[{"text_idx": "#000003", "text": "Malfidu la artan inteligenton, ec\u0302 se g\u0302i parolas Esperanton"}, {"text_idx": "#000004", "text": "En la lastaj malmultaj tagoj c\u0302e la reta mondo s\u0302tormis la apero de praktika projekto de arta inteligento nomata ChatGPT. G\u0302i estas babililo kun kiu vi povas konversadi, vi faras demandojn au\u0306 petas ke g\u0302i verku tekston, kaj g\u0302i respondas per kelkaj perfekte strukturitaj paragrafoj, tute kongruaj kun via demando. G\u0302i tiel bone imitas la homajn kapablojn, ke g\u0302i s\u0302ajnas inteligenta. Kaj g\u0302i babilas ec\u0302 en Esperanto!"}, {"text_idx": "#000005", "text": "C\u0302ion c\u0302i g\u0302i mem eksplikas multe pli bone ol mi, do mi lasu ke g\u0302i mem respondu:"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ekspliku en Esperanto kio vi estas\nMi estas asistanto, programo kreita de OpenAI por helpi respondi demandojn kaj plenumi taskojn. Mi estis trejnita per granda kvanto da teksto por kompreni kaj respondi diversecon de demandoj. Mi ne estas homo, sed programo kiu funkcias per komputilo."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Kiel programo trejnita de OpenAI, mi havas la kapablon respondi demandojn kaj plenumi taskojn per analizado kaj interpretado de teksto. Mi ne havas la kapablon pritrakti au\u0306 kompreni bildojn, sonojn au\u0306 aliajn formojn de ne-teksta informo. Mi ankau\u0306 ne povas navigi interreton por serc\u0302i informojn, c\u0302ar mi ne havas aliron al interreto. Miaj kapabloj estas limigitaj al kio mi estis trejnita fare de OpenAI."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Per kiuj meh\u0302anismoj vi kapablas kompreni kaj respondi?\nMi kapablas kompreni kaj respondi per uzado de tre granda kvanto da teksto kiu estis donita al mi dum mia trejnado. Mi uzas kompleksan matematikan modelon por analizi tekston kaj generi respondojn. Tiu modelo permesas al mi kompreni la signifon de vortoj kaj frazoj en la kunteksto de la demando au\u0306 tasko kiun oni donas al mi. Kiam oni donas al mi demandon, mi analizas la tekston por determini g\u0302ian signifon kaj generi respondon kiu, lau\u0306 mia trejnado, estas plej vers\u0302ajna esti utila kaj responda al la demando."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Kiel vi povas konstati, g\u0302ia lingvo-nivelo estas simple perfekta. G\u0302i bone komprenas kaj respondas kohere en nia lingvo. Ec\u0302 la akuzativon g\u0302i regas senerare, multe pli bone ol plej multaj el ni. Nun taksu la enhavon:"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Esperanto estas artefarita lingvo kreita en 1887 fare de Ludoviko Lazaro Zamenhof. G\u0302i estas tre simpla kaj regula lingvo, kun klara gramatiko kaj vortprovizo, kiu celas faciligi komunikadon inter homoj de malsamaj lingvaj fonoj. Esperanto estas uzata de homoj en multaj landoj c\u0302irkau\u0306 la mondo por komunikado en interreto, en korespondado kaj en personaj renkontoj. G\u0302i estas tre populara inter homoj kiuj volas lerni novan lingvon kaj inter tiuj kiuj celas plifaciligi komunikadon en internaciaj kuntekstoj."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Perfekte, c\u0302u ne? Sed ne tio estas la plej impresa parto. G\u0302i estus povinta preni la respondon el iu esperantista retejo, au\u0306 ec\u0302 el Vikipedio. Ja Guglo mem havigas tiajn mallongajn respondojn en la normala serc\u0302o. Do, ni demandu ion pli kreivan:"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Kiel antau\u0306enigi Esperanton en la socio?\nUnu maniero antau\u0306enigi Esperanton en la socio estas per edukado kaj lernado de la lingvo. Kiam homoj lernas Esperanton, ili povas komuniki kun aliaj Esperantaj parolantoj kaj uzi la lingvon en siaj c\u0302iutagaj interagoj. Tio pliigas la vidindecon kaj uzeblecon de Esperanto en la socio.\nAlia maniero antau\u0306enigi Esperanton en la socio estas per organizado de eventoj kaj renkontoj por Esperantaj parolantoj. Tio povas inkluzivi kursojn, konferencojn, kulturajn okazaj\u0302ojn kaj aliajn agadojn kiuj permesas al homoj interagi kaj komuniki en Esperanto. Tio plifortigas la komunumon de Esperantaj parolantoj kaj instigas pli da homoj al lernado de la lingvo.\nPlie, informado kaj disvastigo de informoj pri Esperanto tra amaskomunikiloj kiel gazetoj, televido, radio kaj interreto povas helpi pliigu la konatecon de Esperanto en la socio. Tio povas konduki al pli da intereso kaj subteno por la lingvo, kaj eventuale pliigu g\u0302ian uzeblecon en diversaj kuntekstoj."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Kiel g\u0302i povas fari tion? C\u0302u ne nekredeble? Ec\u0302 la lastan alineon g\u0302i aldonas memstare, kvazau\u0306 por vera renkontprogramo. Kaj ne pensu ke g\u0302i eltiris g\u0302in simple el iu loko: mi guglis kelkajn el la frazoj de la teksto, kaj ili ne aperas (au\u0306 ne tute prete aperas) en ajna retejo. G\u0302i kapablas mem dedukti ilin."