[{"text_idx": "#000001", "text": "Ne mankas verkoj pri UEA. La direktoro de UEA Hans Jakob verkis skizon pri UEA dum 1908\u20131933. En Utila Estas Alig\u0302o Ulrich Lins per tri kontribuaj\u0302oj en leg\u0302era stilo priskribas elektitajn epizodojn el la unua jarcento de la asocio. En kelkaj historiografiaj verkoj UEA ricevas sian parton (kolektiva verko Esperanto en perspektivo au\u0306 Historio de Esperanto de Aleksander Korj\u0302enkov). Ziko van Dijk kontribuis per la kongresa historio Sed homoj kun homoj. Lia monografio La asocio entenas tri studojn: pri la Biblioteko Hodler, pri la statutoj kaj pri la historioj de esperanto."}, {"text_idx": "#000002", "text": "La monografio Historio de UEA estas traduko de la germanlingva doktorig\u0302a laboraj\u0302o de tiam ankorau\u0306 Ziko Sikosek (doktorig\u0302o en 2006). La Esperanta versio aperis liberpermesile por ebligi g\u0302ian disvastig\u0302on."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La historia fadeno ekmalvolvig\u0302as longe antau\u0306 apero de UEA kaj finig\u0302as en la jaro 1989. La verko sekvas kutiman mondhistorian periodigon kun la du mondmilitoj kiel markiloj kaj la falo de la Berlina muro kiel punktofino. Kontribuas al la subperiodigo propre Esperantaj eventoj."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Kiel la fontoj servis arkivaj materialoj en la biblioteko Hodler de UEA, arkivo de Esperanto-Asocio de Britio, CDELI; libroj kaj gazetoj; korespondado kaj konversacioj."}, {"text_idx": "#000005", "text": "G\u0302eneralaj rimarkoj. C\u0302e la eklego min frapetis la germaneca frazkonstruo \u2013 influo de la tradukiteco kaj neatenta redaktado, se entute tiu estis. Ens\u0302telig\u0302is mistajpoj kaj kuriozaj vorttransmetoj kiel UE-A. Jen foje Ligo de Popoloj, jen kutima Ligo de Nacioj. UEA donis permeson uzi bildojn, kaj ili estas malavare dissemitaj sur la libropag\u0302oj."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La enkonduko klarigas, ke \u201cc\u0302i tiu verko montras la politikan historion de la monda Asocio, precipe kun la demando pri neu\u0306traleco\u201d. Tial relative malgrandan atenton ricevas aliaj facetoj en la agado de UEA, kiel eksteraj rilatoj, instruado, ktp. Sed la organizaj demandoj ricevas sufic\u0302e detalan traktadon."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Unue estas pritraktata la periodo 1887\u20131920, ekde la \u201cprahistorio\u201d kun mallonga rakonto pri Zamenhof, fruaj jaroj de Esperanto, la organizaj provoj de la lingvokreinto kaj la unua Universala Kongreso. Sekvas la \u201ceksperimentaj jaroj\u201d de UEA, ideaj g\u0302ermoj: lau\u0306 Hodler por la estonteco de la gazeto Esperanto necesas organizo, servanta por antau\u0306enigi ankau\u0306 la lingvon. La duan g\u0302ermon oni vidas en la iniciato de Esperanto-konsuloj kaj Esperanto-oficejoj). Post la konstituigo de UEA okazas elprovado de la strukturo kun oftaj s\u0302ang\u0302oj de statutoj kaj posta stabilig\u0302o, venas konfrontado kun la naciaj societoj. Dum la 1a Mondmilito UEA en la neu\u0306trala Svislando, organizis peradon de korespondaj\u0302oj kaj aliajn servojn. Apud tiuj informoj van Dijk montras per ekzemploj sintenojn de landaj asocioj (naciaj societoj) kaj gazetojoj."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Postmilite pro la frua morto de Hodler, la plej grava figuro de UEA, tri svisoj \u2013 Stettler, Privat kaj Jakob \u2013 ekgvidis la asocion. Intertempe la naciaj societoj serc\u0302is tegmenton por kunlaboro. La solvon elcerbumis dum la komuna prama veturado al la UK en Helsinki Edmond Privat de UEA kaj Gabriel Chavet de Esperanta Centra Oficejo. La nova Internacia Centra Komitato entenis reprezentanojn de la naciaj societoj kaj de UEA. G\u0302i zorgis pri la g\u0302eneralaj interesoj de la movado, reprezentante esperantistojn internacinivele kaj organizante UK-ojn."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Kiel ofte okazis, ne longe oni atendis aperon de kvereloj, kaj sekvis la \u201cStokholma renverso\u201d (1934) kun forigo de la malnovaj gvidantoj. Kaskontrolo sub la nova prezidanto evidentigis katastrofan staton de la asocia financo. Tiuj atentokaptaj, ec\u0302 detektivecaj pag\u0302oj malkovras la nehonestajn agojn de Jacob pri la financo. Aspektas tiel, ke c\u0302i tiu\n\u201cservisto de l\u2019 ideo\u201d ne distingis inter la asocia kaso kaj sia propra pos\u0302o. (Posta foto el c\u0302.1954 montras lin en sia domo, meze de granda salono kun tutmura bretaro, antau\u0306 impona skribotablo, katalogaj kestoj apudaj, kaj tajpistino fronte.)"