[{"text_idx": "#000000", "text": "La Tero estas tiom antikva ke imagi kiam specifaj aferoj okazis povas esti malfacila. C\u0302io ig\u0302as pli komprenebla tamen, se oni komparas la ag\u0302on de la Tero al unuo de tempo, kiun oni uzas c\u0302iutage. Multaj s\u0302ang\u0302ig\u0302oj en la historio de la Tero okazis tre malrapide, do la specifaj nombroj multe dependas de la fonto kiun oni uzas, sed g\u0302enerale, la historio de la Tero aspektus jene se oni komparus g\u0302in al unu kalendara jaro:"}, {"text_idx": "#000001", "text": "La 1an de januaro, la Tero formig\u0302as el la restaj\u0302oj de la naskig\u0302o de la sunsistemo. Ne dau\u0306ras longe g\u0302is ankau\u0306 la Luno formig\u0302as kaj la du komencas malrapide malvarmig\u0302i. Oni ne certas pri kiam la unuaj vivaj\u0302oj kreig\u0302is, sed vers\u0302ajne tio okazis c\u0302irkau\u0306 la fino de februaro. Dum monatoj vivo restis simpla kaj unuc\u0302ela, g\u0302is plurc\u0302elaj organismoj ekaperis, kiel la unuaj bestoj c\u0302irkau\u0306 la 12a de novembro. La unuaj amfibioj forlasis la akvon c\u0302irkau\u0306 la 1a de decembro kaj mamuloj ekaperis la 12an de decembro. Nur du semajnoj post tio, la 25an de decembro, la dinosau\u0306roj formortas, kune kun granda parto el la aliaj specioj. Nenio kio ec\u0302 similas al homo ekzistas g\u0302is la 30a de decembro c\u0302irkau\u0306 la 8a vespere. Modernaj homoj komencas sian vojon ses minutojn antau\u0306 novjaro je 23:54 kaj konstruas la Piramidon de Keopso je 23:59:42. Dum la lasta sekundo la unua homo pas\u0302as sur la Lunon, la interreto kreig\u0302is kaj c\u0302iu kiu c\u0302i-momente vivas naskig\u0302is."}, {"text_idx": "#000002", "text": "C\u0302i tiu figuro montras kiel vivo kiel oni konas g\u0302in estas tre juna kompare al la Tero"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Ig\u0302as klare ke homa historio estas nenio kompare kun la 4,5 miliardoj da jaroj dum kiuj la Tero ekzistis. Tio donas problemon tamen, c\u0302ar kvankam oni notis ec\u0302 c\u0302iun vorton, kiu estis dirita dum la misioj al la Luno, neniu estis tie por noti kiam la kontinentoj disig\u0302is, au\u0306 kiam la oceanoj kreig\u0302is. Felic\u0302e geologoj kaj paleontologoj elpensis multajn manierojn por mezuri la ag\u0302on de rokoj kaj ofte povas uzi plurajn teh\u0302nikojn samtempe por esti certaj. Tio estas ne nur tre interesa, sed ankau\u0306 gravega por c\u0302iaj sciencoj, kiuj havas demandojn pri la historio de io malnova."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Signifo de la pozicio de la roko"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Eble la plej kerna principo en geologia tempo estas la ideo ke pli profundaj rokoj estas pli ag\u0302aj. G\u0302enerale kiam novaj tavoloj da roko kreig\u0302as, tio okazas super malpli novaj rokoj. Esceptoj nur okazas kiam tutaj tavolaroj klinig\u0302as pro tektonikaj kialoj. Ankau\u0306 per tre precize rigardi la limojn inter du malsamaj tavoloj, oni povas lerni pli detalajn informojn pri la historio de la rokoj. Se ekzemple du malsamaj specoj de roko renkontig\u0302as, sed dum unu estas s\u0302irita, la alia ne estas damag\u0302ita kaj ec\u0302 plenigas la s\u0302iron, tiam oni povas memfide diri ke la s\u0302irita tavolo estas pli maljuna. Tio estas la principo de tranc\u0302antaj rilatoj. C\u0302i tiuj principoj povas esti uzataj por kompari la ag\u0302ojn de rokoj relative, sed ne donas absolutajn valorojn. Kiam oni eltrovis la ag\u0302on de specifa roko per alia metodo tamen, oni povas uzi la sinsekvon de tavoloj por diveni la ag\u0302on de aliaj rokoj. Por tio oni povas ankau\u0306 uzi modelojn pri kiom rapide sedimentoj formig\u0302as nuntempe, por diveni kiom longe la formig\u0302o de la tuta tavolo povus dau\u0306ri."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La s\u0302iro en tiu c\u0302i roko trairas c\u0302iujn tavoloj, do c\u0302iuj tavoloj formig\u0302is antau\u0306 la s\u0302irig\u0302o."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Simile al la ideo de tranc\u0302antaj rilatoj, la principo de inkluzivigo priskribas kiel etaj pecoj de s\u0302tono ene de pli granda roko devas esti pli ag\u0302aj ol la c\u0302irkau\u0306a roko. Kompreneble se la ekstera roko formig\u0302us unue, g\u0302i devus hazarde krei malplenajn spacojn kaj poste la s\u0302tonoj devus iel eniri. La alternativo, ke la s\u0302tonoj jam ekzistis kaj ke la roko formig\u0302is c\u0302irkau\u0306 ili, estas multe pli logika."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Malsamaj tavoloj entenas malsamajn fosiliojn kaj la plej antikvaj fosilioj trovig\u0302as en la plej antikva tavolo."