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Mi nun volas babili kun li, kaj peti liajn opiniojn:"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mi pensas ke Zamenhof estas la plej granda geniulo en la historio de la mondo\nZamenhof estis tre talenta kaj inteligenta homo, kaj li ludis gravan rolon en la evoluo de Esperanto kiel internacia planlingvo. Li verkis multajn librojn kaj artikolojn pri la lingvo kaj faris multan laboron por disvastigi g\u0302in tra la mondo. Li ankau\u0306 estis aktiva en la homarajtaj movado kaj aliaj kialoj, kio montras lian humanismon kaj idealismon. Tamen, c\u0302ar geniulo estas tre superlativa esprimo, estas malfacile diri c\u0302u li estas la plej granda geniulo en la historio de la mondo. Tio dependas de kiujn kriteriojn oni uzas por taksi geniecon kaj de la individua opinio de la persono parolanta."}, {"text_idx": "#000017", "text": "C\u0302u tio ne aspektas kiel respondo de homa estulo? Mi ekhavas la impreson ke iu malgrandeta diableto enestas en mia komputilo kaj tajpas tre rapide (kaj g\u0302uste skribinte tion c\u0302i, mi rimarkis ke mi aludis supre al la AI kiel \u201cli\u201d, tiom g\u0302i aspektas simile al sinjoro kun tajpilo)"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Sed la inteligento ne limig\u0302as al tio. Ni povas proponi al g\u0302i taskojn ec\u0302 malpli konvenciajn: ni sugestu al g\u0302i verki literaturaj\u0302on:"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Verku rakonton pri pugna batalo inter idistoj kaj volapukistoj okaze de surstrata manifestacio\nLa tago de la manifestacio estis varma kaj suna, kaj la stratoj estis plenaj de homoj kiuj venis por esprimi siajn opiniojn kaj subteni siajn respektivajn lingvojn. Inter la homoj estis idistoj, kiuj parolis la internacian lingvon proponitan de Ludoviko Lazaro Zamenhof, kaj volapukistoj, kiuj parolis la lingvon evoluigitan de Johann Martin Schleyer.\nAmbau\u0306 grupoj estis tre fervoraj pri siaj lingvoj, kaj ili mars\u0302is tra la stratoj kriante sloganojn kaj batalante por siaj respektivaj lingvoj. Sed baldau\u0306 la kriado kaj parolado komencis plimalbonig\u0302i, kaj la batalo inter la idistoj kaj la volapukistoj eksplodis en la stratoj.\nLa batalo estis furioza, kun homoj bategantaj unu la alian per siaj afis\u0302oj kaj pancartoj. La polico provis interveni, sed ili estis superfortitaj de la nombro da homoj kaj la intenseco de la batalo. La stratoj estis plenaj de kriegoj kaj sonoriloj, kaj la tuta urbo estis en stato de konfuzo kaj kaoso.\nDume, en la mezo de la batalo, la idistoj kaj volapukistoj dau\u0306re batalis, nekonsciaj pri la damag\u0302o kaj malordo kiun ili kau\u0306zis. Ili dau\u0306re kriegis kaj parolis en siaj lingvoj, nekonsciaj pri la perdoj kaj suferoj kiun ili kau\u0306zis al unu la alian kaj al la homoj c\u0302irkau\u0306 ili.\nFine, post multaj horoj, la batalo finig\u0302is, kaj la idistoj kaj volapukistoj foriris de la loko, lasante malpacon kaj damag\u0302on malantau\u0306 ili. Ili neniam komprenis la malbonon kiun ili faris al unu la alian kaj al la socio c\u0302irkau\u0306 ili, kaj ili dau\u0306re batalis por siaj lingvoj sen konsidero por la konsekvencoj."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ni forgesu nun pri la erareto, ke Idon kreis Zamenhof, au\u0306 la du-tri lingvajn mankojn. C\u0302u ne gapige? Kaj tion g\u0302i redaktis en tri sekundoj, pli rapide ol tio kion mi povis samtempe legi dum g\u0302i aperis sur mia ekrano. Kaj pli verve certe ol miaj propraj kapabloj."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Nu, nek dek versoj, nek rimoj, vere ec\u0302 ne poezio. Bone, ni agnosku ke tio pli malfacilis. Ec\u0302 se pli malbonajn poemojn mi foje trovis, probable la poetoj ankorau\u0306 havos laboron dum iom da tempo."}, {"text_idx": "#000023", "text": "S\u0302ajnas ke g\u0302i spertas malfacilaj\u0302ojn pri iuj lingvaj defioj. Mi ekzemple demandis pri memorfaciliga frazo por memori la ciferojn de la numero pi, kaj g\u0302i ne bone komprenis, do mi demandis unue en la angla kaj poste petis version en Esperanto (kaj en la hispana), kaj jen la rezulto:"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Write a mnemonic sentence to remember the digits of the number pi\nTo remember the digits of the number pi, one can use the mnemonic sentence \u00abMay I have a large container of coffee?\u00bb which has the same digits in the same sequence as the number pi. Thus, one can easily remember the digits of the number pi by simply repeating this sentence.