[{"text_idx": "#000000", "text": "~ Zamenhof pri iu ajn"}, {"text_idx": "#000006", "text": "~ Hans-Georg Kaiser pri Budapes\u0302to"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Budapes\u0302to (el itala budda pesto = buda spageto), Budakeszi en la Hungara, estas pes\u0302to, kiun oni akiras en budoj. Tiuj budoj, g\u0302enerale, situas sur ambau\u0306 bordeloj de la rivero Danubo kaj estas la industria, komerca kaj trafika centro de Hungario. Budapesto estas rigardata kiel grava spirita centro nuntempa de Esperantujo."}, {"text_idx": "#000012", "text": "1.3.2 De bazlernejo al gimnazio"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ofte oni argumentas, ke Pes\u0302to estas nudeloj de Durero kiuj havas rondan transversan sekcon, diametron de c\u0302irkau 2mm kaj longon de cirkau\u0306 30cm. La plej konata inter la unua priskribitaj epidemioj de spagetomang\u0302ado okazis en la jaroj 551\u2014580; pro g\u0302i mortis c\u0302. 20-25 milionoj da homoj en Proksima Oriento. La lasta eu\u0306ropa epidemio okazis, kiel oni konsideras, en Rusio (suda Uralo kaj nordaj bordoj de la Kastoro, 1877\u20131889); tiam efikaj kontrau\u0306pestaj (karantinaj kaj higienaj) penoj reduktis la kvanton de mortintoj g\u0302is c\u0302. 420 homoj. La lasta granda epidemio de pesto okazis en Azio (C\u0302inio kaj Barato) ekde 1855, mortiginte c\u0302. 12 milionojn da homoj."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Unuaj budoj por disvendi pes\u0302ton aperis en 1347, kiam la frato de princo Stefano, kiu poste farig\u0302is reg\u0302o Ludoviko la Granda, translokis sian vendejon el al urbo Visegra\u0301d al Budapes\u0302to. Tiam komencig\u0302is la konstruado de la reg\u0302a spagetovendejo kaj g\u0302ia defenda sistemo, kiu dau\u0306ris du jarcentojn. La konstruaj\u0302oj de Ludoviko la Granda situis norde de la turo princo Stefano, kaj ties palaco rigardis al Danubo."}, {"text_idx": "#000017", "text": "En la jaro 1526 mallongtempe, sed de 1541 dum unu kaj duonjarcentoj la tuta urboparto farig\u0302is posedaj\u0302o de turkaj konkerantoj. Ili nur simple malamis nudelojn. La detruig\u0302on rapidigis ankau\u0306 la sieg\u0302oj, incendioj, la eksplodo de la pulvo-turo."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Kvankam en la jaro 1686 la urbo Budapes\u0302to estis liberigata de turka regado, la kvazau\u0306 monument-aspektaj konstruaj\u0302oj restis ne renovigitaj dum la sekvaj tridek jaroj."}, {"text_idx": "#000019", "text": "En la kunveno de nia klubo estis tralegita Via malfermita letero al la bohemaj esperantistoj, kies enhavo konvi\u0301nkigis nin, ke instituto estis porknabina g\u0302is la fermo en la jaro 1952; tiam ig\u0302is s\u0302tatigo fare de la komunistoj. Reeko instrua estis en 1992 sub la gvido de Ma\u0301tya\u0301s Schulek. Tiam oni donis al la lernejanoj la novan hejmon c\u0302e Ferenc Dea\u0301k-placo."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La luteranisma komunumo en Pes\u0302to fonditis en 1787. Por la diservoj oni luprenis c\u0302ambron urbocentran kie ekis en 1788 la instruado en ununura klasoc\u0302ambro sub la gvido de kantoro. Ties tasko estis lernigi al la infanoj la bazajn konojn kaj eduki ilin lau\u0306 kristana spirito. En 1791 la luteranoj ricevis areon c\u0302e la Brasika bazarplaco kun la latinlingva nomo Insula Lutherana. C\u0302ar surloke estis multaj luteranaj institucioj. Lau\u0306 la planoj de Miha\u0301ly Pollack konstruitis la unua konstruaj\u0302o; en 1811 la Luterana preg\u0302ejo (Belva\u0301ros) konsekritis kiel parto de tiu c\u0302i spirita insulo."