alveno de pulvo.\nTheodosius ankau\u0306 fondis universitaton proksime de la Forumo de Tau\u0306ro, la 27an de februaro 425."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Uldin, princo de la hunoj, aperis sur la Danubo koncerne tiu tempon kaj avancis en Trakion, sed li estis forlasita de multaj el liaj anoj, kiuj interligig\u0302is kun la romianoj en movado de sia reg\u0302o reen norden de la rivero.\nPost tio, novaj muroj estis konstruitaj por defendi la grandurbon kaj la floton sur la Danubo plibonig\u0302is."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Post la barbar overan la Okcident-Romia Imperio, Konstantinopolo ig\u0302is la nediskutebla kapitalurbo de la Romia Imperio.\nImperiestroj jam ne estis peripateta inter diversaj tribunalkapitaloj kaj palacoj.\nIli restis en sia palaco en la Granda Urbo kaj sendis generalojn por komandi siajn armeojn.\nLa ric\u0302eco de la orienta mediteranea kaj okcidenta Azio fluis en Konstantinopolon."}, {"text_idx": "#000036", "text": "La imperiestro Justiniano la 1-a (527-565) estis konata pro siaj sukcesoj en milito, por siaj lau\u0306leg\u0302aj reformoj kaj por siaj publikaj konstrulaboroj.\nEstis de Konstantinopolo ke lia ekspedicio por la rekonkeri de la antau\u0306a Diocezo de Afriko metis velon sur au\u0306 proksimume 21 la 533-an de junio Antau\u0306 ilia foriro, la s\u0302ipo de la komandanto Belizaro estis ankrita antau\u0306 la imperiestra kastelo, kaj la patriarko ofertis preg\u0302ojn por la sukceso de la entrepreno.\nPost la venko, en 534, la Temple trezoro de Jerusalemo, prirabite fare de la romianoj en 70\nAD kaj okupita al Kartago de la Vandaloj post ilia sako da Romo en 455, estis alportita al Konstantinopolo kaj deponita por tempo, eble en la Church of St. Polyeuctus (Preg\u0302ejo de St. Polyeuctus), antau\u0306 esti resendita al Jerusalemo en au\u0306 la Church of the Resurrection (Preg\u0302ejo de la Resurekto) au\u0306 la Nov Preg\u0302ejo."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Armea c\u0302aro-vetkuro estis grava en Romo dum jarcentoj.\nEn Konstantinopolo, la hipodromo ig\u0302is dum tempo c\u0302iam pli loko de politika signifo.\nG\u0302i estis kie (kiel ombro de la popularaj elektoj de malnova Romo) homoj per aklamo montris sian aprobon de nova imperiestro, kaj ankau\u0306 kie ili malkas\u0302e kritikis la registaron, au\u0306 vokis la forigon de nepopularaj ministroj.\nEn la tempo de Justinian, publika ordo en Konstantinopolo ig\u0302is kritika politika temo."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Dum la malfrue romiaj kaj frue bizancaj periodoj, kristanismo solvis fundamentajn demandojn de identeco, kaj la disputo inter la ortodoksaj kaj la monofisites ig\u0302is la kialo de grava malsano, esprimis tra fideleco al la c\u0302evalvetkurpartioj de la Bluso kaj La Verduloj.\nLa partizanoj de la Bluso kaj La Verduloj lau\u0306dire [39] influis netondumitan vizag\u0302hararon, c\u0302efhararo razis c\u0302e la fronto kaj kreskigitaj longaj c\u0302e la dorso, kaj larg\u0302-manikitaj tunikoj mallozaj c\u0302e la pojno;\nkaj formi bandojn por okupig\u0302i pri noktaj atakoj kaj surstrata perforto.\nFinfine tiuj malsanoj prenis la formon de grava ribelo de 532, konataj kiel la \" Nika \" tumultoj (de la batalkrio de \"Venko!\""}, {"text_idx": "#000039", "text": "Fajroj komencitaj fare de la Nika tumultuloj konsumis la bazilikon de Konstantino de Hagia Sofia (Sankta Sag\u0302eco), la c\u0302efpreg\u0302ejo de la grandurbo, kiuj situis en la nordo de la Augustaeum.\nJustinian komisiis Anthemius of Tralles (Anthemius de Tralles) kaj Isidore of Miletus (Isidore de Mileto) por anstatau\u0306igi g\u0302in kun nova kaj unika Hagia Sofia.