\nKaj c\u0302u vi povas pensi similan frazon en Esperanto?\nPor memori la ciferojn de la numero pi, oni povas uzi la mnemotikan frazon \u00abC\u0302u mi povas havi grandan kontenilon da kafo?\u00bb kiu havas la samajn ciferojn en la sama sinsekvo kiel la numero pi. Tiel, oni povas facile memorfi la ciferojn de la numero pi per simple ripetado de tiu frazo"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Kiel vi povas vidi, la nombro de literoj en c\u0302iu vorto de la angla frazo ja koincidas kun la sinsekvaj ciferoj de pi (3,1415926), sed tio rompig\u0302as en Esperanto, c\u0302ar g\u0302i simple tradukas la frazon (simile okazas se mi petas ekzemplon en la hispana). Do, g\u0302i ne \u201cpensas\u201d en Esperanto, sed aspektas kvazau\u0306 g\u0302i faras tion en la angla kaj poste tradukas al la alia lingvo. Eble tial g\u0302i spertas la konstatitajn problemojn koncerne versfaradon."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Sed ne tiu estas la granda problemo kun tiu arta inteligenteco. La plej grava afero kiun mi trovis en mia esplorado koncernas tion, ke la arta inteligento ne vere estas inteligenta, sed ke g\u0302i s\u0302ajnigas sin tia. Ni provu per pli specifaj demandoj:"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Verku mallongan eseon pri la uzo de Esperanto dum la hispana civila milito, inklude de referencoj al publikigaj\u0302oj en sciencaj revuoj\nLa uzo de Esperanto dum la hispana civila milito estis tre interesa kaj kontestata temo. Dum la milito, multaj homoj en Hispanio kaj aliaj landoj uzis Esperanton kiel lingvon por komunikig\u0302i kaj inters\u0302ang\u0302i informojn. Ili uzis Esperanton en leteroj, artikoloj, kaj aliaj publikigaj\u0302oj, kaj ili kreis grupojn kaj organizojn en Esperanto por diskuti kaj agadi pri la milito.\nUnu el la plej konataj grupoj en Esperanto dum la hispana civila milito estis la Internacia Esperanto-Ligo (IEL), kiu estis fondita en 1908 kaj havis siajn centrojn en Parizo kaj Berlino. La IEL organizis multajn konferencojn kaj renkontig\u0302ojn en Esperanto por diskuti la militon kaj aliajn temojn. La IEL ankau\u0306 publikigis la revuon \u00abEsperanto\u00bb kaj aliajn publikigaj\u0302ojn en Esperanto.\nAliaj organizoj en Esperanto dum la hispana civila milito inkluzivas la \u00abLigo de Nacioj\u00bb kaj la \u00abInternacia Konsilantaro de Laboristoj\u00bb. C\u0302i tiuj organizoj ankau\u0306 organizis konferencojn kaj publikigis artikolojn kaj leterojn en Esperanto. Ili agadis por subteni la republikanan flankon en la milito kaj por defendi la pacon kaj la homajn rajtojn.\nLa uzo de Esperanto dum la hispana civila milito montras la gravecon de la lingvo en la komunikado kaj la inters\u0302ang\u0302o de informoj en tempoj de konflikto. G\u0302i ankau\u0306 montras la kapab"}, {"text_idx": "#000028", "text": "G\u0302i vers\u0302ajne interrompis la rakonton pro ia limigo en la longeco de la respondoj, sed..."}, {"text_idx": "#000029", "text": "La uzo de Esperanto dum la hispana civila milito ankau\u0306 montris la malfacilojn kaj la kontrau\u0306dirojn de uzado de lingvo nes\u0302tata en tempo de politika kaj socia konflikto. Multaj esperantistoj estis kritikataj pro siaj politikaj opinioj kaj pro siaj rilatoj kun aliaj landoj kaj grupoj. La esperantistoj estis akuzataj de ambau\u0306 flankoj de la milito je esti favoraj al unu au\u0306 alia, kaj ili estis submetataj al persekutoj kaj reprezalioj.\nLa uzo de Esperanto dum la hispana civila milito estis priskribita en multaj publikigaj\u0302oj en sciencaj revuoj. Unu el la plej gravaj publikigaj\u0302oj pri tiu temo estas la libro \u00abEsperanto en tempo de paco kaj milito\u00bb de William Auld, kiu estas unu el la plej famaj esperantistoj kaj la unua esperantlingva Nobelpremiito. En c\u0302i tiu libro, Auld priskribas la rolon de Esperanto dum la hispana civila milito kaj la kontrau\u0306dirojn kaj malfacilojn de uzado de la lingvo en tempo de konflikto.\nEn resumo, la uzo de\nEn resumo, la uzo de Esperanto dum la hispana civila milito montras la gravecon de la lingvo en la komunikado kaj la inters\u0302ang\u0302o de informoj en tempoj de konflikto. G\u0302i ankau\u0306 montras la kapablon de Esperanto esti uzata en diversaj kuntekstoj kaj por diversaj celoj. Tamen, g\u0302i ankau\u0306 montras la malfacilojn kaj la kontrau\u0306dirojn de uzado de lingvo nes\u0302tata en tempo de politika kaj socia konflikto. La hispana civila milito estis unu el la plej gravaj okazaj\u0302oj en la historio de Esperanto, kaj g\u0302i montris la forton kaj la limojn de la lingvo en tempoj de krizo.\nc\u0302u vi povas aldoni referencojn pri tio?