[{"text_idx": "#000000", "text": "C\u0302i sube vi trovos la indekson pri la jaro 2002. Alklakante la maldekstrajn ligilojn en la indekso, vi atingos la koncernan artikolon en \u201eplata\u201d formo, sen fotoj; alklakante la dekstrajn ligilojn vi atingos la artikolon en la PDF-forma numero, kun fotoj."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Jen la kompletaj numeroj de la jarkolekto 2002 en la dosierformo PDF."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Behrouz SOROUSHIAN: C\u0302u fino de la atomepoko? (2002/09, p. 14)\nVladimir LEMELEV: SANO: Mikroboj provokas neinfektajn malsanojn s\u0302ang\u0302ig\u0302i al infektaj (2002/01, p. 16)"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Jen antau\u0306 ni ankorau\u0306 du libr'o'j de Gudrun Pausewang, traduk'it'a'j el la german'a kaj el'don'it'a'j de Nor'a Caragea. Malgrau\u0306 tio ke la tem'o'j de la libr'o'j est'as tut'e divers'a'j, en mi'a percept'o ili facil'e unu'ig\u0302'as sub unu g\u0302eneral'a demand'o pri la esenc'o de hom'a ekzist'o. Viv'i plu: kial? kiel?"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Kial iu'j mal'jun'ul'o'j grumbl'as kaj trud'as si'n al pli jun'a'j, postul'ant'e zorg'o'j'n au\u0306 ted'ant'e per si'a'j konsil'o'j? Au\u0306 indiferent'as kaj apati'as? Kaj ec\u0302 al'vok'as mort'o'n kaj mort'as, est'ant'e ankorau\u0306 viv'kapabl'a'j fizik'e?"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Tio ne est'as demand'o'j por infan'o'j, al kiu'j est'as adres'it'a la libr'o La av'o en la c\u0302ar'et'o. Sed antau\u0306 ol tiu'j demand'o'j pov'as ven'i al ili'a'j kap'o'j, la jun'a'j leg'ant'o'j jam ricev'as respond'o'n el tiu c\u0302i simpl'a rakont'o, preskau\u0306 fabel'form'a: sent'i si'n bezon'at'a al ali'a'j kaj kapabl'a lern'i i'o'n nov'a'n \u2013 jen est'as font'o'j por plu viv'i. Re'trov'o de tiu'j font'o'j de'nov'e far'as la hom'o'n viv'em'a kaj felic\u0302'a."}, {"text_idx": "#000021", "text": "\u201eKial plu viv'i?\u201d demand'as si'n kripl'a mal'fort'a av'o, sufer'ant'a pro fizik'a'j dolor'o'j. \u201eMi sat'ig\u0302'is je c\u0302io ... C\u0302u mi ne spert'is c\u0302io'n, kio'n oni pov'as spert'i?\u201d (p. 10). Kaj li elekt'as si'n'mort'ig'o'n."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Sur'voj'e al si'a mort'ig'ej'o \u2013 la mont'o'pint'o kun grand'a abism'o \u2013 li renkont'as divers'a'j'n hom'o'j'n, kiu'j ne mult'e interes'ig\u0302'as pri li'a san'stat'o, sed bezon'as li'a'n sag\u0302'ec'o'n, spert'o'n, kapabl'o'j'n \u2013 kaj post c\u0302iu tiu renkont'o aper'as kvazau\u0306 nov'a hok'et'o, kroc\u0302'ant'a la av'o'n al la viv'o. Nun klar'as, kial plu viv'i: por konsil'i al Astedia pri tio, kiel pli'bon'gust'ig'i fromag\u0302'o'j'n; por kant'i la tri'a'n voc\u0302'o'n en la kant'o de la du pas\u0302t'ist'o'j kaj gitar'lud'i kun Ruf'in'o; por prognoz'i veter'o'n al Antonio kaj trink'i kun li glas'et'o'n da most'o; por \u201epov'i help'i al mult'a'j mal'san'ul'o'j\u201d, sed ne nur al la infan'et'o de Rosalina; por ig\u0302'i bapt'o'patr'o de la unu'a infan'o de Izabel'a kaj Izidor'o; kaj por ... por ... c\u0302es'ig'i plor'eg'o'n de si'a propr'a nep'o Pepito, tiu si'n'don'a, kurag\u0302'a knab'et'o, kiu, strec\u0302'ant'e last'a'j'n infan'a'j'n fort'o'j'n, tren'is tra s\u0302ton'o'j kaj rok'o'j la c\u0302ar'et'o'n kun la av'o al la abism'o."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Kar'a Pepito, la sam'ag\u0302'ul'o de la leg'ant'o! Vi'a rol'o est'is la plej grav'a. Vi donac'is al la av'o la bel'eg'a'n viv'plen'a'n \u201epromen'ad'o'n\u201d, kiu re'demonstr'is al li bon'kor'ec'o'n de la hom'o'j kaj bel'ec'o'n de la natur'o. En kurt'a'j ripoz'pau\u0306z'o'j dum la pen'eg'a grimp'ad'o vi sen'trud'e montr'is al la av'o \u2013 kiu s\u0302ajn'is est'i tut'e indiferent'a \u2013 kiel skrib'i kelk'a'j'n \u201ehazard'a'j'n\u201d liter'o'j'n, kaj c\u0302e la mont'o'pint'o li subit'e trov'is si'n kapabl'a skrib'i si'a'n propr'a'n nom'o'n \u2013 kaj \u201eek'sent'is em'o'n pri leg'ad'o\u201d. Kaj per vi'a obe'em'o, pen'ad'o, toler'em'o, persist'o vi pruv'is vi'a'n am'o'n al la hom'o fizik'e mal'fort'a, sed tre kar'a kaj bezon'at'a unu'a'vic'e por vi mem ... Vi venk'is en tiu dang\u0302er'a lud'o."}, {"text_idx": "#000024", "text": "\u201eDo, bon'e, \u2013 la av'o dir'as, \u2013 vi ig'as mi'n ced'i ... Ni prokrast'u la afer'o'n pri c\u0302i tie g\u0302is post la bapt'o'fest'o de la infan'o de Izabel'a kaj Izidor'o. Au\u0306 g\u0302is pli post'e. Se en'tut'e.\u201d (p. 61)"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Kaj jen \u2013 kun g\u0302oj'kri'o Pepito c\u0302irkau\u0306'brak'is si'a'n av'o'n, sur'salt'is la c\u0302ar'et'o'n kaj kau\u0306r'ig\u0302'is mal'antau\u0306 li, dum'e ili jam rul'ig\u0302'is mal'supr'e'n lau\u0306 la dekliv'o ... \u201eTamen valor'as ankorau\u0306! \u2013 la av'o trumpet'is. \u2013 Holadihoooooooo!\u201d (p. 62)"}, {"text_idx": "#000027", "text": "\u201eKial viv'i plu?\u201d est'as demand'o, kiam s\u0302ajn'as, ke c\u0302io jam est'as tra'spert'it'a. \u201eKiel viv'i plu?\u201d est'as demand'o, kiu bon'ven'as lau\u0306'ebl'e pli fru'e. Sed prefer'ind'as, se jam en infan'ec'o est'us renkont'it'a neces'a libr'o, en'hav'ant'a la respond'o'n."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Kuniberto (Kuniberto kaj Kilevamba) ne renkont'is tia'spec'a'n libr'o'n en si'a infan'ec'o, kaj tial li ne sci'is, ke se vi hav'as rev'o'n, vi dev'as g\u0302i'n real'ig'i. Kiam Kuniberto est'is et'a knab'o, li dezir'is est'i pilot'o, sed kiam li plen'kresk'is, li ig\u0302'is vend'ist'o de paper'aj\u0302'o'j. Sed la sort'o'n ne ebl'as evit'i \u2013 se, kompren'ebl'e, ne rifuz'i g\u0302i'n tut'konsci'e. La plen'ag\u0302'a Kuniberto renkont'as ne la libr'o'n, sed viv'a'n jun'ul'in'o'n Kilevamba, kiu sci'as tut'e cert'e, ke li pov'as ig\u0302'i pilot'o. Ec\u0302 pli \u2013 li pov'as ig\u0302'i hom'help'ant'o, kaj li'a viv'o plen'ig\u0302'os je tut'e ali'a'j valor'o'j."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Antau\u0306 la renkont'ig\u0302'o kun Kilevamba \u201eio tia tut'e ne interes'is li'n\u201d (p. 10). Sed s\u0302i, kun si'a cel'it'ec'o, cert'ec'o kaj simpl'a, klar'a logik'o, kiu'n pov'as sen'dub'e akcept'i nur infan'o'j au\u0306 pur'anim'a'j plen'ag\u0302'ul'o'j, s\u0302i kvazau\u0306 mal'kovr'is al Kuniberto li'n mem: \u201eVi est'as tiel simpati'a hom'o, sed vi kondut'as kvazau\u0306 ne ekzist'us io pli grav'a, ol vi'a'j paper'aj\u0302'o'j kaj vi'a'j pos\u0302t'mark'o'j!\u201d"}, {"text_idx": "#000030", "text": "Tamen plej grav'a'j est'as la hom'o'j. \u201eKaj mi dir'u i'o'n al vi: Vi pov'as est'i bon'eg'a help'ant'o por la hom'o'j! \u2013 Sed mi ja ne est'as kurac'ist'o, \u2013 mir'ig'it'e dir'is Kuniberto. \u2013 C\u0302iu pov'as est'i hom'help'ant'o!, \u2013 Kilevamba dir'is\u201d (p. 10). Kaj tio renvers'is la trankvil'a'n kaj monoton'a'n viv'o'n de Kuniberto. Hejm'e'n'ven'int'e li fal'ig'is si'n sur seg\u0302'o'n kaj tiel profund'e en'pens'ig\u0302'is, ke li forges'is en'lit'ig\u0302'i vesper'e. Dum la tut'a nokt'o li rest'is sid'ant'a kaj medit'is. La sekv'ant'a'n maten'o'n li skrib'is sur grand'a'n blank'a'n paper'o'n: Hodiau\u0306 Mi'a Vend'ej'o Rest'as Ferm'it'a (p. 12). Do, li ig\u0302'is hom'help'ant'o."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Ek'kred'i si'n mem al Kuniberto help'is la am'o, la am'o vek'is en li fort'o'j'n kaj kurag\u0302'o'n. Li sekv'as la ekzempl'o'n de la jun'a Kilevamba, kiu ne kon'as dub'o'j'n au\u0306 hezit'o'j'n, kiu prefer'as pere'i, ol perfid'i si'a'n rev'o'n, si'a'n liber'vol'e elekt'it'a'n dev'o'n est'i hom'help'ant'o \u2013 kurac'i, mang\u0302'ig'i, pri'zorg'i, sav'fleg'i la mort'ant'o'j'n. Kuniberto kaj Kilevamba kun'e est'as ne'venk'ebl'a fort'o \u2013 ili sav'as de la mal'sat'mort'o log\u0302'ant'ar'o'n de la tut'a insul'o!"}, {"text_idx": "#000033", "text": "La libr'o est'as interes'a por infan'o'j \u2013 ja g\u0302i est'as verk'it'a en la aventur'a g\u0302enr'o, la event'o'j evolu'as rapid'e, la intrig'o est'as atent'o'kapt'a."}, {"text_idx": "#000034", "text": "La libr'o est'as sci'don'a el etn'a kaj geografi'a vid'punkt'o'j (ni jam renkont'is tiu'n valor'a'n trajt'o'n de la libr'o'j de Gudrun Pausewang, leg'int'e la libr'o'n La infan'o'j en la arb'o'j). Ebl'e, kelk'lok'e mank'as glos'o'j. Ver's\u0302ajn'e, ne c\u0302iu'j infan'o'j sci'as, kio est'as karob'o au\u0306 polp'o (p. 67). Tamen ial en la apud'a'j lini'o'j ven'as klar'ig'o pri mang'a kompot'o: \u201eMang'o'j est'as grand'a'j flav'a'j suk'o'plen'a'j frukt'o'j, kiu'j kresk'as sur arb'o'j\u201d. En la sam'a mang\u0302'o'pri'skrib'o c\u0302e'est'as ankau\u0306 sen'koment'a orikterop'a s\u0302ink'o, sed pri la best'o'j iom post'e (p. 88) oni trov'as ne nur detal'a'n pri'skrib'o'n, sed ankau\u0306 la natur'ec'a'n bild'o'n (p. 89)."}, {"text_idx": "#000035", "text": "La libr'o en'hav'as 20 plen'pag\u0302'a'j'n ilustr'aj\u0302'o'j'n de Friedrich Kohlsaat \u2013 preciz'a'j'n, klar'a'j'n, invit'ant'a'j'n plu leg'i por ek'sci'i, kio do okaz'as c\u0302e c\u0302iu bild'o. Ju pli vi \u201een'viv'ig\u0302'as\u201d en la intrig'o'n, des pli vi harmoni'ig\u0302'as kun la ilustr'aj\u0302'o'j \u2013 jen amuz'a'j, jen klar'ig'a'j, jen kler'ig'a'j."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Fin'e, la libr'o est'as traduk'it'a de Nor'a Caragea al bon'a, simpl'a, g\u0302ust'a Esperant'o, preskau\u0306 sen'riproc\u0302'a. Tamen, por menci'i i'o'n, ni not'u kelk'a'j'n lingv'a'j'n mal'glat'aj\u0302'o'j'n. Ekzempl'e, lau\u0306 PV la verb'o labor'i est'as ne'transitiv'a, do, la fraz'o \u201eTie oni pov'os labor'i i'o'n sag\u0302'a'n\u201d (p. 65) est'as erar'a. Se parol'i pri semantik'o, kiel kompren'i la vort'o'n lok'o en la fraz'o \u201eDe supr'e ili pov'is vid'i preciz'e, ke ekzist'as mal'mult'a'j lok'o'j en Vajvatio. Sed c\u0302irkau\u0306 c\u0302iu vilag\u0302'o ekzist'as mult'a'j kamp'o'j kaj g\u0302arden'o'j\u201d (p. 63). Ver's\u0302ajn'e, log\u0302'lok'o'j, c\u0302u?"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Konklud'e, ni dank'u al Nor'a Caragea, ke s\u0302i ven'ig'is en literatur'a'n Esperant'uj'o'n la interes'a'n german'a'n verk'ist'in'o'n Gudrun Pausewang, kiu bon'e eduk'as kaj kler'ig'as ni'a'j'n infan'o'j'n, rakont'ant'e al ili, ke en la mond'o viv'as hom'o'j de divers'a'j ras'o'j kaj kultur'o'j, ag\u0302'o'j kaj kler'o'j, ke la mond'o est'as vari'a, problem'a kaj bon'plen'a kaj ke c\u0302iu pov'as trov'i en g\u0302i si'a'n ind'a'n lok'o'n."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Por mend'i la recenz'it'a'n libr'o'n, vizit'u ni'a'n"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Evident'e, la au\u0306tor'o Gu\u0308nther Grass kon'as ek'de si'a infan'ag\u0302'o german'o'j'n, pol'o'j'n, kas\u0302ub'o'j'n, hom'o'j'n kaj lok'o'j'n ident'a'j'n au\u0306 simil'a'j'n al tiu'j en la libr'o La lad'a tambur'et'o. La verk'o la unu'a'n foj'o'n aper'is en la jar'o 1959, oni trakt'is g\u0302i'n mult'e kaj divers'e, kun kresk'ant'a entuziasm'o."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Oskar'o, mal'grand'eg'ul'o kun g\u0302ib'o, kiu'n Oskar'o mem taks'as alt'e kaj kiu, ceter'e, lau\u0306 li'a asert'o, pov'as g\u0302u'ig'i vir'in'o'j'n, nun ne pov'as ir'i i'e'n ajn; nun \u2013 kiam la histori'o est'as rakont'at'a de la au\u0306tor'o kaj de Oskar'o mem \u2013 li est'as gard'at'a en mal'san'ul'ej'o. Komenc'e ni, leg'ant'o'j, pov'as supoz'i, ke tio okaz'as pro mens'a'j kial'o'j, pro li'a frenez'ec'o, sed c\u0302e la fin'o de la libr'o oni ek'sci'as, ke Oskar'o tie ... evit'as pun'o'n pro murd'o far'it'a de iu ali'a \u2013 pri kiu murd'o oni, tamen, akuz'ad'is li'n, Oskar'o'n."}, {"text_idx": "#000043", "text": "La patr'in'o de Oskar'o \u2013 Agnesa \u2013 koncip'ig\u0302'is inter pli ol ne'kutim'a'j kondic\u0302'o'j. En oktobr'o 1899 fajr'o-pasi'ul'o Jozefo Koljac\u0302ek (pli kas\u0302ubece: Koljaic\u0302ek) brul'ig'is seg'ej'o'n. Fug\u0302'ant'e de g\u0302endarm'o'j, li trov'is sur ter'pom'kamp'o la jun'ul'in'o'n Anna Bronski kaj ... li kas\u0302'is si'n sub la kvar jup'o'j de tiu kas\u0302ubino. Li gener'is Agnesan, si'a'n fil'in'o'n, supoz'ebl'e tiam. La du ge'jun'ul'o'j, Anna kaj Jozefo, fug\u0302'is plu kun'e. Jozefo Koljac\u0302ek, tim'ant'e arest'o'n, s\u0302ang\u0302'is si'a'n nom'o'n je Vranka, kaj li edz'in'ig'is Annan. Jozefo Koljac\u0302ek, ali'e Vranka, iom post'e, suspekt'at'e, dev'is fug\u0302'i plu, de sur s\u0302ip'o (je viv'risk'e long'a nag\u0302'ad'o sub'akv'a) g\u0302is bord'o kaj \u201ereplu\u201d g\u0302is Amerik'o ..."}, {"text_idx": "#000044", "text": "La plen'kresk'int'a Agnesa en 1918, fleg'ant'e li'n, inter'kon'at'ig\u0302'is kaj ge'edz'ig\u0302'is kun german'o Alfred'o Matzerath. Agnesa ja est'is hav'int'a kaj hav'ont'a i'a'n rilat'o'n kun ali'a jun'ul'o kaj parenc'o, Johano Bronski. Tra la jar'o'j tiu'j du vir'o'j \u2013 el kiu'j unu far'ig\u0302'is fianc\u0302'o kaj edz'o kaj la ali'a: nur atest'ant'o c\u0302e la ge'edz'ig\u0302'o \u2013 rest'ad'is proksim'e al kaj en tre intim'a rilat'o kun Agnesa, kio help'as kompren'i, ke Oskar'o nom'as la du vir'o'j'n tra la libr'o si'a'j \u201eprobabl'a'j patr'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#000047", "text": "La damag\u0302'o'j, s\u0302ok'o'j, surpriz'o'j, kau\u0306z'at'a'j de li, kresk'ad'as, pli'grav'ig\u0302'ad'as. En la c\u0302apitr'o Vitr'o vitr'o vitr'et'o li indign'ig'is si'a'n instru'ist'in'o'n, en la c\u0302apitr'o La kant'o au\u0306d'ig\u0302'ant'a for de la prizon'tru'o li frakas'as fenestr'o'j'n de promen'hal'o de teatr'o, kaj en la gazet'ar'o li pov'as post'e leg'i pri mirakl'o'j ne'imag'ebl'a'j. En la c\u0302apitr'o Montr'o'fenestr'o'j li, star'ant'a ne'vid'at'e, produkt'as tru'o'n en montr'o'fenestr'o de juvel'ej'o, g\u0302ust'e tiom vast'a'n, ke man'o de la tiu'moment'e antau\u0306'star'ant'a probabl'a patr'o Johano Bronski pov'as en's\u0302ov'ig\u0302'i, kaj Johano sukces'as ... s\u0302tel'i valor'a'n kolier'o'n, donac'ot'a'n al la patr'in'o de Oskar'o. Ali'a'n foj'o'n, kiam dum prezent'ad'o de la Vag'ant'a holand'an'o sol'ist'in'o kri-kant'is sen sukces'i lau\u0306 oskar'a koncept'o, help'em'a kri'o de Oskar'o frakas'is la reflektor'o'n kaj mal'lum'ig'is la teatr'a'n salon'o'n."}, {"text_idx": "#000048", "text": "La patr'in'o nom'as Oskar'o'n kelk'foj'e (probabl'e nur por favor'i kaj mal'pli-koler'ig'i iel Jozefon Matzerah) Kruc'o port'end'a, sed ebl'e pli oft'e, precip'e kiam Krist'nask'o proksim'ig\u0302'as, \u201es\u0302erc'e\u201d au\u0306 \u201emal'gaj'e\u201d, ankau\u0306 Mal'grand'a fingr'ul'o au\u0306 Mi'a et'a Fingr'ul'o. Oskar'o, tamen, oft'e sent'as si'n izol'it'a, kiel iu, kiu front'as kaj percept'as la hom'a'n mond'o'n unu'ec'e mal'amik'a au\u0306 almenau\u0306 fremd'a. Tamen li ne tut'e ferm'ig\u0302'as anim'e, li rest'as sci'vol'a, li serc\u0302'as kaj, s\u0302ajn'e, iam trov'as propr'a'j'n al si, special'a'j'n manier'o'j'n spegul'i kaj kontakt'i la ekster'a'n mond'o'n. Li en la unu'a'j jar'o'j, sed ankau\u0306 post'e, ne simpl'e tambur'ad'as, ne simpl'e son'ig'as si'a'n tambur'et'o'n, kiel ali'a'j tambur'ant'o'j tio'n far'as; li'a tambur'ad'o prezent'as okaz'o'j'n kaj event'o'j'n histori'a'j'n, g\u0302i prezent'as li'a'n histori'o'n, li'a'j'n impres'o'j'n, kun c\u0302iu'j, c\u0302iu'sens'a'j re'memor'o'j: li kapabl'as pri'tambur'i kolor'o'j'n, relief'o'n, mov'ig\u0302'o'n ... Kiam post jar'dek'o'j li est'as fleg'at'a en la nerv'o'mal'san'ul'ej'o, li'a fleg'ant'o, iel kompar'ebl'a al li, re'pri'verk'as li'a'j'n histori'o'j'n brod'e."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Lau\u0306 la interpret'o de Agnesa, la oskar'a'n mal'san'o'n de ne'kresk'ad'o kau\u0306z'is ne nur ia hazard'a kaj ne'antau\u0306'vid'ebl'a fal'o, sed ja la sen'atent'o de la patr'o."}, {"text_idx": "#000050", "text": "En la lern'ej'o la instru'ist'in'o hipokrit'e prov'is s\u0302ajn'ig'i, ke la tambur'ad'o de Oskar'o plac\u0302'as al s\u0302i, sed tuj post'e s\u0302i vol'is la lad'a'n instrument'o'n \u201edorm'ig'i en s\u0302rank'o\u201d. Protest'a kri'ad'o de Oskar'o romp'is s\u0302i'a'j'n okul'vitr'o'j'n kaj la fenestr'o'j'n de la klas'c\u0302ambr'o. Kompren'ebl'a sekv'o: Oskar'o ne plu pov'is vizit'ad'i lern'ej'o'n, li komenc'is c\u0302erp'ad'i kon'o'j'n de najbar'o'j (kiel la ebri'em'a muzik'ist'o Klepp) kaj de la dung'it'a frau\u0306l'in'o Gretinjo Scheffer, amik'in'o de la patr'in'o. Kiel Oskar'o rilat'is al si'a stat'o ekster'lern'ej'a? \u201eMac\u0302'ant'e mal'fort'a'n j\u0302aluz'o'n, Oskar'o vid'is dum kelk'a temp'o la sam'ag\u0302'ul'o'j'n kun tornistr'o'j, c\u0302e kiu'j balanc'ig\u0302'is fier'eg'e spong'o'j kaj vis\u0302'tuk'o'j por la ardez'a'j tabul'o'j. Kaj li tamen ne memor'as, ke iam ajn en li'a kap'o est'is g\u0302erm'int'a ekzempl'e tia pens'o: ... Vi dev'us far'i la (!) bon'a'n mien'o'n por tiu lern'ej'a lud'o\u201d"}, {"text_idx": "#000051", "text": "Agnesa, la patr'in'o de Oskar'o, kaj la amik'in'o Gretinjo Scheffer, kiu'j'n nun okup'as edz'o kaj trik'ad'o, respektiv'e, iam antau\u0306'e kolekt'ad'is kaj leg'ad'is interes'a'j'n libr'o'j'n. Part'o de la iam'a kolekt'aj\u0302'o dis'kus\u0302'as en la hejm'o de Gretinjo. Oskar'o trov'as inter la libr'o'j de Gretinjo Schiffer, kvazau\u0306 hazard'e, du libr'o'j'n, influ'ont'a'j'n li'a'n viv'o'n: la libr'o'n Rasputin kaj vir'in'o'j kaj i'o'n de \u201eGoethe pri elekt'a'j afin'ec'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Gretinjo Scheffer, amik'in'o de Agnesa (la oskar'a patr'in'o), instru'as leg'ad'o'n al Oskar'o uz'ant'e la libr'o'n unu'e menci'it'a'n, kiu ja elokvent'e kaj efekt'e prezent'as manovr'o'j'n, truk'o'j'n, vir'in'c\u0302as'ad'o'n kaj orgi'o'j'n Rasputinajn, kiu'j mult'foj'e vigl'ig'as Gretinjon kaj la c\u0302e'est'ant'a'n patr'in'o'n de Oskar'o, Agnesan. Li mem, s\u0302ajn'e, kompren'as neni'o'n el la erotik'a en'hav'o kaj ec\u0302 liter'o'j'n li al'propr'ig'ad'as mal'rapid'e, almenau\u0306 li sukces'as tio'n kred'ig'i al Agnesa kaj Gretinjo. La real'o diferenc'as de la supoz'o'j: Oskar'o, kiu el's\u0302ir'as pag\u0302'o'n-post-pag\u0302'o du'on'o'n de la libr'o, kler'ig\u0302'as lau\u0306 c\u0302i tiu libr'o pri sekret'o'j de la vir'in'a anim'o, pri dev'o trakt'i vir'in'o'j'n pacienc'e kaj pri post'kulis'a'j manovr'o'j en la car'a medi'o. \u201eNe est'is simpl'e ek'lern'i leg'ad'o'n kaj s\u0302ajn'ig'i si'n mal'kapabl'a sam'temp'e. Tio kau\u0306z'os al mi pli grand'a'n pen'o'n ol s\u0302ajn'ig'i infan'o dum jar'o'j\u201d interpret'as c\u0302io'n c\u0302i la hero'o mem."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Printemp'e de la jar'o 1934a la patr'in'o konduk'as Oskar'o'n en cirk'o'n. Fug\u0302'int'e de si'a societ'o, inter log\u0302'o'c\u0302ar'o'j li renkont'is la preskau\u0306 53-jar'a'n mal'grand'eg'ul'o'n, sinjor'o'n Bebra, c\u0302es'int'a'n kresk'i, mal'avantag\u0302'e, nur en si'a dek'a viv'o'jar'o, do ne tiom fru'e, kiel Oskar'o. Bebra est'us pret'a tuj dung'i Oskar'o'n por la cirk'o. \u201eVid'u, sinjor'o Bebra, mi prefer'as sid'i inter spekt'ant'o'j, mi prefer'as ke tiu mal'grand'a art'o flor'u sekret'e, mal'proksim'e de aplau\u0306d'o, mi est'as tamen la last'a, kiu por vi'a'j prezent'ad'o'j avar'us la aplau\u0306d'o'n\u201d li dir'as, g\u0302entil'e rifuz'ant'e, c\u0302i-foj'e, la propon'o'n kun'labor'i."}, {"text_idx": "#000055", "text": "La patr'in'o pendol'as inter rendevu'o'j kun Johano Bronski kaj la preg\u0302'ej'o. Oskar'o rimark'as, ke gips'a Jesuo super'altar'a est'as simil'e mal'grand'a kiel li, kun simil'a pis'tub'et'o, kaj li ek'intenc'as ced'i si'a'n tambur'o'n al Jesuo. Ebl'e, ankau\u0306 tiu gips'ul'o sukces'os tambur'i. La prov'o fin'ig\u0302'as je skandal'a mal'kas\u0302'ig\u0302'o."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Ni pov'as leg'i, ke \u201elau\u0306 dezir'o de Matzerath\u201d, kiu diferenc'e de la oskar'a katolik'a patr'in'o \u2013 est'is protest'ant'o, en la Sankt'a Vendred'o la vend'ej'o dev'is ferm'ig\u0302'i. Agnesa (la pa'nj'o de Oskar'o), kun Jozefo Matzerath, Johano Bronski kaj Oskar'o promen'is sur mole'o'n. Tie ili kon'at'ig\u0302'is kun stiv'ist'o, pren'ant'a angil'o'j'n el el'mar'ig'it'a kap'eg'o de c\u0302eval'a kadavr'o. La oskar'a pa'nj'o rigard'is mal'volont'e la angil'o'j'n, mort'barakt'ant'a'j'n en sal'o por rapid'e kaj bon'e sen'suk'ig\u0302'i. Matzerath pens'is, ke tia'n sort'o'n angil'o'j, kiu'j mem mal'pli'mult'ig'as hom'a'j'n kadavr'o'j'n post'batal'e, ja merit'as. Oskar'o, por karakteriz'i angil'o'j'n, rakont'as ankau\u0306 post'a'n hospital'a'n histori'o'n pri vir'in'o, kiu vol'is (ja ali'temp'e, ebl'e, jar'dek'o'j'n post c\u0302i tiu mar'bord'a promen'o de la Oskar-op'o) seks'e kontent'ig'i si'n per viv'ant'a angil'o, sed pro akcident'a vund'ig\u0302'o, kun la rezult'o perd'i si'a'n fekund'ec'o'n. Dum la tag'o pli fru'a, c\u0302e la mole'o, ven'is la moment'o, kiam la patr'in'o de Oskar'o el'vom'is si'a'n maten'mang\u0302'o'n kun ov'o kaj s\u0302ink'o. Johano Bronski help'em'e for'konduk'is s\u0302i'n de la lok'o kun la angil'o'j. Dum li met'is si'a'n man'o'n al s\u0302i'a dekolt'aj\u0302'o, s\u0302i ten'is si'a'n man'o'n en la pos\u0302'o de li, ekster la vid'o'kamp'o de Jozefo Matzerath."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Malgrau\u0306 la mal'prefer'o de Agnesa, Matzerath ac\u0302et'is (nepr'e mal'mult'e-kost'a'j'n) angil'o'j'n kaj hejm'e li kuir-majstr'e ig'is ili'n tag'mang\u0302'o \u2013 li trud'is la angil'aj\u0302'o'n ankau\u0306 al la nau\u0306z'ig\u0302'em'a Agnesa. Per tio komenc'ig\u0302'as mal'long'a period'o, kiam Agnesa, strang'e, malgrau\u0306'dezir'e mang\u0302'as fis\u0302ajhojn pli kaj pli oft'e kaj mult'e (angil'o'j'n nag\u0302'ant'a'j'n en \u201emaj'a buter'o\u201d, haring'o'j'n frit'it'a'j'n en ole'o). Matzerah supoz'as graved'ec'o'n. \u201eNe grav'as, kies infan'o g\u0302i est'us\u201d li dir'as al Agnesa. S\u0302i mang\u0302'ad'as plu, pli kaj pli da fis\u0302'aj\u0302'o'j, g\u0302is fin'e s\u0302i \u2013 mort'as. \u201eS\u0302i'a'j organ'o'j klar'e re'memor'is kun dolor'o la sankt'vendred'a'n promen'o'n kaj angor'ant'e, ke tia promen'o ripet'ig\u0302'os, ili murd'is mi'a'n pa'nj'o'n, kiu ced'is al la vol'o de la organ'o'j\u201d \u2013 esprim'as si'n Grass per esperant'a'j vort'o'j de Chmielik."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Post la en'tomb'ig'o, trink'ant'e brand'o'n, la famili'an'o'j kaj gast'o'j lud'as kart'o'j'n. La av'in'o en'las'is Oskar'o'n sub si'a'j'n kvar jup'o'j'n, kie'n est'is fug\u0302'int'a iam ankau\u0306 la seg'ej-brul'ig'int'a av'o."}, {"text_idx": "#000059", "text": "En 1938 oni ferm'is la lim'o'j'n inter Pollando kaj la Gdansk'a Liber'a S\u0302tat'o. Oskar'o amik'ig\u0302'as kun la sen'labor'a Herbert'o. Ili dum mal'long'a temp'o kun'labor'as: Oskar'o romp'as kant'e montr'o'fenestr'o'j'n, Herbert'o s\u0302tel'as. Tio ne dau\u0306r'as long'e. Jen, Herbert'o far'ig\u0302'is gard'ist'o en la Muze'o de Navig'ad'o, kie li pas'ig'ad'as long'a'j'n tag'o'j'n, oft'e sol'a. En la muze'o est'is gard'at'a la admir'ind'a skulpt'o'figur'o de Niba: sur tiu korp'o oni trov'is la am'soif'a'n Herbert'o'n mort'int'a."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Muzik'ist'o Meyn bel'eg'e trumpet'is, li hav'is kvar kat'o'j'n, kiu'j'n post'e iam li bat'mort'ig'is; en la du'dek'a'j jar'o'j li pag'ad'is membr'o'kotiz'o'n al komun'ist'a jun'ul'ar'a grup'o, kaj en la pli pri'parol'at'a temp'o li ig\u0302'is SA-soldat'o. Horlog\u0302'ist'o najbar'a denunc'is c\u0302i tiu'n SA-vir'o'n pri kat'mor'tig'ad'o. Kvankam muzik'ist'o Meyn est'is, kun ali'a'j, met'int'a fajr'o'n sub sinagog'o'n, kaj li (ja lau\u0306d'ind'e lau\u0306 polic'a vid'punkt'o, leg'ant'o'j pov'as supoz'i) est'int'is aktiv'a, kiam \u201eoni detru'is kelk'a'j'n elekt'it'a'j'n vend'ej'o'j'n\u201d, pro li'a pri-kat'a pek'o oni for'strek'is li'a'n nom'o'n el la nom'list'o de la rajd'ist'ar'o de SA."}, {"text_idx": "#000061", "text": "C\u0302u Johano Bronski, probabl'a patr'o de Oskar'o, vol'is sincer'e defend'i si'a'n labor'don'a'n pol'a'n pos\u0302t'ej'o'n, kie'n li ir'is kun Oskar'o nur, kiam c\u0302iu'j li'a'j koleg'o'j jam est'is g\u0302i'n defend'ant'a'j? Kaj c\u0302u dum la temp'o, kiam oni tiom klopod'as en la pos\u0302t'ofic'ej'o defend'i Pollandon, trov'ig\u0302'os la mal'jun'ul'o, ripar'unt'a la lad'a'n tambur'o'n de Oskar'o? Oskar'o'n mil'obl'e pli okup'as la sort'o de la s\u0302at'at'a tambur'et'o, ol tiu de Pollando. Johano, si'a'flank'e, ne ag'ad'as hero'e, ja li tre kolor'e imag'as, kia est'as ver'a, iel ajn evit'end'a, milit'o. Malgrau\u0306 la mal'fort'ec'o de si'a kontrau\u0306'star'o \u2013 post venk'o de la Heimwehr-an'o'j \u2013 li ig\u0302'is kondamn'it'a al mort'o kaj mort'ig'it'a. C\u0302u Oskar'o, prezent'int'a li'n al ni, kiel si'a'n patr'o'n, iel kun'kulp'as pri li'a mort'o? \u2013 C\u0302u la, post'a, 60-jar'a, ric\u0302'a Oskar'o de la post'a roman'o La Rat'in'o pov'os re'memor'i la detal'o'j'n pri la defend'o de la pol'a pos\u0302t'o?"}, {"text_idx": "#000062", "text": "Se re'ven'i strikt'e al La lad'a tambur'et'o: jen, Jozefo Matzerath dung'is por vend'ad'o la infan'ec'e jun'a'n, kant'em'a'n, bus\u0302'harmonik'em'a'n Marian Truc\u0302inski. S\u0302i tre lert'e evolu'ig'is kaj re'popular'ig'is la vend'ej'o'n de Matzerath, s\u0302i c\u0302iel konven'is kiel post'e'ul'in'o de la oskar'a pa'nj'o, Agnesa. S\u0302i, ekzempl'e, krom kuir'ad'o, preskau\u0306 c\u0302io'n arang\u0302'ad'is en la hejm'o, kaj tiel Matzerath pov'is plu kultiv'ad'i si'a'n kuir'art'o'n."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Anstatau\u0306 \u201ePatr'o ni'a\u201d Oskar'o komenc'is preg\u0302'ad'i Mi am'as vi'n, Maria. Si'a'part'e, Maria \u201ec\u0302iu'foj'e, kiam s\u0302i est'is lav'ont'a plank'o'n en la salon'o, for's\u0302ov'is de la femur'o'j la s\u0302trump'o'j'n, kiu'j'n donac'is al s\u0302i Matzerath\u201d. Kiam post temp'et'o, dum strand'a sen'vest'ig\u0302'o, Oskar'o prov'is brak'um'i s\u0302i'n, parol'ant'e en kas\u0302ub-imit'a Esperant'o de Chnielik, Maria pri'mok'et'is kaj for'pus\u0302'et'is la mal'lert'a'n Oskar'o'n, sed ja ne kun efik'o por'etern'a."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Sam'e kiel est'as iom mal'klar'e, c\u0302u Oskar'o est'as fil'o de Matzerat au\u0306 de Johano, rest'as iom dub'ebl'e, c\u0302u Kurt'o'n oni dev'as ver'e konsider'i kiel komun'a'n fil'o'n de Oskar'o kaj Maria au\u0306 kiel frat'o'n de Oskar'o."}, {"text_idx": "#000066", "text": "La raport'o'j de Wehrmacht kaj la \u201especial'a'j komunik'aj\u0302'o'j\u201d far'ig\u0302'is por Oskar'o kvazau\u0306 lecion'o'j de geografi'o. Lau\u0306 tio, li ek'sci'is, ekzempl'e, ke \u201ela urb'o Stalingrado trov'ig\u0302'as c\u0302e la river'o Volg'o\u201d. Kaj jen, Bebra, la nan'o, kiel klau\u0306n'o, kun'pren'as la ali'a'n grand'talent'a'n mal'grand'eg'ul'o'n Oskar'o'n, por grand'a cirk'a rond'vojag\u0302'o."}, {"text_idx": "#000067", "text": "La sukces'a cirk-an'o, Oskar'o, hav'as sukces'o'n ankau\u0306 de amor'ant'o kun la et'a art'ist'in'o Rozvita."}, {"text_idx": "#000068", "text": "En ali'a c\u0302apitr'o, Oskar'o unu'e tim'as, post'e kvazau\u0306 ek'gvid'as la band'o'n de la El'prem'ant'o'j \u2013 jun'ul'o'j, kiu'j s\u0302tel'ad'as en la urb'o'part'o Nov'a Haven'o... en la nom'o de la et'a Jesuo Krist'o... kiu konfes'is si'n kaj do ek'est'is Oskar'o. Ili pri'rab'ad'is, ekzempl'e, parti'a'j'n kas'o'j'n. La mal'am'at'a'n \u201eHelmuton Neithberg\u201d ili dron'ig'is en Motlavo. \u2013 C\u0302u oni pov'os kred'ig'i, ke Oskar'o est'as iom mens'mal'san'a, por ne pun'i li'n?"}, {"text_idx": "#000069", "text": "Kiam rus'a'j soldat'o'j pas\u0302'as en la kel'o'n, Matzerath \u2013 ebl'e pro Oskar'o, kiu en'man'ig'as g\u0302i'n al li \u2013 en'glut'as si'a'n fas\u0302ism'a'n parti-insign'o'n. G\u0302i kau\u0306z'as la mort'o'n de Matzerath, dum Oskar'o est'as dis'prem'ant'a pedik'o'n. (Tro mult'e mi pri'skrib'as detal'o'j'n, c\u0302u jes? Kaj, tamen, ne sufic\u0302'e: la roman'o est'as plen'a de event'o'j, kvankam, kompren'ebl'e, oni ne sent'as i'a'n klar'e lau\u0306'cel'a'n dis'volv'ig\u0302'o'n de la okaz'o'j). Post la milit'o Oskar'o de'nov'e hav'as art'a'j'n sukces'o'j'n, ekzempl'e, tambur'ant'e en cep'o'kel'o, kie hom'o'j kolekt'ig\u0302'as por kun'e plor'i help'e de pik'a cep-odor'o. C\u0302e la fin'o de la roman'o, Oskar'o ag\u0302'as tri'dek jar'o'j'n, kaj mal'cert'em'e li sent'as, ke ebl'e li dev'us ag'i iel konform'e al si'a ag\u0302'o. C\u0302u li, ekzempl'e, kolekt'u disc\u0302ipl'o'j'n kiel Jesuo? Oni ne pov'as, leg'ant'e c\u0302i tio'n, diven'i, ke en ali'a roman'o de Grass \u2013 en la roman'o Rat'in'o \u2013 Oskar'o aper'as kiel ric\u0302'eg'a posed'ant'o de vide'o'firma'o, kiu em'as kaj plan'as registr'i vide'o'seri'o'n pri pere'o de la fau\u0306n'o kaj flau\u0306r'o, ankau\u0306 por per'labor'i mult'e."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Tomasz Chmielik per mal'mult'a'j modif'o'j de la Esperant'a morfem'ik'o (uz'ad'o de -it, -at, -ot, -ut anstatau\u0306 -is -as -os -us, for'las'ad'o de la substantiv'a fin'aj\u0302'o o, uz'o de j en la tabel'vort'o'j kjo, kju, kjam, uz'o de difin'a artikol'o lo anstatau\u0306 la) lert'e kre'as stil'efekt'o'n de iel dialekt'ec'a parol'o, por imit'i la uz'o'n ne de dialekt'o, sed de la supoz'ebl'e mal'alt-prestig\u0302'a kas\u0302ub'a lingv'o. \u201ePatr'in'o Truc\u0302inski\u201d, t. e., la patr'in'o de Maria, ekzempl'e, parol'as jen'e: \u201eImag'u, Oskarc\u0302jo, lo cikoni al'port'it por vi frac\u0302jon. Kaj mi pens'it nur, ke ne est'u knabinjo, c\u0302ar lo knabinjo don'at post'e nur zorg'o'j'n.\u201d Mi pens'as, tamen, ke iam la for'las'ad'o de o okaz'as en fonetik'a pozici'o, kiu mal'vers\u0302'ajn'ig'as tia'n modif'ig\u0302'o'n. La solv'o'j de Chmielik plac\u0302'as al mi."}, {"text_idx": "#000071", "text": "S\u0302ajn'as al mi, ke Chmielik s\u0302at'as artikol'i i'o'n kio'n li opini'as tre karakteriz'a, tip'a, kun tip'a, klar'a, memor'ind'a ec'o; tiu'n uz'manier'o'n oni pov'as lern'i de li, leg'ant'e li'a'n tekst'o'n, sed tio ne s\u0302ajn'as est'i la norm'o'j kaj kutim'o'j de Esperant'o. Jen li'a'j simil'a'j uz'o'j de la artikol'o la: \u201e... li sent'is si'n kulp'a kaj kelk'foj'e ec\u0302 plor'is c\u0302ar li hav'is la mol'a'n kor'o'n\u201d (p. 73). Ni postul'is la alt'a'n salajr'o'n kaj ricev'is du'dek mark'o'j'n (p. 453)."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Fin'e mi esprim'as la opini'o'n, ke Tomasz Chmielik pro la far'it'a grand'a kaj plej'part'e nepr'e konven'a traduk'labor'o merit'as ni'a'n sincer'a'n dank'o'n kaj gratul'o'n. Li'a tekst'o est'as cert'e tekst'o viv'a, agrabl'a, ebl'ig'a atent'i la en'hav'o'n, la art'a'n mesag\u0302'o'n de la au\u0306tor'o."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Mov'ad'a sprit'o \u2013 mond'a kritik'o"}, {"text_idx": "#000075", "text": "Por c\u0302iu'j 19 g\u0302u'ind'a'j kant'o'j el la kompakt'a disk'o Ni tost'u la verd'a'n fortun'o'n de la pol'a bard'o kaj el'don'ist'o Georg'o Handzlik la vort'o'j'n pri'zorg'is li mem \u2013 du en traduk'o, la ceter'a'j original'e verk'it'a'j. Ec\u0302 pri la muzik'o respond'ec'as plej'part'e la bard'o, asist'at'a foj'e de ali'a'j pol'a'j kompon'ist'o'j. Malic-mien'a krokodil'o ornam'as la ekster'o'n de la KD-kovr'il'o, kio kre'as antau\u0306'supoz'o'j'n pri la en'hav'o. Efektiv'e, mov'ad'a'j simbol'o'j kaj noci'o'j lud'as centr'a'n rol'o'n en la pli'mult'o de la kant'o'j, kun trakt'o iom mok'a, satir'a, sed sam'temp'e simpati'a. Felic\u0302'e, mov'ad'aj\u0302'o'j, bezon'ant'a'j klar'ig'o'n, ricev'as konciz'a'j'n ne'kant'a'j'n en'konduk'o'j'n."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Inter mov'ad'o kaj politik'o situ'as Egal'ec' per lingv'o, kiu tez'as ke neu\u0306tral'a lingv'o en si mem ne kurac'as pli prem'a'j'n mal'egal'ec'o'j'n kiel sen'hejm'ec'o'n, mal'sat'o'n, ne'pag'i'pov'o'n kaj simil'a'j'n. Est'us tro'ig'o pretend'i, ke la esperant'ist'ar'o kred'as ke komun'a lingv'o solv'os c\u0302io'n, sed ver'as, ke mal'sufic\u0302'e ni medit'is kaj esplor'is kiel al'front'i la rilat'o'j'n inter lingv'a'j kaj ali'a'j mal'egal'ec'o'j."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Plej rekt'e politik'a'j kaj grand'mond'a'j est'as Just'a'j bomb'o'j, Tro'postul'o kaj La knab'o'j de la nigr'a-blank'a fot'o. Sed la kant'o'j ne s\u0302veb'as en abstrakt'aj\u0302'o'j \u2013 oni kon'as Tiran'o'n, Sen'egal'o'n, Pekinon, C\u0302ec\u0302eni'o'n ne el televid'a'j raport'o'j, sed el memor'o'j pri unu'op'ul'o'j, foj'e iam'a'j amik'o'j kaj kongres'an'o'j."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Iu'j kant'o'j relief'ig'as lok'o'j'n (Finnlando, Bien'o en Nordi'o, Danc'u Eu\u0306rop'o), ali'a'j event'o'j'n (Titanik'). Lok's\u0302ajn'a est'as Ukrainio sed fakt'e est'as kant'o pri am'o esting'it'a de lim'o'j kaj bar'o'j. Nostalgi'o rol'as fort'e en plur'a'j kant'o'j, de la komenc'a Ludovik'o, tra Knab'o'j de tiu kongres'o, g\u0302is la disk'nom'don'a Ni tost'u la verd'a'n fortun'o'n kaj la last'a kaj surpriz'fin'a G\u0302is re'vid'o."}, {"text_idx": "#000082", "text": "\u201eMev'e'n\u201d est'as kompakt'a disk'o de Breton'a Esperant'o-Korus'o (fond'it'a en 1996). La disk'o en'hav'as 9 kant'o'j'n, kiu'j plej'part'e est'as jen naci'a'j breton'a'j, jen anonim'a'j, sed ne nur. Inter tiu'j est'as kelk'a'j danc'melodi'o'j. Au\u0306skult'ant'e ili'n oni pov'as iom kon'at'ig\u0302'i kun la breton'a muzik'a kultur'o. La kant'ad'o est'as glat'a (ja h\u0302or'o!), sed tro oft'e pro la mult'ec'o de la voc\u0302'o'j (preskau\u0306 20) oni ne pov'as disting'i la vort'o'j'n \u2013 felic\u0302'e, help'as akompan'a libr'et'o, kie en'est'as ankau\u0306 naci'lingv'a'j tekst'o'j de la kant'o'j. Inter la traduk'int'o'j plej'part'e est'as korus'an'o'j mem, unu kant'o'n traduk'is J\u0302ak Le Puil."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Dum la kant'o'j oni lud'as pian'o'n, akordion'o'n, gitar'o'j'n kaj ec\u0302 harp'o'j'n \u2013 tio apart'e son'as tre bel'e. La h\u0302or'o invit'as c\u0302iu'j'n kontribu'i al inter'kultur'ec'o de Esperant'o per la registr'ad'o de kant'o'j de ties popol'o'j/region'o'j \u2013 c\u0302u iu re'eh\u0302'os?"}, {"text_idx": "#000085", "text": "Rath Cairn [rah kajrn] est'as mal'grand'a vilag\u0302'o, kiu situ'as je ne mult'e da kilo'metr'o'j nord-okcident'e de Dublino. Mal'kiel la irlanda c\u0302ef'urb'o, kie normal'e est'as parol'at'a la angl'a, la c\u0302iu'tag'a lingv'o en Rath Cairn est'as la irlanda (gael'a). Esperant'e kaj gael'e parol'ant'a fil'o de c\u0302i tiu korespond'ant'o antau\u0306'ne'long'e part'o'pren'is semajn'fin'o'n de gael'a kultur'o en tiu vilag\u0302'o. Dum vizit'o al tie'a neces'ej'o, li surpriz'ig\u0302'is vid'ant'e, ke inter la bedau\u0306r'ind'e tro komun'a'j skrib'ac\u0302'aj\u0302'o'j sur la mur'o est'is du en Esperant'o, nom'e: \u201eNajbar'aj\u0302'o\u201d kaj \u201eVerd'a Stel'o\u201d. Kvankam ne mal'proksim'a de pli grand'a'j centr'o'j de log\u0302'ad'o, Rath Cairn ne trov'ig\u0302'as sur la c\u0302ef'a'j voj'o'j kaj est'is ne facil'e trov'ebl'a au\u0306 ating'ebl'a. Rest'as la mister'o ... Kiu'j est'as la vandal'ism'a'j (sed fervor'a'j) esperant'ist'o'j, kiu'j las'is si'a'j'n spur'o'j'n sur la neces'ej'o en tiu for'a lok'o?"}, {"text_idx": "#000087", "text": "Kio'n vi far'as, se vi vol'as vizit'i Italion? Vi simpl'e \u2013 se vi hav'as temp'o'n kaj mon'o'n \u2013 konsult'as vi'a'n Pasport'a'n Serv'o'n, ir'as al la plej proksim'a staci'dom'o, ac\u0302et'as bilet'o'n kaj post kelk'a'j hor'o'j en trajn'o vi est'os (ekzempl'e) en \u201ela Etern'a Urb'o\u201d Romo. Tamen se vi vol'as vizit'i ne la modern'a'n Romon, sed tiu'n de Cezar'o au\u0306 Au\u0306gust'o, kio'n vi far'u? C\u0302u vizit'i la ruin'ej'o'j'n de la Forum'o? C\u0302u ebl'e kun dik'a gvid'libr'o, kiu klar'ig'as la signif'o'n de la rest'int'a'j s\u0302ton'ar'o'j? Mi ne sci'as, c\u0302u tio kontent'ig'os vi'n au\u0306 ne. Sed mi iom'et'e dub'as."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Se vi vol'as vizit'i la antikv'a'n Romon, tiam vi ir'u ne al la fer'voj'o, sed ir'u al vi'a libr'o-bret'ar'o (au\u0306 -vend'ej'o), elekt'u unu au\u0306 du volum'o'j'n de antikv'a'j verk'ist'o'j kaj ek'leg'u. Tiel antikv'ul'o'j mem inter'parol'os kun vi. Kaj vi ek'sci'os, kio'n ili pens'is, au\u0306d'is kaj vid'is, kaj ne tio'n, kio'n ni pens'as, ke ili pens'is ..."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Sed mi ja recenz'as La libr'o'n de mir'ind'aj\u0302'o'j de Mark'o Pol'o. Do kial mi komenc'is de Italio? C\u0302u c\u0302ar li est'is veneci'an'o, ital'o? Jes ja, sed est'is ali'a kau\u0306z'o. Tiu esperant'a traduk'o pov'as est'i por vi ver'a temp'o'vojag\u0302'il'o en la epok'o'n jam pli ol 700 jar'o'j'n for de ni. Tiu epok'o est'is epok'o de grand'a'j konflikt'o'j. Pri la kruc'milit'o'j inter la krist'an'o'j kaj islam'an'o'j ni ja, ebl'e, ankorau\u0306 re'memor'as, sed sam'temp'e Okcident'o'n minac'is ali'a imperi'o: C\u0302ingish\u0302ano komenc'e de la 13a jar'cent'o fond'is la mongol'a'n mond'imperi'o'n. Tiu imperi'o iom post iom en'glut'as ne nur C\u0302ini'o'n kaj Mongolion, sed baldau\u0306 preskau\u0306 c\u0302io'n en Azi'o, inkluziv'e de Irano, Irako, pli mal'pli Turki'o kaj de grand'a'j part'o'j de la orient'a kaj mez'a Eu\u0306rop'o."}, {"text_idx": "#000090", "text": "En la jar'o 1241 apud Lignico (Pollando) kaj post'e apud Vieno la okcident'an'o'j sukces'is kontrau\u0306'star'i kaj re'bat'i la mal'amik'a'j'n soldat'ar'o'j'n. En 1370 tiu gigant'a imperi'o sufer'is grav'a'n bat'o'n: C\u0302ini'o \u2013 long'temp'e mongol'a teritori'o \u2013 sukces'is venk'i kaj el'pus\u0302'i la mongol'a'n dinasti'o'n. Tiu politik'a s\u0302ang\u0302'o ankau\u0306 tre influ'is la c\u0302in'a'n viv'o'n: la nun ek'reg'ant'a Ming-dinasti'o mal'permes'is, ekzempl'e, c\u0302iu'j'n religi'o'j'n, kiu'j ne est'is origin'e c\u0302in'a'j, sed permes'at'a'j kaj toler'at'a'j au\u0306 ec\u0302 sub'ten'at'a'j de la mongol'o'j kiel ekzempl'e, la krist'an'ism'o'n."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Sed inter tiu'j grav'a'j dat'o'j por la histori'o de la mond'o, la patr'o kaj onkl'o de Mark'o Pol'o en la ses'dek'a'j jar'o'j de la 13a jar'cent'o kaj post'e ankau\u0306 Mark'o mem (1272 g\u0302is 1296) vojag\u0302'is al la mal'proksim'eg'a Azi'o. Ni ne forges'u, ke oni mars\u0302'is, ebl'e, du au\u0306 tri jar'o'j'n pied'e por ating'i la c\u0302ef'urb'o'n de la mongol'o'j, la nun'a'n Pekinon."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Tamen la Pol'o'j ne est'is la unu'a'j eu\u0306rop'an'o'j kaj ankau\u0306 ne la last'a'j, kiu'j komenc'is la vojag\u0302'o'n kaj sukces'is viv'a'j re'ven'i. Mark'o mem menci'as ali'a'j'n, kiu'j'n ili dum la vojag\u0302'o renkont'is. Sed por ni Mark'o Pol'o kaj li'a libr'o tial est'as tiel grav'a, c\u0302ar la ali'a'j ne post'las'is tiom da inform'o'j kiel li. Tiu merit'o por Mark'o kaj felic\u0302'o por ni \u2013 la post'e'ul'o'j \u2013 est'is kau\u0306z'it'a de mal'felic\u0302'a event'o en la viv'o de Mark'o. Li'a ge'patr'a urb'o Venecio mal'venk'is en milit'o kontrau\u0306 G\u0302enovo kaj li ig\u0302'is mal'liber'ul'o. Sed dum la rest'ad'o en la mal'liber'o (inter 1298 kaj 1299) li dikt'is si'a'n verk'o'n al Rustichello [rustikello]. Fakt'e sen tiu c\u0302i person'o, ver's\u0302ajn'e, neni'u plu sci'us i'o'n pri la fam'a vojag\u0302'o de la Pol'o'j. Sed nun ne imag'u, ke Mark'o dikt'is en sen'lum'a kaj mal'pur'a mal'liber'ej'a c\u0302ambr'ac\u0302'o! Alt'klas'a'j mal'liber'ul'o'j kiel ili, g\u0302u'is cert'a'j'n privilegi'o'j'n, kaj pov'is, ekzempl'e, promen'i, akcept'i vizit'o'j'n de amik'o'j, renkont'ig\u0302'i, ktp."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Tiu traduk'o el la mal'nov'a franc'a sukces'as tre bon'e re'don'i la etos'o'n de tiu for'a epok'o. La traduk'int'o Daniel Moirand kre'is verk'o'n, kiu dum leg'ad'o preskau\u0306 s\u0302ajn'ig'as, ke vi au\u0306d'as la voc\u0302'o'n de Mark'o, dikt'ant'e al vi si'a'j'n aventur'o'j'n. Sed c\u0302ar ja la temp'o'j preter'flu'is kaj s\u0302ang\u0302'ig\u0302'is, neces'is ne nur bon'a traduk'a kapabl'o. Por help'i al la leg'ant'o vojag\u0302'i al la temp'o de Mark'o, neces'as inform'o'j pri la temp'o kaj g\u0302i'a'j cirkonstanc'o'j. Tiu'j'n abund'e kaj en sufic\u0302'a, ne tro'a kvant'o don'as la antau\u0306- kaj post'parol'o kaj la mult'a'j pied'not'o'j. Per ili vi hav'as en'konduk'o'n en la epok'o'n lau\u0306 la hodiau\u0306'a scienc'o kaj sci'o."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Mi gratul'as al Daniel Moirand, c\u0302ar li sukces'is verk'i libr'o'n, kiu ne nur est'as bon'a, sed, cert'e, almenau\u0306 sam'alt'kvalit'a kiel traduk'o en unu el la naci'a'j lingv'o'j. Est'u pli da tia'j libr'o'j en ni'a lingv'o!"}, {"text_idx": "#000096", "text": "La nom'o de Juli'a'n Modest (pseu\u0306donim'o de Georg'i Mih\u0302alkov) en 1980aj \u2013 komenc'e de 1990aj jar'o'j far'ig\u0302'is vast'e kon'at'a inter la s\u0302at'ant'o'j de la esperant'lingv'a original'a literatur'o, kiam li el'don'is roman'er'o'j'n, novel'ar'o'j'n, dram'o'j'n kaj pri'literatur'a'j'n ese'o'j'n. Li'a'j verk'o'j est'is facil'stil'a'j, sed ne'mal'oft'e kun interes'a'j, atent'o'kapt'a'j ide'o'j. Sed mez'e de 1990aj neni'u nov'a libr'o li'a aper'is, kaj oni pov'is supoz'i, ke li plen'e for'las'is verk'ad'o'n. Tamen antau\u0306 ne'long'e en period'aj\u0302'o'j de'nov'e ek'aper'is rakont'o'j de Modest, en la jar'o 2000 est'is el'don'it'a libr'et'o de ese'o'j, kaj jen \u2013 mal'grand'a libr'o kun rikolt'o de novel'o'j (part'e verk'it'a'j antau\u0306 dek jar'o'j, part'e nov'a'j)."}, {"text_idx": "#000097", "text": "La modest'e (konven'e al la nom'o de la au\u0306tor'o!) el'don'it'a libr'o en'hav'as 18 novel'o'j'n, kiu'j tem'as, sam'e kiel antau\u0306'e, pri simpl'a'j viv'o'j kaj tra'viv'aj\u0302'o'j de ordinar'a'j hom'o'j. Jen ni renkont'as spur'o'j'n de mal'agrabl'a pas'int'ec'o kun'e kun iam'a soldat'o, jen perfid'o'n de mal'nov'a amik'in'o far'e de s\u0302i'a iam'a sam'klas'an'in'o, jen denunc'o'n de la edz'in'o pri la edz'o, jen sent'o'j'n de patr'in'o, kiu tim'as, ke s\u0302i'a adopt'it'a fil'in'o iam ek'sci'u pri si'a ne lau\u0306'sang'a fil'in'ec'o, jen histori'o'n de kas\u0302'em'a bon'a knab'in'o, kiu ja per'labor'is mon'o'n krim'e. Ali'a'j rakont'o'j pli simil'as mal'nov'a'j'n parabol'o'j'n (La kas'o, En la taksi'o). Tre elokvent'e est'as rakont'it'a histori'o el la period'o, kiam oni pen'is per'fort'e asimil'i la bulgar'a'j'n turk'o'j'n (Vetiha)."}, {"text_idx": "#000098", "text": "La tem'o'j est'as tre divers'a'j. Sam'e kiel antau\u0306'e, part'o de la novel'o'j est'as emfaz'it'e sen'naci'ec'a'j (kiel, ceter'e, la au\u0306tor'a pseu\u0306donim'o), la event'o'j pov'as okaz'i en iu ajn land'o, kaj nur en part'o el ili Modest evident'e rakont'as pri Bulgario, la ver'a log\u0302'land'o de la au\u0306tor'o \u2013 apart'e tiam, kiam tem'as pri iu'j morn'a'j pas'int'a'j event'o'j. (Ind'as not'i, ke, tamen, oni pov'us foj'e vid'i pur'e bulgar'a'j'n trajt'et'o'j'n en la \u201esen'naci'ec'a'j\u201d rakont'o'j \u2013 ekzempl'e, sur'mur'a'j nekrolog'o'j en La perfid'o)."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Jam antau\u0306'e Juli'a'n Modest aplik'is kiel art'a'n rimed'o'n iom da mistik'o. Tiu metod'o c\u0302e'est'as ankau\u0306 en tiu c\u0302i libr'o. Tamen, diferenc'e de la antau\u0306'a'j libr'o'j, c\u0302i tie est'as motiv'o de iom bigot'a krist'an'a mistik'ism'o (La ikon'o), kio pens'ig'as, c\u0302u la au\u0306tor'o ver'e far'ig\u0302'is pi'a ortodoks'ul'o, c\u0302u tio est'as nur'a hazard'o."}, {"text_idx": "#000100", "text": "G\u0302eneral'e, la karakter'o de la verk'o'j dum la last'a'j dek jar'o'j ne s\u0302ang\u0302'ig\u0302'is \u2013 ni re'kon'as la kon'at'a'n stil'o'n de Modest, kiu ne mal'pli'bon'ig\u0302'is, sed, bedau\u0306r'ind'e, ankau\u0306 ne evolu'is \u2013 c\u0302iu rakont'o sid'us sur'lok'e en la antau\u0306'a'j novel'ar'o'j. Sed ja verk'ist'o dev'as evolu'i de libr'o al libr'o \u2013 au\u0306 c\u0302u la pau\u0306z'o en la kre'ad'o ne stimul'is tio'n? C\u0302iu'okaz'e, ni g\u0302oj'u, ke la iam s\u0302at'at'a verk'ist'o al ni re'ven'is, kaj ni dezir'u al li verk'i nov'a'j'n, c\u0302iam pli profund'a'j'n novel'o'j'n kaj roman'o'j'n."}, {"text_idx": "#000101", "text": "La libr'o Mond'a Federaci'o? Ampleks'a Analiz'o de Federaci'a Mond'reg'ist'ar'o de profesor'o Ronald J. Glossop merit'as serioz'a'n atent'o'n de c\u0302iu'j esperant'ist'o'j. Tio dir'end'as c\u0302ar, sam'e kiel la au\u0306tor'o de la libr'o, mem esperant'ist'o, c\u0302iu'j esperant'ist'o'j c\u0302ie ankau\u0306 prefer'us viv'i en la mond'o, en kiu pli bon'a kaj pli just'a politik'o reg'us super ni. Tio memor'ig'as last'a'temp'a'n alud'o'n de Humphrey Tonkin, kiam li traf'e demand'is \u201ePro kio ni'a Esperant'o?\u201d kaj pled'is ke ni, pli ol antau\u0306'e, streb'u al tio, kio'n li nom'is dinamik'a kaj ag'ant'a tut'mond'a Esperant'a Inter'naci'o; io simil'a al Amnesti'o Inter'naci'a."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Ronald Glossop pasi'e kaj fort'e argument'as, ke la nun'temp'a politik'a reg'ist'ar'a stat'o de la mond'o est'u re'form'at'a kaj pli'bon'ig'at'a."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Malgrau\u0306 mem'evident'a si'n'dedic\u0302'o al la ide'o de mond'reg'ist'ar'o, li honest'e kaj kler'e prezent'as la argument'o'j'n kaj por kaj kontrau\u0306 la ide'o de mond'reg'ist'ar'o. Fin'e li montr'as erudici'e, ke pas\u0302'o antau\u0306'e'n ating'i tia'n pli san'ig'a'n mond'o'n est'u form'o de mond'a federaci'o; federaci'o, en kiu ni c\u0302iu'j est'us civit'an'o'j de la mond'o, anstatau\u0306 est'i nur civit'an'o'j de ni'a'j de'nask'a'j naci'a'j kaj mult'naci'a'j s\u0302tat'o'j. Nur tio help'os ni'n abolici'i la aktual'a'n h\u0302aos'a'n politik'a'n milit'em'a'n stat'o'n de la mond'o."}, {"text_idx": "#000104", "text": "La esperant'a versi'o de la libr'o aper'is en la jar'o 2001, dum la angl'a el'don'o dat'ig\u0302'as je 1993. La mal'mol-kovr'il'a, klar'e pres'it'a esperant'a el'don'o est'as el'angl'ig'it'a de la au\u0306tor'o mem kun'labor'e de Johano Rapley kaj en'hav'as nov'a'n fin'a'n 9an c\u0302apitr'o'n g\u0302is'dat'ig'it'a'n."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Sekv'as el tio, ke kaj la original'a angl'a verk'o kaj la fin'a 9a c\u0302apitr'o antau\u0306'is la terur'a'j'n event'o'j'n de la 11a de septembr'o, 2001 kaj pli grav'e, tiu'j'n, kiu'j est'as okaz'int'a'j post'e: la atak'o'j de Uson'o kontrau\u0306 Afgani'o kaj la milit'em'a'j deklar'o'j de la Prezident'o de Uson'o kaj li'a'j konsil'ist'o'j."}, {"text_idx": "#000106", "text": "La libr'o en'hav'as la sekv'ant'a'j'n c\u0302ef'a'j'n c\u0302apitr'o'j'n; en'konduk'o, baz'a'j koncept'o'j, rilat'o inter jur'o kaj reg'ist'ar'o, argument'ar'o por federaci'a mond'reg'ist'ar'o, polemik'o kontrau\u0306 federaci'a mond'reg'ist'ar'o, la mond'feder'ist'a respond'o, proksim'ig\u0302'e al demokrat'a mond'a federaci'o, resum'o kaj komentari'o, g\u0302is'dat'ig'o, specimen'a bibliografi'o, sigl'o'j kaj indeks'o."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Kiel la unu'a indik'o pri tio, kio sekv'os, frap'e, en la komenc'o de la libr'o, ni leg'as la dedic\u0302'a'j'n vort'o'j'n \u201ePor la evolu'ant'a mond'a komun'um'o\u201d."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Komentari'ist'o'j pri federal'ism'o oft'e pri'skrib'as g\u0302i'n kiel spec'o'n de jur'ism'o; kulmin'o'n de la koncept'o de reg'o de la jur'o. La kial'o est'as tio, ke la dis'divid'o de pov'o'j en federaci'a'j politik'a'j sistem'o'j est'as afer'o de konstituci'a jur'o, antau\u0306'e inter'konsent'it'a de c\u0302iu'j individu'a'j s\u0302tat'a'j unu'o'j, kiu'j intenc'as konsist'ig'i al'don'a'n federaci'a'n s\u0302tat'o'n. Post kre'o de la nov'a federaci'a s\u0302tat'o, disput'o'j pri la ampleks'o de tiu'j apart'a'j pov'o'j solv'ig\u0302'as pli oft'e far'e de jug\u0302'ist'o'j ol far'e de politik'ist'o'j. Not'ind'as, ke la pli'mult'o de komentari'ist'o'j pri federal'ism'o est'as jur'ist'o'j."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Tiu c\u0302i libr'o est'as escept'o el tia g\u0302eneral'aj\u0302'o kaj do tiu'j, kiu'j intenc'as leg'i la libr'o'n, ne est'u for'tim'ig'it'a'j de mi'a alud'o al jur'o!"}, {"text_idx": "#000110", "text": "Ronald Glossop profesi'e est'as filozof'o, ne jur'ist'o. Krom est'i bon'e kon'at'a uson'a esperant'ist'o, li aktiv'as ankau\u0306 en la inter'naci'a'j mov'ad'o'j Federaci'o Mond'a kaj Amnesti'o Inter'naci'a. Lau\u0306d'ind'a ekzempl'o de la supr'e menci'it'a alud'o far'it'a de Humphrey Tonkin."}, {"text_idx": "#000111", "text": "La libr'o komenc'ig\u0302'as per la dir'o de William O. Douglas, eks'jug\u0302'ist'o de la Uson'a Super'a Kort'um'o, kiu deklar'is: \u201eMond'federaci'o est'as ide'o, kiu ne mort'os. C\u0302iam pli kaj pli da hom'o'j ven'as al la konklud'o, ke la pac'o dev'as est'i pli ol pau\u0306z'o'spac'o, se ni vol'us plu'viv'i; ke la pac'o est'as produkt'o de leg\u0302'ar'o kaj soci'a ord'o; kaj ke tia leg\u0302'ar'o est'as esenc'a kondic\u0302'o, por ke la potenc'o de arm'il'o'j ne reg'u la mond'o'n\u201d."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Se oni interpret'as tiu'n c\u0302i dir'o'n kiel esprim'o'n de optimism'o pri baldau\u0306'a ating'o de iu mond'federaci'o, bedau\u0306r'ind'e, s\u0302ajn'as al mi, ke la okaz'int'aj\u0302'o'j de 11a de septembr'o 2001 kaj tiu'j, kiu'j okaz'is post'e, far'as la vort'o'j'n de jug\u0302'ist'o Douglas tro esper'ig'a'j."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Mi klar'ig'u tio'n. Est'as ver'a aforism'o, ke \u201etiu'j, kiu'j posed'as potenc'o'n, mal'oft'e pret'as volont'e for'don'i g\u0302i'n.\u201d Tio'n oni dev'as dir'i, c\u0302ar, se iam est'is dub'o pri tio, la ag'o'j de la uson'a reg'ist'ar'o post la 11a de septembr'o el'montr'as la gigant'a'n ampleks'o'n de la potenc'o de Uson'o, kaj ekonomi'a kaj milit'ec'a, en la nun'temp'a mond'o, potenc'o'n, kiu mult'e super'as la potenc'o'j'n de c\u0302iu'j ali'a'j s\u0302tat'o'j. Neni'u, posed'ant'a tia'n potenc'o'n, liber'e vol'as perd'i g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#000114", "text": "La baz'a ide'o de federal'ism'o est'as, ke la membr'a'j s\u0302tat'o'j de la federaci'o, kiel kondic\u0302'o'n de membr'ig\u0302'o en la federaci'o, trans'don'u iu'j'n el si'a'j antau\u0306'a'j potenc'o'j al nov'e kre'ot'a federaci'a s\u0302tat'o. Kiel membr'a'j s\u0302tat'o'j, c\u0302iu egal'as la ali'a'n. Iu'grad'e, la for'don'o mal'fort'ig'as c\u0302iu'j'n kaj apart'e tiu'j'n, kiu'j antau\u0306'e hav'is pli grand'a'n potenc'o'n. Malgrau\u0306 tio, konsekvenc'o est'as, ke praktik'e la potenc'o de la nov'a federaci'ig'it'a s\u0302tat'o baldau\u0306 super'as la potenc'o'n de c\u0302iu el la membr'a'j s\u0302tat'o'j."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Est'us naiv'e pens'i, ke Uson'o, kiel nun'temp'e estr'at'a, volont'e for'don'us potenc'o'n, kiu'n g\u0302i g\u0302is nun g\u0302u'as. S\u0302ajn'as al vi'a recenz'ant'o, ke la nun'temp'a uson'a reg'ist'ar'o, kun'e kun si'a'j bon'a'j kon'at'a'j si'n'ten'o'j al tia'j afer'o'j, est'as la plej grand'a mal'help'o kaj barier'o al ating'o de ia ajn mond'federaci'o. Lig'e al la h\u0302aos'a kaj dang\u0302er'a stat'o de nun'temp'a'j inter'naci'a'j mond'afer'o'j, kiu pov'as dub'i ke ia sistem'o, pli bon'a ol tio kio'n ni nun hav'as, est'as urg\u0302'e bezon'at'a!"}, {"text_idx": "#000116", "text": "En si'a libr'o Ronald Glossop fort'e argument'as, ke la nun'temp'a'j Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j (UN) nek efik'e, nek demokrati'e reflekt'as nun'temp'a'j'n bezon'o'j'n de la popol'o'j de la mond'o. Kiel uson'an'o, g\u0302u'ant'a federaci'a'n sistem'o'n en si'a propr'a vast'a land'o, la sistem'o'n, kiu, malgrau\u0306 si'a'j en'land'a'j problem'o'j, sukces'e unu'ig'as 50 apart'a'j'n s\u0302tat'o'j'n, li argument'as, ke tiu federaci'a princip'o est'u aplik'at'a al la tut'a mond'o; ne nur ke la mond'o bezon'as si'a'n propr'a'n tut'mond'a'n reg'ist'ar'o'n, sed ke tiu mond'a reg'ist'ar'o dev'as est'i spec'o de federaci'o; ke la politik'a kaj jur'a koncept'o'j de federal'ism'o est'u aplik'at'a'j al la tut'a mond'o."}, {"text_idx": "#000117", "text": "Pro la fakt'o, ke nur minoritat'o de popol'o'j viv'as sub federaci'a'j sistem'o'j kaj ec\u0302 inter tiu'j, kiu'j hav'as tia'n spert'o'n, mult'a'j nur tre supr'aj\u0302'e kompren'as, kio est'as federal'ism'o au\u0306 kiel g\u0302i funkci'as, Ronald Glossop uz'as la komenc'a'j'n pag\u0302'o'j'n de la libr'o por klar'ig'i tia'j'n baz'a'j'n koncept'o'j'n. Tio'n li far'as bon'eg'e."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Faktor'o, komun'a al c\u0302iu'j federaci'o'j, est'as part'a au\u0306 plen'a akcept'o de la princip'o, ke reg'ist'ar'a'j pov'o'j natur'e divid'ig\u0302'as en tri baz'a'j'n kategori'o'j'n: leg\u0302'don'a'j'n, ekzekutiv'a'j'n kaj jug\u0302'a'j'n; kaj al'don'e, akcept'o de la princip'o de dis'divid'o de tiu'j c\u0302i pov'o'j inter la membr'a'j s\u0302tat'o'j de la federaci'o, t.e. inter la kre'it'a centr'a federaci'a reg'ist'ar'o kaj g\u0302i'a'j membr'a'j s\u0302tat'o'j. La manier'o distribu'i tiu'j'n pov'o'j'n ne c\u0302iam sam'as; ekzempl'e, Uson'o kaj Au\u0306strali'o g\u0302eneral'e don'as specif'a'j'n elekt'it'a'j'n pov'o'j'n al la centr'a'j federaci'a reg'ist'ar'o kaj parlament'o, las'ant'e la ceter'o'n, oft'e ne list'ig'it'a'n, al la konstitu'ant'a'j membr'a'j s\u0302tat'o'j. Kanado far'as la kontrau\u0306'o'n."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Pro la fakt'o, ke en la kor'o de federal'ism'o est'as la koncept'o de akcept'at'a divid'o de pov'o kun la sekv'a leg\u0302'a lim'ig'ad'o de potenc'o, la aplik'o de la koncept'o pov'as funkci'i pac'e kaj efik'e, nur se c\u0302iu'j parti'o'j de federaci'a uni'o liber'vol'e akcept'as tiu'j'n baz'a'j'n fakt'o'j'n, kaj konsent'as, ke disput'o'j inter ili pri la ampleks'o de individu'a'j potenc'o'j est'u solvat'a'j per sen'de'pend'a sistem'o de tribunal'o'j."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Plej mult'a'j federaci'o'j origin'as el la sent'o kaj kred'o, ke, kvankam la konstitu'ant'a'j part'o'j, la federaci'ig\u0302'ont'a'j s\u0302tat'o'j, ne vol'as perd'i c\u0302iu'j'n si'a'j'n individu'a'j'n ident'ec'o'j'n kaj potenc'o'j'n, ili ankau\u0306 vol'as profit'i de la fakt'o, ke unu'ig\u0302'o pli oft'e ne profit'ig'os c\u0302iu'j'n parti'o'j'n. Tia'j sent'o'j kaj kred'o'j super'reg'as la si'n'ten'o'j'n, ke potenc'a'j s\u0302tat'o'j ne vol'as mal'pli'fort'ig'i si'a'j'n potenc'o'j'n, kaj mal'fort'a'j s\u0302tat'o'j ne vol'as dron'i en la kre'ot'a pli potenc'a federaci'a s\u0302tat'o. Por ating'i tio'n, kompromis'o'j ne'evit'ebl'as."}, {"text_idx": "#000121", "text": "Por ilustr'i la diferenc'o'n inter federaci'o'j kaj konfederaci'o'j, Ronald Glossop re'memor'ig'as al ni, kiel, konstituci'e, kiam la unu'a'j 13 brit'a'j koloni'o'j ribel'is kaj deklar'is si'a'j'n sen'de'pend'ig\u0302'o'j'n de Briti'o en 1776, ili unu'e elekt'is ne federaci'ig\u0302'i sed nur konfederaci'ig\u0302'i. Li emfaz'as la diferenc'o'j'n inter la du koncept'o'j, dir'ant'e, ke tiu c\u0302i unu'a konfederaci'o tiom oft'e mal'bon'e kaj dang\u0302er'e stumbl'is, ke en 1789 la gvid'ist'o'j de la 13 tiam'a'j nov'a'j sen'de'pend'a'j s\u0302tat'o'j decid'is nul'ig'i si'a'n konfederaci'o'n kaj federaci'ig'i si'n, do kre'ant'e la nun'temp'a'n Uson'o'n."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Ronald Glossop simil'ig'as la situaci'o'n de la 13 eks'koloni'o'j g\u0302is 1789 al tiu en la nun'temp'a mond'o. Malgrau\u0306 mult'a'j diferenc'o'j, li simil'ig'as la stat'o'n de la 13 nov'a'j sen'de'pend'a'j s\u0302tat'o'j rilat'e al si'a konfederaci'a reg'ist'ar'o, al la rilat'o'j inter UN kaj g\u0302i'a'j nun'temp'a'j suveren'a'j membr'a'j s\u0302tat'o'j."}, {"text_idx": "#000123", "text": "Li traf'e memor'ig'as al ni, ke UN ne est'as federaci'o au\u0306 ia form'o de reg'ist'ar'o; ke g\u0302i est'as nur spec'o de mal'fort'eg'a asoci'o de kun'labor'o inter la naci'a'j s\u0302tat'o'j de la mond'o, kiu'j c\u0302iu'j re'ten'as si'a'j'n suveren'a'j'n rajt'o'j'n. Tial est'as dub'ind'e, c\u0302u g\u0302i merit'as ec\u0302 la nom'o'n de konfederaci'o. Struktur'e, g\u0302i est'as ankau\u0306 tre'eg'e mal'demokrati'e star'ig'it'a kaj reg'at'a per la garanti'it'a'j veto'a'j rajt'o'j, don'it'a'j en la Sekur'ec'a Konsili'o al 5 el la plej privilegi'it'a'j potenc'a'j naci'a'j s\u0302tat'o'j en la mond'o. Dum tiu'j 5 potenc'a'j s\u0302tat'o'j domin'as la Sekur'ec'a'n Konsili'o'n, tiu'j'n vic'e domin'as Uson'o."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Ronald Glossop volont'e agnosk'as, ke kre'i demokrati'a'n kaj just'a'n sistem'o'n de mond'a federaci'o est'os tre mal'facil'a kaj grand'eg'a defi'o. Li'a esper'o est'as, ke iel UN iam est'os re'form'it'a kaj ig\u0302'os ver'a demokrati'a federaci'o de la popol'o'j de la mond'o."}, {"text_idx": "#000125", "text": "La nun'temp'a nombr'o de membr'a'j s\u0302tat'o'j de UN est'as 199, kaj est'as atend'at'e, ke baldau\u0306 ali'a mal'grand'a, mal'fort'a s\u0302tat'o, Orient'a Timor'o, membr'ig\u0302'os. Ne est'os facil'e just'e akomod'i pretend'o'j'n kaj esper'o'j'n de tia'j miniatur'a'j s\u0302tat'o'j, kia Orient'a Timor'o, en ia est'ont'a mond'a federaci'a reg'ist'ar'o, en kiu sam'temp'e gigant'a s\u0302tat'o kiel Uson'o ankau\u0306 membr'as. Al'don'e, ni ne forges'u, ke mult'a'j popol'o'j de la mond'o ankorau\u0306 ne posed'as propr'a'n s\u0302tat'o'n kaj ankorau\u0306 lukt'as por ek'posed'i g\u0302i'n. Kvankam ne c\u0302iu'j sukces'os, iu'j ja ating'os tio'n. Kompar'e kun tio, kio est'as okaz'ant'a en Eu\u0306rop'o, federaci'ig'i la tut'a'n mond'o'n est'os tre mal'facil'e."}, {"text_idx": "#000126", "text": "Ronald Glosop traf'e diskut'as mal'facil'aj\u0302'o'j'n kaj konvink'e prezent'as la argument'o'j'n por kaj kontrau\u0306 la ide'o de mond'a federaci'o. Li pen'as refut'i la kontrau\u0306'a'j'n argument'o'j'n, don'as resum'o'n, kaj fin'e pled'as por si'a prefer'at'a federaci'a solv'o. Klar'ig\u0302'as, ke li hav'as neniu'j'n iluzi'o'j'n pri la mal'facil'ec'o de la task'o."}, {"text_idx": "#000127", "text": "Kvankam mond'federaci'ig\u0302'o ja signif'as, almenau\u0306 teori'e, mal'fort'ig'o'n de potenc'o, (imag'u Uson'o'n kiel centr'ig'it'a'n s\u0302tat'o'n kaj ne kiel federaci'ig'it'a'n), pro la hav'ebl'ec'o gajn'i nov'a'j'n ec\u0302 pli grand'a'j'n potenc'o'j'n en nov'e kre'it'a mond'a federaci'o, la demand'o lev'ig\u0302'as, c\u0302u Uson'o, jam fakt'e kaj real'e la plej potenc'a s\u0302tat'o en la mond'o, bon'ven'ig'us s\u0302anc'o'n prav'ig'i jur'e kaj konstituci'e si'a'n fakt'e super'a'n potenc'o'n en'e de ia nov'a jur'a mond'federaci'o."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Pro tio, Ronald Glossop lert'e emfaz'as la grav'ec'o'n hav'i en iu ajn mond'federaci'o demokrati'a'j'n rimed'o'j'n respons'ig'i tiu'j'n, kiu'j estr'os kaj gvid'os g\u0302i'n. Iel tiu'j respons'ig'a'j rimed'o'j dev'os don'i fin'a'j'n potenc'o'j'n al la popol'o'j de la mond'o kaj ne al la potenc'ul'o'j \u2013 s\u0302tat'a'j, korporaci'a'j au\u0306 individu'a'j."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Winston Churchill iam dir'is, ke demokrati'o est'as la plej mal'bon'a sistem'o de reg'ad'o g\u0302is oni konsider'as la alternativ'o'j'n! Se est'as mal'facil'e demoktratiigi mult'a'j'n land'a'j'n soci'o'j'n, kiom pli mal'facil'e est'os demokrati'ig'i la tut'a'n mond'o'n, funkci'ant'a'n kiel unu grand'a mond'a federaci'o."}, {"text_idx": "#000130", "text": "Tamen, banal'e dir'at'e au\u0306 ne, la politik'a mond'o, en kiu ni viv'as, sen'dub'e, est'as mal'san'a. Ebl'as dir'i, ke g\u0302i prezent'as si'n simil'e al tio, kiel la land'o'j de la 17a jar'cent'o prezent'is si'n al la angl'a filozof'o Thomas Hobbes, kiu opini'is ili'n est'i sen'brid'a'j, h\u0302aos'a'j, sen'leg\u0302'a'j kaj tro per'fort'em'a'j; soci'o'j, en kiu'j per'fort'o kontrau\u0306 mal'fort'ul'o'j est'is norm'o. La solv'o, propon'it'a de Hobbes en li'a fam'a verk'o La Levjatan'o (angl'e The Leviathan), help'is akcept'ebl'ig'i kaj normal'ig'i la koncept'o'n de la modern'a land'a suveren'a s\u0302tat'o \u2013 c\u0302u naci'a, c\u0302u mult'naci'a, c\u0302u ec\u0302 ne naci'a. S\u0302tat'o'j kaj naci'o'j ambau\u0306 est'as hom-art'e'far'it'a'j konstru'o'j."