[{"text_idx": "#000001", "text": "BBC enretigis 16 000 sonojn el sia arkivo. Ekzemple, vi povas au\u0306skulti la sonon \u00bbUnu ang\u0302elo dum flugo\u00ab. La fluganta ang\u0302elo estis registrita en la jaro 1967. Eble tiam la ang\u0302eloj ankorau\u0306 pli oftis."}, {"text_idx": "#000005", "text": "En la 27a de januaro 1945 soldatoj de Soveta Unio liberigis la koncentrejon Au\u0306s\u0302vico. Tial UN en 2005 deklaris tiun tagon kiel \u00bbTagon de la memoro pri la viktimoj de la holokau\u0306sto\u00ab. En Germanio la 27a de januaro nomig\u0302as alie. Ekde 1996 g\u0302i estas la oficiala \u00bbTago de la memoro pri la viktimoj de la naziismo\u00ab."}, {"text_idx": "#000007", "text": "La holokau\u0306sto estas do la domina historia rakonto. El tio sekvas, ke nia memoro fokusas al ses milionoj el c\u0302irkau\u0306 60 milionoj da viktimoj. Plimulto de la viktimoj estas au\u0306 forgesataj au\u0306 marg\u0302enigataj."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Jen ekzemplo de historia fakto, kiu estas ja bone dokumentita en faka literaturo, sed kiu ne bone sidas en la rakonto holokau\u0306sto: C\u0302iu scias au\u0306 sciu, ke en Au\u0306s\u0302vico multege da judoj estas murditaj en gaskameroj. Sed apenau\u0306 iu scias, ke la nazioj konstruis la gaskamerojn en Au\u0306s\u0302vico origine ne por judoj, sed por sovetiaj militkaptitoj. C\u0302iu sciu ke la nazioj murdis ses milionojn da judoj, sed fakte la plej granda viktimogrupo estas 27 milionoj da civitanoj de Soveta Unio. Hitler nomis la okupadon de Soveta Unio \u00bbrasa milito\u00ab. La homoj tie estis deklaritaj ekstermindaj \u00bbsubhomoj\u00ab."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Kiu kulpas pri la forgeso? Respondecas diversaj fortoj. Tre gravas la okcidenta kontrau\u0306komunismo dum la Malvarma Milito. Sed kulpas ankau\u0306 la memorokulturo en Soveta Unio. Tie dominis la historia rakonto \u00bbGranda Patrolanda Milito\u00ab. En tiu rakonto sovetianoj kompreneble estas precipe venkintoj, ne viktimoj."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Antau\u0306 100 jaroj estis murdita Rosa Luxemburg [roza luksemburg]. S\u0302i estis elstara komunisto kaj fervora batalanto kontrau\u0306 naciismo kaj milito. S\u0302ia batalo kontrau\u0306 milito ne signifas principan kontrau\u0306on al perforto. Por komprenigi s\u0302ian opinion, mi tradukos parton el s\u0302ia Enkonduko por la membiografio de Vladimir Korolenko. Temas pri rerakonto de legendo el la juda historio. La titolo devenas de mi."}, {"text_idx": "#000016", "text": "\u00bbNi semas, kion ni ne rikoltos, kaj ni rikoltas, kion ni ne semis.\u00ab Jen devizo sur muro en arbarista lernejo, kiun mi neniam forgesos. La kamparano konsideras jarojn, la arbaristo jarcentojn. Estis arbaristo, kiu unuafoje formulis la principon de dau\u0306ripoveco (Hans Carl von Carlowitz en 1713)."}, {"text_idx": "#000017", "text": "La bildo montras arbaron, kiun mi mem plantis. La arboj estas proksimume 16 jaroj pli junaj ol mi. Mi ne certas, sed kiam mi plantis la arbaron, la arbetoj vers\u0302ajne havis du jarojn. Mi mem havis 18 jarojn, kaj nun mi havas 52."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Espereble mi ne devos vidi, kiel la arboj mortos. Tamen, tio eblas, se mi farig\u0302os centjarulo. Estas rug\u0302aj kverkoj (Quercus rubra). Tiu specio devenas el Norda Ameriko kaj estas plantata en Germanio, c\u0302ar g\u0302i kreskas tre rapide kun tamen sufic\u0302e bona lignokvalito. La kutimaj kverkospecioj en Germanio estas la tigfrukta kverko (Quercus robur) kaj la tigfolia kverko (Quercus petraea). Ili povas havi la plej valoran lignon, sed kreskas tre malrapide. Rikolto eblas nur post 180\u2013250 jaroj. Kompare, rug\u0302an kverkon eblas rikolti cent jarojn pli frue. Do, jam post 80 jaroj."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Alia avantag\u0302o de rug\u0302a kverko kompare al la du indig\u0302enaj specioj: G\u0302i estas eltenema kaj facile prizorgebla. Kontrau\u0306e, la tigfrukta kaj la tigfolia kverkoj bezonas plurajn generaciojn da sag\u0302aj arbaristoj. La plej multekosta lignokvalito (por furniro) atingeblas nur post 220\u2013250 jaroj da arbarokulturo, kiu atentas pri sufic\u0302e da ombro c\u0302irkau\u0306 la valoraj trunkoj. Iom tro da lumo, kaj la valoro perdig\u0302as, c\u0302ar la kverkoj facile reagas per trunkos\u0302osoj. El multekosta furnirligno farig\u0302as apenau\u0306 vendebla fajroligno. Sufic\u0302as unu stulta arbaristo por senvalorigi kvaronan jarmilon da arbokreskado."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Horo de la vintrobirdoj 2019"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Mi kutime observas la birdojn en malnova tombejo. Tie estas la tau\u0306ga habitato kun disaj arboj kaj arbustoj, sed ne tiom dense kiel en arbaro. Gravas ankau\u0306, ke en la tombejo mi neniam renkontis homojn. Mi ne s\u0302atas esti observata de vivuloj, kiam mi observas aliajn vivulojn."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Promene tra naturo kaj kulturo"}]