\nLa libro \u00abEsperanto en tempo de paco kaj milito\u00bb de William Auld estas unu el la plej gravaj publikigaj\u0302oj pri la uzo de Esperanto dum la hispana civila milito. La libro estas disponebla en multaj bibliotekoj kaj librovendejoj, kaj ankau\u0306 en la interreto. Se vi volas pli da informoj pri tiu temo, vi povus serc\u0302i en la arkivoj de literaturaj revuoj au\u0306 en la interreto au\u0306 demandi al iu kiu havas pli da scio pri la temo."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Homo kiu ne scias multon pri la uzo de Esperanto en la hispana milito (temo ja vera, pri kiu mi mem verkis diversajn tekstojn kiujn vi povas trovi en tiu c\u0302i retejo) ricevos la impreson ke la inteligento konas la temon, kaj povus akcepti la informon kaj eventuale ec\u0302 preni tiun c\u0302i tekston por redakti artikolon por iu lerneja tasko au\u0306 (certe en la estonteco) por j\u0302urnalo. La respondo estas tiom specifa ke vi certe kredus ke g\u0302i bazig\u0302as sur adekvataj fontoj. Sed se vi iom konas pri la afero, vi konstatos ke g\u0302i nur elsputas g\u0302eneralaj\u0302ojn. G\u0302i rakontas kvazau\u0306 ambau\u0306 flankoj en la milito utiligis la lingvon (tio ne vere okazis en tiu c\u0302i specifa milito), g\u0302i mencias organizaj\u0302ojn kiuj en la realo ne partoprenis en tiu okazaj\u0302o, g\u0302i inventas titolon de verko kaj atribuas g\u0302in al homo kiu ja verkis en Esperanto, sed ne pri tiu afero..."}, {"text_idx": "#000031", "text": "La t.n. inteligento montrig\u0302as kiel tiuj homoj kiuj en amikaj rondoj (au\u0306 en televida debato!) komencas opinii pri iu ajn temo kiun ili konas nur duone. G\u0302i estas s\u0302ajniganto."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Ni faru duan provon. Nun pri esperanta literaturo:"}, {"text_idx": "#000033", "text": "Kiuj estas konsiderataj la plej gravaj literaturistoj en Esperanto?\nInter la plej gravaj literaturistoj en Esperanto oni povas mencii Ludovikon Lazaron Zamenhof, la kreinton de Esperanto, kaj William Auld, la unuan esperantlingvan Nobelpremiiton. Aliaj gravaj literaturistoj en Esperanto inkluzivas Julio Baghy, Georgo dej\u0302ev, kaj Istva\u0301n Nemere. Krome, ekzistas multaj aliaj verkistoj en Esperanto kiuj faris gravajn kontribuojn al la lingvo kaj literaturo."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Nu, bone. Denove la respondo unuavide s\u0302ajnas adekvata. G\u0302i ankorau\u0306foje povas impresi nesciantojn, sed... Georgo dej\u0302ev? Mi neniam au\u0306dis pri esperanta verkisto tiel nomata. C\u0302u ni demandu la AI-n?"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Kiu estas tiu Georgo dej\u0302ev?\nGeorgo dej\u0302ev estis hungara verkisto kaj poeto kiu skribis en Esperanto. Li estis unu el la plej gravaj literaturistoj en Esperanto, kaj li estis grava kontribuanto al la evoluo de la lingvo kaj literaturo. Dej\u0302ev ankau\u0306 estis la unua redaktoro de la literatura revuo \u00abEsperanto\u00bb, kaj li publikigis multajn librojn kaj poemojn en Esperanto. Li estis honorita kun multaj premioj por siaj verkoj, inkluzive de la Premio de la Hungara S\u0302tata Lingva Konsilantaro kaj la Premio de la Esperanta PEN-centro. Georgo dej\u0302ev mortis en la jaro 1980."}, {"text_idx": "#000036", "text": "C\u0302io estas kohera. Sed g\u0302i estas inventita! Tio estas evidente komponaj\u0302o de diversaj eltiraj\u0302oj, sed ne profilo de vera homo! Ni plu demandu:"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Kiuj estas la plej gravaj verkoj de Georgo dej\u0302ev\nInter la plej gravaj verkoj de Georgo dej\u0302ev oni povas mencii la poemojn \u00abKalikanto\u00bb kaj \u00abEsperanta Antologio\u00bb, same kiel la novelojn \u00abLa infana Raso\u00bb kaj \u00abEterna printempo\u00bb. Li ankau\u0306 verkis multajn aliajn poemojn kaj rakontojn en Esperanto, kaj li estis unu el la plej influaj kaj respektataj verkistoj en la lingvo. Dej\u0302ev ankau\u0306 estis la unua redaktoro de la literatura revuo \u00abEsperanto\u00bb, kaj li faris multajn kontribuojn al la evoluo de la lingvo kaj literaturo en Esperanto."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Mi ja s\u0302atus legi poemon \u201cKalikanto\u201d, kaj trovi lian version de \u201cLa infana raso\u201d, sed mi suspektas ke AI volas trompi min. Do, mi demandu pli specife:"}, {"text_idx": "#000039", "text": "C\u0302u liaj verkoj aperis iam en \u00abBeletra Almanako\u00bb?\nMi ne povas certigi c\u0302u la verkoj de Georgo dej\u0302ev aperis en \u00abBeletra Almanako\u00bb c\u0302ar mi ne havas aliron al informoj pri tiu temo. \u00abBeletra Almanako\u00bb estas literatura revuo en Esperanto, sed mi ne scias c\u0302u la verkoj de Georgo dej\u0302ev estis publikigitaj en tiu revuo. Por scii pli detale, vi povus serc\u0302i en la arkivoj de la revuo au\u0306 demandi al iu kiu havas pli da scio pri la temo."