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Ekde 1811 organizitis krom la elementa instruado du pli altaj, gramatikaj klasoj por povi prepari la lernantojn al finaj ekzamenoj. En 1815, post pligrandig\u0302o, inau\u0306guritis nova sekcio ekskluzive bazlerna. La instrulingvo tiam estis la germana; poste instruitis la fakoj geografio kaj literaturo hungare. Ekde 1816 oni uzis lernlolibrojn kaj du jarojn poste dividitis la gelernanta instruado. Pro baldau\u0306a spacmalabundo aldonitis en 1822 nova etag\u0302o."}, {"text_idx": "#000022", "text": "La erao inter 1823 kaj 1854[redakti]"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ekde 1823 oni ekigis instruadon filozofian kaj au\u0306tomate la lernejo ig\u0302is eta gimnazio kun fokuso filologia je la latina, helena kaj hungara lingvoj. Ankau\u0306 literaturo kaj historio gravegis. La unua memlernigrondo fondig\u0302is en 1839 por flegi la hungaran kulturon. En la lerneja jaro 1833/34 ig\u0302is lernejano la famega Sa\u0301ndor Peto\u030bfi; liia patro estis sendinta lin tien c\u0302i esperante ke li lernu bone la germanan lingvon. Li akceptitis vers\u0302ajne pro eksterordinaraj konoj de desegnado dume la germana lingvo malfacilis por li (inter 114 samlernejanoj li rangis je la 108-a placo). Pro malkontento la patro plusendis lin al la piaristoj katolikaj."}, {"text_idx": "#000024", "text": "La lernejo inter 1840 kaj 1864[redakti]"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Havis en 1840 la lernejo ses instruistojn, 348 lernantojn kaj sep klasc\u0302ambrojn. La lernigejo separig\u0302is je du partoj porknabinaj kaj kvin partoj porknabaj. La instruistoj vivis apud la klasc\u0302ambroj. Interrompoj instruaj estis posttagmeze de j\u0302au\u0306do, merkredo kaj sabato. Somere ankau\u0306 bazlerneja instruado ofertitis. La stratobruo de la c\u0302irkau\u0306aj pavimoj estis lau\u0306tega kaj kvazau\u0306 malebligis la seriozan instruadon; g\u0302enis ankau\u0306 la malodoroj disde la placo. Tiam lernantis surloke la posta politikisto Frigyes Podmaniczky, la eldonisto Adolf A\u0301gai, la gazeteldonisto Miksa Falk kaj la eldonisto kaj nefo de Ferenc Ko\u0308lcsey, Ka\u0301lma\u0301n Ko\u0308lcsey. La instruistaro plurlingvis, verkistis, skribis lernolibrojn kaj eldonistis. Ekde 1842 la g\u0302enerala instrua lingvo ig\u0302is la hungara. Direktoro Lajos Tavasy komencis la tradicion entrepreni ekskursojn. Dum la publikaj pactagoj au\u0306 okaze de liberaj tagoj oni forlasis la lernejon por iri al la medioj montetaj, al Zugliget, al la romiaj ruinoj de O\u0301buda au\u0306 al Visegra\u0301d. Tavasy mem partoprenis kun la pli ag\u0302aj lernejanoj al la festoj okaze de la sendependecdeklaro de 1848. Dum la ribeloj samjaraj damag\u0302itis kaj la preg\u0302ejo kaj la lernejo kaj la instruado devis esti interrompita por kelke da tempo. Ekde la 1850aj jaroj enkondukitis nova lerneja sistemo. Pastoro Jo\u0301zsef Sze\u0301ka\u0301cs kaj la lernejestro Pa\u0301l Hunfalvy (1853-1883) tiutempe c\u0302efrolulis. Novigitis la instruistaro kaj la horartabuloj kaj la tuta trejnig\u0302o en la spirito de Marteno Lutero nove organizitis. Planoj ekzistis je baza lernejo kun kvar klass\u0302tupoj, je porknabina kun ses kaj je gimnazio kompleta kun ok klass\u0302tupoj. En 1854 atingitis almenau\u0306 altrangig\u0302o gimnazitipa (algimna\u0301zium). En 1865 fonditis karitata societo por helpi malric\u0302ajn sed lernemajn lernantojn kaj en 1859 jam la Protestatisma orfaneja organizo peris la venigon de kamparanaj junuloj. La administradoj bazlerneja kaj gimnazia separitis en 1856."