\nTio estis la granda katedralo de la Ortodoksismo, kies kupolo lau\u0306dire estis tenita supre de dio sole, kaj kiu estis rekte ligita al la palaco tiel ke la imperia familio povis partopreni servojn sen pasado tra la stratoj.\nLa dedic\u0302o okazis la 26an de decembro 537 en la c\u0302eesto de la imperiestro, kiuj ekkriis, \"O Salomono'n, mi havas outdonon vin!\"\nHagia Sofia estis servita fare de 600 homoj inkluzive de 80 pastroj, kaj kostis 20,000 funtojn da oro por konstrui."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Justinian ankau\u0306 havis Anthemius kaj Isidore disfaligas kaj anstatau\u0306igas la originan Eklezion de la Sanktaj Apostoloj konstruita fare de Konstantino kun nova preg\u0302ejo sub la sama dedic\u0302o.\nTio estis dizajnita en la formo de egal-armita kruco kun kvin kupoloj, kaj ornamis kun belaj mozaikoj.\nTiu preg\u0302ejo devis resti la tombo de la imperiestroj de Konstantino mem g\u0302is la 11-a jarcento.\nKiam la grandurbo falis al la turkoj en 1453, la eklezio estis disfaligita por fari lokon por la tombo de Mehmet II la konkerinto.\nJustinian ankau\u0306 temis pri aliaj aspektoj de la finkonstruita medio de la grandurbo, leg\u0302donante kontrau\u0306 la fitraktado de leg\u0302oj malpermesantaj konstrui ene de 100 futoj (30 m) de la marfronto, por protekti la vidon."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Dum Justinian I_ estas regado, la populacio de la grandurbo atingita proksimume 500,000 homoj.\nTamen, la socia s\u0302tofo de Konstantinopolo ankau\u0306 estis difektita per la komenco de la Pesto de Justinian inter 541-542 p.K.\nG\u0302i eble mortigis 40% de la log\u0302antoj de la grandurbo."}, {"text_idx": "#000043", "text": "En la frua 7-a jarcento, la Avaroj kaj poste la Prabulgaroj superfortis multon da Balkano, minacante Konstantinopolon kun atako de la okcidento.\nSamtempe, la persa Sassanids superfortis la Prefektejon de la orienta kaj enpenetris profunde en Anatolio'n.\nHeraklio, filo de la eksarko de Afriko, metis velon por la grandurbo kaj supozis la purpuron.\nLi trovis la armean situacion tiel serioza ke li lau\u0306dire pripensis elpreni la imperian c\u0302efurbon al Kartago, sed malseverig\u0302anta post kiam homoj de Konstantinopolo petegis lin por resti.\nLa civitanoj perdis ilia rekte al libera greno en 618 kiam Heraklio ekkomprenis ke la grandurbo povus jam ne esti provizita de Egiptujo kiel rezulto de la persaj militoj: la populacio falis sufic\u0302e kiel rezulto."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Dum la urbokernu\u0306itstod sieg\u0302o de la Sassanids kaj Avaroj en 626, Heraklio kampanjis profunde en persan teritorion kaj nelonge reestigis la status quo en 628, kiam la la persaj transcedis c\u0302iujn siajn konkerojn.\nTamen, pliaj sieg\u0302oj sekvis la arabajn konkerojn, unue el 674 g\u0302is 678 kaj tiam en 717 g\u0302is 718.\nLa Theodosian Muroj retenis la grandurbon nekonkerebla de la tero, dum lastatempe malkovrita flamig\u0302ema substanco konata kiel Greek Fire permesis al la bizanca mararmeo detrui la arabajn flotojn kaj konservi la grandurbon provizis.\nEn la dua sieg\u0302o, la dua reganto de Bulgario, Khan Tervel, transigis decidan helpon.\nLi estis nomita Saviour of Europe (Savanto de Eu\u0306ropo)."}, {"text_idx": "#000045", "text": "717-1025: Konstantinopolo dum la makedona Renesanco"}, {"text_idx": "#000046", "text": "En la 730s leono III arang\u0302is ampleksajn riparojn de la Theodosianaj muroj, kiuj estis difektitaj per oftaj kaj perfortaj atakoj;\ntiu laboro estis financita per specialimposto pri c\u0302iuj temoj de la Empiro."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Theodora, vidvino de la imperiestro Theophilus (mortita 842), funkciis kiel reganto dum la malplimulto de s\u0302ia filo Michael III, kiu lau\u0306dire estis enkondukita en diboc\u0302emaj kutimoj fare de s\u0302ia frato Bardas.