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Por mezuri la absolutan ag\u0302on de roko, oni uzas la specialajn kvalitojn de radioaktivaj izotopoj. H\u0302emiaj elementoj havas malsamajn izotopojn. Tiuj estas atomoj de la sama elemento, kiuj havas malsamajn masojn. Multaj pli pezaj izotopoj estas radioaktivaj, kio signifas ke la atomkerno elsendas radion kaj transformig\u0302as de malstabila izotopo de unu elemento al pli stabila izotopo de alia elemento. Tio okazas hazarde, do oni neniam scias kiu ekzakta atomo transformig\u0302os, sed kiam oni havas sufic\u0302e multajn atomojn, oni povas statistike priskribi la tuton. Esenca al la mezurado de ag\u0302oj estas la duonig\u0302a tempo. Tiu valoro estas konata por malsamaj izotopoj kaj priskribas kiom da tempo oni bezonas por transformi duonon el la origina izotopo al alia elemento. Depende de la izotopo, duonig\u0302aj tempoj povas esti malpli ol sekundo, au\u0306 miliardoj da jaroj. Se oni do povas kompari la koncentritecon de la origina elemento al tiu de la produkto, oni scias kiom da duonig\u0302aj tempoj la roko travivis kaj do la ag\u0302on. Tre populara al geologoj estas K40, kiu ig\u0302as Ar40 kun duonig\u0302a tempo de 1,3 miliardoj da jaroj. Por uzi c\u0302i tiun teh\u0302nikon estas du gravaj kondic\u0302oj, nome ke la roko enhavu mineralon el kalio kaj ke g\u0302i estu magmorokaj\u0302o. Aliaj rokoj ofte enhavas etajn rokojn ene kiuj c\u0302iuj havas sian propran ag\u0302on. Per uzi magmorokaj\u0302on, oni certas ke c\u0302iu parto havas la saman ag\u0302on kaj ke la horlog\u0302o rekomencig\u0302is de 0, pro tio ke la rokoj formig\u0302as tiel, ke enestas neniu Ar40. Alia tre populara izotopo estas C14. Tiu izotopo estas tre tau\u0306ga por relative junaj rokoj, kiuj kreig\u0302is antau\u0306 malpli ol 60 000 jaroj. Por c\u0302i tiu teh\u0302niko necesas biologia materialo kiel parto de osto au\u0306 ligno. Pro tio ke la koncentriteco de C14 en la korpo restas konstanta dum oni vivas, oni povas mezuri per c\u0302i tiu teh\u0302niko kiam la arbo au\u0306 besto mortis. C\u0302i tiu teh\u0302niko estas tre utila por junaj trovaj\u0302oj, ekzemple la ostoj de mamuto, sed kompreneble oni ne povas uzi C14 por mezuri la ag\u0302on de dinosau\u0306ro. Felic\u0302e c\u0302iu periodo havas proprajn izotopojn kaj ofte oni povas kompari malsamajn izotopojn por esti tute certa."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Alternative, unu el la plej interesaj metodoj por pristudi la ag\u0302on de rokoj estas mezuri la magnetan kampon de la roko. Kiam terplatoj disig\u0302as kaj lafo malmolig\u0302as sub la malvarma oceano, etaj magnetaj kristaloj povas formig\u0302i ene de la materio. Dum la lafo ankorau\u0306 fluas, tiuj kristaloj sekvas la direkton de la magneta kampo same kiel kompaso, sed kiam la novaj rokoj formig\u0302as, la kristaloj fiksig\u0302as kaj ne plu povas turni sin. En c\u0302iuj rokoj kiuj kreig\u0302as c\u0302i tiel hodiau\u0306, la norda poluso de la kristaloj estas en la direkto de la norda poluso (kiu estas la suda poluso de la magneta kampo), sed tio ne c\u0302iam estis tiel. Plurajn fojojn en la historio de la Tero, la magneta kampo tute inversig\u0302is en relative mallonga periodo. Se oni do mezuras la direkton de la magnetaj kristaloj, oni povas forstreki specifajn periodojn el la historio de la tempo kaj uzi aliajn teh\u0302nikojn por trovi ec\u0302 pli precizan rezulton. C\u0302i tiu metodo estis inter alie uzita por priskribi la ag\u0302on de malsamaj partoj de la Juan de Fuca-plato apud Usono, kies rokoj havas diversajn ag\u0302ojn inter 0 kaj 8 milionoj da jaroj."}, {"text_idx": "#000012", "text": "La nigraj strioj en c\u0302i tiu tempolinio montras kiam la magneta kampo de la Tero havis la saman direkton kiel nun. Periodoj mezuritaj per c\u0302i tiu skalo havas proprajn nomojn."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Kvankam la geologia tempo do estas multe pli vasta ol oni povas imagi, ne ekzistas kialo por multe dubi la nombrojn. Kompreneble individuaj mezuroj povas esti eraraj, sed la g\u0302eneralaj teh\u0302nikoj pruvis sin kaj plifortigas unu la alian. Sendube estontecaj eltrovaj\u0302oj ankorau\u0306 s\u0302ang\u0302os la bildon kiun oni havas pri la historio de la Tero, kiel okazis antau\u0306e, sed oni povas certi pri tio, ke c\u0302i tio estas la g\u0302usta direkto. Almenau\u0306 c\u0302i tiel longdau\u0306raj procezoj kiel la disig\u0302o de kontinentoj au\u0306 evoluo ig\u0302as multe pli kompreneblaj."}]