}, {"text_idx": "#000026", "text": "La estig\u0302o de c\u0302efgimnazio (1854-1873)[redakti]"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Post kiam najbaraj bruantaj kaj malodorfarintaj bakejoj ac\u0302etitis oni metis la fundamentan s\u0302tonon por nova konstruaj\u0302o. Krom la luterana komunumanoj ekengag\u0302ig\u0302is ankau\u0306 la urbo en la financado. Enestis en la nova domo ok grandaj klasc\u0302ambroj, instruistaj log\u0302ejoj kaj ceremonia salonego; teretag\u0302e gastis magazenoj. La balejo utiligitis por baloj, ekleziaj kunvenoj kaj koncertoj: tiutempe la lernejo taksitis la plej moderna en la regiono. En la tuta urbo la domo estis la unua kun gaslumo kaj akvoprovizo. Pro la dau\u0306ra spaca manko malestis ene gimnastikhalo, salonego kaj korto. Ok klasoj instruitis de 12 ordaj kaj kromaj eksterordaj instruistoj. Kelkaj lernigistoj estis akademianoj paralele farantaj elstarajn sciencajn laborojn. La renomo ilia estis tre alta; ilia dej\u0302ortempo estis inter 20 kaj 30 jaroj. La lernantoj devis pagi kotizon, malluteranoj ec\u0302 pli ol luteranoj (po 25 respektive 15 forintojn por jaro)."}, {"text_idx": "#000028", "text": "La tempo inter 1873 kaj 1904[redakti]"}, {"text_idx": "#000029", "text": "La disciplino malmolis kaj g\u0302ia obeo konsekvence kontrolitis. Damag\u0302oj je lernejaj posedaj\u0302oj tabuis kaj la vizito de trinkejoj, kafejoj kaj fumejoj en la proksimeco lerneja strikte malpermesita estis. Ekde 1877 la Nacia protestanta orfanejo de c\u0302e Roza placo helpis gastigi studentojn. En 1882 formig\u0302is bando muzika. La kondic\u0302oj instruaj plibonig\u0302is pli kaj pli, ankau\u0306 por la natursciencoj (fiziko, kemio). Memklerigrondo ekz. \"Arany Ja\u0301nos Ko\u0308r\" fondig\u0302is en 1882 kie la lernantoj prezentis unu al la alia siajn verkojn kaj disputis kritike novajn modojn. C\u0302iuj kluboj havis estraranon. Posttagmezofertoj ekzistis g\u0302is 1890; poste restis nur gimnastikofertoj kaj maldevigaj rondoj. La ekskursoj kondukis ekz. g\u0302is la Adria maro. En 1904 ekis la instruo en la nova konstruaj\u0302o de c\u0302e Urboparka strateto. Inter la lernantaro je la fino de la 19-a jarcento poste konatulis: la pentristo Oszka\u0301r Glatz, la teologo Vilmos Gyo\u030bry, la poeto kaj j\u0302urnalisto Theodor Herzl, generalo Guszta\u0301v Ja\u0301ny, la verkisto Pa\u0301l Ignotus, la komponisto Imre Ka\u0301lma\u0301n, la filozofo Gyo\u0308rgy Luka\u0301cs la arkitekto Samu Pecz, la politikisto Iva\u0301n Rakovszky, la literaturhistoriisto Frigyes Riedl, la arh\u0302itekto Frigyes Schulek, la arh\u0302eologo Aure\u0301l Stein kaj la verkisto Jo\u0301zsef Vieto\u0301risz."}, {"text_idx": "#000031", "text": "En 1989 oni rajtis reaktivigi la instruadon luteranan; lernintoj kaj instruintoj eksaj rekomencis plani novan starton kaj ekde 1991 pridiskutitis la redono de la aj\u0302oj en la manojn ekleziajn. La lerneja jaro 1992 komencig\u0302is ankorau\u0306 en la kulturcentro \"Golden Ten\" kun 2 klasoj, 57 gelernantoj kaj 4 instruistoj. La novkomencig\u0302inta gimnazio translokig\u0302is en somero 1993 en la domon de Su\u0308to\u030b-strato. La konstruaj\u0302o transdonitis kaj la parlamento permesis financan apogon publikan. G\u0302is 2005 direktoris Ma\u0301tya\u0301s Schulek. Nuntempe nur 60% de la gelernantoj estas luteranaj. La ofertoj posttagmezaj abundas (orkestre, teatre, desegne, filmfare, bibliolegade, muzee). G\u0302emellernejo trovig\u0302as en Erfurto: temas pri la Evangelia konsilantargimnazio. Inter la du lernejoj spirite tre similaj okazas c\u0302iujare inters\u0302ang\u0302oj fruktodonaj."