[{"text_idx": "#000001", "text": "Heliumo estas krom hidrogeno la plej ofta elemento en la universo. Preskau\u0306 kvarono el la maso de c\u0302iuj atomoj kune konsistas el heliumo. Malgrau\u0306 tio, la elemento estas tre malofta surtere. Heliumo estas malpli peza ol la aliaj gasoj en la atmosfero, do g\u0302i flosas supren, g\u0302is g\u0302i eskapas la Teron. Pro g\u0302ia malofteco c\u0302i tie, Heliumo estas ankau\u0306 la unua elemento, kiun oni unue malkovris ekster la Tero. Oni trovis g\u0302in per observi la spektron de la sunlumo kaj kunkludis ke iu nova elemento absorbis specifan flavan koloron kaj filtris g\u0302in el la spektro. De tie la nomo de la elemento venis, kiu signifas \u201dSuno\u201d en la Greka. Heliumo estas tre utila elemento kun multe da aplikoj, sed oni ne havas sufic\u0302e da g\u0302i por provizi la kreskantan bezonon. Kiuj do estas la utiloj de la stranga gaso kaj de kie oni prenas g\u0302in?"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Oni povas briligi heliumon per elektro, same kiel neonon"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Elektronoj estas tre gravaj en h\u0302emiaj reagoj. Multaj atomoj strebas al havi specifan kvanton da atomoj c\u0302irkau\u0306 si. Tiel ili ig\u0302as plej stabilaj. Heliumo nature havas la g\u0302ustan kvanton da elektronoj kaj ne bezonas reagi kun aliaj atomoj por atingi tion. Tio nomig\u0302as noblagasa konfiguracio kaj igas g\u0302in tre tau\u0306ga por ekzemple veldado. Aero estis granda problemo por veldistoj, pro tio ke la oksigeno en la atmosfero povas facile reagi kun la metalo. Anstatau\u0306e, oni plenigas la aeron c\u0302irkau\u0306 la veldilo per tre stabilaj gasoj kiel heliumo por preventi ajnan reagon."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Ankau\u0306 en balonoj heliumo estas nepre bezonata. Heliumo estas malpli peza ol aero kaj emas flosi supren. Kiam oni kaptas g\u0302in en balono, la gaso povas pus\u0302i la balonon kun si. Tiun efikon oni uzas por krei ornamentajn balonojn dum nuptoj, paradoj kaj aliaj festoj. Ankau\u0306 veterbalonoj, kiuj portas mezurilojn supren por studi la veteron kaj klimaton, uzas heliumon por flosi. Ekzistas unu gaso kiu pezas ec\u0302 malpli ol heliumo kaj povas porti pli da mason, nome hidrogeno. Tiu gaso certe estis uzata historie, sed g\u0302i havis grandan malavantag\u0302on. Hidrogeno povas eksplodi. Inter la du mondmilitoj, Britio, Usono kaj Germanio konstruis grandajn aers\u0302ipojn. La plej granda el ili, la Hindenburgo, estis tiom giganta kiel granda krozos\u0302ipo kaj ofertis lokojn por maksimume 72 pasag\u0302eroj. G\u0302i havis restoracion kaj sidejon kun piano kaj povis vojag\u0302i inter Eu\u0306ropo kaj Norda Ameriko ene de du tagoj. La Germanoj sciis ke heliumo estus pli sekura ol hidrogeno, sed la gaso nur grandskale haveblis en Usono, do ili finfine uzis hidrogenon. Tio iris bone dum iom da tempo, g\u0302is finfine la aers\u0302ipo ekbrulis j\u0302us antau\u0306 la surterig\u0302o en Nov-J\u0302erzejo. 36 homoj mortis. La Hindenburg-katastrofo ne estis la unua, au\u0306 plej mortiga katastrofo kun aers\u0302ipo, sed g\u0302i ja okazis antau\u0306 amaso da homoj kaj estis filmata. Tial la publiko tuj perdis sian fidon je aers\u0302ipoj. Dum la militoj oni uzis balonojn por spionado. Usono povis uzi sian heliumon tre strategie tiel, c\u0302ar ec\u0302 se oni pafis la balonojn, ili ne tuj eksplodis."}, {"text_idx": "#000005", "text": "La fotado kaj filmado igis la g\u0302eneralan popolon perdi sian fidon je aers\u0302ipoj, kvankam ili baldau\u0306 c\u0302iukaze malvenkus de krozos\u0302ipoj kaj aviadiloj pro la kostoj"}, {"text_idx": "#000006", "text": "H\u0302emiaj\u0302oj povas esti en malsamaj fazoj, depende de la temperaturo. Kiam oni varmigas glacion, g\u0302i fandig\u0302as al akvo kaj kiam oni varmigas akvon, g\u0302i vaporig\u0302as. Glacio, akvo kaj akvovaporo c\u0302iuj estas la sama molekulo, sed kun malsama kvanto da energio. Inverse oni povas malvarmigi la gasojn en la aero por igi ilin likvaj kaj finfine solidaj. Oksigena gaso ig\u0302as solida je -218 gradoj selciaj, nitrogena gaso je -210 gradoj kaj karbona dioksido jam je -79 gradoj. Heliumo estas la nura gaso kiu ne solidig\u0302as sub atmosfera premo kaj do restas likva g\u0302is la absoluta minimuma temperaturo. Tre proksime al tiu temperaturo, la atomoj havas tiom malmulte da varmo ke g\u0302i ne plu povas nuligi la kvantumefikojn ene de la materialo. Kiel rezulto la likvaj\u0302o havas tre unikajn kvalitojn, kiel la kapablo de grimpi la vandojn de la ujo kontrau\u0306 gravito."