\nKiam Mikaelo supozis potencon en 856, li ig\u0302is konata pro troa ebrio, aperis en la hipodromo kiel karioter kaj travestiis la religiajn procesiojn de la pastraro.\nLi forigis Theodora de la Granda Palaco g\u0302is la Carian Palaco kaj poste g\u0302is la monah\u0302ejo de Gastria, sed, post la morto de Bardas, s\u0302i estis liberigita por vivi en la palaco de Skt. panjoj;\ns\u0302i ankau\u0306 havis kamparan log\u0302ejon c\u0302e la Anthemian Palaco, kie Mikaelo estis asasinita en 867."}, {"text_idx": "#000048", "text": "En 860, atako estis farita sur la grandurbo fare de nova princlando starigita kelkajn jarojn pli frue en Kievon fare de Askold kaj Dir, du Estado c\u0302efoj: Du cent malgrandaj s\u0302ipoj pasis tra la Bosporo kaj prirabis la monah\u0302ejojn kaj aliajn trajtojn sur la antau\u0306urba Prince's Insuloj.\nOryphas, la admiralo de la bizanca floto, alarmis la imperiestron Mikaelo, kiu senprokraste metis la invadantojn al flugo;\nsed la subiteco kaj sovag\u0302eco de la alsturmo faris profundan impreson sur la civitanoj."}, {"text_idx": "#000049", "text": "En 980, la imperiestro Basileios la 2-a Bulgaroktonos ricevis nekutiman donacon de princo Vladimiro de Kievo: 6,000 Estad militistoj, kiujn Basil formis en novan korpogardiston konata kiel la Estado-Gardisto.\nIli estis konataj pro sia sovag\u0302eco, honoro, kaj lojaleco.\nEstas dirite ke, en 1038, ili estis disigitaj en vintrodormejo en la Thracesiana temo kiam unu el ilia numero provis perforti kamparaninon, sed en la lukto s\u0302i konfiskis sian glavon kaj mortigis lin;\nanstatau\u0306e de prenado de veng\u0302o, aliflanke, liaj kamaradoj aplau\u0306dis s\u0302ian konduton, kompensis s\u0302in kun c\u0302iuj liaj havaj\u0302oj, kaj eksponis lian korpon sen entombigo kvazau\u0306 li faris memmortigon.\nTamen, sekvante la morton de imperiestro, ili ig\u0302is konataj ankau\u0306 por rabaj\u0302o en la imperiestraj kasteloj.\nPoste en la 11-a Jarcento la Estado-Gardisto ig\u0302is dominita fare de anglosaksoj kiuj preferis tiun vivmanieron al submetig\u0302o de la novaj normandaj reg\u0302oj de Anglio."}, {"text_idx": "#000050", "text": "La Book of the Eparch (Libro de la Eparch) , kiu datrilatas al la 10-a jarcento, donas detalan bildon de la komerca vivo kaj g\u0302ia organizo de la grandurbo en tiu tempo.\nLa entreprenoj en kiuj la metiistoj de Konstantinopolo estis organizitaj estis kontrolitaj fare de la Eparch, kiuj reguligis tiajn aferojn kiel produktado, prezoj, importo, kaj eksporto.\nC\u0302iu gildo havis sian propran monopolon, kaj metiistoj eble ne apartenas al pli ol unu.\nG\u0302i estas impona testamento al la forto de tradicio kiom malgrandaj tiuj arang\u0302oj s\u0302ang\u0302ig\u0302is ekde la oficejo, tiam sciis de la latina versio da g\u0302ia titolo, estis starigitaj en 330 por speguli la urban prefektejon de Romo."}, {"text_idx": "#000051", "text": "En la 9-a kaj 10-a jarcentoj, de Konstantinopolo havis populacion inter 500,000 kaj 800,000."}, {"text_idx": "#000052", "text": "En la 8-a kaj 9-a jarcentoj, la ikonoklast movado kau\u0306zis gravan politikan agitadon c\u0302ie en la Empiro.\nLa imperiestro Leo III eligis dekreton en 726 kontrau\u0306 bildoj, kaj ordigis la detruon da statuo de Kristo super unu el la pordoj de la Chalke, ago kiu estis furioze rezistita fare de la civitanoj.\nConstantine V kunvokis konsistorion en 754, kiuj kondamnis la kultadon de bildoj, post kiuj multaj trezoroj estis rompitaj, bruligis, au\u0306 pentris kun bildigoj de arboj, birdoj au\u0306 bestoj: Unu fonto nomas la eklezion de la Sankta Virgulino c\u0302e Blachernae esti transformita en \"fruktbutikon kaj birdejon\".