}, {"text_idx": "#000131", "text": "En'e de la land'o'j/teritori'o'j de la bon'e funkci'ant'a'j s\u0302tat'o'j, uz'o de per'fort'o est'as leg\u0302'e mal'permes'at'a, escept'e far'e de la s\u0302tat'o mem, kaj tiam, nur kiam prav'ig'at'a'j demokrati'e. Krim'a'j ag'o'j est'u pun'ebl'a'j nur far'e de iu s\u0302tat'o. Per'fort'aj\u0302'o'j, ec\u0302 kiam far'it'a'j de s\u0302tat'o, c\u0302iam est'u bedau\u0306r'ind'aj\u0302'o'j kaj prav'ig'at'a'j nur c\u0302e soci'a bezon'o hav'ig'i ili'n, lau\u0306 la demokrat'a'j fundament'a'j leg\u0302'o'j de la apart'a s\u0302tat'o."}, {"text_idx": "#000133", "text": "Sen sci'o pri tio, kio est'is okaz'ont'a post la 11a de septembr'o, en c\u0302apitr'o Proksim'ig\u0302'e al Demokrat'a Mond'a Federaci'o Ronald Glossop prov'e al'front'as la problem'o'n kiel al'proksim'ig\u0302'i al ia mond'federaci'o. Kiel iniciat'i tia'n projekt'o'n? Li sugest'as, ke, c\u0302ar la mal'varm'a milit'o est'as mal'antau\u0306 ni, ni nun ag'u por konvert'i UN en tia'n mond'a'n federaci'o'n. Ne mank'as mal'help'o'j sur tiu voj'o. Pro la event'o'j post la 11a de septembr'o oni pli pesimism'ig\u0302'as pri la s\u0302anc'o'j, ke oni baldau\u0306 ating'os tio'n. Kiel la kvin s\u0302at'o'j, kiu'j nun posed'as veto'a'j'n rajt'o'j'n en la Sekur'ec'a Konsili'o, inter'konsent'u for'don'i tia'j'n rajt'o'j'n?"}, {"text_idx": "#000134", "text": "Menci'ind'as kelk'a'j ag'o'j, kiu'j pruv'as mal'em'o'n de la nun'temp'a reg'ist'ar'o de Uson'o al iu propon'o pli'fort'ig'i UN au\u0306 ir'i antau\u0306'e'n al ia form'o de mond'reg'ist'ar'o."}, {"text_idx": "#000135", "text": "\u2013Uson'o oft'e ne pag'as si'a'j'n kotiz'o'j'n por pun'i UN."}, {"text_idx": "#000136", "text": "\u2013La iniciat'o star'ig'i sen'de'pend'a'n mond'a'n kriminal'a'n tribunal'o'n por jug\u0302'i akuz'at'o'j'n pri inter'naci'a'j krim'o'j, krim'o'j simil'a'j al tiu'j kontrau\u0306 Uson'o en la 11a de septembr'o, est'as fort'e opon'at'a de la uson'a reg'ist'ar'o, c\u0302ar ali'e ebl'as, ke uson'a'j milit'ist'o'j iam est'os kondamn'at'a'j de g\u0302i."}, {"text_idx": "#000137", "text": "\u2013La em'o pas\u0302'i for de jam akcept'it'a'j traktat'o'j, ekzempl'e la Kiot'o Protokol'o, tem'ant'a pri tut'mond'a varm'ig\u0302'ad'o, la anonc'it'a'j intenc'o'j kontrau\u0306 la Kontrau\u0306'misil'a Traktat'o, kontrau\u0306 nukle'a'j prov-eksplod'ig'o'j, nov'a'j protokol'o'j tem'ant'a'j pri biologi'a'j kaj kemi'a'j arm'il'o'j, kaj plej last'a'temp'e, c\u0302e Guantanama Golf'et'o en Kubo, la rifuz'o don'i al la kapt'it'o'j el Afgani'o la rajt'o'j'n de milit'kapt'it'o'j, la minac'o'j kontrau\u0306 ali'a'j land'a'j reg'ist'ar'o'j. Kio okaz'os, se Uson'o decid'os atak'i Irakon? Supoz'ebl'e, la intenc'o est'as de'nov'e ignor'i UN."}, {"text_idx": "#000138", "text": "Ne ebl'as ne dir'i, ke la ide'o de mond'a federaci'o, kvankam neces'e g\u0302ust'a kaj lau\u0306d'ind'a, est'as nur iom pli ol utopi'a rev'o en la nun'temp'a mond'o. Tio'n, mi suspekt'as, la lau\u0306d'ind'a au\u0306tor'o de tiu c\u0302i bon'eg'a libr'o agnosk'us."}, {"text_idx": "#000139", "text": "Tamen, tiel nom'at'a'j perd'it'a'j kau\u0306z'o'j ne c\u0302iam est'as perd'it'a'j. Mil jar'o'j est'is bezon'at'a'j antau\u0306 ol grand'a'j part'o'j de Eu\u0306rop'o pov'is g\u0302u'i pac'o'n, kaj ec\u0302 nun ne c\u0302iu'j part'o'j. Ni ne forges'u, ke est'as pli ol 200 jar'o'j de kiam la propon'o uz'i metr'a'n sistem'o'n est'is unu'e prezent'it'a al la mond'o. Iu'j land'o'j de la mond'o ankorau\u0306 ne uz'as g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#000141", "text": "Ni'a propr'a Esperant'o, neu\u0306tral'a kaj relativ'e facil'e lern'ebl'a kaj uz'ebl'a inter'naci'a lingv'o, ankorau\u0306 ne est'as pli ol marg\u0302en'e uz'at'a tra la mond'o."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Tiu'j, kiu'j sub'ten'as la nobl'a'n ide'o'n de Mond'a Federaci'o, tiu'j, kiu'j lau\u0306d'as la lert'a'j'n kaj progres'ig'a'j'n pled'o'j'n de profesor'o Ronald Glossop, ne perd'u esper'o'n. Inter'temp'e, tiu c\u0302i libr'o kurag\u0302'ig'os c\u0302iu'j'n, kiu'j streb'as ating'i pli raci'a'n, demokrati'a'n solv'o'n por la mond'a politik'a reg'ist'ar'a problem'o."}, {"text_idx": "#000145", "text": "1. Pri'pens'u, ke ne c\u0302iu'j hav'as modern'a'n ekip'aj\u0302'o'n"}, {"text_idx": "#000146", "text": "Ankorau\u0306 mult'lok'e viv'as komput'il'ant'o'j kun mal'nov'ig\u0302'int'a komput'il'o, mal'rapid'a ret'konekt'o kaj arkaik'a program'ar'o. Prepar'u la ret'leter'o'j'n tiel, ke ec\u0302 la plej simpl'a sistem'o kapabl'as ricev'i ili'n. Uz'u pur'a'n tekst'o'n, prefer'e ne HTML, kaj cert'e ne .rtf- au\u0306 .doc-dosier'o'j'n."}, {"text_idx": "#000149", "text": "Ne est'as agrabl'e sid'i dek minut'o'j'n antau\u0306 komput'il'o, atend'ant'e la al'ven'o'n de grand'eg'a dokument'o kaj konstat'i, ke la ricev'it'a tekst'o au\u0306 bild'o est'as tut'e sen'util'a. Et'a bild'o de dek'o da kilo'bajt'o'j g\u0302eneral'e ne kau\u0306z'os mal'agrabl'aj\u0302'o'j'n. Tamen, Word-dosier'o kun nur kelk'a'j lini'o'j da tekst'o jam ampleks'as plur'a'j'n kilo'bajt'o'j'n (kaj pov'as en'hav'i makro-virus'o'n)."}, {"text_idx": "#000151", "text": "Dum la voj'o, kiu'n sekv'as la leter'o, plur'a'j person'o'j kapabl'as sen ia ajn au\u0306 kun nur iom'et'e da pen'o leg'i vi'a'j'n skrib'aj\u0302'o'j'n. Sistem'estr'o'j kutim'e kapabl'as (kvankam ili est'as tro okup'at'a'j por pov'i distr'i si'n per tio). Iu'j kompani'o'j sistem'e kontrol'as la ret'pos\u0302t'o'n de si'a'j dung'it'o'j por evit'i mis'uz'o'n. Pro erar'o c\u0302e la send'int'o au\u0306 ali'lok'e ebl'as, ke la leter'o al'ven'as c\u0302e mal'g\u0302ust'a person'o. Baz'a regul'o: se iu tem'o est'as tro tikl'a por las'i g\u0302i'n vid'ebl'a sur vi'a komput'il'a ekran'o dum mal'long'a for'est'o, g\u0302i est'as tro tikl'a por est'i send'at'a ret'e."}, {"text_idx": "#000154", "text": "6. Dir'u, kiu vi est'as"}, {"text_idx": "#000155", "text": "Tradici'a paper'a leter'o hav'as leter'kap'o'n kun c\u0302iu'j bezon'at'a'j inform'o'j; fin'e de la tekst'o ven'as la sub'skrib'o. En ret'leter'o tia sub'skrib'o ne ebl'as (krom per al'don'o de grafik'aj\u0302'o, kiu prezent'as la sub'skrib'o'n, au\u0306 per \u201ecifer'ec'a sub'skrib'o\u201d). Kelk'a'j grav'a'j er'o'j jam au\u0306tomat'e en'est'as: la dat'o kaj la ret'adres'o'j (kaj kutim'e la nom'o'j) de send'ant'o kaj ricev'ant'o. Ret'pos\u0302t'program'o kutim'e ebl'ig'as antau\u0306'prepar'o'n de et'a tekst'o (angl'a j\u0302argon'o: signatur'e), au\u0306tomat'e al'don'at'a fin'e de ret'leter'o, en kiu est'as la ceter'a'j grav'a'j inform'o'j: komplet'a nom'o, adres'o, telefon'numer'o, ... Iu'j en g\u0302i cit'as reklam'a'n tekst'o'n au\u0306 filozofi'a'n pens'o'n. Ne tro'ig'u: kvar lini'o'j dev'as sufic\u0302'i."}, {"text_idx": "#000157", "text": "Respond'ant'e, oni menci'as la referenc'o'j'n de la original'a leter'o (au\u0306 foj'e al'don'as kopi'o'n de g\u0302i). Se, leg'int'e ret'leter'o'n, oni don'as komand'o'n \u201erespond'i\u201d, la program'o au\u0306tomat'e montr'as nov'a'n ret'leter'o'n, en kiu la tekst'o de la antau\u0306'a leter'o jam est'as kopi'it'a (kutim'e la kopi'it'a'j'n lini'o'j'n antau\u0306'as la sign'o \u201e>\u201d). Se est'as nur kelk'a'j lini'o'j, tio est'as perfekt'a. Tamen, se la antau\u0306'a leter'o est'is long'a, est'as prefer'ind'e konserv'i nur la er'o'j'n, kiu'j grav'as por kompren'i la respond'o'n, kaj for'vis\u0302'i la ceter'o'n."}, {"text_idx": "#000158", "text": "Okaz'as, ke oni ricev'as nov'aj\u0302'o'n, al kiu oni em'as tuj akr'e re'ag'i. En antau\u0306'komput'il'a epok'o neces'is por tio pren'i paper'o'n kaj skrib'il'o'n, skrib'i la tekst'o'n, met'i la foli'o'n en kovert'o'n, skrib'i adres'o'n kaj glu'i pos\u0302t'mark'o'n sur la kovert'o, kaj ir'i al pos\u0302t'kest'o. Plej'oft'e oni jam dum la unu'a'j pas\u0302'o'j de la procedur'o konklud'is, ke re'ag'o ne tuj (au\u0306 ec\u0302 tut'e ne) est'as bezon'at'a, kaj ke afabl'a inter'ven'o ebl'e pli efik'us. Per komput'il'o sufic\u0302'as kelk'a'j klak'o'j kaj iom da tajp'ad'o; en'e de minut'o la re'ag'o est'as for. Post'e oni bedau\u0306r'as tio'n, sed ne ebl'as re'kapt'i send'it'a'n ret'leter'o'n. Do: se la respond'o ne eg'e urg\u0302'as, en'tajp'u g\u0302i'n kaj for'send'u g\u0302i'n la sekv'a'n tag'o'n. Inter'temp'e pov'as ven'i ide'o'j por polur'i la respond'o'n."}, {"text_idx": "#000160", "text": "Jam de'long'e oni anonc'is la sen'paper'a'n ofic'ej'o'n. Tamen, paper'o rest'as mal'mult'e'kost'a, kaj print'il'o'j dau\u0306r'e pli'rapid'ig\u0302'as. Tiel oni em'as print'i preskau\u0306 c\u0302io'n. Plej'part'o'n de tiu paper'amas'o oni post mal'long'a temp'o for'j\u0302et'as; la ceter'o'n oni dev'as iel ord'ig'i. Est'as mult'e pli efik'e ord'ig'i la ret'pos\u0302t'o'n kun help'o de la komput'il'o. Ret'pos\u0302t'program'o'j est'as tre kapabl'a'j tiu'rilat'e. La temp'o invest'it'a en kre'ad'o de komput'il'a arh\u0302iv'o est'as rapid'e re'gajn'it'a. Se leg'ad'o de sur'ekran'a'j tekst'o'j lac'ig'as vi'n, pri'pens'end'as ac\u0302et'o de pli bon'a ekran'o anstatau\u0306 mal's\u0302par'o de paper'o."}, {"text_idx": "#000161", "text": "La tradici'a pos\u0302t'o dum jar'mil'o'j evolu'is g\u0302is la nun'a tut'mond'a, sufic\u0302'e bon'e funkci'ant'a sistem'o. Kompar'e, ret'pos\u0302t'o est'as eg'e jun'a. G\u0302i funkci'as per ar'o'j da mal'simil'a'j komput'il'o'j, per dek'o'j da program'o'j, de kiu'j ekzist'as po mult'a'j versi'o'j, per milion'o'j da uz'ant'o'j, foj'e spert'a'j, foj'e ne'lern'em'a'j. Bon'vol'u ne tro c\u0302agren'ig\u0302'i, se vi ricev'as stult'aj\u0302'o'n, au\u0306 se mesag\u0302'o vi'a ie perd'ig\u0302'is. Pens'u pri la avantag\u0302'o'j: neniam antau\u0306'e ebl'is tiel rapid'a tut'mond'a komunik'ad'o je moder'a prez'o."}, {"text_idx": "#000164", "text": "En la komenc'a era'o de la person'a'j komput'il'o'j, WordPerfect (WP) dum plur'a'j jar'o'j est'is la plej uz'at'a tekst'o'pri'labor'a program'o. Post'e, pro intern'a'j problem'o'j kaj pro merkat'ad'o de c\u0302io'pov'a Microsoft Word, g\u0302i ig\u0302'is program'o uz'at'a nur de kelk'a'j rest'ant'a'j fidel'ul'o'j. (MONATO, decembr'o 2000, p. 17)"}, {"text_idx": "#000165", "text": "Tamen, de temp'o al temp'o aper'is nov'a versi'o. La last'a, prezent'it'a en la printemp'o de la jar'o 2001, est'as versi'o 10. G\u0302i ne plu est'as vend'at'a kiel individu'a program'o (kvankam g\u0302i pov'as est'i tiel uz'at'a), sed kiel part'o de ar'o de ofic'ej'a'j program'o'j (angl'e: suit'e). Microsoft nom'is si'a'n ofic'ej'a'n program'ar'o'n Microsoft Office 2002 (inter'temp'e g\u0302i ig\u0302'is Office xp), sed Corel, la nun'a posed'ant'o de WP, don'is al si'a produkt'o la tradici'a'n nom'o'n WordPerfect Office 2002 (kvankam mi ankau\u0306 foj'e vid'is Corel Office)."}, {"text_idx": "#000168", "text": "En la pak'aj\u0302'o est'is la gvid'libr'o por la uz'ant'o (pli ol 400 pag\u0302'o'j, tamen ver's\u0302ajn'e ne'sufic\u0302'a por komenc'ant'o), du disk'o'j (unu kun la program'ar'o, ali'a kun tip'ar'o'j, grafik'aj\u0302'o'j kaj fot'o'j) kaj kart'o kun la licenc'numer'o. Lau\u0306 la libr'o dev'is est'i ankau\u0306 registr'ad'kart'o kun inform'o'j pri la WP-help'adres'o'j, sed g\u0302i mank'is."}, {"text_idx": "#000169", "text": "Hav'ant'e iom da spert'o, mi ne antau\u0306'vid'is grand'a'j'n problem'o'j'n por instal'i la program'o'n. Tra'leg'int'e la instrukci'o'j'n de la gvid'libr'o, kaj kun la licenc'numer'o'j de la antau\u0306'a kaj la nov'a versi'o'j c\u0302e'man'e, mi met'is la program'disk'o'n en la komput'il'o'n. Sekv'is la kutim'a'j en'konduk'a'j bild'o'j sur la ekran'o, g\u0302is ven'is pet'o en'met'i la program'disk'o'n de mi'a antau\u0306'a versi'o 8 au\u0306 9. Tiu'j'n mi ne hav'as; mi'a last'a versi'o est'as numer'o 6, kaj lau\u0306 la inform'o'j sur la skatol'o ebl'as aktual'ig'o ek'de versi'o 5. Anstatau\u0306'e la instal'program'o propon'is en'tajp'i kod'vort'o'n akir'ebl'a'n de la WP-help'serv'o'j, kies adres'inform'o'j est'is menci'it'a'j sur la registr'ad'kart'o. Sed tiu kart'o mank'is ... En la gvid'libr'o est'is kelk'a'j telefon'numer'o'j, sed, se evit'ebl'as, mi prefer'as ne telefon'i al Uson'o au\u0306 Kanado kaj don'i komplik'a'n eksplik'o'n en fremd'a lingv'o. Mi do serc\u0302'is la ret'adres'o'n de la help'serv'o kaj klar'ig'is en mi'a plej bon'a angl'a lingv'o, kio'n mi bezon'is. Mi'a ret'leter'o re'ven'is, c\u0302ar la adres'o ne valid'is. Post'e mi konsult'is la WP-ret'pag\u0302'o'j'n. Tie mi trov'is mult'a'j'n telefon'numer'o'j'n (inter'ali'e la numer'o'n por mi'a'lingv'a region'o, kiu'n mi not'is), ar'o'n da forum'o'j (kun mult'a'j plend'o'j kaj demand'o'j, sed mal'mult'a'j respond'o'j) kaj unu pli'a'n ret'adres'o'n. Mi re'lanc\u0302'is mi'a'n demand'o'n al tiu adres'o kaj al la koncern'a forum'o, sed ankorau\u0306 nun atend'as re'ag'o'n al g\u0302i."}, {"text_idx": "#000171", "text": "La instal'a procedur'o nur kelk'foj'e postul'is hom'a'n inter'ven'o'n, kaj tial mi ne tuj rimark'is, ke la program'o mem far'is ret'konekt'o'n por registr'i si'n. De'nov'e mi don'is mi'a'n nom'o'n, adres'o'n, ktp. Mi demand'as mi'n, c\u0302u mi ricev'os iu'n skrib'a'n konfirm'o'n; dum la pas'int'a'j jar'o'j post registr'ad'o de program'o plej'oft'e ne plu ven'as iu viv'o'sign'o; foj'e oni ec\u0302 ne cert'as, c\u0302u la ret'a registr'ad'o est'is sukces'a."}, {"text_idx": "#000176", "text": "Mi'a'j mal'nov'a'j makro'o'j ne plu funkci'as en versi'o 10. La plej bezon'at'a'j'n (tiu'j'n por konvert'i la tekst'o'n el kaj al la x-konvenci'o) mi re'far'is. Kiel kutim'e, farad'o de la unu'a makro'o postul'is mult'e da temp'o kaj pen'o, c\u0302ar mi de'long'e ne plu okup'ig\u0302'is pri tio; la du'a jam est'is mult'e pli facil'e kun'met'it'a."}, {"text_idx": "#000177", "text": "WP est'as akompan'at'a de ar'o da program'o'j por ofic'ej'a uz'o. La c\u0302ef'a'j est'as Quattro Pro, tabel'kalkul'il'o simil'a al Excel, Corel Presentations, prezent'ad'program'o simil'a al PowerPoint, kaj CorelCENTRAL, mult'fac'et'a program'o kun inter'ali'e pos\u0302t'il'o. Per WP ebl'as far'i XML-dokument'o'j'n; ec\u0302 en'est'as XML-kurs'o."}, {"text_idx": "#000178", "text": "La reklam'o promes'as, ke la program'o'j kapabl'as import'i kaj eksport'i dosier'o'j'n de c\u0302iu'j kutim'a'j spec'o'j. Mi eksperiment'is nur kun tekst'o'dosier'o'j. Import'o el mal'nov'a'j WP-versi'o'j kaj de Word-dosier'o'j okaz'is perfekt'e. Dosier'o'j'n eksport'it'a'j'n al Word-format'o (.doc) Word bon'e kompren'is. WordPad foj'e bon'e, foj'e ne'bon'e kompren'is tia'j'n dokument'o'j'n; s\u0302ajn'as de'pend'i de la uz'at'a versi'o. WP eksport'as al HTML kaj Unikod'o (sed import'i mal'nov'a'n versi'o'n de WP-dosier'o kaj tuj eksport'i al HTML ne don'is bon'a'n rezult'o'n; neces'is unu'e konvert'i al versi'o 10, kaj post'e al HTML)."}, {"text_idx": "#000179", "text": "La unu'a demand'o est'u: c\u0302u mi bezon'as tekst'o'pri'labor'a'n program'o'n? C\u0302iu'j Vindoz'o-versi'o'j (do preskau\u0306 c\u0302iu'j komput'il'o'j) hav'as la program'et'o'n WordPad, kiu sufic\u0302'as por verk'i leter'o'n au\u0306 simpl'a'n raport'o'n. Nur por komplik'a'j task'o'j (pag\u0302'o'titol'o'j, pied'not'o'j, pag\u0302'o'numer'o'j, en'met'o de bild'o'j, makro'o'j) pli kapabl'a program'o est'as bezon'at'a. Tiu'j program'o'j est'as proksim'um'e egal'valor'a'j, do de'pend'as de la person'a prefer'o kaj de la prez'o. Kvankam la oficial'a'j prez'o'j simil'as, ebl'as special'a'j kondic\u0302'o'j kun ac\u0302et'o de nov'a komput'il'o au\u0306 por instru'a cel'o. Kiu ne hav'as konsciencripoc\u0302ojn pro sub'ten'o de la Microsoft-monopol'o, ac\u0302et'u Word, c\u0302ar por tiu program'o ekzist'as mult'a'j libr'o'j kaj kurs'o'j. Uz'ant'o'j de ali'a'j program'o'j de'pend'os de mem'stud'ad'o."}, {"text_idx": "#000181", "text": "Mez'e de anonc'o'j au\u0306 efektiv'a'j aper'ig'o'j de grand'a'j naci'lingv'a'j-esperant'a'j vort'ar'o'j, Wouter Pilger favor'as la publik'o'n de Esperant'o-uz'ant'o'j per c\u0302i ne'grand'a, sed valor'a pos\u0302'format'a libr'et'o, dedic\u0302'it'a c\u0302ef'e al lern'ant'o'j kun de'nask'a'j lingv'o'j, por kiu'j ne ekzist'as vort'ar'o'j, au\u0306 al fin'int'o'j de unu'a'grad'a kurs'o, por kiu'j konsult'ad'o de grand'a vort'ar'o est'us efektiv'e pez'a. Tem'as pri vort'ar'o, kiu difin'as Esperant'o-vort'o'n per ali'a'j Esperant'o-vort'o'j. C\u0302u ne jam ekzist'as Piv por tio? Au\u0306 la Ret'a Vort'ar'o? Cert'e, sed Piv ne est'as en'pos\u0302'e kun'port'ebl'a kaj komfort'e konsult'ebl'a c\u0302iu'minut'e, kaj la Ret'a Vort'ar'o bezon'as sam'moment'a'n ret'al'ir'o'n. Krom'e la dimensi'o de Piv oft'e permes'as detal'a'n difin'o'n, dum por la ordinar'a uz'ant'o oportun'us pli skem'a, pli simpl'a; kaj plur'foj'e en la Piv-a difin'o est'as uz'at'a'j vort'o'j mult'e mal'pli oft'a'j kaj do mal'pli kon'at'a'j ol la difin'at'a vort'o mem."}, {"text_idx": "#000182", "text": "Mal'e, la Baz'a Esperant'a Radik'ar'o (Ber) streb'as al simpl'ec'o, ne perd'ant'e komplet'ec'o'n. Ni ekzempl'u per la vort'o \u201elukt'i\u201d: en Piv: 1. batal'i per la sol'a korp'a fort'o, sen arm'il'o'j (sekv'as tri ekzempl'o'j kaj unu re'send'o al \u201ebarakt'i\u201d). 2. (f) Pen'i, klopod'i por venk'i mal'help'o'n au\u0306 ating'i mal'facil'a'n rezult'o'n (sekv'as kvar ekzempl'o'j). Sum'e, dek kolumn'a'j lini'o'j. En Ber: batal'i sen arm'il'o'j (ankau\u0306 kiel sport'o); pen'e prov'i venk'i mal'facil'aj\u0302'o'j'n. Sum'e: unu kaj du'on'a lini'o. Por kompren'i la difin'o'n en Ber ne neces'as kon'i la vort'o'j'n \u201eklopod'i\u201d kaj \u201erezultat'o\u201d, kaj tamen Ber ec\u0302 menci'as la sport'o'n, forges'it'a'n en Piv ec\u0302 en la ekzempl'o'j. C\u0302e \u201eronk'i\u201d: en Piv: 1. el'ig'i bru'o'n dorm'ant'e, plej'oft'e pro vibr'ad'o de la palat'a vel'o 2. el'ig'i, ekster la dorm'o, bru'o'n simil'a'n (kun plur'a'j ekzempl'o'j). En Ber: (tre) au\u0306d'ebl'e spir'i dum dorm'o. Ne est'as dub'o, pri tio, kiu el la du difin'o'j est'as pli facil'e uz'ebl'a..."}, {"text_idx": "#000184", "text": "La vort'elekt'o kompren'ebl'e ne est'as hazard'a. La au\u0306tor'o kun'met'as difin'o'j'n pri la vort'o'j de la Baz'a Radik'ar'o Oficial'a de la Akademi'o, list'o g\u0302eneral'e neglekt'at'a de la ordinar'a'j uz'ant'o'j kaj atent'at'a preskau\u0306 nur de vort'ar'ist'o'j; al g\u0302i li al'don'as kelk'cent'o'n da ali'a'j, nun abund'e uz'at'a'j. Li indik'as, en kiu el la nau\u0306 grup'o'j de la Baz'a Radik'ar'o Oficial'a la vort'o est'as, lau\u0306 la divid'o pri util'ec'o kaj uz'at'ec'o, kun specif'a atent'ig'o pri la unu'a'j mil, kiu'j dev'us far'ig\u0302'i nepr'aj\u0302'o por c\u0302iu'j. En la komenc'o est'as ankau\u0306 sintez'a kolekt'o de la gramatik'a'j fin'aj\u0302'o'j kaj de la prefiks'o'j kaj sufiks'o'j por ekzempl'i la vort'konstru'o'n; sed al'don'e, se menci'i nur la kap'vort'o'j'n -a, -e, -i, en la vort'ar'o mem est'as ne mal'mult'a'j ekzempl'o'j pri la uz'ad'o de la adjektiv'o, de la adverb'o, de la verb'ig'o el adjektiv'a'j kaj verb'a'j radik'o'j. Kaj c\u0302iu'j est'as pren'it'a'j el la ordinar'a lingv'o nun'temp'a, ja sen leksik'a'j au\u0306 fraz'konstru'a'j virtuoz'aj\u0302'o'j, sed kun la konsci'o, ke la ekspluat'o de iu'j lingv'a'j latent'o'j, kiu pov'is aspekt'i avan'gard'aj\u0302'o en la temp'o de la Piv-aper'o, nun flu'as el la bus\u0302'o ec\u0302 de fres\u0302'a'j stud'int'o'j au\u0306 unu'a'foj'a'j part'o'pren'int'o'j de jun'ul'a renkont'ig\u0302'o."}, {"text_idx": "#000185", "text": "Sum'e: tre util'a libr'et'o por baz'lern'int'o'j kaj instru'ist'o'j (precip'e rekt'a'metod'a'j); c\u0302i-last'a'j profit'os ankau\u0306 je la kvar'pag\u0302'a post'parol'o."}, {"text_idx": "#000187", "text": "La ter'o dezert'ig\u0302'is, la hom'ar'o degener'is. Ekzist'as nur kvin sub'ter'a'j urb'eg'o'j, sur divers'a'j kontinent'o'j. La hom'o'j est'as reg'at'a'j de mas\u0302in'o'j. La hero'o de ni'a histori'o, la \u201edu'a'klas'a astronau\u0306t'o\u201d Masato, am'as la bel'a'n knab'in'o'n Tanami, kiu est'as mupio: amorf'a viv'aj\u0302'o, kiu trans'pren'is hom'a'n form'o'n. La reg'ist'ar'o jam neni'ig'is c\u0302iu'j'n mupiojn krom Tanami. Lau\u0306 ordon'o de Hal'el'uj'a, la reg'ant'a mas\u0302in'o, Masato mort'ig'u la mupion. Sed \u201ehom'o'j rest'is hom'o'j\u201d kaj Masato prefer'as fug\u0302'i kun s\u0302i. Ili trov'as sub'ten'ant'o'n ..."}, {"text_idx": "#000188", "text": "Mangao est'as japan'dev'an'a vort'o kaj signif'as komik'a'n desegn'aj\u0302'o'n. Tezuka Osamu (1928-1989) est'as ties invent'int'o kaj unu'a grand'a majstr'o de tiu literatur'a g\u0302enr'o. Tiu c\u0302i libr'o est'as la du'a part'o Futur'o de nau\u0306'volum'a seri'o La flam'bird'o. Tiu c\u0302ef'rol'ant'a bird'o est'as la fam'a feniks'o, kiu c\u0302iam de'nov'e resurekt'as el si'a cindr'o. La c\u0302in'a esprim'o feng est'as eventual'e iel etim'ologi'e parenc'a al feniks'o."}, {"text_idx": "#000189", "text": "Sen'riproc\u0302'a est'as la traduk'o de Konisi Gak'u. Mi trov'is neni'a'n grav'a'n erar'o'n, kvankam la teknik'a arang\u0302'o de la esperant'a el'don'o, au\u0306 g\u0302eneral'e japan'a'j komiks'o'j, est'as mal'facil'a: la japan'a lingv'o kutim'e skrib'ig\u0302'as de supr'e sub'e'n en lini'o, kaj la sekv'a lini'o situ'as mal'dekstr'e. Tial oni mal'ferm'as japan'a'n libr'o'n invers'e al esperant'a'j libr'o'j, nom'e la unu'a pag\u0302'o lok'ig\u0302'as en la last'a pag\u0302'o de esperant'a libr'o. Por adapt'i la rakont'flu'o'n al la esperant'a bild'o'rakont'o kun horizontal'a lini'o oni dev'is spegul'i c\u0302iu'n pag\u0302'o'n. Tiu'n labor'o'n far'is la el'don'a team'o per uz'o de komput'il'a bild'o'leg'il'o, kompren'ebl'e post rajt'ig'o de la kopi'rajt'o-posed'ant'o."}, {"text_idx": "#000192", "text": "Karintio, la plej sud'a au\u0306str'a federaci'a region'o, est'as du'lingv'a: en la sud'a part'o viv'as part'e sloven'o'j, en la nord'a c\u0302ef'e german'o'j. Tial lok'nom'a'j tabul'o'j c\u0302e la lim'o de kelk'a'j vilag\u0302'o'j kaj urb'o'j est'as du'lingv'a'j, sed ne c\u0302iu'j."}, {"text_idx": "#000193", "text": "Antau\u0306 kelk'a'j jar'o'j sloven'o vetur'is tro rapid'e tra iu sud'karinti'a vilag\u0302'o kaj est'is pun'it'a de la polic'o. Li protest'is c\u0302e la jug\u0302'ej'o, asert'ant'e, ke la lok'nom'a s\u0302ild'o est'as kontrau\u0306'leg\u0302'a, c\u0302ar en la vilag\u0302'o viv'as ankau\u0306 sloven'o'j, kaj tial la s\u0302ild'o est'u du'lingv'a. La jug\u0302'ej'o, kiel la plej supr'a au\u0306str'a instanc'o, konklud'is, ke c\u0302iu lok'o, kie viv'as pli ol 10 % da sloven'o'j, hav'u du'lingv'a'n lok'nom'a'n tabul'o'n."}, {"text_idx": "#000194", "text": "Sekv'is akr'a disput'o inter la karintia estr'o Haider [hajda] kaj la prezid'ant'o de la konstituci'a jug\u0302'ej'o Adamovich [ada\u0301movic\u0302]: en'miks'ig\u0302'is ankau\u0306 ali'a'j au\u0306str'a'j kaj sloven'a'j politik'ist'o'j."}, {"text_idx": "#000195", "text": "Ankau\u0306 en la au\u0306str'a c\u0302ef'urb'o Vieno viv'as ne nur german'o'j, sed slovak'o'j, c\u0302eh\u0302'o'j, hungar'o'j kaj mult'a'j ali'a'j minoritat'o'j. C\u0302u la viena lok'nom'a s\u0302ild'o est'u dek- au\u0306 du'dek-lingv'a?"}, {"text_idx": "#000196", "text": "Gigant'a'n serur'o'n 82 cm alt'a'n, 61,5 cm larg\u0302'a'n, 18 cm dik'a'n kaj 55,6 kg pez'a'n forg\u0302'is la litova majstr'o Arunas Barcevic\u030cius. G\u0302i est'as la plej grand'a pend'ig'ebl'a serur'o, far'it'a el s\u0302tal'o kaj per vaks'o protekt'at'a kontrau\u0306 rust'ig\u0302'o. La ja uz'ebl'a'n serur'o'n s\u0302los'as ne mal'pli impon'a s\u0302los'il'o 64 cm long'a kaj 3,6 kg pez'a. Ili est'is mend'it'a'j de s\u0302los'il'a meti'ej'o en Vilnius."}, {"text_idx": "#000197", "text": "Ni'a hom'a civilizaci'o kutim'as manifest'ig\u0302'i c\u0302e rand'o de river'o'j. De la 31a de januar'o g\u0302is la 5a de februar'o 2002 ni g\u0302u'is tut'mond'a'j'n paralel'a'j'n spektakl'o'j'n en Nov'jork'o (Uson'o) c\u0302e Hudson [hadzn] kaj en Port'o Alegr'e (Brazilo) c\u0302e Guai\u0301ba [gvaiba], nur por konstat'i, ke ni'a'j ekonomi-social'a'j, politik'a'j sistem'o'j est'as en stat'o de dis'fal'o, bankrot'o, ec\u0302 se oft'e tio'n oni ne rajt'as konfes'i."}, {"text_idx": "#000198", "text": "La c\u0302ef'a'j ekonomik'a'j lud'o'j c\u0302i-jar'e migr'is de Davos (Svisio) al Nov'jork'o (Uson'o), post 31 jar'o'j. Post perd'o de keynes-an'a influ'o en la ekonomi'o la grand'a kapital'ism'o, jam \u201emult-naci'a\u201d, en 1971 decid'is pri jar'a kun'ven'o, kvazau\u0306 en kazin'o c\u0302irkau\u0306 verd'a'j felt'o'j, por decid'i la destin'o'n pri la lud'o, ne de ekonomi'o de produkt'ad'o, sed de ekonomik'o de spekul'ad'o, kun la flu'o'j de tiu'j parazit'a'j mon'o'j, kiu'j'n oni nom'as kapital'o. Tiel aper'is la fam'a'j vort'o'j nov'liberal'ism'o kaj \u201etut'mond'ig'o\u201d \u2013 plej oft'e nom'at'a glob'ig'o, \u201e... vort'o al'propr'ig'it'a de la potenc'ul'o'j por la defend'o de si'a'j propr'a'j interes'o'j\u201d, dir'as Noam Chomsky [c\u0302omski], la mal'pli uson'ec'a uson'an'o."}, {"text_idx": "#000199", "text": "Por part'o'pren'i en FEM (Forum'o Ekonomik'a Mond'a) c\u0302iu dev'as pag'i al'ig\u0302'kotiz'o'n de 7353 uson'a'j dolar'o'j, post membr'ig\u0302'o de la entrepren'o'j mem, kiu'j al la klub'o dev'as kontribu'i jar'e per 17 647 dolar'o'j. Krom la 10 000 invit'it'o'j, ven'is 12 s\u0302tat'estr'o'j, 276 el'star'a'j kapital'ist'o'j sen parol'i pri reg'ant'o'j kiel Cargill, Coca Col'a, la Mond'a Bank'o, Bill Gates kaj mult'a'j ali'a'j. C\u0302iu'j kred'ebl'e si'n sent'is en stat'o de enurez'o pro mank'o de sekur'ec'o, c\u0302ar oni el'spez'is 11 milion'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j por dung'i 40 000 polic'an'o'j'n. Oni tamen arest'is 200 manifestaci'ant'o'j'n el 200 NRO-oj (Ne-Reg'ist'ar'a'j Organiz'aj\u0302'o'j), kiu'j intenc'is protest'i kontrau\u0306 FEM."}, {"text_idx": "#000200", "text": "Kvankam la cel'o de FEM est'as konserv'i nov'liberal'ism'o'n, tut'mond'ig'o'n lau\u0306 la kon'at'a'j koncept'o'j, la rezult'o'j ne preter'pas'as dang\u0302er'a'n flik'ad'o'n de la sistem'o. La romp'o'j inter civilizaci'a'j valor'o'j kun la 11a de septembr'o 2001, la nun'a bankrot'o de la sistem'o en Argentino, la korupt'a, frau\u0306d'a bankrot'o de la potenc'a Enron en Uson'o mem est'as pruv'o'j pri la dis'fal'o de la sistem'o. K. Jako\u0301bsen en Port'o Alegr'e dir'is: \u201eArgentino est'as simbol'o pri mal'sukces'o de nov'liberal'ism'o ...\u201d En la real'o, Argentino re'produkt'is fabl'o'n kiu'n Ezop'o kaj Lafonteno skrib'is pri ran'o, kiu vol'is est'i grand'a kiel bov'o: unu pes'o egal'as unu dolar'o'n; rezult'o: krev'o!"}, {"text_idx": "#000201", "text": "Front'e al la tut'mond'a klam'ad'o de la sen'labor'ul'o'j, kies nombr'o ating'as oficial'e 20 % el la labor'kapabl'a'j hom'o'j, sed kun la ne'formal'a ekonomi'o preter'pas'as 40 %, front'e al kresk'ant'a mizer'o, kiu konduk'as al sen'precedenc'a'j atenc'o'j por super'viv'ad'o en mizer'o, la teknokrat'o'j trov'is geni'a'n solv'o'n jam propon'it'a'n en la sankt'a'j bibli'o'j kaj nobl'a'j koran'o'j: almoz'o. La sistem'o don'u de temp'o al temp'o al c\u0302iu person'o baz'a'n nutr'o-korb'o'n kaj 30 au\u0306 40 uson'a'j'n dolar'o'j'n jar'e (lau\u0306 kalkul'o de la burokrat'o'j) por la san'o. Jen la ord'ig'o, la gett'ig'o de sen'labor'ul'o'j kaj mizer'ul'o'j marg\u0302en'e de la sistem'o. Kaj ni perfekt'e kompren'as, ke ne c\u0302iu'j kapital'ist'o'j pov'as au\u0306 vol'as, kiel Bill Gates, almoz'e dis'don'i 24 miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j por sav'i la mond'o'n."}, {"text_idx": "#000202", "text": "En Port'o Alegr'e la 2a Forum'o Social'a Tut'mond'a (FST) prezent'is sub sugest'o de Bernardo Cassen [kas'e'n] de ATTAC [atak] \u2013 Asoci'o por taks'ad'o de financ'a'j transakci'o'j por help'o al la civit'an'o'j \u2013 (grandioz'a impost'o, c\u0302u ne?) la c\u0302ef'tem'o'n: \u201eAli'a mond'o est'as ebl'a\u201d, kun el'star'ig'o de la vort'o \u201esocial'ism'o, lau\u0306 iu'j j\u0302urasaj koncept'o'j de la mal'dekstr'o\u201d, dir'is j\u0302urnal'ist'o Paulo R. De Almeida. Fakt'e urb'estr'o Tars'o Genr'o, el la Labor'ist'a Parti'o (PT), en si'a inter'ven'o \u201eebl'a utopi'o\u201d, insist'as pri iu nov'a ord'o sen Uson'o, sed li al'don'as: \u201e... la social'ism'a projekt'o ne est'as sufic\u0302'e klar'a, ni dev'as re'ag'i al la merkat'o kaj elimin'i la spekul'a'n kapital'o'n ...\u201d"}, {"text_idx": "#000203", "text": "Tiel ambigu'e prezent'ig\u0302'is la grand'a forum'o kun pli ol 50 mil part'o'pren'ant'o'j. Ven'is 15 230 deleg'it'o'j el 4909 organiz'aj\u0302'o'j de 131 land'o'j. 26 tem'o'j est'is pri'trakt'it'a'j en 800 seminari'o'j au\u0306 apart'a'j kun'sid'o'j kiel por 200 urb'estr'o'j, 300 jur'ist'o'j, ktp. El la \u201egrav'a'j\u201d invit'it'o'j ven'is el Franci'o 6 ministr'o'j, 3 kandidat'o'j al prezident'ec'o. Nobel'premi'it'o'j ne for'est'is, ekzempl'e Perez Esquivel, Rigoberta Menchu kaj Jose\u0301 Samaramago, kiu ne hezit'is jug\u0302'i kiel kaduk'a'j'n la formul'o'j'n de nun'a'j politik'a'j parti'o'j."}, {"text_idx": "#000204", "text": "La tut'a forum'o rest'is sub la reg'o kaj serv'o de la Parti'o de la Labor'ist'o'j (kompat'ind'a'j labor'ist'o'j!), kiu jam posed'as la pov'o'n c\u0302e urb'o kaj c\u0302e provinc'o Rio Grand'e do Sul, sed cel'as c\u0302i-jar'e la tut'a'n brazil'an federaci'o'n, kun la amik'o de Fidel Castro kaj Hug'o Chavez [j\u0302avez], Luiz Inacio da Silva, la fam'a torn'ist'o Lul'a, jam tri'a'n foj'o'n kandidat'o por est'i respublik'estr'o."}, {"text_idx": "#000205", "text": "La popol'o, per impost'o'j, tra la parti'o pag'is la tut'o'n, i'o'n kiel 1,5 milion'o'j'n da eu\u0306r'o'j. Kaj kiu pag'as, tiu reg'as. Tiel PT bar'is la ven'o'n de agit'ist'o'j Jose\u0301 Bove\u0301 Fidel Castro, g\u0302ust'e, Farc el Kolombio, MST (Mov'ad'o de Sen-Ter'ul'o'j). Manifestaci'o'j est'is lim'ig'it'a'j. La sindikat'ist'o'j, komun'ist'o'j, trotskistoj, verd'ul'o'j (de beton'o), sekt'ul'o'j el dek'o da religi'o'j babele sed diskret'e esprim'is si'a'n frustraci'o'n front'e al la mank'o de demokrat'ec'o. Tiel, c\u0302ar ne est'is \u201eunik'a pens'manier'o\u201d, la forum'o ne ating'is konklud'o'n."}, {"text_idx": "#000206", "text": "Tio'n dir'is Chomsky, kaj al'don'is: \u201eEn real'o la forum'o kontrau\u0306 tut'mond'ig'o est'as tiu de Nov'jork'o \u2013 post la milit'o en Afgani'o ven'os pli'a'j kruel'aj\u0302'o'j. La ric\u0302'a'j land'o'j profit'as de la kriz'a'j moment'o'j por pli drast'e sub'ig'i la mal'ric\u0302'ul'o'j'n.\u201d Ali'a profesor'o invit'it'a el Uson'o, Michael Hardt, klar'e komplet'ig'is: \u201eLa histori'o pri form'o'j de potenc'o, pov'o, kiu'j funkci'as apog'it'a'j en kapital'ism'o, tradici'e si'n legitim'as uz'ant'e kriz'o'j'n kaj konflikt'o'j'n por prav'ig'i la ekonomik'a'n ag'ad'o'n. Tem'as ankau\u0306 pri mekanism'o de soci'a reg'ad'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000207", "text": "Prezident'o de Peruo, Alejandro Toledo, en Nov'jork'o, rand'e de Hudson, ebl'e kun la pens'o turn'it'a al river'o Guaiba de Port'o Alegr'e, mistik'e kaj naiv'e sugest'is la konstru'o'n de pont'o inter Nov'jork'o (Davos) kaj Port'o Alegr'e. Bedau\u0306r'ind'e inter ambau\u0306 mond'koncept'o'j ekzist'as ne trans'pas'ebl'a'j abism'o'j ne nur pro river'o'j kiel Hudson kaj Guai\u0301ba, kiel Rio Negr'o, Orinok'o, Amazon'o au\u0306 San Francisko, sed pro torent'a'j, gigant'a'j flu'o'j el la hom'a stult'ec'o mem."}, {"text_idx": "#000208", "text": "En Vilnius, c\u0302ef'urb'o de Litovio, oni foj'foj'e plend'as pri la 34-jar'ag\u0302'a urb'estr'o Artur'as Zuokas, dir'ant'e, ke tiu em'as okup'ig\u0302'i ne pri serioz'a'j problem'o'j sed pri nur'a'j \u201einfan'a'j ide'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#000209", "text": "Ekzempl'e Zuokas iam leter'is al la televid'a kompani'o CNN, riproc\u0302'ant'e, ke sur veter'prognoz'a map'o ne aper'as la nom'o de la litova c\u0302ef'urb'o. Plu'e, anstatau\u0306 send'i fer'rub'ej'e'n mal'nov'a'n au\u0306tobus'o'n, Zuokas ordon'is, ke oni ripar'u g\u0302i'n, for'ig'ant'e la tegment'o'n, por ke turist'o'j g\u0302u'u sub'c\u0302iel'a'j'n rond'vojag\u0302'o'j'n tra Vilnius."}, {"text_idx": "#000210", "text": "Ali'a, ne tre sukces'a iniciat'o, koncern'as ekologi'a'n transport'o'n. Zuokas mend'is 500 bicikl'o'j'n por publik'a, sen'kost'a uz'ad'o en la urb'o. Post la unu'a semajn'fin'o oni konstat'is, ke jam 200 bicikl'o'j est'as mal'aper'int'a'j kaj 100 difekt'it'a'j. Pli sukces'a projekt'o est'as inter'ret'a lig'o al la ofic'ej'o de Zuokas, por ke interes'at'o'j vid'u per fotograf'aj\u0302'o'j, kia'manier'e labor'as la urb'estr'o."}, {"text_idx": "#000211", "text": "Tamen ebl'e la plej original'a ide'o de'ven'is ne de Zuokas sed de li'a konsil'ant'in'o, Ras'a Razgaitiene. Okaz'e de la 34a nask'ig\u0302'dat're'ven'o de la urb'estr'o, s\u0302i anonc'is, ke en la stel'ar'o Balen'o (latin'e cet'us) est'as nov'a stel'o nom'it'a Zuokas. La nov'a stel'o est'as formal'e registr'it'a en inter'naci'a stel'registr'o."}, {"text_idx": "#000212", "text": "Nun vilnius'an'o'j demand'as si'n, kiu nov'aj\u0302'o sekv'os el la urb'o'dom'o."}, {"text_idx": "#000213", "text": "La respublik'o de Benino, antau\u0306'e Dahome'o, est'as land'et'o en okcident'a Afrik'o kun are'o de 112_622_km2 kaj ses milion'o'j da log\u0302'ant'o'j. Malgrau\u0306 si'a mal'grand'ec'o, tiu land'et'o hav'as la ambici'o'n est'i la c\u0302ef'a lok'o de la Vudu-religi'o'j en Afrik'o. Malgrau\u0306 la progres'o de krist'an'ism'o kaj islam'o, ne-en'land'a'j religi'o'j, mult'a'j afrik'an'o'j g\u0302eneral'e kaj special'e benin'an'o'j ankorau\u0306 kred'as kaj ador'as vuduon."}, {"text_idx": "#000214", "text": "Sinonim'o de anim'ism'o, vuduo est'as tradici'a afrik'a religi'o kiu konsist'as el mult'eg'o da religi'et'o'j vari'a'j lau\u0306 la tradici'o'j de c\u0302iu soci'kultur'a grup'o. Tial ekzist'as mult'e da di'o'j efektiv'ig\u0302'ant'a'j per natur'a'j element'o'j kiel arb'o, s\u0302ton'o, serpent'o, sabl'o, fer'o, statu'et'o, ktp. Ekzempl'e oni pov'as menci'i:\n-Sakpata (nom'o de serpent'o), di'o de la ter'o kaj de la variol'o,\n-Xebioso au\u0306 C\u0302ango, di'o de la tondr'o,"}, {"text_idx": "#000215", "text": "Tiu'j di'o'j hav'as monah\u0302'ej'o'j'n, pastr'o'j'n, vir'a'j'n kaj vir'in'a'j'n adept'o'j'n. C\u0302iu monah\u0302'ej'o hav'as super'a'n c\u0302ef'o'n nom'at'a'n Hungan au\u0306 Hunnon au\u0306 Vuduklunon, kun la signif'o de la posed'ant'o de la di'o. Ali'manier'e Vuduklunon est'as iu kiu super'reg'as la afer'o'j'n de Vudu. Sekv'as li'a'j kun'labor'ant'o'j kiel Hundeva, sen kiu neni'a ceremoni'o okaz'as, kaj Hunso, kiu en'korp'ig'as la di'o'n."}, {"text_idx": "#000216", "text": "La vir'in'a'j adept'o'j, komun'e nom'at'a'j vudunsi, di'a'j edz'in'o'j, konsist'ig'as la plej grand'a'n part'o'n de la vuduanoj. Ili est'as konsekr'at'a'j kaj rekrut'ig'at'a'j en la klan'o al kiu aparten'as la di'o kaj ankau\u0306 en bo'parenc'a'j famili'o'j. Oni ankau\u0306 pov'as per trakt'ad'o rekrut'ig'i adept'o'j'n en ali'a'j famili'o'j. Sed se la varb'ot'a vir'in'o rifuz'as, s\u0302i mal'san'ig\u0302'as, g\u0302is s\u0302i akcept'as. Post la rekrut'ig'o, komenc'ig\u0302'as la inic'period'o, kiu dau\u0306r'as tri jar'o'j'n, nau\u0306 monat'o'j'n kaj nau\u0306 tag'o'j'n. Dum tiu period'o la inic'ot'a'j vir'in'o'j, sub la direkt'ad'o de Hunnon kaj li'a'j kun'labor'ant'o'j, lern'as la sekret'o'j'n, la kant'o'j'n, la danc'o'j'n de vuduo ktp. Tie ili dev'as rest'i g\u0302is kutim'ig\u0302'o al la uz'ad'o'j. Dum ili'a rest'ad'o c\u0302e la monah\u0302'ej'o, la adept'o'j g\u0302eneral'e lern'as rit'a'n lingv'o'n, Hungbe, kio signif'as la lingv'o de di'o, per kiu ili komunik'ig\u0302'as kun la adept'o'j de ali'a'j monah\u0302'ej'o'j. Tamen ind'as menci'i la fakt'o'n ke la di'o'j far'as mal'bon'o'n kaj ec\u0302 mort'ig'as la an'o'j'n, kiu'j kontrau\u0306'as la kutim'o'j'n."}, {"text_idx": "#000217", "text": "Lau\u0306 la c\u0302iu'jar'e de'nov'e decid'at'a'j period'o'j, la adept'o'j de vuduo ofer'buc\u0302'as por si'a'j di'o'j kok'o'j'n, kok'in'o'j'n, bird'o'j'n, s\u0302af'o'n kun rug\u0302'a ole'o. Tia'manier'e ili hav'ig'as al si la di'a'j'n bon'vol'em'o'j'n au\u0306 favor'o'j'n. Krom'e, la inic'ot'a'j vir'in'o'j ankau\u0306 lern'as ali'a'j'n meti'o'j'n kiel farad'o de argil'aj\u0302'o'j, korb'o'plekt'ad'o, teks'ad'o, ktp."}, {"text_idx": "#000218", "text": "Tre interes'a est'as ankau\u0306 la religi'a fenomen'o de fantom'o'j, kiu konsist'as el la re'aper'o de mort'int'o'j en spirit'a'j form'o'j. Tio est'as, la re'aper'ant'o'j hav'as hom'a'n form'o'n sed est'as super'natur'a'j potenc'o'j."}, {"text_idx": "#000219", "text": "Resum'e, la fantom'o'j en'korp'ig'as la spirit'o'j'n de mort'int'o'j. Oni vid'as nek la vizag\u0302'o'n nek la korp'o'n de la re'aper'ant'o'j pro tio ke ili sur'hav'as konsekr'it'a'j'n vest'aj\u0302'o'j'n kaj mask'o'j'n. Se la vest'aj\u0302'o tus\u0302'as iu'n, li spert'os mal'bon'o'n kaj ec\u0302 mort'os. Nur la inic'it'a'j adept'o'j rajt'as kaj pov'as kun'tus\u0302'ig\u0302'i kun la fantom'o'j kiu'j pov'as parol'i kaj kant'i sed per mal'klar'a voc\u0302'o. De temp'o al temp'o ili el'ir'as la monah\u0302'ej'o'n por vag'ad'i tra la urb'o kun kelk'a'j adept'o'j, ricev'ant'e donac'et'o'j'n. La hejm'o de la fantom'o'j en Benino est'as Port'o-Nov'o kun g\u0302i'a'j najbar'a'j urb'et'o'j kiel Pob'e, Sak'et'e, Ifangni ktp, kie famili'o'j posed'as kaj ador'as re'ven'ant'o'j'n. La komun'a nom'o por fantom'o'j est'as Egoungoun [egungun]."}, {"text_idx": "#000220", "text": "En Benino est'as ankau\u0306 urb'o nom'at'a Ouidah [u\u0306ida], kie oni ador'as la piton'o'n. Tial ekzist'as tie templ'o de piton'o'j; neni'u rajt'as mort'ig'i piton'o'j'n en tiu urb'o. C\u0302e la templ'o est'as pastr'o'j, kiu'j en'konduk'as au\u0306 gvid'as vizit'ant'o'j'n au\u0306 turist'o'j'n. La pastr'o kapabl'as sekret'e parol'i kun la piton'o'j kiu'j plen'um'as tio'n, kio'n oni pet'as. Vizit'ant'o'j pov'as sen'dang\u0302er'e kun'tus\u0302'ig\u0302'i kun la piton'o'j."}, {"text_idx": "#000221", "text": "Plu'e, Benino super'plen'as de histori'a'j, turism'a'j, kaj art'a'j post'sign'o'j, kiu'j mir'ind'e impres'as la turist'o'j'n. Ekzempl'e est'as tie plur'a'j lag'a'j vilag\u0302'o'j, kiel Ganvie, Guezin, So-av'a, ktp, kie la log\u0302'ant'o'j konstru'is special'e adapt'it'a'j'n kaban'o'j'n super la akv'o, kaj en tiu'j ili viv'as. Fis\u0302'kapt'ad'o est'as la c\u0302ef'a aktiv'ec'o kaj la komerc'ant'o'j vend'as sur'pirog'e. Fam'as krom'e la etnografi'a muze'o en Port'o-Nov'o, la reg\u0302'a palac'o kun muze'o en Abomey, ktp. Tiu'j tradici'a'j kaj kultur'a'j valor'o'j konsist'ig'as hered'o'n, kiu'n oni dev'as gard'i por la est'ont'a'j generaci'o'j."}, {"text_idx": "#000222", "text": "La voc\u0302'o de fantom'o'j est'as ankau\u0306 au\u0306d'ebl'a sur'kased'e. La kased'o en'hav'as kant'o'j'n kantat'a'j'n de re'aper'ant'o'j dum tradici'a'j ceremoni'o'j kiu'j okaz'is en la sek'a sezon'o. Lau\u0306'kutim'e fantom'o'j tiam danc'as kaj ricev'as donac'et'o'j'n de bon'kor'a'j hom'o'j. Kant'ant'e ili gratul'as kaj esprim'as bon'dezir'o'j'n al viv'ant'o'j nom'e de mort'int'o'j, kies spirit'o'j ili est'as: bon's\u0302anc'o, san'o, long'viv'ec'o kaj c\u0302ef'e mal'mult'e da sufer'o, pro tio ke dum la sek'a sezon'o la hom'o'j oft'e sufer'as. C\u0302io mult'e'kost'as kaj veget'aj\u0302'o'j preskau\u0306 mal'est'as pro mank'o de pluv'o. Neni'o mal'bon'a al'ven'os al vi, vi ne mort'os pro mal'sat'o, vi sukces'os en c\u0302iu'j vi'a'j entrepren'o'j, ktp, kant'as la fantom'o'j. La kased'o est'as hav'ebl'a kun bild'kart'o au\u0306 pri fantom'o'j au\u0306 pri templ'o de piton'o. Prez'o 9 eu\u0306r'o'j. G\u0302i est'as mend'ebl'a c\u0302e Anneke Schouten-Buys: Dintel 20, NL-7333 MC Apeldoorn, Nederlando."}, {"text_idx": "#000223", "text": "Ebl'e kelk'a'j el ni ne oft'e pens'as pri la fakt'o, ke la lingv'o, kiu'n ni parol'as, konsist'as ne nur el vort'ar'o, sintaks'o kaj konvenci'a'j regul'o'j, sed ankau\u0306 el mit'o'j, legend'o'j kaj komun'a'j memor'aj\u0302'o'j kaj asoci'aj\u0302'o'j. Kompren'ebl'e, ni c\u0302iu'j bon'e sci'as tio'n, sed ebl'e mal'oft'e ni konsci'as pri g\u0302i en normal'a c\u0302iu'tag'a konversaci'o, c\u0302ar pli interes'as ni'n la ide'o'j, asert'o'j kaj demand'o'j, kiu'j'n ni esprim'as. Ali'flank'e, c\u0302e beletr'a'j verk'ist'o'j kaj poet'o'j, tia'j element'o'j est'as grav'a'j nepr'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000224", "text": "Tiu c\u0302i rimark'ig'o mi'a est'is instig'it'a de du afer'o'j: 1e, vizit'o al lok'a kin'ej'o kun'e kun jun'a famili'an'o por spekt'i la film'o'n La mastr'o de l' ring'o'j (parentez'e, film'it'a versi'o de la unu'a libr'o de la fam'a roman'o, majstr'e esperant'ig'it'a de William Auld); kaj 2e, iu libr'o'recenz'o pri kiu mi leg'is (sed kies original'o'n mi ne vid'is) kaj kiu aper'is en la angl'a lingv'o en last'a'temp'a numer'o de la revu'o Sev'e'n: An Angl'o-American Literary Review, citat'a en last'a'temp'a numer'o de la angl'a'lingv'a ret'a nov'aj\u0302'bulten'o de Esperant'o-Asoci'o de Briti'o sub la titol'o Elvish Talk (\u201eElf'a parol'o\u201d). Tiu titol'o bezon'as iom da klar'ig'o, kiu'n mi don'os post'e en c\u0302i tiu artikol'et'o."}, {"text_idx": "#000225", "text": "En la menci'it'a artikol'o, la au\u0306tor'o skrib'as: \u201eInter la hom'o'j, kiu'j el'lern'is Esperant'o'n g\u0302is nivel'o de kapabl'ec'o skrib'i en g\u0302i, est'is jun'a angl'a skolt'o nom'e John Ronald Reuel Tolkien. En 1909, li skrib'is mal'grand'a'n 16-pag\u0302'a'n kajer'o'n: The Book of the Foxrook (\u201aLibr'o de la vulp'o-frugileg'o\u2019 \u2013 ver'e strang'a hibrid'o \u2013 c\u0302u pres'erar'o anstatau\u0306 Foxrock, \u201avulp'a rok'o\u2019?), part'e en Esperant'o, en kiu li pri'skrib'as apart'a'n kod'o'n por esperant'ist'o'j.\u201d"}, {"text_idx": "#000226", "text": "Tamen, post'e Tolkien ali'lok'e skrib'is c\u0302i tiu'j'n vort'o'j'n: \u201eVolapuk'o, Esperant'o, Id'o, Novial, ktp, est'as mort'int'a'j \u2013 mult'e pli mort'int'a'j ol antikv'a'j ne plu uz'at'a'j lingv'o'j, c\u0302ar ties au\u0306tor'o'j neniam invent'is iu'j'n ajn esperant'a'j'n legend'o'j'n.\u201d"}, {"text_idx": "#000227", "text": "Ne surpriz'e, la recenz'ant'o mal'konsent'as, kaj pri'skrib'as kelk'a'j'n el la mit'o'j en Esperant'uj'o. En pied'not'o, li al'don'is unu el si'a'j propr'a'j: \u201eSe vi ver'e s\u0302at'as klis\u0302'o'j'n, jen unu: La tip'a esperant'ist'o est'as hipi'o el la ses'dek'a'j jar'o'j; kaj la parol'ant'o de la \u201akling'on'a lingv'o\u20191 est'as motor'cikl'ist'o sur'hav'ant'a nigr'a'n led'a'n vest'aj\u0302'o'n.\u201d Evident'e, la recenz'ant'o ne est'as serioz'a, kaj ne uz'as la vort'o'n \u201emit'o\u201d en la klasik'a senc'o."}, {"text_idx": "#000228", "text": "Tolkien nask'ig\u0302'is en 1892 kaj mort'is en 1973, do kiam li ek'lern'is Esperant'o'n, kaj li kaj la zamenhofa lingv'o est'is ankorau\u0306 jun'a'j. Kompren'ebl'e mank'is tia'j tradici'o'j, fabel'o'j, mit'o'j kaj legend'o'j, kiu'j est'as karakteriz'aj\u0302'o'j de \u201enatur'a'j\u201d lingv'o'j. Tre fru'e, Zamenhof re'kon'is la neces'o'n don'i al si'a lingv'o tut'a'j'n trajt'o'j'n, kiu'j ekzist'as en etn'a'j idiom'o'j, kaj per grand'a fort'o'strec\u0302'o li kontribu'is al tio, traduk'ant'e la fabel'o'j'n de Hans C. Andersen, literatur'a'j'n klasik'aj\u0302'o'j'n de Pus\u0302kin, S\u0302ekspiro, ktp, kaj la Mal'nov'a'n Testament'o'n, kaj kompil'ant'e si'a'n Proverb'ar'o'n, baz'it'a'n sur kolekt'o de si'a patr'o."}, {"text_idx": "#000229", "text": "Tia labor'o est'is dau\u0306r'ig'at'a kaj pli'vast'ig'at'a en post'a'j jar'o'j, far'e de mult'a'j esperant'ist'o'j. Aper'is traduk'o'j de naci'a'j epope'o'j: Sinjor'o Tade'o el la pol'a; Luz'id'o'j el la portugal'a; Kalevala el la finn'a; Marti\u0301n Fierro el la argentin-gau\u0306c\u0302'a hispan'a, inter ali'a'j grav'a'j verk'o'j. Sed c\u0302ar tiu'j verk'o'j est'ig\u0302'is en kultur'o ekster la esperant'ist'a komun'um'o, ili neniel konsist'ig'as part'o'n de iu apart'a \u201eindig\u0302en'a\u201d esperant'a legend'ar'o."}, {"text_idx": "#000230", "text": "Nov'zeland'a esperant'ist'o Brendon Clarke (pri kies poezi'a kapabl'ec'o Ret'o Rossetti kaj William Auld esprim'is tre mal'alt'a'n opini'o'n) verk'is sufic\u0302'e long'a'n poem'o'n pri la vojag\u0302'o'j de la maori'o'j al Nov-Zelando. Kvankam original'a esperant'a verk'o, kompren'ebl'e tiu epope'o ne pov'as est'i rigard'at'a kiel \u201eindig\u0302en'a\u201d esperant'a tradici'o."}, {"text_idx": "#000231", "text": "Dum last'a'j jar'dek'o'j, tamen, aper'is \u2013 kaj pli kaj pli est'as aper'ant'a \u2013 kresk'ant'a kvant'o da verk'o'j, kiu'j pli kaj pli simil'as pro la spec'o de material'o, kiu'n ni nom'as mit'o kaj legend'o. Inter ili ni pov'us menci'i Vojag\u0302'o al Kazohinio de Sa\u0301ndor Szathma\u0301ri; Fabel'o'j de la verd'a pig'o de Louis Beaucaire; kaj Vitral'o kaj Tri rakont'o'j pri la mil'jar'a pac'o de John Franc'is. Ebl'e la unu'a original'a epope'o en Esperant'o est'as Poem'o de Utnoa de Abel Montagut."}, {"text_idx": "#000232", "text": "Tamen, la mit'o'j, legend'o'j kaj fabel'o'j de la naci'a'j kaj etn'a'j lingv'o'j est'ig\u0302'is ne el la skrib'it'a literatur'o, sed el la bus\u0302'a tradici'o de analfabet'a'j au\u0306 apenau\u0306 alfabet'a'j popol'o'j."}, {"text_idx": "#000233", "text": "C\u0302u bedau\u0306r'ind'e, c\u0302u ne, la epok'o'j en kiu'j nask'ig\u0302'is tia'j mit'o'j kaj legend'o'j jam for'pas'is. Almenau\u0306 en land'o'j kie la pli'mult'o, au\u0306 grand'a nombr'o, de la log\u0302'ant'ar'o ne plu est'as analfabet'a'j."}, {"text_idx": "#000234", "text": "Mal'naiv'a'j modern'a'j land'o'j parol'ant'a'j modern'a'j'n lingv'o'j'n ne est'as tau\u0306g'a forc'ej'o por tiu spec'o de tradici'o. Ankau\u0306 Esperant'o est'as modern'a lingv'o, do ne pov'as est'i mal'pli mank'hav'a en c\u0302i tiu senc'o ol grav'a'j lingv'o'j, kiel la hodiau\u0306'a'j angl'a, franc'a, rus'a au\u0306 japan'a. Pov'as est'i, ke inter la mil'o'j, kiu'j part'o'pren'as en esperant'a'j arang\u0302'o'j kaj renkont'ig\u0302'o'j, kiu'j okaz'as c\u0302iu'tag'e ie ajn en la mond'o \u2013 kaj precip'e inter la jun'ul'o'j, kiu'j c\u0302e'est'as jun'ul'ar'a'j'n event'o'j'n \u2013 iom post iom akumul'ig\u0302'as anekdot'o'j, rakont'o'j kaj memor'aj\u0302'o'j, kiu'j en la est'ont'ec'o form'os baz'o'n por iu tip'o de esperant'ist'a legend'o, kvankam ebl'e la modern'a mond'o ne ofert'as tau\u0306g'a'j'n kondic\u0302'o'j'n por tia dis'volv'o."}, {"text_idx": "#000235", "text": "Je la komenc'o de c\u0302i tiu artikol'o, mi promes'is i'o'n dir'i pri la tem'o \u201eElf'a parol'o\u201d. La au\u0306tor'o de La mastr'o de l' ring'o'j kre'is en tiu tri'volum'a verk'o fantast'a'n mond'o'n Mez-ter'o, kies log\u0302'ant'o'j konsist'is el divers'a'j ras'o'j: hom'o'j, hobitoj, elf'o'j, gnom'o'j, ork'o'j, ent'o'j, fantom'o'j, du'on'hom'o'j, malic'a'j spirit'o'j, ktp, c\u0302iu'j parol'ant'a'j si'a'j'n propr'a'j'n lingv'o'j'n. La pen'o kaj temp'o kiu'j'n Tolkien dedic\u0302'is al tiu'j unu'a'vid'e sen'util'a'j fantazi'o'j est'is fenomen'a'j. Li invent'is ne nur la rakont'o'n mem sed ankau\u0306 la geografi'o'n, pra'histori'o'n, legend'o'j'n, lingv'o'j'n kaj alfabet'o'j'n de tiu mond'o. En apart'a'j skrib'aj\u0302'o'j li rakont'as, kiel est'ig\u0302'is la tut'a material'o kaj pri'skrib'as kaj list'ig'as la struktur'o'n kaj vort'ar'o'n de la divers'a'j lingv'o'j de Mez-Ter'o."}, {"text_idx": "#000236", "text": "Serc\u0302'fos'ant'e en vend'ej'o de brokant'a'j libr'o'j, unu el mi'a'j fil'o'j trov'is kaj ac\u0302et'is kurioz'a'n libr'o'n en la angl'a pri la \u201eelf'a lingv'o\u201d de Tolkien. G\u0302i'a titol'o est'as An introduction to Elvish and to other tongues and proper names and writing systems of ... Middle Earth (\u201eEn'konduk'o al la elf'a kaj ali'a'j idiom'o'j kaj propr'a'j nom'o'j kaj skrib'sistem'o'j de ... Mez-Ter'o\u201d). Lau\u0306'aspekt'e, g\u0302i pretend'as est'i serioz'a filologi'a stud'o, kiel monografi'o pri iu lingv'o parol'at'a de trib'o en antau\u0306'e ne'kon'at'a region'o de la mond'o. Tre detal'e g\u0302i pri'skrib'as la gramatik'o'n de du parenc'a'j, sed mal'sam'a'j, form'o'j de la elf'a lingv'o, nom'e la quenya kaj la sindarina, kaj inklud'as ampleks'a'j'n vort'ar'o'j'n de ambau\u0306."}, {"text_idx": "#000237", "text": "Tolkien (profesi'e universitat'a profesor'o pri la angl'o'saks'a) mem menci'as ali'lok'e, ke c\u0302e la kre'ad'o de tiu'j art'e'far'it'a'j idiom'o'j, li est'is fort'e influ'it'a de la finn'a kaj kelt'a'j lingv'o'j. Tio'n oni pov'as konfirm'i \u2013 almenau\u0306 rilat'e al la kelt'a influ'o \u2013 leg'ant'e la gramatik'o'n en An introduction to Elvish ... Oni lern'as, ke la trajt'o de la elf'a lingv'o est'as la tiel nom'at'a lenicio au\u0306 mutaci'o, unik'a karakteriz'aj\u0302'o de la kelt'a'j lingv'o'j (gael'a, kimr'a, ktp). En la gael'a, oni s\u0302ang\u0302'as la konsonant'o'j'n jen'e: b al v; c al h\u0302; d au\u0306 g al la son'o de la nov'grek'a gamma2; ktp."}, {"text_idx": "#000238", "text": "Krom tiu'j fikci'a'j lingv'o'j, Tolkien pli'e invent'is alfabet'o'j'n kaj skrib'sistem'o'j'n por kelk'a'j el ili. Por la elf'a lingv'o, li kre'is bel'a'n kursiv'a'n alfabet'o'n, dum por ali'a'j lingv'o'j uz'at'a'j de mez'ter'an'o'j li adapt'is la antikv'a'n run'a'n alfabet'o'n de nord'a Eu\u0306rop'o. En la al'don'aj\u0302'o al An introduction to Elvish, Kri'eg don'as specimen'o'n de divers'a'j form'o'j de tengvaro3."}, {"text_idx": "#000239", "text": "En la libr'o de Allan, la pri'skrib'o de la elf'a lingv'o est'as tre ampleks'a, precip'e de la quenya form'o. Inklud'it'a'j est'as sufic\u0302'e long'a'j vort'ar'o'j de ambau\u0306 variant'o'j. Mult'e mal'pli ampleks'a (kelk'foj'e konsist'ant'a nur el iu'j specimen'o'j de vort'o'j) est'as la sekci'o pri ali'a'j lingv'o'j de Mez-ter'o, nom'e: Khuzdul, La Nigr'a Lingv'o, La Adunaikaj Lingv'o'j, kaj \u201eali'a'j pli obskur'a'j lingv'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#000240", "text": "Hom'o'j kiu'j sci'as neni'o'n pri plan'lingv'o ne re'kon'as la diferenc'o'n inter fikci'a'j lingv'o'j (invent'it'a'j apart'e por iu verk'o, film'o au\u0306 teatr'aj\u0302'o) kaj tiu'j, kies kre'int'o'j cel'is facil'ig'i inter'etn'a'n komunik'ad'o'n. La last'a inklud'as Volapuk'o'n, Id'o'n, Interlinguan \u2013 kaj, kompren'ebl'e, Esperant'o'n. (Kiom oft'e oni au\u0306d'as la asert'o'n: \u201eEsperant'o est'as art'e'far'it'a lingv'o, kiu'n neni'u parol'as\u201d?) Kiel ekzempl'o de la du'a kategori'o (fikci'a'j lingv'o'j) oni pov'us menci'i krom la elf'a lingv'o de Tolkien, la kling'on'a'n lingv'o'n invent'it'a'n por la televid'a seri'o Star Trek; kaj la invers'ig'it'a'n angl'a'n parol'at'a'n de Yram (= Mary) kaj s\u0302i'a'j sam'land'an'o'j en la verk'o Erehwon (= Nowhere, t.e. Neni'e), de la angl'a satir'ist'o Samuel Butler (esperant'a versi'o: Erevono); kaj la \u201eGesaltlingvo\u201d de inteligent'a'j sau\u0306r'o'simil'a'j est'aj\u0302'o'j en la roman'o West of Ed'e'n (\u201eOkcident'e de Eden'o\u201d) de Harry Harrison, popular'a uson'a verk'ist'o de scienc'fikci'o'j kaj iam'a honor'a prezid'ant'o de Esperant'o-Asoci'o de Irlando."}, {"text_idx": "#000241", "text": "Ebl'e la plej kon'at'a fikci'a lingv'o est'is \u201eNov'parol'o\u201d (angl'e: Newspeak), la art'e'far'it'a lingv'o kiu'n, en la futur'ism'a roman'o 1984 de Georg'o Orwell, la reg'ist'ar'o de est'ont'a total'ism'a Briti'o (nun ali'e nom'at'a) iom post iom intenc'as trud'i al la parti'an'o'j kaj civit'an'o'j. Lau\u0306 tiu plan'o, la naci'a lingv'o est'os konstant'e sen'ig'it'a de ekzist'ant'a'j koncept'o'j por ating'i nov'a'n lingv'aj\u0302'o'n kun tre redukt'it'a vort'ar'o. La fin'a cel'o de la parti'o est'as tio, ke en est'ont'ec'o est'os ne'ebl'e parol'i au\u0306 ec\u0302 pens'i krom en'e de la mal'larg\u0302'a'j lim'o'j de la s\u0302tat'a ideologi'o."}, {"text_idx": "#000242", "text": "Est'as sci'at'e, ke onkl'in'o de Orwell est'is kun'viv'ant'in'o de Lant'i, la fond'int'o de Sat. Dum iom da temp'o, la axtoro de 1984 log\u0302'is en Franci'o kun ili, kaj koler'ig\u0302'is pro la fakt'o, ke Lant'i kaj li'a onkl'in'o konstant'e parol'ad'is esperant'e. Lau\u0306 oni'dir'o, est'is tiu spert'o, kiu instig'is Georg'o'n Orwell inklud'i en si'a roman'o parodi'o'n de Esperant'o, en la form'o de Nov'parol'o. Kvankam la vort'ar'o de tiu invent'it'a lingv'o de'ven'as de la angl'a, g\u0302i'a struktur'o est'as kvazau\u0306'esperant'a, imit'ant'e, precip'e, la esperant'a'j'n \u201emal-vort'o'j'n\u201d."}, {"text_idx": "#000243", "text": "Pli'e, mi memor'as, ke antau\u0306 jar'o'j mi spekt'is film'o'n, en kiu la intrig'o okaz'as en imag'it'a land'o, por kiu est'is invent'it'a lingv'o parol'at'a de la log\u0302'ant'o'j, inter ili la kimr'a aktor'in'o Glynis Johns, kiu kant'is en tiu lingv'o. Mi ec\u0302 memor'as unu vort'o'n de g\u0302i: \u201enatalmi\u201d (kompren'ebl'e)."}, {"text_idx": "#000244", "text": "Leg'ant'o'j cert'e jam rimark'is, ke c\u0302iu'j el la invent'int'o'j de la menci'it'a'j fikci'a'j lingv'o'j est'as angl'a'lingv'an'o'j. Mi las'os al ili konjekt'i c\u0302u la fakt'o, ke la pli'mult'o de de'nask'a'j angl'e'parol'ant'o'j pretend'as, ke ili ne kapabl'as lern'i fremd'a'j'n lingv'o'j'n, ig'as ili'n kompens'i tiu'n mank'o'n per kre'ad'o de art'e'far'it'a'j lingv'o'j, kiu'j'n ili mem pov'as reg'i kun plen'a mem'fid'o. Lau\u0306's\u0302ajn'e, tamen, Tolkien (kaj ebl'e kelk'a'j el la ali'a'j) sci'pov'is plur'a'j'n lingv'o'j'n."}, {"text_idx": "#000245", "text": "Sed, re'ven'ant'e al la tem'o de la libr'o de Allan pri la elf'a lingv'o, leg'ant'o'j cert'e demand'os si'n kia spec'o de hom'o dezir'us verk'i verk'o'n de 303 pag\u0302'o'j, pri tut'e fikci'a'j lingv'o'j, kaj kial. Ali'flank'e, se parol'i person'e, tiu bizar'a libr'o i'o'n pli'a'n al'don'is al mi'a plezur'o c\u0302e leg'ad'o de la tri volum'o'j de la esperant'a versi'o de La mastr'o de l' ring'o'j. Fin'fin'e, fantazi'o est'as pli bon'a okup'o ol milit'o au\u0306 parti'a politik'o"}, {"text_idx": "#000246", "text": "1. Not'o de la redaktor'o: Unu el la fikci'a'j nom'o'j"}, {"text_idx": "#000247", "text": "2. Not'o de la redaktor'o: Frikativ'o de [g]."}, {"text_idx": "#000248", "text": "3. Not'o de la redaktor'o: Kursiv'a alfabet'o kre'it'a de Tolkien."}, {"text_idx": "#000250", "text": "Dum la long'a politik'a viv'o de E\u0301amon de Valer'a, \u201epatr'o\u201d de la modern'a sen'de'pend'a Irlando, la land'o est'is reg'at'a de kvazau\u0306'a koalici'o de reg'ist'ar'o kaj eklezi'o. Hodiau\u0306 Irlando est'as mal'pli rigor'e katolik'a land'o kaj mal'pli homogen'a soci'o. Tamen grand'a part'o de la log\u0302'ant'ar'o, precip'e la kamp'ar'a bien'ist'a komun'um'o, rest'as konservativ'a kaj fervor'e religi'a. G\u0302eneral'e la tut'a popol'o \u2013 c\u0302u pro religi'a'j, c\u0302u pro etik'a'j kial'o'j \u2013 profund'e mal'aprob'as abort'ig'o'n."}, {"text_idx": "#000251", "text": "Antau\u0306 kelk'a'j jar'o'j la popol'o referendum'e mal'permes'is abort'ig'o'n. Jur'ist'o'j tamen avert'is, ke en'ig'i tia'j'n specif'a'j'n leg\u0302'o'j'n en la konstituci'o'n pov'us est'ont'e okaz'ig'i problem'o'j'n. Kaj, malgrau\u0306 kontrau\u0306-abort'ig'a leg\u0302'o kaj preskau\u0306 universal'a kondamn'o de abort'ig'o, oni kalkul'as, ke c\u0302iu'semajn'e 19 vir'in'o'j vojag\u0302'as Briti'o'n per t.n. \u201epram's\u0302ip'o de larm'o'j\u201d por abort'ig'i en brit'a'j klinik'o'j. Lau\u0306 kritik'ant'o'j de la koncern'a leg\u0302'o Irlando, sub pretekst'o solv'i problem'o'n, simpl'e eksport'as g\u0302i'n al Angli'o."}, {"text_idx": "#000252", "text": "Neni'u en Irlando kontent'as pri la situaci'o kaj pro tio okaz'is jam tri referendum'o'j. En la last'a, okaz'int'a en mart'o 2002, oni dev'is jes'i au\u0306 mal'jes'i al nov'a paragraf'o, al'don'ot'a al la konstituci'o, kiu tut'e mal'permes'os abort'ig'o'n, ec\u0302 kiam la nask'ont'o minac'as si'n mort'ig'i (kio jam okaz'is kaj instig'is jug\u0302'ist'o'n decid'i, ke la koncern'a jun'a knab'in'o rajt'is vojag\u0302'i Angli'o'n por tie operaci'ig\u0302'i)."}, {"text_idx": "#000253", "text": "Lau\u0306 la propon'o c\u0302iu, kiu sub'met'as si'n al abort'ig'o en la Irlanda Respublik'o au\u0306 kiu ebl'ig'as abort'ig'o'n, est'os kondamn'it'a al mult'jar'a pun'o mal'liber'ej'a. La propon'it'a'n s\u0302ang\u0302'o'n apog'is la reg'ist'ar'a koalici'o, la katolik'a eklezi'o kaj la direktor'o'j de obstetrik'a'j hospital'o'j en Dublino (kiu'j post'e moder'ig'is si'a'n sen'kompromis'a'n si'n'ten'o'n front'e al situaci'o, en kiu fet'o est'as tut'e ne viv'kapabl'a kaj en'dang\u0302er'ig'as la vir'in'o'n)."}, {"text_idx": "#000255", "text": "Nun s\u0302ajn'as, ke neni'u opini'as, ke la problem'o est'as solv'it'a: oni avert'as, ke nov'a referendum'o bezon'at'os, kvankam ne baldau\u0306. Ke irland'an'o'j ne s\u0302at'as referendum'o'j'n, montr'is antau\u0306'a referendum'o pri la nic'a inter'konsent'o. Irland'an'o'j au\u0306 part'o'pren'as ili'n kun mal'grand'a entuziasm'o au\u0306 simpl'e de'ten'as si'n."}, {"text_idx": "#000256", "text": "En januar'o la antverpena polic'o du'foj'e dev'is liber'ig'i jun'ul'o'n, kiu far'is grav'a'n krim'o'n. La kial'o? Ek'de la unu'a de januar'o 2002 jun'ul'o'j ne plu rajt'as est'i en'karcer'ig'it'a'j en mal'liber'ej'o'j por plen'kresk'ul'o'j. Pro tio, ke ili est'as ne'plen'ag\u0302'a'j, ili'a lok'o ne est'as inter krim'ul'o'j, sed en t.n. instituci'o'j por special'a jun'ul'ar'pri'zorg'ad'o. G\u0302i est'as spec'o de intern'ul'a lern'ej'o kun eg'e strikt'a regul'ar'o. Sed, c\u0302ar c\u0302iu'j tia'j instituci'o'j est'is plen's\u0302top'it'a'j, ne plu est'is lok'o por la jun'ul'o'j. La jug\u0302'ist'o pov'is neni'o'n far'i krom (provizor'e) liber'ig'i la jun'a'j'n krim'int'o'j'n, g\u0302is lok'o'j liber'ig\u0302'os."}, {"text_idx": "#000257", "text": "Est'as mem'kompren'ebl'e, ke tia situaci'o est'as nek instig'a kaj motiv'ig'a por la polic'o, kiu dev'as al'front'i krim'em'a'j'n jun'ul'o'j'n, nek tim'ig'a por jun'ul'o'j tent'at'a'j al krim'a'j ag'o'j. Lau\u0306t'e au\u0306d'ebl'is kritik'o kaj la reg'ist'ar'o sent'is urg\u0302'a'n bezon'o'n mal'ferm'i nov'a'n instituci'o'n, por ke est'u pli da lok'o'j kaj la situaci'o ne ripet'ig\u0302'u. Tamen tio ne est'as facil'a task'o: nek la nederland'lingv'a, nek la franc'lingv'a komun'um'o, kiu'j mastr'um'as la instituci'o'j'n, hav'as rimed'o'j'n por ili'n mal'ferm'i."}, {"text_idx": "#000258", "text": "Tial la naci'a (federaci'a) reg'ist'ar'o decid'is mal'ferm'i nov'a'n ej'o'n apud Bruselo (en Everberg), kie jun'a'j delikt'ul'o'j kaj de la flandr'a kaj de la valon'a region'o'j pov'us est'i intern'ig'it'a'j. Ne tem'as pri nov'a'j konstru'aj\u0302'o'j sed pri mal'nov'a arme'ej'o, kiu post la fal'o de la berlina mur'o est'is for'las'it'a, c\u0302ar la nombr'o de soldat'o'j grav'e redukt'ig\u0302'is."}, {"text_idx": "#000259", "text": "La c\u0302ef'ministr'o j\u0302ur'is, ke la ej'o est'os adapt'it'a kaj pret'a antau\u0306 la unu'a de mart'o. Por tio'n efektiv'ig'i neces'is nov'a leg\u0302'o. Sed leg\u0302'propon'o dev'as tra'pas'i plur'a'j'n s\u0302tup'o'j'n: plej grav'a est'as tiu, ke la propon'o'n dev'as akcept'i kaj C\u0302ambr'o de Deput'it'o'j kaj Senat'o. Pro mank'o de temp'o la reg'ist'ar'o prezent'is la propon'o'n en'e de du tag'o'j al ambau\u0306 c\u0302ambr'o'j. Tio fakt'e est'as ne'kutim'a proced'o, kiu last'a'n foj'o'n okaz'is en 1940 ... pro evident'a kial'o. Kompren'ebl'e la opozici'o lau\u0306t'e protest'is, argument'ant'e, ke la situaci'o neniel rajt'ig'as special'e urg\u0302'a'n trakt'ad'o'n. Tamen la propon'o leg\u0302'ig\u0302'is kaj la nov'a intern'ul'ej'o pov'is mal'ferm'ig\u0302'i."}, {"text_idx": "#000260", "text": "Ne en unu tag'o el'kresk'is Kartago"}, {"text_idx": "#000261", "text": "Tamen, kiam al'ven'is la 5an de mart'o la unu'a jun'ul'o, evident'ig\u0302'is, ke la dom'eg'o est'as nur part'e pret'a. Krom'e mank'is eduk'ist'o'j por pri'zorg'i la knab'o'n. La 6an de mart'o vizit'is la ej'o'n valon'a'j deput'it'o'j kaj la advokat'o de la jun'ul'o, kiu'j konstat'is, ke ver'e ne ebl'as akcept'i la knab'o'n: anstatau\u0306 eduk'ist'o'j ankorau\u0306 svarm'is sur'lok'e konstru'labor'ist'o'j. Montr'ig\u0302'is ankau\u0306, ke la knab'o dum la tut'a tag'o apenau\u0306 ricev'is i'o'n por mang\u0302'i."}, {"text_idx": "#000262", "text": "La advokat'o de la knab'o pet'is, ke tiu de'nov'e aper'u antau\u0306 jug\u0302'ist'o: c\u0302e la jug\u0302'ej'o li postul'is, ke la knab'o est'u send'it'a al ali'a lok'o. Konsent'is la jug\u0302'ist'o ... tamen, dum oni for'ig'is la unu'a'n gast'o'n el la ej'o, ali'a jug\u0302'ist'o decid'is tie'n send'i du'a'n."