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Tre malvarma heliumo havas unikajn kvalitojn. C\u0302i tie la guto de heliumo iras tra la materialo de la ujo kvazau\u0306 fantomo"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ke heliumo povas ig\u0302i tiom frosta kaj tamen resti likva igas g\u0302in tre utila por malvarmigi aliajn materialojn. Tio igas la likvaj\u0302on tre valora, c\u0302ar g\u0302i ne estas anstatau\u0306igebla, sed tre bezonata. La plej ofta apliko de c\u0302i tiu efiko estas en elektromagnetoj, kiuj kreas magnetajn kampojn per elektraj fluoj tra la materialo. Kutime materialoj havas specifan rezistancon, kiu kontrau\u0306as la fluon de elektronojn. Ju pli granda tiu rezistanco estas, des pli multe da energio oni mals\u0302paras kaj des pli varma la magneto ig\u0302as. Oni povas malaltigi la rezistancon de la elektromagneto per malaltigi la temperaturon. Tiel la elektronoj pli facile trairas la materialon. Kelkaj materialoj tute perdas sian rezistancon c\u0302irkau\u0306 temperaturoj de 4K (4 gradoj super la minimuma temperaturo). Tio signifas ke elektronoj povas flui tra ilin sen perdi energion. Uzante tiun efikon, oni povas krei tre efikajn elektromagnetojn. Por tiu malvarmigado oni uzas heliumon kaj la aplikoj estas interalie la MRI-skanilo en la malsanulejo kaj grandaj partiklaj akceliloj kiel la LHC."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La Granda Koliziigilo de Hadronoj (LHC) de 27 kilometroj estas la plej granda mas\u0302ino uzata de homaro. Por zorgi ke la magnetoj restas kiel eble plej malvarmaj, oni uzas likvan heliumon"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Laste, ankau\u0306 subakvistoj dependas de heliumo. Oni povas nag\u0302i g\u0302is 30m profunde per altpremaj aerboteloj, sed pli profunde oni ekriskas sian sanon. La plejparto de aero konsistas el nitrogena gaso, kiu kutime ne vundas onin. Sub pli forta premo tamen, la nitrogena gaso ekinfluas oniajn nervojn kaj havas la efikojn de alkoholo. Tio igas subakvistojn tro memfidaj, kio kau\u0306zis plurajn akcidentojn. Aldone, nitrogeno pli facile solvig\u0302as en la sango sub alta premo. Kiam oni iras supren tro rapide, la premo denove malaltig\u0302as kaj la nitrogeno eskapas la sangon. Ene de la sangaj vaskuloj, la gaso formas bobelojn, kiuj blokas la sangofluon. Por preventi ambau\u0306 efikojn oni anstatau\u0306igas parton au\u0306 c\u0302iom de la nitrogena gaso per heliumo. Tio ja efikas la altecon de la voc\u0302o, do la komunikiloj s\u0302ang\u0302as la sonaltecon por nuligi la efikon."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Heliumo estas tre utila por balonojn, MRI-skanilojn kaj subakvado, sed malgrau\u0306 la granda bezono, oni ne facile trovas la gason. Oni povas filtri heliumon el la aero, ekzemple per la malsamaj temperaturoj je kiuj la gasoj en la aero ig\u0302as likvaj. Tamen, pro tio ke heliumo tre maloftas en la atmosfero, tiu metodo estas tre malefika. Anstatau\u0306e oni povas serc\u0302i sub la Tero. La elemento estas kreita en la Tero el radioaktivaj materialoj. Kiam pezaj elementoj kiel urano disfalas, ili elsendas alfa-partiklojn, au\u0306 heliumajn kernojn. Tiuj kernoj povas kapti du elektronojn kaj tiel formi heliuman gason. Kiel rezulto de radioaktiveco, oni povas trovi iom de heliumo interalie inter tergaso, sed la koncentracio ofte estas multe tro eta. La lokoj kie altkoncentracia heliumo akireblas, estas maloftaj kaj c\u0302iuj trovitaj pro bons\u0302anco. La disfalado de radioaktivaj elementoj signifas ke nova heliumo ja estas produktata, sed tio okazas multe maltro rapide. Nuntempe, la plejparto de la tutmonda heliumo estas konservata en pora roko sub Usono. Dum longa tempo la Usona registraro konservis grandajn kvantojn da heliumo, sed pro la leg\u0302a situacio en la lando, ili vendas la gason malmultkoste. Tio signifas ke c\u0302irkau\u0306 2020 la lando estos forvendinta c\u0302ion. La alproksimig\u0302anta manko jam videblas lau\u0306 la prezoj kaj sciencistoj pensas pri solvoj. Kelkaj revas de porti heliumon de la Luno, kie g\u0302i estas multe pli abunda, sed tio estas por nun tre malpraktika. Aliaj scienistoj provas trovi la elementon per analizi la kondic\u0302ojn kiuj, povus kau\u0306zi la liberig\u0302on de la gaso. En afriko, geologia aktiveco kreas multe da varmo, kiu liberigas la heliumon el la antikvaj rokoj. Bedau\u0306rinde oni ne jam certas pri kiom da heliumo troveblas tie. Aldone, oni ne certas pri la severeco de la efiko je la medio. Por nun oni do estu s\u0302paremaj kaj uzu la heliumon g\u0302uste."}, {"text_idx": "#000012", "text": "En c\u0302i tiu produktejo, la plejparto de la tutmonda heliuma provizo estis produktata"}]