\nSekvante la morton de s\u0302ia filo Leo IV en 780, la imperiestrino Irene reestigis la admiron de bildoj tra la agentejo de la Second Council of Nicaea (Dua Konsilio de Nicaea) en 787."}, {"text_idx": "#000053", "text": "La ikonoklastkonflikto revenis en la frua 9-a jarcento, nur por esti solvita ree en 843 dum la vicregistaro de imperiestrino Theodora, kiu reestigis la ikonojn.\nTiuj konfliktoj kontribuis al la malplibonigo de rilatoj inter la okcidentaj kaj la orientaj eklezioj."}, {"text_idx": "#000056", "text": "1081-1185: Konstantinopolo sub la Comneni"}, {"text_idx": "#000057", "text": "Sub la Comneniana dinastio (1081-1185), Bizanco enscenigis rimarkindan normaligon.\nEn 1090-91, la nomada Pec\u0302enegoj atingis la murojn de Konstantinopolo, kie imperiestro Alexius I kun la helpo da la Kipc\u0302akoj ekstermis ilian armeon.\nEn respondo al postulo de helpo de Alexius, la Unua krucmilito kunvenis en Konstantinopolo en 1096, sed malkreskante meti sin sub bizancan komandon metitan por Jerusalemo en sian propran raporton.\nJohn II konstruis la monah\u0302ejon de la Pantokrator (C\u0302iopova) kun hospitalo por la senhavuloj de 50 litoj."}, {"text_idx": "#000059", "text": "En artaj esprimoj, la 12-an jarcenton estis tre produktiva periodo.\nEkzistis revivig\u0302o en la ozaikarto, ekzemple: Mosaics ig\u0302is pli realisma kaj viveca, kun pliigita emfazo de prezentado de tridimensiaj formoj.\nEkzistis pliigita postulo je arto, kun pli da homoj havantaj aliron al la necesa ric\u0302aj\u0302o al komisiono kaj salajro por tia laboro.\nLau\u0306 N.H. Baynes ( Byzantium, An Introduction to East Roman Civilization (Bizanco, An Introduction al Orienta Roman Civilizo):"}, {"text_idx": "#000060", "text": "\"Kun g\u0302ia amo por lukso kaj entuziasmo por koloro, la arto de tiu ag\u0302o ravig\u0302is pri la produktado de majstraj\u0302oj kiuj disvastigas la famon de Bizanco c\u0302ie en la tutaj\u0302o de la kristana mondo.\nBelaj silkoj de la laborrenkontig\u0302oj de Konstantinopolo ankau\u0306 portretis en brilaj kolorbestoj - leonoj, elefantoj, agloj, kaj grifoj - alfrontantaj unu la alian, au\u0306 reprezentis imperiestrojn belege starigiten sur c\u0302evaldorso au\u0306 okupig\u0302is pri la c\u0302asado.\""}, {"text_idx": "#000061", "text": "\"De la deka g\u0302is la dekdua-jarcenta Bizanco estis la c\u0302effonto de inspiro por la Okcidento.\nPer ilia stilo, arang\u0302o, kaj ikonografio la mozaikoj de Skt marko estas en Venecio kaj de la katedralo c\u0302e Torcello evidente rivelas sian bizancan originon.\nSimile tiuj de la Palatina Kapelo, la Martorana en Palermo, kaj la katedralo de Cefalu\u0300, kune kun la vasta ornamado de la katedralo c\u0302e Monreale, montras la influon de Bizanco sur la normanda Tribunalo de Sicilio en la dekdua jarcento.\nHispan-mau\u0306ra arto estis nedisputeble derivita de la bizancanoj.\nRomanikarto s\u0302uldas multon al la Oriento, de kiu g\u0302i pruntis ne nur siajn dekoraciajn formojn sed la planon de kelkaj el siaj konstruaj\u0302oj, kiel estas pruvita, ekzemple, fare de la kupolhavaj eklezioj de sudokcidenta Francio.\nPrincoj de Kievo, veneciaj dog\u0302oj, abatoj de Monte Cassino, komercistoj de Amalfi, kaj la reg\u0302oj de Sicilio c\u0302iuj serc\u0302is al Bizanco artistojn au\u0306 artaj\u0302ojn.\nTia estis la influo de bizanca arto en la dekdua jarcento, kiu Rusio, Venecio, suda Italio kaj Sicilio c\u0302iu praktike ig\u0302is provincaj centroj dedic\u0302itaj al g\u0302ia produktado.\""}, {"text_idx": "#000062", "text": "1185-1261: Konstantinopolo dum la Imperia Ekzilo"}, {"text_idx": "#000064", "text": "En februaro, homoj denove: Alexius IV estis malliberigita kaj efektivigita, kaj Murzuphlus prenis la purpuron kiel Alexius V ekstaris.