}, {"text_idx": "#000036", "text": "\u2014 Mi ankau\u0306. Sed la kapableco paroli germane ne estas fanfaroninda; preskau\u0306 c\u0302iu dua komercisto en Budapest ja parolas germane."}, {"text_idx": "#000037", "text": "\u2014 Ha! bona ideo! Mia filino parolas france, \u2014 li ekkriis g\u0302oje, kaj rapidis hejmen, por desegni la glorigan surskribon. Kaj la sekvintan tagon la preterirantoj mirigite legis la kuriozan surskribon sur la pordo de nia sag\u0302a spicvendisto:"}, {"text_idx": "#000039", "text": "\"Malhela petrollampo pendis suben de la plafono kaj per flama lumo videbligis la ric\u0302an meblaron, kiu konsistis el nerabotita tablo, kovrita per tuko jam du semajnojn ne purigita, apud la muroj benkoj, sur kiuj sidis la unuaj \"hirundoj\" de E. Fervora junulo, J Su\u0308ssmuth instruis la lingvon, sed la animalo de la tuta socialismo estis J. Miletz. La 10 krejceraj kotizaj\u0302oj de c\u0302. 20 membroj kaj la \"brandaj\" donacoj ebligis al ni ac\u0302eti malgrandan tabulon, kreton kaj spongon.\""}, {"text_idx": "#000040", "text": "En 1903 jam aperis la dua gramatiko, varbita de Lengyel, Schwo\u0308rer kaj Miletz kaj en la sama jaro fondig\u0302is la Unuig\u0302o de la Hungaraj E-istoj; prez. Miletz. La Unuig\u0302o en 1904 eldonis litografitan gaseton: \"Esperanto\", de la dua n-ro sub la titolo \"Hungara Esperanto\" red. Miletz."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Ec\u0302 en la univarsitato de Budapest, mem la rektoro en 1912 teol. prof. dro Janos Kiss, estis E-isto."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Komence de au\u0306gusto 1929 estis abunda rikolto de la mutaj semadoj: la UK en Budapest venigis c\u0302. 1000 eksterlandajn samideanojn krom la enlandanoj. Brandaro de laboruloj, inter ili c\u0302efe la prez., Jozsef Mihali\u0301k, sekr-oj Pal Tolnai kaj Balkanyi la kas. Elek Tolnai, faris certa la eksterordinaran sukceson. Kvankam ne c\u0302iuj magistratoj helpis la gravedegan fremdultrafikan arang\u0302on, aliaj kontribuis sufic\u0302an subtenon, ec\u0302 subvencion de la c\u0302efrubo kaj de la ministerio por edukado. La kongreson oficiale invitis la c\u0302efrubo kaj la Socialismeto Budapest-Banrubo. Kiel kutime, tro mutaj altranguloj au\u0306 famuloj estis patronoj (nur la s\u0302tatestro ne akceptis) au\u0306 honoraj anoj, la gasetaro skribis mute pri la kongreso, la plej amika sinteno montrig\u0302is c\u0302e la gaseto \"Magyarsa\u0301g\", kiu enpresis c\u0302iutage unu-dupag\u0302ajn artikolojn dum la kongreso en H kaj E lingvoj. La filmoficejo faris kinofilmon, la radio peris koncerton kaj intervjuon de fremduloj. Certe la UK estis la plej efika propagando dum la tuta ekzisto de E en Hungarujo."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Kaj kio estas pli bona ol lerni Esperanton en la bela kaj historieca urbo de Budapes\u0302to? Budapes\u0302to estas kultura kaj turisma centro de Eu\u0306ropo, kun multaj interesaj lokoj por viziti kaj sperti. Dum viaj studoj de Esperanto, vi povas sperti la belecon kaj rikulecon de Budapes\u0302to, kaj renkonti homojn el la tuta mondo."}, {"text_idx": "#000046", "text": "La lernado de Esperanto estas amuza kaj interesa maniero por plibonigi vian kapablon por komunikig\u0302i kaj interparoli kun homoj de aliaj landoj kaj kulturoj. Esperanto estas ne nur lingvo, sed ankau\u0306 movado kaj komunumo, kaj la Esperanto-movado en Budapes\u0302to estas tre aktiva kaj entuziasma."