}, {"text_idx": "#000010", "text": "La strebo de la novaj estroj s\u0302pari per migro al Britio renkontis proteston de svisaj membroj c\u0302e tribunalo. Tiel aperis nova organizaj\u0302o Internacia Esperanto Ligo, al kiu iris preskau\u0306 c\u0302iuj landaj societoj. La \u201cmalnova\u201d UEA restis en Svislando. Estas interese sekvi la intrigan kulisan manovradon de Stettler. Jen aperas la berna delegito Karl Max Liniger, unue estrarano, kaj poste prezidanto de UEA. C\u0302u vere nur pajloviro? Mankas en la libro informoj aldonaj, krom tio, ke li retirig\u0302is el la prezidanteco en 1940 pro familiaj kau\u0306zoj. Kiu kaj kia estis reale c\u0302i tiu mistera prezidanto de UEA?"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Malpermesoj kaj la Dua mondmilito, kunfandig\u0302o de la du asocioj (1947), komunismo kaj kontrau\u0306komunismo (1945\u20131955), la erao de Ivo Lapenna (1955\u20131974)... Lapenna pro sia forta personeco g\u0302is nun elvokas kontrau\u0306ajn sentojn. Artikoloj kaj rememoroj ankorau\u0306 ne ebligas adekvate taksi lian kontribuon al la Esperanto-movado. Same kiel antau\u0306e, politikaj starpunktoj de individuoj kunpus\u0302ig\u0302as en UEA. Personaj ambicioj superas raciajn solvojn. Kaj denove Hans Jakob, kiu dau\u0306re frau\u0306dis, perfidis kaj damag\u0302is sian asocion, tio klarig\u0302is dum la profesia kontrolo komence de 1960. Sed ne nur li profitigis sin, aliajn interasajn kazojn prezentas van Dijk..."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Sekvas translokig\u0302o al Roterdamo, aventuroj kun la ribelema junularo kaj la orienta bloko, novtipa g\u0302enerala sekretario, problemoj pri kelkaj landaj asocioj, atakoj kontrau\u0306 UEA, konceptoj pri \u201cneu\u0306tralismo\u201d kaj \u201caktiva neu\u0306tralismo\u201d kaj multo plia."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Post tralego de la libro, eble oni havus impreson, ke tro da konfliktoj estis en UEA kaj c\u0302irkau\u0306 g\u0302i. Kiel asertas la au\u0306toro, \u201cbazo por konfliktoj estis, preter la politikaj kaj organizaj demandoj, precipe personaj ambicioj\u201d. Mi aldonu, ke kelkaj kazoj estis por mi nau\u0306zaj. Tian libron, pro abundo de faktoj, oni ne legas unutire. La au\u0306toro prezentas ne nur faktojn, sed ankau\u0306 konkludojn kaj prijug\u0302ojn, kiujn oni nature povas kontrau\u0306argumenti. Kelkaj epizodoj el la historio de UEA estas detalege prezentitaj: c\u0302u vere valoras tia (mis)proporcio, dum kelkaj gravaj\u0302oj restas apenau\u0306 menciitaj? Ec\u0302 en scienca esploro ne eblas resti deflanka observanto."}, {"text_idx": "#000015", "text": "3 Responses to Historio de UEA"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Provo pritrakti kaj pritaksi la karakteron de la kontribuo de Lapenna:"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Alia kritika recenzo pri la germana eldono aperis chi tie:"}, {"text_idx": "#000019", "text": "La chefa intenco de Sikosek alias van Dijk estis precipe ataki la svisan periodon de UEA kaj la svisojn, kiuj ludis gravan rolon. Tion mi bone sentis en la korespondado, kiun mi siatempe gvidis kun la autoro."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Sed la kontribuon de la svisoj mi espereble klare sukcesis objektive prezenti en la Svisa Enciklopedio Planlingva."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Kvankam farighis modo malaprezi kaj malshati chiujn librojn kaj studojn de A. Ku\u0308nzli."}, {"text_idx": "#000022", "text": "La vera kritika historio pri UEA estos ankorau verkenda, nome lau tiu chi modelo:"}, {"text_idx": "#000023", "text": "(Mi intencas daurigi kaj komletigi ghin en dua tralego-ondo de la revuo)"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Mi uzis la verkon abunde por miaj historiaj studoj, ekzemple pri la nobelpremiito Alfred Hermann Fried. Estas la traduko de la doktorig\u0302a verko pri UEA. Tial la eventoj estas limigitaj al internaj problemoj de c\u0302i tiu organizo.\nSed tio ofte nur respegulas pli vastajn konfliktojn en la ekstera mondo kaj en la Esperantistaro g\u0302enerale.\nBezonis multajn jardekojn por forg\u0302i la pli au\u0306 malpli unuecan UEA \u2013 kaj tio okazis sojle de la Dua Mondmilito kaj perdis sian efikon.\nEkstera diskuto, kiu aperis en UEA estis la t.n. \u201cs\u0302ovinismo\u201d antau\u0306 la unua mondmilito. Bedau\u0306rinde mankas g\u0302is nun detala studo, pri la efiko de fortaj nacia organiza strukturo (landaj organizoj) kontraste al la \u201csennacia\u201d organizo de lau unua jardeko post Boulogne-sur-mer (bazita sur sendependaj regionaj strukturoj).\nTio ne estis la temo de la au\u0306toro, sed li liveras multajn faktojn kaj fontojn."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Demonstraj versioj de \u201cLa Ondo\u201d\nMusklaku la kovrilon por legi pliajn informojn."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Demonstraj versioj de \u201cLa Ondo\u201d"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Musklaku la kovrilon por legi pliajn informojn."}]