\nLi faris iun provon ripari la murojn kaj organizi la log\u0302antaron, sed ekzistas neniu s\u0302anco alporti soldatojn de la provincoj kaj la gardistoj estis demoralizitaj per la revolucio.\nAtako de la krucistoj la 6an de aprilo malsukcesis, sed sekunde de la Orkorno la 12an de aprilo sukcesis, kaj la invadantoj alvenadis enen.\nLa Senato renkontis en Hagia Sofia kaj ofertis la kronon al Theodore Lascaris, kiu geedzig\u0302is en la Angelid-familion, sed alvenis tro malfrue.\nLi venis kun la patriarko al la Ora Mejlos\u0302tono antau\u0306 la Granda Palaco kaj traktis la Estado-Gardiston.\nTiam la du el ili deglitis for kun multaj el la nobelaro kaj ens\u0302ipig\u0302is por Azio.\nDe la venonta tago la dog\u0302o kaj la gvidaj Frank estis instalitaj en la Granda Palaco, kaj la grandurbo ricevis super por s\u0302teli dum tri tagoj."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Sir Steven Runciman, historiisto de la Krucmilitoj, skribis ke la sako da Konstantinopolo estas \"senekzempla en historio\"."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Por la venonta duon-jarcento, Konstantinopolo estis la sidejo de la Latina Imperio.\nSub la regantoj de la latina Empiro, la grandurbo malkreskis, kaj en populacio kaj la stato de siaj konstruaj\u0302oj.\nAlice-Mary Talbot citas lau\u0306taksan populacion pri Konstantinopolo de 400,000 log\u0302antoj;\npost la detruo laborita fare de la krucistoj pri la grandurbo, ronde unu'triono estis senhejma, kaj multaj korteganoj, nobelaro, kaj pli alta pastraro, sekvis diversajn gvidajn rolojn en ekzilon.\n\"Kiel rezulto Konstantinopolo ig\u0302is grave senhomigita\", Talbot finas."}, {"text_idx": "#000068", "text": "La la latinaj transprenis almenau\u0306 20 preg\u0302ejojn kaj 13 monah\u0302ejojn, plej elstare la Hagian Sofian, kiuj ig\u0302is la katedralo de la Latina Patriarko de Konstantinopolo.\nG\u0302i estas al tiuj ke E.H. Swift atribuis la konstruadon de serio de apogarkoj por apogi la murojn de la eklezio, kiu estis malfortigita dum la jarcentoj per sismotremoj.\nTamen, tiu ago de prizorgado estas escepto: plejparte, la latinaj posedantoj estis ankau\u0306 malmultaj por konservi c\u0302iujn la konstruaj\u0302oj, au\u0306 sekulara kaj sankta, kaj multaj ig\u0302is celoj por vandalismo au\u0306 malmuntado.\nBronzo kaj plumbo estis forigitaj de la tegmentoj de forlasitaj konstruaj\u0302oj kaj refanditaj kaj venditaj por disponigi monon al la kronike sub-financita Empiro por defendo kaj por apogi la tribunalon;\nDeno John Geanokoplos skribas ke \"g\u0302i povas bone esti ke dividado estas proponita c\u0302i tie: latinaj laikoj nudigis sekularajn konstruaj\u0302ojn, klerikismon, la ekleziojn.\"\nKonstruaj\u0302oj ne estis la nuraj celoj de oficialuloj rigardantaj por akiri financojn por la malric\u0302a latina Empiro: la monumentaj skulptaj\u0302oj kiuj ornamis la Hipodromon kaj forumojn de la grandurbo estis tiritaj malsupren kaj fanditaj por produktado.\n\"Inter la majstraj\u0302oj detruis, Talbot skribas, \"estis Herakles atribuita al la kvarajarcenta B.C. skulptisto Lysippos, kaj monumentaj figuroj de Hera, Parizo, kaj Heleno.\""}, {"text_idx": "#000070", "text": "La bizanca nobelaro disig\u0302is, multaj irantaj al Nicaea, kie Theodore Lascaris starigita imperiestran kortegon, au\u0306 al Epiro, kie Theodore Angelus faris la saman;\naliaj fug\u0302is al Trebizond, kie unu el la Komneni jam kun kartvela subteno establis sendependan sidlokon de imperio.\nNicaea kaj Epiro same konkuris pri la imperiestrotitolo, kaj provis reakiri Konstantinopolon.\nEn 1261, Konstantinopolo estis konkerita de sia lasta latina reganto, Baldwin II, fare de la fortoj de la Nicaean-imperiestro"}, {"text_idx": "#000072", "text": "Kvankam Konstantinopolo estis retaken de Michael VIII Palaiologos, la Empiro perdis multajn el sia s\u0302losilo ekonomiaj resursoj, kaj luktis por por.