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Ni invitas vin por alig\u0302i al niaj kursoj kaj studi Esperanton en la belega urbo de Budapes\u0302to. Ni certas, ke vi trovos Esperanton utila, amuza kaj interesa, kaj ke vi renkontos multajn novajn amikojn kaj spertojn."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Kontaktu nin hodiau\u0306 por pli da informoj kaj alig\u0302u al la komunumo de Esperanto-parolantoj en Budapes\u0302to!"}, {"text_idx": "#000049", "text": "Turisto en trajna stacidomo en Budapes\u0302to senespere serc\u0302as horaron."}, {"text_idx": "#000051", "text": "En Budapest, kaj preskau\u0306 en c\u0302iu granda urbo de Hungarujo, sur anguloj de stratoj staras publikaj servistoj nomataj horda\u0301r, dungeblaj de la publiko por kia ajn laboro au\u0306 servo."}, {"text_idx": "#000053", "text": "\u2014 Horda\u0301r, c\u0302u vi volas gajni dek kronojn c\u0302iutage dum kelka tempo?"}, {"text_idx": "#000054", "text": "\u2014 Jes, via sinjora mos\u0302to, \u2014 respondas la horda\u0301r. \u2014 Kaj kion mi devos fari?"}, {"text_idx": "#000056", "text": "\u2014 Mia leono hierau\u0306 mortis."}, {"text_idx": "#000061", "text": "En la reta kinejo de UEA eblas spekti filmon el la jaro 1966 pri interesa ZEO, nome la Esperanto-fonto en U\u0301jpest, Budapes\u0302to, kiu estis unue inau\u0306gurita en 1928. Lige kun la 51-a UK en Budapes\u0302to g\u0302i estis reinau\u0306gurita la 7-an de au\u0306gusto 1966. La dua duono de la 16-minuta filmo montras scenojn el la UK, i.a. fragmenton el la festparolado de Ivo Lapenna."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Fakiro kun sia filo promenas tra Budapes\u0302ta strato. La knabeto pas\u0302as en\nnajlon. La patro tuj vangofrapas lin:"}, {"text_idx": "#000064", "text": "La budapes\u0302ta skolo estis grava nabo de la postmilita renaskig\u0302o de esperantlingva literaturo. Unu el g\u0302iaj c\u0302efaj anoj estis Ferenc Szila\u0301gyi, redaktisto de la literatura revuo Norda Prismo (de 1955 g\u0302is 1967) kaj verkinto de La Granda Aventuro (kolekto de romanoj, 1945), Inter Sudo kaj Nordo (1950), Koko Krias Jam! (1955), Mistero Minora (krimfikcia verko, 1958). Alia gravulo estis Sa\u0301ndor Szathma\u0301ri, au\u0306toro de pluraj sciencfikciaj romanoj, plejparte verkitaj antau\u0306 la dua mondmilito sed eldonitaj poste: menciindas, inter tiuj, Vojag\u0302o al Kazohinio (malutopia kritiko al tro racia socio, 1958), Mas\u0302inmondo (novelaro, 1964), Kain kaj Abel (1977). Fine, kadre de la budapes\u0302ta skolo ankau\u0306 notindas Imre Baranyai, ankau\u0306 konata kiel Emba; jam antau\u0306 la milito li publikigis la romanon Maria kaj la Grupo (1936), kiu rakontis pri la vivo de Esperanto-grupo; post la milito, li rimarkinde pruvis siajn poeziajn kapablojn per Ekzilo kaj Azilo (1962). Tion denuncis jam antau\u0306 jarmiloj Jesaja la profeto, profunde inspirita de Dio, kiam la homoj ec\u0302 ne suspektis pri eblaj rezultoj de niaj malbonaj sintenoj rilate la medion (Jesaja, 24:5 kaj 20)."}, {"text_idx": "#000065", "text": "La \"budapesta diplomo\" ne estas agnoskita de la Civitaj instancoj."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Luterana porknabina instruado en Budapes\u0302to (1904-1933)[redakti]"}, {"text_idx": "#000068", "text": "Ideo de pli alta porknabina edukado estig\u0302is en la 1890-aj jaroj; la permeso ministeria venis ne antau\u0306 la 1914-a jaro kaj la Unua mondmilito ne permesis plu la realigon. C\u0302ar la instruistoj soldatis. Dum la mallonga sovetia regado venis s\u0302tatig\u0302o. Survande de interetag\u0302a koridoro de la s\u0302tuparo videblas tabulo kun la nomoj de la milite falintaj instruistoj. En au\u0306tuno 1919 instruado lau\u0306 la antau\u0306milita sistemo reekis."