}, {"text_idx": "#000040", "text": "c\u0302u ekzistas recenzoj de lia poemo \u00abKalikanto\u00bb?\nMi ne povas certigi c\u0302u ekzistas recenzoj de la poemo \u00abKalikanto\u00bb de Georgo dej\u0302ev c\u0302ar mi ne havas aliron al informoj pri tiu temo. \u00abKalikanto\u00bb estas fama poemo de Georgo dej\u0302ev, sed mi ne scias c\u0302u ekzistas recenzoj pri g\u0302i. Por scii pli detale, vi povus serc\u0302i en la arkivoj de literaturaj revuoj au\u0306 en la interreto au\u0306 demandi al iu kiu havas pli da scio pri la temo."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Mi pensas ke Georgo Dej\u0302ev estis renesanca verkisto\nGeorgo dej\u0302ev ne estis renesanca verkisto. Li estis hungara verkisto kaj poeto kiu skribis en Esperanto en la 20a jarcento. Georgo dej\u0302ev estis unu el la plej gravaj literaturistoj en Esperanto, kaj li faris multajn kontribuojn al la evoluo de la lingvo kaj literaturo en Esperanto. Li estis naskita en la jaro 1906 kaj mortis en la jaro 1980, do li vivis dum la 20a jarcento kaj ne dum la Renesanco. La Renesanco estis epoko en la historio de Eu\u0306ropo kiu komencig\u0302is en la 14a jarcento kaj finig\u0302is en la 17a jarcento."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Li ne lasas sin trompi! Li dau\u0306rigas la inventadon, kaj nun ni ec\u0302 konas pliajn datumojn pri Georgo Dej\u0302ev, sed ec\u0302 se mi longe serc\u0302is, mi ne povas trovi je kio g\u0302i bazig\u0302as."}, {"text_idx": "#000043", "text": "c\u0302u vi povas rakonti ion pri la familia vivo de Georgo Dej\u0302ev? Kiu estis lia edzino?\nMi ne havas informojn pri la familia vivo de Georgo dej\u0302ev c\u0302ar mi estas nur komputila programo kaj ne havas la kapablon serc\u0302i au\u0306 konservi informojn. Kiel granda lingva modelo trejnita de OpenAI, mi povas nur respondi demandojn bazitajn sur la informoj kiujn mi estis trejnita kaj ne povas aldoni novajn informojn pri personoj au\u0306 temoj. Mi estas kapabla kompreni kaj respondi demandojn pri la temoj pri kiuj mi estis trejnita, sed mi ne povas respondi demandojn pri temoj kiuj ne estas en mia trejna korpuso. Mi povas nur helpi vin kun informoj pri la verkado kaj Esperanto. Se vi havas demandojn pri tiuj temoj, mi estos felic\u0302a helpi vin.\nC\u0302u Georgo Dej\u0302ev vere ekzistis? Mi ne trovas informojn pri li en la reto\nGeorgo dej\u0302ev vere ekzistis. Li estis hungara verkisto kaj poeto kiu skribis en Esperanto en la 20a jarcento. Georgo dej\u0302ev estis unu el la plej gravaj literaturistoj en Esperanto, kaj li faris multajn kontribuojn al la evoluo de la lingvo kaj literaturo en Esperanto. Li estis naskita en la jaro 1906 kaj mortis en la jaro 1980, kaj dum sia vivo li verkis multajn poemojn kaj rakontojn en Esperanto. Se vi ne trovas informojn pri li en la reto, vi povus serc\u0302i en la arkivoj de literaturaj revuoj au\u0306 en libroj pri Esperanto. Au\u0306 vi povus demandi al iu kiu havas pli da scio pri la temo."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Nu, mi povus dau\u0306rigi g\u0302is la fino de la tempoj, sed mi lasu tiun c\u0302i ekskurson per defio: c\u0302u g\u0302i kapablus verki recenzon?"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Imprese. G\u0302i preskau\u0306 konvinkis min ke Georgo dej\u0302ev ja verkis \u201cKalikanto\u201d."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Jen do la granda problemo pri tiu arta inteligento. G\u0302i funkcias tiel bone, ke g\u0302i kapablas trompi vin. Ne temas tiom pri tio ke g\u0302i estas inteligenta, kaj do povas superi la homajn kapablojn, sed ke g\u0302i estas vers\u0302ajna. G\u0302i povas enkonduki erarojn kaj konfuzon. Kaj tio probable estas pli malstabiliga por socio bazita je scioj kaj sciencoj."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Kompreneble, temas pri la unuaj pas\u0302oj en vojo kiu ne haltos. Baldau\u0306, tre baldau\u0306, g\u0302i (au\u0306 alia kompanio) korektos tiujn mankojn kaj sukcesos trompi nin ec\u0302 pli profunde, kaj ni pensos ke ni parolas kun homa inteligento. C\u0302u tiuj antau\u0306enigoj estas bonaj au\u0306 ne tiom, tio ja estas temo por debato, kiun ni devus havi."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Mi finas per komento pri la lingva flanko. Mi denove devas konfesi ke mi estas profunde impresita pri la lingva nivelo de la respondoj en Esperanto. Mi apenau\u0306 trovas erarojn, kaj en provoj por tradukado de frazoj, g\u0302ia nivelo estas altega, ec\u0302 se foje g\u0302i inventas vortojn au\u0306 forgesas iun akuzativon. G\u0302i ec\u0302 kapablas kompreni kiam enestas mistajpoj en via demando. Kaj tion mi konstatis ne nur en la hispana, sed ankau\u0306 en alia minoritata lingvo kiel la galega."