\nLa palaco de Blachernae en la nordokcidente de la grandurbo ig\u0302is la c\u0302efa imperia log\u0302ejo, kun la malnova Great Palace sur la marbordoj de la Bosporo iranta en malkreskon.\nKiam Michael VIII konkeris la grandurbon, g\u0302ia populacio estis 35,000 homoj, sed, antau\u0306 la fino de lia regado, li sukcesis pri pliigado de la populacio al proksimume 70,000 homoj.\nLa imperiestro atingis tion alvokante iamajn log\u0302antojn kiuj fug\u0302is de la grandurbo kiam la krucistoj kaptis g\u0302in, kaj translokig\u0302ante grekojn de la j\u0302us rekonkerita Peloponezo g\u0302is la c\u0302efurbo.\nEn 1347, la Nigra Morto atingis Konstantinopolon.\nEn 1453, kiam la otomanturkoj konkeris la grandurbon, g\u0302i enhavis c\u0302irkau\u0306 50,000 homojn."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Konstantinopolo estis konkerita fare de la Otomana Regno la 29an de majo 1453.\nLa otomanoj estis ordonitaj fare de 22-jarag\u0302a otomana Sultan Mehmed II.\nLa konkero de Konstantinopolo sekvis sep-semajnan sieg\u0302on kiu komencig\u0302is la 6an de aprilo 1453."}, {"text_idx": "#000074", "text": "La kristana ortodoksa grandurbo de Konstantinopolo nun estis sub otomana kontrolo.\nKiam Mehmed II finfine eniris Konstantinopolon tra kio nun estas konata kiel la Topkapi Pordego, li tuj rajdis sian c\u0302evalon al la Hagia Sofia, kie li ordonis al siaj soldatoj c\u0302esigi kodrompadon c\u0302e la rulglobetoj kaj \"esti kontentigitaj kun la rabaj\u0302o kaj kaptitoj;\nkiel por c\u0302iuj konstruaj\u0302oj, ili apartenis al li\".\nLi ordigis ke imamo renkontu lin tie por c\u0302anti la Azanon tiel transformante la ortodoksan katedralon en islaman moskeon, [77] [78] solidigante islaman regulon en Konstantinopolo."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Konstantinopolo estis la plej granda kaj plej ric\u0302a urba centro en la orienta Mediteraneo dum la malfrua orienta Romia Imperio, plejparte kiel rezulto de sia strategia pozicio komandanta la komercvojojn inter la Egea Maro kaj Nigra Maro.\nG\u0302i restus la c\u0302efurbo da la orienta, Grek-parolanta imperio dum pli ol mil jaroj.\nC\u0302e g\u0302ia pinto, malglate egalrilatante al la Mezepoko, g\u0302i estis la plej ric\u0302a kaj plej granda eu\u0306ropa grandurbo, penante potencan kulturan tiron kaj dominante profesian vivon en Mediteranea Maro.\nVizitantoj kaj komercistoj estis aparte trafitaj fare de la belaj monah\u0302ejoj kaj preg\u0302ejoj de la grandurbo, aparte, Hagia Sofia, au\u0306 la Preg\u0302ejo de Sankta Sag\u0302eco: kiujn rusa 14-ajarcenta vojag\u0302anto, Stefano de Novgorod, verkis, \"Kiel por Hagia Sofia, la homanimo povas nek rakonti g\u0302in nek fari priskribon de g\u0302i.\""}, {"text_idx": "#000077", "text": "G\u0302i estis aparte grava por konservado en siaj bibliotekmanuskriptoj da grekaj kaj latinaj verkintoj dum periodo kiam malstabileco kaj malsano kau\u0306zis ilian amasodetruon en okcidenta Eu\u0306ropo kaj norda Afriko: la falon de la grandurbo, miloj da tiuj estis kunportitaj de rifug\u0302intoj al Italio, kaj ludis esencan parton en stimulado de la Renesanco, kaj la transiro al la moderna mondo.\nLa akumula influo de la grandurbo sur la okcidento, dum la multaj jarcentoj da g\u0302ia ekzisto, estas nesuperrigardebla.\nLau\u0306 teknologio, arto kaj kulturo, same kiel jam grandeco, Konstantinopolo estis sen paralelo ie ajn en Eu\u0306ropo dum mil jaroj."}, {"text_idx": "#000078", "text": "La armenaj, sirianoj, slavoj kaj kartveloj estis parto de la bizanca socia hierarkio."}, {"text_idx": "#000079", "text": "La grandurbo disponigis defendon por la orientaj provincoj de la malnova Romia Imperio kontrau\u0306 la barbaraj invadoj de la 5-a jarcento.