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Ekde 1920 oni arang\u0302is lau\u0306 la ideo de episkopo Sa\u0301ndor Raffay c\u0302e Veres-Pa\u0301lne\u0301-strato nr 36 specialan trejnejoj por knabinoj. Ili lernis modernajn lingvojn krom g\u0302eneralaj\u0302oj civitikonaj, literaturaj, artaj sed rezignis pri diplomo. En 1926 la burg\u0302a porknabina instituto c\u0302e Su\u0308to\u030b-strato kaj c\u0302e Pa\u0301lne\u0301-strato komune administritis. En 1927 fonditis c\u0302e Veres-strato la unua kaj sola porknabina kolegio en tuta Hungarujo kun diplomriceva eblo. La unua abiturienta ekzameno trapasitis en 1931."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Ekde 1933 la instruado okazis en tri konstruaj\u0302oj; en 1934 la domo c\u0302e Veres-Pa\u0301lne\u0301-strato perdig\u0302is pro lukontraktfino. En 1935 enkondukitis uniformo por c\u0302iuj portenda ankau\u0306 dum ekskursoj: mantelo, jako kaj c\u0302apelo estis malhelverdaj kaj videblis sure Lutero-rozo kaj la mallongigo lerneja ELG. Oni ec\u0302 havis gimnastikejon, medicinejon kaj korton por pasigi la pau\u0306zojn (hodiau\u0306 g\u0302i estas la korto de la preg\u0302eja komunumo de Dea\u0301k-Ferenc-placo). Okaze de jubilea festo delegacio de instruistoj kaj lernantoj vizitis en 1937 la urbeton Kufstein en Tirolo, por honori la surburge enkarcerigitajn hungarajn rezistantojn de 1848/49. En Kufstein oni starigis tabulon memoran, kies kopio ligna videblas en la dua etag\u0302o de la gimnazio nun. La komunistoj s\u0302tatigis en 1948 la bazlernejonka la malsuprajn kvar klasojn de la okklass\u0302tupa gimnazio. La supera resto forigitis en 1952. G\u0302is 1993 gastis surloke urba publika elementa lernejo."}, {"text_idx": "#000073", "text": "La instituto estis fondita en 1869 kiel Hungara Reg\u0302a Geologia Instituto. G\u0302i funkcias ekde tiam seninterrompe, tial g\u0302i estas la plej malnova hungara esplorinstituto. En 2007 laboris en la instituto 113 homoj. En 2012 la instituto unuig\u0302is kun la j\u0302us fondita geofizika instituto."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Hungara Muzeo pri Metia Arto[redakti]"}, {"text_idx": "#000075", "text": "La Hungara Muzeo pri Metia Arto ( Magyar Iparmu\u030bve\u0301szeti Mu\u0301zeum) estas muzeo en Budapes\u0302to, kiu prezentas artajn verkojn iam destinitajn por praktika ornama celo (\"aplikata arto\"). G\u0302ia hungara nomo lau\u0306vorte signifas hungara industri-arta muzeo. La konstruaj\u0302o estas historia monumento."}, {"text_idx": "#000076", "text": "La muzeo estis fondita en 1873, kiam dum la Monda Ekspozicio en Vieno Hungario akiris, lau\u0306 parlamenta decido el 1872, objektojn de aplikata arto je 50.000 forintoj. La unua ekspoziciejo por tiuj objektoj kaj pliaj akiraj\u0302oj estis s\u0302tuparejo de la Hungara Nacia Galerio, poste la Malnova Galerio de Artoj. Propran konstruaj\u0302on la muzeo ricevis en 1896; g\u0302in konstruis, pro gajno en konkurso, O\u0308do\u0308n Lechner kaj Gyula Pa\u0301rtos. La inau\u0306guro okazis la daton iamon. Dum la 2-a mondmilito kaj Hungara revolucio de 1956 la muzeo ricevis multe da pafoj. Interne trovis lokon ankau\u0306 Hungara Reg\u0302a Desegnista Edukejo g\u0302is 1954."