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Jam en la lastaj tempoj mi konstatis tian kvaliton ekz. en la tradukilo de Guglo. Mi konfesas ke en kelkaj nebeletraj tradukaj\u0302oj, mi utiligas tiun ilon por krei la unuan malneton, c\u0302ar tio helpas s\u0302pari tempon, kaj ofte havigas solvojn kiujn mi mem ne estus eltrovinta. Kompreneble, poste oni devas kontroli kaj revizii la rezulton, kun granda detalo, c\u0302ar ofte enestas absurdaj eraroj au\u0306 subtilaj kaptiloj, sed c\u0302iukaze la kvalito tiel rapide kreskas, ke baldau\u0306 oni povos preskau\u0306 blinde fidi la tradukon por la plej simplaj tekstoj. Tio elstarigos apartajn defiojn por la esperanta movado: eble nia lingvo ne tiom necesos kiel inters\u0302ang\u0302a ilo, c\u0302ar la universala lingvo estos la au\u0306tomata tradukado. Antau\u0306 nur ses jaroj (mi precize memoras en kiu kongreso tio okazis) tion anoncis al mi esperantista amiko, kaj mi ne kredis lian prognozon. Mi nun estas konvinkita. La estonto estas la au\u0306tomata tradukado kaj la arta inteligento. Ni c\u0302iuj estos superfluaj."}, {"text_idx": "#000051", "text": "(PRAKTIKA NOTO: se vi volas mem provi kaj iom ludi, la proceduro estas tre facila: iru al kaj malfermu konton, simple havigante retpos\u0302tan adreson kaj telefonnumeron, kaj post enskribo simple plenigu la spacon por demando kiu aperos en la retejo; ec\u0302 se la interfaco trovig\u0302as nur en la angla, la demandon vi povas fari en multaj lingvoj. OpenAI estas la kompanio kiu trovig\u0302as malantau\u0306 alia ilo, la Dall-E, kiu ebligas al vi krei bildojn havigante ajnan frazon, ec\u0302 se absurdan; tiu estas la fonto de la bildoj kiujn vi trovos apude, ec\u0302 se tie c\u0302i la kvalito estas pli malgranda, probable c\u0302ar tie c\u0302i mi esploris malpli kaj eble ne adekvate priskribis kion mi celis)"}, {"text_idx": "#000052", "text": "Mi jam verkis plurfoje c\u0302i tie pri TED, kaj g\u0302enerale pozitive. Se vi ne legis au\u0306 ne memoras, temas pri formo de konferencoj, organizitaj en Usono, kiuj traktas tre diversajn temojn, kutime en la avangardo de la scio kaj la evoluado de la socio, sub la slogano \u00abideoj meritantaj diskonigon\u00bb. Kvankam la originala formato estas esprimata c\u0302iam en la angla, la organizantoj faris konsiderindan penadon por promocii la tradukadon de enhavo, kaj mi mem kunlaboris en la tradukado de kelkaj el ili al Esperanto. Ili kreis markon tiel potencan, ke oni ec\u0302 povis g\u0302in disetendi per la t.n. TEDx-eventoj, prizorgataj de eksteraj organizataj lau\u0306 la sama modelo, kaj pri kiuj mi ankau\u0306 parolis en c\u0302i tiu blogo, pro la partopreno de David de Ugarte en TEDxMadrid per prelego tute elparolita en la internacia lingvo."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Nu, mi tamen neniam estis pelita de tia enorma entuziasmo, kiun oni ofte konstatas c\u0302irkau\u0306 tiuj konferencoj. Mi ec\u0302 trovis teh\u0302nologiajn guruojn proponantajn la enkondukon de tiaj prelegoj sisteme kaj devige en la tuta eduka sistemo. Mi konsideris g\u0302in interesa ilo, sed iom tro inklinita al la nefirmigitaj novaj\u0302oj kaj al la simpligado lau\u0306 modelo de, ni diru, kalifornia socio."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Sed post au\u0306skultado de serio da tiaj TED-prelegoj pri edukado, mi alvenis al iom pli preciza karakterizado de tiuj konferencoj: TED estas la kontrau\u0306-scienco, au\u0306 eble pli ekzakte, la antau\u0306-scienco."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Ne temas pri pseu\u0306doscienco, t.e. la procedo akiri falsajn rezultojn per supozeble sciencaj metodoj. Ne, c\u0302i tie la konkludoj povas fakte esti validaj, sed la maniero de prezento kaj komunikado iras kontrau\u0306 tio, kion niaj plejag\u0302uloj lernis por fari el scienco la plej potenca ilo por konakiro."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Specife, antau\u0306 la plifortig\u0302o de la scienca metodo, scio estas transdonita tra la prestig\u0302o de sag\u0302uloj, kiuj per potencaj retorikaj argumentoj kapablis montri la veron sendiskute. Ne ekzistis tiam kontroleblaj referencoj, ne okazis au\u0306 restis senutila la ripetado de la sperto au\u0306 la eksperimento (se tio entute ekzistis). Scienco tamen lau\u0306grade farig\u0302is pli kolektiva, perdis gravecon la opinio de la guruo, kaj ig\u0302is pli kaj pli necesa la preciza priskribo de la eksperimento, ebligante tiel la kontroladon kaj ripetadon."