}, {"text_idx": "#000263", "text": "La hom'o de la kosm'a konsci'o"}, {"text_idx": "#000264", "text": "Inter la rus'a'j pentr'ist'o'j sur'lim'e de la 19-20aj jar'cent'o'j Nikol'a'j Roerich [rerih\u0302] okup'as apart'a'n lok'o'n. Pentr'ist'o, arkeolog'o, filozof'o, literatur'ist'o, li las'is spur'o'n ne nur en la rus'a, sed ankau\u0306 en la mond'a art'o. Li'a art'o al'log'as per si'a'j poezi'ec'o kaj simbol'ec'o. Li cert'ig'is en la art'o harmoni'o'n kaj bel'ec'o'n, ne vid'it'a'n en la tiam'a soci'o. Per si'a art'o Roerich direkt'ig\u0302'is al la tut'a hom'ar'o. Komenc'int'e si'a'n kre'ad'o'n en Rusio, li fin'is g\u0302i'n en Hindio. Li bon'e kon'is kaj s\u0302at'is la kultur'o'n de divers'a'j land'o'j kaj epok'o'j, kaj tio re'spegul'ig\u0302'is en li'a art'o."}, {"text_idx": "#000265", "text": "Roerich nask'ig\u0302'is en 1871 en Peterburgo. Post la fin'o de gimnazi'o li ig\u0302'is student'o de Akademi'o de Bel'art'o'j kaj sam'temp'e \u2013 de jur'a fakultat'o de la universitat'o. Li'n al'log'is la antikv'a rus'a histori'o, Skandinavi'o (li'a'j pra'ul'o'j est'as dan-norveg'a'j, kaj ek'log\u0302'is en Rusio de post la 18a jar'cent'o)."}, {"text_idx": "#000266", "text": "Si'a'j'n fru'a'j'n pentr'aj\u0302'o'j'n li dedic\u0302'is al antikv'a Rusio. Li kre'is la viv'o'n de antikv'a'j slav'o'j tre poezi'e: batal'o'j'n, konstru'ad'o'n de urb'o'j (Slav'o'j sur Dnepr'o). En 1900 li vetur'is al Parizo, kie li stud'is la spert'o'n de la franc'a'j pentr'ist'o'j. Rezult'e de tiu vojag\u0302'o aper'is la pentr'aj\u0302'o Trans'mar'a'j gast'o'j, kie unu'e aper'is la kolor'a talent'o de Roerich. G\u0302i est'as kvazau\u0306 kolor'a poem'o pri mal'proksim'a epok'o de la mal'kovr'o'j. Lau\u0306 la blu'a mar'o inter verd'a'j insul'o'j navig'as fabel'a'j s\u0302ip'o'j de viking'o'j. Vent'o plen'ig'as kolor'a'j'n vel'o'j'n, c\u0302irkau\u0306'e s\u0302veb'as mev'o'j."}, {"text_idx": "#000267", "text": "En 1901 li re'ven'is al Rusio kaj dau\u0306r'e kre'is pentr'aj\u0302'o'j'n lau\u0306 la slav'a tem'o: Urb'et'o, Aleksandr Nevskij mort'vund'as jarlon1 Birger. Apart'a'n lok'o'n okup'as la pentr'aj\u0302'o Malic'o. Roerich pentr'is dezert'a'n bord'o'n, kie sur grand'a'j s\u0302ton'eg'o'j sub mal'varm'a morn'a c\u0302iel'o mal'lum'ig\u0302'as siluet'o'j de korv'o'j, kiu'j el'vok'as mal'trankvil'a'n sent'o'n. La kulmin'o de li'a art'o en la 1900aj jar'o'j ig\u0302'is la pentr'aj\u0302'o Batal'o (1906). Inter grand'a'j ond'o'j kun'pus\u0302'ig\u0302'as batal'ant'o'j en vel's\u0302ip'o'j. La rug\u0302-nigr'a kolor'o don'as al la pentr'aj\u0302'o sent'o'n de dang\u0302er'o. G\u0302i est'is la last'a pentr'it'a per ole'o. Post g\u0302i Roerich trans'ir'as al la temper'a teknik'o."}, {"text_idx": "#000268", "text": "En la somer'o'j de 1903-1904 la pentr'ist'o vojag\u0302'is lau\u0306 la antikv'a'j rus'a'j urb'o'j, stud'is ties arkitektur'o'n, fresk'o'j'n kaj ikon'o'j'n. Rezult'e aper'is la seri'o el 90 pentr'aj\u0302'o'j, kie est'is montr'it'a'j la bel'ec'o kaj majest'ec'o de la antikv'a rus'a kultur'o."}, {"text_idx": "#000269", "text": "Grav'a'n lok'o'n en la pentr'aj\u0302'o'j de Roerich hav'as la pejzag\u0302'o, kie re'spegul'ig\u0302'as panteism'a mond'koncept'o de la pentr'ist'o. Lau\u0306 li, la natur'o est'as lig'it'a kun ag'ad'o de hom'o'j. C\u0302i tio'n esprim'as mont'et'o'j, s\u0302ton'et'o'j, arb'o'j en li'a'j pentr'aj\u0302'o'j. Grand'eg'a'j nub'o'j mov'ig\u0302'as, inter'batal'as en la pentr'aj\u0302'o C\u0302iel'a batal'o (1912)."}, {"text_idx": "#000270", "text": "Antau\u0306 la unu'a mond'milit'o en la art'o de Roerich aper'is la pentr'aj\u0302'o'j kun komplik'a simbol'ec'o, fantast'a'j tem'o'j, strec\u0302'it'a'j sent'o'j. La ekzempl'o est'as La mort'destin'it'a urb'o (1914), kie Roerich, foj'foj'e nom'it'a \u201egrand'a intuici'ant'o\u201d, pentr'is urb'o'n, cirkl'e c\u0302irkau\u0306'at'a'n de gigant'a ruf-blank'a serpent'o. S\u0302ajn'e, tie spegul'ig\u0302'is profet'a'j antau\u0306'sent'o'j de la ont'a'j tragik'a'j event'o'j."}, {"text_idx": "#000271", "text": "Grand'a'n interes'o'n hav'as la teatr'a labor'o de Roerich. Li far'is dekoraci'o'j'n kaj kostum'o'j'n por la oper'o La princ'o Igor far'e de Aleksandr Borodin (dum La rus'a'j sezon'o'j de Sergej Djagilev en Parizo, en 1909). Li sukces'is trans'don'i la naci'a'n etos'o'n kaj emoci'o'j'n de la spektakl'o. La orang\u0302-rug\u0302'a'j kolor'o'j de la dekoraci'o kongru'is kun la muzik'o, temperament'a ritm'o de la polovcaj2 danc'o'j. La pentr'ad'o de Roerich oft'e est'is lig'it'a kun li'a'j muzik'a'j impres'o'j. Tiu'temp'e mult'a'j rus'a'j pentr'ist'o'j kaj kompon'ist'o'j esplor'is lig'o'n inter son'o kaj kolor'o. Ekzempl'e, la kompon'ist'o Skrjabin unu'a plan'is kolor'a'n muzik'o'n. Pri Roerich ebl'as dir'i, ke li hav'is kolor'a'n kontempl'o'n de la son'o. Post'e li kre'is tekst'o'n, dekoraci'o'j'n kaj kostum'o'j'n por la balet'o La konsekr'o de la printemp'o de Igor Stravinskij, sur'scen'ig'it'a en Parizo en 1913 (sam'e por La rus'a'j sezon'o'j). En 1912 li far'is dekoraci'o'j'n por la dram'o de Henrik Ibsen Peer Gynt."}, {"text_idx": "#000272", "text": "Sam'temp'e la pentr'ist'o'n pli kaj pli interes'as la ide'o, ke la rus'a kaj eu\u0306rop'a kultur'o'j de'ven'as de la orient'a. Li'n tre al'log'as la legend'o'j pri iu mister'a land'o, kiu situ'as ie sur mont'o'j de Hindio au\u0306 Tibeto (S\u0302ambala). Li plan'is vojag\u0302'i al Orient'o, tamen la unu'a mond'milit'o kaj li'a mal'bon'a san'stat'o dev'ig'is li'n vetur'i al Finnlando. Tie li pentr'is pejzag\u0302'o'j'n de sever'a Nord'o kun g\u0302i'a ne'tus\u0302'it'a bel'ec'o."}, {"text_idx": "#000273", "text": "La revoluci'o de 1917 dis's\u0302ir'is li'a'n lig'o'n kun Rusio. Komenc'e li dezir'is re'ven'i al Petrograd (tiam'a Peterburgo), sed en 1919 la pentr'ist'o est'is invit'it'a al Svedi'o por okup'ig\u0302'i pri la sort'o de la bild'o'j de rus'a'j pentr'ist'o'j, kiu'j rest'is tie post la ekspozici'o en 1914. Dum kelk'a'j jar'o'j Roerich log\u0302'is kaj labor'is en skandinavi'a'j urb'o'j. En 1920 li vetur'is al Uson'o, kie li mult'e propagand'is la rus'a'n art'o'n, fond'is en C\u0302ikago Inter'naci'a'n Soci'o'n de Pentr'ist'o'j, kre'is inter'naci'a'n art'a'n centr'o'n Kron'o de l' mond'o, kies cel'o est'is la kultur'a kun'labor'o inter divers'a'j popol'o'j. En 1923 en Nov-Jork'o est'is fond'it'a la muze'o de Roerich."}, {"text_idx": "#000274", "text": "Baldau\u0306 li real'ig'is si'a'n rev'o'n \u2013 vizit'i Hindion, kvankam la vojag\u0302'o ne est'is long'a. Tie li pentr'is la seri'o'n de bild'o'j Nask'ig\u0302'o de la mister'o'j. La du'a vojag\u0302'o al Orient'o okaz'is en 1924. Roerich vizit'is Hindion kaj Centr'a'n Azi'o'n (Pamir'o, Himalaj'o, Mongolio, Tibeto). Dum tiu ekspedici'o li kolekt'is unik'a'j'n material'o'j'n pri ties kultur'o'j. En 1928 en Hindio Roerich fond'is Himalaj'a'n Institut'o'n de la Scienc-Esplor'o'j \u201eUrusvati\u201d. Apud'e, en la val'o Kul'u, li kun li'a famili'o ek'log\u0302'is ek'de 1930. Ek'de tiu temp'o la himalaj'a tem'o ig\u0302'is la c\u0302ef'a en la kre'ad'o de Roerich. Li pentr'is la mont'o'j'n dum krepusk'o kaj au\u0306ror'o, nokt'e kaj tag'e, nebul'e kaj dum klar'a sun'lum'o, montr'ant'e ties bel'ec'o'n."}, {"text_idx": "#000275", "text": "La senc'o'n de la hom'a ekzist'o Roerich vid'is en inter'komunik'ig\u0302'o kun la natur'o kaj la art'o. La \u201eHimalaj'a seri'o\u201d est'as la plej grandioz'a en la kre'ad'o de Roerich \u2013 pli ol 600 pentr'aj\u0302'o'j. Li pentr'is g\u0302i'n g\u0302is la fin'o de si'a viv'o. Tiu'j pejzag\u0302'o'j est'as pentr'it'a'j profund'e filozofi'e, tre el'kor'e, emoci'e kaj harmoni'e. En la himalaj'a'j bild'o'j Roerich trans'ir'as al la lok'a kolor'o de la kosm'o. Li pentr'as la ter'o'n en kosm'a vast'o. La pentr'ist'o ig\u0302'is \u201ehom'o de la kosm'a konsci'o\u201d."}, {"text_idx": "#000276", "text": "La hind'a'j fam'ul'o'j tre aprez'is Roerich \u2013 pentr'ist'o'n kaj scienc'ist'o'n. Li'a'n dom'o'n en Kul'u vizit'ad'is Rabindranath Tagor, Jawaharlal Nehru, Indira Gandhi. En 1929 li propon'is \u201eLa Pakt'o'n de Roerich\u201d \u2013 la kontrakt'o'n, kiu defend'us histori'a'j'n, kultur'a'j'n kaj scienc'a'j'n monument'o'j'n dum milit'o'j. Post la du'a mond'milit'o la ide'o'j de tiu dokument'o est'is re'viv'ig'it'a'j."}, {"text_idx": "#000277", "text": "Roerich mort'is en 1947. Sur la memor's\u0302ton'o est'as skrib'aj\u0302'o, kie li est'as nom'it'a \u201egrand'a rus'a amik'o de Hindio\u201d. Roerich, grand'a ideal'ist'o, pens'is, ke \u201ekonsci'o de bel'ec'o sav'os la mond'o'n\u201d. Li'a viv'o est'is serv'o al la art'o kaj la human'ism'o."}, {"text_idx": "#000279", "text": "2. Polovca - rilat'a al polovcoj (ali'nom'e kipc\u0302akoj), tjurk'a popol'o, en la 11a jar'cent'o log\u0302'int'a en step'o'j de la nun'a sud'a Rusio."}, {"text_idx": "#000280", "text": "Mal'kresk'as la nombr'o de litovoj: komenc'e de 2002 viv'is 3 842 000 hom'o'j en Litovio, 11 000 mal'pli ol antau\u0306 unu jar'o. La kau\u0306z'o: natur'a'j fenomen'o'j kaj migr'ad'o."}, {"text_idx": "#000281", "text": "Ek'de 1990 sen'halt'e fal'as la nask'o'nombr'o. G\u0302i est'is apart'e mal'alt'a en 1993. En 2001 est'as registr'it'a'j 315 000 nask'o'j \u2013 26 000 mal'pli ol en 2000. La nask'o-indic'o en Litovio (nau\u0306 person'o'j por mil log\u0302'ant'o'j) est'as pli alt'a ol en Latvi'o, sed mal'pli ol en Estoni'o."}, {"text_idx": "#000282", "text": "Kresk'is ankau\u0306 la mort'o'kvant'o. En 2001 mort'is 14 000 pli da hom'o'j ol en 2000. Litovoj mort'as c\u0302ef'e pro mal'san'o'j rilat'e sang'o'cirkul'ad'o'n au\u0306 digest'ad'o'n; ankau\u0306 pro mis'uz'o de alkohol'o. Rol'o'n lud'as krom'e au\u0306t'o-akcident'o'j kaj dron'ad'o."}, {"text_idx": "#000283", "text": "Last'jar'e registr'ig\u0302'is 1,1 mil mal'pli da ge'edz'ig\u0302'o'j ol la antau\u0306'a'n jar'o'n, kiam ili est'is 15,8 mil. Tamen kresk'is la kvant'o de divorc'o'j: last'jar'e ili ating'is 11 030, t.e. 3,2 divorc'o'j por c\u0302iu mil'o da log\u0302'ant'o'j."}, {"text_idx": "#000284", "text": "Ek'de la last'jar'a au\u0306tun'o en la litova naci'a televid'o aper'is program'o \u201eMal'ferm'u pord'o'n\u201d, en kiu francisk'an'a monah\u0302'o frat'o Astijus Kungys vizit'ad'as hejm'o'j'n de litovoj en divers'a'j lok'o'j tra la land'o kaj parol'as pri la viv'o. La program'o far'ig\u0302'is popular'a, c\u0302ar en g\u0302i la monah\u0302'o ne cel'as al'trud'i religi'a'j'n ver'o'j'n, sed parol'as pri c\u0302iu'tag'a'j afer'o'j."}, {"text_idx": "#000285", "text": "La popular'a program-gvid'ant'o en la komenc'o de c\u0302i tiu jar'o mult'e ek'mir'is, kiam li ek'sci'is, ke en inter'ret'a enket'ad'o pri la plej seks'ec'a vir'o kaj vir'in'o en Litovio li kandidat'ig\u0302'is ig\u0302'i la seks'simbol'o de la land'o. En la list'o est'is ankau\u0306 politik'ist'o'j, sport'ist'o'j, kant'ist'o'j, tv-eminent'ul'o'j, ktp. \u201eKomenc'e mi ne atent'is tiu'n inter'ret'a'n balot'ad'o'n. Hom'o'j ja lud'u. Tamen iu'n tag'o'n, ek'vid'int'e la rezult'o'j'n de la balot'ad'o, mi serioz'e ek'tim'is, ke mi ja pov'as venk'i\u201d, gaj'e dir'is frat'o Astijus."}, {"text_idx": "#000286", "text": "Du tag'o'j'n antau\u0306 la fin'o de la elekt'ad'o de la plej seks'ec'a'j hom'o'j en Litovio frat'o Astijus telefon'is al la inter'ret'a kompani'o Delf'i, kiu iniciat'is la elekt'ad'o'n, kaj pet'is for'ig'i li'a'n famili'o-nom'o'n el la list'o. Frat'o Astijus argument'is, ke part'o'pren'o en la elekt'ad'o de la plej seks'ec'a'j hom'o'j ne kongru'as kun la eklezi'ul'a klas'o. \u201eMi'a inklin'o est'as tut'e ali'a\u201d, asert'is li."}, {"text_idx": "#000287", "text": "Post mal'aper'o de la frat'o Astijus mult'a'j mal'kontent'ig\u0302'is, c\u0302ar ili opini'is, ke la ide'o est'as kurag\u0302'a kaj original'a. Dum'e ali'a'j kondamn'is la organiz'ant'o'j'n nur kiam la famili'o-nom'o de la monah\u0302'o aper'is en la list'o de kandidat'o'j. Frau\u0306l'in'o en la inter'ret'a balot'ad'o konfes'is: \u201eMi'a'opini'e, frat'o Astijus est'as simpati'a kaj seks'ec'a. Tial mi balot'is por li. Kaj tio, ke li dezir'is for'strek'ig\u0302'i el la kandidat'o'j, parol'as pri li'a modest'ec'o. Jen kial li far'ig\u0302'is ankorau\u0306 pli simpati'a por mi.\u201d"}, {"text_idx": "#000288", "text": "Post kiam frat'o Astijus mal'aper'is el la list'o, kiel la seks'simbol'o de Litovio inter vir'o'j elekt'ig\u0302'is la glaci'hoke'ist'o Dainius Zubrus."}, {"text_idx": "#000289", "text": "La artikol'o de Zandanu Zola (MONATO, 2001/11, pag\u0302'o 9), kie li pri'skrib'as la nun'temp'a'n politik'a'n kaj ekonomi'a'n situaci'o'n de Kongo bon'eg'e, al'tir'as la atent'o'n pri la hipokrit'ec'a si'n'ten'o de la ric\u0302'a'j land'o'j en si'a'j komerc'a'j rilat'o'j kun la tri'a'mond'a'j land'o'j. Tiu'j 40 milion'o'j da eu\u0306r'o'j de invest'ad'o el Belgi'o en Kongo, land'o kun c\u0302irkau\u0306 50 milion'o'j da log\u0302'ant'o'j, est'as tre et'a almoz'o. Sci'u, ke la bug\u0302et'o de la urb'o, kie mi log\u0302'as kaj labor'as, Gravatai\u0301, el'spez'as nun'temp'e en konstru'ad'o de 12 kilo'metr'a avenu'o 70 milion'o'j'n da eu\u0306r'o'j. La mal'net'a en'land'a produkt'o de Kongo est'as 5-obl'e mal'pli grand'a ol tiu de Urugvajo, land'o kun nur 3 milion'o'j da log\u0302'ant'o'j. La solv'o por la problem'o'j de la tri'a'mond'a'j land'o'j est'as c\u0302es'ig'i la pag'o'n de ekster'a s\u0302uld'o, kiel j\u0302us far'is la nov'a provizor'a reg'ist'ar'o de Argentino. \u201eAlmenau\u0306 unu land'o kurag\u0302'is proklam'i, ke g\u0302i kaj g\u0302i'a'j log\u0302'ant'o'j ne plu aparten'as al la inter'naci'a'j uzur'a'j bank'ist'o'j\u201d, \u2013 per tiu'j vort'o'j Roberto Sartor montr'is la sag\u0302'ec'o'n de land'o ind'a'n al imit'ad'o far'e de la ali'a'j sufer'ant'a'j tri'a'mond'a'j land'o'j kiel Kongo, land'o kies ekster'a s\u0302uld'o est'as 3-obl'e pli grand'a ol la mal'net'a en'land'a produkt'o."}, {"text_idx": "#000290", "text": "Antau\u0306 ne'long'e en Londono oni pov'is vizit'i dum'temp'a'n ekspozici'o'n de la verk'o'j de Andy Warhol [and'i u\u0306orhol], kiu'j est'is montr'it'a'j en la galeri'o Tate Moder'n. Warhol (1928-1987) nask'ig\u0302'is en Pittsburgh, Uson'o; li est'is pionir'o de pop-art. Li komenc'is per la uz'ad'o de bild'o'j el popular'a kultur'o kaj c\u0302iu'tag'a viv'o: karikatur'o'j, dolar'a'j bilet'o'j, botel'o'j de Coca-Col'a, sup-etiked'o'j, divers'a'j fam'a'j person'o'j."}, {"text_idx": "#000291", "text": "En 1960 li ating'is sukces'o'n kaj fam'o'n en la nov'jork'a art-mond'o per nov'a metod'o de pentr'ad'o; li pren'is bild'o'j'n el j\u0302urnal'o'j kaj magazin'o'j, kaj mult'foj'e ripet'ad'is la sam'a'n bild'o'n lau\u0306'vic'e sur unu drelik'o. Tiel li kaj pri'celebr'is kaj cinik'e rimark'ig'is la uson'a'n amas'produkt'ad'a'n kultur'o'n. Kiam Marilyn Monroe [marilin monro] suicid'is en 1962, Warhol far'is seri'o'n de pentr'aj\u0302'o'j, baz'it'a'j sur s\u0302i'a fot'o el la kin'o'film'o Niagar'a. Li ripet'is la vizag\u0302'o'n de la aktor'in'o kvin'dek'foj'e tra du panel'o'j, kun c\u0302iu vizag\u0302'o iom'et'e mal'sam'a. Iam li dir'is: \u201eMi'a'j pentr'aj\u0302'o'j neniam evolu'as kiel mi atend'as, sed ili neniam surpriz'as mi'n.\u201d Kiam li pentr'is, li trakt'is c\u0302io'n sam'manier'e \u2013 flor'o'j, viktim'o'j de au\u0306t'o-akcident'o'j, aktor'in'o'j kaj ras'a'j tumult'o'j \u2013 c\u0302io est'is tut'e egal'e al Warhol."}, {"text_idx": "#000292", "text": "En 1963 li ac\u0302et'is 16-mili'metr'a'n kamera'o'n kaj komenc'is far'i film'o'j'n, okup'ig\u0302'ant'e pri tio g\u0302is 1968. Ec\u0302 infan'ag\u0302'e li'n obsed'is Holivud'o. Post 1970 li direkt'is si'a'n atent'o'n al portret'o'j, sed ankorau\u0306 sub'prem'is art'a'n individu'ec'o'n per pentr'ad'o de seri'o'j, ekskluziv'e la dek portret'o'j'n de Mau\u0306 en 1972."}, {"text_idx": "#000293", "text": "Warhol est'is fam'eg'a en la 20a jar'cent'o pro la miks'ad'o de art'o, popular'a gust'o kaj renom'o. Oni au\u0306kci'is unu el li'a'j pentr'aj\u0302'o'j kontrau\u0306 60 000 dolar'o'j \u2013 rekord'o por viv'ant'a uson'a art'ist'o. Li pentr'is bild'o'j'n de 32 lad'a'j etiked'o'j de divers'a'j sup'spec'o'j! Kiam li adiau\u0306'is pentr'ad'o'n, li decid'is flos'ig'i arg\u0302ent'ec'a'j'n ort'angul'o'j'n, kiu'j'n li plen'ig'is per helium'o, el la fenestr'o'j de nov'jork'a c\u0302iel'skrap'ul'o."}, {"text_idx": "#000294", "text": "Oni admir'os la verk'o'j'n de Leon'ard'o ankorau\u0306 post plu'a'j 500 jar'o'j, ec\u0302 la impresionist'o'j'n, sed c\u0302u la lad'aj\u0302'o'j'n de Warhol? Mi dub'as."}, {"text_idx": "#000295", "text": "Janica Kostelic\u0301 \u2013 ski'a mirakl'o"}, {"text_idx": "#000296", "text": "Post kvar'foj'a operaci'o de la genu'o, la 21-jar'ag\u0302'a Janica Kostelic\u0301 far'ig\u0302'is la plej sukces'a vir'in'o de la vintr'a'j Olimpik'o'j. S\u0302i gajn'is en Salt Lak'e City [solt lejk sit'i] tri or'a'j'n kaj unu arg\u0302ent'a'n medal'o'j'n en divers'a'j branc\u0302'o'j de mont'a ski'ad'o. Est'as tre'eg'e mal'oft'a okaz'o, ke dum unu olimpi'a lud'o vir'in'o antau\u0306'e gajn'is kvar medal'o'j'n. G\u0302is nun s\u0302i krom'e 11-foj'e gajn'is dum la mond'a ski'a c\u0302ampion'ad'o."}, {"text_idx": "#000297", "text": "S\u0302i'a patr'o antau\u0306 12 jar'o'j far'is 12-jar'a'n plan'o'n, en kiu li decid'is sistem'e trejn'i kaj eduk'i si'a'j'n fil'o'n Ivica (nun 23-jar'ag\u0302'a) kaj fil'in'o'n por kresk'ig'i ili'n ski'c\u0302ampion'o'j. Nun la plan'o komplet'e real'ig\u0302'is. Li asert'as, ke ebl'as far'i el ajn'a san'a infan'o, se oni fru'ag\u0302'e sistem'e trejn'as, c\u0302ampion'o'n en ajn'a fak'o. Tie li simil'as la fam'a'n hungar'a'n pedagog'o'n Polgar, kiu decid'is kaj sukces'e far'is el si'a'j fil'in'o'j mond'c\u0302ampion'o'j'n pri s\u0302ak'o."}, {"text_idx": "#000298", "text": "Tag'o'n post la gajn'o de la kvar'a medal'o anstatau\u0306 ripoz'i s\u0302i vek'ig\u0302'is sam'e fru'e kiel kutim'e kaj ir'is praktik'i ski'ad'o'n, dum s\u0302i'a frat'o klopod'is por medal'o. Bedau\u0306r'ind'e, li ne sukces'is c\u0302i-foj'e, kvankam ankau\u0306 li est'as unu el la plej grav'a'j slalom'ist'o'j de la mond'o. Janica far'ig\u0302'is hero'o de Kroati'o. Kiam s\u0302i re'ven'is en Zagrebon post la Olimpik'o'j, s\u0302i'n atend'is 150 000 hom'o'j. Jun'ul'in'o'j en Kroati'o amas'e arang\u0302'as por si har'plekt'aj\u0302'o'j'n kiel Janica. J\u0302urnal'ist'o'j skrib'as libr'eg'o'j'n pri Janica. C\u0302iam pli da ge'jun'ul'o'j komenc'as serioz'e okup'ig\u0302'i pri ski'ad'o, kvankam Kroati'o ne hav'as adekvat'a'j'n mont'o'j'n. Ili tial trejn'as si'n en Sloveni'o kaj Au\u0306strio. Malgrau\u0306 c\u0302io, Janica rest'as modest'a, asert'ant'e, ke s\u0302i est'as simpl'a jun'ul'in'o, simil'a al ali'a'j. Kaj s\u0302i dau\u0306r'ig'as si'a'n voj'o'n. Oni komenc'as parol'i pri tio, ke ebl'e nask'ig\u0302'is iu, kiu pov'us super'i Annemarie Moser Proel, kiu en'tut'e hav'is 61 venk'o'j'n en la mond'a'j mont'ski'a'j konkur'ad'o'j."}, {"text_idx": "#000299", "text": "Reinhold Messner: Alp'ist'o, rev'ant'o, eu\u0306rop'a deput'it'o"}, {"text_idx": "#000300", "text": "La plej fam'a kaj sukces'a alp'ist'o de c\u0302iu'j temp'o'j est'as kritik'ant'o de la amas'a turism'o kaj de neni'ig'o de la mont'ar'o'j, defend'ant'o de la mal'grand'a'j popol'o'j kaj de kultur'a vari'ec'o en la mond'o. Nun Reinhold Messner [rajnhold mesner] est'as deput'it'o en la Eu\u0306rop'a Parlament'o, an'o de la parlament'a grup'o pri Tibeto. Messner: \u201eEn mi'a viv'o mi vetur'is mult'e por esplor'i la mont'ar'popol'o'j'n, la plej mal'ric\u0302'a'j'n inter la mal'ric\u0302'a'j, tiu'j'n, kiu'j el'ten'as viv'i tie supr'e, sur la mont'o'dekliv'o'j. Tio, kio mi'n interes'as, est'as ali'a'j viv'model'o'j, kiu'j diferenc'as dis'de ni'a, eu\u0306rop'a. C\u0302ar ebl'as post'viv'i ankau\u0306 kun pli da modest'ec'o kaj mem'lim'ig'o'j. Mi determin'as mi'n ne tiom kiel klasik'a turist'o, sed kiel alp'ist'o, du'on'nomad'o, kiu observ'as kun interes'o kiel viv'as la mont'ar'a'j popol'o'j ...\u201d"}, {"text_idx": "#000301", "text": "Reinhold Messner est'as la unu'a hom'o de ni'a nun'temp'o, kiu sur'grimp'is c\u0302iu'j'n 14 pli ol 8000 m alt'a'j'n mont'o'supr'o'j'n sur ni'a planed'o. La unu'a, kiu sur'grimp'is Everest'o'n, la plej alt'a mont'o'supr'o sur la ter'o, sen oksigen'a aparat'o. Li nask'ig\u0302'is en Sud-Tirolo, Italio, parol'as german'e kaj ital'e. Messner fin'stud'is konstru'ing\u0302enier'a'n fak'o'n kaj post'e komenc'is sur'grimp'i la mont'o'j'n de l' mond'o. 16 jar'o'j'n li okup'ig\u0302'is pri tio, oft'e mal'sukces'is, sed ne mal'esper'is kaj prov'is de'nov'e. Li opini'as, ke la senc'o de l' viv'o alt'e en la mont'ar'o ne est'as mult'e pli diferenc'a ol c\u0302ie ali'lok'e en la mond'o. Li est'as unu el la plej aktiv'a'j natur'protekt'ant'o'j en okcident'a Eu\u0306rop'o, de la mont'ar'o'j, de Alp'o'j kontrau\u0306 la invad'o de amas'a turism'o."}, {"text_idx": "#000302", "text": "Ek'de pli ol du jar'o'j kaj du'on'o la grand'a alp'ist'o el'prov'as si'a'n s\u0302anc'o'n en la politik'o, est'ant'e, kiel sen'de'pend'ul'o, deput'it'o de la ital'a Parti'o de verd'ul'o'j en la Eu\u0306rop'a Parlament'o en Strasburgo."}, {"text_idx": "#000303", "text": "Apenau\u0306 ebl'us emfaz'i pli grand'a'n kontrast'o'n: neon'a lum'o anstatau\u0306 tend'o, klimat'iz'a instal'aj\u0302'o anstatau\u0306 varm'ig'il'o'j, tek'komput'il'o anstatau\u0306 glaci'fos'il'o \u2013 la ofic'ej'o de Messner est'as unu el la cent'o'j da mal'grand'a'j c\u0302el'o'j en la vitr'a palac'o de la Eu\u0306rop'a Parlament'o. Anstatau\u0306 la furor'a libr'o Expedition zum Endpunkt (Ekspedici'o g\u0302is la fin'punkt'o) sur si'a skrib'tabl'o li skrib'as star'punkt'o'j'n pri divers'a'j problem'o'j de Eu\u0306rop'a Uni'o."}, {"text_idx": "#000304", "text": "Kiel sent'as si'n kiel deput'it'o la hom'o, kies nom'o'n oni konsider'as kiel simbol'o'n de liber'am'o kaj sen'de'pend'ec'o, en'kadr'e de la dev'ig'o'j en la Eu\u0306rop'a Parlament'o?"}, {"text_idx": "#000305", "text": "\u201eMi neniam intenc'is mal'jun'ig\u0302'i en la politik'o\u201d, dir'as Messner sen c\u0302irkau\u0306'parol'o'j. Pri la mal'jun'ig\u0302'o, s\u0302ajn'as, ke li ne rapid'as. Mov'ig\u0302'em'a kaj trejn'it'a, mez'alt'a, 57-jar'a, li plu rest'as barb'a kaj kun ankorau\u0306 jun'a figur'o. Li'a brun-blond'a har'ar'o est'as dens'a kiel antau\u0306 20 jar'o'j. Kaj la sulk'o'j c\u0302irkau\u0306 la okul'o'j atribu'as al li'a rid'et'o petol'em'a'n nuanc'o'n."}, {"text_idx": "#000306", "text": "Se Reinhold Messner filozofi'as pri Di'o kaj Eu\u0306rop'o, pri la mont'ar'o'j, li far'as tio'n kun penetr'ant'a rigard'o kaj intens'a gest'ad'o per'man'e. Oni sent'as kiom da sen'brid'a energi'o si'n kas\u0302'as en tiu hom'o. G\u0302oj'ig'as la fakt'o, ke li ne hav'as mal'larg\u0302'e parti'a'j'n koncept'o'j'n: \u201eMi est'as elekt'it'a ver'e far'e de unu balot'region'o, sed malgrau\u0306 tio mi konsider'as c\u0302iu'j'n, sed ne nur apart'a'j'n grup'interes'o'j'n\u201d, konfes'as Messner."}, {"text_idx": "#000307", "text": "Kaj la hom'o, kiu kiel neni'u ali'a en la mond'o sukces'is real'ig'i ekstrem'e mal'facil'a'j'n rev'o'j'n, prefer'as parol'i pri si'a'j projekt'o'j: \u201eMi est'as hom'o, kiu tut'a'n viv'o'n batal'as por efektiv'ig'i divers'a'j'n ide'o'j'n\u201d. Tiel ekzempl'e hejm'land'e, en Sud-Tirolo, Messner trans'form'as kastel'ruin'o'j'n en muze'o'n pri la mont'ar'o'j. Krom'e, tut'e proksim'e, en si'a bien'o, li prov'as labor'i kiel ekologi'a agrikultur'ist'o, kiu, trov'ig\u0302'int'e en lig'o kun viand'butik'o kaj restoraci'o, vend'as si'a'j'n ekologi'e produkt'it'a'j'n nutr'aj\u0302'o'j'n: \u201eSe tiu projekt'o efektiv'ig\u0302'as, se mi pov'as i'o'n montr'i al mi'a'j najbar'a'j kamp'ar'an'o'j, tio signif'as, ke mi sukces'as, est'ig'as 10 labor'lok'o'j'n kaj fin'fin'e per'labor'as ankau\u0306 i'o'n por mi mem\u201d."}, {"text_idx": "#000308", "text": "Oni ne pov'as parol'i nur pri ekologi'a engag\u0302'o de Reinhold Messner. La konserv'o de ni'a mond'o kiel ekologi'a sistem'o ne'dis'ig'ebl'as de la konserv'o de la kultur'a vari'ec'o, de la mal'grand'a'j popol'o'j, de la etn'a'j region'o'j. Lau\u0306 Messner la mal'pli evolu'int'a'j land'o'j hav'as pli grand'a'n estim'o'n kaj respekt'o'n al la natur'o. Ver'e, tie est'as ankau\u0306 ekologi'a'j problem'o'j, sed de ali'a karakter'o. Do, ni dev'as instru'ig\u0302'i de tiu'j popol'o'j tiu'rilat'e. Messner deklar'as: \u201eMi observ'as jam mult'a'j'n jar'o'j'n kun grand'a interes'o la indig\u0302en'o'j'n de Tibeto, de And'o'j, indi'an'o'j'n de Nord-Amerik'o\u201d."}, {"text_idx": "#000309", "text": "Li serc\u0302'as ekvilibr'ig'it'a'j'n renkont'o'j'n kun tiu'j indig\u0302en'a'j civiliz'o'j, kiu'j hav'as pli natur'konform'a'n viv'manier'o'n. Krom'e Messner ne perd'as lig'o'n kun la ali'a real'aj\u0302'o en la mond'o \u2013 la mal'ric\u0302'ec'o. \u201eMi sci'as, ke en la mond'o est'as 2 miliard'o'j da hom'o'j, kiu'j mal'sat'as, kiu'j ne dispon'as pri bon'a san'protekt'ad'o kaj instru'ad'o, kiu'j viv'as mizer'e. Long'a'n temp'o'n mi donac'is mon'o'n al divers'a'j help'organiz'aj\u0302'o'j. Tamen post cert'a temp'o mi ven'is al la ide'o, ke plej util'a est'as la rekt'a help'o sur'lok'e. C\u0302i-moment'e per mi'a'j mon'rimed'o'j mi konstru'ig'as lern'ej'o'n en unu el la plej mal'ric\u0302'a'j part'o'j de Himalaj'o. Mi est'as konvink'it'a, ke tio est'as la plej bon'a manier'o help'i, c\u0302ar mi vid'as kie'n ir'as mi'a mon'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000310", "text": "Ali'a grand'a cel'o de Messner est'as Alp'o'j, en kiu'j li streb'as akord'ig'i la interes'o'j'n de hom'o kaj natur'o, tiel ke turism'o, transport'o kaj agrikultur'o form'u viv'kapabl'a'n tut'o'n, kiu kapabl'as post'viv'i. La real'ig'o de tiu rev'o funkci'as lau\u0306 li'a konvink'o pli-mal'pli kiel sur'grimp'o de Everest'o. Do, antau\u0306 si'a sukces'a ekspedici'o en 1978 al Everest'o li intens'e labor'is kvin jar'o'j'n, pet'is permes'o'n kaj post'e serc\u0302'is partner'o'n, hav'ig'is mon'o'n per sponsor'o'j kaj mem per'labor'is part'o'n de g\u0302i per preleg'o'j. Kaj post tiu'j prepar'o'j Messner ir'is kaj far'is la sur'grimp'o'n."}, {"text_idx": "#000311", "text": "Reinhold Messner antau\u0306'sent'as, ke tiu'j respond'o'j ne konven'as kiel perspektiv'o por grand'a Eu\u0306rop'o. Li ne iluzi'as rilat'e si'a'j'n ebl'o'j'n kiel deput'it'o influ'i la Eu\u0306rop'a'n Parlament'o'n en Strasburgo: \u201eC\u0302i tie oni star'ig'as al mi demand'o'j'n kiel port'ant'o de ide'o'j, sed ne kiel real'ig'ant'o. Kaj ni, la deput'it'o'j, parol'as eg'e mult'e \u2013 tio ne pov'as kontent'ig'i hom'o'n, kiu c\u0302iam far'is i'o'n en si'a viv'o\u201d. Messner al'don'as: \u201eNe, mi ne pov'as kiel unu'op'ul'o ali'ig'i la mond'o'n, mi neniam sugest'is tio'n al mi\u201d."}, {"text_idx": "#000312", "text": "Per'e de simil'a'j el'dir'o'j la grand'a alp'ist'o est'ig'is al si en la Eu\u0306rop'a Parlament'o ne nur amik'o'j'n: kaj tie por ke oni efektiv'ig'u i'o'n politik'a'n, oni dev'as hav'i la neces'a'j'n person'a'j'n kontakt'o'j'n. G\u0302ust'e por tio Messner plej mal'mult'e tau\u0306g'as \u2013 li kverel'is kun si'a Everest'o-partner'o Peter Habeler, sam'kiel kun si'a post'a kun'ul'o Hans Kammerlander (ambau\u0306 au\u0306str'o'j). Per konflikt'o fin'ig\u0302'is ankau\u0306 li'a kun'labor'o kun la german'o Arved Fuchs [fuks], kun kiu Messner vintr'e 1989-1990 tra'ir'is Antarkt'o'n. Kaj post'e ven'as la faktor'o envi'o: mult'e da koleg'o'j deput'it'o'j en Strasburgo mal'kas\u0302'e parol'as, ke la sud-tirol'an'o ir'as kun mal'buton'um'it'a c\u0302emiz'o kaj kun tibeta c\u0302en'et'o c\u0302irkau\u0306 la kol'o, preskau\u0306 c\u0302iam c\u0302irkau\u0306'at'e de la kamera'o'j de televid'team'o'j."}, {"text_idx": "#000313", "text": "Mult'a'j observ'ant'o'j konsider'as la politik'ist'o'n Messner mal'sukces'int'a. Tamen la vort'o \u201emal'sukces'o\u201d est'as fremd'a al li'a'j orel'o'j \u2013 ja dum si'a alp'ism'a karier'o li mult'foj'e re'ven'is de la voj'o al la mont'o'supr'o. Kaj dum ali'a'j ekspedici'o'j malgrau\u0306 la dang\u0302er'o je lavang'o'j kaj mal'bon'a veter'o sur'grimp'is en la zon'o'n de mort'o, li prokrast'is si'a'n atak'o'n al la supr'o malgrau\u0306 la semajn'o'j de prepar'o'j kaj g\u0302is'atend'o de la konven'a moment'o. Tiu instinkt'o pri mem'konserv'o, tiu dezir'o pri prokrast'o de la sur'grimp'o de la mont'o'supr'o el vid'punkt'o de Messner neniel est'is mal'sukces'o, sed nur kau\u0306z'o por tio, ke li post'viv'is. Kun si'a fam'a obstin'em'o li c\u0302iam star'ig'is al si alt'a'j'n cel'o'j'n, kiu'j'n li post'e ating'is."}, {"text_idx": "#000314", "text": "Ebl'e Reinhold Messner prav'as, kiam li deklar'as, ke kiel parlament'an'o li ne vid'as grand'a'n diferenc'o'n kompar'e kun si'a antau\u0306'a viv'o, sed nur pli'ric\u0302'ig'o'n, grav'a'n spert'o'n, kiu'n li ne vol'us mal'hav'i. S\u0302ajn'e tiu'j li'a'j viv'kondic\u0302'o'j de deput'it'o est'as nur unu al'don'a streb'o al mem'real'ig'o. Tiel konsider'at'e, la \u201es\u0302ip'o\u201d kun la eu\u0306rop'a'j parlament'an'o'j en Strasburgo post la alp'ism'a'j ekspedici'o'j, glac\u0302er'o'j, sabl'a'j dezert'o'j \u2013 est'as por Messner unu pli'a \u201earen'o de la sol'ec'o\u201d, kiel tekst'as titol'o de li'a libr'o de la 70aj jar'o'j."}, {"text_idx": "#000315", "text": "La profesi'a aventur'em'ul'o ne las'as ec\u0302 mal'grand'a'n dub'o'n, ke li ankau\u0306 est'ont'e hav'os aktiv'a'n viv'o'n. Kun'e kun si'a viv'partner'in'o Sabin'e kaj la infan'o'j Magdalena (14) kaj Gesar Sim'o'n (11) Messner intenc'as log\u0302'i en Mer'a'n, Sud-Tirolo, dum la lern'o'jar'o, kaj dum la feri'o'j rest'ad'i en si'a kastel'o Juval. Ankau\u0306 en la sekv'a'j jar'o'j li preleg'os kaj hav'os publik'a'j'n el'pas\u0302'o'j'n en Uson'o, Japani'o kaj Eu\u0306rop'o. Unu foj'o'n jar'e li hav'os ekspedici'o'n kaj li'a cel'o est'os la sankt'a'j mont'o'j. Krom'e Messner hav'as grand'a'n rev'o'n, kiu'n li ne vol'us for'las'i: \u201eMi hav'as grand'a'n dezert'a'n projekt'o'n, kiu'n mi plan'as real'ig'i en 2004\u201d."}, {"text_idx": "#000316", "text": "Reinhold Messner est'as alp'ist'o, rev'ant'o, deput'it'o, au\u0306tor'o de bel'a'j libr'o'j, patr'o de tri infan'o'j, kiu sekv'as kun sci'am'o kaj estim'o kiel komunik'ig\u0302'as hom'o'j kaj kultur'o'j, natur'o kaj hom'o, obstin'a vir'o el Sud-Tirolo, kiu est'ig\u0302'is civit'an'o de l' mond'o."}, {"text_idx": "#000317", "text": "Mal'bel'a ni'a magazin'o est'is neniam, kvankam en la unu'a'j jar'o'j fot'o'j kaj ilustr'aj\u0302'o'j est'is nur nigr'a'j-blank'a'j kaj foj'e ne tre bon'kvalit'a'j. Ad'e la revu'o ig\u0302'is pli kaj pli bel'a kaj nun lau\u0306 grafik'a aspekt'o sen'dub'e trov'ig\u0302'as je alt'a nivel'o. Modif'o'j kaj s\u0302ang\u0302'o'j en'konduk'it'a'j c\u0302i-jar'e provok'is mult'a'j'n re'ag'o'j'n, precip'e lau\u0306d'a'j'n, sed ankau\u0306 skeptik'a'j'n. Ekzempl'e c\u0302ef'kurac'ist'o de La Kancer'klinik'o, J\u0302ak Le Puil, koment'is: \u201e... mal'alt'ig\u0302'is je unu centi'metr'o. Lau\u0306 mi'a'j kalkul'o'j tiu mal'alt'ig\u0302'o pov'os ripet'ig\u0302'i c\u0302iu'jar'e g\u0302is la jar'o 2028 \u2013 post'e MONATO simil'os et'a'n pos\u0302t'mark'o'n!\u201d Sed li preter'vid'is, kio'n ali'a'j leg'ant'o'j rimark'is: kompens'e la kajer'o ig\u0302'is pli dik'a kun nun 36 pag\u0302'o'j kontrast'e al 32 pag\u0302'o'j antau\u0306'e. Sekv'e lau\u0306 la supr'a kalkul'o en 2028 g\u0302i est'os komplet'a pos\u0302t'mark'a album'o, c\u0302u ne?"}, {"text_idx": "#000318", "text": "Sed ho ve, ankau\u0306 la el'don'ej'o iom'et'e mis'kalkul'is kaj ne pri'konsider'is, ke produkt'i pli mult'a'j'n pag\u0302'o'j'n (ec\u0302 se je unu centi'metr'o mal'pli alt'a'j) postul'as ankau\u0306 pli mult'a'n temp'o'n, kaj tiel ni'a revu'o iom'et'e perd'is si'a'n aper'o'ritm'o'n. Tial la nun'a kajer'o de'nov'e est'as mal'pli dik'a; ni esper'as per tio re'akir'i g\u0302is'dat'ec'o'n kaj akurat'ec'o'n. Pro la sam'a kial'o la el'don'ej'o decid'is, ek'de la jar'o 2003 dum la nord'hemisfer'a somer'o aper'ig'i du'obl'a'n numer'o'n, kiel ni tio'n praktik'is dum la unu'a jar'dek'o de l' magazin'o. En juli'o kaj au\u0306gust'o, c\u0302ef'a liber'temp'a period'o en Eu\u0306rop'o, ankau\u0306 el'don'ej'a'j ofic'ist'o'j vol'as feri'ad'i."}, {"text_idx": "#000319", "text": "La el'don'ej'o dank'as al la mult'a'j leg'ant'o'j, kiu'j gratul'is pro la nov'a aspekt'o de la revu'o. Iu'j ec\u0302 abon'is au\u0306 re'abon'is nur pro la bon'a aspekt'o de pag\u0302'o 1! Unu lau\u0306d'is, ke pli mult'a'j tekst'o'j nun est'as pres'at'a'j per serif'a'j liter'o'j, kiu'j \u2013 lau\u0306 li \u2013 est'as pli bon'e leg'ebl'a'j ol sen'serif'a'j. Nu jes, li prav'as; sed ambau\u0306 liter'tip'o'j hav'as avantag\u0302'o'j'n kaj mal'avantag\u0302'o'j'n. Tamen mi esper'as, ke ne nur tia'j kriteri'o'j kia'j aspekt'o kaj bel'ec'o kaj kolor'o'j lud'as rol'o'n por vi, sed ke grav'as ankau\u0306 en'hav'o'j ne mal'pli bon'a'j."}, {"text_idx": "#000320", "text": "Antau\u0306 ol pren'i ajn'a'n mon'o'n, kontrol'u, c\u0302u g\u0302i ne est'as\nfals'a. Lau\u0306 oni'dir'a statistik'o en Ukrainio c\u0302iu'tag'e (!) oni\ntrov'as dek'o'j'n kaj ec\u0302 cent'o'j'n da fals'a'j mon'bilet'o'j."}, {"text_idx": "#000321", "text": "La plej vast'e kon'at'a'j manier'o'j de mon'fals'ad'o nun est'as\nkomput'il'a grafik'o kaj fot'o'kopi'ad'o. Plej oft'e oni fals'as c\u0302e ni\nuson'a'j'n dolar'o'j'n kaj ni'a'j'n ukrainajn hrivnojn, kiu'j lau\u0306\nopini'o de special'ist'o'j est'as tre bon'e protekt'it'a'j kontrau\u0306 la"}, {"text_idx": "#000322", "text": "Mon'fals'ad'o hav'as si'a'n histori'o'n. C\u0302iam al tiu'spec'a'j krim'ul'o'j\noni rilat'is negativ'e, escept'e se la fals'ad'o'n far'is reg'ist'ar'o."}, {"text_idx": "#000323", "text": "Dum la period'o de car'o Petro la Grand'a la verdikt'o por rus'a'j\nfals'ant'o'j de mon'bilet'o'j est'is mort'ig'o. Sam'e sever'e oni\nrilat'is al la krim'ul'o'j dum la period'o de Katarina la 2a. Dum\nla sovetia reg\u0302im'o oft'is verdikt'o \u201emort'paf'o\u201d. Malgrau\u0306 tiu\nsever'ec'o la mon'fals'ant'o'j mult'is; ili abund'as ankau\u0306 nun."}, {"text_idx": "#000326", "text": "Jurij Luj\u0302kov, la urb'estr'o de Moskvo, cert'ig'is, ke unu el etap'o'j de la au\u0306t'a'j vetur'o'j Formul'a-1 nepr'e pas'os en Rusio (en Moskvo) ek'de 2004. De'komenc'e lanc\u0302'i la okaz'ig'o'n de \u201eGrand-Prix [gra pri] de Rusio\u201d oni plan'is por 2003, sed en mart'o, post reciprok'a inter'konsent'o, Luj\u0302kov kaj la c\u0302ef'a \u201eformul'ist'o\u201d Barney Ecclestone, oni prokrast'is la rus'a'n premier'o'n g\u0302is 2004. Sed tut'egal'e, por rus'a'j s\u0302at'ant'o'j de c\u0302i tiu sport'o est'os real'ig\u0302'o de rev'o."}, {"text_idx": "#000327", "text": "Do, relativ'e baldau\u0306 oni pov'os vid'i ankau\u0306 en Moskvo la stir'ist'o'j'n, \u201eidiot'e vetur'ant'a'j'n en raket'au\u0306t'o'j kiel c\u0302eval'o'j en cirk'a aren'o\u201d, kiel iam skrib'is ni'a c\u0302ef'redaktor'o."}, {"text_idx": "#000328", "text": "Lern'ant'o'j de la angl'a lingv'o sci'as, ke sam'kiel en Esperant'o mank'as al substantiv'o'j gramatik'a genr'o. Jen lau\u0306'dir'e unu el la (eventual'e mal'mult'a'j) plus'o'j rilat'e ek'lern'o'n de la angl'a. Ekzempl'e angl'a tabl'o est'as neu\u0306tr'a: lern'ant'o de la franc'a memor'u, ke franc'a'j tabl'o'j in'seks'as, dum german'a'j vir'seks'as."}, {"text_idx": "#000331", "text": "Tamen la tradici'o, almenau\u0306 rilat'e s\u0302ip'o'j'n, baldau\u0306 c\u0302es'os. La prestig\u0302'a gazet'o Lloyd's List [lojdz lst], fak'j\u0302urnal'o pri mar- kaj s\u0302ip-afer'o'j, anonc'is, ke ek'de nun s\u0302ip'o'j ne plu s\u0302i-os, sed g\u0302i-os. \u201eS\u0302ip'o'j est'as nur'a'j il'o'j,\u201d klar'ig'is la redaktor'o de Lloyd's List. \u201eKarakter'o'n ili ne hav'as \u2013 nek vir'a'n nek in'a'n.\u201d"}, {"text_idx": "#000332", "text": "Furioz'e re'ag'is mar'ist'o'j \u2013 sam'kiel en 1998, kiam la last'a'n foj'o'n oni prov'is neu\u0306tr'ig'i s\u0302ip'o'j'n. \u201ePas\u0302'o tia kontent'ig'os femin'ist'o'j'n kaj kont'ist'o'j'n,\u201d tondr'is kapitan'o. \u201eSed g\u0302i koler'ig'os la tut'mond'a'n mar'ist'ar'o'n.\u201d"}, {"text_idx": "#000333", "text": "Sed ec\u0302 la mar'ist'a sindikat'o akcept'as la ne'evit'ebl'ec'o'n de la redaktor'a decid'o. \u201eEl'ir'is c\u0302io romantik'a el mar'ist'a viv'o,\u201d dir'is sindikat'a parol'ant'o. \u201eReg'as en la industri'o nur komerc'a'j konsider'o'j kaj ne plu est'as spac'o por sentimental'ec'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000334", "text": "Rest'as unu'sol'a demand'o. C\u0302u la Akademi'o de Esperant'o sekv'os la ekzempl'o'n de Lloyd's List kaj rekomend'os, ke ek'de nun esperant'ist'o'j parol'u ne pri s\u0302ipo sed pri g\u0302ipo?"}, {"text_idx": "#000335", "text": "Ne mult'o'n oni sci'as pri la sort'o de c\u0302. 20 japan'o'j for'kapt'it'a'j komenc'e de la 80aj jar'o'j supoz'ebl'e de agent'o'j el Nord'a Korei'o. Sed last'a'temp'e est'is arest'it'a vir'in'o, kiu antau\u0306 tribunal'o en Tokio indik'is, ke ja est'as en'plekt'it'a Nord'a Korei'o."}, {"text_idx": "#000336", "text": "La arest'it'in'o, edz'in'o de aer'pirat'o, kiu en la 70aj jar'o'j flug'ig'is japan'a'n aviad'il'o'n al Nord'a Korei'o, atest'is, ke s\u0302i kon'at'ig\u0302'is en Londono kun unu el la mal'aper'int'in'o'j \u2013 kun Arimoto Keiko, kiu tiam stud'is en Briti'o la angl'a'n."}, {"text_idx": "#000337", "text": "Al si'a viktim'o s\u0302i propon'is posten'o'n c\u0302e ali'land'a komerc'a entrepren'o: pro tio la student'in'o vetur'is al Nord'a Korei'o kaj post'e mal'aper'is. La ge'patr'o'j de Arimoto Keiko post'e neni'o'n plu au\u0306d'is pri si'a fil'in'o. Tamen ankorau\u0306 nebul'as motiv'o'j de la for'kapt'ad'o."}, {"text_idx": "#000338", "text": "La litovoj, sam'kiel s\u0302tat'an'o'j de ali'a'j tiel nom'at'a'j kandidat'o-land'o'j al Eu\u0306rop'a Uni'o (EU), labor'as pli long'e, pli intens'e ol hom'o'j en EU-land'o'j. Tio'n konstat'is eu\u0306rop'a fondus'o pri pli'bon'ig'o de viv- kaj labor-kondic\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000339", "text": "En kandidat'o-land'o'j oni labor'as 43,6 hor'o'j'n semajn'e, kompar'e kun 38,25 hor'o'j en EU-land'o'j. Tie nur 48 % de la dung'it'ar'o labor'as pli ol 40-hor'a'n semajn'o'n: en la kandidat'o-land'o'j 82 %. Sam'e, pli da vir'in'o'j labor'as en kandidat'o-land'o'j (47 %) ol en EU-s\u0302tat'o'j (42 %), sed la dung'it'ar'o uz'as mal'pli da komput'il'o'j (12 % kontrast'e al 19 %)."}, {"text_idx": "#000340", "text": "Nokt'e labor'as en kandidat'o-land'o'j 24 % de la dung'it'o'j (EU: 19 %); dimanc\u0302'e labor'as 36 % (EU: 27 %) kaj sabat'e 61 % (EU: 52 %). Part'o'pren'is la enket'o'n 11 mil hom'o'j el 12 kandidat'o-land'o'j: Estoni'o, Litovio, Latvi'o, Pollando, C\u0302eh\u0302i'o, Slovaki'o, Hungari'o, Sloveni'o, Rumani'o, Bulgario, Kipro kaj Malto. En tiu'j land'o'j viv'as 105 milion'o'j da hom'o'j."}, {"text_idx": "#000341", "text": "Kelk'a'j ital'a'j politik'ist'o'j (de la ekstrem'dekstr'a Naci'a Alianc'o, sed ankau\u0306 verd'a senat'an'o Marco Boat'o) propon'is s\u0302ang\u0302'o'n de la konstituci'o por al'don'i, ke la sol'a lingv'o de Italio est'as la ital'a. Ni ne vid'as la kial'o'n por tia s\u0302ang\u0302'o, c\u0302ar jam evident'as ke la ital'a est'as la lingv'o larg\u0302'mezur'e plej parol'at'a kaj grav'a de Italio: dank'e al dev'ig'a instru'ad'o, c\u0302iu'j kapabl'as parol'i la komun'a'n lingv'o'n. G\u0302ust'e c\u0302ar c\u0302i tiu est'as jam akir'it'a rezult'o, pli kaj pli fort'ig\u0302'as la dezir'o lok-nivel'e re'mal'kovr'i la minoritat'a'j'n kaj region'a'j'n lingv'o'j'n, la dialekt'o'j'n kaj la lingv'o'j'n de ali'a'j popol'o'j. S\u0302ajn'as al ni neniel neces'e sufok'i c\u0302i tiu'j'n vent'o'j'n de plur'ism'o kaj demokrati'o per s\u0302ang\u0302'o kiu ombr'ig'us ali'a'n konstituci'a'n norm'o'n, mult'e pli demokrati'a'n: tem'as pri artikol'o 6, kiu tekst'as: \u201eLa respublik'o protekt'as, per lau\u0306'cel'a'j norm'o'j, la lingv'a'j'n mal'pli'mult'o'j'n\u201d."}, {"text_idx": "#000342", "text": "Por ke la ital'a konstituci'o plu'est'u demokrati'a kaj plur'ism'a, kontrau\u0306 au\u0306toritat'ism'a'j norm'o'j lim'ig'ant'a'j esprim-liber'ec'o'n kaj eben'ig'ant'a'j la voj'o'n al est'ont'a mal'permes'o de la minoritat'a'j lingv'o'j, ni invit'as c\u0302iu'j'n sub'skrib'i la petici'o'n trov'ebl'a'n c\u0302e la adres'o "}, {"text_idx": "#000343", "text": "Ne forges'u kiel ebl'e plej mult'e cirkul'ig'i c\u0302i tiu'n apelaci'o'n! Dank'o'n, ni bezon'as la help'o'n de la demokrati'a'j civit'an'o'j de c\u0302iu'j politik'a'j aparten'o'j."}, {"text_idx": "#000344", "text": "Politik'a nuanc'o de la pap'a vizit'o"}, {"text_idx": "#000345", "text": "Dank'o'n al Volodimir Hurtovenko pro li'a artikol'o (MONATO 2002/2, pag\u0302'o 15). Bedau\u0306r'ind'e, la gvid'ant'o'j de la rus'a ortodoks'a eklezi'o taks'as la pap'o'n kiel invad'ant'o'n, kaj li'a'n eventual'a'n vizit'o'n \u2013 kiel atenc'o'n. Sed t.n. \u201esimpl'a'j civit'an'o'j\u201d rilat'as tut'e normal'e al vizit'o de la pap'o, vid'ant'e en li nur la c\u0302ef'a'n funkci'ul'o'n de eklezi'o, kiu est'as sufic\u0302'e dis'vast'ig\u0302'int'a ankau\u0306 en Rusio. Do, la gust'o de c\u0302i konflikt'o est'as pur'e politik'a. G\u0302i'n pov'us por c\u0302iam fin'i opini'o (jes'a au\u0306 ne'a) de la prezid'ant'o, sed Vladimir Putin, tradici'e por si, dau\u0306r'e silent'as, ne tus\u0302'ant'e la problem'a'n demand'o'n."}, {"text_idx": "#000346", "text": "Mi leg'is en MONATO 2002/1, pag\u0302'o 18, kun interes'o la artikol'o'n Kadis\u0302 por Jedwabne kaj dank'as al la au\u0306tor'in'o Zofia Ban'et-Fornalowa. Mi est'as vidv'in'o, kiu ankorau\u0306 serc\u0302'as inform'o'n pri la famili'o de mi'a edz'o, kies parenc'o'j sufer'is en Pollando (dum la jar'o 1941 [?]) c\u0302e Kozienice [koj\u0302enice] apud Kazimierz [kaj\u0302imjej\u0302]."}, {"text_idx": "#000347", "text": "La desegn'o est'as de nun'temp'a jud'a tomb'ej'o en Kozienice. Sabl'a mont'et'o sen herb'o au\u0306 arb'o'j. Rest'as nur mal'grand'a fragment'o de s\u0302ton'o kun hebre'a sur'skrib'o. Nun grafiti'o ekzist'as sur memor's\u0302ton'o kaj s\u0302irm'ej'o \u2013 (ebl'e oni far'is ili'n kiel konstru'o'j por la milit'o). Ni ne trov'is inform'o'n en Inter'ret'o, nek c\u0302e bibliotek'o'j."}, {"text_idx": "#000348", "text": "Respond'e al leter'o de Michel Mark'o, MONATO 2002/2, pag\u0302'o 6, la sub'skrib'int'o hav'as jen'o'n por dir'i. Kar'a Michel, mi pens'as, ke vi erar'as, kiam vi akuz'as la societ'o'n Krani'o kaj tibi'o kvazau\u0306 organiz'aj\u0302'o'n teror'ist'a'n. La societ'o est'as mal'nov'a frat'ar'o universitat'a, kaj neni'o pli. G\u0302i est'as societ'o de kaj por knab'o'j, kiu'j vol'as kun amuz'o kun'est'i. Krani'o kaj tibi'o funkci'as kiel ankau\u0306 ali'a'j universitat'a'j frat'ar'o'j en Uson'o. La membr'o'j est'as reciprok'e lojal'a'j, help'as unu la ali'a'n, ktp. La societ'o hav'as neniu'n rilat'o'n kun Ci'a, la uson'a sekret'a serv'o, nek teror'ism'o. En Inter'ret'o vi pov'as trov'i abund'e da leg'ind'a material'o pri la societ'o per la serc\u0302'vort'o'j \u201eSkull and Bones\u201d."}, {"text_idx": "#000349", "text": "Holi, la barata fest'o de kolor'o'j, kiu mark'as la fin'o'n de la vintr'o, est'is kviet'a, mal'g\u0302oj'a afer'o c\u0302i-jar'e pro last'a'temp'a'j tumult'eg'o'j inter hindu'o'j kaj islam'an'o'j en la okcident'a sub's\u0302tat'o de Gujarat [gug\u0302arat]. Pli ol 700 hom'o'j jam mort'is, kaj pli ol 90 000 est'is sen'hejm'ig'it'a'j pro la barbar'a'j murd'o'j dum la pas'int'a'j semajn'o'j."}, {"text_idx": "#000350", "text": "Tiu c\u0302i cikl'o de per'fort'o komenc'ig\u0302'is, kiam, je la 27a de februar'o, islam'an'o'j brul'ig'is trajn'o'n, en kiu est'is vetur'ant'a'j 58 hindu'o'j. La viktim'o'j est'is re'ven'ant'a'j hejm'e'n de la urb'et'o Ayodhya [ajodhja], kie fundament'ist'a'j hindu'o'j vol'as konstru'i templ'o'n al la di'o Ram'o, kiu, ili asert'as, nask'ig\u0302'is en Ayodhya. Jam en 1992 en Ayodhya, fundament'ist'a'j hindu'o'j detru'is moske'o'n, kiu, ili pretend'as, star'as en la ekzakt'a lok'o de antau\u0306'a templ'o. Post la moske'o-detru'o okaz'is tumult'eg'o'j tra la tut'a land'o."}, {"text_idx": "#000351", "text": "C\u0302i-foj'e, la murd'o de la hindu'o'j lanc\u0302'is ond'o'n da veng\u0302'o'murd'o'j en Gujarat, en kiu la plej mult'a'j murd'it'o'j kaj sen'hejm'ig'it'o'j est'as islam'an'o'j. La rakont'o'j el la sub's\u0302tat'o est'as horor'a'j: paf'ad'o, ponard'ad'o kaj brul'ig'ad'o de viv'ant'a'j infan'o'j, vir'in'o'j, vir'o'j. Ne nur la viv'o'j sed ankau\u0306 la posed'aj\u0302'o'j, kaj material'a'j kaj simbol'a'j, de la islam'an'o'j est'is sistem'e detru'it'a'j. Plen'ig'as la televid'ekran'o'j'n bild'o'j de el'kav'ig'it'a'j hejm'o'j, vend'ej'o'j, hotel'o'j kaj moske'o'j de islam'an'o'j."}, {"text_idx": "#000352", "text": "Dum'e raport'as la amas'komunik'il'o'j pri post'viv'ant'in'o'j \u2013 knab'in'o'j kaj vir'in'o'j \u2013 kiu'j ne plu parol'as: ili est'is brutal'e seks'per'fort'it'a'j. Tiu'j c\u0302i in'o'j nun log\u0302'as en sub'hom'a'j kondic\u0302'o'j en la c\u0302irkau\u0306 56 tend'ar'o'j por rifug\u0302'int'o'j."}, {"text_idx": "#000353", "text": "Ankorau\u0306 c\u0302iu'tag'e ven'as raport'o'j pri sub's\u0302tat'a reg'ist'ar'o, kiu silent'e permes'is la murd'o'n kaj detru'o'n. La estr'o de Gujarat, Narendra Mod'i ec\u0302 prav'ig'is la krim'o'j'n de la mort'ig'int'a'j hindu'o'j per jen'a'j vort'o'j: \u201eC\u0302iu ag'o hav'as si'a'n propr'a'n re'ag'o'n.\u201d Mod'i aparten'as al BJP, la c\u0302ef'a parti'o en la reg'ant'a naci'a koalici'o, al kiu aparten'as ankau\u0306 la c\u0302ef'ministr'o Vajpayee [vag\u0302paj]. Ambau\u0306 nun est'as sub eg'a prem'o klar'ig'i si'a'j'n ag'o'j'n kaj politik'o'j'n."}, {"text_idx": "#000354", "text": "Sed ec\u0302 kiam tiu c\u0302i raport'o est'as verk'it'a, ven'as nov'aj\u0302'o pri fres\u0302'a per'fort'o el Gujarat. Por la viktim'o'j, la fest'o Holi hav'as nur unu kolor'o'n: la rug\u0302'o'n de flu'ant'a sang'o."}, {"text_idx": "#000355", "text": "Dank'e al Eu\u0306rop'a Uni'o (EU) definitiv'e mal'aper'is Jugoslavio, kiu last'e est'is s\u0302rump'int'a s\u0302tat'et'o, kompar'e al la iam'a plej grand'a land'o de l' balkana du'on'insul'o. Sub prem'o kaj mild'a per'fort'o de EU la Federaci'a Respublik'o Jugoslavio metamorfoz'is al Serbi'o-Montenegro (serb'lingv'e Srbija i Crna Gora). Rezult'o de alt'a diplomati'a art'o de EU-per'ant'o Javier [h\u0302abjer] Solan'a est'as s\u0302tat'jur'a unik'aj\u0302'o. Serbi'o-Montenegro hav'as du valut'o'j'n (dinar'o'n kaj eu\u0306r'o'n), dogan'impost'o'j'n inter la du part'o'j kaj diferenc'a'j'n ekonomi'a'j'n sistem'o'j'n. En somer'o 2002 \u201ekonstituci'a c\u0302art'o\u201d (kio est'as tio?) est'u pret'a kaj en au\u0306tun'o okaz'u elekt'o'j, lau\u0306 la plan'o'j."}, {"text_idx": "#000356", "text": "C\u0302e inter'naci'a'j organiz'aj\u0302'o'j altern'as reprezent'ant'o'j de la du s\u0302tat'part'o'j por parol'i nom'e de la komplet'a s\u0302tat'o. Harmoni'ig'i la ekonomi'o'j'n oni vol'as okaz'e de membr'ig\u0302'o en EU. La g\u0302is nun rekt'e elekt'it'a'n tut's\u0302tat'a'n prezid'ant'o'n est'ont'e nom'um'os la parlament'o; tiu direkt'os kabinet'o'n vok'it'a'n de li mem. La ministr'o'j kompetent'os pri ekster'land'a'j afer'o'j, defend'ad'o, ekonomi'o kaj rajt'o'j de hom'o'j kaj etn'a'j mal'pli'mult'o'j (ekz. hungar'o'j). Pri la arme'o krom'e decid'os Super'a Defend-Konsil'ant'ar'o, en kiu la tri prezid'ant'o'j dev'as trov'i solv'o'j'n per inter'konsent'o. Rekrut'o'j rajt'as milit'serv'i en si'a propr'a respublik'o. Por parlament'a'j elekt'o'j oni vol'as trov'i metod'o'j'n, por ke la 650 000 log\u0302'ant'o'j de Montenegro ne est'u domin'at'a'j de la ok milion'o'j da serb'o'j."}, {"text_idx": "#000357", "text": "Kiel karakteriz'i tia'n komplik'a'n s\u0302tat'o'n? C\u0302u g\u0302i en'tut'e est'os viv'i'pov'a? Pro tio, ke mank'as c\u0302i'a'j paralel'o'j au\u0306 ali'region'a'j model'o'j, c\u0302ar ne ekzist'as kompar'ebl'a jur'a konstru'aj\u0302'o kun tiom da stumbl'il'o'j, est'as preskau\u0306 ne'ebl'e prognoz'i i'o'n pri eventual'a funkci'ad'o. Prezid'ant'o (jugoslavia) Vojislav Kos\u030ctunica dir'is: \u201eTem'as nek pri mal'strikt'a federaci'o nek pri konfederaci'o, sed pri nov'a, original'a solv'o.\u201d Ebl'e \u201eoriginal'a\u201d est'as eu\u0306femism'o por \u201estrang'a\u201d: la nov'a kurioz'a s\u0302tat'o est'as pli'a variant'o de komplik'a'j sistem'o'j en dis'split'it'a Balkani'o. G\u0302oj'i pov'as almenau\u0306 student'o'j en jur'a'j fakultat'o'j tut'mond'e: ili hav'as nov'a'n interes'a'n stud'objekt'o'n."}, {"text_idx": "#000358", "text": "S\u0302ajn'as, ke la plej popular'a libr'et'o pri gramatik'o por progres'ant'o'j, plen'e en Esperant'o antau\u0306'e est'is La tut'a esperant'o de Henrik Seppik. Kiu neniam leg'is la gaj'a'n Kiel Kolumb'o mal'kovr'is Amerik'o'n en tiu libr'o, tiu tuj kur'u al la unu'a libr'o'serv'o kaj ek'leg'u g\u0302i'n! Pro tio li rid'eg'os kaj ... revizi'os si'a'j'n kon'o'j'n pri particip'o'j! Au\u0306 fin'fin'e kompren'os ili'a'n logik'o'n ..."}, {"text_idx": "#000359", "text": "Nun ni hav'as ankau\u0306 Pren'u plu de Koffi Gbeglo. G\u0302i est'as pli modern'a (kompren'ebl'e) kaj pli facil'e leg'ebl'a pro mal'pli da detal'o'j kaj tem'o'j; plu'e, la humur'o est'as mal'sam'a. Ankau\u0306 g\u0302i est'as verk'it'a esperant'e. Post g\u0302i'a tra'stud'o komenc'ant'o'j pov'as al'ir'i jam la fam'a'n kaj bon'eg'a'n libr'o'n ABC-gramatik'o de Esperant'o"}, {"text_idx": "#000360", "text": "Pren'u plu est'as sam'temp'e pli facil'a kaj pli mal'facil'a por lern'i gramatik'o'n. Kvar'monat'a'j komenc'ant'o'j ja kapabl'as uz'i g\u0302i'n, kondic\u0302'e, ke ili jam reg'as la dek ses regul'o'j'n de la Fundament'o, bon'e prononc'as kaj flu'e leg'as. Komenc'e, ili leg'os en kurs'o por kontrol'i, ke ili jam kapabl'as kompren'i la en'hav'o'n ... kaj fin'e al'kutim'ig\u0302'os foli'um'i g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#000361", "text": "Tiu libr'et'o est'as ver'e agrabl'a. Jes, ja, g\u0302i ver'e est'as! Imag'u \u2013 tra tri part'o'j, oni unu'e revizi'as la esperant'a'n gramatik'o'n, du'e stamp'as en si'a memor'o gramatik'a'j'n rimed'o'j'n kaj tri'e pli'ric\u0302'ig\u0302'as pro la al'don'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000363", "text": "Dum foli'um'ad'o oni mal'kovr'as jen mnemonik'a'n fraz'o'n, jen kompar'o'n, jen poem'et'o'n, jen anekdot'o'n, jen s\u0302arad'o'n, jen diven'aj\u0302'o'n, jen problem'o'n, jen konsil'o'n ... Kaj ebl'e pec'et'o'j'n de Afrik'o ... Nov'bak'it'o'j al'propr'ig'as al si la material'o'n per klar'ig'o'j kaj ekzempl'o'j, facil'e memor'ebl'a'j kaj oft'e re'uz'ebl'a'j! Kaj fin'e, ili forges'os la gramatik'o'n por liber'e en'ir'i en la leg'aj\u0302'o'j'n kaj g\u0302u'i la verd'a'n etos'o'n!"}, {"text_idx": "#000365", "text": "Antau\u0306 plur'a'j jar'o'j en plur'a'j eu\u0306rop'a'j kaj ali'a'j okcident'a'j s\u0302tat'o'j establ'ig\u0302'is mal'dekstr'a'j reg'ist'ar'o'j, post period'o de konservativ'ism'o. Sed last'a'temp'a'j elekt'o'j en mult'a'j el tiu'j land'o'j montr'as tut'e invers'a'n tendenc'o'n. C\u0302u do la politik'a pendol'o de'nov'e sving'ig\u0302'as al dekstr'a direkt'o, ec\u0302 pli: al ekstrem'a dekstr'ism'o? Tio'n sugest'as ekzempl'e elekt'o'j en Franci'o, kie radikal'ul'o Le Pen kun si'a Front'o Naci'a akir'is simil'e mult'a'j'n voc\u0302'o'j'n kiel la social'ist'a kaj konservativ'a kandidat'o'j por prezid'ant'ec'o; simil'e okaz'is jam antau\u0306'e en Au\u0306strio, en Dani'o, en Portugali'o, en Italio, en Belgi'o, last'e en Nederlando. Krom'e ni ne preter'vid'u, ke en Uson'o post demokrat-parti'a (= liberal'a) prezid'ant'o nun reg'as respublik'an'o (= konservativ'a), kiu fervor'as en dekstr'eg'a politik'o intern'a kaj \u2013 sekv'e de la atenc'o'j de la 11a de septembr'o 2001 \u2013 kult'as naci'ism'o'n."}, {"text_idx": "#000366", "text": "Analiz'ant'e tiu'n c\u0302i fenomen'o'n, oni facil'e konstat'as, ke en c\u0302iu'j el la nom'it'a'j land'o'j de re'fort'ig\u0302'ant'a dekstr'ism'o ties protagonist'o'j \u2013 de la au\u0306str'a Jo\u0308rg Haider [jerg hajda] g\u0302is la murd'it'a nederlanda Pim Fortuyn [forte\u0301jn], ne est'is serioz'a'j politik'ist'o'j sed demagog'a'j popol'ist'o'j. Ili miks'is si'a'j'n program'o'j'n por venk'i en elekt'o'j per ksenofobi'o, s\u0302ovinism'o, naci'ism'o, asert'o'j pri krim'ec'o de ekster'land'an'o'j kaj en'migr'int'o'j, kiu'j lau\u0306 ili s\u0302tel'as c\u0302io'n de indig\u0302en'a'j civit'an'o'j: sekur'ec'o'n, labor'posten'o'j'n, mon'o'n kaj per murd'o'j ec\u0302 viv'o'j'n ..."}, {"text_idx": "#000367", "text": "Fakt'o'j ne g\u0302en'as tiu'j'n mensog'ul'o'j'n. Kiam antau\u0306 plur'a'j jar'o'j kresk'is atak'o'j kontrau\u0306 ekster'land'an'o'j en Germanio, serioz'a'j fak'ul'o'j pruv'is, ke ordinar'a'j ekster'land'an'o'j (en'migr'int'o'j kaj azil'pet'ant'o'j) est'as ec\u0302 mal'pli krim'em'a'j ol la german'o'j, kaj ke grav'a'j'n krim'o'j'n ne far'as tiu'j ekster'land'an'o'j sed membr'o'j de inter'naci'a'j mafi'a'j band'o'j, kio drast'e fals'as la statistik'o'n pri krim'ec'o de ekster'land'an'o'j. Sed fremd'ul'o'j c\u0302iam bon'eg'e tau\u0306g'as kiel pro'pek'a'j kapr'o'j, kiam civit'an'o'j rimark'as kriz'o'j'n ekonomi'a'j'n kaj soci'a'j'n, ekzempl'e grand'a'n sen'labor'ec'o'n. Tio'n el'uz'as popol'ist'o'j por si'a difuz'a kaj emoci'ig'a demagogi'o kaj postul'as el'j\u0302et'i en'migr'int'o'j'n kaj azil'ul'o'j'n por tiel sav'i la propr'a'n naci'o'n."}, {"text_idx": "#000368", "text": "Kio okaz'is en okcident'a'j demokrati'o'j, ke la pendol'o tiom fort'e sving'ig\u0302'as al dekstr'a ekstrem'ism'o? C\u0302u fiask'is mal'dekstr'a'j reg'ist'ar'o'j, kiu'j'n ni menci'is en'konduk'e? Hm, mal'dekstr'a'j? C\u0302u ver'e social'ist'a'j kaj social'demokrat'a'j reg'ist'o'j en Briti'o, Franci'o, Germanio est'as mal'dekstr'a'j au\u0306 c\u0302u ebl'e ili'a \u201enov'a mez'o\u201d kas\u0302'as nur, ke ili est'as kamufl'it'a'j konservativ'ul'o'j? En Uson'o kaj Franci'o elekt'o'rajt'a'j civit'an'o'j rezign'is pri voc\u0302'don'ad'o, c\u0302ar la pint'a'j kandidat'o'j tiom simil'is unu al ali'a, ke por ili est'is indiferent'e, kiu venk'os. En la aktual'a elekt'o'kampanj'o de Germanio en la program'o'j de social'demokrat'a kaj konservativ'a parti'o'j oni dev'as serc\u0302'i nuanc'o'j'n per lupe'o ..."}, {"text_idx": "#000369", "text": "Venk'os probabl'e tiu, kiu rikan'os plej c\u0302arm'e en televid'o. Gvid'a'j politik'ist'o'j jam de'long'e ne plu est'as reg'ist'o'j kun vizi'o'j sed degener'is al banal'a'j ofic'ist'o'j, kiu'j administr'as si'a'j'n land'o'j'n kvazau\u0306 ili est'us komerc'a'j kompani'o'j: en'spez'i mon'o'n por pag'i neces'a'j'n el'spez'o'j'n. Ide'o'j, perspektiv'o'j, plan'o'j, ideal'o'j \u2013 ne bezon'at'a'j; sufic\u0302'as amuz'i la hom'o'j'n. Mi evit'as indik'i iu'j'n nom'o'j'n de aktual'e reg'ant'a'j person'o'j, c\u0302ar probabl'e histori'a'j libr'o'j apenau\u0306 registr'os ili'n. Au\u0306 c\u0302u vi vid'as ie tia'j'n grav'a'j'n figur'o'j'n, kia'j \u2013 c\u0302iu lau\u0306 si'a karakter'o \u2013 est'is ekzempl'e Charles de Gaulle [s\u0302arl de gol], Konrad Adenauer, Mau\u0306 Zedong, Josip Broz Tit'o, Olaf Palm'e, Willy Brandt [vil'i brant], Menah\u0302em Begin, Indira Gandhi, John F. Kennedy [g\u0302on kenedi], Nelson Mandela kaj fin'e (jes, ankau\u0306) Mih\u0302ail Gorbac\u0302ov, por list'ig'i arbitr'e nur kelk'a'j'n politik'ist'o'j'n, kiu'j ne nur administr'ad'is si'a'j'n land'o'j'n sed ver'e mov'is i'o'n kaj hejm'e kaj en inter'naci'a politik'o?"}, {"text_idx": "#000370", "text": "Kie ni serc\u0302'u la kau\u0306z'o'j'n por tia evolu'o? Unu sen'dub'e est'as tut'mond'ig\u0302'o (= kapital'ism'o), kies profit'ant'o'j est'as ric\u0302'ul'o'j sed ne ordinar'a'j hom'o'j kaj en kiu grav'e perd'as mal'privilegi'ul'o'j. Ties angor'o'j'n ekspluat'as popol'ist'o'j tut'mond'e, ekzempl'e ankau\u0306 en mult'a'j sud'amerik'a'j s\u0302tat'o'j. Ali'a kau\u0306z'o est'as la simpl'ism'a mesag\u0302'o de la nom'it'a'j s\u0302tat-administr'ant'o'j: gajn'u lau\u0306'ebl'e mult'a'n mon'o'n por lau\u0306'ebl'e mult'e amuz'ig\u0302'i, kiel tio'n montr'as al vi televid'a'j program'o'j. Televid'as ankau\u0306 mizer'ul'o'j kaj do kresk'as ties envi'o kontrau\u0306 privilegi'ul'o'j; tiel facil'e ili far'ig\u0302'as viktim'o'j de popol'ist'o'j, kiu'j promes'as paradiz'o'n sur'ter'a'n sen la diabl'a'j fremd'ul'o'j, sekur'ec'o'n per for'pel'o de krim'a'j ekster'land'an'o'j, ktp."}, {"text_idx": "#000371", "text": "En tia situaci'o en politik'o neces'us elit'o'j kun fres\u0302'a'j ide'o'j kaj ideal'o'j, sed kie en tut'mond'ig\u0302'a kapital'ism'o pov'us prosper'i ideal'o'j? La elit'o'j el'migr'is jam de'long'e al industri'o kaj komerc'ad'o, kie ili gajn'as mult'e pli alt'a'j'n salajr'o'j'n ol en politik'o. Tie (mal)aktiv'as preskau\u0306 nur simpl'a'j au\u0306 ec\u0302 sub'nivel'a'j hom'o'j sen perspektiv'o'j \u2013 kaj en tia ide-vaku'o facil'e pov'as furor'i popol'ist'o'j kaj demagog'o'j."}, {"text_idx": "#000372", "text": "Okcident'a demokrati'o sen'dub'e trov'ig\u0302'as en grav'a kriz'o. Precip'e Eu\u0306rop'o post fiask'o de \u201enov'a mez'o\u201d sufer'as tendenc'o'n al dekstr'ism'o kaj naci'ism'o, tamen ne c\u0302ie: en Pollando reg'as de'nov'e social'demokrat'o'j kaj en Hungari'o mal'venk'is naci'ism'a popol'ist'o Viktor Orban. Krom'e ni ne preter'vid'u, ke apud tradici'a'j parti'o'j jen kaj jen aper'as nov'a'j mov'ad'o'j kun fres\u0302'a'j ide'o'j, ekzempl'e ATTAC, kiu kolekt'as kritik'ant'o'j'n de tut'mond'ig\u0302'o. Ebl'e do iam politik'o ricev'os nov'a'j'n impuls'o'j'n por super'i la kriz'o'n de demokrati'o."}, {"text_idx": "#000373", "text": "Jam de kvin jar'o'j c\u0302ef'ministr'as en Briti'o Tony Blair [teu\u0306ni blea]: politik'ist'o admir'at'a, sed ne am'at'a, kies teori'e social'ism'a Nov'a Labor'ist'a Parti'o de plur'a'j vid'punkt'o'j pli dekstr'em'as ol la c\u0302ef'opozici'a Konservativ'a Parti'o. Ekzempl'e, dum la unu'a'j jar'o'j post si'a unu'a, lavang'a venk'o en 1997, la parti'o de Blair rigor'e dau\u0306r'ig'is la fisk'a'n s\u0302par-reg\u0302im'o'n de la venk'it'a'j konservativ'ul'o'j. Plu'e, anstatau\u0306 renvers'i \u2013 kiel promes'it'e \u2013 la part'e katastrof'a'n privat'ig'o-politik'o'n obstin'e sekv'at'a'n de la konservativ'a reg'ist'ar'o (pro tio dau\u0306r'e kriz'as la brit'a fer'voj'o), Blair insist'is pri pli'a'j privat'ig'o'j (ekzempl'e de la londona metro'o kaj de la aer'trafik'a reg'ad'ist'ar'o)."}, {"text_idx": "#000374", "text": "Ver'dir'e la iam'a parti'o de la labor'ist'ar'o far'ig\u0302'is tiu de t.n. c\u0302ampan'o-social'ist'o'j: hom'o'j pli kontent'a'j en la c\u0302e'est'o de dung'ant'o'j ol de dung'at'o'j; de privat'a'j invest'ont'o'j ol de publik'a'j funkci'ul'o'j. Mal'facil'e est'is diferenc'ig'i inter la du c\u0302ef'a'j parti'o'j: ambau\u0306 prezent'is dekstr'a'j'n platform'o'j'n. Part'e pro tio sen'iluzi'ig\u0302'is brit'o'j pri politik'o. \u201ePolitik'ist'o'j c\u0302iu'j sam'as\u201d, konklud'is brit'o'j \u2013 tiel ke en la naci'a'j elekt'o'j de 2001 nur 59 % de la popol'o voc\u0302'don'is (nur 25 % apog'is la parti'o'n de Blair)."}, {"text_idx": "#000375", "text": "Krom'e Blair mal'popular'as pro si'a pudel'ec'o rilat'e Uson'o'n. S\u0302ajn'as, ke en Eu\u0306rop'o nur la brit'a reg'ist'ar'o sen'rezerv'e sub'ten'as la moral'e kaj ekonomi'e apenau\u0306 defend'ebl'a'n \u201ekontrau\u0306'teror'ism'a'n milit'o'n\u201d de Georg'e Bush. Dum brit'a'j soldat'o'j aktiv'as s\u0302ultr-al-s\u0302ultr'e kun uson'an'o'j en Afgani'o, nur la brit'a c\u0302ef'ministr'o deklar'as si'n pret'a ek'milit'i kun Bush kontrau\u0306 Irako kaj Sadam Husajn [sada\u0301m husa\u0301jn]. Sed afer'o'j'n tia'j'n Blair rifuz'as parlament'e diskut'i: dum pask'o deput'it'o'j est'as vok'it'a'j Londonon por el'gurd'i kondolenc'o'j'n pro la mort'o de la 101-jar'ag\u0302'a patr'in'o de la monarh\u0302'in'o; mal'permes'it'e est'as debat'i eventual'a'n Irak-kampanj'o'n au\u0306 la buc\u0302'ad'o'n far'e de Israelo en Palestino."}, {"text_idx": "#000376", "text": "Sufer'is la reputaci'o de Blair ankau\u0306 pro li'a hezit'em'o rilat'e en'konduk'o'n en Briti'o'n de la eu\u0306r'o. Malgrau\u0306 obstin'a kontrau\u0306-eu\u0306r'a kampanj'o iniciat'it'a de la konservativ'a klac\u0302'gazet'ar'o, brit'o'j plej'part'e taks'as ne'evit'ebl'a la for'ig'o'n de si'a valut'o, la pund'o. Tamen Blair, tim'ant'a la gazet'ar'o'n, dau\u0306r'e rifuz'as anonc'i dat'o'n de promes'it'a eu\u0306r'o-referendum'o. Ec\u0302 pli vund'a rest'as la stat'o de publik'a'j serv'o'j (transport'o, eduk'ad'o, san'o, ...) \u2013 tradici'e kern'a'j en la filozofi'o de la Mal'nov'a Labor'ist'a Parti'o sed pro mank'o de invest'o'j nun neglekt'at'a'j de la Nov'a Labor'ist'a Parti'o de Blair."