\nLa 18-mezuril-altaj muroj konstruitaj fare de Theodosius II estis, en esenco, nekonkereblaj al la barbaroj venantaj de sude de ldanubo-rivero, kiu trafis pli facilajn celojn en la okcidento prefere ol la pli ric\u0302aj provincoj en la oriento en Azio.\nKontrau\u0306 la 5-a jarcento, la grandurbo ankau\u0306 estis protektita fare de la Anastasian Muro, 60-kilometra c\u0302eno de muroj trans la trakia duoninsulo.\nargumentu ke tiuj sofistikaj fortikaj\u0302oj permesis al la oriento formig\u0302i relative neinfluita dum Romio kaj la okcidento kolapsis.\nKun la apero de kristanismo kaj la ascendo de Islamo, Konstantinopolo ig\u0302is la lasta bastiono de kristana Eu\u0306ropo, starante c\u0302e la antau\u0306o de islama vastig\u0302o, kaj forpus\u0302ante g\u0302ian influon.\nC\u0302ar la Orientromia imperio estis situanta intere la islama mondo kaj la kristanokcidento, tion ankau\u0306 Konstantinopolo funkciis kiel la unua linio-de-defendo de Eu\u0306ropo kontrau\u0306 arabaj progresoj en la 7-a kaj 8-a jarcentoj.\nLa grandurbo, kaj la Empiro, finfine falus al la otomanoj antau\u0306 1453, sed g\u0302ia eltenema heredaj\u0302o disponigis Eu\u0306ropon jarcentoj da reviglig\u0302o sekvanta la kolapson de Romo."}, {"text_idx": "#000080", "text": "La famo de Konstantinopolo estis tia ke g\u0302i estis priskribita ec\u0302 en nuntempaj c\u0302inaj historioj, la malnova kaj New Book of Tang (Nova Libro de Kromgusto) , kiuj menciis siajn masivajn murojn kaj pordegojn same kiel lau\u0306diran klepsidron pliig\u0302is kun ora statuo de viro.\nLa c\u0302inaj historioj ec\u0302 rilatigis kiel la grandurbo estis sieg\u0302ita en la 7-a jarcento fare de Muawiyah I kaj kiel li postulis tributon en packontrakto."}, {"text_idx": "#000081", "text": "La Orientromia imperio utiligis romiajn kaj grekajn arkitekturajn modelojn kaj stilojn por krei sian propran unikan specon de arkitekturo.\nLa influo de bizanca arkitekturo kaj arto povas esti vidita en la kopioj prenitaj de g\u0302i c\u0302ie en Eu\u0306ropo.\nSpecialaj ekzemploj inkludas Bazilikon de sankta Marko en Venecio, la bazilikoj de Raveno, kaj multajn preg\u0302ejojn c\u0302ie en la slava Oriento.\nAnkau\u0306, sole en Eu\u0306ropo g\u0302is la 13-ajarcenta itala guldeno, la Empiro dau\u0306re produktis solidan orproduktadon, la suprenstrekon de Diokleciano ig\u0302anta la bezanto aprezita c\u0302ie en la Mezepoko.\nG\u0302ia urbomuroj estis multe imititaj (ekzemple, vidas Caernarfon Castle) kaj g\u0302ia urba infrastrukturo estis krome mirindaj\u0302o c\u0302ie en la Mezepoko, konservante vivantaj la arton, kapablon kaj teknika kompetenteco de la Romia Imperio.\nEn la otomana periodo islama arkitekturo kaj simboleco estis uzitaj."}, {"text_idx": "#000082", "text": "La fonduso de Konstantino donis prestig\u0302on al la Episkopo de Konstantinopolo, kiu poste estis konata kiel la Ekumena Patriarko, kaj igis g\u0302in c\u0302efa centro de kristanismo kune kun Romo.\nTio kontribuis al kulturaj kaj teologiaj diferencoj inter orienta kaj okcidenta kristanismo poste kondukante al la Granda Skismo kiu disigis Western Catholicism de Ortodoksismo de 1054 pluen.\nKonstantinopolo estas ankau\u0306 de granda religiema graveco al Islamo, c\u0302ar la konkero de Konstantinopolo estas unu el la signoj de la fintempo en Islamo."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Listo de homoj de Konstantinopolo"}, {"text_idx": "#000092", "text": "Dudek la Anarkio de Jaroj"}, {"text_idx": "#000094", "text": "Arko de Kaio Galerio kaj Rotunda"}, {"text_idx": "#000095", "text": "Sankta la monah\u0302ejo de Catherine"}, {"text_idx": "#000096", "text": "Grekaj akademiuloj en la Renesanco"}, {"text_idx": "#000098", "text": "\"Konstantinopolo\" estas esperantigo de \"Konstantinoupolis,\" kiu signifas \"Urbo de Konstantino\" en la greka, kaj ricevis tiun nomon alude al la romia imperiestro Konstantino la 1-a kiam li faris g\u0302in la c\u0302efurbo de la Romia imperio la 11-an de majo, 330. Efektive, Konstantino nomis g\u0302in Nova Roma au\u0306 Nea Rhome, sed tiu nomo neniam farig\u0302is ofta. Romo konservis siajn politikajn kaj komercajn privilegiojn."