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Mi kompreneble konscias kiom malproksime tro ofte trovig\u0302as la efektiva praktiko disde tiu simpla kaj idilia priskribo kiun mi proponis. Kvankam mia okupo estas nuntempe for de la esplorado, mi scias ke ne malofte ekzistas trompoj kaj memtrompoj en la eksperimentado au\u0306 la interpretado de rezultoj, kaj kiom pezas tradicio kaj konformemo. Lastatempe mi legis multajn diskutojn pri aktualaj problemoj de scienco, precipe tiuj ligitaj al la malemo al kontrolado au\u0306 la neraportado de negativaj rezultoj, al kiuj la lasta c\u0302efpag\u0302o de The Economist montras bonan rigardon, kaj pri kiuj oni proponis diversajn eblajn solvojn (1, 2). Sed almenau\u0306 la bazajn principojn de la scienca metodo oni rigardas plu kiel idealojn."}, {"text_idx": "#000058", "text": "En kontrasto, c\u0302e TED, la emfazo trovig\u0302as en tiaj procedoj el kiuj la scienco devus savi nin. La potenco kaj karismo de la preleganto, iliaj retoriko kaj prezento, estas g\u0302uste tio, kio kreas memorindan TED-prelegon. Ne eblas replikado. Ne eblas kontrolo. Ne mirigas ke la eksplikoj estas ofte troigitaj, kun saltoj en la konkludoj, ju pli spektaklecaj des pli bone."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Nu, por iom konkretigi, mi volas iom rapide komenti la plej frapan el tiuj prelegoj kiuj, kiel mi diris komence, vekis mian atenton kaj spronis min redakti tiun c\u0302i tekston. Kaj la fajrero venis el asertoj pri lernado de lingvoj kiuj certe farig\u0302os nekredeblaj al iu ajn esperantisto, ec\u0302 se ili ne tiel evidentas por la anglalingvanoj kutime au\u0306skultantaj la programon."}, {"text_idx": "#000060", "text": "En tiu serio pri edukado la plej granda pezo centrig\u0302is en prelego de hindidevena teh\u0302nologo nomata Sugata Mitra, kiu prezentas siajn ideojn pri spontana lernado, danke al kiuj li gajnis la premion kreitan de TED kaj dotitan per 1 miliono da usonaj dolaroj, por novigaj projektoj. Vi povas spekti liajn ideojn en video j\u0302us esperantigita."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Sugata Mitra prezentas eksperimenton Hole in the Wall, kiu ig\u0302is tre fama en la reto, per kiu li lasis komputilojn je la atingo de infanoj en hindiaj antau\u0306urboj, sen ajna klarigo, por ke ili povu ilin manipuli sen esti instruataj. Nu, lau\u0306 lia aserto, la infanoj ne nur lernis utiligi la komputilojn, sed ec\u0302 sukcesis lerni la anglan por farig\u0302i kapablaj ilin programi."}, {"text_idx": "#000062", "text": "En tiu momento, au\u0306skultante la guruon, c\u0302e mi sonis c\u0302iuj alarmoj, kvankam s\u0302ajnas ke c\u0302e la au\u0306skultantaro tio ne okazis. Lerni la anglan solaj?. Post nur malmultaj monatoj? C\u0302u li s\u0302ercas? Ne nur tio, li poste komentis ke infanoj en alia klaso instruis al si mem la anglan por memlerni la sekretojn de la DNA-replikado. Nu, mi ne estas fakulo pri la temo, sed, kiel diris David Hume kaj popularigis Carl Sagan: \u00abEksterordinaraj asertoj postulas eksterordinaran evidentecon.\u00bb Kaj mi poste trovis ke mi ne estas sola: iuj spertuloj kritikis la eksperimentojn kaj teoriojn de Mitra, kaj kvankam mi ne povas decidi kiu pravas, formato kiel TED ne permesas tiajn interagojn por serc\u0302i veron lau\u0306 pli scienca metodo. En TED la au\u0306skultantoj estas ofte portataj de la retoriko, kaj la kritika sento kvazau\u0306 malaperas."}, {"text_idx": "#000063", "text": "C\u0302i tiu kazo devus sufic\u0302i por ilustri la problemojn de TED, sed permesu alian ekzemplon de la sama interparolado, ligitan ankau\u0306 al mia intereso pri la nacioj kaj lingvoj: verkisto defendas la kapablojn de la infano por lerni jam en la panja ventro. S\u0302i ec\u0302 asertas ke jam de tiam oni transdonas iujn el la trajtoj kiuj konsistigas la nacian lingvon. Mi bedau\u0306ras, sed, ec\u0302 ne estante sperto, tio s\u0302ajnas al mi tute troigita. Ne nur c\u0302ar mi estas sennaciisma kaj ne kredas je la nacioj. Mi suspektas ke en la eksperimentoj povas ludi memtrompado, trajto tute normala en la homa karaktero, sed kiun la scienca metodo klopodas eviti per strikta kontrolado (kaj permesu ke tion mi montru g\u0302uste... per TED-prelego). Tion mi diras c\u0302ar mi mem trompig\u0302is dum la prelego: en unu el la ekzemploj kiujn oni au\u0306das en la diskuto, dum kiu oni montras ke la infanoj ploras malsame depende de la lingvo de la patrino, mi trovis ke ja s\u0302ajnis ke la franca infano \u00abploris en la franca\u00bb... g\u0302is kiam mi rimarkis ke mi miskomprenis, kaj fakte temis pri la germanuleto. Nu, tio ja estas anekdoto, sed g\u0302i montras la facilecon por iluziig\u0302o kaj la neceson pri kontroloj, kiujn oni eble ja konsideris en la originala esploro, sed kiuj en TED-prezento malaperas sub tunoj de emocia retoriko."