}, {"text_idx": "#000377", "text": "Tio est'as: neglekt'at'a'j g\u0302is april'o 2002, kiam ne'atend'it'e la reg'ist'ar'o (fakt'e la ministr'o pri financ'o, Gordon Brown [godan brau\u0306n], en si'a c\u0302i-jar'a bug\u0302et'o) far'is politik'a'n trans'kap'ig\u0302'o'n \u2013 gimnastik'o'n tiel au\u0306dac'a'n, ke tuj sent'ebl'is la spirit'o de la Mal'nov'a Labor'ist'a Parti'o, la tradici'e popol'a parti'o. Sam'temp'e, lau\u0306 politik'ist'a j\u0302argon'o, subit'e vid'ebl'is \u201erug\u0302'a akv'o\u201d inter la parti'o'j de dekstr'o kaj mal'dekstr'o. Kial'o: Brown anonc'is ambici'a'n invest'o-program'o'n el s\u0302tat'a'j, ne privat'a'j kas'o'j por modern'ig'i kaj alt'ig'i g\u0302is franc'a au\u0306 german'a nivel'o'j la naci'a'n san'serv'o'n."}, {"text_idx": "#000378", "text": "Romp'ig\u0302'is tiel pas'int'a'j promes'o'j de Blair kaj Brown, ke impost'o'j ne kresk'os. Tamen, kiel dir'is Brown (kaj kiel la mal'grand'a, mal'dekstr'et'a Liberal'demokrat'a Parti'o jam de'long'e argument'as), nepr'os alt'ig'i impost'o'j'n por kre'i unu'a'rang'a'n san'serv'o'n. Ver'o, kiu s\u0302ajn'e fulm'e traf'is la Nov'a'n Labor'ist'a'n Parti'o'n, kiu g\u0302is nun tim'is el'tord'i pli'a'j'n impost'o'j'n el ordinar'ul'o'j, c\u0302ar dum la 60aj kaj 70aj jar'o'j la parti'o est'is kon'at'a \u2013 kaj prav'e \u2013 kiel impost'o-parti'o."}, {"text_idx": "#000379", "text": "Mem'evident'e impost'o-alt'ig'o, kiu signif'as, ke ric\u0302'a'j kaj mez'ric\u0302'a'j brit'o'j financ'e sufer'os, kun'port'as risk'o'n. Tamen Brown kaj Blair sag\u0302'e kalkul'is, ke brit'o'j ne plu toler'os kaduk'ig\u0302'o'n de iam model'a san'serv'o. Kompar'e kun ali'a'j eu\u0306rop'a'j land'o'j labor'as en Briti'o proporci'e mal'pli da kurac'ist'o'j kaj fleg'ist'o'j. Pacient'o'j atend'as dum monat'o'j, ec\u0302 jar'o'j la plej rutin'a'j'n operaci'o'j'n: last'a'temp'e brit'a'j mal'san'ul'o'j est'as \u201eeksport'it'a'j\u201d ekzempl'e al Germanio kaj Franci'o por tie operaci'ig\u0302'i. Au\u0306d'ig\u0302'as plend'o'j pri tiel nom'at'a'j tri'a'mond'a'j kondic\u0302'o'j en brit'a'j operaci'ej'o'j; krom'e san'serv'ist'o'j hont'ind'e salajr'at'as: fleg'ist'o labor'int'a dek jar'o'j'n ricev'as sam'a'n salajr'o'n kiel fres\u0302'bak'it'a polic'ist'o."}, {"text_idx": "#000381", "text": "Sol'a tuber'o rest'as la fakt'o, ke brit'o'j tamen ankorau\u0306 ne fid'as, ke la mon'o est'os efik'e aplik'at'a. Nur kiam ili pov'os telefon'i al kurac'ist'o pro tuj'a konsult'ad'o kaj ne, kiel nun, est'i dev'ig'at'a'j pet'eg'i c\u0302e sekretari'o au\u0306 ali'a help'ant'o por arang\u0302'i inter'parol'o'n okaz'ont'a'n post tri au\u0306 kvar tag'o'j, ili fin'fin'e kred'os, ke la krom'a'j miliard'o'j cel'traf'as. Inter'temp'e, tamen, brit'a politik'o far'ig\u0302'as de'nov'e interes'a. La c\u0302ampan-social'ist'o'j mal'kovr'is, ke bier'o ankorau\u0306 bon'gust'as: sent'ebl'as de'nov'e real'a'j, ne s\u0302ajn'a'j diferenc'o'j inter mal'dekstr'o kaj dekstr'o. Ebl'e pro tio brit'o'j de'nov'e engag\u0302'ig\u0302'os en politik'o \u2013 au\u0306 c\u0302u tiel oni tamen tro optimism'as?"}, {"text_idx": "#000382", "text": "Nepr'e ni al'ig\u0302'os al la Eu\u0306rop'a Uni'o (EU) dum la sekv'a'j kvar jar'o'j \u2013 supoz'as hungar'a'j politik'ist'o'j. Ricev'os la land'o plur'a'j'n avantag\u0302'o'j'n, kaj do la reg'ant'a parti'o re'elekt'ig\u0302'os por kvar'jar'a mandat'o. Almenau\u0306 tio'n oni au\u0306d'is en la tre lau\u0306t'a, tre mal'mild'a elekt'o-kampanj'o en Hungari'o. Sed la balot'ont'o'j'n enu'ig'is la kverel'ad'o inter dekstr'a kaj mal'dekstr'a parti'o'j kaj, dum en la last'a balot'ad'o la divers'a'j sond'aj\u0302'o'j g\u0302ust'e prognoz'is la rezult'o'n, c\u0302i-foj'e ili mal'traf'is."}, {"text_idx": "#000383", "text": "En la unu'a balot'o-rond'o oni voc\u0302'don'is sam'temp'e por parti'o'j kaj por individu'a'j kandidat'o'j. Dum rekord'a part'o'pren'o (71 %) surpriz'e ricev'is social'ist'o'j 42 % de la voc\u0302'o'j (= 69 mandat'o'j); la reg'ant'a parti'o FiDeSz kun'e kun si'a'j satelit'a'j parti'o'j 41 % (= 67 mandat'o'j). La liber'a'j demokrat'o'j ricev'is 5,5 % (= 5 mandat'o'j) kaj la ceter'a'j parti'o'j fiask'is: la parlament'o rest'as do sen ekstrem'ism'a'j parti'o'j. Precip'e en Budapes\u0302to la reg'ist'ar'o mult'e perd'is pro divers'a'j prokrast'it'a'j konstru-projekt'o'j."}, {"text_idx": "#000384", "text": "Inter la du balot'o-rond'o'j FiDeSz komenc'is spektakl'a'n kampanj'o'n. Arang\u0302'it'a est'is impon'a kun'ven'o, ver's\u0302ajn'e la plej grand'a en Hungari'o. C\u0302ef'ministr'o Viktor'o Orban bombast'is; apog'is li'n ne nur la german'a eks'kancelier'o Helmut Kohl kaj divers'a'j ekster'land'a'j politik'ist'o'j sed ankau\u0306 hungar'a'j aktor'o'j, sport'ist'o'j kaj scienc'ul'o'j. Sukces'is la taktik'o: En la parad'o aper'is ankau\u0306 politik'ist'o'j hungar'a'j el la najbar'a'j land'o'j. Post du semajn'o'j dum sam'e tiel grand'a part'o'pren'o la du'a rond'o decid'is pri la ceter'a'j 131 individu'a'j lok'o'j. Foj'e nur 5 voc\u0302'o'j est'is la diferenc'o inter la kandidat'o'j. La spektakl'a kampanj'o port'is sukces'o'j'n, la koalici'o ricev'is 75, la social'ist'o'j 53, la liberal'demokrat'o'j 2, sen'de'pend'ul'o'j 0 mandat'o'j'n."}, {"text_idx": "#000385", "text": "Fin'e oni dis'don'is 70 mandat'o'j'n inter la 3 venk'int'a'j parti'o'j. Tio konsist'is el tiu'j voc\u0302'o'j, kiu'j apog'is fiask'a'j'n parti'o'j'n, au\u0306 kandidat'o'j'n. FiDeSz ricev'is 26 mandat'o'j'n. Tio konsist'is precip'e el tiu'j van'a'j voc\u0302'o'j, kie FiDeSz individu'e ne venk'is. Sekv'e la social'ist'o'j akir'is 31 parlament'a'j'n seg\u0302'o'j'n, fin'e al la et'a parti'o al'don'ig\u0302'is 13 deput'it'o'j. La fin'a resum'a rezult'o: FiDeSz 188, social'ist'o'j 178, liberal'demokrat'o'j 20. S\u0302ajn'as, post la long'a bols\u0302evism'a period'o la hungar'o'j en c\u0302iu 4a jar'o elekt'as nov'a'n kabinet'o'n. Mal'nov'a-nov'a koalici'o form'ig\u0302'os kun la social'ist'o'j kaj la liberal'ul'o'j, la sam'a'j, kiu'j jam reg'is inter 1994 kaj 1998. La c\u0302ef'ministr'o est'os Peter Medgyessy [medjes\u0302i], iam'a ministr'o pri financ'o'j. Li mult'e promes'is precip'e al la pensi'ul'o'j kaj al la mal'ric\u0302'ul'o'j."}, {"text_idx": "#000386", "text": "La situaci'o est'as tut'e nov'a. G\u0302is tiam la koalici'o'j c\u0302iam hav'is grand'a'n pli'mult'o'n. Nun la koalici'a'j deput'it'o'j dev'os fin'sid'i sen'mank'e la sesi'o'n. Tio est'is sekret'a dezir'o de la hungar'o'j, c\u0302ar oft'e mal'plen'a'j seg\u0302'o'j est'is vid'ebl'a'j dum la kun'sid'o'j."}, {"text_idx": "#000387", "text": "Est'as du kial'o'j, ke politik'ist'o est'as objekt'o de mok'o: au\u0306 oni tim'as li'n au\u0306 li est'as rid'ind'a. Politik'a'j sprit'aj\u0302'o'j de la unu'a kategori'o est'is tiu'j, kiu'j'n oni flustr'is ekzempl'e pri Hitler kaj Stalin, do en diktatur'o'j. Nu, ital'a c\u0302ef'ministr'o Silvi'o Berlusconi [berluskoni] ne est'as diktator'o, tamen li sen'dub'e est'as mal'pli demokrat'o ol au\u0306tokrat'o. Se nun publik'e cirkul'as sprit'aj\u0302'o'j pri li, ne tem'as pri tim'o sed rid'ind'ec'o."}, {"text_idx": "#000388", "text": "Est'as jam tiom mult'a'j sprit'aj\u0302'o'j, ke semajn-gazet'o L'Espresso aper'ig'is la 100 plej bon'a'j'n Berlusconi-sprit'aj\u0302'o'j'n. Ni pluk'as kelk'a'j'n el tiu kolekt'o."}, {"text_idx": "#000389", "text": "Li'a foj'e krim'em'a metod'o ric\u0302'ig\u0302'i: Iu park'as si'a'n au\u0306tomobil'o'n antau\u0306 la privat'a vila'o de Berlusconi. La sekur'polic'an'o'j atent'ig'as li'n pri tio, sed li trankvil'ig'as ili'n: Ne tim'u, mi el'pren'is la radi'o'n."}, {"text_idx": "#000390", "text": "Kio est'as la diferenc'o inter Pinocchio [pinokjo] kaj Berlusconi? Kiam li mensog'as, s\u0302vel'as la naz'o de Pinocchio; c\u0302e Berlusconi s\u0302vel'as la mon'uj'o."}, {"text_idx": "#000391", "text": "Li'a ne tro grand'a intelekt'o: Oni propon'as al Berlusconi, leg'i la Nov'a'n Testament'o'n. Tuj li demand'as, c\u0302u li hered'as i'o'n."}, {"text_idx": "#000392", "text": "Berlusconi plan'as flug'i al la sun'o, sed postul'as ke li ating'u g\u0302i'n dum nokt'o por tiel protekt'i si'n kontrau\u0306 la sun'a ard'o."}, {"text_idx": "#000393", "text": "Li'a galimati'o: Kio est'as la diferenc'o inter di'o kaj Berlusconi? Di'o ne kred'as, ke li est'as Berlusconi."}, {"text_idx": "#000394", "text": "En la au\u0306tomobil'o de Berlusconi pend'as bild'o de Jesuo, sur kiu Krist'o not'is: Ne vetur'u tro rapid'e, pa'c\u0302j'o!"}, {"text_idx": "#000396", "text": "Oni jam nun star'ig'u monument'o'n de Berlusconi, tiel ke kolomb'o'j pov'u fek'i en li'a'n vizag\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#000398", "text": "Krimeo est'as au\u0306tonom'a respublik'o de Ukrainio, kiu situ'as en du'on'insul'o c\u0302e Nigr'a Mar'o. G\u0302i est'as mult'naci'a, sed la pli'mult'o de la log\u0302'ant'o'j est'as rus'parol'ant'o'j (rus'o'j kaj ukrainoj). Krom'e, c\u0302i tie log\u0302'as krimeaj tatar'o'j kaj ali'a'j etn'a'j grup'o'j; ankau\u0306 jud'o'j, kvankam mal'mult'a'j, c\u0302ar la pli'mult'o de la krimeaj jud'o'j est'is eksterm'it'a'j dum la du'a mond'milit'o."}, {"text_idx": "#000399", "text": "En Krimeo est'as du organiz'aj\u0302'o'j, kiu'j unu'ig'as la naci'a'j'n komun'um'o'j'n: societ'o \u201eAmik'ec'o de popol'o'j\u201d kaj \u201eKonsili'o de naci'a'j minoritat'o'j\u201d. C\u0302i-last'a trov'ig\u0302'as ankau\u0306 en la urb'o Jalt'o: la rus'a komun'um'o tamen en'ir'as la unu'a'n organiz'aj\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#000400", "text": "Kelk'a'j preskau\u0306 sam'temp'a'j okaz'aj\u0302'o'j ig'is mi'n verk'i c\u0302i tiu'n artikol'o'n. Antau\u0306 kelk'a'j tag'o'j mi tra'leg'is libr'o'n de Nina Langlet H\u0302aos'o en Budapes\u0302to. La labor'o, kiu'n far'is en Budapes\u0302to la ge'edz'o'j Langlet, kiam ili sav'is mil'o'j'n da hom'o'j (ne nur jud'o'j'n), kaj la grand'a help'o, kiu'n al ili far'is krist'an'o'j, impres'is kaj kor'tus\u0302'is mi'n."}, {"text_idx": "#000401", "text": "Ali'flank'e, mi renkont'is last'a'temp'e amik'o'n, kiu'n de'long'e mi ne vid'as. Ju pli ni inter'parol'is, des pli mi konvink'ig\u0302'is, ke li ig\u0302'is s\u0302ovinist'o, leg'ant'e propagand'a'j'n pres'aj\u0302'o'j'n de rus'a'j s\u0302ovinist'o'j, kiu'j'n ili sen'pag'e propag'as. Fin'fin'e li deklar'is, ke inter'frat'ig\u0302'o de popol'o'j est'as mal'bon'a ide'o. Preskau\u0306 sam'temp'e sur la urb'o'plac'o mi traf'is miting'o'n de lok'a fili'o de \u201eRus'a mov'ad'o de Krimeo\u201d, kies gvid'ant'o mal'kas\u0302'e dir'is, ke \u201epri c\u0302iu mal'bon'o kulp'as jud'ac\u0302'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#000402", "text": "En mult'naci'a Krimeo pac'e kun'viv'as 13 popol'o'j kaj mult'a'j etn'a'j grup'o'j. Sed ne c\u0302iu'j'n kontent'ig'as la inter'popol'a pac'o en la du'on'insul'o. Iu'j streb'as romp'i la stabil'ec'o'n kaj divid'i hom'o'j'n lau\u0306 princip'o \u201esi'a/fremd'a\u201d. Por ili est'as uz'ebl'a'j ajn'a'j rimed'o'j. Tau\u0306g'as superstic\u0302'o'j, kiu'j'n uz'is en Rusio la plej reakci'a'j fort'o'j, organiz'int'a'j pogrom'o'j'n. Tau\u0306g'as mit'o'j, kiu'j'n uz'is fas\u0302ist'o'j dum la milit'o. Tip'a ekzempl'o est'as artikol'o en la j\u0302urnal'o Rus'a Krimeo, la revu'o de \u201eRus'a mov'ad'o de Krimeo\u201d."}, {"text_idx": "#000403", "text": "Jen er'o el artikol'o \u201ePri la dolor'ig\u0302'o\u201d (oktobr'o 2001): \u201ePost renvers'o de la car'o la regn'o'n en Rusio malic'e uzurp'is jud'o'j \u2013 jud'ac\u0302'a jug'o! Ili for'pren'is c\u0302iu'j'n valor'aj\u0302'o'j'n de Rusio. Nun'temp'e c\u0302iu'j fort'o'j de la inter'naci'a cion'ism'o serv'as por neni'ig'i Rusion. Cion'ist'o'j, hav'ant'e mult'jar'cent'a'n spert'o'n tromp'i popol'o'j'n, penetr'is c\u0302iu'j'n soci'a'j'n, s\u0302tat'a'j'n kaj parti'a'j'n struktur'o'j'n kaj amas'inform'il'o'j'n. Cion'ism'o est'as jud'a fas\u0302ism'o. La jud'a naci'o neni'o'n, krom mal'bon'o, sang'o kaj mal'g\u0302oj'o, al'port'is al hom'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#000404", "text": "Interes'e est'as kompar'i c\u0302i tiu'n artikol'o'n kun ali'a el Voc\u0302'o de Krimeo, la revu'o de krimea gvid'ant'ar'o kaj german'a komand'ant'ar'o aper'int'a en juni'o 1942: \u201ePropagand'i ateism'o'n al la rus'a popol'o kaj tia'manier'e dis'divid'i g\u0302i'n, mal'fort'ig'i, demoraliz'i, trans'form'i g\u0302i'n el monolit'a kolos'o al polv'o \u2013 c\u0302u ne tio est'as la plej super'a serv'o al Israelo? Prov'o de jud'o'j for'lek'i krist'an'a'n ide'o'n, detru'i la tut'a'n human'ism'a'n kultur'o'n, kiu el'kresk'is sur'grund'e de krist'an'ism'o, neni'ig'i plen'e unu el la plej religi'a'j popol'o'j de Eu\u0306rop'o, la rus'a'n, ne sukces'is\u201d."}, {"text_idx": "#000405", "text": "Lau\u0306'form'e, lau\u0306'en'hav'e, la artikol'o'j sam'senc'as. Ambau\u0306 cel'as brul'ig'i ras'a'n kaj naci'a'n mal'am'o'n, kre'i \u201epor'pek'a'n kapr'o'n\u201d, kiu respond'ec'u c\u0302iu'j'n plag'o'j'n. Tamen la unu'a supr'e citat'a artikol'o ne est'as la sol'a. En c\u0302i-jar'a februar'a numer'o de la j\u0302urnal'o Voc\u0302'o de ortodoks'ec'o aper'as cit'aj\u0302'o'j el tiel nom'at'a'j \u201eProtokol'o'j de cion'a'j sag\u0302'ul'o'j\u201d. Est'as pruv'it'e, ke tiu c\u0302i fals'aj\u0302'o est'is kre'it'a komenc'e de la 20a jar'cent'o lau\u0306 iniciat'o de la car'a sekret'a polic'o."}, {"text_idx": "#000406", "text": "La \u201eRus'a mov'ad'o de Krimeo\u201d nutr'as si'n per ide'o'j de ruslandaj s\u0302ovinist'o'j, kiu'j est'as en pli'mult'o nek en Krimeo nek en Rusio. Esper'ebl'e la s\u0302ovinism'a venen'o ricev'os g\u0302ust'a'n pri'taks'o'n kaj en Krimeo kaj en ekster'land'o. La plej bril'a'j reprezent'ant'o'j de grand'a rus'a kultur'o \u2013 Pus\u0302kin kaj Gogol'j, Lermontov kaj Dostojevskij, Lev'it'a'n kaj Ajvazovskij, Dunajevskij kaj Dovj\u0302enko kaj mult'a'j ali'a'j \u2013 ne est'is rus'o'j lau\u0306 naci'ec'o, sed grand'a'j port'ant'o'j de mult'naci'a rus'a kultur'o."}, {"text_idx": "#000407", "text": "Ke ni'a revu'o ne est'as tre aktual'a, tio cert'e est'as mal'avantag\u0302'o kaj mi mem jam oft'e tre bedau\u0306r'is, ke ni ne pov'as pli rapid'e re'ag'i al grav'a'j event'o'j. Tamen foj'e mi est'as ankau\u0306 tre kontent'a, ke ni ne dev'as c\u0302as'i kaj dis'trumpet'i sensaci'o'j'n au\u0306 tuj re'ag'i al ili. Kiam mi verk'as tiu'j'n c\u0302i lini'o'j'n, la amas'komunik'il'o'j en Germanio (ankorau\u0306) abund'as je kontribu'aj\u0302'o'j pri la g\u0302is nun plej brutal'a masakr'o, kiu'n spert'is lern'ej'o en la civiliz'it'a mond'o. En Erfurt 19-jar'a lern'ant'o per revolver'o ekzekut'is 14 instru'ist'o'j'n, murd'is 2 lern'ant'in'o'j'n kaj fin'e mort'ig'is si'n mem. S\u0302ok'ig\u0302'is la tut'a land'o, hom'o'j est'is paraliz'it'a'j pro angor'o kaj funebr'o post tia teror'o, kaj kompren'ebl'e oni vol'is sci'i c\u0302iu'j'n detal'o'j'n pri la krim'eg'o, la murd'int'a monstr'o kaj ties motiv'o'j kaj c\u0302iu'j demand'is: kiel io tiom brutal'a pov'is okaz'i? Amas'komunik'il'o'j, lau\u0306 si'a'j task'o kaj dev'o, inform'is lau\u0306'ebl'e detal'e. Sekv'is re'gurd'ad'o de la kutim'a'j argument'o'j kaj kritik'o'j far'e de la kutim'a'j fak'ul'o'j c\u0302iu'spec'a'j kaj de politik'ist'o'j."}, {"text_idx": "#000408", "text": "Komenc'e ankau\u0306 la log\u0302'ant'o'j de Erfurt vol'is vid'i kaj leg'i c\u0302io'n, kio'n dis'kon'ig'is amas'komunik'il'o'j. Sed baldau\u0306 parenc'o'j kaj kon'at'o'j de viktim'o'j, najbar'o'j kaj polic'an'o'j, help'ant'o'j kaj mult'a'j ali'a'j civit'an'o'j, ekzempl'e funebr'ant'o'j, komenc'is kritik'i kaj insult'i la sam'a'j'n amas'komunik'il'o'j'n pro brutal'a'j metod'o'j, kiu'j'n ili aplik'is por ekspluat'i tiu'n c\u0302i sensaci'o'n. Precip'e oni plend'is pri team'o'j de komerc'a'j televid-kompani'o'j, kiu'j sen ia sent'em'o film'is c\u0302io'n kaj c\u0302iu'j'n. Okaz'is ec\u0302, ke hom'o'j atak'is kaj bat'is tia'j'n televid-team'o'j'n. Mi bon'e pov'as kompren'i tio'n, c\u0302ar ankau\u0306 mi'n jam de'long'e agac'as tiu'j komerc'a'j televid-program'o'j, kiu'j mal'human'e respekt'as neni'a'n privat'a'n sfer'o'n kaj intim'ec'o'n. Kiom oft'e mi jam denunc'is tia'n degener'o'n de j\u0302urnal'ism'a etik'o!"}, {"text_idx": "#000409", "text": "En ni'a revu'o vi ne trov'as kontribu'aj\u0302'o'j'n tiu'spec'a'j'n, ec\u0302 pli: c\u0302iu'j ni'a'j redaktor'o'j kaj au\u0306tor'o'j kun la kontrakt'o sub'skrib'as la etik'a'n kod'o'n de la j\u0302urnal'ism'a'j princip'o'j ( kiu klar'e kondamn'as la supr'e menci'it'a'j'n metod'o'j'n."}, {"text_idx": "#000411", "text": "En 2002 Kataluni'o kaj la tut'a mond'o dedic\u0302'as la jar'o'n al la memor'o de Anton'i Gaudi\u0301 i Cornet \u2013 unu el plej kre'iv'a'j kaj original'a'j arkitekt'o'j kaj desegn'ist'o'j. Gaudi\u0301 est'as figur'o universal'a, plej renom'a en la katalun'a arkitektur'a art'o pro si'a kapabl'o sintez'i tradici'o'j'n de la land'o kaj pro la original'ec'o kaj au\u0306dac'o de la teknik'a'j solv'o'j, kiu'j'n li integr'as en bril'eg'a'j'n ornam'aj\u0302'o'j'n. Pro li'a prestig\u0302'o, konstant'e kresk'ant'a dum jar'o'j, li'a verk'ar'o, g\u0302is antau\u0306 ne'long'e mal'bon'e kon'at'a, est'as nun'temp'e universal'e agnosk'at'a."}, {"text_idx": "#000412", "text": "Nask'it'a en Re'us, li diplom'it'ig\u0302'is en 1878 en Barcelono, kie li komenc'is si'a'n art'a'n ag'ad'o'n en ideal'a moment'o por si'a person'ec'o: mez'e de la kultur'a kaj politik'a Renaixenc\u0327a (re'nask'ig\u0302'o), en la moment'o de ekonomi'a prosper'o kaj kresk'ad'o de urb'o'j. Li ricev'is help'o'n de tiu'temp'a'j ric\u0302'ul'o'j, kiu'j vol'is sekv'i la kultur'a'j'n eu\u0306rop'a'j'n tendenc'o'j'n kaj stil'o'j'n de tiu temp'o. Li'n mult'e influ'is la teori'o'j de E. Viollet-le-Duc1, J. Ruskin2 kaj la pens'manier'o de la secesi'a generaci'o, kun'ig'it'a c\u0302irkau\u0306 la Universal'a Ekspozici'o en 1888. Tro fru'e, tamen, li for'las'is la histori'a'j'n stil'o'j'n, reg'ant'a'j'n en la eklektik'ism'o de la 19a jar'cent'o, kaj formul'is person'a'n estetik'o'n, kiu far'as li'a'n stil'o'n perfekt'e ident'ig'ebl'a, sed sam'temp'e est'as eg'e mal'facil'e klasifik'ebl'a en iu konkret'a tendenc'o."}, {"text_idx": "#000413", "text": "Grav'a biografi'a mejl'o's\u0302ton'o est'as li'a'j rilat'o'j kun la industri'a famili'o Gu\u0308ell [gu\u0306ej], kiu mend'is de li sufic\u0302'e mult'a'j'n verk'o'j'n. C\u0302i tiu'j verk'o'j kresk'ig'is li'a'n fam'o'n en la barcelona region'o. Li, ek'de tre jun'a ag\u0302'o, part'o'pren'is en la konstru'ad'o de la bazilik'o Sagrada Fami\u0301lia (sankt'a famili'o), kio profund'ig'is li'a'n religi'a'n sent'o'n, kaj la ekskluziv'a'n si'n'dedic\u0302'o'n al la problem'ar'o, de'ven'ant'a de la real'ig'ad'o de si'a original'a arkitektur'o."}, {"text_idx": "#000414", "text": "Ali'a'j verk'o'j, sufic\u0302'e kon'at'a'j kaj esplor'at'a'j, est'as La klostr'o de la terez'an'in'o'j, la Vila'o Bellesguard [bejesgu\u0306a\u0301r], la Dom'o Batllo\u0301 [bajjo\u0301], Palac'o Gu\u0308ell, La Pedrera (la s\u0302ton'min'ej'o) (c\u0302iu'j en Barcelono), la konstru'aj\u0302'o'j, far'it'a'j en la nord-hispan'a'j urb'o'j Comillas, Astorga kaj Leon'o, la intern'a re'form'ad'o de la katedral'o de Majorko kaj mult'a'j ali'a'j."}, {"text_idx": "#000415", "text": "Li'a grand'eg'a kompetent'ec'o kiel arkitekt'o de intern'o'j permes'is al li projekt'ad'i, en dau\u0306r'a kun'labor'o kun el'star'a'j meti'ist'o'j de la epok'o, c\u0302iu'j'n er'o'j'n, kiu'j konsist'ig'as la arkitekt'a'n spac'o'n \u2013 fer'o, mebl'o'j, vitral'o'j, skulpt'a'j element'o'j, mozaik'o'j, ceramik'o, ktp, komenc'ant'e c\u0302e organik'a koncept'o de la tut'a arang\u0302'ad'o, kaj de la integr'ig\u0302'o de c\u0302i tiu'j element'o'j en si'a'n struktur'o'n."}, {"text_idx": "#000416", "text": "La arkitekt'o, admir'at'a kaj pri'diskut'at'a pro la au\u0306dac'o kaj original'ec'o de li'a'j kurag\u0302'a'j ide'o'j jam en si'a temp'o, post period'o de relativ'a forges'o kaj neglekt'o, nun'temp'e g\u0302u'as popol'a'n admir'o'n, kaj en la tut'a mond'o li'a au\u0306toritat'o ver'e pli'fort'ig\u0302'is en divers'a'j rond'o'j, ne nur fak'a'j; do ne van'e 2002 est'is proklam'it'a kiel la \u201einter'naci'a jar'o de Gaudi\u0301\u201d. Pro si'a'j religi'em'o, modest'a viv'o kaj hom'ar'an'ism'a'j sent'o'j Anton'i Gaudi\u0301 nun'temp'e est'as en la proces'o de beat'ig'o c\u0302e Vatikan'o."}, {"text_idx": "#000417", "text": "Por pli'a'j inform'o'j oni pov'as vizit'i, inter mult'a'j ali'a'j, la pag\u0302'ar'o'n ."}, {"text_idx": "#000420", "text": "Franc'a kant'ist'o Morice Benin en Esperant'o"}, {"text_idx": "#000422", "text": "Mi memor'as la temp'o'n (mez'o'n de la 70aj jar'o'j), kiam aper'is grand'a gramonfondisko el Uson'o, el'don'it'a de la firma'o \u201eEsperant'o\u201d! Sur unu el g\u0302i'a'j flank'o'j est'is kant'o'j en Esperant'o kun gitar'a akompan'o, inter kiu'j, mi memor'as, Esperant'o est'as la lingv'o por ni, C\u0302iu, c\u0302iu.... Ni est'is g\u0302oj'a'j tiam almenau\u0306 pro la fakt'o, ke jen est'as ver'a disk'o en Esperant'o, tiom pli el Uson'o. La firma'o \u201eEsperant'o\u201d, kiel mi post'e ek'sci'is, baldau\u0306 bankrot'is kaj oni g\u0302i'n vend'is."}, {"text_idx": "#000424", "text": "Kaj jen vic'a kompakt'a disk'o de la fam'a franc'a kanzon'ist'o Morice Benin, kiu ne posed'as la lingv'o'n, sed sent'as si'n ni'a sam'ide'an'o. Ankau\u0306 mi sent'as li'n tia. Jen kiel li turn'as si'n al esperant'ist'o'j:"}, {"text_idx": "#000426", "text": "\u201eKvalit'o prefer'e al kvant'o\u201d, tiel li pri'taks'as la nun'a'n stat'o'n kaj ideologi'o'n de Esperant'o-mov'ad'o kaj, demand'ant'e, mem respond'as:"}, {"text_idx": "#000427", "text": "G\u0302i rest'as minoritat'eg'a? Tamen g\u0302i'n oni praktik'as kvazau\u0306 c\u0302ie sur la planed'o,"}, {"text_idx": "#000428", "text": "G\u0302i est'as mal'nov'a rezist'em'a ide'o? Tamen g\u0302i est'as fres\u0302'a kiel la unu'a konvink'o."}, {"text_idx": "#000429", "text": "Kaj la unu'a kant'o La land'o'j ekzist'as ne, kie li nom'as si'n mond'civit'an'o, montr'as, kiel proksim'a spirit'e est'as por li \u201ela intern'a ide'o\u201d."}, {"text_idx": "#000431", "text": "Kiam mi c\u0302e'est'is la UK-on en Prago kun mi'a amik'o, fam'a ukrainia bard'o, ni rimark'is, ke plej mult'e li'a'j kant'o'j kor'tus\u0302'is franc'o'j'n kaj pol'o'j'n. Bard'a'j'n kant'o'j'n oni nom'as \u201emuzik'a poezi'o\u201d, c\u0302ar tekst'o en ili pli grav'as ol muzik'o. Ankau\u0306 en la kant'o'j de Morice Benin tekst'o'j grav'as plej'e. Tiom pli traduk'i tia'j'n kant'o'j'n neces'as tre zorg'e, por ke, ekzempl'e, mi, kiu okup'ig\u0302'as pri esperant'a'j kant'o'j c\u0302irkau\u0306 40 jar'o'j'n, ne romp'u al mi la kap'o'n por kompren'i, pri kio tem'as."}, {"text_idx": "#000433", "text": "Tamen, felic\u0302'e, Morice Benin pov'as est'i au\u0306skult'at'a simpl'e kiel bon'eg'a kant'ist'o. Ni ja au\u0306skult'as kun plezur'o kant'ad'o'n en tut'e ne kon'at'a'j al ni lingv'o'j, se g\u0302i est'as bel'a. En Franci'o Morice Benin est'as tiom kon'at'a, ke mem la fakt'o, ke li ek'kant'is esperant'e, est'as propagand'o de ni'a lingv'o tie. Ankau\u0306 ali'land'a'j esperant'ist'o'j pov'as kurag\u0302'e au\u0306d'ig'i la disk'o'n al ne'esperant'ist'o'j \u2013 g\u0302i est'as bon'eg'a propagand'il'o."}, {"text_idx": "#000434", "text": "Jen est'as mi'a sincer'a opini'o. Sed ni recenz'as du'op'e. La du'a est'as pli jun'a, pli pretend'a kaj, mi dir'u, pli eduk'it'a muzik'e. Jen est'as li'a opini'o."}, {"text_idx": "#000437", "text": "La lingv'aj\u0302'o de la album'o ne est'as model'a, unu'e \u2013 pro sufic\u0302'a komplik'ec'o de la stil'o, du'e \u2013 pro ne mult'a'j, sed tamen ekzist'ant'a'j, se ec\u0302 ne erar'o'j, do ver'a'j mal'klar'aj\u0302'o'j gramatik'a'j (oft'e perd'ig\u0302'as akuzativ'o de direkt'o, tro liber'e oni trakt'as ankau\u0306 la vort'ord'o'n). La lingv'aj\u0302'o est'as modern'a, kun mult'a'j neolog'ism'o'j kaj licenc'o'j. La vers'o'j preskau\u0306 c\u0302ie est'as sen'rim'a'j, ankau\u0306 la ritm'o est'as sufic\u0302'e liber'a, pro kio oft'e s\u0302ang\u0302'ig\u0302'as lok'o de la akcent'o. Est'as, tamen, menci'ind'e, ke la prononc'o est'as preskau\u0306 model'a, kaj pro trankvil'ec'o de la tut'a kantar'o la vort'o'j est'as preskau\u0306 c\u0302ie tuj kompren'ebl'a'j."}, {"text_idx": "#000440", "text": "Litovaj entrepren'ist'o'j pen'as en'pas\u0302'i en la ekster'land'a'n merkat'o'n, sed tio ne c\u0302iam ir'as glat'e. Jen la litova lakt'a industri'o, eksport'ant'a preskau\u0306 50 % de si'a'j produkt'aj\u0302'o'j, pli kaj pli oft'e rigard'as al Uson'o, kie litovaj fromag\u0302'o'j est'as bon'e ac\u0302et'at'a'j."}, {"text_idx": "#000441", "text": "Lau\u0306 inform'o de la uson'a ministr'ej'o pri agrikultur'o, pas'int'jar'e el Litovio est'is import'it'a'j 13 550 tun'o'j (t) da fromag\u0302'o. Lau\u0306 c\u0302i tiu indik'o Litovio est'as en la kvar'a pozici'o post Nov-Zelando (39 900 t), Italio (29 400 t) kaj Franci'o (15 000 t). La litovaj eksport'ant'o'j super'is Dani'o'n (13 400 t), Nederlandon (11 900 t) kaj Svis'land'o'n (6000 t), kiu'j hav'as tre evolu'ig'it'a'n lakt'a'n industri'o'n."}, {"text_idx": "#000442", "text": "Litovio est'is la kvar'a ankau\u0306 en la jar'o 2000. C\u0302i-jar'e g\u0302i plan'as eksport'i ankorau\u0306 pli mult'e. Ekzempl'e, la kompani'o \u201eRokis\u030ckio Su\u0304ris\u201d [ro\u0301kis\u0302ke sur'is] intenc'as pli'grand'ig'i la eksport'o'n g\u0302is 13 000-14 000 t. Plej mult'e est'as vend'at'a'j mal'mol'a'j fromag\u0302'o'j, kiu'j est'as dedic\u0302'it'a'j al per'a uz'ad'o, ekzempl'e por pic'o'j kaj por bon'gust'ig'i ali'a'j'n produkt'o'j'n."}, {"text_idx": "#000443", "text": "Plend'o'j el for'a Uson'o ..."}, {"text_idx": "#000444", "text": "La kresk'ant'a popular'ec'o de la litovaj fromag\u0302'o'j ek'lev'is tumult'o'n en la uson'a merkat'o. En la fak'a gazet'ar'o jam aper'is indign'a'j deklar'o'j pro invad'o de litovaj fromag\u0302'ist'o'j. La el'don'aj\u0302'o Cheese Reporter publik'ig'is artikol'o'n, en kiu la redaktor'o Dick Groves akuz'as Litovion pro tro mal'alt'a'j prez'o'j. Li mir'as, ke Litovio, kiu en 1991 tut'e ne eksport'is al Uson'o, nun'temp'e okup'as jam preskau\u0306 7 % de la uson'a merkat'o de import'it'a'j fromag\u0302'o'j. La au\u0306tor'o premis'as, ke tio'n influ'is ne'natur'e mal'grand'a'j prez'o'j de litovaj fromag\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000445", "text": "Don'it'aj\u0302'o'j de la ministr'ej'o montr'as, ke la averag\u0302'a prez'o de litovaj fromag\u0302'o'j ver'e est'as preskau\u0306 du'on'e mal'pli grand'a ol tiu de la ital'a'j au\u0306 franc'a'j. La litovaj eksport'ant'o'j asert'as, ke la statistik'o pri'silent'as la fakt'o'n, ke part'o'n de franc'a'j kaj ital'a'j produkt'o'j konsist'ig'as eg'e mult'e'kost'a'j fromag\u0302'o'j, kun kiu'j la litovaj ne konkur'as. La prez'o de la litovaj fromag\u0302'o'j kaj tiu de sam'spec'a'j import'at'a'j fromag\u0302'o'j el ali'a'j land'o'j diferenc'as nur je c\u0302. 10 %."}, {"text_idx": "#000446", "text": "... kaj el la najbar'a Latvi'o"}, {"text_idx": "#000447", "text": "Pro aplik'at'a'j mal'alt'a'j prez'o'j la najbar'a'j latv'o'j akuz'as ne nur la entrepren'ist'o'j'n de la lakt'a industri'o sed ankau\u0306 la komerc'ist'o'j'n. La komerc'a kompani'o \u201eVilniaus Prekyba\u201d [vilnjaus prekiba], kies vend'ej'a ret'o dis'volv'ig\u0302'as en balt'a'j land'o'j, en la latv'a c\u0302ef'urb'o Rig'o komenc'is konstru'i du'a'n super'vend'ej'o'n, sed dev'is halt'ig'i la labor'o'j'n, c\u0302ar la urb'a magistrat'o suspend'is jam el'don'it'a'n permes'o'n."}, {"text_idx": "#000448", "text": "La decid'o'n oni motiv'is per tio, ke la log\u0302'ant'ar'o de la urb'a distrikt'o, kie dev'is el'kresk'i la super'vend'ej'o, g\u0302i'n ne dezir'as. Ec\u0302 mal'e: ili ek'indign'is, c\u0302ar nun'temp'e vend'ej'o'j abund'as en la distrikt'o. Reprezent'ant'o'j de la rig'a magistrat'o asert'is, ke la permes'o rest'as suspend'it'a, g\u0302is kiam la opini'o de la log\u0302'ant'o'j est'os esplor'it'a pli detal'e."}, {"text_idx": "#000449", "text": "La asert'o, ke vend'ej'o'j abund'as, est'as pri'rid'ind'a. Nun'temp'e la lok'o, dedic\u0302'it'a por la vend'ej'o, est'as dezert'a kamp'o. Kelk'a'j vend'ej'o'j trov'ig\u0302'as, tamen nur ekster kelk'kilo'metr'a radius'o. Do, la kau\u0306z'o'j est'as ali'a'j. La g\u0302eneral'a direktor'o de Vilniaus Prekyba, Ignas Stas\u030ckevic\u030cius [stas\u0302ke\u0301vic\u0302us], opini'as, ke en Latvi'o ekzist'as cert'a'j klan'o'j, kie entrepren'o'j est'as kun'lig'it'a'j kun la politik'o kaj pov'as est'i, ke posten'ul'o'j defend'as la interes'o'j'n de tia'j struktur'o'j."}, {"text_idx": "#000450", "text": "La latv'a'j entrepren'ist'o'j est'as mal'kontent'a'j pro kresk'ant'a eksport'o de litovaj var'o'j. Post ven'o de la menci'it'a litova kompani'o en la latv'a'n merkat'o'n, import'o de iu'j litovaj var'o'j kresk'is kelk'obl'e. Nun'temp'e la kompani'o en Latvi'o hav'as 23 vend'ej'o'j'n. La litova ambasador'o en Latvi'o, Petras Vaitiekunas [vajtekunas], sub'strek'as, ke la ag'ad'o de la litovaj entrepren'ist'o'j en Latvi'o ne est'as unu'flank'a invad'o en la latvi'a'n merkat'o'n. La voj'o est'u ambau\u0306'flank'a. Latv'a'j entrepren'ist'o'j dev'us est'i pli agres'em'a'j, por ke pli'grand'ig\u0302'u flu'o'j de latv'a'j var'o'j al Litovio. Dum la unu'a'j du monat'o'j de 2002 Litovio eksport'is en Latvi'o'n var'o'j'n je 71 milion'o'j da eu\u0306r'o'j, dum est'is import'it'a'j latv'a'j var'o'j nur je 16,6 milion'o'j."}, {"text_idx": "#000451", "text": "Ankau\u0306 ali'a'j litovaj kompani'o'j oft'e sufer'as en Latvi'o arbitr'ec'o'n de lok'a'j s\u0302tat'a'j funkci'ul'o'j. Tamen tio nur provizor'e brems'as, sed ne halt'ig'as efik'o'n de merkat'a'j leg\u0302'o'j. La kompani'o Vilniaus Prekyba ne intenc'as re'tir'ig\u0302'i el Rig'o. Se oni ne sukces'os ek'mov'i la konstru'ad'o'n de la vend'ej'o, la kompani'o ek'real'ig'os ali'a'j'n projekt'o'j'n, c\u0302ar g\u0302i hav'as en la latv'a c\u0302ef'urb'o kelk'a'j'n ac\u0302et'it'a'j'n ter'parcel'o'j'n, tau\u0306g'a'j'n por super'vend'ej'o'j."}, {"text_idx": "#000452", "text": "C\u0302eh\u0302'a opini'o pri atom'elektr'ej'o en Temeli\u0301n"}, {"text_idx": "#000453", "text": "La artikol'o 15 % kontrau\u0306 c\u0302eh\u0302'a atom'central'o (MONATO 2002/3, pag\u0302'o 10) montr'as la politik'a'n situaci'o'n de Au\u0306strio kaj klopod'o'j'n de iu'j au\u0306str'a'j politik'a'j fort'o'j per la kontrau\u0306-atom'elektr'ej'a kampanj'o kamufl'i precip'e la en'land'a'j'n politik'a'j'n, ekonomi'a'j'n kaj ali'a'j'n problem'o'j'n. En C\u0302eh\u0302i'o oni streb'as pli'bon'ig'i la natur'medi'o'n per lim'ig'o de ter'surfac'a karb'o'min'ad'o kaj de elektro'produkt'ad'o per karb'o'elektr'ej'o'j. Unu el tiu'j ebl'o'j est'as elektro'produkt'ad'o en atom'central'o'j. Tia central'o dis'radi'as 100-obl'e mal'pli da radioaktiv'aj\u0302'o'j ol karb'o'elektr'ej'o'j, g\u0302i mal'pli'ig'as la el'las'o'n de forc'ej'gas'o'j kaj ne konsum'as oksigen'o'n."}, {"text_idx": "#000454", "text": "Kompren'ebl'e ni c\u0302iu'j tim'as averi'o'n de tiu elektr'ej'o, sed mi est'as konvink'it'a, ke la atom'elektr'ej'o en Temeli\u0301n [te\u0301meliin] est'as bon'e konstru'it'a kaj g\u0302i est'as kompar'ebl'a kun la plej perfekt'a'j atom'elektr'ej'o'j de tiu tip'o. Ceter'e, g\u0302i ne est'as nur'a c\u0302eh\u0302'a verk'o, sed rezult'o de fak'ul'a kun'labor'o el plur'a'j land'o'j. Komenc'e g\u0302i est'is rus'a projekt'o, kiu'n post'e modern'ig'is la uson'a kompani'o Westinghouse [u\u0306e\u0301stinghau\u0306s], kiu por Temeli\u0301n liver'is la reg'ant'a'n kontrol'sistem'o'n, la nukle'a'n material'o'n kaj la monitor'arang\u0302'o'n de radi'ad'o. Por la atom'elektr'ej'o Temeli\u0301n far'is grav'a'j'n liver'aj\u0302'o'j'n firma'o'j el Uson'o, Briti'o, Germanio, Franci'o, Italio, Svis'land'o, Hungari'o kaj \u2013 interes'e \u2013 ankau\u0306 el Au\u0306strio."}, {"text_idx": "#000455", "text": "La au\u0306str'a firma'o PKE Philips [filips] liver'is teknik'a'j'n rimed'o'j'n por fizik'a protekt'o de la elektr'ej'o, la firma'o'j Nalco Chemical [na\u0301lko ke\u0301mikal] liver'is kemi'aj\u0302'o'j'n kaj Eli'n elektro'instal'aj\u0302'o'j'n. La antau\u0306'menci'it'a'j au\u0306str'a'j firma'o'j kaj per'e de ili la au\u0306str'a s\u0302tat'o profit'is rimark'ind'e el tiu elektr'ej'o, kontrau\u0306 kiu nun iu'j au\u0306str'a'j politik'ist'o'j tiom histeri'e agit'as. La petici'o'n kontrau\u0306 la atom'elektr'ej'o en Temeli\u0301n sub'skrib'is 15 % de la au\u0306str'o'j. Tio signif'as, ke grand'a pli'mult'o de au\u0306str'o'j, 85 %, ne las'is si'n tromp'i de ekstrem'dekstr'ul'a'j politik'ist'o'j kaj montr'is tiel si'a'n prudent'o'n. Au\u0306str'o'j, dank'o'n!"}, {"text_idx": "#000456", "text": "La ide'o'j de la litova urb'estr'o Zuokas, kiu'j est'is prezent'it'a'j en ret'versi'o de MONATO sub la rubrik'o Modern'a viv'o (kaj en la paper'a versi'o, juni'o 2002, p. 13 (red.), ne est'as nur infan'ec'a'j. La postul'o, ke la nom'o de la c\u0302ef'urb'o aper'u sur veter'prognoz'a map'o, est'as tut'e raci'a, kaj sen'kost'a'j publik'a'j bicikl'o'j jam sukces'e uz'ebl'as en mult'a'j urb'eg'o'j ne-litovaj, ekzempl'e en la c\u0302ef'urb'o de Finnlando, Helsink'o. Ebl'e la litovoj mem dev'us iom s\u0302ang\u0302'ig\u0302'i."}, {"text_idx": "#000457", "text": "Ni est'as matematik'ist'o'j, kaj labor'as en la moskva s\u0302tat'a universitat'o, kies alt'konstru'aj\u0302'o'n ebl'e iu'j leg'ant'o'j kon'as. G\u0302ust'e tie, inter la 12a kaj 16a etag\u0302'o'j, trov'ig\u0302'as ni'a fakultat'o, la mekanik'a-matematik'a."}, {"text_idx": "#000458", "text": "Inter ni'a'j hobi'o'j est'as klasik'a muzik'o, precip'e mez'epok'a'j verk'o'j prezent'at'a'j per au\u0306tentik'a'j muzik'il'o'j kaj c\u0302ambr'a muzik'o de la barok'a epok'o, kaj lingv'o'j. Tre plac\u0302'as al ni verk'i tekst'o'j'n por ni'a dis'send'o'list'o pri interes'a'j vort'o'j de la rus'a lingv'o. Ni kun plezur'o okup'ig\u0302'as pri program'ad'o kaj el'don'a'j teknologi'o'j."}, {"text_idx": "#000459", "text": "Plac\u0302'as al ni ek'kon'i i'o'n nov'a'n pri hom'o'j, ili'a viv'o, ili'a'j land'o'j. Tial ni tre s\u0302at'as la revu'o'n MONATO kaj fier'as est'i g\u0302i'a'j kun'labor'ant'o'j."}, {"text_idx": "#000460", "text": "(redaktor'o de la rubrik'o \u201eEkonomi'o\u201d, Brug\u0302'o, Belgi'o)"}, {"text_idx": "#000461", "text": "Mi log\u0302'as 20 jar'o'j'n en Brug\u0302'o, Belgi'o, la urb'o, kie mi nask'ig\u0302'is en 1950. Esperant'ist'o ek'de 1979, long'temp'e mi est'is estr'ar'an'o de Fel; krom'e mi okup'ig\u0302'is pri la bibliotek'o \u201eFond'aj\u0302'o Vanbiervliet\u201d en Kortrijk, kaj mi'a c\u0302ef'a nun'a Esperant'o-okup'o est'as la Inter'naci'a Komerc'a kaj Ekonomi'a Fak'grup'o ()."}, {"text_idx": "#000462", "text": "Profesi'e mi dum 17 jar'o'j aktiv'is en bank'a medi'o, kie mi plen'um'is preskau\u0306 c\u0302iu'j'n ebl'a'j'n task'o'j'n. Post kelk'a'j mal'long'a'j profesi'a'j \u201eekskurs'o'j\u201d, mi ek'de 1990 labor'as c\u0302e la belg'a s\u0302tat'a revizor'ej'o (Rekenhof \u2013 Cour des Comptes) en Bruselo."}, {"text_idx": "#000463", "text": "Part'o'n de mi'a liber'a temp'o mi dedic\u0302'as al lok'a histori'o, sed tio est'as nur pasiv'a afer'o: mi leg'as revu'o'j'n kaj c\u0302e'est'as preleg'o'j'n."}, {"text_idx": "#000464", "text": "Mi nask'ig\u0302'is en Antverpeno en la jar'o 1946 kaj ankorau\u0306 log\u0302'as tie, kvankam nun en la periferi'a urb'o'part'o Deurne. Esperant'o'n mi lern'is antau\u0306 35 jar'o'j. Kiam mi profesi'e ek'labor'is c\u0302e Flandr'a Esperant'o-Lig'o (Fel) en 1979, Esperant'o ig\u0302'is mi'a c\u0302ef'a lingv'o, kio g\u0302i ankorau\u0306 nun est'as, ec\u0302 en la privat'a viv'o."}, {"text_idx": "#000465", "text": "En la ofic'ej'o de Fel mi c\u0302ef'e zorg'as pri komput'ad'o (pos\u0302t'o'servil'o, intern'a ret'o, pag\u0302'ar'o en Inter'ret'o), pri la libr'o'serv'o kaj pri MONATO. La task'o de redakci'a sekretari'o est'as precip'e la kontrol'ad'o de la manuskript'o-flu'ad'o inter la divers'a'j redaktor'o'j, c\u0302ef'redaktor'o, revizi'ant'o'j kaj grafik'ist'o."}, {"text_idx": "#000467", "text": "En MONATO 2002/3, pag\u0302'o 24, Donald Broadribb recenz'ant'e la libr'o'n Ebon'o de Ryszard Kapus\u0301cin\u0301ski, tut'prav'e lau\u0306 la sub'skrib'int'o riproc\u0302'as la traduk'int'o'n de tiu verk'o pri mis'uz'o de la difin'a artikol'o \u201ela\u201d. Broadribb skrib'as, ke \u201ekelk'foj'e preskau\u0306 s\u0302ajn'as, ke [pro ne'bon'a traduk'o] la traduk'int'o koncept'as g\u0302i'n kiel ne'difin'a'n artikol'o'n\u201d. Pag\u0302'o'n 31 de la sam'a numer'o de MONATO mi leg'as, ke ali'a verk'o lau\u0306 anonc'o port'as titol'o'n \u201eLa kosm'o kaj ni\u201d, kvankam la au\u0306tor'o ne pov'as konvink'i la sub'skrib'int'o'n pri la difin'ec'o de la vort'o \u201ekosm'o\u201d. Ludovik'o Zamenhof skrib'is en unu el si'a'j Lingv'a'j respond'o'j (1906): \u201eUz'u la artikol'o'n [difin'a'n] tiam, kiam vi sci'as cert'e, ke g\u0302i'a uz'ad'o est'as neces'a kaj postulat'a de la logik'o, sed en c\u0302iu'j dub'a'j okaz'o'j tut'e g\u0302i'n ne uz'u\u201d. Strang'e, ke la majstr'o skrib'is la logik'o. La sintaks'a logik'o de lingv'o'j kaj logik'o scienc'a ja ne sam'as, kaj pri logik'o ekzist'as pli da skol'o'j ol sam'opini'o'j."}, {"text_idx": "#000468", "text": "Kon'at'a, brazila j\u0302urnal'ist'o Joelmir Beting, oft'e ripet'as: \u201eEn la praktik'o la teori'o est'as tut'e ali'a.\u201d Tiu esprim'o est'as sam'e traf'a kaj naiv'a kiel la kongres'a tem'o de Universal'a Kongres'o de Esperant'o (UK) por Fort'alez'a, kiu aplomb'e asert'as: \u201eDivers'ec'o \u2013 s\u0302anc'o, ne minac'o\u201d. Est'as temp'o por ke la \u201eideal'ist'o'j\u201d re'e descend'u sur la ter'o'n kaj evit'u konsider'i si'a'j'n dezir'o'j'n kiel real'aj\u0302'o'j'n."}, {"text_idx": "#000470", "text": "Est'as kutim'o dir'i, ke Esperant'o en'ten'as ideologi'o'j'n, kiu'j'n oni resum'as per la esprim'o \u201eintern'a'j ide'o'j\u201d. Zamenhof mem, mistik'e lig'is si'a'n lingv'o'n al iu hom'ar'an'ism'o. Tuj post'e Lant'i, en Sen'naci'ec'a Asoci'o Tut'mond'a (Sat) prov'is en'konduk'i ali'a'n, preskau\u0306 paralel'a'n ideologi'o'n, la sen'naci'ism'o'n. Sen'dub'e ambau\u0306 agnosk'is i'o'n plen'e evident'a'n, t.e. la ekvivalent'ec'o'n de la hom'a'j valor'o'j. La fakt'o ke, kultur'e, en la civilizaci'a'j aspekt'o'j, tiu'j valor'o'j esprim'ig\u0302'as lau\u0306 divers'a'j manier'o'j, ne dev'us mal'aper'ig'i ili'a'n ekvivalent'ec'o'n. La valor'o'j est'as c\u0302ie sam'valor'a'j kiam ili rekt'e rilat'as al la hom'o'j. Ili trans'don'as ide'o'j'n pri universal'ec'o, sen'naci'ec'o, tut'mond'ec'o, kio'n bon'e reprezent'as la koncept'o pri tut'mond'a, universal'a komunik'il'o, t.e. Esperant'o."}, {"text_idx": "#000471", "text": "En la 60aj kaj 70aj jar'o'j oni ec\u0302 hav'is la impres'o'n, ke la hom'o'j pret'is iom el'las'i la divers'ec'o'n au\u0306 almenau\u0306 inter'plekt'i si'a'j'n valor'o'j'n rigard'e al tut'mond'ec'o, kompren'ebl'e, tiam sub la prem'o de konsum'ism'o, de ekonomik'a spekul'ad'o. Kapital'ism'o, en inter'naci'ec'o, do preter la naci'a'j kaj s\u0302tat'a'j lim'o'j venk'is. La hom'o'j ne plu si'n strec\u0302'is por pens'i glob'e dum ili ag'is lok'e. La hom'o'j el'star'ig'is la divers'ec'o'n, si'a'j'n rajt'o'j'n al apart'ec'o, pri religi'o, pri ras'o, pri \u201eetn'a'j liber'ec'o'j\u201d ec\u0302 en Esperanti'o. La s\u0302anc'o'j de divers'ec'o post la 80aj jar'o'j, okul'frap'e perd'ig\u0302'is por cel'o al pli human'a, bon'a mond'o."}, {"text_idx": "#000472", "text": "La last'a'j okaz'aj\u0302'o'j en la tut'a mond'o demonstr'as, ke la kult'o'j al divers'ec'o far'ig\u0302'is grand'a minac'o g\u0302ust'e kontrau\u0306 harmoni'a kun'viv'ad'o, grand'a minac'o al pac'o lau\u0306 la plej larg\u0302'a senc'o. \u201eLa s\u0302ok'o'j inter la civilizaci'o'j\u201d, kiel skrib'is Samuel Huntington [hantingtn], klar'e evident'ig\u0302'is en ni'a tut'a planed'o. La religi'a'j \u201eintegr'ism'o'j\u201d ekzempl'e de la fanatik'a islam'ism'o, en si'a'j manifest'ig\u0302'o'j ek'montr'as sen'fin'a'j'n, ebl'a'j'n katastrof'o'j'n. La j\u0302us'a tiel nom'at'a \u201epolitik'a sism'o\u201d en Franci'o kun la fas\u0302ist'o Le Pen est'as natur'a, antau\u0306'vid'it'a re'ag'o al pli ol 40 jar'o'j de la \u201einvad'o\u201d far'e de magreb'an'o'j c\u0302ef'e islam'a'j, kiu'j trud'as si'a'j'n kutim'o'j'n c\u0302ie kaj si'a'j'n religi'a'j'n apart'aj\u0302'o'j'n, rit'o'j'n en laik'a'j, publik'a'j lern'ej'o'j ... laik'ec'o, en Franci'o pen'e konker'it'a en 1905 per apart'ig'o de s\u0302tat'o kaj eklezi'o, sed nun minac'at'a nom'e de respekt'o al divers'ec'o, nom'e de liber'ec'o, demokrati'o, hom'a'j rajt'o'j ktp. Jen la s\u0302ok'o, sism'o, hipokrit'ec'o."}, {"text_idx": "#000473", "text": "Not'ind'e ke la minac'o'j, ne nur minac'o'j sed ver'a'j detru'o'j de valor'o'j, pro la fanatik'a aplik'o de la divers'ec'o okaz'as sur c\u0302iu'j teren'o'j de la hom'a'j ag'ad'o'j, jen en ekonomi'o pro la kutim'o'j, jen en politik'o pro ambici'o'j, pro hegemoni'a'j cel'o'j ktp. La divers'ec'o, lau\u0306 la nun'a evolu'o, re'e akr'ig'as la kon'at'a'j'n kau\u0306z'o'j'n de milit'o'j au\u0306 simpl'a'j konflikt'o'j, pro religi'o'j, pro naci'ism'o'j, pro ras'ism'o. La divers'ec'o spron'as la konflikt'o'j'n en mez'orient'o sen ebl'o'j de ver'a s\u0302anc'o pri harmoni'a kun'viv'ad'o. La mistik'a divers'ec'o al'konduk'as abomen'o'n, mal'am'o'n kaj mal'ebl'ig'as raci'a'n rezon'ad'o'n far'e de la individu'o'j. La hom'o'j ne plu percept'as la ekvivalent'ec'o'n de si'a'j valor'o'j."}, {"text_idx": "#000474", "text": "Felic\u0302'e ekzist'as kelk'a'j escept'o'j, kie la hom'a'j valor'o'j inter'plekt'ig\u0302'as, kun'fand'ig\u0302'as sen konflikt'o'j kaj ating'as nov'a'n civilizaci'a'n form'o'n. Brazilo est'as unu el tiu'j mal'mult'a'j ekzempl'o'j kie la divers'ec'o est'as font'o por kultur'a ric\u0302'ec'o. En Brazilo la vort'o'j gent'o, etn'o ne hav'as signif'o'n. Pli g\u0302ust'e hom'o'j el c\u0302iu'j part'o'j de la mond'o, nigr'ul'o'j, blank'ul'o'j, flav'ul'o'j inter'miks'ig\u0302'is kaj form'is nov'a'n gent'o'n. La diferenc'o'j inter ras'o'j stomp'ig\u0302'as, kiam ili ne en'tut'e mal'aper'as. Sen'dub'e iu naci'ism'o, verd'a kaj flav'a kre'ig\u0302'is precip'e per futbal'o kaj karnaval'o sed sen eksces'o'j kaj konflikt'o'j ... almenau\u0306 g\u0302is nun! La religi'a divers'ec'o est'as amuz'a, el la oficial'a religi'o rom-katolik'a greft'ig\u0302'is dek'o'j, ebl'e cent'o'j da apart'a'j sekt'o'j lig'it'a'j c\u0302u al krist'an'ism'o, c\u0302u al afrik'a'j anim'ism'o'j. Ni el'star'ig'u la fenomen'o'n \u201espirit'ism'o\u201d propr'a al tre mult'a'j esperant'ist'o'j. Sed c\u0302io c\u0302i tio, dum'e, en si'a divers'ec'o rest'as en pac'a kun'viv'ad'o. Oni tamen ek'sent'as minac'o'n al s\u0302tat'a, politik'a laik'ec'o c\u0302ar ambici'a'j politik'ist'o'j cel'e al balot'ad'o jam avid'e si'n turn'as al religi'a'j influ'o'j, kio pov'as far'ig\u0302'i minac'o, preter la oficial'a, konstant'a \u201eben'o de di'o!\u201d"}, {"text_idx": "#000475", "text": "La aktual'a mond-evolu'o dev'ig'as ni'n pens'i tut'mond'ec'e, preter lok'a divers'ec'o, direkt'e al universal'ec'o, ec\u0302 se ni dev'as ag'i lok'e. C\u0302io, kio tus\u0302'as ni'a'j'n ag'ad'o'j'n, en ekonomi'o, en ekologi'o ekzempl'e, nur pov'as hav'i solv'o'j'n en tut'mond'a konsider'o. La ebl'o'j pri komunik'ad'o est'as sam'moment'a'j por la tut'a mond'o kaj per la sam'a'j rimed'o'j, sekv'e la slogan'o lanc\u0302'it'a de Lant'i antau\u0306 80 jar'o'j: \u201eSat-an'o'j (ne nur!) kutim'ig\u0302'u al ekster'naci'a sent-, pens-, kaj ag'ad-kapabl'o\u201d konserv'as si'a'n aktual'ec'o'n se ni ver'e vol'as, ke la divers'ec'o far'ig\u0302'u s\u0302anc'o por ating'o de ... pli bon'a mond'o. Ni'a spert'o, bedau\u0306r'ind'e, montr'as kiom mal'facil'a est'as praktik'a aplik'o de c\u0302i tiu slogan'o. Ni tamen pov'as nur rekomend'i, ke, por la trakt'ad'o de la kongres'a tem'o de la UK, la hom'o'j (esperant'ist'o'j) kiu'j ven'os al Fort'alez'a, las'u si'a'j'n kutim'a'j'n apart'aj\u0302'o'j'n en si'a'j hejm'o'j, por pov'i sent'i, vid'i la kun'fand'ig\u0302'o'j'n de hom'a'j valor'o'j en Brazilo."}, {"text_idx": "#000476", "text": "Rilat'e al la artikol'o de Gilbert Led'o'n sub la rubrik'o El mi'a vid'punkt'o, MONATO 2002/4, pag\u0302'o'j 6-7, mi vol'as korekt'i kelk'a'j'n inform'o'j'n de la au\u0306tor'o. Unu'e, Luiz Inacio da Silva est'is kandidat'o al prezid'ant'ec'o de Brazilo kvar foj'o'j'n (1989, 1994, 1998 kaj 2002). Du'e, Partido dos Trabalhadores (PT) (Parti'o de labor'ist'o'j) ne est'as labor'ist'a parti'o, sed parti'o por la labor'ist'o'j. Labor'ist'a'j parti'o'j, kia'j ekzist'as en Brazilo en'tut'e 7, est'as Partido Trabalhista Brasileiro (PTB) (Parti'o labor'ist'a de Brazilo) kaj Partido Democra\u0301tico Trabalhista (PDT) (Demokrati'a labor'ist'a parti'o), kiu'j kompren'ebl'e ne part'o'pren'is en la Forum'o Social'a Tut'mond'a (FST)."}, {"text_idx": "#000477", "text": "Tri'e, est'as komplet'a mensog'o la au\u0306tor'a asert'o ke PT mal'permes'is la c\u0302e'est'o'n de Fidel Castro kaj de Farc el Kolombio. Bernardo Cassen mem dir'as sur la pag\u0302'o de Attac (Asoci'o por impost'ad'o de financ'a'j transakci'o'j por help'o al la civit'an'o'j) (), ke ne'reg'ist'ar'a'j eu\u0306rop'a'j organiz'aj\u0302'o'j mal'permes'is la c\u0302e'est'o'n de grup'o'j, kiu'j praktik'as arm'it'a'n klas'batal'o'n. Tia'j kas\u0302'grup'o'j minac'is bojkot'i la Forum'o'n Social'a'n Tut'mond'a'n. Sed tiu'j grup'o'j do part'o'pren'is, ne kiel deleg'it'o'j kompren'ebl'e, en FST, c\u0302ar demokrati'a reg\u0302im'o ne pov'as mal'permes'i la part'o'pren'o'n de person'o'j en FST pro politik'a'j kial'o'j."}, {"text_idx": "#000478", "text": "Last'e, mi bedau\u0306r'as la redukt'ad'o'n de la revu'pag\u0302'o'j al nur 24. Ne'kompren'ebl'a est'as la dir'aj\u0302'o de Stefan Maul en la En'konduk'o, ke la pag\u0302'o'nombr'o de MONATO ec\u0302 kresk'is al 36."}, {"text_idx": "#000479", "text": "En la artikol'o Plur'lingv'a'j klav'ar'o'j de la sub'skrib'int'o, MONATO 2002/3, pag\u0302'o 29, aper'is erar'o. En la last'a aline'o, en la unu'a kolumn'o, lini'o -4, la vort'o'j \u201eg\u0302i est'as uz'at'a por skrib'i ankau\u0306 la kri'a'n\u201d dev'us est'i: \u201ela inuit'a tip'ar'o est'as uz'at'a por skrib'i ankau\u0306 la kri'a'n\u201d. La inuit'a kaj la kri'a est'as lingv'o'j de nord'a'j popol'o'j, dum la c\u0302erok'a popol'o (la verk'int'o uz'is la form'o'n \u201ec\u0302erokia\u201d, sed ne grav'as) viv'as en region'o mult'e pli sud'a en Nord-Amerik'o. La sub'skrib'int'o ne s\u0302at'us, ke leg'ant'o'j supoz'u, ke li far'us tia'n erar'o'n. La sub'skrib'int'o varm'e gratul'as la redakci'o'n de MONATO kaj special'e la grafik'ist'o'n Hug'o Fontyn pri la nov'a aspekt'o de la period'aj\u0302'o, kiu nun est'as kompar'ebl'a kun tiu de grav'a'j revu'o'j kiel Newsweek."}, {"text_idx": "#000480", "text": "Funebr'a ekonomi'o ig\u0302'as krim'a monopol'o"}, {"text_idx": "#000481", "text": "En grand'a'j c\u0302in'a'j urb'o'j al funebr'ul'o kiu port'as flor'kron'o'n ac\u0302et'it'a'n ekster'e, est'as mal'permes'at'e en'ir'i la ej'o'n por la funebr'a ceremoni'o. Oni pov'as ac\u0302et'i tio'n nur de la funebr'o'serv'o."}, {"text_idx": "#000483", "text": "La c\u0302in'o'j jam plend'as, ke en hospital'o nask'o'kost'o est'as tro alt'a, kaj ili nun ek'konsci'as, ke ankau\u0306 por mort'int'o ili dev'as el'spez'i tre mult'e da mon'o. Lau\u0306 raport'o de j\u0302urnal'ofic'ej'o, nun en iu'j grand'a'j urb'o'j tomb'o de mort'int'o est'as pli kost'a ol dom'o de viv'ant'o. Tomb'o el marmor'o, kun are'o de nur unu kvadrat'a metr'o, est'as lu'don'at'a por 70 jar'o'j kontrau\u0306 lu'pag'o de 40 000 g\u0302is 60 000 juan'o'j. En Kanton'o, urb'o en sud'a C\u0302ini'o, kie est'as bon'a ekonomi'a situaci'o, konstru'kost'o de plej luks'a tomb'o est'as pli ol 400 000 juan'o'j. Negoc'ist'o el tiu urb'o, kiu produkt'as kaj vend'as cindr'o-urn'o'j'n, antau\u0306 ne'long'e publik'e konfes'is, ke la super'profit'o de tre alt'prez'a urn'o oft'e pov'as est'i dek'obl'o."}, {"text_idx": "#000484", "text": "De mult'a'j jar'o'j la c\u0302in'a ministr'ej'o pri civil'a administr'ad'o special'e trakt'as por'mort'int'a'j'n afer'o'j'n. Statistik'o de tiu ministr'ej'o montr'as, ke en la jar'o 2000 en C\u0302ini'o est'is 8 milion'o'j da mort'int'o'j. El tiu'j, 3,73 milion'o'j est'is kremaci'it'a'j. Ec\u0302 se oni kalkul'as lau\u0306 mal'alt'norm'a funebr'o'kost'o de po 1000 juan'o'j, ekzist'as merkat'o de ok miliard'o'j da juan'o'j."}, {"text_idx": "#000485", "text": "La funebr'a ekonomi'o ig\u0302'is monopol'a ekonomi'o. Mal'antau\u0306 tiu monopol'o est'as korupt'ec'o. La nov'aj\u0302-agent'ej'o Xinhua, la plej au\u0306toritat'a liver'ant'o de nov'aj\u0302'o'j en C\u0302ini'o, en april'o 2000 inform'is, ke en la pas'int'a jar'o nur en la Zhejiang-provinc'o la prokuror'ej'o persekut'is 16 person'o'j'n de la tut'provinc'a funebr'o'serv'o rilat'e al 11 krim'ag'o'j. Inter tiu'j dek est'as estr'o'j de reg'ist'ar'a'j instanc'o'j au\u0306 organiz'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000486", "text": "Mi est'as 49-jar'a, felic\u0302'a edz'o de Nancy. Ni hav'as unu fil'in'o'n, 6-jar'a'n, kiu nom'ig\u0302'as Inez. Ni log\u0302'as en Zoersel, komun'um'o proksim'e al Antverpeno kaj al la nederlanda land'lim'o. Mi ek'labor'is c\u0302e Flandr'a Esperant'o-Lig'o (Fel) antau\u0306 20 jar'o'j. Mi est'as la pres'ist'o de MONATO kaj de la pli'mult'o de la el'don'aj\u0302'o'j de Fel. La pres'ad'o okup'as pli-mal'pli 40 % de mi'a temp'o. Krom tio mi ankau\u0306 zorg'as pri la fin'pret'ig'o de la pres'aj\u0302'o'j, en'pag\u0302'ig'o kaj pri divers'a'j teknik'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000487", "text": "Mi'a'j s\u0302at'okup'o'j est'as volejbal'o, pentr'ad'o kaj vojag\u0302'ad'o."}, {"text_idx": "#000490", "text": "Dan'a'j scienc'ist'o'j esplor'is la afer'o'n kaj la uson'a revu'o Jam'a (2002-05-08) publik'ig'is la rezult'o'j'n. La esplor'ist'o'j mezur'is la inteligent'o'n de du grup'o'j de vir'o'j kaj vir'in'o'j ag\u0302'ant'a'j inter 18 kaj 27 jar'o'j. Ili uz'is du apart'a'j'n mezur'metod'o'j'n. Post'e ili divid'is la hom'o'j'n lau\u0306 la long'ec'o de mam'nutr'ad'o: dum unu monat'o; dum du g\u0302is tri monat'o'j; dum kvar g\u0302is ses monat'o'j; dum sep g\u0302is nau\u0306 monat'o'j; dum pli ol nau\u0306 monat'o'j. Lau\u0306 ambau\u0306 mezur'metod'o'j, inteligent'o pli alt'is c\u0302e la last'a'j grup'o'j kaj lau\u0306 manier'o statistik'e signif'a."}, {"text_idx": "#000492", "text": "En Pollando, la kost'o'j lig'it'a'j kun labor'o est'as plej alt'a'j kompar'e kun tiu'j en ali'a'j s\u0302tat'o'j de mez'orient'a Eu\u0306rop'o. Sekv'e, okcident'a'j kompani'o'j lok'as si'a'j'n kapital'o'j'n en najbar'a'j land'o'j. Tiel komenc'as nun far'i ankau\u0306 la pol'a'j entrepren'o'j."}, {"text_idx": "#000493", "text": "La pol'a ekonomi'o c\u0302es'as est'i konkurenc'kapabl'a. Kiel rimark'ig'as sam'e pol'a'j kiel ali'land'a'j ekonomik'ist'o'j, unu el la c\u0302ef'a'j kau\u0306z'o'j est'as kresk'ad'o de labor'kost'o'j por la entrepren'o'j. Pag'o'j por divers'a'j soci'a'j asekur'o'j kaj fondus'o'j, el'spez'o'j lig'it'a'j kun la sekur'ec'o kaj higien'o de labor'o kaj la kost'o'j de la kurac'ist'a'j liber'ig'o'j for'mang\u0302'as tro da mon'o el la entrepren'a'j bug\u0302et'o'j."}, {"text_idx": "#000494", "text": "En Pollando de preskau\u0306 dek jar'o'j sen'prokrast'e kresk'as la s\u0302arg\u0302'o'j je labor'o. Dum tiu period'o impost'o'j kaj divers'a'j kotiz'aj\u0302'o'j je salajr'o'j kresk'is de c\u0302. 50 % g\u0302is preskau\u0306 90 % de la salajr'o. Ekonomik'ist'o'j el la centr'o Adam Smith kalkul'is ke nun el c\u0302iu zlot'o (c\u0302. 0,30 eu\u0306r'o/dolar'o) kiu ven'as al la mon'uj'o de labor'ist'o, la labor'don'ant'o dev'as don'i al la s\u0302tat'a kas'o ankau\u0306 du'a'n sum'o'n egal'a'n al preskau\u0306 unu zlot'o. Pro alt'a'j kost'o'j de labor'o lig'e kun la mal'facil'a situaci'o en la mond'a merkat'o la labor'don'ant'o'j est'as dev'ig'at'a'j serc\u0302'ad'i s\u0302par'o'j'n. Ili do lim'ig'as invest'o'j'n kaj mal'pli'grand'ig'as labor'ig'o'n."}, {"text_idx": "#000496", "text": "En Pollando la kost'o'j de unu labor'hor'o est'as dau\u0306r'e mal'pli grand'a'j ol en Eu\u0306rop'a Uni'o \u2013 sep'obl'e mal'pli ol en Germanio \u2013 sed ili est'as la plej alt'a'j en mez'orient'a Eu\u0306rop'o."}, {"text_idx": "#000497", "text": "En C\u0302eh\u0302i'o au\u0306 en Hungari'o la mez'a monat'a salajr'o est'as konstat'ebl'e pli mal'grand'a ol en Pollando, kaj la indik'il'o de la mal'net'a naci'a produkt'o kalkul'it'a je unu log\u0302'ant'o est'as eg'e pli grand'a. En la jar'o 2000 la mez'um'a salajr'o en Pollando ating'is 480 uson'a'j'n dolar'o'j'n. En C\u0302eh\u0302i'o tio est'is proksim'um'e 380 kaj en Hungari'o 340 dolar'o'j. Tio, kaj ankau\u0306 la pli alt'a labor'produkt'iv'ec'o, ig'as tiu'j'n land'o'j'n popular'a'j inter ekster'land'a'j invest'ant'o'j."}, {"text_idx": "#000498", "text": "Dum en Pollando en la jar'o 2001 la valor'o de ali'land'a'j invest'o'j mal'pli'grand'ig\u0302'is, en C\u0302eh\u0302i'o kaj Hungari'o pli'grand'ig\u0302'is. Nun je unu mez'um'a pol'o est'as 800 dolar'o'j de fremd'a invest'ad'o, sed je unu c\u0302eh\u0302'o au\u0306 hungar'o pli ol 2000 dolar'o'j."}, {"text_idx": "#000500", "text": "En Orient'o si'a'j'n fabrik'o'j'n hav'as jam gigant'o'j de la mond'a industri'o kiel Coca-Col'a, Volv'o, Fiat, Philips k.a. Pol'a'j firma'o'j dezir'as al'ig\u0302'i al ili, c\u0302ar la c\u0302e'est'o de la gigant'o'j, signif'as, ke tiu'j merkat'o'j ig\u0302'as dau\u0306r'e pli sekur'a'j. Tiel far'as i.a. jen'a'j pol'a'j firma'o'j: Animex (unu el la plej grand'a'j viand'o-firma'o'j), Inter-Groclin (seg\u0302'o'j, ankau\u0306 por au\u0306tomobil'o'j) kaj Fort'e (fabrik'o de mebl'ar'o). Jam baldau\u0306 si'a'n fabrik'o'n en Rusio plan'as konstru'i Atlas, la pol'a gvid'ant'o de glu'o'j por glazur'o kaj terakot'o."}, {"text_idx": "#000502", "text": "Ginseng'o asoci'ig\u0302'as kun orient'a'j land'o'j: la ginseng'a radik'o kutim'e ven'as el C\u0302ini'o, Korei'o au\u0306 Siberio. Do la litova famili'o Luc\u030cka apart'e mir'is, konstat'int'e, ke ginseng'a'j radik'o'j kultiv'at'a'j en la g\u0302arden'o montr'is si'n mult'e pli valor'a'j ol specimen'o'j en'port'it'a'j el C\u0302ini'o."}, {"text_idx": "#000503", "text": "Jon'as Luc\u030cka, iam'a forst'ist'o, en'port'is antau\u0306 17 jar'o'j unu'a'j'n ginseng'a'j'n sem'o'j'n el Siberio kaj komenc'is eksperiment'i. La rezult'o'j est'is bon'eg'a'j: post 10 jar'o'j la kultiv'ist'o'j Luc\u030cka sukces'is kresk'ig'i rekord'a'n radik'o'n, pez'ant'a'n 756 gram'o'j'n (sek'ig'it'e 208 gram'o'j'n), pli grand'a'n ol oni iam rikolt'is en iam'a Sovetio."}, {"text_idx": "#000505", "text": "La sukces'o de ginseng'o ne felic\u0302'ig'as famili'o'n Luc\u030cka. La en'land'a ginseng'o ne akcept'ebl'as por la litova farmaci'a industri'o: mank'as al g\u0302i neces'a'j esplor'dokument'o'j, kiu'j'n dispon'as en'port'it'a ginseng'o. Jon'as Luc\u030cka plant'as do ginseng'o'n por propr'a uz'o: por pli'fort'ig'i la imun'sistem'o'n li kaj li'a edz'in'o mac\u0302'as sek'ig'it'a'n radik'o'n au\u0306 mang\u0302'as g\u0302i'n kun miel'o. Ili dir'as, ke jar'e unu'e sufic\u0302'as 100 gram'o'j da ginseng'o; post mult'jar'a uz'ad'o nur 30-50 gram'o'j."}, {"text_idx": "#000506", "text": "La disk'o prezent'as la tradici'a'n brazil'an muzik'a'n kultur'o'n, pli g\u0302ust'e nur unu el ties pag\u0302'o'j, nom'e la bosanov'o'n. Bosanov'o est'as spec'o de brazila muzik'o, parenc'a al la fam'a samb'o, sed pli mal'rapid'a kaj mild'a. Kaj la disk'o tre dign'e prezent'as tiu'n mild'a'n kaj agrabl'a'n muzik'aj\u0302'o'n \u2013 c\u0302iu'j kant'o'j est'as unu'stil'a'j orel'kares'a'j kompon'aj\u0302'o'j kun sufic\u0302'e facil'a'j medit'a'j vers'o'j, plej'part'e sen'rim'a'j."}, {"text_idx": "#000509", "text": "Apart'e menci'ind'as la kant'o'j Korkovado, Unu'ton'a samb'o, Knab'in'o el Ipanema \u2013 c\u0302iu pov'as trov'i inter ties harmoni'o'j, melodi'o'j kaj senc'o'j de la tekst'o'j ver'a'n plezur'eg'o'n. Iom el'star'as pro mal'ordinar'a'j ritm'o kaj form'o la kompon'aj\u0302'o Sun'voj'o, kun ric\u0302'a akustik-gitar'a sol'o, kaj Medit'o preskau\u0306 sen'ritm'a liber'a medit'ad'o."}, {"text_idx": "#000510", "text": "En'tut'e do oni ne pov'as ne rimark'ig'i tio'n, ke la disk'o est'as tre alt'kvalit'a muzik'e, kio pov'as nur g\u0302oj'ig'i \u2013 c\u0302ar nun'temp'e muzik'a kultur'o de Esperant'uj'o iom mal'pli progres'as kompar'e al poezi-kultur'o. Nu, kio do \u2013 la disk'o tre dign'e kontribu'as al ni'a muzik'a kultur'o, kaj ni pov'as nur konsil'i kaj rekomend'i al c\u0302iu'j s\u0302at'ant'o'j de mal'rapid'a harmoni'ric\u0302'a muzik'o lau\u0306'ebl'e plej rapid'e g\u0302u'i la disk'o'n Brazila kolekt'o."}, {"text_idx": "#000512", "text": "UEA en la sep'dek'a'j jar'o'j"}, {"text_idx": "#000513", "text": "C\u0302i tiu libr'o en'ten'as la al'ven'int'a'j'n ese'o'j'n por \u201ePremi'o Miyoshi\u201d, star'ig'it'a per la mecenat'ec'o de Etsuo Miyoshi kaj iniciat'it'a de la stud'grup'o \u201ePerspektiv'o\u201d. Tiu stud'grup'o est'is fond'it'a en 1996 de Wim De Smet, Peter Forster kaj Claude Pir'o'n kaj nun konsist'as el nau\u0306 person'o'j; g\u0302i stud'as la perspektiv'o'j'n kaj problem'o'j'n de inter'naci'a lingv'o g\u0302eneral'e, far'as c\u0302iu'jar'a'j'n enket'o'j'n pri la progres'o'j de Esperant'o kaj en 2000 esplor'is pri plej merit'a'j person'ec'o'j en la Esperant'o-mov'ad'o. Do plen'e aparten'as al la cel'o'j de la mal'grand'a, sed valor'a grup'o, la lau\u0306d'ind'a iniciat'o stimul'i per premi'o la kon'o'n kaj pri'skrib'o'n de la histori'o de UEA en la jar'dek'o 1970-1980."}, {"text_idx": "#000515", "text": "La konkurs'o start'as de la tut'e prav'a konstat'o, ke la tiu'temp'a konflikt'o inter Lapenna kaj ali'a'j mov'ad'estr'o'j est'is g\u0302is nun pri'raport'it'a preskau\u0306 nur de Lapenna kaj li'a'j amik'o'j, en la verk'o Hamburg'o en Retrospektiv'o, en la revu'o Horizont'o kaj ali'lok'e. La post-Lapenna estr'ar'o de UEA preskau\u0306 ne re'bat'is: do oportun'as ekvilibr'ig'i tiu'n unu'flank'ec'o'n. Oni tial atend'us, ke post kvar'on'jar'cent'o la super'rigard'o pov'us est'i histori'e sen'pasi'a; mal'e, la ese'o de De Smet est'as verk'it'a per la sam'a atak'em'a kaj detru'a stil'o, kiu'n al Lapenna li riproc\u0302'as. El mil'o'j da jug\u0302'o'j koncern'e Lapenna dum la jar'dek'o'j De Smet elekt'as nur negativ'a'j'n, el mil'o'j da leter'o'j li apog'ig\u0302'as nur al tri specif'a'j, fakt'e mal'mult'o'dir'a'j."}, {"text_idx": "#000516", "text": "Verk'o pri ne'kon'at'a au\u0306 tro unu'flank'e rakont'it'a period'o help'as al pli bon'a kompren'o de histori'a'j fakt'o'j kaj est'as do bon'ven'a; tamen el la ese'o de De Smet Lapenna aper'as preskau\u0306 nur kiel la detru'int'o de la UEA de tiu'j jar'o'j, paranoj'ul'o (plur'foj'e ripet'it'a tez'o), mem'lau\u0306d'ant'o, si'n'kred'ant'a sen'erar'ul'o, tiel ke c\u0302i tiu prezent'o est'as tut'e mal'ekvilibr'a si'a'vic'e. C\u0302iu'j ag'o'j de Lapenna est'as interpret'at'a'j kvazau\u0306 cel'ant'a'j, rekt'e au\u0306 mal'rekt'e, person'a'n util'o'n ne pri mon'o, sed pri pov'o au\u0306 pri favor'e util'ig'ebl'a'j oportun'o'j. Fakt'o'j est'as ne'diskut'ebl'a'j, sed interpret'o de kau\u0306z'o'j, por kiu'j Lapenna far'is tio'n au\u0306 i'o'n ali'a'n, est'as plur'foj'e tut'e person'a lau\u0306 la gust'o de De Smet kaj do risk'as est'i komplet'e mis'gvid'a. Ke, ekzempl'e, Lapenna vol'is plu est'i prezid'ant'o de UEA, c\u0302ar tio permes'is oft'a'j'n vojag\u0302'o'j'n al Roterdam'o, kie li pov'is renkont'ig\u0302'i kun Birthe Zacho, est'as bizar'aj\u0302'o: si'a'j'n person'a'j'n kontakt'o'j'n oni fleg'as pli facil'e, rest'ant'e for de la reflektor'o'j, c\u0302iam sur'lum'ant'a'j prezid'ant'o'n."}, {"text_idx": "#000517", "text": "La ese'o konfront'ig\u0302'as ankau\u0306 kun la tuj antau\u0306'konkurs'e aper'int'a libr'o Ese'o'j memor'e al Iv'o Lapenna, kompil'it'a de la au\u0306tor'o de c\u0302i tiu recenz'o, kiu al'port'as mult'o'n nov'a'n pri tiu protagonist'o; sed el g\u0302i De Smet c\u0302erp'as ne c\u0302iam la plej signif'a'j'n part'o'j'n, izol'ant'e unu'op'a'j'n fraz'o'j'n kies signif'o, ekster la c\u0302irkau\u0306'tekst'o, pov'as est'i tren'at'a al c\u0302iu ajn tez'o. Tio neniom de'pren'as el la merit'o, ke en tiu ese'o est'as don'at'a'j plur'a'j inform'o'j, mult'a'j kon'at'a'j de la tiu'temp'ul'o'j, kelk'a'j tamen ne, kaj mal'mult'eg'a'j kon'at'a'j al nun'a'j lingv'an'o'j; sed rest'as la ne'plac\u0302'a impres'o, ke la dezir'o ne est'as kon'ig'i si'a'n star'punkt'o'n respekt'ant'e tiu'j'n de ali'a'j, sed re'bat'i al mult'a'j asert'o'j de Lapenna en li'a'j el'don'aj\u0302'o'j divers'a'j ek'de 1974 g\u0302is li'a mort'o en 1987."