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Konstantinopolo estis unue la c\u0302efurbo de la Romia imperio, tiam de la Bizanca imperio, kaj ekde g\u0302ia falo la 29-an de majo, 1453, de la Otomana Imperio. Kiam la Respubliko de Turkio fondig\u0302is en 1923, la c\u0302efurbo movig\u0302is de Istanbulo al Ankaro. Tamen, ankorau\u0306 la Patriarko de Konstantinopolo en kvartalo Fanar estas la estro de Greka Ortodoksa Eklezio kaj la c\u0302efa el la ortodoksaj patriarkoj . Otomanoj kutimis nomi sian c\u0302efurbon per diversaj nomoj, inkluzive per Konstantinopolo. Istanbulo farig\u0302is la oficiala nomo nur en 1930. La nomo Istanbulo devenas de la grekaj vortoj \"stin poli\", kiu signifas \"al la Urbo\". Tiel la grekoj kutime aludis la \"Urbon de la Urboj\", kiel oni konis Konstantinopolon dum la bizanca epoko kaj poste."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Konstantino fondis la urbon sur Bizanco en duoninsulo apud natura haveno, Ora Korno, kiun oni povis fermi per c\u0302enoj. Situi c\u0302e Bosporo ebligis regi la komercon inter Azio kaj Eu\u0306ropo kaj inter Mediteraneo kaj Nigra Maro."}, {"text_idx": "#000101", "text": "La urbo estis s\u0302irmita dum jarcentoj per g\u0302is du zonoj da muregoj, menditaj de Konstantino kaj Arkadio (6-a jarcento). Proksimaj fortikaj\u0302oj kaj greka fajro s\u0302irmis g\u0302in kontrau\u0306 pluraj invadantoj. Tamen perfido kaj turkaj kanonegoj (vidu Kerkaporta) venkis ilin."}, {"text_idx": "#000102", "text": "La imperiestro estis gardita de fremdaj varengoj: unue skandinavoj el Rus, poste skotlandanoj au\u0306 anglosaksoj."}, {"text_idx": "#000103", "text": "La bizancia s\u0302tato monopolis komercon inter Eu\u0306ropo kaj Azio (tritiko, sklavoj, felo, sukceno, vino). Ankau\u0306 industrio, c\u0302efe pri luksaj\u0302oj, estis tre regulita kaj koncentrita en la urbo. En 554, bizanciaj monah\u0302oj kontrabandis silkvermojn el C\u0302inio. La silkindustrio ig\u0302is valoregan rimedon rekte regita de s\u0302tato. La italaj maraj civitoj iom post iom trudis ec\u0302 per krucmilito rompi la monopolon kaj liberigi la merkaton. G\u0302enovo fine ricevis la kvartalon Pera (1115) kaj Venecio la kvartalon Galata (1082), kie ili havis magazenojn kaj g\u0302uis eksterteritoriecan staton."}, {"text_idx": "#000104", "text": "En 1204, krucmilitistoj konkeris la urbon komencante la Latinan Imperion de Oriento, dau\u0306ronta g\u0302is 1264. Post la restarigo de greka dinastio, okcidenteu\u0306ropaj komercistoj (la antau\u0306aj italoj, katalunoj, provencanoj) ankorau\u0306 multe gravis."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Dum la imperio kontrolis Egiption, la urbo ricevis tritikon, dividota por malric\u0302uloj, kortegaj servistoj kaj la gvardio. Post 6-a jarcento, ili devis kontenti per la tritiko de Trakio kaj de Malgrand-Azio."}, {"text_idx": "#000106", "text": "La socia kaj politika vivo centris en la c\u0302evalkurejo. La c\u0302arteamoj (komence kvar, fine nur du: verdaj kaj bluaj) dividis la urbon lau\u0306 politiko, urbadministrado kaj religio (vidu herezo). La imperiestro atente spektis la publikon."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Post la turka konkero, la princo de Moskvio, parenco de la lasta bizancia imperiestro, deklaris sin ties heredanto kaj nomis sin caro, kaj Moskvon la tria Romo."}]