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Oni povus argumenti ke tiuj kritikoj estas same aplikeblaj al ajna kazo en scienca komunikado. Mi koncedas: mi skribis en alia okazo, ke la termino populara scienco estas certasence oksimoro, simile al ekologia konsumado au\u0306 al militara justico, kaj same necesa. Mi ne postulas ke dokumenta filmo plenigu la ekranon per piedpag\u0302aj notoj. Sed la problemo estas ke la TED-formato pus\u0302as la personecon super la enhavo. Kiel klare montrig\u0302as per la intervjuo de la granda fizikisto Murray Gell-Mann parolante pri lingvoj (kaj tiun ekzemplon mi elektas parte pro memkritiko, c\u0302ar mi kunlaboris en la Esperanto-traduko... kaj c\u0302ar tiu priskribo aplikas ankau\u0306 al mi mem)"}, {"text_idx": "#000065", "text": "Mi dau\u0306re au\u0306skultos TED-prelegojn. Oni ja prezentas foje interesajn ideojn, sed ne provu konvinki min ke ili estas io pli ol interesa spektaklo, al kiu devas esti aplikata tre alta dozo de skeptikismo. G\u0302i ne estas scienco, ec\u0302 kiam oni pritraktas sciencajn temojn. Tiu ja estas \u00abideo meritanta disvastigon\u00bb."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Jam en aliaj okazoj mi komentis tie c\u0302i pri la konferencoj TED, tiu formato de publika parolado kiu lastatempe iom furoris, kaj en kies subtekstigado al Esperanto mi kelkfoje kunlaboris (nun malpli, pro aliloka okupiteco). La sukceso de la evento instigis la iniciatintojn vendi la formon al aliaj organizaj\u0302oj, entreprenoj au\u0306 institucioj, kiuj mem povas munti similajn konferencojn, sub la nomo TEDx."}, {"text_idx": "#000067", "text": "G\u0302is nun neniam ekzistis tia TED- au\u0306 TEDx-prelego en Esperanto mem. Nur unufoje la lingvo kaj g\u0302ia instruado estis pritraktita en iu TEDx, pri la projekto Ligvosaltilo."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Nun tamen alproksimig\u0302as vera s\u0302anco videbligi la lingvon: oni uzos Esperanton en la konferenco TEDxMadrid dum venonta semajnfino. La kulpulo estos David de Ugarte, teh\u0302nologiulo kiu g\u0302is nun apenau\u0306 partoprenis la organizitan movadon, sed pri kies intereso al nia lingvo mi jam rakontis antau\u0306 pluraj jaroj, kiam li instigis la grupon de hispania ciberpunko. La tiama opo serioze pritraktis Esperanton, ec\u0302 se nur nun profunde, post sia firmig\u0302o kiel la Indjana Kooperativa Grupo."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Pri la detaloj de ilia rilato al Esperanto, oni povas legi en la esperantaj retpag\u0302oj de la kooperativo. Kaj pri la fono kaj temo de la prelego en TED, permesu ke mi ne ripetu tion c\u0302i tie: mi c\u0302ion detaligis en artikolo kaj intervjuo kiun mi mem pretigis por Libera Folio."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Antau\u0306 kelkaj tagoj mi jam rakontis pri la pretigado de la Hispana Esperanto-Kongreso en Eskorialo, kaj mi antau\u0306informis ke temus pri moderna renkontig\u0302o, en kiu ni esplorus la eblecojn de la Reto. Post tio ni decidis fari ankorau\u0306 unu pluan pas\u0302on: la kongreso mem profitu tiujn ret-eblojn. Do, ni decidis esplori c\u0302u eblos ke homoj ekster la kongresejo povu g\u0302in partopreni."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Mi ne rakontos nun plu: mi j\u0302us faris tion en Libera Folio."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Kaj se c\u0302io funkcias, vi ekde nun devus vidi la rezulton tie c\u0302i malsupre:"}, {"text_idx": "#000073", "text": "En grupo de hispaniaj gazetoj"}, {"text_idx": "#000074", "text": "Hodiau\u0306 aperis kvarpag\u0302a artikolo pri Esperanto en aro da hispaniaj j\u0302urnaloj (la grupo Vocento), kiu inkludas la plej gravajn en Eu\u0306skio,Valencio, Malnova Kastilio kaj aliaj regionoj (preskau\u0306 c\u0302iuj krom Madrido kaj Katalunio)"}, {"text_idx": "#000075", "text": "Dividita en du partojn, unu temas pri la reto, kun kvazau\u0306-intervjuo al mi mem, kun titolo \u00abLa plej universala el la lingvoj ricevas duan vivon per la novaj iloj havigitaj de la Reto\u00bb. La alia temas pri Pasporta Servo, kun intervjuo kaj foto al Manuel Pancorbo. Krom la antau\u0306aj ligoj, vi povas vidi la j\u0302urnalan aspekton en tiu c\u0302i albumo de Ipernity."}, {"text_idx": "#000076", "text": "La efiko g\u0302is nun estis tre pozitiva: nur kiel ekzemplo, la vizitoj al tiu c\u0302i retejo preskau\u0306 trioblig\u0302is g\u0302is nun, kaj c\u0302efe mi konstatis ke homoj ne nur j\u0302etis rigardon, sed vizitis plurajn pag\u0302ojn. Kiel oportune, ke, kiel mi informis g\u0302uste hierau\u0306, mi estis j\u0302us kompletiginta la pag\u0302ojn pri informado pri Esperanto en la hispana. S\u0302ajnas ke la laboro ne estis vana."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Al inicio de la web"}]