}, {"text_idx": "#000518", "text": "Sam'ond'long'a, kvankam kun ton'o pli mild'a, est'as ali'a ese'o de Nikol'a Aleksiev, mult'jar'a bulgar'a komitat'an'o de UEA kaj fort'a reprezent'ant'o de la tiu'temp'e en Bulgario domin'ant'a ideologi'o, kiu kolizi'is kun la si'n'ten'o de Lapenna. La kontrast'o'j inter la du gvid'ant'o'j est'is oft'e tre akr'a'j; c\u0302i-ese'e Aleksiev ekzamen'as iu'j'n el'tir'aj\u0302'o'j'n el la verk'o'j de Lapenna kaj refut'as ili'n. Tra li'a ese'o evident'ig\u0302'as, ke ec\u0302 kiam Esperant'o g\u0302u'is favor'o'n de la orient-eu\u0306rop'a'j reg\u0302im'o'j, tamen neces'is c\u0302iam eg'e atent'i kaj ruz'i por rest'i c\u0302iam sur la surfac'o kaj ne en'dang\u0302er'ig'i la esperant'a'n afer'o'n kaj si'n mem."}, {"text_idx": "#000519", "text": "Tut'e ali'direkt'a est'as la ese'o de Dmitrij Cibulevskij, esplor'ant'a la ag'ad'o'n de \u201eUEA kaj land'o mal'antau\u0306 la fer'a kurten'o\u201d, el kiu montr'ig\u0302'as, kiom hero'a est'is la ag'ad'o de la tiam'a'j sovetiaj esperant'ist'o'j, brems'at'a'j de la s\u0302tat'o en la ag'ad'o, part'o'pren'ad'o en kongres'o'j, ebl'ec'o pag'i la kotiz'o'j'n. La struktur'o est'is sub'prem'a, kontrol'a; kaj grand'a part'o de la individu'a'j membr'o'j en la tiam'a social'ism'a tend'ar'o est'is al'ig'ebl'a al UEA tra la mal'avar'o de fond'aj\u0302'o Canuto. Dum cert'a period'o la membr'o'j en orient'a Eu\u0306rop'o konsist'ig'is du'on'o'n de la UEA-membr'ar'o, sed post 1990 tiu nombr'o pli ol du'on'ig\u0302'is. Strang'e, sed tut'e oportun'e, en c\u0302i tiu ese'o la nom'o de Lapenna ne aper'as, kvankam, ekzempl'e, al Lapenna oni s\u0302uld'as la ide'o'n de fond'aj\u0302'o Canuto. Sed la ese'o parol'as pri cifer'o'j kaj fakt'o'j, ne pri person'o'j: lau\u0306 kronik'a vid'punkt'o g\u0302i est'as ric\u0302'a je daten'o'j, sed lau\u0306 histori'ist'a vid'punkt'o, neni'e est'as ec\u0302 propon'at'a'j la kau\u0306z'o'j de la citat'a'j event'o'j."}, {"text_idx": "#000520", "text": "La last'a ese'o est'as de Gre\u0301goire Maertens, spert'ul'o pri financ'o'j kaj plur'foj'e UEA-estr'ar'an'o. Ankau\u0306 c\u0302i tiu ese'o raport'as c\u0302ef'e pri hom'o'j, kaj do Lapenna est'as pri'rakont'at'a sufic\u0302'e negativ'e pro li'a'j mis'rilat'o'j al kelk'a'j person'o'j. La bild'o, kiu aper'as pri li, est'as kun mult'e pli da ombr'o'j ol da lum'o'j: est'as pri'raport'it'a'j la kun'sid'o'j, la problem'o'j en UEA kaj en g\u0302i'a Centr'a Ofic'ej'o, fakt'e la rilat'o'j inter Lapenna kaj la ali'a'j estr'o'j. Neni'e venk'as la konsider'o, ke UEA est'as la membr'ar'o, ke la kongres'an'o'j est'as la esperant'ist'a popol'o, kiu ja ne diskut'as kun iu estr'o pri iu labor'plan'o, sed g\u0302i'n akcept'as ovaci'e, tren'at'e de li'a orator'a kapabl'o."}, {"text_idx": "#000521", "text": "Est'as atent'ig'it'e, ke la redakci'o neniel s\u0302ang\u0302'is la ese'o'j'n, kaj ke ili est'as re'pres'it'a'j kiel ili al'ven'is al la jug\u0302'ant'o'j de la premi'o. Tia princip'o kun'tren'as kelk'a'j'n lingv'a'j'n mal'glat'aj\u0302'o'j'n (ekzempl'e, sistem'a uz'o far'e de De Smet de mir'i anstatau\u0306 mir'ig'i), do model'o ne rekomend'ind'a al komenc'ant'o'j. La libr'o, lau\u0306 el'don'a vid'punkt'o, est'as plac\u0302'a, sed g\u0302i pov'us est'i pli bon'a: tro mal'larg\u0302'a'j marg\u0302en'o'j, tip'ar'o'j kaj lini'arang\u0302'o ne'homogen'e variant'a'j de'pend'e de la kontribu'aj\u0302'o'j, tro grand'a format'o. Sed en'tut'e la element'o'j kaj diskut'pretekst'o'j, kiu'j'n g\u0302i don'as, est'as ver'e valor'a'j: mank'as tamen, mi ripet'u, ekvilibr'o. Bedau\u0306r'ind'e: ebl'e, se est'us ali'a premi'o, ven'us pli'a'j konkurs'aj\u0302'o'j kiu'j help'us al la dialektik'a kompren'o de tiu kriz'a period'o."}, {"text_idx": "#000524", "text": "Mi leg'is la bild'o'j'n, kaj vid'is la klar'ig'o'j'n. Nu, li'a libr'et'o est'as plur'tem'a: bon'eg'a vort'ar'o por la okul'o'j kun rekt'a'j kaj kurag\u0302'a'j simpl'ig'o'j (p. 6 kaj 8, inter mult'a'j ali'a'j), raci'a kritik'o de ni'a viv'manier'o (p. 10), facil'metod'a instru'ad'o pri plan'ad'o (p. 13 kaj 15) kaj c\u0302iu ali'a faz'o de la labor'o (p. 19-29), konsci'a prezent'ad'o de la art'o konstru'i (p. 7-39), kaj la sub'konsci'a konsil'o al atent'okul'a'j leg'ant'o'j kas\u0302'it'a en la kolor'a bild'o de la kovr'il'o: re'ven'o al la natur'o!"}, {"text_idx": "#000527", "text": "C\u0302i artikol'o est'as skrib'at'a kiam la 17a mond'a futbal'a c\u0302ampion'ad'o ankorau\u0306 ne fin'ig\u0302'is, sed jam nun ebl'as far'i kelk'a'j'n konklud'o'j'n, tre grav'a'j'n por la sport'o. La mond'a c\u0302ampion'ad'o, kiu la unu'a'n foj'o'n pas'as en Azi'o, kaj la unu'a'n foj'o'n en du land'o'j sam'temp'e (somer'e 2000 en Nederlando kaj Belgi'o okaz'is la eu\u0306rop'a c\u0302ampion'ad'o), far'ig\u0302'is el'star'a preskau\u0306 el c\u0302iu vid'punkt'o. Oni pov'as menci'i nur unu au\u0306 du enu'et'a'j'n matc\u0302'o'j'n, kaj preskau\u0306 c\u0302iu matc\u0302'o iu'senc'e est'is sensaci'a."}, {"text_idx": "#000528", "text": "La fiask'o de Franci'o, cert'e, est'as hazard'a, sam'e kiel hazard'e kolaps'et'is plur'a'j ali'a'j fort'a'j team'o'j. Do, ties zelot'o'j ne eg'e mal'g\u0302oj'u. Sed ne ebl'as ignor'i la triumf'o'n de la afrik'a kaj azi'a futbal'a'j skol'o'j. Se sekv'i la fam'a'n oni'dir'o'n \u201esud'amerik'a'j futbal'ist'o'j lud'as por g\u0302u'i la lud'o'n, la eu\u0306rop'a'j \u2013 por kontent'i pri la rezult'o\u201d, do oni pov'as dir'i, ke Japani'o kaj Sud'a Korei'o konker'is c\u0302iu'j'n per si'a eu\u0306rop'ec'a lud'o, kaj Afrik'o (mi mem apart'e g\u0302u'is Sen'egal'o'n) mir'ind'e kun'ig'as kaj la bel'ec'o'n, kaj la efik'ec'o'n de futbal'ad'o. Kvankam menci'end'as, ke plej'part'o'n de furor'int'a'j team'o'j trejn'as ne lok'a'j special'ist'o'j."}, {"text_idx": "#000529", "text": "Kaj la eu\u0306rop'a'j team'o'j inter'temp'e dev'as grat'i la nuk'o'j'n kaj i'o'n el'pens'i por est'ont'o. La g\u0302eneral'a nivel'o de futbal'o kresk'eg'is, kaj eu\u0306rop'a'j kaj sud'amerik'a'j team'o'j ne plu pov'os gajn'i nur dank'e al si'a'j au\u0306toritat'o'j kaj est'int'a'j ating'o'j \u2013 c\u0302iu'foj'e neces'os pruv'i si'a'j'n pretend'o'j'n je la futbal'a tron'o. Kaj \u2013 gratul'o'j'n al la nov'a c\u0302ampion'o, kiu'n ni jam sci'as."}, {"text_idx": "#000530", "text": "La Irlanda Respublik'o hav'as nov'a'n reg'ist'ar'o'n au\u0306, pli g\u0302ust'e, g\u0302i re'elekt'is kun kelk'a'j s\u0302ang\u0302'o'j kaj kun pli grand'a majoritat'o la koalici'o'n, kiu reg'is dum la last'a'j kvin jar'o'j. Tio okaz'is malgrau\u0306 la fakt'o ke, antau\u0306 ol nom'um'i la c\u0302ef'ministr'o'n, au\u0306 taoiseach, Bertie O'Hearn [bert'i o her'n], skandal'o'j makul'is la parti'o'n, kiu c\u0302ef'e partner'is en la koalici'o."}, {"text_idx": "#000531", "text": "Ne mal'pli ol kvar el la ministr'o'j en la majoritat'a parti'o Fianna Fa\u0301il (FF), inkluziv'e de unu eks'c\u0302ef'ministr'o, dev'is sen'honor'e eks'ig\u0302'i. Tamen la du koalici'a'j partner'o'j g\u0302u'is avantag\u0302'o'n, ke ili reg'is dum la plej prosper'a period'o en la histori'o de la modern'a irlanda s\u0302tat'o. Krom'e O'Hearn est'as g\u0302eneral'e rigard'at'a kiel sincer'a kaj modest'a hom'o kun bon'a reputaci'o."}, {"text_idx": "#000532", "text": "La koalici'o konsist'as, kiel antau\u0306'e, el la grand'a parti'o Fianna Fa\u0301il kaj la mal'grand'a PD (Progres'em'a'j Demokrat'o'j). La unu'a est'as respublik'ism'a, la du'a simil'a al konservativ'ul'o'j en ali'a'j eu\u0306rop'a'j land'o'j. Mary Harney [mejri harne], la gvid'ant'in'o de PD kaj vic'c\u0302ef'ministr'o, au\u0306 ta\u0301naiste, en la last'a reg'ist'ar'o, sekv'as politik'o'n lau\u0306's\u0302ajn'e inspir'at'a de la brit'a Margaret Thatcher. S\u0302i rekomend'as privat'ig'o'n de s\u0302tat'a'j entrepren'o'j \u2013 mal'e tamen al FF. Apog'ant'o'j de PD evident'e ne tim'as la katastrof'a'j'n efik'o'j'n de privat'ig'o en najbar'a Briti'o."}, {"text_idx": "#000533", "text": "Kvankam unu'a'vid'e la reg'ist'ar'o de la Irlanda Respublik'o ne mult'e s\u0302ang\u0302'ig\u0302'is, tamen evolu'is la politik'a situaci'o. Fianna Fa\u0301il, ekzempl'e, gajn'is ses deput'it'o'j'n; la c\u0302ef'a opozici'a parti'o perd'is 23. Krom'e la Verd'a Parti'o, kiu antau\u0306'ne'long'e ne ekzist'is en Irlando, gajn'is ok deput'it'o'j'n (parentez'e, tri kandidat'o'j de la Verd'a Parti'o est'as parol'ant'o'j de Esperant'o); Sin'n Fe\u0301in [s\u0302i'n fe'j'n], la respublik'ism'a parti'o, rigard'at'a kiel politik'a al'o de la Irlanda Respublik'ism'a Arme'o, kaj la sol'a tut'insul'a parti'o, gajn'is ses: la sukces'o de Sin'n Fe\u0301in mal'trankvil'ig'is moder'ul'o'j'n."}, {"text_idx": "#000534", "text": "Pri la verd'ul'a rezult'o la prestig\u0302'a j\u0302urnal'o Irish Times koment'is en bibli'a lingv'aj\u0302'o: \u201eLa verd'ul'o'j ne nur super'viv'is \u2013 ili frukt'is kaj mult'ig\u0302'is.\u201d"}, {"text_idx": "#000535", "text": "Kvankam grav'a politik'a hom'o, El-Mehdi Be'n Bark'a rest'as plej'part'e ne'kon'at'a. Li est'is prezid'ant'o de la maroka naci'a asemble'o, kiam Maroko sen'de'pend'ig\u0302'is en 1956 de Franci'o, kaj g\u0302is 1959 est'is c\u0302ef'a opozici'ul'o al la maroka reg\u0302'o Mohammed la 5a. Tiel li en'korp'ig'is la esper'o'j'n de popol'o mal'ric\u0302'a. Pro tio li kre'is al si mal'amik'o'j'n: mort'o'n li evit'is dum mal'traf'a atenc'o en Kasablanko en 1962 kaj ekzil'ig\u0302'is en 1963. La sekv'a'n jar'o'n la jun'a reg\u0302'o Hassan la 2a, fil'o de Mohammed la 5a kaj lau\u0306'dir'e pra'id'o de la Profet'o, kondamn'is Be'n Bark'a al mort'o."}, {"text_idx": "#000536", "text": "Inter 1963 kaj 1965 Be'n Bark'a aktiv'is por unu'ig'i la tiel nom'at'a'n \u201etri'a'n mond'o'n\u201d kaj cel'is organiz'i tri'kontinent'a'n konferenc'o'n inter Azi'o, Afrik'o kaj Sud'a Amerik'o. Tamen dau\u0306r'e komplot'is kontrau\u0306 li Hassan la 2a kaj li'a ministr'o pri intern'a'j afer'o'j, general'o Oufkir [ufkir]. Fin'e, la 29an de au\u0306gust'o 1965, Be'n Bark'a ven'is al Parizo por \u2013 kiel li kred'is \u2013 renkont'i film'produkt'ist'o'n. Tie korupt'it'a'j franc'a'j polic'an'o'j li'n for'kapt'is: Be'n Bark'a est'is tortur'at'a en dom'o apud Parizo kaj mort'is, kas\u0302'int'e tamen la kod'o'n por en'ir'i svis'a'n mon's\u0302rank'o'n, kie trov'ig\u0302'is inform'o'j pri tut'mond'a'j revoluci'a'j grup'o'j. La korp'o'n de Be'n Bark'a oni re'send'is al Maroko, kie g\u0302i est'as dis'ig'it'a en acid'o-kuv'o."}, {"text_idx": "#000537", "text": "Ek'is proces'o en Parizo en septembr'o 1966. La c\u0302ef'a akuz'it'o, general'o Oufkir, est'is kondamn'it'a dum si'a for'est'o al dum'viv'a mal'liber'o: Hassan la 2a mal'permes'is, ke ministr'o li'a est'u jug\u0302'at'a en Franci'o. Kondamn'it'a'j est'is ankau\u0306 la korupt'it'a'j polic'an'o'j, sed ali'a'j akuz'it'o'j est'is sen'kulp'ig'it'a'j. La franc'a s\u0302tat'estr'o, Charles de Gaulle, ne'is, ke implik'it'a est'us la polic'o au\u0306 iu sekret'a serv'o: li vid'is nur et'a'n franc'a'n rol'o'n en la afer'o. Li ec\u0302 promes'is \u201ediligent'ec'o'n\u201d de la franc'a jur'a sistem'o: tamen fakt'e la unu'a franc'a esplor-jug\u0302'ist'o ek'enket'is en Maroko nur en 2001 (kun'labor-pet'o el'labor'it'a de Franci'o jam en 1977 neniam est'is send'it'a al Maroko)."}, {"text_idx": "#000538", "text": "Mult'a'j dokument'o'j de la franc'a'j sekret'a'j serv'o'j rilat'e la afer'o'n Be'n Bark'a ankorau\u0306 est'as klasifik'it'a'j kiel sekret'a'j; kelk'a'j last'a'temp'e publik'ig'it'a'j tamen indik'as, ke la sekret'a serv'o est'is inform'it'a pri la komplot'o kontrau\u0306 Be'n Bark'a. Do, almenau\u0306 pro si'a ne-ag'o, kun'kulp'as la sekret'a serv'o. Tamen la preciz'a rol'o de Franci'o en la afer'o ankorau\u0306 rest'as mal'kovr'ot'a; ankau\u0306 tiu de Uson'o, kiu tiam tra ret'o da agent'o'j aktiv'is en Maroko."}, {"text_idx": "#000539", "text": "Oufkir est'is mort'ig'it'a en 1972 pro part'o'pren'o en kontrau\u0306'reg\u0302'a komplot'o; Hassan la 2a rest'is sur la tron'o g\u0302is si'a mort'o komenc'e de la nun'a jar'cent'o. Be'n Bark'a mem far'ig\u0302'is peon'o kaj viktim'o en grand'a batal'o: por omag\u0302'i al li neces'as leg'i la nun en plur'a'j lingv'o'j el'don'it'a'j'n Politik'a'j Skrib'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000540", "text": "(redaktor'o de la rubrik'o \u201eLibr'o'j\u201d, Cleveland, Uson'o)"}, {"text_idx": "#000541", "text": "Mi viv'as konstant'e en tri mond'o'j. Uson'o far'ig\u0302'is hejm'land'o por ni'a famili'o antau\u0306 nau\u0306 jar'o'j: c\u0302i tie mi viv'as, labor'as, ripoz'as, distr'ig\u0302'as, komunik'ig\u0302'as. Mi al'kutim'ig\u0302'as vid'i c\u0302io'n tra la uson'a prism'o. Ali'flank'e, mi plu sent'as mi'n rusi'an'o: mi sekv'as la viv'o'n kaj problem'o'j'n de Rusio. Kaj krom'e, mi konstant'e viv'as en Esperant'uj'o kaj vid'as mult'o'n tra la esperant'uj'a prism'o. Tiel'e mi hav'as ebl'o'n percept'i event'o'j'n kaj hom'o'j'n el tri vid'punkt'o'j sam'temp'e."}, {"text_idx": "#000542", "text": "Mi esperant'ist'ig\u0302'is antau\u0306 mult'a'j jar'o'j, aktiv'is en la land'a kaj inter'naci'a nivel'o'j. Mi'a grand'a bibliotek'o help'is al mi verk'i disertaci'o'n pri esperant'ologi'a tem'o kaj far'ig\u0302'i doktor'o pri lingv'o'scienc'o. G\u0302i help'is al mi ankau\u0306 en prepar'o de la libr'o \u201eVojag\u0302'o en Esperant'o-land'o. Perfekt'ig'a kurs'o de Esperant'o kaj Gvid'libr'o pri la Esperant'a kultur'o\u201d."}, {"text_idx": "#000543", "text": "Iam mi est'is libr'o'recenz'ant'o de \u201eHerold'o\u201d, \u201eEsperant'o\u201d kaj \u201eHungar'a viv'o\u201d. Ek'de 1995 mi est'as redaktor'o de MONATO pri libr'o'recenz'o'j. C\u0302i tiu posten'o kaj membr'ec'o en la Akademi'o de Esperant'o rest'as la sol'a'j posten'o'j, kiu'j'n mi konserv'as."}, {"text_idx": "#000544", "text": "Mi hav'as edz'in'o'n, fil'in'o'n kaj tri ge'nep'o'j'n, kiu'j'n mi tre am'as."}, {"text_idx": "#000545", "text": "(redaktor'o de la rubrik'o \u201eEnigm'o'j\u201d, Eupen, Belgi'o)"}, {"text_idx": "#000546", "text": "Hoj, kar'a'j leg'ant'o'j de MONATO,"}, {"text_idx": "#000547", "text": "jen est'as la si'n'prezent'o de radioaktiv'a enigm'o'far'ant'o Je'a'n Pierre VandenDaele (johano petro de la val'o), 46-jar'ag\u0302'a flandr'o, log\u0302'ant'a en german'lingv'a orient'a Belgi'o kun edz'in'o-esperant'ist'in'o Rit'a Galmache kaj hav'ant'a du infan'o'j'n: silent'em'a'n Liz'a (nask. 1991) kaj vigl'a'n Bastian (nask. 1992), kaj tial nur du'on'temp'e labor'ant'a c\u0302e Fel. Radioaktiv'a, c\u0302ar plej s\u0302at'as au\u0306skult'i per'satelit'e divers'land'a'j'n radi-program'o'j'n, prefer'e en Esperant'o, kaj enigm'o'far'ant'o c\u0302ar kontrol'as por MONATO far'it'a'j'n enigm'o'j'n kaj ankau\u0306 foj'e mem kre'as ne'kutim'a'j'n."}, {"text_idx": "#000548", "text": "El'pel'it'a'j el kolegi'o en Japani'o est'as 21 c\u0302in'a'j stud'ant'o'j, kiu'j nek vizit'is la institut'o'n nek pag'is si'a'j'n kotiz'o'j'n. Dum'e evident'ig\u0302'is, ke c\u0302e kolegi'o Sakata, en guberni'o Yamagata, kontrau\u0306'leg\u0302'e stud'is 342 c\u0302in'o'j kaj 13 japan'o'j: la ministr'ej'o pri eduk'ad'o kaj scienc'o fiks'is la nombr'o'n c\u0302e 200. Krom'e, pli ol du'on'o de la stud'ant'o'j log\u0302'is kaj labor'is en Tokio, 300 kilo'metr'o'j'n sud'e de Sakata."}, {"text_idx": "#000549", "text": "Kolegi'o Sakata, du-jar'a institut'o, est'as fond'it'a en 1966. Kiam la nun'a direktor'o Kaibara Hideteru en'ofic'ig\u0302'is en 1999, la kolegi'o hav'is nur 100 stud'ant'o'j'n. Por far'i profit'o'n, nepr'is pli da stud'ant'o'j: en Japani'o, tamen, fal'as la nombr'o de dek-kelk'jar'ul'o'j, kiu'j krom'e prefer'as kvar-jar'a'n universitat'o'n ol du-jar'a'n kolegi'o'n. Direktor'o Kaibara turn'is si'n do al C\u0302ini'o kaj ek'akcept'is stud'ant'o'j'n el tiu c\u0302i land'o, kiu'j pag'as jar'a'n ekvivalent'o'n de po c\u0302. 6000 eu\u0306r'o'j. Fanfaron'is Kaibara, ke la c\u0302in'o'j reprezent'as tre efik'a'n \u201emedikament'o'n\u201d rilat'e re'star'ig'o'n de la kolegi'o."}, {"text_idx": "#000550", "text": "Tamen la bon'a'j efik'o'j ne long'e dau\u0306r'is. La ofic'ej'o pri en'migr'ont'o'j mal'permes'is pas'int'jar'e, ke en'ven'u 265 c\u0302in'o'j, ankau\u0306 c\u0302i-jar'e pli'a'j 60. La ofic'ej'o suspekt'is, ke la \u201estud'ont'o'j\u201d intenc'as labor'i, ne stud'i en Japani'o. Kvankam Japani'o nun sufer'as pro mal'bon'a ekonomi'o, g\u0302i ankorau\u0306 est'as tre al'log'a land'o por c\u0302in'o'j, kiu'j pov'as gajn'i dek'obl'e au\u0306 du'dek'obl'e pli da mon'o ol en C\u0302ini'o."}, {"text_idx": "#000551", "text": "La afer'o Sakata ne unik'as en Japani'o: ali'a'j kolegi'o'j de'pend'as de ekster'land'a'j stud'ant'o'j por plu'viv'i. Lau\u0306 la ministr'ej'o pri eduk'ad'o 140 000: el ili 56 % est'as c\u0302in'o'j. Inter'temp'e la nombr'o de japan'a'j 18-jar'ul'o'j mal'grand'ig\u0302'as: en 1992 est'is pli ol du milion'o'j; nun nur unu milion'o kaj du'on'o. Pro tio oni prognoz'as bankrot'o'n de kelk'a'j kolegi'o'j kaj universitat'o'j."}, {"text_idx": "#000552", "text": "Ekster'land'a'j stud'ant'o'j pozitiv'e efik'as sur jun'a'j'n japan'o'j'n, kiu'j g\u0302eneral'e ferm'as si'n en mal'grand'a'j rond'o'j. Bedau\u0306r'ind'e est'as do la kriz'o c\u0302e kolegi'o Sakata: nepr'as nun trov'i rimed'o'j'n por help'i al la c\u0302in'o'j rest'ant'a'j c\u0302e la jam du'on'bankrot'a kolegi'o kaj por montr'i, ke Japani'o konsist'as ne nur el mon'o sed ankau\u0306 el kor'o."}, {"text_idx": "#000553", "text": "La mang\u0302'ot'a fis\u0302'o est'as ankorau\u0306 en la ... bazar'o"}, {"text_idx": "#000554", "text": "\u201eFis\u0302'o, fis\u0302'o, fis\u0302'o, mang\u0302'u fis\u0302'o'n, far'ig\u0302'os vi pli san'a; fis\u0302'o, fis\u0302'o, fis\u0302'o, mang\u0302'u fis\u0302'o'n, far'ig\u0302'os vi pli sag\u0302'a...\u201d: kiam au\u0306d'ig\u0302'as tiu c\u0302i kant'o en super'bazar'o, est'as mir'ind'e, ke g\u0302i al'log'as klient'o'j'n al la fis\u0302-vend'ej'o. Tamen en Japani'o kia'manier'e kaj kia'j'n fis\u0302'o'j'n vend'i eg'e grav'as."}, {"text_idx": "#000555", "text": "Last'a'n jar'o'n bazar'o Daiei komenc'is pli'vast'ig'i kaj pli'bel'ig'i si'a'n fis\u0302-ofert'o'n: klient'o'j nun vid'as vend'ist'o'j'n dis'pec'ig'i fis\u0302'o'j'n, por ke la var'o'j montr'ig\u0302'u pli fres\u0302'a'j; sam'temp'e la firma'o propon'is pli divers'a'j'n fis\u0302-spec'o'j'n kaj arang\u0302'is ili'n transport'i rekt'e el fis\u0302-bazar'o vend'ej'e'n. Pro la re'form'o mal'pli'ig\u0302'is plend'o'j kaj du'obl'ig\u0302'is vend'o'j, kiu'j nun super'as tiu'j'n de viand'o."}, {"text_idx": "#000556", "text": "Post la du'a mond'o'milit'o japan'o'j sekv'is eu\u0306rop'stil'a'n mang\u0302'o'kutim'o'n, elekt'ant'e viand'o'n prefer'e al fis\u0302'o; tamen nun s\u0302ajn'as, ke ven'as temp'o de fis\u0302'o. Fakt'e japan'o'j tre s\u0302at'as fis\u0302'o'n: lau\u0306 statistik'o de la Nutr'aj\u0302'a kaj Agr'o'kultur'a Organiz'aj\u0302'o de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j c\u0302iu japan'o dum 1993-1995 jar'e mang\u0302'is 69,9 kg da fis\u0302'o, tiel okup'ant'e la ses'a'n lok'o'n inter la mond'a'j fis\u0302-mang\u0302'ant'o'j. Tamen, lau\u0306 statistik'o de la japan'a reg'ist'ar'o, dum la last'a'j 20 jar'o'j la fis\u0302-konsum'ad'o de mez'a japan'a famili'o fal'is je 22 %; tiu de viand'o nur je 11 %."}, {"text_idx": "#000557", "text": "Trov'ig\u0302'as kelk'a'j kial'o'j. Unu'e, japan'o'j pli kaj pli de'pend'as de vend'ej'o'j por c\u0302iu'tag'a'j bezon'aj\u0302'o'j. Ili ne s\u0302at'as i'o'n hejm'e kuir'i. Furor'as vend'ej'o'j, kie ebl'as ac\u0302et'i fin'kuir'it'a'j'n mang\u0302'aj\u0302'o'j'n por kre'i hejm'e t.n. tuj'a'n \u201eluks'a'n vesper'mang\u0302'o'n\u201d. Ekzist'as famili'o'j sen hejm'a'j kuir'tranc\u0302'il'o'j: neces'as nur tond'il'o por mal'ferm'i plast'a'n sak'o'n en'hav'ant'a'n jam prepar'it'a'n mang\u0302'aj\u0302'o'n, kiu'n oni simpl'e fin'kuir'as. Rilat'e facil'ec'o'n kaj rapid'ec'o'n pli tau\u0306g'as viand'o ol fis\u0302'o."}, {"text_idx": "#000559", "text": "Tri'e, mult'a'j nun mal'lert'as, uz'ant'e mang\u0302'o'baston'et'o'j'n. Kiam oni mang\u0302'as fis\u0302'o'n, apart'e rost'it'a'n fis\u0302'o'n, oni for'pren'u mal'grand'a'j'n ost'o'j'n. La japan'a'j baston'et'o'j est'as precip'e far'it'a'j por mang\u0302'i fis\u0302'o'n kun akr'a'j pint'o'j; ili mal'simil'as al c\u0302in'a'j kaj kore'a'j baston'et'o'j, kiu'j tau\u0306g'as por mang\u0302'i viand'o'n. Japan'a'j ge'knab'o'j nun pli lert'as, manipul'ant'e buton'o'j'n de televid'a'j lud'o'j ol baston'et'o'j'n por mang\u0302'i ost'o'plen'a'n fis\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#000560", "text": "Lau\u0306 enket'o pri s\u0302at'at'a'j mang\u0302'aj\u0302'o'j inter element-lern'ej'an'o'j, sus\u0302i'o okup'as unu'a'n lok'o'n. Mor'i Mituko, de sus\u0302i'o-vend'ej'o Kur'a-susi, esper'as: \u201eSe ge'knab'o'j ek'interes'ig\u0302'os pri fis\u0302-kultur'o per'e de sus\u0302i'o, la japan'o'j mult'e pli mang\u0302'os fis\u0302'o'n\u201d. Tamen por ge'knab'o'j sus\u0302i'o ne est'as fis\u0302'o, sed viand'o."}, {"text_idx": "#000561", "text": "Japani'o est'as c\u0302irkau\u0306'at'a de mar'o. G\u0302is la japan'a modern'ig\u0302'o en 1867, la japan'o'j ne kutim'is mang\u0302'i bov'o'n kaj pork'o'n; protein'o'n ili pren'is c\u0302ef'e el fis\u0302'o'j. Lau\u0306 s\u0302ang\u0302'ig\u0302'o de la sezon'o'j divers'a'j fis\u0302'o'j rond'vojag\u0302'as la insul'ar'o'n, ekzempl'e en maj'o kacuono (spec'o de skombr'o) kaj en au\u0306tun'o sairo. Mang\u0302'ant'e tiu'j'n fis\u0302'o'j'n, la japan'o'j sent'as la sezon'o'j'n kaj tiel viv'as kun natur'o. Delikat'ec'o tia nun perd'ig\u0302'as."}, {"text_idx": "#000562", "text": "La mang\u0302'aj\u0302'o'j, kiu'j'n infan'o'j kutim'e konsum'as, rest'as en'kor'e kiel \u201eanim'a'j mang\u0302'aj\u0302'o'j\u201d, don'ant'e trankvil'o'n kaj felic\u0302'o'n. Tamen jam 30 jar'o'j'n japan'a deviz'o jen'as: \u201ePli rapid'e, pli facil'e, pli oportun'e, pli art'e'far'it'e kaj pli for de natur'o\u201d. Jam an'o'j de la jun'a'j generaci'o'j kutim'as mang\u0302'i ac\u0302'a'j'n mang\u0302'aj\u0302'o'j'n kiel \u201eanim'a'j'n mang\u0302'aj\u0302'o'j'n\u201d. Tial est'ont'e fis\u0302'o'j c\u0302irkau\u0306 la japan'a'j insul'o'j g\u0302u'os felic\u0302'a'n, sekur'a'n viv'o'n: japan'o'j, nek san'a'j nek sag\u0302'a'j, ili'n las'os en pac'o, c\u0302ar fis\u0302'o'j'n ili ne plu mang\u0302'os."}, {"text_idx": "#000563", "text": "Ne plu pruv'end'as la ras'ism'o de Je'a'n-Marie Le Pen, estr'o de la franc'a ekstrem'dekstr'a parti'o Front'o Naci'a (FN). En kvar sud'a'j urb'o'j de Franci'o (Vitrolles, Marignane, Orange kaj Toulon, administr'at'a'j ek'de 1995 de la Naci'a Front'o) klar'e vid'ebl'as la politik'o de la parti'o de Le Pen. Por evit'i, ke la tut'a land'o est'u tiel reg'at'a, franc'o'j en maj'o re'bat'is la prezid'ant'a'n kandidat'ec'o'n de Le Pen, don'ant'e fin'fin'e 82 % de la voc\u0302'o'j al li'a kontrau\u0306'ul'o Jacques Chirac."}, {"text_idx": "#000564", "text": "En 1995, la kvar nov'a'j FN-urb'estr'o'j klopod'is \u201eord'ig'i\u201d si'a'j'n urb'a'j'n serv'o'j'n, mal'dung'ant'e \u201esoci'a'j'n parazit'o'j'n\u201d por tuj preskau\u0306 sam'nombr'e re'dung'i ofic'ist'o'j'n lau\u0306 princip'o de naci'a kaj politik'a prefer'o (40 mal'dung'it'o'j en Orange, 140 en Vitrolles)."}, {"text_idx": "#000565", "text": "En Vitrolles, la urb'estr'o rifuz'is kre'i t.n. \u201ejun'ul-labor'lok'o'j'n\u201d, en'konduk'it'a'j'n de la social'ist'a reg'ist'ar'o, malgrau\u0306 tie'a kresk'ant'a sen'labor'ec'o. Krom'e, por s\u0302par'i mon'o'n, rub'o-kolekt'ad'o est'is en plur'a'j urb'o'j privat'ig'it'a; sed kiam tribunal'o nul'ig'is kiel kontrau\u0306'leg\u0302'a'n la privat'ig'it'a'n serv'o'n, la urb'estr'o'j rezign'is pri g\u0302i. Plu'e, plur'a'j strat'o'j est'as renom'it'a'j lau\u0306 parti'a ide'ar'o: ekzempl'e Raoul Sal'a'n, ribel'int'a oficir'o dum la alg\u0302eria milit'o, anstatau\u0306'is Nelson Mandela."}, {"text_idx": "#000566", "text": "Ali'a'j publik'a'j serv'o'j est'is \u201ere'ord'ig'it'a'j\u201d. En bibliotek'o'j, revu'o'j mal'favor'a'j al la FN mal'aper'is; anstatau\u0306'is ili'n FN-publik'aj\u0302'o'j kaj verk'o'j de kontrau\u0306'jud'a'j au\u0306tor'o'j (i.a. Evola, inspir'int'o de Mus'sol'in'i). En lern'ej'o'j la urb'estr'o'j insist'is, ke infan'o'j ricev'u pli FN-konform'a'n eduk'ad'o'n. Ili et'ig'as subvenci'o'j'n por publik'a'j lern'ej'o'j kaj soci'a'j ag'o'j kaj ec\u0302, kvazau\u0306 dum milit'o, porci'ig'is mang\u0302'o'var'o'j'n en la plej mal'ric\u0302'a'j kvartal'o'j. En Marignane mal'aper'is el la lern'ej'o menu'o sen pork'aj\u0302'o, por iom \u201etikl'i\u201d islam'an'o'j'n."}, {"text_idx": "#000567", "text": "Kultur'a'j centr'o'j far'ig\u0302'is cel'punkt'o'j de FN. Mult'a'j asoci'o'j perd'is si'a'j'n subvenci'o'j'n kaj est'as pel'it'a'j el antau\u0306'e sen'pag'e okup'at'a'j komun'um'a'j c\u0302ambr'o'j. La urb'estr'o'j tamen kre'is asoci'o'n \u201eFranc'a Frat'ec'o\u201d: tiel komun'a ag'ad'o konform'ig\u0302'as kun la ras'ism'a'j kaj diskriminaci'a'j kriteri'o'j de FN. Mez'epok'a'j naci'ec'a'j religi'a'j fest'o'j anstatau\u0306'is muzik- kaj libr'o-festival'o'j'n, kaj provok'em'a t.n. \u201ehip-hop\u201d grup'o NTM est'is mal'permes'at'a en Orange. Krom'a edif'a ekzempl'o: en Vitrolles, eduk'ad'o-subvenci'o en mal'ric\u0302'a kvartal'o fal'is de 100 000 franc'a'j frank'o'j en 1996 g\u0302is 1000 frank'o'j en 1998. Dum'e la subvenci'o al polic'a asoci'o kresk'is je 100 000 frank'o'j."}, {"text_idx": "#000568", "text": "Tamen plur'foj'e dev'is inter'ven'i polic'o au\u0306 tribunal'o por respekt'ig'i baz'a'j'n konstituci'a'j'n rajt'o'j'n: FN-elekt'it'o'j oft'e kontrau\u0306'leg\u0302'e ag'is (privat'ig'o de rub'o-kolekt'ad'o, blok'ad'o de du'naci'a'j ge'edz'ig\u0302'o'j, mal'permes'ad'o de manifestaci'o'j kaj de mal'dekstr'a'j j\u0302urnal'o'j, dis'don'ad'o de FN-bros\u0302ur'o'j al lern'ej'an'o'j). En Vitrolles kin'ej'estr'in'o, kiu malgrau\u0306 cenzur'o-ordon'o de la urb'estr'o tamen vid'ig'is film'o'n pri aidos'o, est'is mal'dung'it'a."}, {"text_idx": "#000569", "text": "Ali'a'j FN-ag'o'j: \u2013 donac'ad'o de labor'posten'o'j pag'it'a'j de la urb'o, foj'e c\u0302ef'a'j posten'o'j, al famili'an'o'j, amik'o'j; \u2013 kun'ven'o'j de urb'a'j konsil'ant'ar'o'j far'ig\u0302'is mal'am'a'j kaj per'fort'a'j (oft'e oni tra'pik'as pneu\u0306matik'o'j'n, foj'e minac'as je mort'o); \u2013 plur'a'j proces'o'j kondamn'is urb'estr'o'j'n au\u0306 kun'labor'ant'o'j'n (c\u0302ef'e pro agres'o'j, insult'o'j, nazi'a'j au\u0306 ras'ism'a'j parol'o'j, au\u0306 financ'a'j skandal'o'j); okaz'is mult'a'j demisi'o'j; \u2013 en Toulon la polic'o dau\u0306r'e enket'as pri s\u0302tup'ar-fal'o, kiu mort'ig'is en 1996 s-ro'n Poulet-Dachary, eks-konsil'ant'o'n; \u2013 en Vitrolles, en 1997, la urb'estr'o mur'ig'is la en'ir'ej'o'j'n al la kultur'centr'o \u201eLa sub'mar's\u0302ip'o\u201d; tribunal'a decid'o re'mal'ferm'ig'is la centr'o'n."}, {"text_idx": "#000570", "text": "Jen praktik'a'j rezult'o'j de antau\u0306'balot'a kampanj'o baz'it'a sur \u201esekur'ec'o\u201d, c\u0302iam'a batal-kri'o de Le Pen. La flam'o grand'ig\u0302'is kaj nun la fajr'o ek'flagr'as. C\u0302u batal'i kontrau\u0306 la brul'eg'o? Unu franc'o el kvin voc\u0302'don'e sub'ten'is la parti'o'n de Le Pen. Oni rest'u vigl'a kaj atent'a ..."}, {"text_idx": "#000572", "text": "La program'o el'star'as inter la evolu'ant'a'j land'o'j pro tio, ke g\u0302i al'ig'is plur'a'j'n soci'a'j'n sektor'o'j'n, inkluziv'e de ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aj\u0302'o'j, san'ig'ist'o'j, reg'ist'ar'a'j instituci'o'j kaj scienc'ist'o'j. Publik'e lau\u0306d'is Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j la rezult'o'j'n: el 580 000 brazilaj infekt'it'o'j (el kiu'j 25 % log\u0302'as en la provinc'o Rio-de-J\u0302anejro), 100 000 ricev'as kontrau\u0306'virus'a'j'n medikament'o'j'n."}, {"text_idx": "#000574", "text": "C\u0302u la hom'ar'o lern'is de la holokau\u0306st'o? Tut'cert'e ne. Atest'as pri tio la nun'a stat'o de la mond'o, plen'a de konflikt'o'j, hom'buc\u0302'ad'o kaj kresk'ant'a teror'ism'o fon'e de naci'ism'o kaj religi'a fanatik'ism'o. Trud'ig\u0302'as do demand'o, kial skrib'i, se disertaci'o'j, nobl'a'j mesag\u0302'o'j kaj instru'o'j apenau\u0306 influ'as kaj tamen gvid'as la hom'ar'o'n al la abism'o. Malgrau\u0306 c\u0302io oni esper'as vek'i raci'o'n, ec\u0302 ideal'ism'o'n au\u0306 almenau\u0306 minimum'a'n prudent'o'n, kiu don'os s\u0302anc'o'n al hom'spec'o dau\u0306r'e ekzist'i kaj kun'ekzist'i. De la sam'a font'o, kiu'n oni pov'as nom'i esper'o, ek'est'as la bezon'o prezent'i kaj popular'ig'i hom'o'j'n, kiu'j streb'as kontrau\u0306'star'i al naci'ism'o."}, {"text_idx": "#000575", "text": "Al tia'j kurag\u0302'ul'o'j, kies ag'ad'o oft'e al'port'as person'a'n dang\u0302er'o'n, est'as dedic\u0302'it'a tiu c\u0302i ese'o. Ekzempl'e tiu'j, kiu'j kontest'is mal'ver'o'n pri la rilat'o de pol'o'j al jud'o'j dum la du'a mond'o'milit'o. Lau\u0306 oficial'a propagand'o, pol'o'j help'is al si'a'j jud'a'j kun'log\u0302'ant'o'j kaj nur et'a el'cent'o da sen'moral'ig'it'a'j hom'o'j fi'kondut'is. Kompren'ebl'e, la pli'mult'o de pol'o'j \u2013 sam'kiel c\u0302iu'j, kiu'j trans'viv'is la holokau\u0306st'o'n \u2013 kon'is la ver'o'n. Sed nur en la 80aj jar'o'j ek'aper'is publik'aj\u0302'o'j, kiu'j sub'fos'is la propagand'o'n. Tamen ver'a'n tempest'o'n el'vok'is dokument'a film'o pret'ig'it'a de film-reg\u0302isor'in'o Angieszka [angies\u0302ka] Arnold."}, {"text_idx": "#000576", "text": "Sur'baz'e de divers'a'j dokument'o'j s\u0302i el'trov'is, ke krist'an'o'j neni'ig'is jud'a'j'n najbar'o'j'n en la urb'et'o Jedwabne kaj ali'lok'e (vid'u MONATO 2002/1). S\u0302i'a film'o Sa\u0328siedzi (Najbar'o'j), baz'it'a sur inter'parol'o'j kun tiu'j, kiu'j part'o'pren'is la tragedi'o'n, long'e atend'is emisi'o'n sed est'is vid'ig'at'a en komplet'ig'it'a versi'o en april'o 2001. La film'o, sam'kiel sam'nom'a libr'o de J'a'n Tomasz Gross, el'vok'is grand'a'n moral'a'n s\u0302ok'o'n en Pollando. Cert'e tamen ili kontribu'is al pli objektiv'a al'ir'o al la pol'a kaj al la pol-jud'a histori'o."}, {"text_idx": "#000577", "text": "Pro la film'o oni atribu'is al Angieszka Arnold en 2001 premi'o'n de kultur'a fond'aj\u0302'o je la nom'o de J'a'n Karski (Karski, 1916-2000, send'it'o de pol'a sub'ter'a arme'o, klopod'is halt'ig'i la holokau\u0306st'o'n kaj dum'viv'e lukt'is kontrau\u0306 naci'ism'o). En'man'ig'ant'e la premi'o'n, la prezid'ant'o de la fond'aj\u0302'o dir'is: \u201eLa film'o est'as grav'a art'a event'o, sam'temp'e mult'e'signif'a histori'a atest'o form'ant'a soci'a'n konsci'o'n\u201d."}, {"text_idx": "#000578", "text": "Simil'e honor'it'a c\u0302i-jar'e est'as i.a. Krzysztow Godlewski [kj\u0302is\u0302tov godlevski], est'int'a urb'estr'o de Jedwabne. Li ricev'is la premi'o'n pro tio, ke li kontrau\u0306'star'is antau\u0306'jug\u0302'o'j'n en la log\u0302'ant'o'j de Jedwabne kaj batal'is por la bon'a nom'o de si'a soci'o kaj ankau\u0306 de Pollando. La premi'o'n li ricev'is el la man'o'j de profesor'o Karol Modzelewski, mem batal'ant'o por demokrati'o en Pollando, kiu dir'is: \u201eNaci'o, konvink'it'a pri si'a ang\u0302el'ec'o est'as naci'o mal'san'a je dang\u0302er'a mal'san'o kaj, rezult'e, dang\u0302er'a por la najbar'o'j kaj apart'e por si mem. Tiu mal'san'o grav'e traf'is la popol'o'j'n de Jugoslavio. Tiu c\u0302i mal'san'o c\u0302e'est'as ambau\u0306'flank'e de la tie'a konflikt'o kaj tiu c\u0302i mal'san'o trov'ig\u0302'as ankau\u0306 inter ni\u201d."}, {"text_idx": "#000579", "text": "Por arang\u0302'i solen'aj\u0302'o'n okaz'e de la 60a dat're'ven'o de la murd'o de jud'o'j en Jedwabne Godlewski dev'is tra'pas'i \u201ekruc'a'n\u201d voj'o'n. Kontrau\u0306'is li'n plej'part'e la urb'a konsili'o kaj la paroh\u0302'estr'o, kiu kred'is, ke solen'aj\u0302'o mal'honor'ig'os la naci'o'n. Tamen apog'o'n Godlewski ricev'is de la prezid'ant'o de la pol'a respublik'o, Aleksander Kwas\u0301niewski [kvas\u0302nievski], kiu part'o'pren'is la solen'aj\u0302'o'n kaj tiam pardon'pet'is pro la kruel'aj\u0302'o'j, kiu'j'n spert'is la jud'o'j. Sed mal'c\u0302e'est'is log\u0302'ant'o'j de Jedwabne kaj ankau\u0306 c\u0302ef'instanc'o'j de la katolik'a eklezi'o. Post la solen'aj\u0302'o Godlewski dev'is eks'ig\u0302'i: li dau\u0306r'e serc\u0302'as labor'o'n."}, {"text_idx": "#000580", "text": "Bon'e est'as, ke g\u0302ust'e en Pollando, kie okaz'is pro naci'ism'o tiom da mal'bon'o, oni disting'as honest'ul'o'j'n, kiu'j posed'as civit'a'n kurag\u0302'o'n por kontrau\u0306'i al c\u0302i tiu mal'san'o. Merit'o'plen'a ricev'int'o de la premi'o J'a'n Karski est'as Krzysztof Godlewski, eks'a urb'estr'o de la urb'et'o Jedwabne: ver'e, hom'o hom'a."}, {"text_idx": "#000581", "text": "Kun interes'o mi leg'is la artikol'et'o'n de Bradley Kendal en MONATO n-ro 2002/3, pag\u0302'o 21, pri la kore'a lingv'o. En'tut'e g\u0302i est'as interes'a. La au\u0306tor'o cert'e bon'e imag'as, ebl'e ec\u0302 posed'as la lingv'o'n. Tamen, se la au\u0306tor'o cel'is kon'at'ig'i la leg'ant'o'j'n kun la lingv'o, ne nur teori'e orator'i pri g\u0302i, ni dev'us ek'kon'i la fam'a'n han'gul-alfabet'o'n. La libr'o Hunmin ongum cert'e ne trov'ebl'as, por tra'leg'i kore'e almenau\u0306 kelk'a'j'n fraz'o'j'n, ebl'e la plej neces'a'j'n en la inter'rilat'o'j kun la kore'o'j. Pri tio, ke Korei'o est'as unu'sol'a land'o, kiu celebr'as la tag'o'n de si'a alfabet'o, Bradley erar'as. Rus'land'an'o'j kaj ankau\u0306 ali'a'j c\u0302iu'jar'e glor'as la invent'int'o'j'n de la slav'a, tiel nom'at'a ciril'a, alfabet'o kaj ties invent'int'o'j'n la frat'o'j'n Ciril'o'n kaj Metodion. Tio okaz'as la 24an de maj'o, dum la tag'o de la slav'a ortografi'o. Inter la iniciat'int'o'j de c\u0302i tiu fest'o est'is murmanskanoj kaj el Bulgario Murmansk ricev'is c\u0302i-okaz'e donac'e kopi'o'n de la monument'o, dedic\u0302'it'a al la sankt'a'j frat'o'j, star'ant'a apud la bibliotek'o en Sofia."}, {"text_idx": "#000582", "text": "Mult'a'j el vi kon'as mult'jar'a'j'n kun'labor'ant'o'j'n de ni'a revu'o, c\u0302ar ili renkont'is ili'n dum iu'j kun'ven'o'j kaj kongres'o'j. Ofic'ist'o'j'n de la el'don'ej'o au\u0306 mi'n ili ek'kon'is c\u0302e stand'o'j de MONATO kaj Fel au\u0306 dum okaz'a'j kun'ven'o'j de leg'ant'o'j de MONATO dum Universal'a'j Kongres'o'j de Esperant'o. Iu'j redaktor'o'j, ekzempl'e William Auld, kiu dum mult'a'j jar'o'j pri'zorg'is novel'o'j'n kaj poezi'o'n, est'as vast'e kon'at'a'j sen'de'pend'e de ni'a revu'o. Kaj mi'n dum kongres'o'j tre oft'e hom'o'j simpl'e ek'kon'as pro la fot'o, kiu c\u0302iam aper'as kun tiu c\u0302i en'konduk'a artikol'et'o. Foj'foj'e tio est'as problem'o, kiam urg\u0302'e mi dev'as tra'kur'i kongres'ej'o'n por akurat'e traf'i iu'n kun'ven'o'n. Se c\u0302iu'n du'a'n pas\u0302'o'n al'parol'as mi'n hom'o por lau\u0306d'i, plend'i, kritik'i, sugest'i i'o'n, tio unu'flank'e est'as valor'a afer'o sed ali'flank'e mal'help'as akurat'ec'o'n (kiu'n mi s\u0302at'as). Por evit'i tio'n, au\u0306 mi dev'as sufic\u0302'e fru'e start'i au\u0306 uz'i kas\u0302'voj'o'n, kie s\u0302anc'o kapt'i mi'n ne est'as tiom grand'a ... MONATO est'as inter mal'mult'a'j Esperant'o-period'aj\u0302'o'j, kiu'j hav'as ver'a'n redakci'o'n. Kelk'a'j, kiel menci'it'e, est'as kon'at'a'j mov'ad'an'o'j. \u201eSed,\u201d prav'e plend'is ni'a redaktor'o de art'o kaj sport'o, Grigorij L. Arosev, \u201ebedau\u0306r'ind'e ec\u0302 ne c\u0302iu'j redakci'an'o'j kon'as unu la ali'a'n almenau\u0306 per'fot'e, des pli la leg'ant'o'j.\u201d Tial li hav'is la ide'o'n lanc\u0302'i nov'a'n rubrik'o'n, kies cel'o est'as prezent'i c\u0302iu'j'n kun'labor'ant'o'j'n de MONATO, por ke la leg'ant'o'j sci'u, kiu do labor'as por ili. La koncern'at'o'j aprob'is la ide'o'n, des pli c\u0302ar Arosev deklar'is si'n pret'a pri'zorg'i la rubrik'o'n. Se vi atent'e leg'is la antau\u0306'a'n numer'o'n, vi jam vid'is g\u0302i'n sur pag\u0302'o 6. Ebl'e vi mir'os, kiom da hom'o'j \u2013 redaktor'o'j, revizi'ant'o'j, teknik'ist'o'j, administr'ant'o'j, ktp. \u2013 labor'as por ni'a revu'o. La mal'long'a'n tekst'o'n c\u0302iu skrib'as mem; prezent'ig\u0302'u ne nur la \u201emov'ad'a\u201d flank'o de la hom'o, sed ankau\u0306 la ceter'a. Al'don'at'a est'as, kompren'ebl'e, fot'o. Est'ont'e do, dum kongres'o'j, vi pov'os halt'ig'i ne nur mi'n ..."}, {"text_idx": "#000583", "text": "Jen la du'a astronomi'a almanak'o de Astronomi'a Esperant'o-Klub'o (AEK), por la jar'o 2002. La 56-pag\u0302'a kajer'o en'hav'as 10 ne-alt-scienc'e skrib'it'a'j'n artikol'o'j'n kaj astronomi'a'n kalendar'o'n por juli'o 2002 - decembr'o 2003. Plej'e fascin'is mi'n (la unu'a artikol'o) la klopod'o'j mal'kovr'i ekster-sun'sistem'a'j'n planed'o'j'n. La g\u0302is nun plej sukces'a metod'o tiu'cel'e aplik'as la dopler'a'n efekt'o'n. G\u0302is nun oni ne'rekt'e observ'is 80 stel'o'j'n, kiu'j hav'as planed'a'n sistem'o'n. Menci'ind'e est'as, ke tia'j planed'o'j est'as relativ'e grand'a'j kiel pli-mal'pli ni'a Jupiter'o. Lau\u0306 la nun'a teknik'o ne ebl'us tiel \u201evid'i\u201d ni'a'n ter'o'n de ali'a sun'o."}, {"text_idx": "#000584", "text": "Ali'a'j artikol'o'j trakt'as la sun'horlog\u0302'o'n, meteor'o'j'n, planed'et'o'j'n kaj unu ebl'o'n sci'i la hor'o'n dum la nokt'o per observ'ad'o de cert'a'j stel'o'j. La \u201eastr'o-galeri'o\u201d montr'as bild'o'j'n far'it'a'j'n per \u201emal'grand'a'j il'o'j\u201d, tio est'as ne'mult'e'kost'a'j teleskop'o'j."}, {"text_idx": "#000585", "text": "Foj'foj'e aper'as fizik'a'j formul'o'j, kiu'j est'as kompren'ebl'a'j per abiturient'a sci'o. Por g\u0302u'e leg'i la tekst'o'j'n ne nepr'e neces'as en'kap'ig'i ili'n."}, {"text_idx": "#000588", "text": "Kial Uson'o tim'as inter'naci'a'n jur'o'n?"}, {"text_idx": "#000589", "text": "Est'as decid'it'e, ke en Nederlando \u2013 apud la inter'naci'a arbitraci'a kort'um'o inter s\u0302tat'o'j, post la tre specif'a por'temp'a t.n. Lockerbie-kort'um'o baz'it'a je skot'a jur'o, apud la pli dau\u0306r'a t.n. Jugoslavio-kort'um'o \u2013 est'os fond'it'a nov'a, dau\u0306r'e funkci'ont'a Inter'naci'a Kort'um'o por pri'trakt'i krim'a'j'n ag'o'j'n ankau\u0306 de individu'o'j."}, {"text_idx": "#000590", "text": "Al mi \u2013 naiv'ul'o \u2013 tio s\u0302ajn'as grand'a pas\u0302'o antau\u0306'e'n direkt'e al pli just'a mond'o: ek'de Hug'o Grotius (Grocio), pri kiu Nederlando prav'e ankorau\u0306 fier'as, iom post iom form'ig\u0302'as inter'naci'a jur'o. Tia kort'um'o est'as logik'a nov'a pas\u0302'o, cel'ant'a efektiv'ig'i ke ne nur cert'a'j ag'o'j est'u re'kon'at'a'j kiel krim'o'j, sed ankau\u0306 ke ebl'os kun rezult'o trakt'i ili'n kaj pun'i."}, {"text_idx": "#000591", "text": "Sed ho ve! Uson'o re'ag'is per nov'a leg\u0302'o, lau\u0306 la gazet'ar'o iniciat'e de prezid'ant'o Bush: se iam iu ajn uson'a s\u0302tat'an'o est'os arest'it'a kaj ricev'os proces'o'n antau\u0306 tiu inter'naci'a kort'um'o, Uson'o arog'os al si la rajt'o'n, per c\u0302iu'j rimed'o'j, inkluziv'e de milit'a invad'o en Nederlandon, liber'ig'i tiu'n si'a'n s\u0302tat'an'o'n."}, {"text_idx": "#000592", "text": "Antau\u0306 ne'long'e, Nederlando ekstradici'is nederland'an s\u0302tat'an'o'n, disk'o-j\u0302oke'o'n el mi'a log\u0302'urb'o Zwolle, c\u0302ar en Uson'o oni kulp'ig'is li'n pri posed'o de et'a kvant'o de has\u0302is\u0302'o au\u0306 ali'a sen'kulp'aj\u0302'o, kiu'n li s\u0302ajn'e c\u0302e-hav'is dum tie'a koncert'o; lau\u0306 mi \u2013 kaj lau\u0306 la g\u0302eneral'a nederlanda publik'o \u2013 afer'o apenau\u0306 menci'ind'a, cert'e ne trakt'ind'a en kort'um'o. C\u0302e ni, prav'e, ec\u0302 ne pun'ebl'a. Sed tamen, en Uson'o li ec\u0302 ricev'is kelk'jar'a'n mal'liber'ej'a'n pun'o'n! Do pro tia'j bagatel'o'j Uson'o postul'as ke ali'land'a'j'n s\u0302tat'an'o'j'n oni ekstradici'u al g\u0302i, dum pri si'a'j propr'a'j s\u0302tat'an'o'j \u2013 jam anticip'e kaj sen konsider'o pri kiu kulp'ig'o pov'us tem'i (ebl'e seks'per'fort'o au\u0306 murd'o, c\u0302ar est'as dir'it'e, ke la kort'um'o okup'ig\u0302'os nur pri la plej grav'a'j krim'o'j) \u2013 g\u0302i arog'as al si la rajt'o'n ec\u0302 milit'e atak'i pac'em'a'n land'o'n! Ec\u0302 por liber'ig'i krim'ul'o'n!"}, {"text_idx": "#000593", "text": "Sed kial la elefant'o atak'as la mus'o'n? La popol-rakont'o g\u0302i'n ja sci'as: nur pro tim'o. Tim'o, kompren'ebl'e, sen'baz'a, sed ja tim'o."}, {"text_idx": "#000594", "text": "Nun al'don'ig\u0302'is ec\u0302 nov'a stadi'o: Uson'o propon'is en la Sekur'ec-konsili'o, ke UN far'u simil'a'n leg\u0302'o'n koncern'e c\u0302iu'j'n hom'o'j'n, kiu'j iam ajn \u2013 est'int'e, nun'temp'e au\u0306 est'ont'e \u2013 est'os implik'it'a'j en inter'naci'a'j ag'ad'o'j lig'e al UN."}, {"text_idx": "#000595", "text": "Mi serioz'e mi'n demand'as inter'temp'e: kio'n Uson'o hav'as por ten'i kas\u0302'it'a?"}, {"text_idx": "#000596", "text": "Leg'ant'e la leter'o'n de Michel Mark'o en MONATO (februar'o 2002, p. 6) por mi el'star'is la alud'o al la pirat'a flag'o \u201eKrani'o kaj Tibi'o'j\u201d. En Briti'o tiu hav'as krom'nom'o'n Jolly Roger [g\u0302oli rog\u0302ar] (Gaj'a Rog\u0302er'o). Roger est'is iam la popular'a kas\u0302'nom'o por s\u0302tel'ist'o. Antau\u0306 kelk'a'j monat'o'j la brit'a pos\u0302t'o el'don'is pos\u0302t'mark'ar'o'n pri flag'o'j. Unu el la kvar est'is Jolly Roger, kiu nun'temp'e est'as his'at'a sur sub'mar's\u0302ip'o'j de la reg\u0302'a brit'a mar'arme'o, kiam ili re'ven'as post sukces'a patrol'ad'o. Sur la desegn'o, kiel sur c\u0302iu'j brit'a'j pos\u0302t'mark'o'j, oni al'don'is la bild'o'n de la reg\u0302'in'a kap'o. C\u0302u tiu est'is la unu'a foj'o, ke g\u0302i aper'is sur pirat'a flag'o?"}, {"text_idx": "#000597", "text": "C\u0302u sen'labor'ec'o ver'e atak'as la arkipelag'o'n?"}, {"text_idx": "#000598", "text": "La artikol'o de Hor'i Jasuo pri \u201eSen'labor'ec'o atak'as la arkipelag'o'n\u201d, MONATO 2002/4, pag\u0302'o 10, est'as tut'e mis'kompren'ig'a. En Japani'o lern'ant'o'j fin'as la kurs'o'n en mart'o kaj ek'labor'as de april'o. G\u0302eneral'e lern'ant'o'j de alt'lern'ej'o komenc'as serc\u0302'i labor'o'n de au\u0306tun'o. Do, est'as tut'e natur'e, ke c\u0302e la fin'o de septembr'o nur 37 % de alt'lern'ej'an'o'j trov'as labor'o'n."}, {"text_idx": "#000599", "text": "Lau\u0306 la esplor'o de la ministr'ej'o pri eduk'ad'o kaj scienc'o, publik'ig'it'a en maj'o 2002) c\u0302e la fin'o de mart'o 86,3 el'cent'o'j de la alt'lern'ej'an'o'j trov'is labor'o'n. Leg'ant'e la artikol'o'n de s-ro Hor'i cert'e oni pens'us, ke la situaci'o en Japani'o est'as terur'a. Ne tiom, kvankam la labor'merkat'o est'as ver'e sever'a en Japani'o. Krom'e s-ro Hor'i skrib'as, ke tiel nom'at'a'j \u201efreeter-oj\u201d gajn'as monat'e 100 000 g\u0302is 140 000 en'o'j'n (83 g\u0302is 120 uson'a'j'n dolar'o'j'n). Tiu'j cifer'o'j est'as erar'a'j. 100 000 g\u0302is 140 000 en'o'j egal'as al 781 g\u0302is 1093 uson'a'j dolar'o'j lau\u0306 nun'a kurz'o (1 uson'a dolar'o egal'as al 128 en'o'j)."}, {"text_idx": "#000600", "text": "La ministr'o pri financ'o'j Michael Cullen [majkl kelin] prezent'is si'a'n tri'a'n bug\u0302et'o'n en maj'o 2002. G\u0302i en'hav'is neniu'j'n surpriz'o'j'n: iom pli da mon'o por eduk'ad'o kaj hospital'o'j, kiel atend'it'e, kaj ankau\u0306 iom por scienc'a esplor'ad'o kaj por stimul'i komput'ik'o'n."}, {"text_idx": "#000601", "text": "La ekonomi'o de Nov-Zelando hezit'is post la atenc'o'j en Uson'o en septembr'o 2001, sed nun en c\u0302iu'j kamp'o'j krom en komput'ad'o re'ating'is si'a'n antau\u0306'a'n nivel'o'n. Eksport'ist'o'j de agrikultur'a'j produkt'aj\u0302'o'j tamen lukt'as kontrau\u0306 du'obl'a problem'o de kurz'o-pli'ig\u0302'o kaj de barier'o'j star'ig'it'a'j de Uson'o kontrau\u0306 viand'o el Nov-Zelando kaj ali'a'j eksport'ant'a'j land'o'j."}, {"text_idx": "#000602", "text": "Okaz'os naci'a'j elekt'o'j g\u0302is la fin'o de novembr'o, kaj la parti'o'j prov'as pret'ig'i si'n. Tamen kelk'a'j parti'o'j hav'as problem'o'j'n. La Labor'ist'a Parti'o, la c\u0302ef'a reg'ant'a parti'o, kaj ties estr'o Hel'e'n Clark [klak], tre popular'as malgrau\u0306 skandal'o, ke Clark lau\u0306'dir'e sub'skrib'is ses pentr'aj\u0302'o'j'n, kiu'j'n far'is ali'ul'o'j. La pentr'aj\u0302'o'j est'is vend'it'a'j en 1999, antau\u0306 la last'a parlament'a balot'ad'o, por karitat'a organiz'aj\u0302'o. Sekv'is mult'a'j s\u0302erc'o'j pri la skandal'o. Vend'ej'o de ceramik'aj\u0302'o'j proklam'is: \u201eNeni'u pot'o sub'skrib'it'a de la c\u0302ef'ministr'in'o\u201d."}, {"text_idx": "#000603", "text": "La minor'a parti'o en la koalici'a reg'ist'ar'o, la Alianc'a Parti'o, frakci'ig\u0302'is pro mal'konsent'o pri reg'ist'ar'a sub'ten'o de la milit'o en Afgani'o. La oficial'a frakci'o hav'as tri parlament'an'o'j'n kaj elekt'is s-in'o'n Laila Har'e estr'o. La ali'a frakci'o, estr'at'a de la vic-c\u0302ef'ministr'o Jim Anderton, hav'as sep parlament'an'o'j'n kaj form'as nov'a'n parti'o'n. Fars'e est'as, ke Anderton instig'is nov'a'n leg\u0302'o'n el'parlament'ig'i deput'it'o'j'n, kiu'j las'as si'a'n parti'o'n. Do c\u0302iu'j dek parlament'an'o'j de la alianc'o dau\u0306r'e kun'labor'as por evit'i eks'ig'o'n: tiel la reg'ist'ar'o kred'is evit'i fru'a'n balot'ad'o'n."}, {"text_idx": "#000604", "text": "Tamen minac'is la reg'ist'ar'o'n la Verd'ul'a Parti'o. La Labor'ist'a Parti'o decid'is ne kontrau\u0306'i re'elekt'ig\u0302'o'n de la kun'estr'o de la verd'ul'o'j, por ke tiu'j eventual'e kun'labor'u en est'ont'a koalici'o. Pro la kolaps'o de la Alianc'a Parti'o ebl'e nur unu el g\u0302i'a'j parlament'an'o'j rest'os, do la Labor'ist'a Parti'o s\u0302ajn'e bezon'os nov'a'n partner'o'n. Tamen la reg'ist'ar'o, enket'int'e pri gen'e modif'it'a'j organism'o'j, decid'is, ke c\u0302es'u en oktobr'o 2003 moratori'o mal'permes'ant'a ekspluat'ad'o'n de gen'aj\u0302'o'j. La verd'ul'o'j tio'n kontrau\u0306'as, anonc'ant'e, ke ili ne kun'labor'os kun sub'ten'ant'o'j de gen'aj\u0302'o'j. Sed opini'sond'o'j indik'as, ke la Labor'ist'a Reg'ist'ar'o venk'os sen partner'a parti'o."}, {"text_idx": "#000605", "text": "Pro la divers'a'j problem'o'j al'front'ant'a'j la reg'ist'ar'o'n la c\u0302ef'ministr'o fin'fin'e anonc'is, ke okaz'os naci'a balot'o kvar monat'o'j'n pli fru'e ol oni atend'is. Sen'dub'e Clark vol'as profit'i de la popular'ec'o de la Labor'ist'a Parti'o kaj de la ne'popular'ec'o de la Naci'a Parti'o kaj ties nov'a estr'o, Bill English. C\u0302ia'okaz'e la rezult'o est'os interes'a."}, {"text_idx": "#000606", "text": "Raport'as c\u0302iu'tag'e amas'komunik'il'o'j pri dis'volv'ig\u0302'ant'a tragedi'o en sud'a Afrik'o, kie c\u0302irkau\u0306 13 milion'o'j da hom'o'j sufer'as pro mal'sat'eg'o. Sam'temp'e ven'as nov'aj\u0302'o pri la mond'a nutr'aj\u0302-kun'sid'o en Romo, Italio, kie oni diskut'as strategi'o'j'n por real'ig'i la cel'o'n de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j du'on'ig'i antau\u0306 2015 la nombr'o'n de mal'sat'ant'o'j en la mond'o."}, {"text_idx": "#000607", "text": "Tiu'kadr'e last'a'temp'a direktiv'o de la super'a kort'um'o en Barato est'as bon'ven'a. En novembr'o pas'int'jar'e la kort'um'o deklar'is ok soci- kaj nutr'aj\u0302-sekur'ec'a'j'n program'o'j'n de la reg'ist'ar'o civit'an'a'j rajt'o'j, kiu'j ne de'pend'as de la elekt'o, ebl'ec'o au\u0306 plac\u0302'o de la s\u0302tat'o."}, {"text_idx": "#000608", "text": "Barato el'spez'as c\u0302iu'jar'e ekvivalent'o'n de 13,3 miliard'o'j da eu\u0306r'o'j por si'n \u201edefend'i\u201d. Tiu c\u0302i el'spez'o pri'mok'as pretend'o'n al mal'ric\u0302'ec'o. Krom'e trov'ig\u0302'as 60 milion'o'j da tun'o'j da nutr'aj\u0302'gren'o en reg'ist'ar'a'j gren'uj'o'j: tamen sam'temp'e 160 milion'o'j da hom'o'j en 11 sub's\u0302tat'o'j de la land'o sufer'as pro unu el la plej sever'a'j mal'sek'eg'o'j en viv'a memor'o. La mal'sek'o kau\u0306z'is rikolt'a'n mal'sukces'o'n kaj, kun'e kun mank'o'j en la distribu'a sistem'o de nutr'aj\u0302'gren'o, g\u0302i rezult'ig'as mal'sat'eg'o'n."}, {"text_idx": "#000609", "text": "Lau\u0306 ne'reg'ist'ar'a'j organiz'aj\u0302'o'j, neni'u ministr'ej'o vol'as pren'i la gren'o'n kaj, distribu'ant'e g\u0302i'n, respond'ec'i pri la koncern'a el'spez'o. Indign'ant'e kontrau\u0306 tiu c\u0302i absurd'aj\u0302'o, ne'reg'ist'ar'a'j aktiv'ul'o'j pas'int'jar'e petici'is, ke la super'a kort'um'o dev'ig'u la reg'ist'ar'o'n distribu'i la gren'o'n inter la plej mal'ric\u0302'a'j hom'o'j."}, {"text_idx": "#000610", "text": "Inter la ok reg'ist'ar'a'j rajt'ig'o'j est'as la mez'tag-nutr'aj\u0302'o-program'o en reg'ist'ar'a'j kaj reg'ist'ar'e apog'at'a'j element'a'j lern'ej'o'j. Tiu'j c\u0302i lern'ej'o'j dev'as nun liver'i kuir'it'a'n tag'mang\u0302'o'n al si'a'j lern'ej'an'o'j. Pro tio, oni antau\u0306'vid'as ne nur mal'pli'ig'o'n de la famili'a mal'sat'o sed ankau\u0306 pli da lern'ej'a frekvent'ad'o de la stud'ant'o'j."}, {"text_idx": "#000611", "text": "Malgrau\u0306 tio, tamen, kelk'a'j sub's\u0302tat'o'j ankorau\u0306 ne komenc'is proviz'i nutr'aj\u0302'o'n en si'a'j lern'ej'o'j. Komenc'e de maj'o la kort'um'o do nom'um'is du komisar'o'j'n por kontrol'i kaj efektiv'ig'i la nutr'aj\u0302'o-program'o'n. Aktiv'ul'o'j esper'as, ke pro tio mal'pli'ig\u0302'os mal'sat'eg'o inter infan'o'j en Barato."}, {"text_idx": "#000612", "text": "Krom'e oni esper'as, ke pro la et'ig\u0302'int'a preskau\u0306-milit'a kriz'o inter la nukle'a'j najbar'o'j Barato kaj Pakistano ambau\u0306 land'o'j pov'os nun si'n turn'i al la urg\u0302'a'j afer'o'j de mal'ric\u0302'ec'o kaj mal'sat'eg'o."}, {"text_idx": "#000613", "text": "En la jar'o 2002 plen'ag\u0302'ig\u0302'os en Pollando 700 000 ge'jun'ul'o'j. Malgrau\u0306 tio, ke ili g\u0302eneral'e pli lert'as ol la ge'patr'o'j, plej'part'e ili ricev'os neniu'n labor'o'n. Pro tio prezent'ig\u0302'as minac'o pri grand'skal'a ribel'o."}, {"text_idx": "#000614", "text": "Hodiau\u0306 pli ol du'on'o de la 18 % de la pol'o'j sen'labor'a'j est'as jun'ul'o'j. Baldau\u0306 trov'ig\u0302'os en Pollando pli da jun'ul'o'j serc\u0302'ant'a'j labor'o'n ol en la tut'a Eu\u0306rop'a Uni'o: mult'a'j dev'os atend'i g\u0302is si'a 30a viv'o'jar'o, antau\u0306 ol akir'i labor'o'n. Sekv'e ili plen'kresk'as lau\u0306 cirkonstanc'o'j tut'e mal'simil'a'j al tiu'j, en kiu'j viv'is ili'a'j ge'patr'o'j."}, {"text_idx": "#000615", "text": "La nun'a pol'a jun'ul'ar'o ne ident'ig'as si'n kun la lok'a medi'o kaj ne part'o'pren'as soci'a'n viv'o'n. Ge'jun'ul'o'j uz'as mal'kon'at'a'n lingv'aj\u0302'o'n kaj foj'e esprim'as si'n ne per akcept'at'a'j sub'kultur'o'j sed per'fort'e, kio tim'ig'as la ge'patr'a'n generaci'o'n. Ge'jun'ul'o'j montr'as si'n individu'ec'a'j kaj sen'ig'it'a'j de sent'o'j pri komun'ec'o."}, {"text_idx": "#000616", "text": "Ec\u0302 inter la ge'jun'ul'o'j est'as diferenc'o'j, ne kiel antau\u0306'e inter urb'o kaj vilag\u0302'o, sed inter diplom'it'o'j de g\u0302eneral'kler'ig'a'j lice'o'j kaj tiu'j de fak'a'j mez'lern'ej'o'j. La hodiau\u0306'a jun'ul'ar'o akcept'as lern'ej'o'j'n ne am'ant'e, sed mal'varm'e kalkul'ant'e. Eduk'a sukces'o al'port'os material'a'n sukces'o'n, kaj jam evident'as konflikt'o'j inter tiu'j, kiu'j hav'as eduk'ad'o'n kaj tiu'j, kiu'j ne. Tiu'j, kiu'j lern'ej'e mal'sukces'is, jam form'as kontrau\u0306-sistem'a'n, ribel'em'a'n opozici'o'n."}, {"text_idx": "#000617", "text": "Ric\u0302'ec'o lud'as rol'o'n, apart'e la financ'a situaci'o de la ge'patr'o'j. Kaj la jun'a generaci'o spert'as pri teh\u0302nologi'o'j mult'e pli ol la mez'a generaci'o: tiel est'as sub'fos'at'a au\u0306toritat'o de la ge'patr'o'j kaj instru'ist'o'j. Por ge'jun'ul'o'j dign'o signif'as alt'a'n viv'o'nivel'o'n: por defend'i viv'o'nivel'o'n ili pret'as si'n antau\u0306'e'n'pus\u0302'i. Moral'ec'o kaj etik'o sen'signif'as."}, {"text_idx": "#000618", "text": "Ne tem'as simpl'e pri tradici'a inter'generaci'a konflikt'o: nun'temp'e mank'as dialog'o. Ge'patr'o'j plend'as, ke ili ne dialog'as kun si'a'j infan'o'j, kiu'j si'a'vic'e akcent'as si'a'n sen'de'pend'ec'o'n, apart'e sen'de'pend'ec'o'n dis'de reciprok'a'j si'n'dev'ig'o'j. Tamen fund'e rest'as la problem'o, ke ec\u0302 alt'lern'ej'a diplom'o ne garanti'as labor'o'n. Frustraci'o tia pov'us do konduk'i la pol'a'n jun'ul'ar'o'n al ribel'o simil'a al tiu okaz'ant'a divers'lok'e en okcident'a Eu\u0306rop'o en 1968."}, {"text_idx": "#000619", "text": "Krist'o Jovani nask'ig\u0302'is en la grek'a vilag\u0302'o Pondikat en 1916 sed plen'kresk'is en la alban'a vilag\u0302'o Jorgucat. Li part'o'pren'is la kontrau\u0306'fas\u0302ism'a'n rezist'ad'o'n, est'is en'prizon'ig'it'a post la milit'o en Greki'o kaj nun estr'as en Ateno el'don'ej'o'n Jovani."}, {"text_idx": "#000620", "text": "Al iu viv'ant'a mez'e de land'o au\u0306 teritori'o, s\u0302tat'lim'o s\u0302ajn'as ebl'e ne nur natur'a sed ankau\u0306 util'a, c\u0302ar g\u0302i difin'as lini'o'n au\u0306 star'ig'as mur'o'n, kiu evit'as inter'popol'a'n kverel'ad'o'n. Tia'manier'e est'as difin'it'a'j \u201ebon'a'j\u201d au\u0306 \u201ejust'a'j\u201d land'lim'o'j; ebl'e ekzist'as land'lim'o'j al'port'ant'a'j al popol'o'j felic\u0302'o'n, pac'o'n, amik'ec'o'n. Sed Balkani'o est'as ali'a afer'o. C\u0302i tie la s\u0302tat'lim'o posed'as grand'a'n fort'o'n: g\u0302i divid'as nord'o'n kaj sud'o'n, okcident'o'n kaj orient'o'n; g\u0302i mal'amik'ig'as region'o'j'n de la sam'a land'o; g\u0302i penetr'as en famili'o'j'n, dis'ig'ant'e edz'o'n dis'de edz'in'o, ge'patr'o'j'n dis'de ge'fil'o'j; simpl'e, tragik'e, g\u0302i venen'as la viv'o'n."}, {"text_idx": "#000621", "text": "Ankau\u0306 ne oportun'as s\u0302tat'lim'o'j difin'it'a'j de fremd'a'j grand'potenc'o'j: kelk'a'j land'o'j si'n trov'as pli'vast'ig'it'a'j, kelk'a'j mal'pli'vast'ig'it'a'j; al kelk'a'j rest'as la tomb'o'j de ge'av'o'j trans'e, al ali'a'j mal'trans'e. Kaj ambau\u0306'flank'e de s\u0302tat'lim'o rest'as ekster la ter'o de la patri'o alban'o'j kaj grek'o'j. Dum jar'cent'o'j tiu'j apud'e viv'is, neniam imag'ant'e, ke iam diplomat'o'j, karier'o'n kaj renom'o'n c\u0302as'ant'a'j, difin'os s\u0302tat'lim'o'j'n por divid'i kaj mal'apud'ig'i la du popol'o'j'n."}, {"text_idx": "#000622", "text": "Tiel kre'ig\u0302'is strang'a'j paradoks'o'j: part'o de grek'a vilag\u0302'o rest'is en alban'a teritori'o; en grek'a rest'as part'o de alban'a vilag\u0302'o. Rezult'e: pli facil'is vetur'i ekzempl'e inter Jorgucat (c\u0302e la alban'a lim'o) kaj Delvinaq (c\u0302e la grek'a lim'o) tra teritori'o de tri'a s\u0302tat'o ol rekt'e \u2013 distanc'o'n de nur kelk'a'j kilo'metr'o'j. Pro c\u0302i tiu'j lim'o'j viv'is proksim'ul'o'j, kiu'j dum du'on'jar'cent'o ne pov'is vid'i si'a'j'n kar'ul'o'j'n, kvankam trov'ig\u0302'ant'a'j nur kelk'a'j'n cent'o'j'n da metr'o'j for unu de la ali'a: inter ili situ'is la \u201eland'lim'a mos\u0302t'o\u201d."}, {"text_idx": "#000623", "text": "Krist'o Jovani nask'ig\u0302'is de patr'o Vasil Stavro kaj patr'in'o Katerin'a. La patr'in'o est'is dev'ig'it'a for'las'i la hejm'o'n: la bo'patr'in'o vol'is, ke ne Krist'o hered'u s\u0302i'a'j'n ric\u0302'aj\u0302'o'j'n sed la frat'in'o de Vasil. En vilag\u0302'o Jorgucat fin'fin'e sen'infan'a famili'o Jovani akcept'is mal'grand'a'n Krist'o kvazau\u0306 fil'o'n; post'e nask'ig\u0302'is fil'in'o. Kiam Krist'o hav'is 10 jar'o'j'n, la kvazau\u0306'patr'o Filip Jovani re'konduk'is li'n trans la s\u0302tat'lim'o'n al Pondikat, por ke la knab'o kon'at'ig\u0302'u kun si'a'j ver'a'j famili'an'o'j. Tamen rab'ist'o'j est'is buc\u0302'int'a'j la patr'o'n: al Vasil, kiu'j van'e prov'is rezist'i al la rab'ist'o'j, ili de'tranc\u0302'is la lang'o'n kaj la orel'o'j'n, el'ig'is la okul'o'j'n kaj en dek pec'o'j'n dis'hak'is la kadavr'o'n."}, {"text_idx": "#000624", "text": "Tial Krist'o hered'is la bien'o'n de la patr'o kaj tiel far'ig\u0302'is la plej ric\u0302'a hom'o en la vilag\u0302'o. Tamen, demand'it'e, c\u0302u li ten'os por si la ric\u0302'aj\u0302'o'j'n, Krist'o respond'is: \u201eNe, mi las'as g\u0302i'n al mi'a'j frat'in'o'j kaj al mi'a'j onkl'o'j\u201d. Li sci'is, ke la tragedi'o en li'a famili'o de'ven'is de hered'ec'o."}, {"text_idx": "#000625", "text": "\u201eEn mi'a nask'ig\u0302'vilag\u0302'o,\u201d rakont'as Krist'o en si'a'j memor'aj\u0302'o'j, \u201emi vid'is mizer'o'n kaj povr'ec'o'n, arkaik'a'j'n patriark'ec'a'j'n mor'o'j'n, kiu'j katen'is la hom'o'j'n, al'port'is mal'felic\u0302'o'n kaj sufer'ad'o'n, dum en la vilag\u0302'o de mi'a'j ge'patr'o'j Jovani atend'is mi'n am'o, g\u0302oj'o kaj felic\u0302'o. Kaj ek'de tiam mi est'is kon'at'a kiel la vir'o sur la land'lim'o, kun du nom'o'j: trans'e Krist'o de Vasil Stavro kaj mal'trans'e Taqi de Filip Jovani (Taqi est'as mal'long'ig'o de Krist'o en la alban'a)\u201d."}, {"text_idx": "#000626", "text": "La kvazau\u0306'patr'o jam klar'ig'is al Taqi, ke ekzist'as du Greki'o'j, unu mal'ric\u0302'a, kiel vilag\u0302'o Pondikat kaj unu ric\u0302'a, kiel la c\u0302ef'urb'o Ateno. Kaj, stud'int'e c\u0302e milit'ist'a lern'ej'o en Korfuo, Krist'o post'e re'memor'is: \u201eKorfuo diferenc'is kiel la tag'o de la nokt'o, kompar'e kun Pondikat kaj Jorgucat. Korfuo plac\u0302'is al mi, sed kial en la sam'a patri'o est'is ankau\u0306 povr'a'j lok'o'j kiel Pondikat?\u201d"}, {"text_idx": "#000627", "text": "Sed la \u201eland'lim'a mos\u0302t'o\u201d mal'help'is al Krist'o, stud'ant'a en Greki'o, vizit'i regul'e kaj facil'manier'e Jorgucat. Tamen per s\u0302mir'mon'o ankau\u0306 tio'n la patr'o Filip'o arang\u0302'is. De Korfuo Krist'o ir'is al Ateno, kie li kon'at'ig\u0302'is kun la c\u0302ef'verk'o'j de la antikv'a grek'a art'o. Impres'is li'n ankau\u0306 la preleg'o'j de li'a'j instru'ist'o'j c\u0302e la milit'ist'a lern'ej'o, kiu'j prezent'is la s\u0302tat'o'n kiel sankt'a'n kre'it'aj\u0302'o'n de la naci'o. Tamen Greki'o dum la 20aj kaj 30aj jar'o'j de la pas'int'a jar'cent'o apenau\u0306 est'is sankt'a kre'it'aj\u0302'o."}, {"text_idx": "#000628", "text": "Krist'o est'is jun'a milit'ist'o, honest'a kaj disciplin'em'a, kiam li person'e atest'is la politik'a'j'n perturb'aj\u0302'o'j'n inter 1933 kaj 1935. Dum kelk'a'j super'ul'o'j ordon'is al li gard'i general'o'n, ali'a'j ordon'is al li sub'au\u0306skult'i kaj pri'raport'i la plan'o'j'n de la general'o. Sed Krist'o ne pov'is far'ig\u0302'i nur'a il'o kaj pro tio oni en'prizon'ig'is li'n kiel \u201edemokrat'o'n\u201d, krom'nom'o, pri kiu li fier'eg'is."}, {"text_idx": "#000629", "text": "Post'e li re'ven'is Albanion kaj edz'ig\u0302'is al vilag\u0302'a knab'in'o, Penelop'a. Sed tiam li en'volv'ig\u0302'is en la ital'a-grek'a milit'o, kiu prem'is apart'e la alban'a'n kaj grek'a'n log\u0302'ant'ar'o'j'n trans'e kaj mal'trans'e de la land'lim'o. Li est'is de'nov'e en'prizon'ig'it'a, c\u0302i-foj'e de ital'o'j. En 1943 li al'ig\u0302'is al 400 grek'etn'a'j civit'an'o'j, kiu'j fond'is partizan'a'n tac\u0302ment'o'n en la monah\u0302'ej'o de Driano."}, {"text_idx": "#000630", "text": "En 1944 est'is liber'ig'it'a'j preskau\u0306 c\u0302iu'j region'o'j de Sud'a Albanio. La hom'o'j est'is el'c\u0302erp'it'a'j kaj eg'e dezir'is pac'o'n. La edz'in'o de Krist'o insist'is, ke ili rest'u en Jorgucat kun la infan'o'j: inter'temp'e oni instal'is land'lim'o'n kaj la par'o Jovani trov'ig\u0302'is trans'e en Janino. Fin'fin'e, dum tre mal'facil'a politik'a situaci'o, la par'o sukces'e trans'ir'is la lim'o'n kaj instal'ig\u0302'is en Jorgucat. Sed en Albanio ek'funkci'is total'ism'a s\u0302tat'o kaj la rest'ad'o ne long'e dau\u0306r'is."}, {"text_idx": "#000631", "text": "Pro tio, ke Penelop'a ek'sufer'is pro tuberkul'oz'o, nepr'is de'nov'e trans'pas'i la land'lim'o'n, c\u0302ar en Albanio mank'is medikament'o'j. Krist'o ek'vend'is juvel'aj\u0302'o'j'n por kurac'i la edz'in'o'n kaj nutr'i la famili'o'n. En Janino la viv'o mal'facil'is kaj oni akuz'is li'n pro spion'ad'o favor'e al la alban'a s\u0302tat'o. Memor'is Krist'o: \u201eEst'is la sojl'o de la plej terur'a civil'a milit'o en la histori'o de modern'a Greki'o. Ne funkci'is au\u0306tent'a just'ec'o; sur faden'o pend'is hom'a viv'o facil'e romp'ebl'a dank'e al mensog'o'j kaj invent'aj\u0302'o'j plej banal'a'j\u201d. Ses jar'o'j'n li pas'ig'is en prizon'o."}, {"text_idx": "#000632", "text": "Krist'o ne aparten'is al tiu'j, kiu'j kapitulac'as, kaj li ne sopir'is je veng\u0302'o. El'prizon'ig\u0302'int'e, li re'komenc'is la viv'o'n kiel buc\u0302'ist'o en Ateno. Li'a'j du fil'o'j rest'is tiam en Albanio: la land'lim'o ne kompat'is ili'n, mal'permes'ant'e, ke ili vizit'u la patr'o'n. Tamen buc\u0302'ist'o li ne vol'is rest'i: ek'bol'is en li mal'nov'a pasi'o pri libr'o'j. Li renkont'is du hom'o'j'n, kiu'j vend'is libr'o'j'n, kaj kiu'j invit'is al Krist'o kun'labor'i. Pri tiu c\u0302i period'o dir'is Krist'o: \u201eNe est'is facil'e, g\u0302en'i ali'ul'o'j'n, dum ili labor'as, kaj ofert'i al ili libr'o'j'n. Sed c\u0302u hont'i, proviz'ant'e al hom'o'j libr'o'j'n?