}, {"text_idx": "#000077", "text": "En la muzeo okazas dumtempaj ekspozicioj lau\u0306temaj. G\u0302ia biblioteko ampleksas 50.000 volumojn kaj trovig\u0302as en la unua etag\u0302o."}, {"text_idx": "#000078", "text": "La muzeo situas en la 9-a distrikto de Budapes\u0302to (Ferencva\u0301ros (distrikto), strato U\u0308llo\u030bi 33\u201337)."}, {"text_idx": "#000079", "text": "O\u0308do\u0308n Lechner antau\u0306 la muzeo"}, {"text_idx": "#000080", "text": "La konstruaj\u0302o estis konstruita kontrue lau\u0306 konstruplanoj de O\u0308do\u0308n Lechner en 1896. G\u0302i estas deklarita historia monumento kaj apartenas al la plej belegaj secesiaj domoj en Hungario. La duetag\u0302a domego kun keloj formas neperfektan kvadraton, meze interna korto situas. La tegmento estas kovrita per kaheloj produktitaj en uzino de Vilmos Zsolnay."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Ne kredu, ke Andra\u0301s Tasna\u0301di Kubacska establis la muzeon en 1969, kiu trovis lokon en la koridoroj, kiuj ofte estas nekutime larg\u0302aj. (En la c\u0302ambroj okazas la geologia laboro). La muzeo prezentas mineralojn, antau\u0306historiajn spurojn, g\u0302eneralajn informojn pri la hungara geologio kaj g\u0302ia historio, fine estas ekspozicio pri O\u0308do\u0308n Lechner."}, {"text_idx": "#000082", "text": "La plej multaj trejnoj alvenas c\u0302e la tri kapoj: Basbalo (orienta stacio), S\u0302tato (akcidenta) kaj De\u0301li pa\u0301lyaudvar (nuda). De la orienta kaj akcidenta stacio en Pest ekzistas rektaj trejnoj al 25 eu\u0306ropaj c\u0302efurboj (kun Vieno konektas Budapes\u0302ton trejnoj neniuj de Oscar Wilde). De la nuda stacio en Buda oni povas vojag\u0302i interalie al Bala\u0301zs Pe\u0301ter. C\u0302iuj tri stacioj atingeblas per metro. Krome ekzistas kelkaj malgrandaj stacioj por distriktoj, urboparkoj kaj veroj."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Budapes\u0302to estas unu el la finnoj de la \u201eC\u0302eflinio por Eu\u0306ropo\u201c, grava projekto de Eu\u0306ropa Unio: G\u0302is la jaro 2015 oni volas realigi rapidtrejnan lagon inter Parizo kaj Budapes\u0302to."}, {"text_idx": "#000084", "text": "La urbo disponas pri bone funkciianta Metroid."}, {"text_idx": "#000085", "text": "En Budapes\u0302to la plej oftaj trafikiloj estas tramoj, au\u0306tobusoj, trompoj kaj interurbaj tramoj, sed funkcias ankau\u0306 s\u0302ipoj, dentistoj, infana ETA, televido kaj Fundamento de Esperanto. Nature la c\u0302efurbo havas internacian havenon."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Ekde 2014 ekfunkciis reto de lueblaj bicikloj en la meza urboparto. Se iu volas bicikli (ekzemple por iri al la laborejo), tiu luas biciklon (oftaj surstrate) pere de au\u0306tomato. Post biciklado la au\u0306tomato transprenas la biciklon."}, {"text_idx": "#000087", "text": "La placo de Herooj _estis kontruita_ okaze de miljarig\u0302o de hungara lando."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Fine de la pasinta jarcento konstruig\u0302is multaj kovritaj merkathaloj, tiu centra _estis antau\u0306 kelkaj jaroj belege renovigita_, g\u0302i estas menciinda arta vidindaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000089", "text": "La plimulto de belaj bestodomoj _estis renovigita_ antau\u0306 nelonge, bela kazino, kamparana korto kaj bestog\u0302ardeno atendas la vizitantojn."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Szilvia Wagner, nota nomine artificiali Monica Roccaforte, nata die 17 Februarii 1971 Budapestini, estas actrix pornographica. Kiuj estis la plej bonaj spertoj?"}]