\u201d"}, {"text_idx": "#000633", "text": "Post iom da temp'o Krist'o konvink'ig\u0302'is, ke li pov'us sen'de'pend'e labor'i. Li ac\u0302et'is stok'o'j'n da ne'vend'it'a'j libr'o'j kaj ili'n propon'is al la publik'o je mal'alt'a'j prez'o'j kaj je alt'a profit'o. Fin'fin'e li dev'is dung'i ali'a'j'n kaj, kiam la komerc'o kresk'is, li decid'is en 1956 star'ig'i propr'a'n el'don'ej'o'n. Krist'o bon'e kompren'is, ke la mirakl'o de hom'a est'aj\u0302'o est'as la raci'o. Tamen li sci'is, \u201epor ke tiu c\u0302i raci'o ne rust'ig\u0302'u, la hom'o bezon'as nutr'ad'o'n, kiu de'ven'as de la sci'o'j akir'at'a'j part'e de la spert'o kaj part'e de la libr'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#000634", "text": "Lau\u0306 Krist'o, ne ebl'as civilizaci'o sen libr'o'j. Promete'o'n li ador'is; tiu'n, kiu fajr'o'n don'is, kun'e kun sci'o'j, skrib'o kaj c\u0302io bezon'at'a, por ke el'ir'u el barbar'ec'o la hom'ar'o. Nun'temp'e ne facil'as protekt'i koncept'o'n tia'n pri libr'o'j kaj sci'o'j. Sed Krist'o opini'as, ke perd'ig\u0302'o de libr'o'j indik'us perd'ig\u0302'o'n de la hom'ar'o: en libr'o est'as konserv'at'a komun'a memor'o."}, {"text_idx": "#000635", "text": "Tial majest'a'n labor'o'n plen'um'is Krist'o, el'don'ant'e ekzempl'e enciklopedi'o'j'n kaj libr'o'j'n scienc'a'j'n bezon'at'a'j'n por kultur'a kaj intelekt'a evolu'o de la hom'o'j. Kaj ne nur en Greki'o li star'ig'is fili'o'j'n: tie, kie viv'as grek'o'j, ekzempl'e en Uson'o, li vend'as libr'o'j'n de verk'ist'o'j kaj filozof'o'j kaj de antikv'a kaj de nun'a temp'o'j. Tiel kler'ig\u0302'os la hom'ar'o dank'e al vir'o'j c\u0302e la land'lim'o, kiel Krist'o Jovani"}, {"text_idx": "#000637", "text": "S\u0302torm'e agit'ig\u0302'as la politik'a aren'o en Hispanio: perturb'as leg\u0302'o'j pri ekster'land'an'ec'o, akv'o, eduk'ad'o, labor'o (kun respond'a g\u0302eneral'a strik'o) kaj ne'last'e parti'o'j."}, {"text_idx": "#000638", "text": "Leg\u0302'o pri politik'a'j parti'o'j est'is unu'a'leg'e aprob'it'a de c\u0302. 95 % de la deput'it'o'j de la sub'a c\u0302ambr'o de la hispan'a parlament'o. Malgrau\u0306 tiu c\u0302i preskau\u0306 unu'voc\u0302'a akcept'o, la afer'o pli'fort'ig'as la akut'a'n kriz'o'n en la rilat'o'j inter la hispan'a s\u0302tat'a reg'ist'ar'o kaj tiu de la eu\u0306sk'a au\u0306tonom'a komun'um'o. Por tio'n kompren'i, tau\u0306g'as mal'long'e resum'i la last'jar'a'j'n okaz'aj\u0302'o'j'n en la eu\u0306sk'a konflikt'o."}, {"text_idx": "#000639", "text": "En septembr'o 1998 la eu\u0306sk'a'j naci'a'j parti'o'j, sindikat'o'j kaj c\u0302ef'a'j organiz'aj\u0302'o'j sub'skrib'is en la urb'o Lizarra-Garazi inter'konsent'o'n por klopod'i pac'e konstru'i voj'o'n al mem'dispon'o. La dokument'o paralel'ig'is la eu\u0306sk'a'n kaj la nord-irland'an situaci'o'j'n kaj difin'is la eu\u0306sk'a'n konflikt'o'n kiel politik'a'n: postulat'a est'is do politik'a solv'o. Tuj sekv'e la arm'it'a grup'o Et'a deklar'is paf'o'pau\u0306z'o'n."}, {"text_idx": "#000640", "text": "Dum kelk'a temp'o est'is fid'o kaj esper'o, ke ia solv'o sur'voj'as. Sed la situaci'o montr'ig\u0302'is radikal'e mal'sam'a al tiu en Nord-Irlando. Dum la brit'a reg'ist'ar'o kurag\u0302'e antau\u0306'e'n'pus\u0302'is inter'trakt'ad'o'n, la hispan'a bojkot'is c\u0302i'a'n ebl'o'n: g\u0302i konsider'as la teror'ism'a'n afer'o'n simpl'a polic'aj\u0302'o kaj verv'eg'e kampanj'is kontrau\u0306 c\u0302i'a'j \u201eamik'o'j de murd'ist'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#000641", "text": "Post monat'o'j da stagn'ad'o kaj da re'a'j simil'a'j deklaraci'o'j, en decembr'o 1999 Et'a anonc'is c\u0302es'ig'o'n de la paf'o'pau\u0306z'o kaj baldau\u0306 re'pren'is si'a'n aktiv'ad'o'n. La hispan'a reg'ist'ar'o uz'is g\u0302i'n por pli'akr'ig'i si'a'j'n atak'o'j'n kontrau\u0306 la eu\u0306sk'a reg'ist'ar'o, kio fin'fin'e kau\u0306z'is la pli'fru'ig'o'n de la balot'ad'o por la eu\u0306sk'a parlament'o en januar'o 2001."}, {"text_idx": "#000642", "text": "Kontrau\u0306 c\u0302iu'j prognoz'o'j, c\u0302ef'e tiu'j de la hispan'a reg'ist'ar'o, la reg'ant'a koalici'o de eu\u0306sk'a'j parti'o'j ne nur ne mal'fort'ig\u0302'is sed ec\u0302 tre signif'e kresk'is. La Popol'a Parti'o de la hispan'a reg'ist'ar'o apenau\u0306 for'grat'is kelk'a'j'n voc\u0302'o'j'n, s\u0302ajn'e de g\u0302i'a preskau\u0306'a sozi'o en Eu\u0306ski'o, la Social'ism'a Parti'o."}, {"text_idx": "#000643", "text": "La politik'o de la hispan'a reg'ist'ar'o neniel s\u0302ang\u0302'ig\u0302'is. G\u0302i plu insist'is pri si'a'j aksiom'o'j: polic'a persekut'ad'o de Et'a kaj preskau\u0306'a kriminal'ig'o de la eu\u0306sk'a reg'ist'ar'o kaj de la parti'o'j g\u0302i'n konsist'ig'ant'a'j. En tia spiral'o lanc\u0302'ig\u0302'as la nov'a leg\u0302'propon'o pri politik'a'j parti'o'j, kiu \u2013 lau\u0306 la ministr'o pri justic'o \u2013 cel'as nur kontrau\u0306'leg\u0302'ig'i Unu'ec'o'n, la politik'a'n parti'o'n, kiu ne \u201ekondamn'as\u201d (nur \u201ebedau\u0306r'as\u201d) la ag'ad'o'j'n de Et'a."}, {"text_idx": "#000644", "text": "La propon'o'n front'e kontrau\u0306'star'as la eu\u0306sk'a reg'ist'ar'o, lau\u0306 kiu g\u0302i nur mal'help'as inter'trakt'ad'o'n kaj pac'ig\u0302'o'n. La Popol'a Parti'o per de'nov'a vast'a kampanj'o en la inform'il'o'j, kiu'j'n g\u0302i reg'as, kaj lobi'ad'o c\u0302e la Social'ism'a Parti'o, c\u0302iam pau\u0306s'ant'a la eu\u0306sk'a'n politik'o'n de si'a'j rival'o'j, kaj c\u0302e si'a'j kutim'a'j sub'ten'ant'o'j katalun'a'j kaj kanariaj, ating'is impres'a'j'n 95 % de la voc\u0302'o'j en tiu c\u0302i unu'a akt'o de la parlament'a voj'o."}, {"text_idx": "#000645", "text": "Apart'e sub'strek'ind'as la \u2013 ankorau\u0306'foj'a \u2013 enorm'a incit'ig\u0302'em'o de la hispan'a reg'ist'ar'o pri c\u0302i'a'j mal'konsent'o'j pri g\u0302i'a'j opini'o'j. Kiam la kasaci'a kort'um'o j\u0302us mal'akcept'is proces'i kontrau\u0306 la estr'o de Unu'ec'o pro \u201eteror'ism'o\u201d, c\u0302ar li lau\u0306'dir'e viv'u'is Et'a'n, prezid'ant'o Aznar kaj divers'a'j li'a'j ministr'o'j ne hezit'is akr'e kaj lau\u0306t'eg'e plend'i kontrau\u0306 la super'a tribunal'o. Au\u0306 kiam la eu\u0306sk'a'j episkop'o'j publik'ig'is eklezi'a'n dokument'o'n, en kiu ili konsider'is, ke la eventual'a mal'permes'o de Unu'ec'o hav'os \u201esombr'a'j'n\u201d konsekvenc'o'j'n, prezid'ant'o Aznar tuj g\u0302i'n opini'is \u201emoral'e pervers'a\u201d kaj la ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j oficial'e plend'is c\u0302e Vatikan'o."}, {"text_idx": "#000646", "text": "Vid'int'e la evolu'o'n de la afer'o'j en la last'a'j jar'o'j kaj la c\u0302iam pli'ekstrem'ig\u0302'ant'a'j'n kaj kresk'ant'e mal'toler'em'a'j'n star'punkt'o'j'n de la hispan'a reg'ist'ar'o, kiu kontrau\u0306'as c\u0302i'a'n inter'konsent'o'n kun la demokrati'e elekt'it'a'j kaj legitim'a'j reprezent'ant'o'j de la eu\u0306sk'a popol'o, oni pov'as nur demand'i si'n, c\u0302u est'as esper'o'j pri ne nur baldau\u0306'a sed ec\u0302 iam'a solv'o de la eu\u0306sk'a afer'o."}, {"text_idx": "#000647", "text": "(redaktor'o de la rubrik'o \u201eSpirit'a viv'o\u201d, Zwolle, Nederlando)"}, {"text_idx": "#000648", "text": "Mi nask'ig\u0302'is en 1944 kaj est'as edz'o, patr'o kaj av'o. Profesi'e mi du'obl'e fak'as: gimnazi'a instru'ist'o pri la klasik'a'j lingv'o'j (la latin'a, la mal'nov'grek'a) kaj pri la ital'a, kaj remonstrant'a pastor'o. Unu'e mi 14 jar'o'j'n instru'is, post'e 14 jar'o'j'n labor'is kiel pastor'o, nun de'nov'e instru'as. La remonstrant'o'j est'as mal'grand'a sen'dogm'a krist'an'a eklezi'o, tip'e nederlanda. Mi verk'as en mult'a'j g\u0302enr'o'j (poezi'o, proz'o, ese'o), kaj plur'eg'a'j verk'o'j el divers'a'j lingv'o'j est'is traduk'it'a'j de mi, inter ali'a'j \u201eApologi'o\u201d de Tertulian'o, \u201eLa Du'a'kanon'a'j Libr'o'j\u201d el la Bibli'o, \u201eLau\u0306d'o de l' Stult'ec'o\u201d de Erasm'o kaj mult'a'j ali'a'j. En MONATO mi okup'ig\u0302'as pri redaktor'ad'o de \u201eSpirit'a viv'o\u201d, krom'e mi est'as redaktor'o de la literatur'a revu'o \u201eFont'o\u201d, membr'o de la Akademi'o de Esperant'o. Mi predik'as pli-mal'pli regul'e dum Esperant'o-renkont'ig\u0302'o'j en ekumen'a'j di'serv'o'j."}, {"text_idx": "#000649", "text": "En la litova urb'o Trakai est'as klub'o de sub'akv'ig\u0302'ant'o'j Amfibija (Amfibi'o). Ties an'o'j oft'e ven'as al strang'a'j ide'o'j. Ekzempl'e, la nov'jar'a'n fest'o'n ili decid'is pas'ig'i sur la fund'o de la lag'o Galve. Tio'n film'is ekster'land'a'j televid'o'j kaj prezent'is al la tut'a mond'o. Jurijus Zavadskis, la c\u0302ef'o de la klub'o g\u0302oj'as, ke tiu'manier'e la klub'an'o'j pov'as fam'ig'i si'a'n patr'o'land'o'n en la mond'o."}, {"text_idx": "#000650", "text": "Fin'e de januar'o 2002 ses sub'akv'ig\u0302'ant'o'j el'pens'is ali'a'n interes'a'n aventur'o'n. Ili nun decid'is sub'akv'ig\u0302'i sur bicikl'o'j c\u0302e akv'a temperatur'o de +2oC. Ili intenc'is bicikl'i sur la lag'a fund'o. Sub la akv'o far'i tio'n ne facil'is, tamen c\u0302iu el'prov'is si'a'j'n fort'o'j'n por sukces'i. Fin'e c\u0302iu'j asert'is, ke bicikl'ad'o sub la akv'o mult'e pli mal'facil'is, c\u0302ar mal'help'is nag\u0302'il'o'j kaj oksigen'a balon'o. Tamen tio est'is tre al'log'a! C\u0302iu'foj'e pen'ant'e bicikl'i sur la lag'a fund'o, la sub'akv'ig\u0302'ant'o'j uz'is si'a'n tut'a'n fort'o'n."}, {"text_idx": "#000651", "text": "Ni trov'ig\u0302'as en la virtual'a klub'o \u201eEsperant'o-land'o\u201d, kiu situ'as ie en Moskvo. Oni prezent'as al ni du'dek ses kun'ven'o'j'n de la klub'o, unu pli interes'a'n ol la ali'a. La g\u0302eneral'a tag'ord'o de la klub'kun'ven'o'j est'as pli-mal'pli konstant'a, kvankam ekzist'as escept'o'j \u2013 kelk'foj'e antau\u0306'anonc'it'a'j, kelk'foj'e (sam'e kiel en \u201ereal'a'j\u201d klub'kun'ven'o'j) kvazau\u0306 ne'anticip'it'a'j."}, {"text_idx": "#000652", "text": "Ekzempl'e, hodiau\u0306 ni part'o'pren'u en la kvar'a kun'ven'o (= \u201eLecion'o 4\u201d). La prezid'ant'o inform'as ni'n, ke hodiau\u0306 ni far'os \u201eekskurs'o'n al Esperant'a'j memor'ig'a'j lok'o'j en Moskvo, lig'it'a'j kun la mal'nov'a histori'o de Esperant'o\u201d. Li ankau\u0306 menci'as, ke en kun'ven'o post du semajn'o'j ni de'nov'e ekskurs'os, sed tiu'foj'e al memor'ig'a'j lok'o'j \u201elig'it'a'j kun la nov'a Esperant'o-histori'o\u201d. Ni ekskurs'as al dom'o, en kiu Ludovik'o Zamenhof log\u0302'is inter 1879 kaj 1881, kiam li stud'is en la medicin'a fakultat'o de la Moskva Universitat'o. Post'e, ni ek'vid'as la universitat'o'n mem, trans'ir'as al la muze'o de Tolstoj, kaj al konstru'aj\u0302'o'j lig'it'a'j kun la histori'o de Esperant'o en Rusio g\u0302is la mez'o de la epok'o de Stalin. Dum'e, ni'a gvid'ant'o inform'as ni'n pri esperant'a'j event'o'j rilat'ant'a'j al la vizit'at'a'j lok'o'j kaj la politik'a situaci'o."}, {"text_idx": "#000653", "text": "Fin'int'e la ekskurs'o'n, jen ni de'nov'e en la klub'c\u0302ambr'o. Marjorie Boulton preleg'as al ni pri per'esperant'a korespond'ad'o (t.e. ni leg'as tekst'o'n tiu'tem'a'n, verk'it'a'n de s\u0302i.) Post la preleg'o ni trans'ir'as al literatur'a prezent'o: Ni leg'as selekt'aj\u0302'o'n el Metropoliten'o de Vladimir'o Varankin. C\u0302i tiu rakont'o rekt'e rilat'as al la ideologi'a'j si'n'ten'o'j de la 1930aj jar'o'j. Sekv'as tiu'n leg'aj\u0302'o'n poem'et'o de Albert Goodheir pri \u201eTotal'ism'o\u201d. Kaj ni leg'as detal'a'n koment'ar'o'n, kiu klar'ig'as la nom'o'j'n kaj event'o'j'n, menci'it'a'j'n g\u0302is nun en la kun'ven'o, kaj kiu atent'ig'as pri lingv'a'j fenomen'o'j, kiu'j'n ni bezon'as special'e atent'i."}, {"text_idx": "#000654", "text": "En la tri'a part'o de la klub'kun'ven'o ven'as lingv'o-praktik'ad'o. Ni respond'as al demand'o'j pri la en'hav'o de la leg'aj\u0302'o'j, ni far'as fraz'o'j'n lau\u0306 divers'a'j skem'o'j, kaj g\u0302eneral'e uz'as Esperant'o'n. Est'as klar'e, per la demand'o'j, ke la leg'aj\u0302'o'j cel'is ne nur g\u0302eneral'e distr'i ni'n, sed specif'e instru'i ni'n pri nom'o'j, dat'o'j kaj fakt'o'j."}, {"text_idx": "#000655", "text": "En si'a'j 26 lecion'o'j (\u201eklub'kun'ven'o'j\u201d) Bor'is Kolker prezent'as al ni unik'a'n stud'libr'o'n, c\u0302ar g\u0302i ne nur cel'as util'i al \u201eprogres'ant'a'j\u201d stud'ant'o'j de Esperant'o, sed ankau\u0306 est'as tre util'a kler'ig'a verk'o por la spert'a esperant'ist'o, kiu dezir'as pli'grand'ig'i si'a'n sci'o'n pri la histori'o de la esperant'a mov'ad'o, si'a'n kon'o'n de esperant'lingv'a'j verk'o'j, si'a'n sci'o'n pri la histori'o de Esperant'o, kaj/au\u0306 vol'as trov'i ekzerc'o'j'n kaj pri'lingv'aj\u0302'o'j'n, kiu'j pov'as progres'ig'i ankau\u0306 li'a'n Esperant'o-kompetent'o'n."}, {"text_idx": "#000656", "text": "La tem'o'j neniel est'as nur'e Esperant'o-rilat'a'j, kvankam plej'oft'e ili rilat'as, almenau\u0306 ne'rekt'e, \u2013 se nur pro la fakt'o, ke ili est'is c\u0302erp'it'a'j el esperant'lingv'a'j verk'o'j. Ni do leg'as pri la origin'o de Esperant'o, la fru'a mov'ad'o, pri vizit'ad'o al ali'a'j land'o'j kun not'o'j pri divers'a'j kultur'o'j, pri \u201eLa c\u0302in'a gimnastik'o Tajg\u0302ic\u0302ju\u0306an\u201d; ni leg'as tekst'o'j'n pri prononc'ad'o, tekst'o'j'n el Esprim'o de sent'o'j en Esperant'o de Edmond Privat, kaj c\u0302erp'aj\u0302'o'j'n el mult'a'j literatur'a'j verk'o'j. Ni kon'at'ig\u0302'as kun Cezar'o Rossetti, Juli'o Baghy, Raymond Schwartz, Mikael'o Gis\u0302pling, Lorjak, Hilda Dres'e'n, Koloman'o Kalocsay, kaj grand'a nombr'o da ali'a'j verk'ist'o'j ni'a'j. Kelk'a'j prezent'aj\u0302'o'j est'as tre praktik'a'j, ekzempl'e, inform'o'j kaj detal'o'j pri Inter'ret'o en la last'a lecion'o."}, {"text_idx": "#000657", "text": "Du karakteriz'aj\u0302'o'j de la libr'o el'star'as: g\u0302i'a ampleks'o (pri'trakt'ant'a preskau\u0306 c\u0302iu'j'n aspekt'o'j'n de la esperant'ism'o), kaj la mult'vari'o en c\u0302iu el la lecion'o'j. Preskau\u0306 neni'o en la libr'o cel'as nur distr'i sen inform'i. La emfaz'o pri la histori'o de Esperant'o en Rusio, ebl'e, est'as iom tro fort'a \u2013 mi s\u0302at'us leg'i egal'e ampleks'a'j'n inform'o'j'n pri, ekzempl'e, la histori'o de Esperant'o en C\u0302ini'o, Vjetnami'o, Irano kaj ali'a'j lok'o'j, kie la esperant'ism'o'n konfront'is soci'a'j si'n'ten'o'j, kultur'o'j, kaj ideologi'o'j problem'kau\u0306z'ant'a'j; leg'i pri la tre frap'a inter'lig'it'ec'o de la esperant'a mov'ad'o kaj spirit'ism'o en Brazilo, k.c. Kompren'ebl'e, tio signif'us du- au\u0306 tri-obl'ig'i la ampleks'o'n de la libr'o, do ne est'us praktik'a."}, {"text_idx": "#000658", "text": "La libr'o est'as ne'dik'a, sed ne'ordinar'e pez'a (du'on'kilo'gram'a!), c\u0302ar pres'it'a sur alt'kvalit'a paper'o. Ampleks'a kolekt'o de bild'o'j pri lok'o'j, hom'o'j kaj libr'o'j de Esperant'o-land'o kontribu'as al la unik'ec'o de tiu lern'o'libr'o-gvid'libr'o."}, {"text_idx": "#000659", "text": "Salut'ind'a verk'o, kiu abund'e plen'um'as la promes'o'n de si'a sub'titol'o: \u201ePerfekt'ig'a kurs'o de Esperant'o kaj Gvid'libr'o pri la Esperant'a kultur'o\u201d."}, {"text_idx": "#000661", "text": "Supoz'ebl'e ne okaz'as oft'e, ke reg'ist'ar'o okup'ig\u0302'as pri artikol'o en MONATO. Nun la eks'a diplomat'o Ralph Harry en Sidnej'o traduk'is la komentari'o'n Tribunal'o esper'ig'a en la maj'a numer'o en la au\u0306strali'a'n lingv'o'n (\u201edialekt'o'n de la angl'a!\u201d lau\u0306 Harry) kaj send'is g\u0302i'n al la c\u0302ef'o de la Departement'o pri Ekster'land'a'j Afer'o'j kaj Komerc'o en Kanber'o. Harry raport'as: \u201eLa reg'ist'ar'o federaci'a de Au\u0306strali'o tiu'temp'e hezit'is c\u0302u ratif'i la traktat'o'n, kiu konsist'ig'os la tribunal'o'n (kvankam au\u0306strali'a'j reprezent'ant'o'j help'is pri la redakt'ad'o kaj sub'skrib'is la fin'a'n dokument'o'n). La 24an de juni'o la reg'ist'ar'o anonc'is, ke g\u0302i ja ratif'os la traktat'o'n, kun deklaraci'o (ne rezerv'o, kiu'n la traktat'o ne permes'as) ke Au\u0306strali'o mem jug\u0302'os s\u0302tat'an'o'j'n kiu'j far'as milit'krim'o'j'n, genocid'o'n au\u0306 krim'o'j'n kontrau\u0306 la hom'ar'o, kaj au\u0306strali'an'o'j'n, kiu'j serv'as en la pac'fort'o'j de UN.\u201d"}, {"text_idx": "#000662", "text": "C\u0302u do la au\u0306strali'a'n reg'ist'ar'o'n impres'is mi'a komentari'o, en kiu mi fort'e pled'is por la tribunal'o kaj prov'is refut'i uson'a'j'n argument'o'j'n kontrau\u0306 g\u0302i? Tio'n ni ne sci'as, sed tut'cert'e g\u0302i ne impres'us la uson'a'n reg'ist'ar'o'n, se en Vas\u0302ington'o oni leg'us la traduk'o'n de Harry (kio'n, kompren'ebl'e, oni ne far'is). Inter'temp'e la esper'o'j, kiu'j'n mi esprim'is, c\u0302iel ajn est'as detru'it'a'j. Uson'o c\u0302antag\u0302'is la sekur'ec-konsili'o'n de UN kaj tiel ating'is, ke uson'a'j soldat'o'j g\u0302u'os imun'ec'o'n (sam'e civit'an'o'j de la ali'a'j s\u0302tat'o'j, kiu'j ne sub'skrib'is la traktat'o'n). La tribunal'o per tiu c\u0302i uson'a per'fort'o far'ig\u0302'is sen'valor'a. Est'as absurd'e, ke g\u0302ust'e antau\u0306 inter'naci'a jug\u0302'ej'o star'ig'it'a lau\u0306 la princip'o, ke c\u0302iu'j hom'o'j est'as egal'a'j kaj sam'rajt'a'j, uson'an'o'j hav'as privilegi'o'j'n. Plor'ind'e est'as ne nur, ke Uson'o de'nov'e pruv'is ke la plej fort'a pov'as tord'i jur'o'n lau\u0306'plac\u0302'e, sed pri'plor'ind'a'j est'as ankau\u0306 fiask'o kaj mal'kurag\u0302'o de EU (kun Briti'o, vasal'o de Uson'o, c\u0302e'pint'e), kiu ced'is al c\u0302antag\u0302'o kaj for'j\u0302et'is propr'a'j'n konvink'o'j'n."}, {"text_idx": "#000663", "text": "La irlanda publik'o rest'as profund'e sku'it'a pro la plej grav'a financ'a skandal'o ek'de la fond'ig\u0302'o de la respublik'o. La skandal'o ig\u0302'as publik'a dank'e al Mary Harney [mejri harne], vic'c\u0302ef'ministr'in'o kaj gvid'ant'in'o de la progres'em'a demokrat'a parti'o (PD), mal'grand'a partner'o en la reg'ant'a koalici'o."}, {"text_idx": "#000664", "text": "Aper'is mult'pag\u0302'a oficial'a reg'ist'ar'a raport'o, kiu publik'ig'is la nom'o'j'n de 190 ric\u0302'a'j elit'ul'o'j de la irlanda soci'o, kiu'j posed'as sekret'a'j'n kont'o'j'n c\u0302e la Bank'o Ansbacher [ansbah\u0302er], kies sid'ej'o situ'as en la Kajman-insul'ar'o. La list'o inkluziv'as nom'o'j'n de kurac'ist'o'j, hotel'ist'o'j, politik'ist'o'j, bank'ist'o'j, kur'c\u0302eval'bred'ist'o'j, konstru'ist'o'j kaj arkitekt'o'j."}, {"text_idx": "#000665", "text": "La plej kon'at'a nom'o est'as tiu de Charles Haughey [c\u0302arlz hoh\u0302e], eks'c\u0302ef'ministr'o kaj eks'c\u0302ef'o de FF, la respublik'an'a parti'o fond'it'a de E\u0301amon de Valer'a [ejmon], \u201epatr'o\u201d de la modern'a sen'de'pend'a irlanda s\u0302tat'o. Kre'is la ruz'aj\u0302'o'n la for'pas'int'a kont'ist'o kaj financ'a konsil'ant'o de Haughey, nom'e Des Traynor."}, {"text_idx": "#000666", "text": "Sekv'e la tut'a land'o nun sci'as, ke dum pli ol du'dek jar'o'j mult'a'j (kvankam ebl'e ne c\u0302iu'j) el la plej influ'hav'a'j kaj ric\u0302'a'j hom'o'j profit'is de ekster'land'a'j kont'o'j por kontrau\u0306'leg\u0302'e evit'i impost'o'j'n. Pli'e, per ruz'a kaj komplik'a sistem'o, en kiu kun'labor'is ali'a bank'o en Dublino, posed'ant'o'j de la Ansbacher-kont'o'j facil'e al'ir'is en Irlando al si'a mon'o, kaj ec\u0302 \u201eprunt'e pren'is\u201d sum'o'j'n el si'a'j propr'a'j kont'o'j, pretekst'ant'e, ke est'as la dublina bank'o, kiu prunt'e'don'as. C\u0302ar re'pag'o de tia'j prunt'aj\u0302'o'j kaj de hipotek'a'j premi'o'j est'as subtrah'ebl'a de impost'sum'o'j pag'end'a'j al la koncern'a'j instanc'o'j, tia'j kont'o'posed'ant'o'j tiel pov'is du'obl'e frau\u0306d'i la irland'an s\u0302tat'o'n."}, {"text_idx": "#000667", "text": "Tio est'as ec\u0302 pli hont'a, c\u0302ar dum la 70aj kaj 80aj jar'o'j, kiam la plej'mult'o de la kont'o'j est'is mal'ferm'it'a'j, ordinar'a'j dung'at'o'j kaj simpl'a'j labor'ist'o'j ne pov'is evit'i alt'a'j'n impost'o'j'n, kiu'j est'is c\u0302e'font'e de'pren'at'a'j de ili'a'j modest'a'j salajr'o'j per'e de la dung'ant'o'j. En la sam'a period'o est'is grav'a mank'o (kiu ankorau\u0306 dau\u0306r'as) de adekvat'a'j san'serv'o'j kaj social'a'j proviz'o'j al mal'pli privilegi'a'j civit'an'o'j, dum la plej alt'a tavol'o de la soci'o viv'is en ric\u0302'a'j cirkonstanc'o'j, apenau\u0306 pag'ant'e impost'o'j'n."}, {"text_idx": "#000668", "text": "Ministr'in'o Harney konjekt'as, ke la publik'ig'o de la raport'o ne est'as la fin'o de la afer'o: tem'as pri nur \u201epint'o de glaci'mont'o\u201d. S\u0302i opini'as, ke ebl'e ekzist'as pli da simil'a'j sekret'a'j kont'o'j anonim'e mal'ferm'it'a'j de firma'o'j kaj individu'o'j c\u0302e ali'a'j ekster'land'a'j bank'o'j, tiel pri's\u0302tel'ant'e la irland'an popol'o'n."}, {"text_idx": "#000669", "text": "La popol'o fort'e dub'as, c\u0302u la s\u0302tat'o sukces'os proces'i kontrau\u0306 la kulp'ul'o'j, c\u0302ar, kiel koment'is en ali'a kun'tekst'o sen'iluzi'ig\u0302'int'a uson'an'o: \u201eMal'liber'ej'o'j est'as lok'o'j, kie'n oni send'as mal'ric\u0302'ul'o'j'n, kiu'j romp'as la leg\u0302'o'n\u201d. En Irlando \u2013 kred'ebl'e preskau\u0306 c\u0302ie \u2013 se mal'ric\u0302'a patr'in'o s\u0302tel'as de super'vend'ej'o mang\u0302'aj\u0302'o'n au\u0306 vest'aj\u0302'o'n kun valor'o de kelk'a'j eu\u0306r'o'j, s\u0302i est'as kondamn'it'a al mal'liber'o; tiu'j, kiu'j frau\u0306d'as la s\u0302tat'o'n je milion'o'j da eu\u0306r'o'j, rest'as liber'a'j kaj g\u0302u'as komfort'a'n viv'o'n."}, {"text_idx": "#000670", "text": "C\u0302u, au\u0306 kiam, okaz'os en Briti'o referendum'o pri akcept'o au\u0306 ne'akcept'o de la eu\u0306r'o (la komun'a valut'o funkci'ant'a ek'de januar'o 2002 en 12 el la nun'a'j 15 s\u0302tat'o'j de Eu\u0306rop'a Uni'o), ankorau\u0306 ne cert'as. Dau\u0306r'e hezit'as la brit'a c\u0302ef'ministr'o Tony Blair [teu\u0306ni blea], kiu s\u0302ajn'e pli favor'as la eu\u0306r'o'n ol si'a potenc'a kaj respekt'at'a ministr'o pri financ'o'j, Gordon Brown [godan brau\u0306n]."}, {"text_idx": "#000672", "text": "Malgrau\u0306 kelk'a'j nobl'a'j escept'o'j, pres'it'a'j amas'komunik'il'o'j en Briti'o montr'as si'n dau\u0306r'e fremd'o'fobi'a'j, dau\u0306r'e kontrau\u0306 eu\u0306r'o kaj Eu\u0306rop'a Uni'o. Ironi'e, c\u0302ar domin'as la bulvard'a'n gazet'o-merkat'o'n en Briti'o la \u201efremd'ul'a\u201d miliard'ul'a au\u0306strali'an'o/uson'an'o Rupert Murdoch [rupt mdok], kies imperi'o profit'as de divid'it'a Eu\u0306rop'o. Mal'e, ju pli potenc'a, ju pli kun'a la Eu\u0306rop'a Uni'o, des pli g\u0302i pov'os blok'i ekspansi'o'n de Murdoch-konglomer'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000673", "text": "Sed malgrau\u0306 la sub'ten'o \u2013 venen'o, oni em'as dir'i \u2013 de amas'komunik'il'o'j, brit'a'j kontrau\u0306'ul'o'j de la eu\u0306r'o last'a'temp'e ek'mal'trankvil'ig\u0302'is. Evident'as, ke la ekonomi'o'j de tiu'j s\u0302tat'o'j, kiu'j ek'uz'is la eu\u0306r'o'n, ne kolaps'is, ke sen'labor'ec'o ne sku'as la popol'o'j'n, ke pest'o'j, plag'o'j kaj ali'a'j pun'o'j ne fatal'e aflikt'is la land'o'j'n. Kontrau\u0306'e \u2013 kaj tio'n nur flustr'u en Briti'o \u2013 s\u0302ajn'as, ke la eu\u0306r'o grand'skal'e sukces'is; almenau\u0306, ke plus'o'j vast'e super'as minus'o'j'n."}, {"text_idx": "#000674", "text": "Do, preskau\u0306 histeri'e, brit'a'j opon'ant'o'j de la eu\u0306r'o lanc\u0302'is dum la somer'o kin'ej'a'n kampanj'o'n por atent'ig'i apart'e jun'ul'o'j'n pri la terur'aj\u0302'o'j de la eu\u0306r'o. Ili dung'is komedi'ist'o'j'n, bon'e kon'at'a'j'n en Briti'o, por pri'mok'i la eu\u0306r'o'n. Tamen skandal'ig'is brit'o'j'n unu el la skec\u0302'o'j, montr'ant'a komedi'ist'o'n hitlere vest'it'a'n kaj proklam'ant'a'n Ein Volk! Ein Reich! Ein Euro! (lau\u0306 la fi'fam'a hitlera \u201eUnu popol'o! Unu regn'o! Unu gvid'ant'o!\u201d."}, {"text_idx": "#000675", "text": "Oni mir'as, ke kontrau\u0306'ul'o'j de la eu\u0306r'o turn'is si'n al Hitlero. Evident'as, ke al tiu'j tiom fremd'as histori'o kiom dec'o kaj bon'ton'o. Ne imag'ebl'as, ke Hitlero est'us akcept'int'a komun'a'n valut'o'n kre'it'a'n sur'baz'e de inter'konsent'o kaj inter'trakt'ad'o kaj ne sur'baz'e de tank'o'j; la eu\u0306rop'a'j \u201ehitler'id'o'j\u201d, Haider kaj Le Pen, ambau\u0306 kontrau\u0306'as la eu\u0306r'o'n."}, {"text_idx": "#000676", "text": "Sed en Briti'o obsed'at'a de la pas'int'o, apart'e de la du'a mond'o'milit'o, ne ekster'ordinar'as, ke eu\u0306r'o'fobi'ist'o'j ekspluat'u la tri'a'n regn'o'n. Dank'e al la gazet'ar'o, dank'e al televid'a'j kompani'o'j, brit'o'j pov'as dau\u0306r'e tra'viv'i supoz'ebl'e venk'o'plen'a'n, glor'a'n pas'int'o'n, ne tro g\u0302en'ant'e si'n pri la komplik'aj\u0302'o'j de ne'cert'a, s\u0302ang\u0302'ig\u0302'ant'a, 21-jar'cent'a mond'o. Koment'is kun bedau\u0306r'o gazet'ist'o en unu el la \u201enobl'a'j\u201d \u2013 kaj sen'de'pend'a'j \u2013 dimanc\u0302'o-j\u0302urnal'o'j: brit'o'j est'as \u201ekondamn'it'a'j sen'c\u0302es'e part'o'pren'ad'i karikatur'a'n versi'o'n de la du'a mond'o'milit'o\u201d."}, {"text_idx": "#000677", "text": "Ali'vort'e: c\u0302u elekt'i inter 1945, pund'o kaj pas'int'o, au\u0306 2002, eu\u0306r'o kaj est'ont'o? Ne surpriz'as, ke dau\u0306r'e hezit'as la reg'ist'ar'o pri dat'o de promes'it'a eu\u0306r'o-referendum'o. Dum'e ne pov'as ne rid'et'i brit'a'j eu\u0306r'o-amik'o'j: se la fobi'ist'o'j tiom mal'esper'as, ke ili sent'as si'n dev'ig'at'a'j lanc\u0302'i propagand'a'n kampanj'o'n \u2013 kaj ja fus\u0302'a'n \u2013 en brit'a'j kin'ej'o'j, do ebl'e ili kred'as, ke la tajd'o turn'ig\u0302'as. Favor'e al eu\u0306r'o. Kaj jes \u2013 ec\u0302 en eu\u0306rop'o-, eu\u0306r'o-fobi'a Briti'o."}, {"text_idx": "#000679", "text": "Post jar'o'j da ne'stabil'ec'o Albanio nun pro c\u0302ef'e du kial'o'j antau\u0306'g\u0302u'as pli trankvil'a'n period'o'n: est'is elekt'it'a nov'a prezid'ant'o kaj re'ven'is membr'o'j de la reg\u0302'a famili'o. Alban'o'j esper'as, ke pro tio la land'o re'kapt'os la demokrati'o'n g\u0302u'it'a'n inter la jar'o'j 1992 kaj 1997."}, {"text_idx": "#000680", "text": "En tiu c\u0302i jar'o rezult'e de tumult'o'j fal'is la reg'ist'ar'o: al la s\u0302tat'potenc'o re'ven'is social'ist'o'j. Tamen la promes'o'j far'e de la social'ist'a prezid'ant'o Rexhep Meidani [redjep meidani] plej'part'e ne real'ig\u0302'is: ne est'as re'don'it'a'j al la publik'o mon'o'j perd'it'a'j pro la tiel nom'at'a'j piramid'a'j lu'kompani'o'j; ne pli'bon'ig\u0302'is la publik'a ord'o, kaj dau\u0306r'e rest'is sen'labor'ec'o kaj mal'ric\u0302'ec'o. Krom'e kresk'is la korupt'ec'o. Pro tio sekv'is si'n en'e de kvin jar'o'j sep reg'ist'ar'o'j: tial Eu\u0306rop'a Uni'o hezit'is ek'negoc'i kun Albanio rilat'e asoci'a'n status'o'n por la land'o en'e de EU."}, {"text_idx": "#000681", "text": "Antau\u0306 unu jar'o okaz'is naci'a'j elekt'o'j: per manipul'ad'o kaj mensog'o'j gajn'is la social'ist'o'j pli'mult'o'n da mandat'o'j en la nov'a parlament'o. Fat'os Nan'o, prezid'ant'o de la Social'ist'a Parti'o, avid'e cel'is la s\u0302tat'prezid'ant'a'n posten'o'n: li tiel manipul'is afer'o'j'n, ke fin'fin'e li akir'is la neces'a'j'n tri kvin'on'o'j'n da deput'it'a'j voc\u0302'o'j por far'ig\u0302'i prezid'ant'o. Demokrat'o'j protest'e rifuz'is en'ir'i la nov'a'n parlament'o'n: sekv'is murd'o'j, inkluziv'e de tiu de deput'it'o Azem Hajdari (la tiel nom'at'a murd'o de la jar'cent'o)."}, {"text_idx": "#000682", "text": "Pro la kresk'ant'a kriz'o en Albanio (kaj pro ek'izol'ig\u0302'o en la inter'naci'a komun'um'o) neces'is elekt'i nov'a'n prezid'ant'o'n. Unu'a prefer'o: Artur Kuk'o, diplomat'o kaj alban'a reprezent'ant'o c\u0302e la EU-komision'o en Bruselo. Kiam Kuk'o last'moment'e decid'is ne akcept'i la posten'o'n, oni inter'konsent'is pri ali'a kandidat'o, Alfred Moisiu. Tiu c\u0302i, eks'milit'ist'o kiu diplom'it'ig\u0302'is en Rusio, de'ven'is de famili'o bon'e kon'at'a en Albanio: unu famili'an'o est'is aktor'o, kaj li'a patr'o est'is general'o, kiu inter'ali'e dum la du'a mond'milit'o rifuz'is part'o'pren'i la okup'ad'o'n de Greki'o far'e de la ital'a arme'o."}, {"text_idx": "#000683", "text": "La alban'a parlament'o voc\u0302'don'is favor'e al Moisiu, kiu 72-jar'ag\u0302'a ek'okup'is si'a'n posten'o'n fin'e de juli'o. Tiel oni esper'as met'i fin'o'n al la korupt'ec'o de la pas'int'ec'o kaj, per demokrati'a fundament'o, pli'fort'ig'i ne nur la en'land'a'n ekonomi'o'n sed ankau\u0306 la vid'at'ec'o'n de Albanio en inter'naci'a'j rond'o'j."}, {"text_idx": "#000684", "text": "Tiu'rilat'e rol'o'n lud'os ankau\u0306 la reg\u0302'a famili'o. Albanio est'is reg\u0302'o'land'o dum la jar'o'j 1928-1939; tiam pro ital'a okup'ad'o fug\u0302'is reg\u0302'o Ahmet Zog, kiu mort'is en 1961. Dum'e la komun'ist'o'j mal'permes'is, ke li'a fil'o Zog la 2a re'ven'u al Albanio (ankau\u0306, ke la monark'ist'a politik'a parti'o Legaliteti \u2013 sam'kiel ali'a'j dekstr'a'j kaj burg\u0302'a'j parti'o'j \u2013 funkci'u). Do re'ven'is Albanion nur en 1994 Zog la 2a, kiu tamen pro si'a'j ne'konven'a'j deklar'o'j est'is el'pel'it'a."}, {"text_idx": "#000685", "text": "En 1997 li de'nov'e re'ven'is kaj c\u0302i-foj'e organiz'is elekt'o-kampanj'o'n: pro tiam'a sen'iluzi'ig\u0302'o rilat'e politik'a'j'n parti'o'j'n s\u0302ajn'as, ke Zog venk'is en referendum'o por re'star'ig'i monarki'o'n; tamen la politik'ist'o'j manovr'is kaj manipul'ad'is, por ke ne est'u re'star'ig'ot'a reg\u0302'o'land'o. Ili ec\u0302 proces'is kontrau\u0306 la reg\u0302'o pro arm'it'a atenc'o kontrau\u0306 la s\u0302tat'o: de'nov'e fug\u0302'is Zog la 2a. Nur pas'int'jar'e pli'fort'ig\u0302'is la voc\u0302'o'j favor'e al la reg\u0302'a famili'o: fin'fin'e deput'it'o'j nul'ig'is la decid'o'n de la tribunal'o kontrau\u0306 Zog la 2a kaj invit'is li'n re'ven'i al Albanio."}, {"text_idx": "#000686", "text": "Nun Zog la 2a, kun'e kun famili'an'o'j inkluziv'e de li'a fil'o Lek'a, okup'as nov'e re'konstru'it'a'n vila'o'n apud la c\u0302ef'ministr'ej'o, c\u0302e la grand'a bulvard'o de la c\u0302ef'urb'o Tiran'a. Alban'o'j nun atend'as, ke la c\u0302e'est'o de la reg\u0302'o kaj la en'ofic'ig'o de nov'a, demokrat'a prezid'ant'o mal'strec\u0302'os la politik'a'n viv'o'n kaj kontribu'os al naci'a unu'ig\u0302'o. Ankau\u0306 tio'n deklar'is mem la reg\u0302'o."}, {"text_idx": "#000687", "text": "Unu el la grand'a'j mis'kompren'o'j de ni'a epok'o s\u0302ajn'as al mi est'i la asert'o, ke \u2013 kun la fal'o de la komun'ism'a Sovetio \u2013 fiask'is la social'ism'o kaj venk'is la kapital'ism'o. Sed c\u0302u la \u201esocial'ism'o\u201d de Sovetio est'is io ali'a ol s\u0302tat-kapital'ism'o, en kiu la s\u0302tat'o (t. e. la s\u0302tat'a'j, do parti'a'j funkci'ul'o'j) est'is ric\u0302'a'j kapital'ist'o'j kaj la ordinar'a'j civit'an'o'j la ekspluat'it'a'j mal'ric\u0302'ul'o'j? La sol'a diferenc'o al la nun'a Rusio est'is, ke la tiam'a s\u0302tat'o garanti'is al la mal'ric\u0302'ul'o'j viv'nivel'o'n sen mal'sat'o \u2013 nun en eks'a Sovetio la nov'a'j (grand'part'e mal'nov'a'j!) kapital'ist'o'j tut'e ne hav'as interes'o'n pri la mal'ric\u0302'ul'o'j. En kapital'ism'o sen mask'o ili serc\u0302'as nur la propr'a'n profit'o'n."}, {"text_idx": "#000688", "text": "Se ni akcept'as tiu'n c\u0302i analiz'o'n, ni pov'as au\u0306 dev'as dir'i, ke ne fiask'is social'ism'o (kiu, ceter'e, neni'e kaj neniam ver'e est'is establ'it'a g\u0302is nun) sed form'o de kapital'ism'o. G\u0302i tamen ne fiask'is, c\u0302ar g\u0302i est'is kapital'ism'o, sed c\u0302ar tiu sistem'o est'is mal'ekonomi'a: tro grand'a nombr'o de burokrat'o'j kontrast'is al mis'man'ag\u0302'ad'o kun mizer'a log\u0302istik'o (en fabrik'o'j oft'e mut'is mas\u0302in'o'j c\u0302ar ne al'ven'is material'o g\u0302ust'a'temp'e), ne'efik'a'j produkt-metod'o'j kaj mal'modern'a'j mas\u0302in'o'j. Al'don'ig\u0302'is, tamen, ideologi'a obstakl'o: Sovetio dum la period'o de la \u201emal'varm'a milit'o\u201d el'spez'is gigant'a'j'n sum'o'j'n por arme'o kaj atom-arsenal'o. Tiu c\u0302i kac\u0302'o da problem'o'j, mank'o'j kaj absurd'aj\u0302'o'j fin'e konduk'is al pere'o de la s\u0302tat'kapital'ism'a Sovetio."}, {"text_idx": "#000689", "text": "La \u201evenk'o\u201d de la okcident'a kapital'ism'o kontrau\u0306 la komun'ism'o s\u0302uld'ig\u0302'is precip'e al la fakt'o, ke g\u0302i est'is mult'e pli efik'a, kun mult'e pli grand'a'j profit'o'j, ne nur por kelk'a'j s\u0302tat'a'j funkci'ul'o'j, sed por vast'a'j tavol'o'j de l' popol'o. Uson'o kaj ali'a'j s\u0302tat'o'j pov'is financ'i si'a'n atom-arsenal'o'n sen mizer'ig'i civit'an'o'j'n. En plej mult'a'j okcident'a'j land'o'j ni hav'is \u201ekapital'ism'o'n kun hom'a vizag\u0302'o\u201d (kiam disident'o'j en orient'a Eu\u0306rop'o rev'is pri \u201esocial'ism'o kun hom'a vizag\u0302'o\u201d). Okcident'a'j kapital'ist'o'j (kaj politik'ist'o'j) konsci'is, ke por efik'a produkt'ad'o neces'as kontent'a'j labor'ist'o'j. Do industri'o, ekonomi'o kaj reg'ist'ar'o'j (per koncern'a'j leg\u0302'o'j) ebl'ig'is al pli kaj pli mult'a'j hom'o'j bon'fart'o'n kaj cert'a'n bon'hav'o'n. Sekv'e de social'a kompon'ent'o tiu c\u0302i sistem'o prosper'is kaj oni fier'is pri si'a \u201emoral'a\u201d kapital'ism'o."}, {"text_idx": "#000690", "text": "Sed nun tiu c\u0302i moral'ec'o montr'ig\u0302'as pli kaj pli hipokrit'a. Unu skandal'o post la ali'a en plur'a'j renom'a'j land'o'j for's\u0302ir'is tiu'n mask'o'n. Plej ekstrem'a'j est'is la skandal'o'j en la plej ekstrem'a kapital'ism'a sistem'o, tiu de Uson'o. Est'as ne nur (la preskau\u0306 jam) kutim'a'j s\u0302mir'mon'a'j kaj korupt'o-delikt'o'j au\u0306 gajn'o'j per (kontrau\u0306'leg\u0302'a) spekul'ad'o, sed ec\u0302 fals'ad'o de bilanc'o'j far'e de estr'o'j de grand'eg'a'j kompani'o'j. Kvazau\u0306 ne sufic\u0302'us tia'j abomen'ind'a'j pek'o'j de renom'a'j manag\u0302er'o'j de renom'a'j uson'a'j entrepren'o'j, ec\u0302 al prezid'ant'o Bush [bus\u0302] kaj la uson'a vic'prezid'ant'o oni riproc\u0302'as, ke ili kontrau\u0306'leg\u0302'e ric\u0302'ig'is si'n per tiel nom'at'a'j \u201eintern'ul'a'j negoc'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#000691", "text": "Kio okaz'is? Kial kapital'ist'o'j ag'as tiel mal'moral'e? S\u0302ajn'as, ke la skandal'o'j mal'kas\u0302'as la karakter'o'n de la nov'a kapital'ism'o: g\u0302i vek'as avid'o'j'n. Ebl'o'j kontent'ig'i tia'j'n avid'o'j'n est'as sistem-imanent'a'j. Ni pren'u la ekzempl'o'n de \u201eintern'ul'a negoc'o\u201d. Se mi posed'as akci'o'j'n de kompani'o kaj sam'temp'e hav'as grav'a'n funkci'o'n (estr'a'n, konsil'ant'a'n au\u0306 kontrol'a'n) en tiu c\u0302i kompani'o, kompren'ebl'e mi sci'as pri tre mult'a'j g\u0302i'a'j intern'a'j afer'o'j. Ekzempl'e mi sci'as, ke baldau\u0306 la kompani'o en'ir'os grav'a'n ekonomi'a'n kriz'o'n, kies sekv'o est'os fal'o de g\u0302i'a akci'a kurz'o, pri kio ordinar'a'j akci'ul'o'j ne jam pov'as sci'i. Nun do mi vend'as mi'a'j'n akci'o'j'n je bon'eg'a prez'o, kun bon'eg'a gajn'o. Kelk'a'j'n tag'o'j'n au\u0306 semajn'o'j'n post'e la ordinar'a'j akci'ul'o'j sufer'os terur'a'n perd'o'n pro fal'int'a kurz'o."}, {"text_idx": "#000693", "text": "Mult'jar'dek'a prosper'o de okcident'a kapital'ism'o, dum kiu konsider'ind'e kresk'is la nombr'o de milion'ul'o'j, vek'is avid'o'j'n de hom'o'j en konsum'ism'o kaj amuz'o'soci'o. Protagonist'o'j de kapital'ism'o sugesti'is, ke c\u0302iu pov'os far'ig\u0302'i milion'ul'o; li nur dev'as ac\u0302et'i akci'o'j'n kaj spekul'ad'i c\u0302e bors'o'j. Por kontent'ig'i la postul'ad'o'n oni privat'ig'is s\u0302tat-entrepren'o'j'n kaj tiel hav'is mult'a'j'n nov'a'j'n akci'o'j'n. Por kontent'ig'i la avid'o'n je profit'o'j, oni mal'dung'is labor'ist'o'j'n, c\u0302ar salajr'o'j kost'as, kaj anstatau\u0306'is ili'n per robot'o'j (au\u0306tomat'ig'o kaj raci'ig'ad'o, kiel oni eu\u0306femism'e nom'as tio'n), produkt'ej'o'j'n oni trans'ig'is al for'a'j land'o'j kun mal'alt'eg'a'j salajr'o'j."}, {"text_idx": "#000695", "text": "Krom manag\u0302er'o'j per tiu c\u0302i (mal)nov'a kapital'ism'o profit'is precip'e lert'a'j spekul'ant'o'j, sed la amas'o de antau\u0306'e bon'fart'a'j hom'o'j gajn'is au\u0306 mal'mult'e au\u0306 tut'e ne \u2013 au\u0306 perd'is, kiam pli kaj pli oft'e bankrot'is akci'kompani'o'j. Sed precip'e kresk'is, part'e terur'e, la nombr'o'j de sen'labor'ul'o'j. Perd'ig\u0302'is en tia ego'ism'a soci'o la iam'a social'a ekvilibr'o de \u201emoral'a\u201d kapital'ism'o, tiel ke nun ni hav'as grand'a'n nombr'o'n de mizer'ul'o'j en ric\u0302'a'j land'o'j."}, {"text_idx": "#000696", "text": "La last'a'temp'a'j grand'a'j skandal'o'j tiu'kamp'a'j en Uson'o montr'as tamen, ke tiu c\u0302i kapital'ism'o sen moral'a mask'o pov'as perturb'i la tut'a'n ekonomi'a'n sistem'o'n de land'o. Bush tial postul'is pli mult'a'n kontrol'ad'o'n kaj re'ven'o'n al moral'o. Ni dev'as dub'i, ke oni sekv'os al'vok'o'n de iu, kiu mem pek'is kontrau\u0306 moral'o. Bush, ceter'e, hav'as tre simpl'a'n rimed'o'n por sufok'i kritik'o'n kaj forges'ig'i li'a'j'n mis'far'o'j'n: li ordon'os real'ig'i la long'e plan'at'a'n atak'o'n kontrau\u0306 Irakon, por en nov'a patriot'ism'o sav'i Uson'o'n \u2013 kaj si'n mem."}, {"text_idx": "#000697", "text": "Gazet'ar'a'j komunik'o'j de la Eu\u0306rop'a Komision'o c\u0302iam fascin'as. Ec\u0302 pli, se tem'as ne pri fuzi'o inter la kompani'o'j Airtours kaj First Choice au\u0306 pri \u201eplen'a dis'volv'ad'o de tri'a'generaci'a'j mov'ebl'a'j komunik'il'o'j\u201d sed pri iu suk'a tem'o dung'o- kaj soci-rilat'a."}, {"text_idx": "#000698", "text": "Lanc\u0302'ant'e fin'e de maj'o libr'o-dik'a'n raport'o'n de la komision'o kaj la statistik'a inform'serv'o Eurostat pri \u201eLa soci'a situaci'o en EU\u201d, komision'an'in'o Anna Diamantopoulou elekt'is emfaz'i la tem'o'n en'migr'ad'o. C\u0302i tiu pov'as en si mem nek \u201ekorekt'i la mis'a'n ag\u0302'o'struktur'o'n de la ag\u0302'ig\u0302'ant'a eu\u0306rop'an'ar'o\u201d, nek \u201esolv'i labor'merkat'a'j'n problem'o'j'n de EU\u201d, s\u0302i dir'is. Logik'a tem-elekt'o, c\u0302ar la c\u0302i-jar'a el'don'o de la raport'o c\u0302ef'tem'e prezent'is tendenc'o'j'n en trans'lok'ig\u0302'ad'o kaj ties demografi'a'j sekv'o'j."}, {"text_idx": "#000699", "text": "Tamen oni pov'as demand'i si'n, kial komision'an'o (ceter'e, social'ist'a) em'as prezent'i en'migr'ad'o'n unu'a'vic'e en labor'merkat'a kaj demografi'a perspektiv'o'j. Est'as tut'e ver'e, ke en'migr'ant'o'j al'port'as fres\u0302'a'n sang'o'n kaj tre bezon'at'a'j'n kapabl'o'j'n al ni'a fortik'aj\u0302'a-merkat'a Eu\u0306rop'o, sed ili ne est'u pro tio sol'e rigard'at'a'j kiel ia hom'a rezerv'uj'o, el kiu Eu\u0306rop'o c\u0302erp'as lau\u0306 si'a'j bezon'o'j."}, {"text_idx": "#000700", "text": "Se tiu \u201erezerv'uj'a\u201d vid'punkt'o difin'os la trakt'o'n de en'migr'ad'o far'e de EU, ni pov'os baldau\u0306 atest'i fort'ig\u0302'o'n de ia'spec'a social'a darvin'ism'o. En la est'ont'ec'a Eu\u0306rop'o bon'ven'os jun'a'j kaj alt'e kapabl'a'j ali'land'an'o'j, g\u0302ust'e tiu'j, kies plen'um'o'j indig'us al ties sam'land'an'o'j rest'i propr'a'land'e. En tia Eu\u0306rop'o ne-EU-an'o'j dev'os obe'i al c\u0302iam pli strikt'a'j regul'o'j en'migr'ad'a'j, sed oni ver's\u0302ajn'e facil'e kre'os escept'o'j'n por talent'o'j bezon'at'a'j en la eu\u0306rop'a labor'merkat'o."}, {"text_idx": "#000701", "text": "C\u0302u ver'e tia'n mesag\u0302'o'n ni s\u0302at'as au\u0306d'i? Nun'temp'e, kiam amas'komunik'il'o'j gurd'as la tem'o'n en'migr'ad'o, tro facil'us dir'i: \u201eVid'u, ne est'as, ke ni kontrau\u0306'us en'migr'ad'o'n, sed ni dev'as lim'ig\u0302'i al tia'spec'a'j hom'o'j, kia'j'n ni bezon'as.\u201d"}, {"text_idx": "#000702", "text": "Pli'e, lau\u0306 la raport'o \u201eLa soci'a situaci'o en EU\u201d, ec\u0302 \u201edu'obl'ig\u0302'ant'a en'migr'ad'o kaj sam'temp'a du'obl'ig\u0302'o de nask'o'cifer'o'j ne sufic\u0302'us por signif'e kontribu'i al ekvilibr'ig'o de la labor'merkat'o kaj al solid'ig'o de la pensi-sistem'o'j\u201d. Se tiel ni stat'as, kia logik'o dikt'as, ke oni sever'ig'u la lim'gard'a'n reg\u0302im'o'n de EU, anstatau\u0306 ig'i la land'lim'o'j'n pli facil'e tra'ir'ebl'a'j?"}, {"text_idx": "#000703", "text": "Kiu est'as la ver'a defi'o: c\u0302u konstru'i nov'a'n mur'o'n c\u0302irkau\u0306 fortik'aj\u0302'o Eu\u0306rop'o, au\u0306 akcept'i pli mult'a'j'n entrepren'em'a'j'n en'migr'ant'o'j'n, kiu'j kun'konstru'u ni'a'n komun'a'n est'ont'ec'o'n?"}, {"text_idx": "#000704", "text": "Mi ne tre diligent'e lern'is en mez'lern'ej'o, fru'e komenc'is labor'i. Dum la viv'o mi s\u0302ang\u0302'is mult'a'j'n profesi'o'j'n. Kiel 16-jar'ul'o mi est'is elektr'ist'o en trik-fabrik'o. Post'e mi prov'is mi'n kiel muzik'ist'o \u2013 komenc'e en arme'o, kaj post'e kelk'a'j'n jar'o'j'n en turne'ant'a cirk'o. Foj'foj'e mi ec\u0302 anstatau\u0306'is klau\u0306n'o'j'n ... Kiam mi sat'ig\u0302'is per viv'o de restoraci'a muzik'ist'o, mi prov'is mi'n kiel ripar'ist'o de au\u0306t'o'j. Tiu prov'o dau\u0306r'is preskau\u0306 20 jar'o'j'n. C\u0302i tio'n sekv'is komerc'a ag'ad'o. Menci'ind'as mi'a diurn'a rest'ad'o en Nig\u0302erio \u2013 jes, mi kun kelk'a'j mi'a'j amik'o'j preskau\u0306 far'ig\u0302'is viktim'o'j de t.n. \u201etromp-leter'o'j\u201d. Por mi est'is grand'a surpriz'o, ke Esperant'o est'as uz'at'a ankau\u0306 tiu'cel'e. Sed post tio mi decid'is: jen la vic'a pruv'o, ke Esperant'o est'as ver'e plen'funkci'a lingv'o \u2013 per g\u0302i ebl'as ec\u0302 tromp'i! En 1993 mi'a ver'e serioz'a hobi'o \u2013 Esperant'o \u2013 far'ig\u0302'is mi'a profesi'o. Nau\u0306 jar'o'j'n mi instru'as Esperant'o'n en unu el prestig\u0302'a'j lice'o'j de Kiev. Mi'a'j ge'lern'ant'o'j part'o'pren'is en pli ol 20 Esperant'o-renkont'ig\u0302'o'j. Mi esper'as, ke leg'ant'o'j de MONATO vid'is ili'n ..."}, {"text_idx": "#000705", "text": "Ek'de 2000 mi hav'as la honor'o'n est'i en tre prestig\u0302'a kompani'o de la revizi'ant'o'j de MONATO."}, {"text_idx": "#000706", "text": "Respond'e al la leter'o de Miguel Boeira Vianna, MONATO 2002/7, pri mi'a vid'punkt'o Hudson au\u0306 Guaiba (MONATO 2002/4): mi erar'i-pov'a, mis'inform'is, ke Luiz Inacio da Silva est'is tri foj'o'j'n kandidat'o por la prezid'ant'ec'o, kiam est'is fakt'e kvar. Spit'e al la sep labor'ist'a'j parti'o'j \u2013 au\u0306 \u201eparti'o'j por la labor'ist'o'j\u201d kiel dir'as Vianna (povr'a'j labor'ist'o'j!) \u2013 est'as lau\u0306 mi'a opini'o antau\u0306'vid'ebl'e, ke da Silva dev'os re'kandidat'ig\u0302'i kvin'a'n foj'o'n post kvar jar'o'j ..."}, {"text_idx": "#000707", "text": "Mi inform'as (sen mensog'o) ke mi'a cit'it'a artikol'o pri la 2a Forum'o Social'a Tut'mond'a (FST) est'is redakt'it'a post atent'a leg'o de 45 artikol'o'j kaj analiz'o'j de el'star'a'j j\u0302urnal'ist'o'j. La revu'o Paulo de la 21a de decembr'o 2001 sub la plum'o de fid'ind'a j\u0302urnal'ist'o Real'i Junior pri'skrib'as kiel la ne'reg'ist'ar'a organiz'aj\u0302'o ATTAC en Parizo pet'is la forum'o'n kaj Parti'o'n de la labor'ist'o'j konvink'i Fidel Castro kaj ali'a'j'n agit'ist'o'j'n ne oficial'e part'o'pren'i la event'o'n pro politik'a'j kial'o'j. En la revu'o Veja de la 23a de januar'o 2002 Diogo Schelp klar'ig'as kiel FST selekt'is la invit'it'o'j'n kaj ekzempl'e bar'is la diktator'o'n Fidel Castro kaj Jose\u0301 Bove\u0301. Evident'e tem'is pri bar'o al oficial'a'j part'o'pren'o'j de la forum'o. C\u0302iu'j pov'is lau\u0306'plac\u0302'e vojag\u0302'i al Port'o Alegr'e kaj spekt'i la spektakl'o'n. Kie la \u201ekomplet'a mensog'o\u201d?"}, {"text_idx": "#000708", "text": "Felic\u0302'e, ke en Eu\u0306rop'o ekzist'as ankorau\u0306 hom'o'j kiel Stefan Maul por denunc'i la demagogi'o'n de popol'ist'o'j (MONATO, 2002/6, p. 8). Eu\u0306rop'an'o'j s\u0302at'eg'as g\u0302u'i komfort'o'j'n (alt'a'n viv'nivel'o'n, konsum'ad'o'n, ktp) proviz'it'a'j'n de sen'brems'a tut'mond'ig\u0302'o, sed hipokrit'e kulp'ig'as la fremd'ul'o'j'n pri g\u0302i'a'j domag\u0302'o'j (sen'labor'ec'o, ne'cert'ec'o, mal'san'asekur'o, ktp). En'migr'int'o'j respond'ec'as nek pri la mal'aper'o de publik'a'j serv'o'j, nek pri la mal'dung'o'j por mult'obl'ig'i la kapital'ism'a'j'n profit'o'j'n; ili ne est'as pli krim'em'a'j ol la indig\u0302en'o'j. Mal'e, tiu'j el'j\u0302et'ot'a'j ekster'land'an'o'j aktiv'as en kamp'o'j abomen'it'a'j de land'an'o'j mem (pur'ig'ad'o, nutr'aj\u0302'vend'ad'o, konstru'ad'o, ktp). Mi pri'mok'as la mal'jun'a'n Eu\u0306rop'o'n, kiu ferm'as si'n tim'em'e mal'antau\u0306 si'a'j lim'o'j, dum en'e jam trov'ig\u0302'as la lup'o tut'mond'ig\u0302'o. Ni esper'u kurag\u0302'a'j'n politik'ist'o'j'n kun nov'a klar'vid'o por mal'ferm'i real'a'j'n perspektiv'o'j'n al Eu\u0306rop'o."}, {"text_idx": "#000709", "text": "Mi re'ag'as al la supr'aj\u0302'e ekvilibr'a, sed ver'dir'e eg'e tendenc'a (au\u0306 eg'e naiv'a) opini'o \u201eNeni'o perfekt'as\u201d en MONATO 2002/4, p. 9. La au\u0306tor'o, Werner Schad rekomend'is konsult'i psikiatr'o'n al c\u0302iu kler'a hom'o, kiu \u201esufer'as pro eg'e mal'am'a'j sent'o'j kontrau\u0306 Uson'o\u201d. Nu, mi rekomend'us al Schad konsult'i bon'a'n libr'o'n pri histori'o, por tiel kompren'i la histori'a'n mal'am'o'n kontrau\u0306 Uson'o en Latin-Amerik'o kaj ali'region'e tra la mond'o. Mi list'ig'u nur kelk'a'j'n okaz'aj\u0302'o'j'n el la 20a jar'cent'o:"}, {"text_idx": "#000710", "text": "1913: Revoluci'o for'kur'ig'as la meksik'an diktator'o'n Diaz. Okaz'as demokrati'a balot'ad'o, kie triumf'as Madero. Lau\u0306 instig'o de la uson'a ambasador'o Wilson, Madero est'as murd'it'a, kio est'ig'as dek'jar'a'n civil'a'n milit'o'n."}, {"text_idx": "#000711", "text": "1927-1933: Uson'o milit'e okup'as Nikaragvon. Sandin'o lukt'as kontrau\u0306 la invad'o. La amas'buc\u0302'o'j en El Ocotal kaj Las Flores far'e de la uson'a arme'o kau\u0306z'as protest'o'j'n inter'naci'e."}, {"text_idx": "#000712", "text": "1950-1953: Uson'o milit'e \u201esav'as\u201d Korei'o'n de komun'ism'o. La kost'o: pli ol milion'o da mort'int'o'j."}, {"text_idx": "#000713", "text": "1954: Lau\u0306 uson'a instig'o per'fort'e fal'as en Gvatemalo la progres'em'a reg\u0302im'o de Arbenz. Ek'as long'a seri'o de gvatemalaj milit'a'j reg'ist'ar'o'j, kiu'j kruel'e mort'ig'as mil'o'j'n da indig\u0302en'o'j."}, {"text_idx": "#000714", "text": "1964-1973: Vjetnami'o: simil'e al Korei'o jar'dek'o'n antau\u0306'e, la uson'a \u201edefend'o de l' liber'a mond'o\u201d kost'as mult'eg'a'j'n viv'o'j'n. La masakr'o de vjetnam'a'j vir'in'o'j kaj infan'o'j en vilag\u0302'o My La'i en 1968 est'as nur et'a ekzempl'o de la uson'a \u201eliber'ig'a\u201d strategi'o."}, {"text_idx": "#000715", "text": "1965: Uson'a invad'o de Dominik'an'a Respublik'o. La cel'o: \u201eprotekt'i la interes'o'j'n de Uson'o\u201d, dir'as prezid'ant'o Johnson kun sincer'o. La kost'o: 3000 murd'it'o'j (dominik'an'o'j, kompren'ebl'e)."}, {"text_idx": "#000716", "text": "1973: En C\u0302ilio, la demokrati'e elekt'it'a sed por Uson'o politik'e ne'agrabl'a s\u0302tat'prezid'ant'o Allende perd'as la pov'o'n kaj la viv'o'n dum la fas\u0302ism'a puc\u0302'o de Pinochet, kiu estr'os sang'o'plen'a'n diktatur'o'n, trist'e fam'a'n pro la kvant'o de desaparecidos (t.e. hom'o'j \u201emal'aper'ig'it'a'j\u201d de la polic'o pro politik'a'j kau\u0306z'o'j)."}, {"text_idx": "#000717", "text": "1986: Uson'o jug\u0302'as, ke Libio est'as teror'ism'a land'o, kaj bombard'as libiajn urb'o'j'n. Cent'o'j da civil'a'j mort'ig'it'o'j, tut'e sen'kulp'a'j pri la ag'o'j au\u0306 ne'ag'o'j de Gadafi."}, {"text_idx": "#000718", "text": "1989: Panam'o: ankorau\u0306'foj'e Uson'o jug\u0302'as kaj milit'e ag'as en ali'a land'o. Unu foj'o'n plu civil'ul'o'j sufer'as (c\u0302u ebl'e ili kulp'is, c\u0302ar ili permes'is la reg\u0302im'o'n de Noriega?)."}, {"text_idx": "#000719", "text": "Nun'temp'e oni pov'as observ'i en Argentino tragik'a'n ekzempl'o'n de soci'o, kiu si'n detru'as per patologi'a toler'em'o. Toler'em'o est'as nobl'a hom'a kvalit'o. Sed, tro'ig'at'e, g\u0302i konduk'as al dis'ig\u0302'o de lim'o'j, kies for'est'o mal'ebl'ig'as dec'e raci'a'n kun'viv'ad'o'n."}, {"text_idx": "#000720", "text": "En Latin-Amerik'o Argentino est'as ver's\u0302ajn'e la plej el'star'a land'o pro si'a kultur'a nivel'o pruv'at'a ne nur de g\u0302i'a'j Nobel-premi'it'o'j, g\u0302i'a'j teatr'o'j, g\u0302i'a'j scienc'ul'o'j sed ankau\u0306 de la hom'a'j kvalit'o'j de g\u0302i'a'j log\u0302'ant'o'j. Sed la toler'em'o ating'is en difin'it'a'j sfer'o'j (precip'e politik'a, financ'a, eduk'a kaj ekonomi'a) ne'akcept'ind'a'j'n dimensi'o'j'n."}, {"text_idx": "#000721", "text": "Ek'de jar'dek'o'j oni sci'as, ke en la dogan'o grand'skal'e okaz'as s\u0302tel'o'j kaj tromp'o'j. Neni'u klopod'as tiu'j'n c\u0302es'ig'i. Alt'rang'a funkci'ul'o, kiu intenc'is just'e ord'ig'i la situaci'o'n, est'as murd'it'a. La kulp'ul'o'j'n oni ne trov'is, ebl'e ec\u0302 ne serc\u0302'is. Dum la last'a'j jar'dek'o'j miliard'o'j da dolar'o'j est'as iel s\u0302tel'it'a'j de korupt'a'j, neniel pun'it'a'j, politik'ist'o'j. Jug\u0302'ist'o'j'n, ec\u0302 alt'rang'a'j'n, oni akuz'as kelk'foj'e pro mis'far'o'j: nur tre mal'mult'a'j est'as kondamn'it'a'j."}, {"text_idx": "#000722", "text": "En lern'ej'o'j infan'o'j spert'as, ke mis'far'o'j est'as facil'e pardon'at'a'j. Rezult'e, la nombr'o de ne-plen'ag\u0302'a'j krim'ul'o'j nun tim'ig'as: inter ili ne mank'as murd'ist'o'j kaj rab'ist'o'j. Tamen polic'ist'o'j g\u0302eneral'e ne rajt'as ili'n pri'demand'i au\u0306 arest'i. Sen'respond'ec'a'j neu\u0306r'oz'ul'o'j, kiu'j mis'uz'as la nobl'a'n koncept'o'n pri hom'a'j rajt'o'j, tro oft'e mal'help'as tiu'j'n, kiu'j vol'as defend'i ord'o'n, sekur'o'n kaj pac'o'n. Tamen ankau\u0306 honest'ul'o'j ind'as est'i defend'at'a'j. Tio'n forges'ant'e, oni vol'e-ne'vol'e kun'labor'as kun tiu'j, kiu'j detru'as pac'a'n kun'viv'ad'o'n."}, {"text_idx": "#000723", "text": "Antau\u0306 ne'long'e aper'is libr'o El atroz encanto de ser argentinos (La terur'a c\u0302arm'o est'i argentin'an'o'j). En la libr'o la au\u0306tor'o Aguinis esplor'as la kial'o'j'n de la nun'a situaci'o: situaci'o, en kiu milion'o'j perd'as s\u0302par'aj\u0302'o'j'n kaj sekur'ec'o'n pro tro'a toler'em'o."}, {"text_idx": "#000724", "text": "Mal'kontent'as Rusio, ke g\u0302i'a'j log\u0302'ant'o'j en la \u201einsul'a\u201d region'o de Kaliningrado viz'o'j'n bezon'os por tra'pas'i Litovion kaj Pollandon sur'voj'e al ali'a'j part'o'j de si'a propr'a land'o, post kiam Litovio kaj Pollando membr'ig\u0302'os en Eu\u0306rop'a Uni'o. Divers'nivel'e oni diskut'as, kiel pli'facil'ig'i la viv'o'n por la rus'o'j tiel dev'ig'ot'a'j tra'pas'i Eu\u0306rop'a'n Uni'o'n."}, {"text_idx": "#000725", "text": "Profesor'o pri teknologi'o c\u0302e la litova milit'a akademi'o, la 68-jar'ag\u0302'a Algimantas Ambrazevic\u030cius, propon'is tunel'o'n sub Pollando. G\u0302i kun'lig'us la kaliningrad'an region'o'n kun Belorusio: per tunel'o pov'us vojag\u0302'i sen'viz'e kaj liber'e hom'o'j; ankau\u0306 var'o'j facil'e transport'ebl'us. Lau\u0306 la profesor'o, solv'o tia pov'us for'ig'i nun aper'ant'a'j'n politik'a'j'n mis'kompren'o'j'n."}, {"text_idx": "#000726", "text": "La profesor'o opini'as, ke tunel'o \u2013 70 km long'a \u2013 est'us konstru'at'a dum unu jar'o; post'e ek'funkci'us elektr'a'j, metro'o-spec'a'j trajn'o'j. G\u0302i kost'us, lau\u0306 la profesor'o, ekvivalent'o'n de c\u0302. miliard'o da eu\u0306r'o'j sed post kvin jar'o'j jam liver'us profit'o'n. Plan'o'n la profesor'o jam prezent'is al la rus'a reg'ist'ar'o."}, {"text_idx": "#000727", "text": "Tro mal'mult'e kred'as litovoj je kurac'herb'o'j, asert'as la 58-jar'a Jadvyga Balvociute el nord'a Litovio. \u201eSe ili est'us pli pacienc'a'j kaj regul'e uz'us kurac'herb'a'j'n te'o'j'n, mult'a'j'n san'problem'o'j'n ili pov'us solv'i sen h\u0302emi'a'j kurac'il'o'j\u201d, dir'as Jadvyga."}, {"text_idx": "#000728", "text": "La herb'ul'in'o, kiu log\u0302'as en for'a arb'ar'o, preskau\u0306 c\u0302iu'tag'e akcept'as gast'o'j'n kaj respond'as telefon'demand'o'j'n. Plej oft'e hom'o'j vol'as san'ig\u0302'i de tus'ad'o: Jadvyga propon'as herb'o'te'o'n ne ac\u0302et'ebl'a'n c\u0302e apotek'o'j, c\u0302ar la herb'o'j ne est'as en'skrib'it'a'j en oficial'a list'o de kurac'herb'o'j de Litovio."}, {"text_idx": "#000729", "text": "Kontrau\u0306 artik'a'j problem'o'j la herb'ul'in'o rekomend'as te'o'n prepar'it'a'n lau\u0306 la dolor'origin'o kaj sang'o'prem'o de la sufer'ant'o. Oft'e vir'in'o'j help'o'n pet'as por kontrau\u0306'i la alkohol'ism'o'n de si'a'j edz'o'j. Jadvyga atent'ig'as, ke efik'os kurac'ad'o nur, se la edz'o mem al tio streb'os. Krom'e s\u0302i neniam dir'as, ke s\u0302i pli kapabl'as ol kurac'ist'o'j: \u201eMi c\u0302iam est'as nur post ili. Por mi est'as pli simpl'e i'o'n propon'i, kiam ven'int'a person'o jam sci'as si'a'n diagnoz'o'n\u201d."}, {"text_idx": "#000730", "text": "Jadvyga stud'is farmaci'o'n en Kaunas kaj labor'is kiel apotek'ist'in'o. Pro famili'a'j kial'o'j s\u0302i for'las'is la urb'o'n kaj star'ig'is ekologi'a'n bien'o'n kaj okup'ig\u0302'is pri natur'a potenc'o. Nun, maj'e-juni'e, s\u0302i kolekt'as herb'o'j'n el apud'a'j herb'ej'o'j, arb'ar'o'j kaj propr'a teren'o. Dek'o'j'n da kilo'gram'o'j s\u0302i kolekt'as, el kiu'j s\u0302i prepar'as si'a'j'n te'o'j'n, antau\u0306 ol ili'n dis'send'i tra la land'o."}, {"text_idx": "#000731", "text": "S\u0302i mem c\u0302iu'tag'e trink'as ment'a'n te'o'n, kiu lau\u0306 Jadvyga esting'as soif'o'n kaj kap'dolor'o'n kaj pli'bon'ig'as aktiv'o'n de hepat'o kaj la digest'a sistem'o. S\u0302i rev'as, ke iam litovoj akcept'os la potenc'o'n de herb'o'j, kaj apud la dom'o s\u0302i arang\u0302'is ekspozici'o'n pri la verd'a'j kurac'il'o'j."}, {"text_idx": "#000732", "text": "Pri'skrib'i mal'pli'mult'a'n lingv'o'n ebl'as el pur'e gramatik'a vid'punkt'o. En la kaz'o de latin'id'a lingv'o, kiel la katalun'a, tio apenau\u0306 interes'os mult'a'j'n leg'ant'o'j'n de MONATO: tia lingv'o'tip'o est'as vast'e kon'at'a kaj la apart'aj\u0302'o'j'n de la katalun'a ni pov'as konsider'i sen'grav'a'j s\u0302ibolet'o'j. Tamen la katalun'a montr'ig\u0302'as apart'e interes'a el la vid'punkt'o de soci'lingv'ist'ik'o kaj lingv'o'plan'ad'o. Tem'as sen'dub'e pri minoritat'a lingv'o, sed precip'e pli pro g\u0302i'a uz'ad'o, ol pro la kvant'o de parol'kapabl'ul'o'j en g\u0302i'a teritori'o: mal'facil'as konkurenc'i kontrau\u0306 la hispan'a kaj la franc'a. Se al tio oni al'don'as fulm'rapid'a'n tut'mond'ig\u0302'a'n procez'o'n, al'port'ant'a'n ankau\u0306 la angl'a'n kiel pli'a'n konkur'ant'o'n en divers'a'j fak'o'j, la afer'o evident'ig\u0302'as komplik'a."}, {"text_idx": "#000733", "text": "En tia mal'facil'a situaci'o interes'as spekt'i, kiel barakt'as la katalun'a: tem'as tre ver's\u0302ajn'e pri la plej bon'stat'a mal'pli'mult'a lingv'o en Eu\u0306rop'o, do el la analiz'o de g\u0302i'a'j problem'o'j pov'us el'tir'ig\u0302'i plen'a sen'esper'ig\u0302'o pri la est'ont'o de minoritat'a'j lingv'o'j en teknologi'a mond'o."}, {"text_idx": "#000734", "text": "Ankau\u0306 lingv'o'plan'ad'o rol'as el'star'e. Ni analiz'os la subjektiv'a'n grav'ec'o'n de la dialekt'o'j en la katalun'a: kiu'grad'e la norm'o prefer'e est'u unu'ec'a, tiel ke la merkat'o far'ig\u0302'u pli vast'a, kaj la lingv'o sukces'u re'prosper'i, est'as s\u0302los'il'a decid'o. Kaj mal'e, ni vid'os kiel ebl'as al'pren'i politik'a'j'n decid'o'j'n por vol'e distanc'ig'i proksim'eg'a'j'n parol'form'o'j'n kaj facil'ig'i la fin'a'n dis'fal'o'n de la lingv'o. En tia situaci'o lingv'o'politik'o montr'ig\u0302'as esenc'a, kaj ni rimark'os, kiel divers'a'j reg'ist'ar'o'j program'as mal'sam'a'j'n politik'o'j'n."}, {"text_idx": "#000735", "text": "Ne'last'e, en tia'j lim'situaci'o'j, demografi'o lud'as centr'a'n rol'o'n. Se est'as problem'o'j en solid'a'j s\u0302tat'o'j, c\u0302ar tio, ke ebl'e 10 % de la log\u0302'ant'ar'o est'as ali'de'ven'a, ebl'as sen'pen'e imag'i, kio okaz'as, c\u0302e minoritat'lingv'an'o'j kun mal'mult'a'j au\u0306 nul'a'j ebl'o'j leg\u0302'don'i kaj ricev'ant'a'j plur'obl'e pli grand'a'n en'migr'ad'o'n, krom'e de hom'o'j ne c\u0302iam konsci'a'j pri tio, ke ind'as lern'i la lingv'o'n de la gast'ig'ant'a popol'o."}, {"text_idx": "#000736", "text": "La katalun'a est'as la plej vast'e parol'at'a ne's\u0302tat'a lingv'o en Eu\u0306rop'o: g\u0302i super'as ec\u0302 ne'mal'mult'a'j'n oficial'a'j'n lingv'o'j'n lau\u0306 tiu konsider'o. G\u0302i'n de'nask'e parol'as pli ol 5 milion'o'j da hom'o'j en c\u0302. 10-milion'a teritori'o, en la et'et'a Andoro (kie g\u0302i fakt'e jes est'as la s\u0302tat'a lingv'o), la franc'a Nord-Kataluni'o kaj la orient'o de la iber'a du'on'insul'o en Hispanio: en la au\u0306tonom'a'j komun'um'o'j de Kataluni'o, Valenci'land'o, Balear'a'j Insul'o'j, Aragono kaj Murcio. Ankau\u0306 en urb'o L'Alguer/Alg'her'o, en Sardi'o, g\u0302i est'as la de'nask'a lingv'o de c\u0302. 40 % de la log\u0302'ant'ar'o."}, {"text_idx": "#000737", "text": "En Hispanio g\u0302i re'far'ig\u0302'is kun'oficial'a lingv'o en Kataluni'o, Valenci'land'o kaj la Balear'a'j Insul'o'j fin'e de la 1970aj jar'o'j, kun la demokrati'ig\u0302'o de la land'o. En Aragono g\u0302i ne est'as kun'oficial'a, sed est'as instru'at'a en preskau\u0306 c\u0302iu'j lern'ej'o'j de la lim'a region'o, kie g\u0302i est'as uz'at'a (c\u0302. 90 % de la 50 000-hom'a log\u0302'ant'ar'o)."}, {"text_idx": "#000738", "text": "La histori'o de la lingv'o simil'as al tiu de la ceter'a'j viv'ant'a'j latin'id'a'j lingv'o'j de la iber'a du'on'insul'o. La lul'il'o situ'as en la orient'o de Pirene'o'j: sam'e la aragona, kastilia, asturi-leon'a kaj galeg-portugal'a nask'ig\u0302'is en la nord'o de la du'on'insul'o. La kre'ig\u0302'o de divers'a'j reg\u0302'land'o'j, i.a. sur'baz'e de tiu'j lingv'o'j, kaj ili'a konker'ad'o kaj koloni'ad'o de sud'a'j teritori'o'j kre'is kvin paralel'a'j'n lingv'o-bend'o'j'n."}, {"text_idx": "#000739", "text": "Tiu period'o de fiks'ig\u0302'o de la lingv'a'j lim'o'j okaz'is inter la 9a kaj la 13a jar'cent'o. Ind'as cit'i du grand'a'j'n salt'o'j'n: la konker'o'n de sud'a Kataluni'o dum la 12a jar'cent'o kaj tiu de Balear'o'j kaj Valenci'land'o dum la 13a. Tiu'temp'e la nov'a'j teritori'o'j est'is ver's\u0302ajn'e en'tut'e arab'a'j kaj islam'a'j, c\u0302ef'e ek'de la 11a jar'cent'o, kaj la milit'o'j apart'e kruel'a'j: post la konker'o de Minork'o, ekzempl'e, la tut'a log\u0302'ant'ar'o est'is sklav'ig'it'a, vend'it'a sur la kontinent'o kaj re'nov'ig'it'a de kontinent'a'j koloni'ant'o'j. Krom'e, la islam'a log\u0302'ant'ar'o, abund'e post'rest'int'a, c\u0302ef'e en Valenci'land'o, apenau\u0306 apostat'is au\u0306 trans'lingv'ig\u0302'is. Malgrau\u0306 tio, ke g\u0302i plu tie est'is pli'mult'a dum preskau\u0306 tri jar'cent'o'j, g\u0302i las'is ne'mult'a'j'n spur'o'j'n en la lingv'o: tut'e ne tiel, kiel oni pov'us konjekt'i, se g\u0302i est'us konsist'ig'int'a la c\u0302ef'a'n substrat'o'n de la nun'a log\u0302'ant'ar'o. En la 17a jar'cent'o islam'an'o'j est'is terur'e for'pel'it'a'j (Valenci'land'o perd'is tiam ver's\u0302ajn'e tri'on'o'n de si'a log\u0302'ant'ar'o) kaj la nun'a'j valenci'an'o'j est'as en'tut'e post'e'ul'o'j de la mez'epok'a'j koloni'ant'o'j, c\u0302ef'e katalun'a'j. Ankau\u0306 influ'o'j mozarab'a'j (sud-iberiaj latin'id'a'j lingv'o'j) est'as apenau\u0306 percept'ebl'a'j, mal'kiel ekzempl'e en la mez'a kaj sud'a portugal'a."}, {"text_idx": "#000740", "text": "Tiu histori'o de la lingv'o, lig'it'a al per'fort'o'j, facil'e plu spur'ebl'as nun'temp'e en la dialekt'o'j: dum la trans'ir'o de la katalun'a al la aragona en Pirene'o'j est'as tre'eg'e kontinu'a (tiel ke est'as fak'a'j disput'o'j, c\u0302u lim'dialekt'o'n oni atribu'u al unu au\u0306 ali'a), la lingv'a lim'o sud'e est'as surpriz'e tranc\u0302'a: en Valenci'land'o mem, ekzempl'e, kie okcident'e oni parol'as hispan'e kaj orient'e katalun'e, trans'ir'ant'e de vilag\u0302'o al ali'a, oni konstat'as grad'o'j'n de katalun'lingv'ec'o de 70-80 % kaj sen'per'e de 0-5 %. Mal'e, la dialekt'a trans'ir'o nord'e-sud'e, en la katalun'a, est'as tre lau\u0306'grad'a \u2013 orient'e-okcident'e, tuj evident'a."}, {"text_idx": "#000741", "text": "Parol'ant'e pri si'a lingv'o, katalun'o'j oft'e insist'e atent'ig'as pri la dialekt'a divers'ec'o: ne pro tio, ke ili tre mal'sam'as (la hispan'a parol'at'a en la du'on'insul'o mult'e pli divers'as), sed pro ia soci'ologi'a abomen'o de centraliz'ism'o. Por parol'i pri kia est'as la katalun'a, ind'as tio'n far'i sur'baz'e de g\u0302i'a'j lok'a'j variant'o'j."}, {"text_idx": "#000742", "text": "Kiel dir'it'e, ekzist'as du grand'a'j dialekt'ar'o'j: orient'a kaj okcident'a. La mal'sam'ec'o'j est'as c\u0302ef'e fonetik'a'j, kvankam ekzist'as nombr'o da karakteriz'a'j vort'o'j: la okcident'a'j oft'e est'as iom pli simil'a'j al tiu'j de la ceter'a'j du'on'insul'a'j latin'id'a'j lingv'o'j, ver's\u0302ajn'e pro komun'a antau\u0306'romi'a iber'i-eu\u0306sk'a substrat'o kontrast'e al kelt'a, orient'e. Ekzempl'o est'as la vort'o \u201espegul'o\u201d: okcident'e: espill (hispan'a espejo, portugal'a espelho), orient'e: mirall (okcitan'a: miralh, franc'a miroir)."}, {"text_idx": "#000746", "text": "En la katalun'a televid'o est'as apart'a zorg'o, ke en la nov'aj\u0302-program'o'j est'u reprezent'at'a'j c\u0302iu'j kvin dialekt'o'j, kvankam la film'o'j est'as dubl'it'a'j nur al la centr'a (barcelona). La valencia televid'o uz'as nur la tie'a'n dialekt'o'n, kaj la film'o'j preskau\u0306 ekskluziv'e est'as dubl'it'a'j en ... la hispan'a'n. Kaj tiu est'as en Valenci'land'o ankau\u0306 la lingv'o de la plej spekt'at'a'j distr'a'j program'o'j. La dekstr'a reg'ist'ar'o s\u0302ajn'e konsider'as la katalun'a'n ia latin'o tau\u0306g'a nur por la nov'aj\u0302'o'j \u2013 au\u0306 tio lau\u0306 ili sufic\u0302'as, por kas\u0302'i si'a'n kun'labor'o'n kun la lingv'o-anstatau\u0306'a procez'o. Krom'e, jam en 1991 la televid'estr'o'j publik'ig'is list'o'n de mal'permes'it'a'j katalun'ism'o'j kaj mal'dung'is la tut'a'n team'o'n de kontrol'ist'o'j de la televid'o: la katalun'a uz'at'a de la tie'a televid'o est'as ne nur mal'mult'a, sed apart'e dis'dialekt'em'a."}, {"text_idx": "#000747", "text": "Ankau\u0306 skrib'e la norm'o difin'as divers'a'j'n dialekt'a'j'n vari'aj\u0302'o'j'n, pro tiu alud'it'a kontrau\u0306'star'o de centraliz'ism'o. La plej karakteriz'a est'as la unu'a person'o de la singular'o de la prezenc'o:"}, {"text_idx": "#000748", "text": "La plej arkaik'a form'o est'as la balear'a, kiu kontinent'e unu'e evolu'is al la nun'a valencia form'o kaj post'e al la nun'a'j kataluni'a'j; la nord-katalun'a s\u0302uld'ig\u0302'as al okcitan'a influ'o."}, {"text_idx": "#000749", "text": "Kiel dir'it'e, kaj malgrau\u0306 c\u0302i'a'j zorg'o'j, la diferenc'o'j est'as apenau\u0306'a'j. Amuz'em'ul'o'j pov'as klopod'i trov'i la et'et'a'j'n s\u0302ang\u0302'o'j'n inter la oficial'a'j traduk'o'j de la hispan'a konstituci'o far'e de la kataluni'a kaj valencia au\u0306tonom'a'j komun'um'o'j c\u0302e kaj public1.pre.gva.es/dogv pdf/Constitucio.pdf#pagemode=bookmarks"}, {"text_idx": "#000750", "text": "Kiel Kebekio, la Katalun'a Land'ar'o est'as paradiz'o por soci'lingv'ist'o'j kaj fak'ul'o'j pri lingv'o-kontakt'o'j. Ver's\u0302ajn'e la pli'mult'o de la eu\u0306rop'an'o'j ne est'as al'kutim'ig\u0302'int'a al plur'op'a'j konversaci'o'j, kie parol'ant'o'j s\u0302ang\u0302'as la uz'at'a'n lingv'o'n mez'e de fraz'o fiks'int'e la rigard'o'n sur unu kaj ali'a hom'o. Au\u0306 pri dialog'o'j, kie c\u0302iu uz'as si'a'n propr'a'n lingv'o'n, ne al'trud'ant'e al la al'parol'at'o la aktiv'a'n uz'ad'o'n de fremd'a idiom'o. Tia'j afer'o'j est'as c\u0302iu'tag'aj\u0302'o'j en Kataluni'o."}, {"text_idx": "#000751", "text": "Ni ne roz'kolor'ig'u la situaci'o'n: kiam du lingv'o'j konkurenc'as en la sam'a teritori'o por la sam'a'j funkci'o'j, konflikt'o est'as ne'evit'ebl'a. G\u0302i tamen tut'e ne plu est'as per'fort'a, kiel vi pov'is konstat'i en la supr'a'j ekzempl'o'j: nur en Valenci'land'o, kie la katalun'a spert'as grav'a'n dang\u0302er'o'n de mal'aper'o en kelk'a'j region'o'j sud'a'j kaj mar'bord'a'j, kaj la hispan'ism'a'j fort'o'j est'as mult'e pli ekstrem'e konservativ'a'j, la konflikt'o de temp'o al temp'o evident'ig\u0302'as tia."}, {"text_idx": "#000752", "text": "La katalun'a est'is dum plur'a'j jar'cent'o'j lingv'o persekut'at'a. En nord'a Kataluni'o est'is deviz'o'j en la lern'ej'o'j, kiel soyez propres, parlez franc\u0327ais (est'u pur'a'j, parol'u franc'e) au\u0306 il est de\u0301fendu de cracher par terre et de parler catalan (est'as mal'permes'it'e krac\u0302'i sur'plank'e'n kaj parol'i katalun'e). Trans la s\u0302tat'a lim'o, la plej oft'a'j ekvivalent'a'j hom'o'fobi'a'j perl'o'j est'is habla en cristiano (parol'u krist'an'e) au\u0306 habla la lengua del imperi'o (parol'u la imperi'a'n lingv'o'n). En Hispanio, por cit'i rid'ind'a'n ekzempl'o'n, est'is leg\u0302'o malpemesanta parol'i telefon'e en la katalun'a; sed est'as mult'eg'a'j ali'a'j tre mal'rid'ig'a'j. C\u0302io c\u0302i tamen ne mal'help'is, ke en 2001 unu'e la reg\u0302'o de Hispanio kaj post'e la ministr'o pri kler'ig\u0302'o sen'hont'e asert'is, ke la hispan'a neniam est'is al'trud'it'a kaj ke la katalun'a'n oni neniam mal'permes'is au\u0306 kontrau\u0306'star'is: akut'a atak'o de revizi'ism'o de la nun reg'ant'a hispan'a dekstr'o, hered'int'o de frank'ism'o \u2013 kaj pri afer'o'j tiel fres\u0302'dat'a'j, ke milion'o'j da katalun'o'j tro bon'e memor'as. Malgrau\u0306 la protest'o'j lau\u0306t'a'j kaj re'a'j, nek unu nek la ali'a mal'konfes'is si'a'j'n el'dir'o'j'n."}, {"text_idx": "#000753", "text": "Hispan'a'j politik'ist'o'j bedau\u0306r'ind'e ne g\u0302u'as la monopol'o'n de demagogi'o: en Franci'o el'star'is antau\u0306 ne'long'e la diskut'o'j, c\u0302u la korsik'an oni pov'as star'ig'i kiel dev'ig'a'n stud'objekt'o'n en la tie'a'j lern'ej'o'j. La star'punkt'o de la Konstituci'a Konsili'o (2002-01-17) est'as, ke tia el'pas\u0302'o kontrau\u0306'us la franc'a'n c\u0302ef'leg\u0302'o'n: sekv'e oni ne pov'as dev'ig'e instru'i la korsik'an, breton'a'n, okcitan'a'n, eu\u0306sk'a'n au\u0306 katalun'a'n ... sed jes la angl'a'n."}, {"text_idx": "#000754", "text": "Kompren'ebl'e dank'e al tia'j politik'o'j, Nord-Kataluni'o est'as sen'dub'e la lok'o, kie la katalun'a plej mal'bon'e fart'as. Post 350 jar'o'j da prem'ad'o, lau\u0306'dir'e 35 % de la hom'o'j parol'as g\u0302i'n (c\u0302ef'e mal'jun'ul'o'j kaj vilag\u0302'an'o'j), kaj el ili nur du'on'o asert'as oft'e g\u0302i'n uz'i. En'tut'e 55 % g\u0302i'n kompren'as. Kvankam ebl'e plej oft'e oni ne plu konsider'as g\u0302i'n j\u0302argon'o, g\u0302i ankorau\u0306 ne est'as akcept'at'a kiel plen'rajt'a lingv'o."}, {"text_idx": "#000757", "text": "Se analiz'i la nombr'o'n de lingv'o'kapabl'a'j infan'o'j lau\u0306 la popol'nombr'ad'o'j, konstat'ebl'as ekstrem'a mal'pli'mult'ig\u0302'o de la katalun'a en la sud'a'j valenciaj urb'o'j, sam'e kiel en la sud'a'j balear'a'j insul'o'j Ejviso kaj Form'enter'o. En la unu'a kaz'o, part'o'n kau\u0306z'is amas'a al'ven'o de kastili'lingv'a'j en'migr'int'o'j, sed ankau\u0306 mult'nombr'a perd'o de la lingv'o'trans'don'o dum la fas\u0302ism'a diktatur'o (kompar'ad'o de la parol'kapabl'o lau\u0306 ag\u0302'o'grup'o'j tio'n evident'ig'as). Katastrof'a lingv'o'politik'o en la last'a'j du jar'dek'o'j en Valenci'land'o (el kiu ni iom menci'is la televid'a'n) neniel help'os renvers'ad'o'n de tiu tendenc'o."}, {"text_idx": "#000758", "text": "En Balear'o'j, tre apart'as la ekster'ordinar'a migr'a flu'o de la last'a'j jar'o'j, c\u0302ef'e de german'a'j kaj brit'a'j pensi'ul'o'j, kiu al'don'ig\u0302'as al tiu de la hispan'lingv'an'o'j dum la reg\u0302im'o de Franc'o. Lau\u0306 la statistik'o'j de 2001 19 % de la log\u0302'ant'ar'o est'as ekster'hispan'a (30 % en Ejviso). De 1996 al 2001 la log\u0302'ant'ar'o kresk'is je 120 000 (sum'e, 875 000 hom'o'j), el kiu'j 110 000 en'migr'int'o'j: 35 % el Hispanio kaj 65 % ekster g\u0302i. Lau\u0306 tia'j kresk'o'j est'as facil'e prognoz'i lingv'a'n dis'fal'o'n."}, {"text_idx": "#000759", "text": "Tia situaci'o simil'as al tiu, kiu okaz'is en Kataluni'o dum la 1950aj kaj 60aj jar'o'j, kvankam tiam la al'ven'int'o'j est'is preskau\u0306 ekskluziv'e el Hispanio. Dum la 20a jar'cent'o, la log\u0302'ant'ar'o tri'obl'ig\u0302'is: de 2- g\u0302i far'ig\u0302'is 6,2-milion'a. De 1900 al 1980 la land'o ricev'is 2 350 000 en'migr'int'o'j'n, kaj konkret'e en la pint'a period'o 1955-1975 la log\u0302'ant'ar'o kresk'is je 2 milion'o'j, el kiu'j pli ol du'on'o pro migr'o'flu'o'j. En 1970 38 % de la log\u0302'ant'ar'o nask'ig\u0302'is ekster Kataluni'o. Resum'e: 75 % de la nun'a log\u0302'ant'ar'o almenau\u0306 part'e de'ven'as de la 20-jar'cent'a en'migr'ad'o."}, {"text_idx": "#000760", "text": "Tiu'j grand'eg'a'j s\u0302ang\u0302'o'j kompren'ebl'e profund'e sku'is la lingv'a'n situaci'o'n. Kataluni'an'o'j (kaj hispani'an'o'j) kred'as, ke la land'o est'as c\u0302ef'e katalun'lingv'a, sed tio mal'cert'as lau\u0306 la soci'lingv'ist'ik'a'j esplor'o'j: s\u0302ajn'e ne pli ol 51-52 % de la log\u0302'ant'ar'o est'as tia."}, {"text_idx": "#000761", "text": "Ekzist'as mult'a'j kaj detal'a'j soci'lingv'ist'ik'a'j stud'o'j, sed j\u0302us aper'is la unu'a'j rezult'o'j de apart'e interes'a esplor'o pri la inter'generaci'a lingv'o'trans'don'ad'o. Sur'baz'e de mem'star'a enket'o, la au\u0306tor'o'j mal'kovr'is, ke 60,5 % de la hom'o'j inter 15 kaj 24-jar'ag\u0302'a'j parol'as hispan'e kun la patr'o (dum c\u0302e pli-ol-65-jar'ul'o'j tem'as pri 47 %): do larg\u0302'a pli'mult'o de la baldau\u0306 nask'ont'a generaci'o uz'as la hispan'a'n hejm'e."}, {"text_idx": "#000762", "text": "Eg'e interes'e montr'ig\u0302'as far'i la demand'o'n en la invers'a direkt'o: kiu'n lingv'o'n oni parol'as kun la ge'fil'o'j \u2013 kaj kompar'i g\u0302i'n kun la lingv'o uz'at'a kun la ge'patr'o'j. Evident'ig\u0302'as fort'a lingv'o's\u0302ang\u0302'o en du generaci'o'j en la direkt'o'n de la katalun'a. Tamen la au\u0306tor'o'j est'as si'n'gard'em'a'j kaj atent'ig'as, ke neces'as atend'i 15-20 jar'o'j'n por analiz'i, kio'n far'os la generaci'o sub 24 jar'o'j. Krom'e ali'a'j soci'lingv'ist'o'j rimark'as re'uz'ad'o'n de la hispan'a, kiam la ge'fil'o'j far'ig\u0302'is dek-jar'a'j."}, {"text_idx": "#000764", "text": "La katalun'a, do, tra'viv'as interes'a'n turn'punkt'o'n, kie ebl'e est'os decid'it'a g\u0302i'a sort'o, almenau\u0306 por la ven'ont'a du'on'jar'cent'o. G\u0302i'a situaci'o fort'e mal'sam'as en la divers'a'j region'o'j, kie g\u0302i est'as parol'at'a, kaj ties diferenc'o'j kresk'is en la last'a'j 25 jar'o'j. En Kataluni'o, kie g\u0302i pli bon'e fart'as, la lingv'o tamen risk'as fin'fin'e far'ig\u0302'i minoritat'a, kaj g\u0302i jam fakt'e est'as tia inter la pli jun'a part'o de la log\u0302'ant'ar'o. La s\u0302ajn'a trans'pren'o de la katalun'a far'e de part'o de la hispan'lingv'an'o'j tamen cert'e las'os profund'a'n spur'o'n en la lingv'o mem. La lingv'o ebl'e star'as antau\u0306 la mal'facil'eg'a decid'o, c\u0302u pur'ism'e \u201emort'i star'ant'e\u201d au\u0306 toler'i lavang'o'n de hispan'ism'o'j. Pli'mult'o de la parol'ant'o'j s\u0302ajn'e jam akcept'is tiu'n du'a'n ebl'o'n. La lingv'o tamen dev'as ankorau\u0306 skerm'i kun nov'a'j situaci'o'j, kiel la teknologi'a revoluci'o au\u0306 la al'ven'o de nov'a generaci'o de en'migr'int'o'j, c\u0302ef'e el Magrebo kaj Sud-Amerik'o."}, {"text_idx": "#000765", "text": "Baldau\u0306 liber'a komerc'o en Balkani'o"}, {"text_idx": "#000766", "text": "\u201eG\u0302is la fin'o de 2002 ek'funkci'os zon'o de liber'a komerc'o inter la land'o'j de sud-orient'a Eu\u0306rop'o\u201d, prognoz'is la au\u0306str'a eks'a vic'kancelier'o Erhard Busek, nun'a special'a kun'ord'ig'ant'o de la Stabil'ec'pakt'o por tiu part'o de Eu\u0306rop'o. Li'a prognoz'o baz'ig\u0302'as sur la sub'skrib'it'a'j au\u0306 baldau\u0306 sub'skrib'ot'a'j du'flank'a'j traktat'o'j pri liber'a komerc'o inter c\u0302iu'j land'o'j de la region'o. Jam est'as sub'skrib'it'a'j nau\u0306, kaj pri ali'a'j nau\u0306 la inter'trakt'o'j plu dau\u0306r'as, li komunik'is."}, {"text_idx": "#000767", "text": "Busek menci'is kiel problem'o'n tri land'par'o'j'n, c\u0302e kiu'j la inter'trakt'o'j ankorau\u0306 ne komenc'ig\u0302'is \u2013 inter Rumani'o kaj Albanio, inter Rumani'o kaj Bosnio-Hercegovin'o kaj inter Bulgario kaj Albanio."}, {"text_idx": "#000769", "text": "Erhard Busek memor'ig'is, ke okcident'a Eu\u0306rop'o hav'as si'a'n ric\u0302'aj\u0302'o'n ne rezult'e de reg'ist'ar'a mon'o, sed rezult'e de eksport'o kaj de liber'a komerc'o, kaj deklar'is, ke la sam'a'n skem'o'n oni dev'as aplik'i ankau\u0306 en Balkani'o. Li promes'is, ke infra'struktur'a'j projekt'o'j, financ'ot'a'j de la Stabil'ec'pakt'o, plu funkci'os. La projekt'o pri konstru'o de pont'o inter Bulgario kaj Rumani'o trans la river'o Danub'o, inter Vidin kaj Kalafat, ec\u0302 antau\u0306'as la temp'o'plan'o'j'n. Ties konstru'ad'o komenc'ig\u0302'os en 2003. Ali'a'j du konstru'projekt'o'j de la Stabil'ec'pakt'o en Bulgario est'as la pli'vast'ig'o de la flug'haven'o de Sofio kaj de la haven'o de Lom c\u0302e Danub'o. Baldau\u0306 Bulgario kaj Jugoslavio prezent'os al la Stabil'ec'pakt'o por financ'ad'o komun'a'n projekt'o'n pri pli'larg\u0302'ig'o de la voj'o inter Sofio kaj Nis\u030c, la c\u0302ef'a voj'o inter la du land'o'j."}, {"text_idx": "#000770", "text": "La special'a kun'ord'ig'ant'o komunik'is, ke la land'o'j de sud-orient'a Eu\u0306rop'o perd'as unu milion'o'n da uson'a'j dolar'o'j jar'e pro ne'pag'at'a'j impost'o'j kaj akciz'o'j je cigared'o'j. Li rekomend'is, ke oni s\u0302ang\u0302'u la leg\u0302'ar'o'n, pli'alt'ig'u la mon'pun'o'j'n kaj aktiv'ig'u la kun'labor'o'n inter la dogan'a'j kaj land'lim'a'j administr'ej'o'j de la Balkan-land'o'j sam'kiel inter la cigared'a'j firma'o'j. La inform'o'j pri la damag\u0302'o'j rezult'e de ekster'leg\u0302'a eksport'o kaj import'o de cigared'o'j aper'is unu'a'foj'e en la renkont'ig\u0302'o de reprezent'ant'o'j de la dogan'ej'o'j en la region'o, kiu okaz'is en maj'o 2002 en Pris\u030ctina, Kosovo."}, {"text_idx": "#000771", "text": "Busek memor'ig'is, ke est'as kon'at'a'j mult'a'j fakt'o'j, kiu'j atribu'as grand'a'n respond'ec'o'n de sud-orient'a Eu\u0306rop'o pri la mond'a krim'ec'o. En la land'o'j de tiu region'o est'as mult'a'j krim'a'j fenomen'o'j, kiu'j'n oni dev'as energi'e kontrau\u0306'batal'i \u2013 vast'a korupt'o, transport'o kaj vend'o de narkot'aj\u0302'o'j kaj arm'il'o'j, komerc'o de hom'o'j. Li cert'as, ke kau\u0306z'o'j por tio est'as la dau\u0306r'ant'a'j mal'perfekt'aj\u0302'o'j en la s\u0302tat'a administraci'o de la land'o'j, la mal'alt'a'j en'spez'o'j de la log\u0302'ant'ar'o sam'kiel la mal'stabil'a politik'a situaci'o."}, {"text_idx": "#000772", "text": "Nikol'a'j Vasilev, bulgar'a ministr'o pri ekonomi'o, inform'is, ke Bulgario c\u0302i-moment'e est'as land'o kun mal'pli'ig\u0302'int'a korupt'o, kiu pov'as help'i al la ali'a'j sud-orient-eu\u0306rop'a'j land'o'j tiu'rilat'e."}, {"text_idx": "#000773", "text": "En mart'o 2000 okaz'is mond'a konferenc'o de kredit'ant'o'j por la Stabil'ec'pakt'o pri sud-orient'a Eu\u0306rop'o, kiu promes'is por real'ig'o de projekt'o'j en Balkani'o 2,4 miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j. Per tiu sum'o oni g\u0302is nun real'ig'is 244 rapid'a'j'n projekt'o'j'n en la region'o. La projekt'o'j kaj iniciat'o'j, kiu'j ricev'is financ'ad'o'n, est'is pret'ig'it'a'j en'kadr'e de tri tabl'o'j de la Stabil'ec'pakt'o \u2013 \u201eDemokrati'o kaj hom'a'j rajt'o'j\u201d, \u201eEkonomi'a re'konstru'o kaj sekur'ec'o\u201d kaj \u201eSekur'ec'o\u201d."}, {"text_idx": "#000774", "text": "La pol'a, la lingv'o de Zamenhof"}, {"text_idx": "#000775", "text": "La pol'a est'is la ge'patr'a lingv'o de la kre'int'o de Esperant'o, do est'as interes'e kompar'i la du lingv'o'j'n. Zamenhof montr'ig\u0302'as rimark'ind'e mal'influ'it'a de la pol'a, kompar'e kun ali'a'j lingv'o'kre'int'o'j. Lau\u0306 legend'o, la unu'sol'a vort'o kiu'n Zamenhof ne pov'as rezist'i en'pren'i al Esperant'o el la pol'a est'as la s\u0302at'at'a \u201ekolbas'o\u201d; tiu c\u0302i tamen aspekt'as iom pli proksim'a al si'a rus'a parenc'o kolbas'a ol al la pol'a kie\u0142basa. Tamen ekzist'as ali'a'j el'pol'a'j vort'o'j: \u201ec\u0302u\u201d sen'dub'e ven'as de la pol'a czy [c\u0302i]."}, {"text_idx": "#000776", "text": "La pol'a est'as okcident'slav'a lingv'o. G\u0302i skrib'ig\u0302'as per la romia alfabet'o, sed bezon'as mult'a'j'n krom'sign'o'j'n kaj digram'o'j'n, do pov'as don'i pli tim'ig'a'n ide'o'n pri la prononc'o ol la ver'o. Fakt'e g\u0302i skrib'ig\u0302'as tre fonem'e. Tamen iu'j vort'o'j rest'as mal'facil'e prononc'ebl'a'j \u2013 ekzempl'e mg\u0142a [mgu\u0306a] (nebul'o), me\u0328z\u0307czyzna [menj\u0302c\u0302izna] (vir'o) au\u0306 la urb'o Bydgoszcz [bidgos\u0302c\u0302]. Fam'a lang'o'tord'il'o est'as W Szczebrzeszynie chrza\u0328szcz brzmi w trzcinie [vs\u0302c\u0302ebj\u0302es\u0302inie h\u0302j\u0302ons\u0302c\u0302 bj\u0302mi vtj\u0302inie] (En [la urb'o] Szczebrzeszyn la skarab'o zum'as en la kan'o). Kiel en la rus'a, preskau\u0306 c\u0302iu'j konsonant'o'j pov'as est'i \u201emol'a'j\u201d au\u0306 \u201emal'mol'a'j\u201d. \u201eMol'ec'o'n\u201d indik'as foj'e dekstr'a'korn'a super'sign'o super la konsonant'o, foj'e (antau\u0306 vokal'o) inter'met'it'a i. La akcent'o trov'ig\u0302'as plej oft'e c\u0302e la antau\u0306'last'a silab'o."}, {"text_idx": "#000777", "text": "Interes'a koincid'o \u2013 kaj kontrast'o \u2013 komun'e kun la ital'a est'as ke la pol'a vort'o por \u201enord'o\u201d est'as po\u0301\u0142noc [puu\u0306noc] (lau\u0306'vort'e, \u201edu'on'o de la nokt'o\u201d); la nom'o por la sud'o en Italio est'as mezzogiorno, kiu ankau\u0306 signif'as \u201etag'mez'o\u201d! La nom'o'j de la monat'o'j, mal'kutim'e por eu\u0306rop'a lingv'o, ne est'as romiaj, sed tradici'e slav'a'j (ekz. oktobr'o paz\u0301dziernik, dum tiu'j de la rus'a est'as tre re'kon'ebl'a'j: oktjabrj."}, {"text_idx": "#000779", "text": "Simil'e al Esperant'o, kaj mal'neces'e lau\u0306 iu'j, la adjektiv'o'j akord'ig\u0302'as lau\u0306 nombr'o kaj kaz'o, kaj ankau\u0306 lau\u0306 genr'o; kaj kvankam ili kutim'e antau\u0306'as si'a'j'n substantiv'o'j'n1, la vort'ord'o est'as sufic\u0302'e liber'a. La pol'a'j numeral'o'j deklinaci'ig\u0302'as (s\u0302ang\u0302'as si'a'j'n form'o'j'n lau\u0306 uz'manier'o). Por kre'i adverb'o'j'n, oni s\u0302ang\u0302'as la vir'genr'a'n fin'aj\u0302'o'n al la neu\u0306tr'a -o (au\u0306 -e, lau\u0306 la vort'o)."}, {"text_idx": "#000781", "text": "Io iom'et'e mal'facil'a en la pol'a est'as ke \u201eili\u201d pov'as traduk'ig\u0302'i per oni se tem'as pri ar'o da vir'o'j, au\u0306 da vir'o'j kaj vir'in'o'j; dum per on'e se tem'as pri ar'o da vir'in'o'j, au\u0306 de best'o'j kaj aj\u0302'o'j el c\u0302iu'j tri genr'o'j. Mal'sam'e al la rus'a, pronom'o'j'n oni pov'as el'las'i, c\u0302ar c\u0302iu'j person'a'j fin'aj\u0302'o'j por la verb'o'j mal'sam'as, inkluziv'e en la preterit'o."}, {"text_idx": "#000782", "text": "Ekzist'as kiel en la rus'a du verb'o'j por \u201eir'i\u201d, por ir'ad'o pied'a au\u0306 transport'a, kiu'j si'a'vic'e divid'ig\u0302'as en du verb'o'j'n por ir'ad'o kutim'a au\u0306 specif'a. Simil'e, abund'as verb'a'j prefiks'o'j. Mal'sam'e al g\u0302i, la pol'a uz'as vort'o'j'n por \u201eest'i\u201d (byc\u0301) kaj \u201ehav'i\u201d (miec\u0301) en la prezenc'o. Verb'o'j hav'as du aspekt'o'j'n, kiel ali'a'j slav'a'j lingv'o'j, por apart'ig'i inter fin'it'a kaj ne'fin'it'a ag'ad'o (plus krom'uz'o'j). La koncept'o de aspekt'o, kio mal'sam'as al tiu de verb'o'temp'o (kvankam g\u0302i inter'plekt'ig\u0302'as kun tiu en c\u0302iu'tag'a uz'ad'o), ebl'e ekzist'as en c\u0302iu'j lingv'o'j, kvankam ne c\u0302iu'j mal'diskret'e mark'as g\u0302i'n. Est'as interes'e ke Zamenhof, kon'ant'e plur'a'j'n aspekt'indik'a'j'n lingv'o'j'n, elekt'is ne indik'i g\u0302i'n en Esperant'o. Tio kau\u0306z'is problem'o'j'n c\u0302e la particip'o'j \u2013 c\u0302u ili montr'is nur la tri verb'o'temp'o'j'n (-it'a, -at'a, -ot'a) au\u0306 c\u0302u komplet'ig\u0302'o'n kontrau\u0306 mal'komplet'ig\u0302'o? Fin'e oni solv'is la problem'o'n agnosk'ant'e ke la koncept'o de aspekt'o ja ekzist'as ankau\u0306 en Esperant'o."}, {"text_idx": "#000784", "text": "1. Not'o de la redaktor'o: De'pend'a au\u0306 reg'at'a vort'o au\u0306 latin-angl'e regimen au\u0306 komplement'o."}, {"text_idx": "#000785", "text": "En la artikol'o Eu\u0306rop'o \u2013 Simpozi'o postul'as neu\u0306tral'a'n lingv'o'n (MONATO 2002/2, p. 29) Zlatko Tis\u030clar raport'as, ke unu el la preleg'ant'o'j c\u0302e scienc'a simpozi'o en Zagrebo pri lingv'a egal'rajt'ec'o kaj eu\u0306rop'a ident'ec'o est'as Sea\u0301n O\u0301 Riain el Irlando."}, {"text_idx": "#000786", "text": "O\u0301 Riain, kiu est'as unu'a sekretari'o c\u0302e la Ambasador'ej'o de Irlando en Berlino, antau\u0306 ne'long'e publik'ig'is mal'grand'a'n sed valor'a'n verk'et'o'n pri preciz'e tia'j grav'a'j demand'o'j. Tem'as pri du'lingv'a (irlanda/angl'a) libr'et'o kun la titol'o An tAontas Eorpach ag'us an Ghaeilge: Fe\u0301iniu\u0301lacht ag'us E\u0301agsu\u0301lacht Teanga / The EU and the Irish Language: Identity and Linguistic Diversity (Eu\u0306rop'a Uni'o kaj la irlanda lingv'o: ident'ec'o kaj lingv'a divers'ec'o)."}, {"text_idx": "#000787", "text": "En tiu c\u0302i verk'o li pled'as, ke EU adopt'u Esperant'o'n kiel neu\u0306tral'a'n komunik'il'o'n, kiu kontribu'os al la protekt'o de minoritat'a'j kaj en'dang\u0302er'ig'it'a'j lingv'o'j (ne nur la de irlanda), en'e de la teritori'o de la uni'o. La libr'o en'hav'as mal'long'a'n en'konduk'o'n al Esperant'o, util'a'n bibliografi'o'n pri lingv'a'j problem'o'j kaj ali'a'j'n valor'a'j'n al'don'aj\u0302'o'j'n. G\u0302i est'as akir'ebl'a de la Kelt'a Libr'ej'o: An Siopa Leabhar, 6 Sr. Fhearchair, Dublino 2, Irlando."}, {"text_idx": "#000788", "text": "Kiel kon'at'e, en sud'a Afrik'o minac'as terur'a mal'sat'o. Pro tio mult'a'j ric\u0302'a'j land'o'j donac'is kaj donac'as nutr'aj\u0302'o'n, ne'last'e Uson'o. En la haven'o de Maput'o, c\u0302ef'urb'o de Mozambiko, plur'a'j mil tun'o'j da maiz'o kaj tritik'o en karg'o's\u0302ip'o'j atend'as, sed oni ne el'pren'as ili'n por sat'ig'i la ses milion'o'j'n da hom'o'j de la region'o. La mozambika reg'ist'ar'o rifuz'as la donac'o'n el Uson'o. Kial? C\u0302ar est'as gen'teknik'e manipul'it'a'j gren'o'j. Tia'j'n oni ne vol'as hav'i, ankau\u0306 ne donac'e. Simil'e re'ag'is reg'ist'ar'o'j de la najbar'a'j s\u0302tat'o'j Zambio kaj Zimbabvo."}, {"text_idx": "#000789", "text": "Unu'a'vid'e tio est'as absurd'a: afrik'a'j reg'ist'o'j prefer'as, ke hom'o'j mort'os pro mal'sat'o anstatau\u0306 akcept'i valor'a'n nutr'aj\u0302'o'n. Sed du'a'vid'e oni bon'e pov'as kompren'i tia'n kondut'o'n. Se la afrik'a'j reg'ist'ar'o'j akcept'as la uson'a'n help'o'n, la est'ont'a damag\u0302'o est'os pli grand'a ol la por'temp'a util'o. C\u0302ar cert'e hom'o'j ne nur mem mang\u0302'os gen-manipul'it'a'n maiz'o'n kaj tritik'o'n, sed uz'os la gren'o'j'n por sem'ad'o. Sed tio signif'os, ke post'a'j'n rikolt'o'j'n oni ne plu pov'os eksport'i al Eu\u0306rop'a Uni'o, plej grav'a ac\u0302et'ant'o; c\u0302ar en EU (kaj en mult'a'j azi'a'j s\u0302tat'o'j) gen-maiz'o kaj gen-tritik'o est'as mal'permes'it'a'j. Krom'e ankau\u0306 brut'o'j'n kaj kort-bird'o'j'n nutr'it'a'j'n per gen-manipul'aj\u0302'o'j oni ne plu pov'us vend'i."}, {"text_idx": "#000790", "text": "Tem'as do pri du'obl'a manipul'ad'o: C\u0302ar Uson'o ne pov'as vend'i si'a'j'n gen-manipul'it'a'j'n gren'o'j'n al Eu\u0306rop'o kaj Azi'o, la reg'ist'ar'o send'as tiu'j'n c\u0302i super'flu'a'j'n var'o'j'n al Afrik'o. Tiel Vas\u0302ington'o per'fort'e prov'as manipul'i la merkat'o'n, met'ant'e afrik'a'j'n reg'ist'ar'o'j'n en moral'a'n kaj ekonomi'a'n dilem'o'n. La afer'o ne est'us tiom terur'a, se g\u0302i koncern'us nur et'a'n part'o'n de bezon'at'a'j nutr'aj\u0302'o'j. Sed la ric\u0302'a Uson'o kovr'as c\u0302. du'on'o'n de la tut'a help'o'program'o por mal'sat'ant'a'j afrik'an'o'j."}, {"text_idx": "#000791", "text": "Leg'ant'o (ne-uson'a) de MONATO dum la UK en Fort'alez'o asert'is, ke ni'a revu'o est'as kontrau\u0306-uson'a. Mi replik'is, ke kritik'o baz'ig\u0302'as sur fakt'o'j, ne sur emoci'o. Se uson'an'o'j ne tim'as san'problem'o'j'n per gen-manipul'it'a nutr'aj\u0302'o, ili mang\u0302'u g\u0302i'n. Sed se ali'a'j rifuz'as tio'n pro (scienc'e pruv'it'a) san-risk'o, Vas\u0302ington'o ne mir'u, ke tia'j prov'o'j de per'fort'o mal'facil'ig'as al ali'a'j kompren'i au\u0306 ec\u0302 am'i Uson'o'n."}, {"text_idx": "#000792", "text": "\u201eLa natur'o re'bat'as.\u201d Tiel re'ag'is mult'a'j, kiam en au\u0306gust'o katastrof'a'j inund'o'j de river'o'j Vultavo, Elb'o, Danub'o kaj ili'a'j brak'o'j damag\u0302'is mult'eg'a'j'n urb'o'j'n kaj vilag\u0302'o'j'n en mez'a kaj orient'a Eu\u0306rop'o. La diluv'o ne nur detru'is kelk'a'j'n mil'o'j'n da log\u0302'ej'o'j sed grav'eg'e damag\u0302'is la fam'a'j'n histori'a'j'n kern'o'j'n de Prago en C\u0302eh\u0302i'o kaj Dresdeno en Germanio. Kiom da kultur'a'j valor'aj\u0302'o'j eksterm'ig\u0302'is per akv'o'mas'o'j kaj (ec\u0302 pli terur'e) venen'a s\u0302lim'o, tio'n oni vid'os nur post monat'o'j."}, {"text_idx": "#000793", "text": "Sed c\u0302u ver'e la natur'o re'bat'is? Ali'a'j, ankau\u0306 fak'ul'o'j, atent'ig'as ke inund'o'j okaz'as c\u0302iam de'nov'e, sen'de'pend'e de hom'a'j ag'o'j. Efektiv'e tiu'j'n c\u0302i inund'o'j'n kau\u0306z'is ekstrem'e fort'eg'a'j kaj long'dau\u0306r'a'j pluv'eg'o'j, kiu'j est'ig'is ne'kutim'e grand'a'n kaj rapid'eg'a'n s\u0302vel'ad'o'n de river'o'j. Hom'o kapabl'as reg'i la natur'o'n en mult'a'j sfer'o'j, sed (g\u0302is nun) ne pov'as mal'help'i pluv'o'n. Ni pov'as nur protekt'i ni'n kontrau\u0306 akv'o, jen per individu'a ombrel'o, jen per dig'o'j lau\u0306'long'e de dang\u0302er'a'j river'o'j \u2013 sed g\u0302ust'e tiu'j dig'o'j jam est'as unu el la hom'far'it'a'j kial'o'j de inund'o'j."}, {"text_idx": "#000794", "text": "En la dens'e log\u0302'at'a Eu\u0306rop'o ni asfalt'is kaj beton'is ni'a'n ter'o'n, tiel ke akv'o ne plu pov'as en'ir'i g\u0302i'n kaj tra kanal'o'j dev'as flu'i en river'o'j'n. Tiu'j'n ni arm'is per dig'o'j kaj tiel rab'is al ili natur'a'j'n el'flu'ej'o'j'n al vast'a'j kamp'o'j, marc\u0302'o'j kaj eben'o'j. En la aktual'a okaz'o dig'o'j ne est'is sufic\u0302'e alt'a'j au\u0306 tro mal'fortik'a'j por mal'help'i la katastrof'o'n. Sed tiu'j c\u0302i hom'a'j mis'far'o'j est'as nur kelk'a'j el mult'a'j, kiu'j kau\u0306z'as ke natur'a'j fenomen'o'j ig\u0302'as katastrof'o'j. Pli kaj pli mult'a'j scienc'ist'o'j inter'temp'e konfirm'as ekzempl'e, ke polu'ad'o de l' atmosfer'o per venen'a'j gas'o'j el industri'o, hejt'il'o'j kaj, precip'e, au\u0306tomobil'o'j kaj avi'o'j kau\u0306z'as pli'varm'ig\u0302'o'n tut'mond'a'n kun la sekv'o, ke ne nur degel'as polus'a'j glac\u0302er'o'j, alt'ig\u0302'as mar'nivel'o'j kaj dezert'ig\u0302'as frukt'o'don'a'j teritori'o'j, sed ke ankau\u0306 drast'e s\u0302ang\u0302'ig\u0302'as la klimat'o en mult'a'j kontinent'o'j."}, {"text_idx": "#000795", "text": "Tamen la reg'ist'ar'o de Uson'o, unu el la plej grand'a'j polu'ant'o'j, spit'as scienc'a'j'n ek'kon'o'j'n kaj kontest'as ili'n, obstin'e rifuz'ant'e la kon'at'a'n Kiot'o-protokol'o'n, lau\u0306 kiu ali'a'j s\u0302tat'o'j dev'ig'as si'n, redukt'i polu'ad'o'n por mal'help'i klimat'a'n katastrof'o'n. Sed c\u0302iu'j el ni pli ag\u0302'a'j ol 50-jar'a'j facil'e pov'as konfirm'i per propr'a'j spert'o'j, ke la uson'a prezid'ant'o mal'prav'as. Kiam mi est'is infan'o, c\u0302iu'vintr'e ni hav'is mult'a'j'n neg\u0302'o'n kaj frost'o'n, tiel ke dum mult'a'j semajn'o'j sen'inter'romp'e ni pov'is sled'i kaj glit'kur'i sur glaci'o de lag'et'o. Jam mi'a'j infan'o'j ne plu tiom kontinu'e pov'is g\u0302u'i tiu'j'n vintr'a'j'n amuz'o'j'n, kaj mi'a'j ge'nep'o'j ja kon'as neg\u0302'o'n kaj glaci'o'n, sed sled'i ili oft'e pov'as nur dum unu tag'o, c\u0302ar la post'a'n neg\u0302'o jam for'degel'as. Glit'kur'i oft'e ili pov'as nur en stadion'o kun art'e'far'it'a glaci'o. Mi'a'j infan'ag\u0302'a'j somer'o'j kutim'e hav'is kontinu'e agrabl'a'n temperatur'o'n de c\u0302. 25 grad'o'j C, kun okaz'a'j fulm'o'tondr'o'j."}, {"text_idx": "#000796", "text": "Sed nun en mez'a Eu\u0306rop'o, kie mi log\u0302'as, veter-kapric'o'j est'as pli kaj pli mult'a'j. La temperatur'o en somer'o ne mal'oft'e super'as 30 grad'o'j'n \u2013 kaj j\u0302us ni spert'is en Rio de J\u0302anejro, ke dum la tie'a vintr'o anstatau\u0306 c\u0302. 15 grad'o'j est'is s\u0302vit'ig'a'j 32 grad'o'j C. Unu el la sekv'o'j de tiu alt'ig\u0302'o de temperatur'o en mez'a Eu\u0306rop'o est'as, ke ordinar'a'j s\u0302torm'o'j (de pli fru'a'j temp'o'j) nun far'ig\u0302'as ver'a'j tempest'o'j kun terur'a detru'fort'o, kiu fal'ig'as komplet'a'j'n arb'ar'o'j'n kaj sen'tegment'ig'as dom'o'j'n, ke ordinar'a'j fulm'o'tondr'o'j far'ig\u0302'as ekstrem'a'j natur'katastrof'o'j kun diluv'o'j."}, {"text_idx": "#000797", "text": "Kiel c\u0302iam, ankau\u0306 post la nun'a inund'eg'o oni esplor'as kial'o'j'n kaj kau\u0306z'o'j'n kaj diskut'as solv'o'j'n de problem'o'j hom'far'it'a'j, por mal'help'i est'ont'a'j'n terur'aj\u0302'o'j'n. Unu grav'a rimed'o est'us, re'don'i al river'o'j natur'a'j'n el'flu'ej'o'j'n, kiu'j'n per dig'o'j, asfalt'ad'o kaj beton'ad'o ni rab'is al ili. En mult'a'j region'o'j de Eu\u0306rop'o tio'n dev'us far'i ne nur tiu'j land'o'j, kiu'j plej mult'e sufer'as inund'o'j'n, sed precip'e najbar'a'j land'o'j, kie flu'as super'a'j part'o'j de river'o'j. Sed kial tiu'j s\u0302tat'o'j el'spez'u si'a'n mon'o'n, se el tio profit'os (nur) najbar'a'j land'o'j? Solv'i la problem'o'n oni pov'as kaj dev'as tut'eu\u0306rop'e."}, {"text_idx": "#000798", "text": "Sed ho ve! Kiam antau\u0306 du jar'o'j simil'a inund'eg'o de river'o Odr'o damag\u0302'is vast'a'j'n part'o'j'n de orient'a Germanio kaj Pollando, oni promes'is re'natur'ig'i la river'o'n. G\u0302is hodiau\u0306 oni far'is absolut'e neni'o'n. C\u0302u ebl'e nun, kiam pro hom'a mis'uz'o de natur'o ni detru'is grand'a'n part'o'n de ni'a kultur'o en Prago kaj Dresdeno, ni est'os pli prudent'a'j?"}, {"text_idx": "#000799", "text": "Mi nask'ig\u0302'is en Schoten [sh\u0302oten], proksim'e al Antverpeno, en la jar'o 1962, kaj nun mi log\u0302'as en Oelegem [ulegem] kun mi'a amik'in'o."}, {"text_idx": "#000802", "text": "Jam la tri'a'n foj'o'n mi leg'as g\u0302i'n. Memor'spert'o'j. Libr'o en kiu, inter hom'o'j fremd'a'j, rol'as mov'ad'e kon'at'a par'o. Neni'a fikci'o, ne roman'o, ne memor'aj\u0302'o au\u0306 konfes'o. Do kio?"}, {"text_idx": "#000803", "text": "En'hav'e, altern'as en g\u0302i mal'facil'a'j kaj leg\u0302er'a'j part'aj\u0302'o'j. Jen konsider'o'j revoluci'a'j kaj milit'a'j, histori'a'j kaj politik'a'j, religi'a'j kaj moral'a'j, filozofi'a'j, art'a'j, social'a'j \u2013 pri ekzist'ad'ism'o kaj japan'a batal'art'o, pri scienc'o au\u0306 teologi'o, pri katedral'o kaj \u201enov'a orient'ad'o de la fid'o\u201d, pri art'fals'ist'o'j kaj pri sakrament'o, pri suicid'o, pri kulp'o'sent'o, pri felic\u0302'o, ec\u0302 pri Di'o, pek'ad'o, la Kalvari'a Voj'o kaj ge'edz'ig\u0302'o. Pri c\u0302io c\u0302i i'o'n surpriz'a'n ni trov'as. Pri art'fals'ad'o, ekzempl'e: la kial'o'n, la kau\u0306z'o'n, la art'ist'a'n \u201eprav'o'n\u201d; kaj, c\u0302iam kun adekvat'e impon'a stil'o, la diferenc'o'n inter ver'a'j kaj pseu\u0306d'a'j krim'o'j, inter ver'a art'aj\u0302'o kaj pastic\u0302'o, inter fand'ad'o de kanon'o'j kaj de klos\u0302'o'j. Jen rakont'ad'o pri tra'viv'aj\u0302'o'j kun amik'o'j kaj mal'amik'o'j, kun du putin'o'j, kun vir'in'o'j am'at'a'j, kun ge'patr'o'j divers'a'j \u2013 erotik'aj\u0302'o'j, scen'o'j pri rival'o'j, kaj otel'a'j tent'o'j."}, {"text_idx": "#000804", "text": "Sed la au\u0306tor'o ne intenc'is verk'i erotik'a'n roman'o'n, li vol'is ja kre'i nov'a'n g\u0302enr'o'n. Kaj sukces'e! Li el'fos'as la origin'o'n de si'a'j opini'o'j: \u201ekial li pens'as kio'n li pens'as?\u201d Dum li el'serc\u0302'as la fundament'a'j'n ide'o'j'n, la impuls'o'j'n, kiu'j determin'as li'a'j'n konvink'ig\u0302'o'j'n, li'a ekzamen'o konduk'as li'n al memor'aj\u0302'o'j pri spert'o'j, kiu'j aktiv'ig'is li'a'n inteligent'o'n. Kaj li mir'as: tiu'j spert'o'j est'is seks'a'j."}, {"text_idx": "#000805", "text": "La g\u0302enr'o \u201ememor'spert'o'j\u201d trakt'as do la ek'est'o'n de konvink'o'j, esplor'as pri est'ig\u0302'o de vid'punkt'o'j. G\u0302i spur'as la dis'volv'ig\u0302'o'n de la intelekt'o, de la person'a pens'ad'o. Efektiv'e, tem'as pri intern'a'j kontrau\u0306'dir'o'j de jun'ul'o, kiu serc\u0302'as si'a'n voj'o'n. Tiu g\u0302enr'o hav'as si'a'j'n postul'o'j'n: la au\u0306tor'a elekt'o ne est'as sen konsekvenc'o'j. \u201eLa g\u0302enr'o memor'spert'a hav'as senc'o'n, nur se g\u0302i apog'ig\u0302'as sur spert'o'j real'a'j kaj au\u0306tent'a'j g\u0302is la plej et'a'j detal'o'j. C\u0302ia fals'o, c\u0302ia poezi'a imag'o de'flank'ig'a, en'dub'ig'us la mem'analiz'o'n. La leg'ant'o dev'as sent'i, ke c\u0302io, kio'n rakont'as la au\u0306tor'o, okaz'is preciz'e, kiel g\u0302i est'as el'met'it'a.\u201d"}, {"text_idx": "#000806", "text": "Konsci'end'as, ke leg'ant'o aktiv'e part'o'pren'as: leg'ad'o est'as inter'ag'o kun la verk'int'o. Ne sen'risk'a! Foli'um'ant'e, mi ek'vid'as menci'o'n de franc'a film'o A bout de souffle, kaj mi rid'et'as, re'memor'ant'e ies alud'o'n al g\u0302i per about the suffle \u2013 nun'temp'e c\u0302iu'j ja parol'as la angl'a'n, c\u0302u ne? Sed pri kio pens'is tiu person'o, tiel mis'prononc'ant'e la titol'o'n? Kio'n signif'is tiu vort'o por li? Sed ne devi'u ni. Sen's\u0302erc'e! Risk'o'j ja ekzist'as."}, {"text_idx": "#000807", "text": "Mi'n surpriz'as kaj mir'ig'as c\u0302iam de'nov'e, kiom ni, leg'ant'o'j, pov'as mis'kompren'i la cel'o'n de libr'o, mal'traf'i ties esenc'o'n, tord'i la verk'ist'a'n streb'o'n au\u0306 preter'vid'i li'a'n intenc'o'n. Tial la au\u0306tor'o ripet'as kaj insist'as, ne sen kau\u0306z'o, ke li ne verk'is roman'o'n. \u201eMi'a cel'o ne est'is rakont'i mi'a'n en'tut'e banal'a'n viv'o'n. Preskau\u0306 c\u0302iu'j amor'is, tro mult'a'j batal'is, mult'a'j sen'hejm'ig\u0302'as. Mi ne est'as el'star'a escept'o, nek hero'o de ne'kred'ebl'a'j aventur'o'j.\u201d Esper'ebl'e, oni ne kritik'os mis'interpret'e c\u0302i tiu'n bril'a'n labor'aj\u0302'o'n, penozan kaj serioz'a'n, konvink'a'n kaj ric\u0302'a'n, rest'ont'a'n en la memor'o kaj re'leg'o'trud'a'n."}, {"text_idx": "#000808", "text": "La verk'o pri'skrib'as la itiner'o'n de jun'a fremd'ul'o en la franc'a soci'o. Fakt'e, en tiu libr'o tem'as, en matur'a lingv'o, pri la genez'o kaj mal'volv'ig\u0302'o de la intelekt'a perspektiv'o hom'a. La tekst'o ekspon'as c\u0302io'n, kio progres'ig'as la pens'ad'o'n de la protagonist'o, montr'as la dialektik'a'n evolu'o'n de ties mond'rigard'o. \u201eElekt'i? C\u0302u iam oni elekt'as? Neni'u kon'as si'n\u201d (p. 114). \u201eLa mal'grand'a vit'o'foli'o trud'it'a antau\u0306 la hom'a'n seks'organ'o'n est'as la grand'a obstakl'o al la kompren'o de ni mem\u201d (p. 150)."}, {"text_idx": "#000809", "text": "La au\u0306tor'o fak'as en filozofi'o. Li argument'as per scienc'o. Li est'as sanskrit'ist'o kaj cit'as latin'e. Kaj obstin'ul'o li est'as c\u0302e ajn'a persist'ad'o, kiu s\u0302ajn'as al li neces'a. Li montr'as kaj demonstr'as, kiel la okcident'a scienc'o konstru'ig\u0302'is pro teologi'a'j motiv'o'j kaj sekv'e est'as ankau\u0306 nur kred'o: kvankam g\u0302i supoz'as si'n opon'a al religi'o, g\u0302i mem fakt'e est'as religi'a sekt'o. \u201eNe est'as pli da teori'a cert'ec'o en scienc'o ol en art'o\u201d, lau\u0306 la au\u0306tor'o. Dum'e, unu el la grand'a'j kvalit'o'j de li'a verk'o est'as la ver'ec'o."}, {"text_idx": "#000810", "text": "Per tiu nov'a ating'o Euge\u0300ne de Zilah super'is si'n mem. Ilustr'it'a per dek'o da bild'o'j de Cavelan [kavla\u0301n], li'a verk'o klar'e, sam'e kiel Viv'i sur bark'o, ne est'as roman'o. Tio'n konfirm'as la impon'a nombr'o de pied'not'o'j. Per si'a kompetent'a verk'ad'o ni'a au\u0306tor'o pruv'as la kapabl'o'n de Esperant'o konkurenc'i kun naci'a'j beletr'o'j lau\u0306 la estetik'a'j kriteri'o'j de la ekster'a literatur'a mond'o. Stil'o ric\u0302'a, kun vort'o'j traf'a'j kiel \u201emem'stir'a'j raket'kap'o'j\u201d, au\u0306 truf'e gust'um'ind'a'j \u2013 vort'um'o'j trofe'a'j kaj triumf'a'j. Li, evident'e, neniam \u201egargar'as si'n per ne'kompren'it'a'j vort'o'j\u201d por \u201ere'krac\u0302'i ili'n propr'a'lingv'e'n\u201d."}, {"text_idx": "#000811", "text": "Kaj kiu prav'as est'as libr'o alt'klas'a. G\u0302i est'as ebl'e et'e kontest'a kaj ribel'a, sed cert'e edif'a kaj instru'a, dokt'a kaj inteligent'a, erudici'a kaj prudent'a. C\u0302u sag\u0302'um'it'a kaj ec\u0302 sprit'a? Jes, re'leg'u nur! El'salt'os flor'et'o'j. (Kaj bobel'o'j da oksigen'o! Kiu'j'n vi ne rimark'is unu'a'foj'e pro la bala'a super'ond'o, ia cunam'o de serioz'o kaj hom'ec'o, al'flu'o de demand'o'j.) G\u0302i ne est'as distr'a verk'o, tamen kor- kaj kac-tus\u0302'a kelk'lok'e. G\u0302i est'as libr'o kiu post'dau\u0306r'as. Nepr'e. Libr'o detal'e ver'em'a, valor'eg'a, profund'a kaj konstru'a, pint'nivel'a. Cert'e, iam mi entrepren'os kvar'a'n tra'leg'o'n. \u201eLa erudici'o don'as sam'a'j'n g\u0302oj'o'j'n kiel la c\u0302as'ad'o kaj neni'a kompat'ind'a best'o sufer'as pro tio.\u201d"}, {"text_idx": "#000812", "text": "Sed kie la prav'o, fin'fin'e? Kaj ... kiu prav'us \u2013 kio'n tiu sav'us? \u201eLa er'o'j de puzl'o lok'ig\u0302'is g\u0302ust'e, sed ne mi lok'is ili'n. Kiu? Kio?\u201d (p. 90). Eu\u0306gen'o aplik'is tiu'n fraz'o'n al si'a viv'o, al si'a rilat'o kun Madlena, sed ebl'us samiel \u2013 c\u0302u prav'e? \u2013 uz'i g\u0302i'n pri li'a libr'o."}, {"text_idx": "#000814", "text": "Interes'a est'is la artikol'o de Stefan Maul pri la sukces'o de Le Pen en la balot'o pri la prezid'ant'ec'o, sed g\u0302i tamen merit'as kelk'a'j'n rimark'o'j'n. Efektiv'e tiu grand'a sukces'o est'is skandal'a; g\u0302i est'is s\u0302ok'o, stupor'o, fakt'e grand'a hont'o, kvankam neni'u gazet'o kurag\u0302'is titol'i tio'n \u201eLa hont'o\u201d, kiel dec'us. Tamen se la leg'ant'o'j plu observ'is la evolu'o'n de balot'ad'o, ili sci'as, ke por la re'balot'o 85 % voc\u0302'don'is kontrau\u0306 Le Pen (ne por Chirac [s\u0302ira\u0301k]). Kaj por la asemble'o Front National, Naci'a Front'o (NF) (la nazi'a parti'o), re'fal'is al 11 % de la voc\u0302'o'j, kaj dank'e al la diskut'ind'a distrikt'o'sistem'o, neni'u NF-deput'it'o sid'os en la nov'a dekstr'a asemble'o. Kio okaz'is? La antau\u0306'a asemble'o decid'is, ke la du elekt'o'j (s\u0302tat'prezid'ant'o kaj asemble'o) okaz'u si'n'sekv'e, c\u0302ar oni bon'e sci'as, ke kiu gajn'as la prezid'ant'a'n, tiu gajn'as ankau\u0306 la asemble'a'n."}, {"text_idx": "#000815", "text": "Princip'e kaj lau\u0306 la (mis'a'j) prognoz'o'j dev'is okaz'i duel'o inter Chirac kaj Jospin [j\u0302ospe\u0301n], inter dekstr'o kaj mal'dekstr'o, sed ... Est'is g\u0302eneral'a mal'kontent'o kaj dekstr'e kaj mal'dekstr'e, c\u0302ef'e pro ne'kongru'ad'o, dekstr'a prezid'ant'o kaj mal'dekstr'a asemble'o ... Krom'e, tiu stult'a sistem'o, hered'aj\u0302'o de De Gaulle [de gol], tra'las'is 16 kandidat'o'j'n. Ver'a kac\u0302'o! Kio rezult'is el c\u0302io tio? Mal'dekstr'e 12 % de trocki'ist'o'j (nur negativ'a balot'o). Kaj la person'a ambici'o de Cheve\u0300nement [s\u0302evenema\u0301n] (6 % da voc\u0302'o'j), kio kau\u0306z'is la fal'o'n de Jospin. Sed Cheve\u0300nement pag'is post'e: li perd'is si'a'n deput'it'ec'o'n, kiu'n li ten'is 30 jar'o'j'n."}, {"text_idx": "#000816", "text": "Oni g\u0302eneral'e preter'atent'is la grav'ec'o'n de trocki'ist'o'j. Est'as protest'o'si'n'ten'o, kiu antau\u0306'e ir'is al la franc'a Komun'ist'a Parti'o. Sed la fakt'o, ke la franc'a Komun'ist'a Parti'o est'is en la reg'ist'ar'o sign'is g\u0302i'a'n mal'venk'o'n. Preskau\u0306 g\u0302i'a'n mort'o'n. La civit'an'o'j voc\u0302'don'is ali'lok'e por protest'i. Sed la plu'a evolu'o est'is antau\u0306'vid'ebl'a. Je la re'balot'o prezid'ant'a c\u0302iu'j demokrat'o'j voc\u0302'don'is kontrau\u0306 Le Pen, c\u0302irkau\u0306 85 % kaj ver's\u0302ajn'e pli mult'e, c\u0302ar mult'a'j ne vol'is voc\u0302'don'i por Chirac. Kaj Chirac tre demagog'e ekspluat'is tiu'n situaci'o'n, baz'ant'e si'a'n kampanj'o'n sur tiu fals'a cifer'o, promes'ant'e i'o'n ajn kaj apog'ant'e si'n sur la nov'a parti'o Uni'o por la prezident'a majoritat'o, kiu ec\u0302 ne ekzist'as kaj ne hav'as statut'o'n."}, {"text_idx": "#000817", "text": "Konklud'o: la rezult'o de la kriz'o, la g\u0302eneral'a mal'kontent'o kaj la tim'o pro la \u201enau\u0306z'a best'ac\u0302'o\u201d (la be\u0302te immonde) konduk'is al triumf'o de la dekstr'a parti'o. La mal'venk'o de social'demokrat'o'j, dum Le Pen rest'as je la sam'a punkt'o kiel antau\u0306'e: van'a vulgar'a blek'ad'o kaj lud'o je martir'ec'o. Nun ni atend'as la sekv'o'n de la dekstr'a'j promes'o'j pri sekur'ec'o, mal'pli da impost'o'j por ric\u0302'ul'o'j, ktp ..."}, {"text_idx": "#000818", "text": "Fin'ig\u0302'is por Ukrainio nigr'a somer'o \u2013 en juli'o kvar katastrof'o'j for'pren'is c\u0302. 150 viv'o'j'n. Kulp'as c\u0302ef'e mal'bon'a administr'ad'o kaj organiz'ad'o de soci-kultur'a kaj ekonomi'a viv'o; kulp'as ne hazard'o sed politik'o. Rezult'e la reg'ist'ar'o, pro si'n'sekv'o de katastrof'o'j, apenau\u0306 pov'as kas\u0302'i si'a'n konfuz'ig\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#000819", "text": "La 7an de juli'o pere'is en la min'ej'o \u201eUkrainio\u201d 35 min'ist'o'j, la 21an pere'is ses, la 31an pli'a'j 20. Pas'int'jar'e, en orient'a part'o de la land'o, pere'is 300 min'ist'o'j: c\u0302i-jar'e jam 150. Lau\u0306 statistik'o, c\u0302iu milion'o da tun'o'j da karb'o for'pren'as kvar viv'o'j'n."}, {"text_idx": "#000820", "text": "Plu'e, en okcident'a part'o de la land'o, la 27an de juli'o kolekt'ig\u0302'is mil'o'j da hom'o'j en arme'a flug'haven'o en la urb'o Lviv pro aer'spektakl'o. Tamen, dum famili'an'o'j g\u0302u'is la tag'o'n, ekzamen'ant'e flug'mas\u0302in'o'j'n star'ant'a'j'n sur la ter'o, subit'e sur ili'a'j'n kap'o'j'n fal'is c\u0302as'aviad'il'o Su-27 (fabrik'it'a en Rusio). Vir'in'o, kiu rest'is viv'a, post'e rakont'is: \u201eNi'n frap'is aer'ond'o, surd'ig'is bru'eg'o; ni sent'is, ke super ni io flug'as. S\u0302ajn'is, ke pas'is sufic\u0302'e long'a temp'o, g\u0302is mi trov'is kurag\u0302'o'n mal'ferm'i la okul'o'j'n. Tiam s\u0302ok'o. C\u0302irkau\u0306'e neni'u: nur karn'o'pec'o'j\u201d. En'tut'e 86 hom'o'j pere'is kaj pli ol 1000 est'is sever'e vund'it'a'j."}, {"text_idx": "#000821", "text": "Nun labor'as s\u0302tat'a komision'o por esplor'i, kiu kulp'as. Kial pilot'o'j trejn'ig\u0302'is en mez'a part'o de la land'o kaj ven'is special'e pro la spektakl'o? Kial ili flug'is tiom proksim'e al spekt'ant'o'j? Inter'temp'e la prezid'ant'o de Ukrainio, Leon'id Kuc\u0302ma, ordon'is, ke oni kre'u ord'o'n en la ministr'ej'o'j pri defend'o kaj pri energi'o. Sed tio est'as nur'a unu'a re'eh\u0302'o al la katastrof'o'j. La c\u0302ef'a kial'o de c\u0302iu'j pane'o'j kas\u0302'ig\u0302'as en mal'bon'eg'a administr'ad'o de la ukraina politik'a kaj publik'a viv'o, kio permes'as al respond'ec'ul'o'j sen'respond'ec'e ag'i."}, {"text_idx": "#000822", "text": "Se la uson'a prezid'ant'o post la event'o'j de septembr'o 2001 rikolt'is fid'o'n kaj sub'ten'o'n de si'a popol'o, la situaci'o en Ukrainio est'as tut'e mal'a. La opozici'o nom'as la ukrain'an kap'ul'o'n kun'au\u0306tor'o de la tragedi'o'j: la prezid'ant'o ne nur estr'as la reg'ist'ar'o'n sed ankau\u0306 influ'as parlament'o'n kaj administr'as direktor'o'j'n de uzin'o'j kaj mez'lern'ej'o'j. Tiu est'as sistem'o apenau\u0306 efik'a, c\u0302ar la ver'a respond'ec'ul'o rest'as unu'nur'a: la prezid'ant'o mem."}, {"text_idx": "#000823", "text": "Odor'ac\u0302'as la fis\u0302'o \u2013 almenau\u0306 en Rusio"}, {"text_idx": "#000824", "text": "Pol'a'j kritik'ist'o'j alt'e taks'is la film'o'n de la ukraina reg\u0302isor'o Jurij Iljenko Preg\u0302'o por hetman'o Mazep'a. Dum la 29a kin'o'somer'o en Pollando la film'o ricev'is premi'o'n \u201eOr'a Fis\u0302'o de Insko-2002\u201d. Or'um'it'a'n statu'et'o'n ricev'is fil'o de la reg\u0302isor'o, Filip'o, kiu lud'is unu el la c\u0302ef'rol'o'j. La film'o, lau\u0306 la opini'o de la j\u0302uri'o, montr'as la ver'a'n ukrain'an anim'o'n: la film'o far'ig\u0302'is kulmin'o de la nau\u0306'tag'a kin'o'somer'o."}, {"text_idx": "#000825", "text": "Preg\u0302'o por hetman'o Mazep'a jam est'is montr'at'a dum la c\u0302i-jar'a Berlina Inter'naci'a Kin'o'festival'o kaj g\u0302i aper'os en la au\u0306tun'o en la ukraina kin'o'merkat'o. Bedau\u0306r'ind'e en la najbar'a Rusio la film'o est'as du'on'oficial'e mal'permes'it'a: la ministr'o pri kultur'o, Mih\u0302ail S\u0302vidkoj (etn'a ukraino), rekomend'is al kin'ist'o'j ne spekt'ig'i la film'o'n, c\u0302ar g\u0302i minac'as la ukrain'an-rus'a'n inter'rilat'o'n."}, {"text_idx": "#000826", "text": "En la plej alt'bug\u0302et'a ukraina film'o de la last'a jar'dek'o tem'as pri la t.n. Nord'a Milit'o (1700-1721) inter Svedi'o kaj Rusio. Kiam la sved'a reg\u0302'o Karlo la 12a konduk'is si'a'n arme'o'n en Ukrainion, ukraina milit'gvid'ant'o, hetman'o Iv'a'n Mazep'a, nul'ig'is antau\u0306'a'n alianc'o'n kun car'o Petro la Grand'a kaj al'ig\u0302'is al la sved'o'j kontrau\u0306 la rus'a car'o."}, {"text_idx": "#000827", "text": "La rus'a gazet'ar'o atak'is la film'o'n, c\u0302ar oni konsider'is kaj konsider'as la hetman'o'n perfid'ul'o: tia mal'ind'as est'i prezent'at'a en kin'o'ret'o. Krom'e, la rus'a car'o Petro la 1a est'as montr'at'a kiel sad'ist'o, tiran'o kaj sodomi'ul'o, seks'e per'fort'ant'a soldat'o'j'n. Sed tio'n la reg\u0302isor'o Iljenko c\u0302erp'is el la literatur'o de la rus'a'j verk'ist'o'j Aleksandr Sergejevic\u0302 Pus\u0302kin kaj Aleksej Nikolajevic\u0302 Tolstoj, kiu'j detal'e pri'stud'is la rus'a'n car'a'n epok'o'n."}, {"text_idx": "#000828", "text": "Al'don'e nepr'as menci'i, ke la rol'o'n de hetman'o Iv'a'n Mazep'a lud'is la eks'a ukraina ministr'o pri kultur'o, Bohdan Stupka."}, {"text_idx": "#000829", "text": "Ec\u0302 dum varm'a somer'o 17-jar'a knab'in'o, log\u0302'ant'a en la guberni'o Hejiang de la provinc'o Sichuan en C\u0302ini'o, dev'as sur'hav'i du vest'o-tavol'o'j'n: nur tiel s\u0302i pov'as kas\u0302'i si'a'n sekret'o'n. Kial? C\u0302ar s\u0302i'a'n dors'o'n okup'as ek'de nask'ig\u0302'o grand'a nevus'o, sur kiu kresk'as nigr'a'j vil'o'j."}, {"text_idx": "#000830", "text": "La knab'in'o, Wang Mei, ven'is al la Sichuan-a Institut'o pri Hau\u0306t'a Mal'san'o kaj pet'is kurac'o'n. Fak'ul'o diagnoz'is, ke s\u0302i sufer'as pro \u201ede'nask'a pigment'a nevus'o\u201d kaj, c\u0302ar nevus'o tia aspekt'as kiel fel'o de simi'o au\u0306 apr'o, oni nom'as g\u0302i'n \u201ebest'o'hau\u0306t'a nevus'o\u201d. Statistik'e kus\u0302'as la ebl'o pri mal'san'o tia c\u0302. dek'mil'on'o. Krom'e, pro la grand'ec'o de la nevus'o, mank'as precedenc'o kiel g\u0302i'n kurac'i."}, {"text_idx": "#000831", "text": "Wang Mei dum si'a tut'a viv'o c\u0302agren'ig\u0302'as pro la nevus'o. C\u0302e la lern'ej'o, kie s\u0302i log\u0302'as, s\u0302i ban'as si'n kiel ebl'e plej rapid'e kaj nur, kiam ali'a'j lern'ej'an'in'o'j for'est'as. C\u0302iam s\u0302i port'as dik'a'j'n vest'aj\u0302'o'j'n por s\u0302irm'i la nevus'o'n. Malgrau\u0306 tio kon'as s\u0302i'a'n sekret'o'n mult'a'j lern'ant'in'o'j. Pro tio Wang Mei ek'hav'as psik'a'j'n problem'o'j'n, kaj s\u0302i'a lern'ej'a poent'ar'o ne'stabil'as."}, {"text_idx": "#000833", "text": "Wang Mei viv'as en mal'ric\u0302'a kamp'ar'a famili'o, kiu ne kapabl'as mem pag'i la kurac'ad'o'n. La institut'o decid'is rezign'i pri la kost'o de la operaci'o, tamen la famili'o de la knab'in'o dev'as trov'i pli ol 20 000 juan'o'j'n pro du'monat'a log\u0302'ad'o c\u0302e la institut'o. Nun oni esper'as, ke bon'kor'ul'o'j financ'e sub'ten'os la knab'in'o'n."}, {"text_idx": "#000835", "text": "Antau\u0306 ne'long'e, en Pekino, en plur'a'j strat'o'j aper'is afis\u0302'o'j montr'ant'a'j jun'a'n vir'in'o'n kun serioz'a mien'o etend'ant'a'n rezist'a'n brak'o'n firm'a'n kaj fort'a'n. La cel'o de la afis\u0302'o: kontrau\u0306'i famili'a'n per'fort'o'n."}, {"text_idx": "#000836", "text": "La c\u0302ef'in'o de Pekina Vir'in'a Federaci'o, Zhao Shuhua, dir'is, ke oni star'ig'is la afis\u0302'o'j'n, por ke la tut'a soci'o ek'konsci'u pri famili'a per'fort'o. Jam ekzist'as en Pekino 22 tia'j afis\u0302'o'j, al'don'is la c\u0302ef'in'o, kaj sekv'os pli'a'j."}, {"text_idx": "#000837", "text": "Lau\u0306 enket'o de la C\u0302in'a Vir'in'a Federaci'o ekzist'as per'fort'o en 30 % de la 270 milion'o'j da famili'o'j en C\u0302ini'o. Pli ol 90 % de la per'fort'int'o'j est'as vir'o'j. La pli'mult'o de la pri'demand'it'o'j kred'as, ke per'fort'a am'o est'as la plej fort'a mal'am'o kaj est'as nepr'e pun'end'a de la s\u0302tat'o."}, {"text_idx": "#000838", "text": "C\u0302ini'o de'nov'e publik'ig'is la tiel nom'at'a'n ge'edz'ig\u0302'a'n leg\u0302'o'n, kiu klar'e indik'as, ke per'fort'o, ec\u0302 en'e de famili'o, est'as krim'o. Krom'e, lau\u0306 jug\u0302'a klar'ig'o, se oni hejm'e'n konduk'as ali'seks'ul'o'n cel'e al kun'log\u0302'ad'o, tio pov'as est'i konsider'at'a anim'a turment'o rilat'e ali'a'j'n famili'an'o'j'n."}, {"text_idx": "#000839", "text": "C\u0302u divid'it'a insul'o divid'os Eu\u0306rop'o'n?"}, {"text_idx": "#000840", "text": "Antau\u0306 28 jar'o'j turk'a'j trup'o'j invad'is Kipron. Rezult'e dis'ig\u0302'is la insul'o en du etn'a'j'n part'o'j'n: grek'a'n en la sud'o kaj turk'a'n en la nord'o. En la c\u0302ef'urb'o Nikosio okaz'e de la dat're'ven'o \u2013 la 20an de juli'o \u2013 oni publik'ig'is deklar'o'j'n pri la est'ont'ec'o de Kipro."}, {"text_idx": "#000841", "text": "En 1974 Ankar'o send'is al Kipro 35 000 soldat'o'j'n, post kiam kipraj oficir'o'j grek'a'j prov'is per puc\u0302'o aneks'i Kipron al Greki'o, en kiu tiam reg'is diktator'a reg\u0302im'o de \u201enigr'a'j kolonel'o'j\u201d. Post'e Sud-Kipro, sub la nom'o Respublik'o Kipro, membr'ig\u0302'is en Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j (UN) kaj inter'trakt'is pri en'ir'o en Eu\u0306rop'a'n Uni'o'n (EU); Respublik'o Nord-Kipro est'is oficial'e agnosk'it'a nur de Turki'o, kiu hav'as nord'e 30 000 soldat'o'j'n."}, {"text_idx": "#000842", "text": "Dum long'a temp'o Glavkos Klerides, estr'o de la kipraj grek'o'j, kaj Rauf Denktasch [denktas\u0302], estr'o de la kipraj turk'o'j, prov'is inter'konsent'i pri regul'ad'o de la konflikt'o. Tamen ec\u0302 sub per'ant'ec'o de Kofi Annan, la g\u0302eneral'a sekretari'o de UN, ili ne sukces'is ating'i kompromis'o'n."}, {"text_idx": "#000843", "text": "Komenc'e de la nun'a jar'o, la 16an de januar'o, la estr'o'j de ambau\u0306 kipraj etn'a'j komun'um'o'j de'nov'e komenc'is inter'trakt'i pri la est'ont'ec'o de la dis'part'ig'it'a Kipro. Tiu prov'o inter'konsent'i grav'e disting'ig\u0302'as de c\u0302iu'j antau\u0306'a'j. C\u0302i-foj'e la diplomat'a maraton'o est'as temp'e lim'ig'at'a, c\u0302ar lig'at'a al la pli'larg\u0302'ig'o de Eu\u0306rop'a Uni'o en 2004."}, {"text_idx": "#000844", "text": "Tamen ambau\u0306 parti'o'j kulp'ig'as unu la ali'a'n pri mal'em'o ced'i. Deklar'is Klerides: \u201eNi konsent'is far'i la plej dolor'ig'a'j'n ced'o'j'n, sed la turk'a'j estr'o'j, kiel c\u0302iam, ne dezir'as reciprok'i.\u201d Si'a'part'e Denktasch insist'is pri sen'kondic\u0302'a agnosk'o de la Respublik'o Nord-Kipro kiel ne's\u0302ang\u0302'ebl'a kondic\u0302'o. Krom'e li konsent'is pri'diskut'i la est'ig'o'n de konfederaci'o kun la sud'a part'o de la insul'o; nur post'e li propon'is inter'trakt'i pri al'ig\u0302'o de Kipro al EU. Se tio ne est'os plen'um'it'a, Turki'o minac'os aneks'i Nord-Kipron."}, {"text_idx": "#000845", "text": "La reprezent'ant'o'j de grek'a Kipro propon'as kre'i en la insul'o federaci'o'n kun vast'eg'a'j rajt'ig'o'j kaj au\u0306tonomi'o de ambau\u0306 part'o'j: ili intenc'as en'ir'i EU-on en 2004 sen'de'pend'e de la fin'o de la inter'trakt'o'j. Respublik'o Kipro jam de'long'e cel'as en'ir'i Eu\u0306rop'a'n Uni'o'n kaj nun okup'as unu'a'n lok'o'n en la fin'a konkurs'o pri al'ig\u0302'ont'a'j land'o'j. Tio rilat'as tamen nur al la grek'a part'o de la insul'o. La inter'naci'e ne'agnosk'at'a turk'a respublik'o Nord-Kipro en'tut'e ne est'as konsider'at'a."}, {"text_idx": "#000847", "text": "Al'ig\u0302'o de re'unu'ig\u0302'int'a Kipro al EU ne ebl'as sen solv'o de la komplik'a'j inter'rilat'o'j inter Greki'o, Turki'o kaj EU. La esper'o'j de Ankar'o en'ir'i la last'a'n vagon'o'n de la pli'larg\u0302'ig\u0302'o-trajn'o fiask'os. Bruselo kulp'ig'as Turki'o'n pri mult'a'j mal'observ'o'j de la hom'a'j rajt'o'j kaj pri korupt'o."}, {"text_idx": "#000848", "text": "Tamen, se Ankar'o ne ating'os g\u0302is la fin'o de la nun'a jar'o klar'ec'o'n pri la dat'o de la komenc'o de oficial'a'j inter'trakt'o'j pri en'ir'o en la Uni'o'n, g\u0302i pov'os mal'help'i la en'ir'o'n de Kipro."}, {"text_idx": "#000849", "text": "Variant'o du'a: nur la grek'a part'o de la insul'o en'ir'as la Uni'o'n. Tiu'okaz'e Turki'o pov'us aneks'i la turk'a'n part'o'n de Kipro, kio tuj romp'us rilat'o'j'n inter Ankar'o kaj Bruselo. Sekv'us amas'a el'migr'o de turk'a'j kipr'an'o'j kaj log\u0302'ig'o de ties teritori'o'j far'e de kurd'o'j kaj turk'o'j el Turki'o."}, {"text_idx": "#000850", "text": "Variant'o tri'a: la inter'trakt'o'j pri re'unu'ig\u0302'o de Kipro mal'sukces'as kaj EU c\u0302es'ig'as en'ir'o'n de Kipro en la Uni'o'n. Tiu'okaz'e fin'e de 2002 Greki'o rifuz'us sub'skrib'i kontrakt'o'j'n pri al'ig\u0302'o de la ceter'a'j nau\u0306 kandidat'o-s\u0302tat'o'j al la EU. Rezult'e la tut'a EU-pli'larg\u0302'ig'o mal'sukces'us."}, {"text_idx": "#000851", "text": "En EU oni apenau\u0306 kurag\u0302'as pens'i pri tiu c\u0302i kos\u0302mar'o. Last'a'temp'e Eu\u0306rop'a Uni'o komenc'is aktiv'i en la nord'a part'o de la insul'o. Tie Bruselo streb'as kompens'i la inform'a'n izol'ad'o'n, en kiu dum jar'dek'o'j viv'as la turk'a log\u0302'ant'ar'o: tem'as c\u0302ef'e pri for'ig'o de mit'o'j pri insid'em'o de EU, kiu lau\u0306'dir'e klopod'as \u201eac\u0302et'i\u201d la lojal'ec'o'n de kipraj turk'o'j."}, {"text_idx": "#000852", "text": "En la artikol'o pri Briti'o (\u201eEk'flu'as la rug\u0302'a akv'o\u201d, MONATO 2002/7, p. 10) Paul Gubbins efektiv'e tus\u0302'is kaj mis'prezent'is tem'o'j'n rilat'a'j'n al ali'a'j land'o'j."}, {"text_idx": "#000853", "text": "Se en'tut'e konven'as aplik'i termin'o'n \u201epudel'i\u201d al dign'a reg'ist'ar'estr'o, est'as brit'a'j mal'dekstr'em'ul'o'j kaj oportun'ist'o'j, antau\u0306 kiu'j Tony Blair [teu\u0306ni blea] dev'as manovr'i, sed ne antau\u0306 Bush. Sam'kiel Margaret Thatcher [ma\u0301garet fac\u0302e] kaj ali'a'j klar'vid'a'j kaj respond'ec'a'j politik'ist'o'j, Blair re'kon'as dang\u0302er'o'n kaj grav'ec'o'n de milit'o kun pan-islam'ism'o, milit'o ne en cit'il'o'j (kiel en la artikol'o). Do natur'e Blair vid'as amik'o'n ne en Irako kaj en Sadam Husajn [sada\u0301m husa\u0301jn], sed en Uson'o \u2013 tradici'a fid'ind'a alianc'an'o de Briti'o."}, {"text_idx": "#000854", "text": "Menci'ant'e pri \u201ebuc\u0302'ad'o far'e de Israelo en Palestino\u201d, Gubbins ripet'as fi-mensog'o'n gurd'at'a'n de amas'komunik'il'o'j. Perfid'it'a de c\u0302iu'j okcident-eu\u0306rop'a'j land'o'j, est'as g\u0302ust'e Israelo, kiu est'as dau\u0306r'e buc\u0302'at'a en ne'konvenci'a milit'o je eksterm'o, kiu'n islam'a'j najbar'o'j efektiv'ig'as per man'o'j de palestinaj teror'ist'o'j kaj sabot'ul'o'j."}, {"text_idx": "#000855", "text": "Neniam, neni'u land'o est'is tiom long'e provok'at'a \u2013 kaj tamen toler'ant'a kaj ne respond'ant'a per plen'fort'a plen'detru'a kontrau\u0306'atak'o. Est'ant'e la sol'a okcident-tip'a civiliz'it'a demokrati'a land'o en la region'o kun plej fort'a arme'o, Israelo est'as dev'ig'at'a batal'i por si'a el'viv'o kun lig'it'a'j man'o'j. La \u201ejust'a\u201d inter'naci'a komun'um'o las'as Israelon sang'ant'a sen rajt'o respond'i kaj eksterm'i la mal'amik'o'j'n, kiel far'us iu ajn ali'a land'o post la unu'a au\u0306 du'a provok'o \u2013 ne post dek'o'j!"}, {"text_idx": "#000856", "text": "La mur-skrib'ac\u0302'o'j de la 30aj jar'o'j en Eu\u0306rop'o \u201eJud'o'j, for en Palestinon!\u201d nun trans'form'ig\u0302'is en kri'o'j'n \u201eJud'o'j, for el Palestino!\u201d. La israela popol'o tamen ne plu em'as sekv'i la direkt'o'j'n de la \u201einter'naci'a komun'um'o\u201d. Kaj honest'a'j hom'o'j, c\u0302ie, kie ili dum'e rest'as, ven'os help'i, kaj ne las'os Israelon pere'i."}, {"text_idx": "#000857", "text": "En la hejm'o de 40jar'a vir'in'o Rim'a Ratkevic\u030ciene [rim'a ratkevic\u0302iene], el la du'a plej grand'a litova urb'o Kaunas, abund'as divers'a'j ekzotik'a'j best'o'j. Ekzempl'e, tie ebl'as vid'i sur fenestr'o'bret'o au\u0306 en terari'o dorm'ant'a'j'n igvan'o'j'n, kiu'j foj'foj'e promen'as tra la c\u0302ambr'o'j au\u0306 varan'o'n, kiu instal'ig\u0302'is en kus\u0302'uj'o, kobr'o'n kus\u0302'ant'a'n en terari'o au\u0306 en'kag\u0302'ig'it'a'j'n lacert'o'j'n. La sinjor'in'o ankorau\u0306 s\u0302at'us akir'i krokodil'o'n (nan'a'n kajman'o'n), kiu ne postul'as tro mult'e da spac'o, c\u0302ar g\u0302i'a maksimum'a long'ec'o est'as nur 1 metr'o. G\u0302i kost'as kelk'a'j'n mil'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j."}, {"text_idx": "#000858", "text": "Ratkevic\u030ciene asert'as, ke ebl'as trov'i kontakt'o'n kun igvan'o por kompren'i unu la ali'a'n. Igvan'o'j kompren'as la dezir'o'j'n de si'a mastr'in'o. Somer'e ili pov'as ir'i ekster'e'n promen'i, en'grimp'i au\u0306t'o'n, se la famili'o plan'as vizit'i arb'ar'o'n. Dum ekster'e varm'as, tiu'j best'o'j s\u0302at'as sur'grimp'i arb'o'j'n au\u0306 frand'i frag'o'j'n en la g\u0302arden'o. Kiam igvan'o'j ek'dezir'as fek'i au\u0306 urin'i, ili pik'et'as la man'o'n au\u0306 gamb'o'n de la vir'in'o. Tiam neces'us met'i ili'n sur akv'o'plen'a'n uj'o'n. Fremd'a'j hom'o'j ne pov'as pren'i igvan'o'j'n. Ili ne toler'as tio'n. Igvan'o'j en la hejm'o de Ratkevic\u030ciene viv'as liber'e. Ili pov'as est'i sur lit'o au\u0306 sur hejt'ig'il'o, sur libr'o'bret'o. Iu'foj'e lau\u0306 kurten'o'j ili ating'as ec\u0302 la kornic'o'j'n. Ili precip'e s\u0302at'as kus\u0302'i sur mol'a'j kusen'et'o'j. Antau\u0306 ne'long'e tiu'j best'o'j el'las'is 67 ov'o'j'n. Se nask'ig\u0302'us igvan'id'o'j, por la posed'ant'in'o tio est'us ekster'ordinar'a tra'viv'aj\u0302'o, c\u0302ar kutim'e en la mal'liber'ec'o tiu'j best'o'j re'produkt'ig\u0302'as eg'e mal'oft'e. Mal'grand'a, al drak'et'o simil'a igvan'o, kost'as c\u0302irkau\u0306 50 uson'a'j'n dolar'o'j'n, kaj plen'kresk'a 1500."}, {"text_idx": "#000859", "text": "En la kel'o Ratkevic\u030ciene bred'as nau\u0306 speci'o'j'n da divers'a'j insekt'o'j por si'a'j reptili'o'j: gril'o'j'n, akrid'o'j'n, blat'o'j'n. Ankau\u0306 por g\u0302i'a bred'ad'o neces'as fak'a'j kon'o'j."}, {"text_idx": "#000860", "text": "En special'a terari'o en la kel'o est'as egipta kobr'o. En la list'o de venen'a'j serpent'o'j g\u0302i okup'as la kvin'a'n lok'o'n. Neni'u ali'a pov'as pren'i tiu'n kobr'o'n en si'a'j'n man'o'j'n. Nur Ratkevic\u030ciene zorg'as pri g\u0302i. Neces'as sci'i kiu'manier'e pren'i la serpent'o'n kaj antau\u0306'vid'i ties kondut'o'n. La posed'ant'in'o asert'as, ke kobr'o'j est'as unu el la plej sag\u0302'a'j serpent'o'j kaj neniam sen'kau\u0306z'e atak'as hom'o'n. Ec\u0302 plej pac'em'a'n kobr'o'n ebl'as incit'i per mal'prudent'a mov'o au\u0306 ag'o. G\u0302i'a re'ag'o est'as fulm'rapid'a. Ekzempl'e al si'n aer'e'n j\u0302et'int'a mus'o, kobr'o neniam ebl'ig'as, ke tiu fal'u sur'ter'e'n. G\u0302i kapt'as g\u0302i'n ankorau\u0306 dum la flug'o. Kobr'o pov'as long'e kaj trankvil'e kus\u0302'i. G\u0302i vigl'ig\u0302'as nur, se g\u0302i ek'mal'sat'as. Tiam kobr'o pov'as tuj en'glut'i ec\u0302 dek kvin mus'o'j'n. Nun la kobr'o de Ratkevic\u030ciene long'as sep'dek centi'metr'o'j'n, sed plu kresk'ant'e g\u0302i ating'os unu metr'o'n."}, {"text_idx": "#000861", "text": "Rim'a Ratkevic\u030ciene ek'interes'ig\u0302'is pri reptili'o'j jam infan'ag\u0302'e, tamen la unu'a'n reptili'o'n s\u0302i ek'hav'is nur antau\u0306 sep jar'o'j. G\u0302i est'is agam'o, kiu tamen post ne'long'e mort'is. Tiu c\u0302i perd'o instig'is la bred'ant'in'o'n pli mult'e ek'interes'ig\u0302'i pri tiu'j best'o'j kaj c\u0302erp'i util'a'j'n inform'o'j'n el divers'a'j font'o'j. Nun s\u0302i sci'as mult'e pli ol en la komenc'o. Nun Ratkevic\u030ciene pov'as help'i ankau\u0306 ali'a'j'n bred'ant'o'j'n de reptili'o'j. S\u0302i volont'e kurac'as best'o'j'n, al kiu'j ne kapabl'as help'i best'kurac'ist'o'j. Preskau\u0306 c\u0302iu'semajn'e hom'o'j vizit'as s\u0302i'n kun mal'san'a'j igvan'o'j, lacert'o'j, konstriktoroj, piton'o'j kaj ali'a'j serpent'o'j. Ratkevic\u030ciene kapabl'as far'i ec\u0302 et'a'j'n operaci'o'j'n. S\u0302i help'as sen'pag'e au\u0306 reciprok'e pet'as al'port'i por s\u0302i'a'j am'ant'o'j el ali'a'j land'o'j produkt'o'j'n, en'hav'ant'a'j'n vitamin'o'j'n, c\u0302ar en Litovio ili mal'facil'e trov'ebl'as."}, {"text_idx": "#000862", "text": "Kontrast'e kun la asert'o de Albert Cnudde el Franci'o (MONATO 2002/7, p. 7), la uz'o de la artikol'o en La kosm'o kaj ni est'as cert'e prav'ig'it'a kaj logik'a. Oni uz'as la artikol'o'n kiam en ni'a pens'o komun'a nom'o est'as difin'it'a. G\u0302i est'as ankau\u0306 difin'it'a, se tem'as pri unik'a person'o, best'o au\u0306 objekt'o en ni'a c\u0302irkau\u0306'aj\u0302'o. Tiel uz'as la difin'a'n artikol'o'n c\u0302iu'j eu\u0306rop'a'j lingv'o'j kiu'j hav'as g\u0302i'n. Tial ni dir'as: \u201eLa prezid'ant'o mal'ferm'is la kun'ven'o'n\u201d, \u201eLa reg\u0302'in'o vizit'is mal'san'ul'ej'o'n en Bruselo\u201d, \u201eLa sun'o bril'as\u201d, \u201eInfan'o'j lud'is sur la strat'o\u201d, \u201eS\u0302i ir'is al la kuir'ej'o\u201d, \u201eLi fal'is sur la grund'o'n\u201d, ktp."}, {"text_idx": "#000864", "text": "Est'as cert'e mal'facil'a afer'o. S\u0302ajn'as al mi, ke la angl'o'j uz'as la difin'a'n artikol'o'n plej, kvankam ankau\u0306 ne tut'e, g\u0302ust'e. Sekv'ant'e la tiu'rilat'a'n rekomend'o'n de Zamenhof, oni dev'us tamen c\u0302iam konsci'i, ke g\u0302i'a neuz'o antau\u0306 konkret'a substantiv'o egal'as la uz'o'n de vort'o kiel \u201eiu(j)\u201d, \u201eia(j)\u201d, \u201ekelk'a(j)\u201d."}, {"text_idx": "#000865", "text": "Mandat'o'n estr'i la nov-zeland'an reg'ist'ar'o'n dum pli'a tri'jar'a period'o ricev'is la c\u0302ef'ministr'o Hel'e'n Clark [klak]. Clark fru'ig'is la elekt'o'j'n kaj tiel plen'e venk'is la Alianc'a'n Parti'o'n, kiu re'ten'is ec\u0302 ne unu sol'a'n parlament'an'o'n."}, {"text_idx": "#000866", "text": "Malgrau\u0306 tio, ke kelk'a'j koment'ist'o'j asert'as, ke Nov-Zelando dekstr'e'n mov'ig\u0302'is, la statistik'o'j mal'o'n montr'as: la dekstr'a parti'o Asoci'o de Konsum'ant'o'j kaj Impost'pag'ant'o'j (AKI) rest'is sam'a (9 mandat'o'j), la dekstr'et'a Naci'a Parti'o redukt'ig\u0302'is de 35 al 27, dum la mal'dekstr'et'a Labor'ist'a Parti'o (LP) gajn'is pli'a'j'n mandat'o'j'n (de 49 al 52)."}, {"text_idx": "#000867", "text": "La elekt'o'kampanj'o ted'e komenc'ig\u0302'is, sed viv'ig\u0302'is pro disput'o rilat'e supoz'at'a'n import'ad'o'n de genetik'e modif'it'a'j maiz'sem'o'j. La reg'ist'ar'o mal'permes'as genetik'e modif'it'a'j'n sem'o'j'n almenau\u0306 g\u0302is oktobr'o 2003: verd'ul'o'j dir'as, ke pli ol du'on'o de la civit'an'o'j dezir'as, ke genetik'e modif'it'a'j mang\u0302'aj\u0302'o'j dau\u0306r'e est'u mal'permes'at'a'j. Tamen en la elekt'o'j la Verd'ul'a Parti'o gajn'is nur du pli'a'j'n mandat'o'j'n."}, {"text_idx": "#000868", "text": "La parti'o Nov-Zelando Unu'e, la minor'a parti'o en koalici'o kun la Naci'a Parti'o inter 1996 kaj 1999, re'gajn'is du tri'on'o'j'n de la mandat'o'j perd'it'a'j post la dis'fal'o de la koalici'o. Plej surpriz'is la Unu'ig'it'a Futur'a Parti'o (UFP), kiu dum la last'a'j du parlament'o'j hav'is nur unu parlament'an'o'n sed nun hav'as ok: s\u0302ajn'e plac\u0302'is g\u0302i'a moder'a program'o."}, {"text_idx": "#000870", "text": "Pro tio, ke la reg'ist'ar'o ne posed'as parlament'a'n pli'mult'o'n, neces'as koalici'o inter la Labor'ist'a Parti'o, la Progres'em'a Koalici'o kaj la Unu'ig'it'a Futur'a Parti'o. Lau\u0306 inter'konsent'o la program'o baz'ig\u0302'os sur la manifest'o'j de la koalici'a'j parti'o'j sed prioritat'e konsider'os propon'o'j'n de UFP."}, {"text_idx": "#000871", "text": "Rekompenc'e la reg'ist'ar'o star'ig'os komision'o'n pri la famili'o lau\u0306 propon'o de UFP kaj LP; g\u0302i pli'bon'ig'os la leg\u0302'o'j'n pri viktim'o'j de krim'o'j kaj prepar'os leg\u0302'o'j'n pri transport'o, princip'e au\u0306t'o'voj'o'j. La reg'ist'ar'o kun'labor'os ankau\u0306 sed pli mal'strikt'e kun la Verd'ul'a Parti'o."}, {"text_idx": "#000872", "text": "Okaz'is disput'o inter la Naci'a Parti'o kaj la ali'a'j parti'o'j pri la oficial'a opozici'o. Estr'o'j de la Verd'ul'o'j, AKI kaj NZ Unu'e argument'is, ke la c\u0302ef'o de la Naci'a Parti'o mal'hav'u la special'a'n salajr'o'n aparten'ant'a'n al la estr'o de la opozici'o. La Naci'a Parti'o hav'as nur 27 parlament'an'o'j'n kaj krom'e, pro la elekt'o'sistem'o kaj la fakt'o, ke est'as plur'a'j opozici'a'j parti'o'j, la titol'o \u201eestr'o de la opozici'o\u201d anakronism'as."}, {"text_idx": "#000873", "text": "Opozici'an'o'j postul'is ankau\u0306, ke ili hav'u proporci'a'n nombr'o'n de sid'lok'o'j en la plej antau\u0306'a vic'o en la parlament'ej'o, tradici'e rezerv'it'a'j por membr'o'j de la c\u0302ef'a opozici'a parti'o. La disput'o minac'is fars'ig'i la oficial'a'n mal'ferm'o'n de la parlament'o, g\u0302is oni kompromis'is, ke c\u0302iu'j parlament'an'o'j dum la mal'ferm'o lau\u0306'alfabet'e sid'u."}, {"text_idx": "#000874", "text": "Dum la mal'ferm'o la reg'ist'ar'o anonc'is per tiel nom'at'a parol'ad'o el la tron'o si'a'n program'o'n. Sub'strek'at'a en la parol'ad'o est'is la grav'ec'o por Nov-Zelando de en'migr'int'o'j, kiu'j valor'as ne nur pro si'a'j meti'o'j sed ankau\u0306 pro si'a'j divers'ec'o kaj dinamism'o. Krom'e la reg'ist'ar'o promes'is antau\u0306'e'n'ig'i la ekonomi'o'n, c\u0302ef'e per eksport'o'j, kaj lukt'i por just'a, tut'mond'a komerc'o."}, {"text_idx": "#000875", "text": "Kon'at'e est'as, ke industri'e produkt'at'a'j kaj stok'at'a'j nutr'aj\u0302'o'j foj'e kun'hav'as toksin'o'j'n, sed tio'n oni oft'e forges'as au\u0306 ignor'as. Tamen en last'e el'don'it'a numer'o de la brazila Revu'o de Publik'a San'o aper'is rezult'o'j de esplor'o koncern'e aflatoksinon en oft'e konsum'at'a'j nutr'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000876", "text": "Inter 1998 kaj 2001 en la brazila c\u0302ef'urb'o oni mezur'is aflatoksinon en arakid'o'j kaj g\u0302i'a'j deriv'aj\u0302'o'j \u2013 kas\u0302tan'o'j, maiz'o, tritik'a'j kaj aven'a'j produkt'aj\u0302'o'j, riz'o kaj fazeol'o. Aflatoksinon oni trov'is en preskau\u0306 20 % de la ekzamen'it'a'j arakid'aj\u0302'o'j, maiz'aj\u0302'o'j kaj kas\u0302tan'o'j. Plej mal'pur'a'j est'as arakid'o'j (34,7 %)."}, {"text_idx": "#000877", "text": "Aflatoksino est'as venen'a substanc'o produkt'at'a de fung'o'j kaj trov'at'a c\u0302ef'e en stok'at'a'j nutr'aj\u0302'o'j. G\u0302i kau\u0306z'as hepat'a'j'n mal'san'o'j'n, digest'a'j'n perturb'o'j'n kaj ec\u0302 kancer'o'n. Nepr'as eduk'i hom'o'j'n evit'i dang\u0302er'a'j'n mang\u0302'aj\u0302'o'j'n."}, {"text_idx": "#000878", "text": "Last'a'temp'e kurac'ist'o'j kaj ali'a'j fak'ul'o'j turn'is si'n al la dang\u0302er'o sid'ad'i antau\u0306 komput'il'a'j ekran'o'j. La radi'ad'o el'ig'at'a de la ekran'o'j est'as ja mal'grand'a, sed c\u0302u long'a, persist'a paf'ad'o pov'as damag\u0302'i la hom'a'n korp'o'n?"}, {"text_idx": "#000879", "text": "Publik'ig\u0302'is en la brazila Revu'o de Publik'a San'o trov'it'aj\u0302'o'j de tiu'rilat'a esplor'o. Por stud'i genetik'a'n influ'o'n, scienc'ist'o'j ekzamen'is la sang'a'j'n c\u0302el'o'j'n (limfocit'o'j'n) de hom'o'j, kiu'j labor'as per komput'il'o'j kaj ricev'as radi'ad'o'n dum kvar g\u0302is ok hor'o'j kaj dum ok g\u0302is 11 jar'o'j. Oni kultur'is la c\u0302el'o'j'n kaj observ'is, ke okaz'as anomali'o'j en ili'a divid'ig\u0302'o (mitoz'o)."}, {"text_idx": "#000881", "text": "La hered'aj\u0302'o de orient'a'j ortodoks'ul'o'j"}, {"text_idx": "#000882", "text": "En la 16a jar'cent'o en Kareli'o kaj Laponi'o trov'ebl'is pli ol 50 ortodoks'a'j monah\u0302'ej'o'j, frukt'o'j de la konvert'a kaj civiliz'a labor'o de du fam'a'j sankt'ig'ant'o'j Herm'a'n kaj Sergej. Ili'a'j ide'o'j kaj tradici'o'j lau\u0306'dir'e de'ven'is de la \u201emonah\u0302'a promontor'o\u201d Athos en Greki'o."}, {"text_idx": "#000883", "text": "Dum milit'o'j la monah\u0302'o'j rifug\u0302'ad'is orient'e'n, direkt'e al si'a'j sam'religi'an'o'j slav'lingv'a'j, c\u0302ar okcident'e pli fort'is ali'a'j eklezi'o kaj lingv'o. Post la unu'a mond'milit'o la antau\u0306'e rus'a'j monah\u0302'ej'o'j tamen est'is al'ig'it'a'j al la finn'a ortodoks'a eklezi'o, kaj post la du'a mond'milit'o, pro la mal'favor'o de Sovetio, la monah\u0302'o'j ek'rifug\u0302'is okcident'e'n. Unu'e du'cent'o da ili, el la monah\u0302'ej'o Valamo, kiu situ'as sur insul'o en la lag'o Ladogo, vetur'is al okcident'a Finnlando, serc\u0302'ant'e nov'a'n lok'o'n por la monah\u0302'ej'o. Pro la tiu'vintr'a frost'eg'o la glaci'o de Ladogo est'is tiel dik'a, ke ili pov'is kun'port'i du'on'o'n el si'a'j monah\u0302'ej'a'j valor'aj\u0302'o'j: i.a. ikon'o'j'n, pord'o'j'n de la ikonostaz'o, sonor'il'o'j'n kaj ec\u0302 800-kilo'gram'a'n lustr'o'n."}, {"text_idx": "#000884", "text": "La rifug\u0302'int'o'j ne tuj trov'is tau\u0306g'a'n lok'o'n, kaj dek'o'j da monah\u0302'o'j mort'is dum la serc\u0302'ad'o de tia lok'o, sed fin'e ili decid'is rest'i en Heina\u0308vesi, inter \u2013 kaj iom sud'e de \u2013 la urb'o'j Kuopio kaj Joensuu. (La last'a origin'a monah\u0302'o de la mal'nov'a Valamo mort'is en Heina\u0308vesi en 1981.) C\u0302ar Sovetio ne permes'is monah\u0302'ej'o'j'n, kaj c\u0302ar nov'a Valamo est'is sekur'e fond'it'a en Finnlando, ali'a'j orient'a'j ge'monah\u0302'o'j, nom'e el Konevico (monah\u0302'ej'o fond'it'a en 1393 sur bord'o de Ladogo), el Pec\u0302engo (monah\u0302'ej'o fond'it'a en 1556) kaj el Lintula (monah\u0302'in'ej'o fond'it'a en 1896) rifug\u0302'is al Heina\u0308vesi. En la arb'ar'a tomb'ej'o de Nov'a Valamo, sub lign'a'j kruc'o'j au\u0306 \u201egroboj\u201d1, kus\u0302'as mult'eg'a'j ge'monah\u0302'o'j kun slav'a'j nom'o'j. La monah\u0302'in'ej'o Lintula nun situ'as kelk'a'j'n kilo'metr'o'j'n de Valamo, kaj antau\u0306 kelk'a'j jar'o'j g\u0302i ek'hav'is propr'a'n tomb'ej'o'n. La monah\u0302'ar'o de nov'a Valamo nun nombr'as 13. Finnlando ja hav'as si'a'j'n propr'a'j'n ortodoks'ul'o'j'n, kaj pov'as okaz'i, ke iu finn'o ek'prefer'as ortodoks'ism'o'n, kompar'int'e g\u0302i'n kun si'a de'nask'a luter'ism'o. La viv'o en la monah\u0302'ej'o neniam est'is nur spirit'a: di'serv'ad'o, preg\u0302'ad'o, asket'ism'o kaj stud'ad'o, sed c\u0302iam est'is bezon'at'a'j ankau\u0306 c\u0302i'a'j praktik'a'j labor'ist'o'j, en la 14a jar'cent'o precip'e arb'ar'hak'ist'o'j, ter'kultiv'ist'o'j, fis\u0302'kapt'ist'o'j kaj konstru'ist'o'j, nun ekzempl'e ikon'pentr'ist'o'j, libr'o'bind'ist'o, komput'il'ist'o, bak'ist'o, ekonom'o, traduk'ist'o, redaktor'o, se ne parol'i pri pastr'o'j kaj kantor'o."}, {"text_idx": "#000885", "text": "Dum jar'cent'o'j, la orient'a'j monah\u0302'ej'o'j est'is ekonomi'e mem'star'a'j. Donac'is al ili teren'o'n, arb'ar'o'n, kamp'ar'o'n, art'aj\u0302'o'j'n kaj mon'o'n nobel'o'j kaj s\u0302tat'o'j. Ankau\u0306 nov'a Valamo prov'as mem'star'e viv'ten'i si'n. G\u0302i posed'as 50 hektar'o'j'n da kamp'o'j kaj 300 hektar'o'j'n da arb'ar'o; g\u0302i kultiv'as vin'ber'o'j'n, kaj far'as el ili vin'o'n. G\u0302i'n vizit'as turist'o'j, pilgrim'o'j, sci'vol'em'ul'o'j kaj hom'o'j, kiu'j serc\u0302'as kviet'o'n kaj pac'o'n por si'a anim'o. Kun'labor'e kun la monah\u0302'ej'o funkci'as 200-lok'a restoraci'o, 52-lit'a hotel'et'o, 116-lit'a gast'ej'o, memor'aj\u0302'o- kaj libr'o-vend'ej'o, kultur'centr'o, muze'o kaj restau\u0306r'ej'o por religi'a'j art'aj\u0302'o'j. S\u0302ip'et'o Sergej somer'e rond'vetur'ig'as la vizit'ant'o'j'n en la bel'a insul'ar'o kaj kanal'ar'o de la apud'a lag'eg'o. En la Civit'an'a Institut'o de Valamo oni pov'as kon'at'ig\u0302'i kun la ortodoks'a'j fid'o, viv'manier'o, muzik'o kaj ikon'pentr'ad'o, kaj krom'e la institut'o organiz'as kultur'vojag\u0302'o'j'n al Rusio kaj pli mal'pli long'a'j'n kurs'o'j'n, ekzempl'e pri rus'a lingv'o, japan'a ikebana, Esperant'o, k.a. Se iu tre ek's\u0302at'as la etos'o'n de Valamo, li au\u0306 s\u0302i rajt'as ek'log\u0302'i en la proksim'a log\u0302'ej'ar'o konstru'it'a por la ge'amik'o'j de Valamo. (Pro mank'o de sam'religi'an'o'j, ne c\u0302ie en Finnlando ebl'as part'o'pren'i la ortodoks'a'n religi'a'n viv'o'n.)"}, {"text_idx": "#000886", "text": "La nov'a preg\u0302'ej'o de Valamo, dedic\u0302'it'a al la trans'figur'ig\u0302'o de Krist'o, est'is konstru'it'a en 1975-1977. El la plafon'o pend'as la grand'eg'a lustr'o pen'e kun'port'it'a el mal'nov'a Valamo en 1944. G\u0302i'a lum'o bel'e spegul'ig\u0302'as sur la polur'it'a s\u0302ton'plank'o de la pli grand'a preg\u0302'ej'a salon'o, kiu aspekt'as kiel sen'mov'a klar'a akv'o."}, {"text_idx": "#000887", "text": "Di'o est'as bel'o kaj preg\u0302'ej'o dev'as antau\u0306'sent'ig'i al ni la c\u0302iel'o'n. La grand'a'n salon'o'n oni uz'as somer'e kaj dum grand'a'j fest'o'j. La mal'pli grand'a'n preg\u0302'ej'a'n salon'o'n oni uz'as vintr'e, kiam est'as mal'pli da di'serv'ant'o'j. G\u0302i est'as dekor'it'a en la stil'o de la 16a kaj 18a jar'cent'o'j."}, {"text_idx": "#000888", "text": "Krom'e Valamo hav'as apart'a'n mal'nov'a'n lign'a'n preg\u0302'ej'o'n, kiu'n oni uz'as nur somer'e kaj kie c\u0302iu'j objekt'o'j de'ven'as el mal'nov'a Valamo. Ek'de 1977 la di'serv'o'j okaz'as en la finn'a lingv'o kaj la monah\u0302'ej'o uz'as la gregori'a'n kalendar'o'n."}, {"text_idx": "#000890", "text": "Nukle'a energi'o: ne fid'u la respond'ec'ul'o'j'n"}, {"text_idx": "#000891", "text": "La au\u0306tor'o est'as konstru'ing\u0302enier'o. Kiel esplor'ist'o kaj teh\u0302nologo li part'o'pren'is la konstru'o'n de la c\u0302eh\u0302'a atom'central'o Dukovany kaj en la jar'o'j 1988-90 li est'is labor'e task'it'a ankau\u0306 por la central'o Temeli\u0301n."}, {"text_idx": "#000892", "text": "Jir\u030ci\u0301 Patera est'as serioz'a hom'o, sed li sam'e kiel mult'a'j ali'a'j c\u0302eh\u0302'o'j est'as s\u0302arg\u0302'it'a per komun'ism'a kaj post'komun'ism'a propagand'o, ke atom'elektr'ej'o'j est'as la plej bon'a solv'o de energi'o-problem'o. La argument'o'j'n de Patera mi refut'as."}, {"text_idx": "#000893", "text": "La ide'o lim'ig'i la produkt'ad'o'n en karb'o'elektr'ej'o'j est'as nur'a propagand'o. Se oni serioz'e tiel pens'us, real'ig'o jam pov'us okaz'i, c\u0302ar C\u0302eh\u0302i'o est'as post Franci'o la plej grand'a eksport'ant'o de elektr'a energi'o kaj la unu'a en Eu\u0306rop'o lau\u0306 la log\u0302'ant'ar'o. Krom'e la reg'ist'ar'o en privat'ig'a'j kondic\u0302'o'j dev'ig'as est'ont'a'n posed'ant'o'n de c\u0302eh\u0302'a elektro'energetik'o dau\u0306r'e ekspluat'i c\u0302eh\u0302'a'j'n karb'o'min'ej'o'j'n."}, {"text_idx": "#000897", "text": "El'uz'it'a nukle'a brul'aj\u0302'o est'as fort'e radioaktiv'a material'o, kiu'n la hom'ar'o ne sci'as likvid'i kaj dev'as g\u0302i'n sekur'e depon'i kaj gard'i. Kiel long'e? Probabl'e ec\u0302 100 000 jar'o'j'n. Konsci'u, kiom da generaci'o'j est'os s\u0302arg\u0302'at'a'j per ni'a sen'respond'ec'a ag'ad'o. Neni'e en la mond'o est'as konstru'it'a definitiv'a sub'ter'a depon'ej'o."}, {"text_idx": "#000898", "text": "La nukle'a fizik'ist'o J. Kratochvi\u0301l esprim'is si'n tiel pri depon'ad'o-sekur'ec'o: \u201eSen dub'i pri mil'jar'a'j stabil'ec'o'j de grund'a sub'tavol'ar'o en elekt'it'a'j lok'o'j, mi ne kapabl'as akcept'i garanti'o'n de nun viv'ant'a'j hom'o'j pri kio okaz'os (au\u0306 ne okaz'os) post 1000, 10 000 au\u0306 ec\u0302 100 000 jar'o'j. Kiel fin'a'n solv'o'n de la likvid'o de nukle'a rub'o mi est'as pret'a akcept'i nur tia'n teh\u0302nologi'o'n, kiu ebl'ig'os re's\u0302ang\u0302'o'n de long'dau\u0306r'e radioaktiv'a'j element'o'j trov'ig\u0302'ant'a'j en nukle'a rub'aj\u0302'o al element'o'j stabil'a'j. Tia c\u0302i teh\u0302nologi'o, kiu est'us tau\u0306g'a por komerc'a uz'o, g\u0302is nun ne ekzist'as.\u201d"}, {"text_idx": "#000899", "text": "La hom'o kiel entrepren'ist'o, kiel ofic'ist'o, kiel kiu ajn, ne fid'ind'as. La uson'a atom'elektr'ej'o sur la insul'o Three Mil'e Island grav'e averi'is. En 1976 3500 infan'o'j kaj graved'a'j vir'in'o'j est'is evaku'it'a'j kaj 200 000 hom'o'j for'las'is la region'o'n. La estr'ar'o de la central'o unu'e pri'silent'is la averi'o'n kaj post'e fals'e inform'is pri g\u0302i. Sam'e la averi'o de la central'o apud la sovetia, nun ukrainia C\u0302ernobyl en 1986 est'as g\u0302eneral'e kon'at'a. Averi'o en la japan'a atom'central'o Mihama en 1991 est'is grav'a, sed bon's\u0302anc'a inter'ven'o lim'ig'is post'sekv'o'j'n. La unu'a c\u0302eh\u0302'o'slovak'a atom'central'o A-1 ek'funkci'is en 1972, sed post du averi'o'j (1976, 1977) g\u0302i c\u0302es'is. Preskau\u0306 c\u0302iam fiask'is hom'o'j. Est'as neces'e konsci'i, ke ankau\u0306 la sekur'ig'a'j sistem'o'j est'as produkt'o de hom'o. Nur naiv'ul'o kred'as, ke hom'a produkt'o pov'as est'i absolut'e au\u0306 preskau\u0306 absolut'e perfekt'a kaj fid'ind'a."}, {"text_idx": "#000900", "text": "Fin'e mi al'don'as, ke la central'o Temeli\u0301n est'as supoz'ebl'e relativ'e sekur'a, ke la protest'o'j de au\u0306str'o'j hav'as politik'a'n karakter'o'n. Tamen la central'o por la c\u0302eh\u0302'a energetik'o ne est'as bezon'a. La supr'e menci'it'a tro'produkt'ad'o de elektr'a energi'o gvid'as la s\u0302tat'organ'o'j'n al evident'a neglekt'ad'o de energi's\u0302par'ad'o kaj al ne'sub'ten'o de re'nov'ig\u0302'ant'a'j energi'font'o'j."}, {"text_idx": "#000901", "text": "Last'a'temp'e c\u0302iu'j grav'a'j revu'o'j el la tut'a mond'o sub la plum'o'j de c\u0302ef'redaktor'o'j prezent'as \u201ecunam'o'j'n\u201d kiu'j plag'as ni'a'n mond'o'n. Claude Alle\u0300gre [klod alegr], eks'ministr'o pri eduk'ad'o en Franci'o, ne hezit'as esprim'i en si'a libr'o, ke \u201etoute ve\u0301rite\u0301 est bonn'e a\u0300 dir'e\u201d (c\u0302iu ver'o est'as dir'ind'a), kio ne signif'as, ke c\u0302iu ver'o est'as dir'at'a au\u0306 dir'it'a, c\u0302ar \u201edemokrati'o est'as la art'o administr'i la cirk'o'n el la kag\u0302'o de simi'o'j\u201d, opini'is iam'a uson'a j\u0302urnal'ist'o Henry Louis Mencken [henri lu'is menken]. G\u0302ust'e tio'n spert'is C. Alle\u0300gre."}, {"text_idx": "#000902", "text": "Tiel skrib'as Le Mond'e de la 17a de au\u0306gust'o, taks'ant'e IMF (Inter'naci'a'n Mon'a'n Fondus'o'n), kiu trud'as al sud-amerik'a'j land'o'j ekonomi-ekonomik'a'j'n program'o'j'n, kiu'j'n postul'as la invest'ist'o'j de kapital'ism'o, sed detru'as la ekonomi'o'n mem. La preskau\u0306'a esperant'ist'o, mega-invest'ist'o Georg'e Sor'os post la j\u0302us'a sen'valor'ig'a ond'eg'o (40 %) de la brazila valut'o real'o rilat'e al uson'a dolar'o deklar'is: \u201eC\u0302i tiu kriz'o ne pov'as est'i atribu'it'a al io erar'a kio'n Brazilo far'is. La kulp'ant'o'j est'as la inter'naci'a'j financ'a'j instituci'o'j.\u201d L'Express denunc'as la bors'a'j'n ebri'ig\u0302'o'j'n en tut'a mond'o, sku'ant'a'j'n la kapital'ism'a'n sistem'o'n per frenez'a spekul'ad'o sen rilat'o kun la produkt'ad'o. En ric\u0302'a'j land'o'j la kresk'o oscil'as inter 1 % kaj 3 %; kiel la \u201efinanc'a merkat'o\u201d blind'e pov'as postul'i de entrepren'o'j jar'a'j'n profit'o'j'n kun progres'o de 15 %? Tem'as pri lud'o ne el'ten'ebl'a por entrepren'o'j, kiu'j jam ating'is ebl'a'n maksimum'a'n produkt'iv'ec'o'n. Tiel form'ig\u0302'as la spekul'a'j \u201ebobel'o'j\u201d kiu'j foj'foj'e eksplod'as kun tromp'o'j kaj kont'ad'a'j manipul'ad'o'j. Kapital'ism'o far'ig\u0302'is spec'o de Moloh\u0302'o kiu mem si'n vor'as ..."}, {"text_idx": "#000903", "text": "Mal'e al la opini'o de Sor'os, Levjatan'o, la monstr'o pri'skrib'it'a de Thomas Hobbes, la \u201eadministr'ant'o de l' cirk'o\u201d, la s\u0302tat'o, plen'e kulp'as c\u0302ar g\u0302i el'spez'as (mis'uz'as, korupt'as, dis'j\u0302et'as, favor'as) pli ol g\u0302i en'spez'as, impost'as (tio est'as pli ol 50 % de c\u0302io produkt'it'a de la en'kag\u0302'ig'it'a'j simi'o'j, kiu'j est'as ni)."}, {"text_idx": "#000904", "text": "C\u0302iu analfabet'a hom'o sci'as, ke li/s\u0302i ne pov'as el'spez'i pli ol li/s\u0302i gajn'as. Jen primar'a administr'ad'o, kiu'n la monstr'a'j s\u0302tat'o'j ne vol'as sci'i. En Brazilo 53 % el la bug\u0302et'o est'as por pag'i s\u0302uld'o'j'n, interez'o'j'n, IMF-ajn kaj ali'a'j'n, jen la s\u0302tat'a bankrot'o, jen la inflaci'o, jen la mizer'o, du'obl'ig\u0302'o de sen'labor'ec'o en dek jar'o'j, jen la grand'a soci'a cunam'o, la dis'fal'o de la ord'o kun sen'fin'a bandit'ism'o, s\u0302akr'ad'o, narkot'aj\u0302-komerc'o ... mal'aper'o de simpl'a'j hom'a'j dign'o kaj respekt'o."}, {"text_idx": "#000907", "text": "Sur j\u0302urnal'a'j front'pag\u0302'o'j ni re'e leg'as pri la plej detru'a, konstant'a, ne'de'ten'ebl'a ond'eg'o, kiu'n ni'a ter'glob'o sufer'as de jar'dek'o'j; tem'as pri la katastrof'o vest'it'a per la bel'a vort'o \u201eekologi'o\u201d. Antau\u0306 10 jar'o'j en Rio de J\u0302anejro, en Ek'o 92 instal'ig\u0302'is la plej grand'a cirk'o spekt'ebl'a pri la tem'o kaj pri tem'o'j, kiu'j tut'e ne koncern'is la afer'o'n. Mult'a'j deklaraci'o'j pri intenc'o'j est'is folklor'e sub'skrib'it'a'j. C\u0302io rest'is en intenc'o'j sub la reg'ad'o de piromania Uson'o, kiu en Kiot'o ec\u0302 rifuz'is ratif'i protokol'o'n por redukt'i la el'j\u0302et'o'n de karbon'a di'oksid'o. Uson'o aplomb'e rezerv'as al si la rajt'o'n polu'i per 25 % el la tut'mond'a kvot'o, per ok miliard'o'j da tun'o'j el CO2 jar'e. En Johanesburgo oni ripet'is c\u0302iu'j'n kon'at'a'j'n cifer'o'j'n kaj teori'o'j'n. La intenc'o'j est'as sam'e traf'a'j, sed la hom'o'j ne pov'os aplik'i ili'n."}, {"text_idx": "#000908", "text": "La hom'o'j ne pov'as aplik'i eventual'a'j'n korekt'aj\u0302'o'j'n, c\u0302ar tio kio est'as far'end'a ne kongru'as al la propr'a karakter'o de la hom'o, tiu animal'o, kiu est'as la plej grand'a pred'ant'o viv'ant'a sur la ter'o. Per la supoz'it'a inteligent'ec'o, intelekt'a kapabl'o, raci'o k.s. la hom'ar'o si'n direkt'is al sen'fin'a'j de'voj'ig\u0302'o'j, aberaci'o'j rilat'e al la esenc'o de la viv'o mem. La hom'o sen'apelaci'e, spontan'e kapabl'as nur detru'i si'a'n propr'a'n viv'medi'o'n. La hom'o bezon'as c\u0302as'i pro instinkt'a pred'em'o. Kiam ne plu est'as c\u0302as'aj\u0302'o, la hom'o bred'as best'o'j'n en rezerv'ej'o'j por hav'i la plezur'o'n paf'i, kapt'i, fanfaron'i."}, {"text_idx": "#000909", "text": "La hom'o bezon'as erotik'e si'n re'produkt'i kaj ne kapabl'as elimin'i religi'a'j'n dogm'o'j'n, kiu'j mal'permes'as la bezon'at'a'n nask'o'prevent'o'n: konsekvenc'e, jen la demografi'a eksplod'o, la ter'a tro'log\u0302'at'ec'o, la fundament'a kau\u0306z'o de ekologi'a'j problem'o'j. En la nun'a'j sistem'o'j la propon'at'a \u201edau\u0306r'ig'ebl'a uz'ad'o de la ter'o\u201d ne est'as aplik'ebl'a c\u0302ar la obskur'ant'ism'o de la ne'pens'ant'a'j popol'amas'o'j ne ebl'ig'as, ke la individu'o'j rezon'u kaj raci'e rilat'ig'u si'a'j'n pens'o'j'n al si'a'j ag'o'j. La hom'o'j ne sci'as, ne vol'as mezur'i la konsekvenc'o'j'n de si'a'j ag'o'j."}, {"text_idx": "#000910", "text": "La s\u0302tat'prezid'ant'o de Brazilo, ne pli kler'a ol si'a'j reg'at'o'j, kvazau\u0306 el subit'a el'kos\u0302mar'a vek'ig\u0302'o tamen deklar'is: \u201eBrazilo far'ig\u0302'is viktim'o de grav'a percept'a disonanc'o: la ne'kongru'o inter tio, kio okaz'as, kaj tio, kio'n oni percept'as.\u201d Jen disonanc'o kiu traf'as la tut'a'n mond'o'n rilat'e al c\u0302iu'j teren'o'j de hom'a ag'ad'o. Tial la \u201ecunam'o'j\u201d ven'as el c\u0302iu'j direkt'o'j des pli ke la reg'ant'o'j de la percept'o'j, pro etik'a'j perversi'o'j, mem ne kapabl'as uz'i si'a'j'n kon'o'j'n por la bon'o sed nur por la tradici'a, rutin'a detru'o, kiu'n la pli'mult'o vol'as en la establ'it'a'j sistem'o'j. Ni las'u la konklud'o'n al Joseph Stiglitz [jozef stiglic], Nobel-premi'it'o pri ekonomi'o en 2001: \u201eKiam nau\u0306 pacient'o'j el dek, fleg'it'a'j de sam'a medicin'ist'o, mort'as, est'as evident'e, ke la kurac'ist'o ne sci'as, kio'n li far'as.\u201d"}, {"text_idx": "#000911", "text": "En la en'konduk'o de l' maj'a MONATO, Stefan Maul, raport'ant'e pri dekstr'ism'o en Eu\u0306rop'o, ek'trakt'is tikl'a'n tem'o'n, pri kiu oni pov'us mult'o'n dir'i. Li tut'e natur'e atend'as re'ag'o'j'n de la leg'ant'o'j. Pri tia tem'o mi vol'as au\u0306d'ig'i mi'a'n humil'a'n voc\u0302'o'n, c\u0302ar tiu'j fres\u0302'dat'a'j politik'a'j au\u0306str'a'j afer'o'j, kaj la franc'a s\u0302ok'o kiu baldau\u0306 sekv'is, far'is en mi'a mens'o amar'a'j'n impres'o'j'n. Unu'e, mi dank'as al Stefan Maul pro li'a tre honor'ind'a opini'o pri mi'a land'o \u201eprofund'e demokrati'a\u201d. Bon'e! Sed bedau\u0306r'ind'e, la dis'volv'ig\u0302'o de la event'o'j pri l' afer'o Haider [hajda] en Au\u0306strio montr'is la mal'o'n. C\u0302ar en kio konsist'as demokrati'a reg\u0302im'o? Mi foli'um'is Piv kaj mi leg'is: \u201ereg\u0302im'o, en kiu la politik'a pov'o aparten'as al la popol'o, kaj en kiu est'as plej fort'a'j la sen'disting'e egal'ig'a'j tendenc'o'j\u201d. Est'as kompren'ebl'e, ke tut'e liber'a voc\u0302'don'ad'o esprim'as la tendenc'o'j'n per'e de divers'a'j politik'a'j parti'o'j."}, {"text_idx": "#000912", "text": "Se mi bon'e kompren'as tio'n, est'as do tre mal'bon'a ide'o de la franc'a reg'ist'ar'o manovr'i por pun'i Au\u0306strion, en kiu iu dekstr'ul'o regul'e elekt'it'a en'ir'is la reg'ist'ar'o'n en Vieno. Tia kondut'o de Franci'o est'as mal'dec'a, c\u0302ar est'as \u201es\u0302ov'i la naz'o'n\u201d en intern'a'n au\u0306str'a'n afer'o'n, kaj ankau\u0306 kontrau\u0306'demokrati'a, c\u0302ar tio s\u0302ajn'as konsider'i, ke respekt'ant'e la vol'o'n de si'a popol'o, Au\u0306strio pek'is. Pro tio mi dub'as, c\u0302u la nun'a franc'a reg'ist'ar'o est'as \u201eprofund'e demokrati'a\u201d."}, {"text_idx": "#000913", "text": "Pli'e, en la land'o mem, la si'n'ten'o de la franc'a reg'ist'ar'o rilat'e al Le Pen kaj li'a Naci'a Front'o est'as mal'bon'a kaj sistem'e mal'amik'a. Lau\u0306 mi, c\u0302iu'j voc\u0302'don'ont'o'j hav'as la rajt'o'n est'i seren'e kaj bon'e inform'it'a'j pri la ven'ont'a balot'o, por klar'e sci'i, kiel ili dev'os tut'e liber'e voc\u0302'don'i. Sed anstatau\u0306 trankvil'e inform'i kaj argument'i, la respond'ec'ul'o'j prefer'is tim'ig'i la popol'o'n. Kial Chirac [s\u0302ira\u0301k] rifuz'is du'op'a'n diskut'o'n kun Le Pen inter la du prezident'a'j balot'o'j? Kial c\u0302iu'j amas'inform'il'o'j gurd'o'ripet'ad'is nigr'a'j'n konsider'o'j'n pri la abomen'a Naci'a Front'o, anstatau\u0306 objektiv'e parol'i pri g\u0302i'a'j kritik'ebl'a'j ide'o'j? Kial tiom da bru'a'j strat'svarm'o'j en la franc'a'j urb'o'j, organiz'it'a'j kontrau\u0306 Naci'a Front'o inter'temp'e de la du prezident'a'j balot'o'j?"}, {"text_idx": "#000914", "text": "C\u0302io c\u0302i est'as mal'bon'a'j metod'o'j de fals'a demokrati'o. Ceter'e, la popol'o g\u0302eneral'e hav'as mal'lau\u0306d'a'n opini'o'n pri la ofic'ant'a'j politik'ist'o'j, tro oft'e kompromit'it'a'j en kontrau\u0306'leg\u0302'a'j afer'o'j, kaj kiu'j anstatau\u0306 honest'e labor'i por la land'o, don'as la impres'o'n pli volont'e zorg'i pri si'a'j mult'a'j (kon'at'a'j kaj ne'kon'at'a'j) avantag\u0302'o'j de la mon'don'a'j s\u0302tat'funkci'o'j. Resum'e nun'temp'e en Franci'o pri politik'a'j afer'o'j reg'as mal'kontent'ec'o, mal'trankvil'o kaj konfuz'ig\u0302'o. Koncern'e Berlusconi [berluskoni], ali'a dekstr'a popol'ist'o, kiu far'ig\u0302'is c\u0302ef'ministr'o de la ric\u0302'a Italio, est'as bon'e kompren'ebl'e, ke tia afer'o g\u0302en'as neniu'n. Ni tre bon'e sci'as, ke c\u0302ie kaj c\u0302iam tiu, kiu hav'as neni'o'n, est'as neni'o. Sed kiu hav'as mult'o'n, tiu c\u0302i facil'e prav'as. Ec\u0302 lau\u0306 Zamenhof mem: \u201eJu pli da hav'aj\u0302'o, des pli da prav'o!\u201d"}, {"text_idx": "#000916", "text": "\u201eMi pet'as la au\u0306tor'o'n ne ofend'ig\u0302'i. Al mi tre plac\u0302'is la verk'o.\u201d Tiel komenc'is si'a'n parol'o'n mez'ag\u0302'a vir'o, kiu jam verk'is plur'a'j'n roman'o'j'n kaj est'is konsider'at'a eminent'a verk'ist'o. \u201eEst'as bon'e prezent'it'a'j ne nur la c\u0302ef'a'j hero'o'j, sed ankau\u0306 la du'a'grad'a'j. Mi plezur'e atent'is la pri'skrib'o'n de la natur'o. Tiel g\u0302i'n prezent'i pov'as au\u0306 ver'a special'ist'o, au\u0306 person'o, kiu \u201aamik'as\u2019 kun g\u0302i, oft'e g\u0302i'n vizit'as c\u0302u turism'e, c\u0302u por kolekt'i fung'o'j'n, c\u0302u simpl'e por ripoz'e promen'ad'i. Sed al mi s\u0302ajn'as, ke la verk'o kvazau\u0306 ne est'as fin'it'a. Mi person'e la fin'o'n de la verk'o ne ek'sent'is. C\u0302u la au\u0306tor'o ne em'as g\u0302i'n dau\u0306r'ig'i?\u201d"}, {"text_idx": "#000917", "text": "\u201eJes, jes\u201d, al'don'e en'miks'ig\u0302'is tre jun'a vir'o, kiu, s\u0302ajn'e, simpl'e em'is i'o'n dir'i. \u201eEn la verk'o la event'o'j evolu'is tre mal'rapid'e, sed jam preskau\u0306 fin'e est'is sent'ebl'a tuj'a final'o. Kvazau\u0306 la au\u0306tor'o ne hav'is temp'o'n por pli bon'e pri'pens'i i'o'n por la fin'a'j pas\u0302'o'j.\u201d"}, {"text_idx": "#000918", "text": "Komenc'is parol'i iu jam ne jun'a vir'in'o, kiu s\u0302ajn'e tut'e hazard'e traf'is en tiu'n kompani'o'n:"}, {"text_idx": "#000920", "text": "Mal'jun'a kalv'a, sed eg'e sam'temp'e fam'a verk'ist'o ne rest'is flank'e de la pri'diskut'o:"}, {"text_idx": "#000922", "text": "\u201eLa hund'o rigard'is al la vir'o kun grand'a mir'o ...\u201d,"}, {"text_idx": "#000926", "text": "\u201eKaj al mi s\u0302ajn'as\u201d, dau\u0306r'ig'is la parol'o'n relativ'e jun'a vir'in'o, kiu plej'part'e est'is fam'a pro si'a'j vers'o'j, \u201een la verk'o abund'as en'lit'a'j moment'o'j. Mi kompren'as, ke nun tiel nom'at'a cenzur'o kaj cenzur'ist'o'j ne plu est'as, sed neces'as ja ankau\u0306 i'a'j'n element'a'j'n norm'o'j'n de moral'o reg'i. Per ni'a'j verk'o'j ni eduk'as ankau\u0306 ni'a'n jun'ul'ar'a'n, jun'a'n generaci'o'n.\u201d"}, {"text_idx": "#000927", "text": "\u201eMult'e ili bezon'as ni'a'n literatur'o'n\u201d, replik'is ali'a ne'ag\u0302'a vir'in'o. \u201eKie vi vid'is nun ver'e leg'ant'a'n jun'ul'ar'o'n? Ili ne leg'as ec\u0302 klasik'a'n literatur'o'n, ne leg'as ec\u0302 tio'n, kio'n ili dev'as leg'i lau\u0306 lern'ej'a'j program'o'j ...\u201d"}, {"text_idx": "#000928", "text": "\u201eNe, ne. Tem'as ec\u0302 ne tiom pri la en'lit'a'j moment'o'j, kiel pri ties prezent'o. Kvazau\u0306 la au\u0306tor'o ... \u201d ali'a ne tiom jun'a vir'in'o sving'is si'a'n brak'o'n."}, {"text_idx": "#000930", "text": "\u201eDo, bon'e\u201d, kvazau\u0306 sum'ig'is la pri'diskut'o'n ebl'e la plej ag\u0302'a el la c\u0302e'est'ant'o'j, ver'e eminent'a literatur'ist'o, c\u0302ef'e fam'ig\u0302'int'a pro si'a'j proz'a'j verk'o'j, ia'senc'e \u201epatriark'o\u201d de la land'a literatur'o. \u201eMi atent'e au\u0306skult'is c\u0302ies parol'o'j'n kaj prov'os far'i i'a'n konklud'o'n. Mi opini'as, ke pov'as est'i, ke c\u0302iu'j parol'int'o'j prav'as. Sed tut'egal'e tio est'as nur person'a'j opini'o'j de la parol'int'o'j. En'tut'e ni pov'as jug\u0302'i, c\u0302u bon'as au\u0306 mal'bon'as la verk'o, nur kiam la leg'ant'o'j dis'ac\u0302et'ad'os la libr'o'j'n. Kaj lau\u0306 post'e aper'ont'a'j recenz'o'j. Cert'e, la sag\u0302'a'j ...\u201d"}, {"text_idx": "#000931", "text": "(Redaktor'o de la rubrik'o \u201eKomput'ad'o\u201d, revizi'ant'o, Cambridge, Briti'o)"}, {"text_idx": "#000933", "text": "Mi ek'lern'is Esperant'o'n c\u0302irkau\u0306 1986, kaj pli'profund'ig\u0302'is en la lingv'o'n dum mi log\u0302'is en Germanio inter 1989 kaj 1992. Mi est'as revizi'ant'o por MONATO ek'de septembr'o 1993, kiam oni ek'uz'is la komput'il'a'j'n ret'o'j'n por dis'don'i tiu'n task'o'n al pli grand'a skip'o, kaj ek'de juli'o 1998 mi est'as ankau\u0306 redaktor'o de la rubrik'o \u201eKomput'ad'o\u201d."}, {"text_idx": "#000934", "text": "Mi'a'j ali'a'j esperant'a'j ag'ad'o'j inkluziv'as la komitat'an'ec'o'n en Esperant'o-Asoci'o de Briti'o, administr'ad'o'n de ret'a kurs'o, traduk'ad'o'n, interpret'ad'o'n, kaj kun'labor'o'n en la nov'a el'don'o de Piv. En mi'a mal'abund'a liber'a temp'o mi s\u0302at'as leg'i pri ajn'a tem'o, kiu moment'e interes'as mi'n. Mi plej'oft'e feri'as en'land'e, en iu mal'pli dens'e log\u0302'at'a part'o de Briti'o."}, {"text_idx": "#000935", "text": "Hero'a verk'o \u2013 kun mank'o'j"}, {"text_idx": "#000936", "text": "Piv \u2013 la Plen'a Ilustr'it'a Vort'ar'o de Esperant'o \u2013 ekzist'as de 1970, kaj est'as sen'konkurenc'e la plej ampleks'a vort'ar'o de Esperant'o. C\u0302iu serioz'a esperant'olog'o, c\u0302iu serioz'a stud'ant'o de la Inter'naci'a Lingv'o, kaj tre mult'a'j uz'ant'o'j de la lingv'o de Zamenhof, posed'as ekzempler'o'n de Piv. Mult'a'j ec\u0302 rigard'as Piv-on kiel norm'o'n por la vort'proviz'o de ni'a lingv'o."}, {"text_idx": "#000938", "text": "Mult'a'j posed'ant'o'j de la mal'nov'a Piv (kaj cert'e ankau\u0306 mult'a'j ali'a'j) nun demand'as, c\u0302u ind'as hav'ig'i al si la post'e'ul'o'n de tiu gigant'a verk'o. Ekzist'as tiu'j, kiu'j opini'as, ke jam la mal'nov'a Piv est'as super'flu'a, kaj kiu'j kontent'ig\u0302'as per Plen'a Vort'ar'o, ec\u0302 opini'ant'e, ke tiu est'as mult'rilat'e pli bon'a ol Piv."}, {"text_idx": "#000940", "text": "La mal'nov'a'n Piv-on oni oft'e nom'is \u201ebrik'o\u201d pro g\u0302i'a dik'ec'o. La nov'a versi'o ec\u0302 pli merit'as tiu'n nom'o'n. La nombr'o de pag\u0302'o'j apenau\u0306 kresk'is (g\u0302i rest'as c\u0302e la \u201emodest'a\u201d nombr'o 1265 \u2013 anstatau\u0306'e oni iom pli'grand'ig'is la pag\u0302'o'format'o'n por kre'i spac'o'n por la nov'a material'o), sed la kolor'o nun est'as tut'e bel'e preskau\u0306 brik'ec'e rug\u0302'a."}, {"text_idx": "#000943", "text": "Da tia'j vort'o'j, kiu'j'n oni tradici'e em'as nom'i \u201eneolog'ism'o'j\u201d, da vort'o'j, kiu'j est'as super'flu'a'j du'obl'aj\u0302'o'j de Mal-vort'o'j, da strang'a'j har'fend'a'j literatur'ec'a'j kaj poezi'a'j vort'o'j, Piv2 apenau\u0306 en'hav'as pli ol Piv1. Est'as apenau\u0306 spur'o de la tro'a vort'o'kre'em'o de divers'a'j modern'a'j literatur'a'j skol'o'j de ni'a lingv'o. Tio'n mi trov'as g\u0302eneral'e lau\u0306d'ind'a. Tia'j'n vort'o'j'n serc\u0302'u tiu'j, kiu'j interes'ig\u0302'as, prefer'e en special'a'j glos'ar'o'j. La sol'a s\u0302ang\u0302'o tiu'rilat'e en Piv2 est'as, ke tiu'j vort'o'j nun est'as iom kas\u0302'it'a'j: Piv2 ne plu ili'n indik'as per apart'a'j simbol'o'j. La leg'ant'o'j dev'as do mem atent'i, kaj mem pri'jug\u0302'i, c\u0302u vort'o'j kiel \u201eestiel\u201d kaj \u201emav'a\u201d \u2013 ambau\u0306 jam en Piv1 \u2013 est'as uz'ind'a'j au\u0306 ne."}, {"text_idx": "#000945", "text": "Klar'as, ke tia verk'o kiel Piv praktik'e neniam pov'as est'i perfekt'a. Ankau\u0306 kompar'ebl'a'j naci'lingv'a'j vort'ar'o'j en'hav'as mult'e da erar'o'j, kvankam ili'n plej oft'e far'as profesi'ul'o'j kun mult'e da rimed'o'j, mult'e da mon'o kaj mult'e da temp'o por si'a labor'o. La Nov'a'n Piv-on el'labor'is volont'ul'o'j sen'pag'e. Ili far'is hero'a'n labor'o'n, sed ili est'is tro mal'mult'a'j, kaj ili ne hav'is sufic\u0302'e da rimed'o'j, nek sufic\u0302'e da temp'o por la labor'o. Tial la rezult'o, kvankam impon'eg'a kaj util'eg'a, est'as tamen mank'o'hav'a."}, {"text_idx": "#000946", "text": "La ilustr'aj\u0302'o'j de Piv1, kiu'j don'is al g\u0302i la nom'part'o'n \u201eIlustr'it'a\u201d, rest'is por mult'a'j leg'ant'o'j ne'util'ig'at'a trezor'o kus\u0302'ant'a iom kas\u0302'e c\u0302e la fin'o de la vort'ar'o. Mi mem ili'n mal'oft'e rigard'is. En Piv2 la ilustr'aj\u0302'o'j ek'log\u0302'is inter la kap'vort'o'j, kaj est'os tial ver's\u0302ajn'e pli rimark'at'a'j kaj pli util'a'j. La bild'o'j ne est'as tre mult'a'j (pro mank'o de kontribu'ant'o'j), sed ili est'as plac\u0302'a'j kaj instru'a'j, kaj ili don'as al la vort'ar'o modern'a'n aspekt'o'n. Ind'as menci'i ankau\u0306 la divers'a'j'n tabel'o'j'n pri zoologi'o, matematik'o kaj ali'a'j tem'o'j. Tiu'j ec\u0302 pli ric\u0302'ig'as la vort'ar'o'n."}, {"text_idx": "#000947", "text": "Inter la util'aj\u0302'o'j de Piv1 el'star'is la abund'a kolekt'o da ekzempl'o'j, kiu'j ne mal'oft'e pli grav'is ol la difin'o'j por instru'i, kio'n efektiv'e signif'as vort'o, kaj kiel oni efektiv'e g\u0302i'n uz'as kaj uz'u. Ili, kompren'ebl'e, rest'as en Piv2, kaj est'as ric\u0302'ig'it'a'j per ekzempl'o'j de modern'a lingv'o'uz'o. En Piv1 aper'is, krom ekzempl'o'j anonim'a'j, precip'e abund'o da zamenhof'aj\u0302'o'j. Flank'e de cit'aj\u0302'o'j de la Majstr'o en'est'is nur kelk'a'j relativ'e mal'mult'a'j cit'o'j de Kab'e, Grabowski kaj Kalocsay, kaj ekzempl'o'j bibli'a'j. En Piv2 al'don'ig\u0302'is ekzempl'o'j mark'it'a'j per \u201eM\u201d por MONATO, \u201eC\u0302\u201d por El Popol'a C\u0302ini'o, \u201eLF\u201d por Literatur'a Foir'o, \u201eRG\u201d por Rok-gazet', \u201eA\u201d por Auld, \u201eGN\u201d por Neves, \u201eJC\u201d por Camacho, \u201ePM\u201d por Ma\u0308hrti, \u201eSz\u201d por Szila\u0301gyi, \u201eS\u0302\u201d por Schwartz, \u201eT\u201d por Tinc\u0302jo, \u201eTS\u201d por Steele, \u201eW\u201d por Waringhien, kaj ankorau\u0306 mult'a'j ali'a'j font'indik'o'j. Tiu'j indik'o'j est'as grav'a atest'o pri serioz'a kaj lau\u0306d'ind'a esplor'o de la lingv'o'uz'o de Esperant'o."}, {"text_idx": "#000955", "text": "C\u0302u vi, fidel'a abon'ant'o, dezir'as, ke ni'a revu'o aper'u dau\u0306r'e? Supoz'ebl'e jes, kaj tial cert'e vi re'abon'os por la jar'o 2003. Sed, bedau\u0306r'ind'e, tio ne nepr'e sekur'ig'as vi'a'n gazet'o'n. Dum la Universal'a Kongres'o en Fort'alez'o abon'ant'o'j, kiu'j al'parol'is mi'n, kutim'e ne nur (foj'foj'e) kritik'is au\u0306 (oft'e) lau\u0306d'is la magazin'o'n sen'de'pend'a'n, sed ankau\u0306 demand'is: c\u0302u MONATO el'ten'os, kiel g\u0302i fart'as? Mi ne pov'as trankvil'ig'i tiel demand'ant'a'j'n hom'o'j'n kaj kutim'e replik'as: mi mem mir'as, ke ni tiom long'e el'ten'is, c\u0302ar dum mult'a'j jar'o'j la nombr'o de abon'ant'o'j est'as kaj rest'as sub la lim'o de profit'o. La tut'mond'a'n ekonomi'a'n kriz'o'n ni sent'as sam'e kiel ali'a'j liber'a'j ofert'ant'o'j de var'o."}, {"text_idx": "#000956", "text": "Ali'flank'e est'as mult'eg'a'j hom'o'j, kiu'j eg'e sopir'as abon'i sed neniam pov'is kaj ne pov'os pag'i kotiz'o'n por ili tro alt'a'n. Kio'n far'i en tia situaci'o? Kiu pov'us help'i? Nu, ebl'e vi, kiu ne est'as tiom mal'ric\u0302'a kiel ali'a'j. Se c\u0302iu el vi donac'us nur unu abon'o'n por mal'bon's\u0302anc'ul'o (ekzempl'e, rekt'e por leter'amik'o en mal'ric\u0302'a land'o), la el'don'kvant'o de MONATO du'obl'ig\u0302'us \u2013 ekzist'o de la revu'o est'us sekur'ig'it'a. Mi sci'as, ke tio est'as iluzi'o, c\u0302ar ankau\u0306 vi ne nepr'e pov'as pag'i du'a'n kotiz'o'n. Sed g\u0302ust'e pro tio ni hav'as Abon'help'a'n Fondus'o'n, al kiu vi pov'as donac'i iu'n ajn sum'o'n, du'on'a'n au\u0306 tri'on'a'n kotiz'o'n. Se vi far'as tio'n, ankau\u0306 tiel vi cert'ig'as, ke la revu'o plu'viv'os."}, {"text_idx": "#000957", "text": "Abon'help'a Fondus'o krom'e invit'as al ali'a manier'o sub'ten'i ni'a'n revu'o'n kaj per tio la ide'o'n de lingv'o inter'naci'a. Sen'dub'e vi kon'as simpati'ant'o'j'n, kiu'j pro iu'j kial'o'j ne mem lern'as la lingv'o'n, sed pret'as help'i. Montr'u al ili la magazin'o'n kaj propon'u donac'i al Abon'help'a Fondus'o de MONATO. Au\u0306 propon'u al vi'a Esperant'o-klub'o donac'i mon'o'n el la klub'a kas'o au\u0306 kolekt'i mon'o'n inter klub'an'o'j kaj simpati'ant'o'j. Tio'n ekzempl'e c\u0302iu'jar'e far'as la Esperant'o-Klub'o de Munkeno, kiu kutim'e g\u0302ir'as plur'a'j'n cent'o'j'n da eu\u0306r'o'j. Mi mem, re'ven'int'e el Fort'alez'o, memor'ant'e supr'e menci'it'a'j'n inter'parol'o'j'n, donac'is 100 eu\u0306r'o'j'n al la fondus'o, kvankam ankau\u0306 mi ne est'as ric\u0302'a. Sed inter ni'a'j ideal'o'j est'as solidar'ec'o, ankau\u0306 financ'a, c\u0302u ne? Se vi pens'as sam'e ..."}, {"text_idx": "#000958", "text": "La mal'long'ig'o'j tamen trov'ig\u0302'as en Piv"}, {"text_idx": "#000959", "text": "Kun mir'o mi leg'is en la recenz'o de Carlo Minnaja (MONATO, juli'o 2002, p. 24), ke \u201ela plej uz'at'a'j mal'long'ig'o'j, kiel \u201as-ro\u2019, \u201ad-ro\u2019 ne trov'ig\u0302'as en Piv\u201d (\u201ene'kred'ebl'e!\u201d prav'e al'don'as Minnaja). Tiu'j du mal'long'ig'o'j ja trov'ig\u0302'as, kun'e kun plur'a'j dek'o'j da ali'a'j, en la \u201etabel'o A\u201d, p. 1216, de la mal'nov'a el'don'o kaj sur la \u201elist'o A\u201d, p. 1260, de la j\u0302us aper'int'a nov'a el'don'o."}, {"text_idx": "#000960", "text": "Tio okaz'is en \u201eVjatlag\u201d, pun'labor'ej'o c\u0302e la river'o Vjatka. El la labor'region'o, c\u0302irkau\u0306'it'a de soldat'a kordon'o, for'kur'is du mal'liber'ul'o'j. Kiel ili tio'n efektiv'ig'is, est'is enigm'o: sur la arb'ar'voj'o, kiu divid'is la labor'parcel'o'n de mal'liber'ul'o'j kaj la rest'o'n de la arb'ar'eg'o, dens'e star'is arm'it'a'j gard'ist'o'j. Tamen du kapt'it'o'j sukces'is tra'glit'i tiu'n sever'a'n kontrol'c\u0302en'o'n. Kiam vesper'e, antau\u0306 la re'ven'o en la mal'liber'ej'o'n, oni nombr'is la arest'it'o'j'n, evident'ig\u0302'is, ke du mank'as. Oni komenc'is serc\u0302'i, kur'i tie'n-re'e'n ... La afer'o s\u0302ajn'is est'i serioz'a: la arest'it'o'j nek simpl'e mal'fru'ig\u0302'is, nek perd'ig\u0302'is ie en la labor'parcel'o."}, {"text_idx": "#000962", "text": "Post la konstat'o, ke la fug\u0302'int'o'j est'as jam ekster ni'a laborareo, la soldat'c\u0302en'o c\u0302irkau\u0306 g\u0302i est'is re'tir'it'a. Oni tuj alarm'is la garnizon'o'n kaj la tut'a'n region'o'n. Ni'n, mal'liber'ul'o'j'n, oni kolekt'is kaj pel'is, kiel brut'ar'o'n, tra la arb'ar'o en la zon'o'n, al ni'a'j barak'o'j."}, {"text_idx": "#000963", "text": "Nu, jen, pas'as unu tag'o, pas'as la du'a ... Neni'o nov'a pri la fug\u0302'int'o'j: c\u0302u oni kapt'is, c\u0302u re'ven'ig'is ili'n? Fakt'e, oni preskau\u0306 neniam iu'n el ili re'ven'ig'is: post la kapt'o ili est'is mort'paf'it'a'j en la tajg'o. Sed kutim'e c\u0302iu'j tuj ek'sci'is, se la fug\u0302'int'o'j est'is trov'it'a'j - la administraci'o ne kas\u0302'is tio'n, ec\u0302 fier'is pri tio: tiom da fug\u0302'int'o'j oni ekzekut'is! Tio est'u lecion'o por la ali'a'j: ni kapt'is ili'n, mort'paf'is en tajg'o, kaj punkt'o'fin'o!"}, {"text_idx": "#000964", "text": "Sed nun est'is iom ali'e. Pas'is preskau\u0306 monat'o, sed ni neni'o'n au\u0306d'is pri la du fug\u0302'int'o'j. Mi sid'is tiu'temp'e kun'e kun la ali'a'j en karcer'o, ne en la zon'o, kiel c\u0302iu'j arest'it'o'j, sed en izol'ej'o. Mi oft'e est'is tie, preskau\u0306 mi'a'n tut'a'n temp'o'n en mal'liber'ej'o. C\u0302ar mi rifuz'is labor'i."}, {"text_idx": "#000966", "text": "\u201eKiu est'as tie?\u201d demand'is ni du'on'dorm'ant'e."}, {"text_idx": "#000967", "text": "\u201eMi ...\u201d dir'is tiu person'o."}, {"text_idx": "#000968", "text": "\u201eEst'as mi, Maksim ...\u201d respond'is mal'fort'a voc\u0302'o."}, {"text_idx": "#000969", "text": "\u201eHej!.. Maksim! Kaj ni jam pens'is, ke vi g\u0302u'as la liber'ec'o'n ... Kaj nun vi est'as de'nov'e c\u0302i tie ... Kie oni kapt'is vi'n?\u201d sur's\u0302ut'is ni li'n per demand'o'j."}, {"text_idx": "#000971", "text": "Kaj ver'e: est'is profund'a nokt'o, kaj li est'is apenau\u0306 viv'a pro ricev'it'a'j bat'o'j. Kun pen'o li trov'is liber'a'n lok'o'n sur la nud'a plank'o kaj rapid'e ek'dorm'is."}, {"text_idx": "#000972", "text": "Sekv'a'maten'e li rakont'is al ni la jen'o'n:"}, {"text_idx": "#000973", "text": "\u2013 Ni for'kur'is du'op'e. Kaj ie, post kelk'e da kilo'metr'o'j, ni'n komenc'is persekut'i link'o. Kaj mi sci'is, ke link'o sekv'as si'a'n viktim'o'n proksim'um'e dum du diurn'o'j. Kaj se dum tiu c\u0302i temp'o g\u0302i ne sukces'as ek'atak'i, tiam g\u0302i rezign'as kaj re'ven'as al si'a hejm'a teritori'o. Tiu c\u0302i kutim'o est'as kon'at'a al c\u0302iu c\u0302as'ist'o, kaj vi mem ver's\u0302ajn'e jam au\u0306d'is pri g\u0302i ..."}, {"text_idx": "#000974", "text": "Nu, do, ni sci'is, ke g\u0302i c\u0302as'as kaj observ'as ni'n, kaj ni konstant'e kun tim'o sekv'is g\u0302i'n per la okul'o'j ... G\u0302i ne au\u0306dac'is ek'atak'i du hom'o'j'n. Se est'us nur unu, g\u0302i jam de'long'e dis's\u0302ir'us li'n. Sed ni'n du g\u0302i tim'is, tamen sekv'is ni'n lau\u0306 la arb'o'j, salt'ant'e kiel monstr'a sciur'o de unu branc\u0302'eg'o al la ali'a. Ni rimark'is: kiam ni halt'is, halt'is ankau\u0306 g\u0302i kaj kas\u0302'ig\u0302'is. Tuj post kiam ni re'komenc'is mov'ig\u0302'i, la link'o de'nov'e re'aper'is kaj sekv'is ni'n."}, {"text_idx": "#000976", "text": "Kaj jen mi'a kamarad'o dir'as al mi: \u201eMaksim, ramp'u por pren'i akv'o'n, g\u0302is la river'o Vjatka ...\u201d"}, {"text_idx": "#000978", "text": "G\u0302is nun ni ne hav'is okaz'o'n por hav'ig'i al ni iom da akv'o, c\u0302ar ni'a'n tut'a'n atent'o'n okup'is tiu damn'a link'o, kiu minac'is ni'n. Ni est'is mal'sat'eg'a'j kaj soif'is. Por ne perd'i la g\u0302ust'a'n direkt'o'n, ni la tut'a'n temp'o'n ne tro mal'proksim'ig\u0302'is de la river'o, kiu est'is ni'a sol'a orient'il'o. Foj'e ni ec\u0302 pov'is au\u0306d'i g\u0302i'a'n bru'o'n. Sed al'ir'i la river'bord'o'n est'is tro dang\u0302er'e, oni tuj kapt'us ni'n. Tie, lau\u0306'long'e de la bord'o de Vjatka insid'is mitral'et'ist'o'j, c\u0302ie, c\u0302ie, je cent kilo'metr'o'j c\u0302irkau\u0306'e atend'is ni'n embusk'o."}, {"text_idx": "#000979", "text": "Mi ek'mov'ig\u0302'is direkt'e al Vjatka, tie'n, de kie mi au\u0306d'is la plau\u0306d'ad'o'n de la river'o. Mi trov'is flank'a'n roj'et'o'n, trink'is el g\u0302i g\u0302is sen'soif'ig\u0302'o, post'e plen'ig'is gamel'o'n per akv'o kaj re'ramp'is tie'n, kie mi las'is mi'a'n kamarad'o'n. Kaj jen mi vid'as - li kus\u0302'as mort'a! La link'o evident'e sur'salt'is li'n, tra'mord'ant'e li'a'n kol'a'n arteri'o'n. Oni'dir'e link'o'j c\u0302iam tiel ag'as ... Ver's\u0302ajn'e g\u0302i nur suc\u0302'as la sang'o'n, c\u0302ar hom'a'n karn'o'n g\u0302i ne mang\u0302'as. Almenau\u0306 mi neniam au\u0306d'is pri tio."}, {"text_idx": "#000980", "text": "Nu, jen, mi rigard'as: li kus\u0302'as mort'a antau\u0306 mi, mi'a amik'o, neni'o c\u0302e li est'as for'mord'it'a, neni'o for'mang\u0302'it'a ... Au\u0306, ebl'e, tiu diabl'a best'o au\u0306d'is mi'n re'ven'i, kaj for'kur'is, post'las'int'e la kadavr'o'n ..."}, {"text_idx": "#000981", "text": "Kio nun? Tio est'is la fin'o, la definitiv'a fin'o de ni'a fug\u0302'o. C\u0302u mi vag'u sol'a tra la tajg'o? Ne'ebl'e! La link'o baldau\u0306 mort'ig'us mi'n sam'e kiel g\u0302i hodiau\u0306 mort'ig'is mi'a'n amik'o'n. Per kio mi defend'u mi'n? Mal'e la mitral'et'ist'o'j: ili c\u0302iu'j sur'hav'as - defend'o'cel'e kontrau\u0306 link'o'j - special'a'j'n kupr'a'j'n kask'o'j'n kun krest'o kiel c\u0302e kok'o. La krest'o'j konsist'as el akr'a'j tranc\u0302'il'o'j. Do salt'i sur ili'a'j'n s\u0302ultr'o'j'n est'as viv'dang\u0302er'e por la link'o."}, {"text_idx": "#000982", "text": "Rigard'ant'e li'n, mi'a'n mort'a'n kun'ul'o'n, mi pens'is: long'a'n kaj dang\u0302er'a'n voj'o'n ni far'is kun'e, ni tiom sufer'is, kaj nun rest'as al mi nur unu el'ir'o: kapitulac'o. Sol'e ir'i tra la tajg'o ne ebl'as!"}, {"text_idx": "#000983", "text": "Fakt'e, preskau\u0306 tiel okaz'is al mi post'e. Por ne rest'i en la dang\u0302er'a arb'ar'eg'o, mi ir'is lau\u0306 la bord'o de Vjatka. Mi for'ir'is ne tre mal'proksim'e'n."}, {"text_idx": "#000984", "text": "\u201eHalt'u!..\u201d ek'kri'is al mi mitral'et'ist'o el embusk'o. Mi halt'is. \u201eKie est'as la du'a?\u201d"}, {"text_idx": "#000985", "text": "\u201eKiu link'o?! ... Ci mem for'mang\u0302'is li'n! Kio'n ci do mang\u0302'is dum la tut'a temp'o?\u201d"}, {"text_idx": "#000987", "text": "\u201eCi mensog'ac\u0302'as! ... Ir'u ni tuj! Montr'u al ni, kie ci'a link'o li'n mort'mord'is?! ...\u201d"}, {"text_idx": "#000989", "text": "Ili ne vol'is kred'i al mi, akuz'ant'e mi'n pri kanibal'ism'o. La soldat'o'j brutal'e bat'is mi'n, tamen nun ili ne rajt'is mort'paf'i mi'n kaj re'ven'i en la prizon'ej'o'n sen klar'a'j pruv'o'j, ke la ali'a fug\u0302'int'o ne est'is for'kur'int'a kaj ebl'e viv'a. Ili dev'ig'is mi'n konduk'i ili'n al la rest'aj\u0302'o'j de mi'a kun'fug\u0302'int'o. Mi dev'is nepr'e montr'i al ili la kadavr'o'n de mi'a kamarad'o."}, {"text_idx": "#000991", "text": "Fin'fin'e mi re'trov'is la roj'et'o'n, el kiu mi pren'is la akv'o'n kaj mem sat'trink'is, kaj ne tro for de g\u0302i - la fatal'a'n lok'o'n: \u201eJen ...\u201d"}, {"text_idx": "#000992", "text": "Li ankorau\u0306 kus\u0302'is tie, mi'a amik'o. La kadavr'o komenc'is jam putr'i, tamen est'is klar'e vid'ebl'e, ke neni'o de g\u0302i est'is for'mang\u0302'it'a au\u0306 for'tranc\u0302'it'a - c\u0302iu'j korp'o'part'o'j est'is sur'lok'e. Kaj sur li'a kol'o - spur'o'j de link'a'j dent'o'j. Nu, ili fot'is li'n, la mort'int'o'n, de c\u0302iu'j flank'o'j."}, {"text_idx": "#000993", "text": "\u201eKaj tiu'n ne mort'paf'u,\u201d dir'is la oficir'o, montr'ant'e al mi. \u201eNi bezon'os li'n dum la jug\u0302'esplor'ad'o kaj proces'o, kiel atest'ant'o'n, ke ver'e link'o mort'ig'is la du'a'n fug\u0302'int'o'n ...\u201d"}, {"text_idx": "#000994", "text": "Pro tio mi rest'is viv'a kaj de'nov'e est'as c\u0302i tie, en la prizon'a karcer'o ... \u2013 fin'is si'a'n rakont'o'n Maksim."}, {"text_idx": "#000995", "text": "Kun interes'o mi leg'is la artikol'o'n pri vuduo (MONATO 6/2002, p. 14). Ankau\u0306 en mez'a Amerik'o est'as fort'a vudua tradici'o. Vuduisto nom'ig\u0302'as Kan-zo, vuduistino Soun-Houe\u0301 (sun'a vir'in'o, de la angl'a su'n) kaj Loa est'as la nom'o de la vudua di'in'o (de la franc'a vort'o loi, \u201eleg\u0302'o\u201d). Ali'a nom'o s\u0302i'a est'as Le-gba (gba est'as \u201evort'o\u201d au\u0306 \u201eleg\u0302'o\u201d en la vudua). La mistik'a'n serpent'o'n oni tie nom'as Danbhala."}, {"text_idx": "#000996", "text": "Oni mal'pli tim'as la zombiojn (ne la re'aper'ant'o'j'n, sed la drog'e anatem'it'o'j'n) ol mem far'ig\u0302'i iu. Ili est'as liber'ig'it'a'j per sal'o, sed tiam ili mort'as."}, {"text_idx": "#000997", "text": "La vudua lingv'o en la nov'a mond'o konsist'ig\u0302'as el proksim'um'e 800 afrik'a'j lingv'o'j, sed mal'mult'a'j ankorau\u0306 kon'as g\u0302i'n. Mult'a'j ne plu kompren'as la re'aper'int'o'j'n."}, {"text_idx": "#000998", "text": "C\u0302iel mi cert'e intenc'as de'ten'i mi'n de ia ajn anatem'ad'a kaj manipul'ad'a religi'o!"}, {"text_idx": "#000999", "text": "Inflaci'o jam ne est'ig'as terur'o'n"}, {"text_idx": "#001000", "text": "La inflaci'o en la mez- kaj orient-eu\u0306rop'a'j (MO-)land'o'j jam ne tim'ig'as. En la last'a'j jar'o'j dau\u0306r'e redukt'ig\u0302'is la prez'alt'ig\u0302'o, kiu ek'is post la inflaci'a s\u0302ok'o komenc'e de la re'form'o'j en la fru'a'j 90aj jar'o'j. Mal'pli'ig\u0302'int'a inflaci'o karakteriz'as la unu'a'n du'on'o'n de 2002 en la region'o. Sub'ten'at'e de la favor'a inter'naci'a situaci'o, la prez'alt'ig\u0302'o en la MO-land'o'j est'as reg'at'a. En kelk'a'j land'o'j la inflaci'o inter'temp'e est'as ec\u0302 sub la nivel'o de iu'j EU-membr'o's\u0302tat'o'j. Tio'n oni skrib'as en analiz'o de la viena bank'a grup'o Bank Austria/Creditanstalt (BA/CA)."}, {"text_idx": "#001001", "text": "En maj'o 2002 mal'pli'ig\u0302'is la inflaci'o en la 10 land'o'j al'ig\u0302'ont'a'j al Eu\u0306rop'a Uni'o (EU) al averag\u0302'e 5,1 %. Sen konsider'i Bulgarion kaj Rumani'o'n, kiu'j ne est'as inkluziv'it'a'j en la unu'a EU-pli'vast'ig'o en 2004, la averag\u0302'o mal'grand'ig\u0302'as ec\u0302 al 2,9 %. En la eu\u0306r'o-zon'o la averag\u0302'a prez'alt'ig\u0302'o est'is 2 % (de 1 % en Germanio g\u0302is 5 % en Irlando)."}, {"text_idx": "#001002", "text": "El la rond'o de kandidat'o'j de EU nur Sloveni'o (7,5 %) kaj Hungari'o (5,6 %) hav'as pli alt'a'n prez'alt'ig\u0302'o'n ol Irlando. En C\u0302eh\u0302i'o (2,5 %) kaj Slovaki'o (3,2 %) est'as la inflaci'o ec\u0302 pli mal'alt'a ol en la EU-land'o'j Greki'o, Hispanio, Portugali'o kaj Nederlando. Litovio, la plej prez'stabil'a land'o en Mez-Eu\u0306rop'o, super'as tiu'rilat'e ec\u0302 c\u0302iu'n land'o'n de la EU-zon'o."}, {"text_idx": "#001003", "text": "Tro'a eu\u0306fori'o lau\u0306 ekspert'o'j de BA/CA tamen ne konven'as, c\u0302ar en mult'a'j MO-land'o'j al tiu sukces'o kontribu'is unu'foj'a'j efik'o'j, kiu'j ja pli au\u0306 mal'pli fru'e fin'ig\u0302'os. En C\u0302eh\u0302'a Respublik'o efik'as, krom la kurz'a stabil'ec'o de la kron'o, kiu kau\u0306z'is facil'ig'o'n per la import'prez'o'j, ankau\u0306 la mal'alt'ig'o de la gas'prez'o'j je 8 %. En Slovaki'o grav'a'n rol'o'n lud'as la c\u0302i-au\u0306tun'e okaz'ont'a'j parlament'balot'o'j. Mank'ant'a'j prez'liberal'ig'o'j jar'komenc'e inter'ali'e en la sfer'o de gas'o konsider'ind'e sub'ten'as la mal'pli'ig\u0302'ant'a'n evolu'o'n inflaci'a'n. En c\u0302iu'j MO-land'o'j la mal'pli alt'a'j krud'aj\u0302'prez'o'j, unu'a'lok'e la prez'o de krud'a petrol'o, lim'ig'as la inflaci'o'n kompar'e kun la pas'int'a jar'o. Post kiam en la du'a du'on'o de 2002 fin'ig\u0302'os la special'a'j efik'o'j el 2001, oni re'e atend'as tendenc'o'n de prez'alt'ig\u0302'o en la region'o. Krom'e oni pov'as diven'i la unu'a'j'n sign'o'j'n de ekonomi'a vigl'ig\u0302'o, kiu far'os pli grand'a'n prem'o'n sur la prez'o'j'n."}, {"text_idx": "#001004", "text": "C\u0302ef'e en Hungari'o, kie la inflaci'o evident'ig\u0302'is lim'ig'it'a pro pas'int'jar'a re'valor'ig'o de la kurz'o de la forint'o kontrau\u0306 la eu\u0306r'o, la akcel'o de la konjunktur'o pro la kresk'ant'a postul'o kau\u0306z'as alt'ig\u0302'o'n de la prez'o'j. La en'land'a postul'o antau\u0306 la parlament'balot'o'j en april'o c\u0302i-jar'e est'is grav'e pli'fort'ig'it'a per relativ'e pli liberal'a bug\u0302et'politik'o. Ankau\u0306 en la sekv'a'j monat'o'j ekspansi'a politik'o fisk'a stimul'os la postul'o'n, c\u0302ar la okaz'ig'o de region'a'j balot'o'j c\u0302i-au\u0306tun'e dev'ig'is la nov'a'n reg'ist'ar'o'n plen'um'i el'spez-intens'a'n program'o'n kun grav'a'j alt'ig'o'j de la salajr'o'j en la publik'a sektor'o. Fin'e la alt'ig'o de la impost'o'j sur la brul'aj\u0302'o'j la 1an de juli'o 2002 hav'os prez'alt'ig'a'n efik'o'n."}, {"text_idx": "#001005", "text": "Ankau\u0306 en Pollando inter'ali'e la alt'ig'o de administr'at'a'j prez'o'j kau\u0306z'os turn'o'n en la inflaci'a evolu'o en la du'a jar'du'on'o. En juli'o c\u0302i-jar'e oni alt'ig'is la prez'o'n de elektr'o por la fin'konsum'ant'o'j je 5,7 %."}, {"text_idx": "#001006", "text": "Dum 2002 la inflaci'a'j cifer'o'j en la MO-land'o'j est'os konsider'ind'e sub la nivel'o de la pas'int'a jar'o. Post kiam en 2001 nur Latvi'o kaj Litovio plen'um'is la grav'a'n Mastrih\u0302t-kriteri'o'n \u2013 inflaci'o je ne pli ol 1,5 % super la averag\u0302'o de la tri plej prez'stabil'a'j \u2013 lau\u0306 pri'taks'o de BA/CA por la jar'o 2002 C\u0302eh\u0302i'o kaj c\u0302iu'j balt'a'j land'o'j (Estoni'o, Latvi'o kaj Litovio) hav'os inflaci'o'n sub tiu nivel'o, kiu lau\u0306 aktual'a'j prognoz'o'j ver's\u0302ajn'e est'os je 3,3 % (1,8 + 1,5 %)."}, {"text_idx": "#001007", "text": "Ni lanc\u0302'as ne'regul'a'n seri'o'n La manuskript'o'j ne brul'as. En g\u0302i est'os prezent'at'a'j artikol'o'j pri atent'ind'a'j, talent'a'j, sed iu'kial'e forges'it'a'j art'ist'o'j. Se vi sci'as pri tia'j person'o'j kaj s\u0302at'us rakont'i pri ili al la leg'ant'o'j de MONATO, ne hezit'u kontakt'i ni'n. Premier'e leg'u pri la kompon'ist'o Edwin Geist."}, {"text_idx": "#001008", "text": "\u201eMi ja au\u0306d'as la muzik'o'n!\u201d"}, {"text_idx": "#001009", "text": "En 2002 litova kultur'a soci'o celebr'is 100-jar'ig\u0302'o'n de la german'a kompon'ist'o Edwin Geist [edvin gajst], kies viv'o est'is ekster'ordinar'a kaj tragik'a. Jun'a Edwin antau\u0306 la du'a mond'milit'o instru'is en la Berlina konservatori'o. Tie li kon'at'ig\u0302'is kun la tie stud'int'a litov'de'ven'a jud'in'o Lyda Bagriansky [lida bagrjanski], baldau\u0306 ig\u0302'int'a li'a edz'in'o. Tiu'temp'e en Germanio jam furioz'is nazi'o'j. Oni mal'permes'is al Edwin labor'i en la konservatori'o. Li'a'n nom'o'n la nazi'o'j en'skrib'is en la libr'o'n \u201eLeksikon'o pri jud'o'j en muzik'o\u201d, kun la mark'o \u201eH\u201d \u2013 du'on'jud'o. El c\u0302i tiu nigr'a list'o oni pov'as ek'sci'i, kies verk'ar'o est'is mal'permes'it'a en la tiam'a Germanio."}, {"text_idx": "#001010", "text": "En 1938 la ge'edz'o'j ven'is en Litovion. Lyda kaj Edwin ek'log\u0302'is en Kaunas, la tiam'a c\u0302ef'urb'o de Litovio. Dum mal'long'a temp'o Geist verk'is german'lingv'e monografi'o'n pri litovaj popol'kant'o'j, artikol'o'j'n, kompon'is kant'o'j'n je litovaj tekst'o'j, cikl'o'n de simfoni'a'j bild'o'j El Litovio. Inter la verk'o'j de Geist est'as ankau\u0306 la oper'o La re'ven'o de Dioniz'o k.a. En li'a'j tag'libr'o'j est'as menci'at'a oper'o pri konker'o de inka'o'j, kies protagonist'o est'is kruel'a hispan'a konker'int'o Pisarro \u2013 alegori'o de la hitlera reg'potenc'o."}, {"text_idx": "#001011", "text": "Komenc'ig\u0302'is la du'a mond'milit'o. Post kiam oni okup'is Kaunas, Lyda Geist est'is en'gett'ig'it'a. Mult'a'j hom'o'j pen'is liber'ig'i s\u0302i'n (Edwin mem tiu'cel'e ec\u0302 ek'log\u0302'is tie). La litova doktor'o Brundza atest'is al nazi'o'j, ke la patr'in'o de Lyda, akus\u0302'ant'e, dir'is du'on'voc\u0302'e, ke la patr'o de la beb'o est'as ne s\u0302i'a edz'o, sed s\u0302i'a pol'a am'ant'o. Tamen Gestap'o rigor'e postul'is: Lyda est'u steril'ig'it'a. Komenc'e Edwin konsent'is kun tiu mal'honor'aj\u0302'o. Sed el'ir'int'e el la gett'o, Lyda kaj Edwin tamen ne kurag\u0302'is. Kiel Geist skrib'as en si'a'j tag'libr'o'j, en li ribel'is li'a ego'o. Sed la nazi'o'j long'e ne atend'is. Ili invad'is la hejm'o'n de Lyda kaj Edwin, kaj, tra'serc\u0302'int'e, trov'is manuskript'o'n de la oper'o pri la inka'o'j. En 1942 la kompon'ist'o est'is arest'it'a kaj j\u0302et'it'a en la fi'fam'a'n fabrik'o'n de mort'o Nau\u0306'a Fuort'o. Tiam iu gestap'an'o, s\u0302at'int'a la muzik'o'n de Geist, propon'is al la kompon'ist'o solv'o'n. Geist dev'is brul'ig'i manuskript'o'j'n de si'a'j muzik'aj\u0302'o'j kaj tia'manier'e kvazau\u0306 forges'i si'a'j'n verk'o'j'n. Al tio Edwin respond'is: \u201eKiel mi pov'us tio'n far'i? Mi ja au\u0306d'as la muzik'o'n!\u201d."}, {"text_idx": "#001012", "text": "Post kelk'a'j tag'o'j, kiam Lyda ven'is por vizit'o, oni re'don'is al s\u0302i li'a'j'n vest'aj\u0302'o'j'n. S\u0302i kompren'is, ke Edwin ne plu viv'as. La aflikt'o est'is tro grand'a por Lyda. S\u0302i suicid'is. Dokument'o'j de Gestap'o atest'as, ke Edwin Geist est'is mort'paf'it'a la 10an de decembr'o 1942."}, {"text_idx": "#001013", "text": "C\u0302irkau\u0306 1957 oni send'is manuskript'o'j'n de Geist al la tiam'a German'a Demokrati'a Respublik'o (GDR), sed respond'o ne ven'is. Post inter'ven'o de la litova ministr'ej'o pri kultur'o, el GDR ven'is konciz'a respond'o, ke Edwin Geist en GDR ne est'as kon'at'a kaj oni zorg'os nek pri li'a sort'o, nek pri li'a muzik'o. (Ceter'e, ankau\u0306 hodiau\u0306 en la German'a Enciklopedi'o trov'ig\u0302'as neni'u inform'o pri Edwin Geist.)"}, {"text_idx": "#001014", "text": "En Litovio foj'foj'e oni re'memor'as pri Edwin Geist. Sur'baz'e de li'a tag'libr'o \u201eLa tag'libr'o por vi, Lyda\u201d (kiu'n li komenc'is skrib'i, kiam Lyda trov'ig\u0302'is en la gett'o) la public'ist'o Jokubas Skliutauskas verk'is teatr'aj\u0302'o'n, kaj en 1978 okaz'is premier'o en la dram'a teatr'o de Vilnius, sed, bedau\u0306r'ind'e, la spektakl'o ne hav'is grand'a'n sukces'o'n. La histori'o de Lyda kaj Edwin plu atend'as si'a'n plum'majstr'o'n ..."}, {"text_idx": "#001015", "text": "La muzik'o de Edwin Geist unu'a'foj'e en Litovio prezent'ig\u0302'is en 1968. La muzik'aj\u0302'o'j'n prezent'is simfoni'a orkestr'o de Litova S\u0302tat'a Filharmoni'o, gvid'it'a de la dirigent'o Juozas Domarkas. Kaj juni'e 2002 okaz'is premier'o de La re'ven'o de Dioniz'o, kaj de'nov'e la dirigent'o est'is Juozas Domarkas. Li atent'ig'is, ke en la oper'o Geist ne konsider'is la ebl'o'j'n de muzik'il'o'j. Tiel okaz'is, c\u0302ar Geist kre'is la oper'o'n, est'ant'e en la gett'o. Tie li hav'is neniu'n muzik'il'o'n."}, {"text_idx": "#001016", "text": "Do, la muzik'o de Edwin Geist, kvankam mal'oft'e, tamen son'as. Kaj tio est'as la vic'a pruv'o, ke prav'is Mih\u0302ail Bulgakov, la rus'a verk'ist'o: \u201emanuskript'o'j ne brul'as\u201d."}, {"text_idx": "#001017", "text": "C\u0302i-sub'e Aleksandro Gofen el San Francisko re'ag'as al koment'o'j i.a. de Stefan Maul pri Uson'o. En MONATO Gofen kred'as re'kon'i \u201eodor'o'j'n\u201d el epok'o de sovetia propagand'o: au\u0306tor'o'j skrib'as kun g\u0302en'o au\u0306 hont'o pri kapital'ism'o, sam'temp'e simpati'ant'e kun batal'ant'o'j kontrau\u0306 \u201euson'a imperi'ism'o\u201d. Lau\u0306 Gofen, pinc\u0302'i Uson'o'n ig\u0302'is kvazau\u0306 rit'o, kiu vari'as de simpl'a grumbl'ad'o g\u0302is ofend'o, ekz. ke la uson'a prezid'ant'o, \u201ekiu fervor'as en dekstr'eg'a politik'o intern'a\u201d, post la 11a de septembr'o \u201ekult'as naci'ism'o'n\u201d (MONATO, 2002/6, p. 8)."}, {"text_idx": "#001018", "text": "La 20a jar'cent'o instru'as, ke est'as social'ism'o, pri kiu ind'as parol'i kun hont'o. C\u0302ie, absolut'e c\u0302ie, kie s\u0302tat'a social'ism'o pli-mal'pli long'e ekzist'is, redukt'ig\u0302'is demokrati'o kaj viv'nivel'o al mizer'o \u2013 mizer'o apenau\u0306 kurac'ebl'a (ekz. la diferenc'o inter la iam'a Okcident'a kaj Orient'a Germanioj g\u0302is nun rest'as). Est'as hont'ind'e, ke en demokrati'a'j soci'o'j c\u0302iam trov'ebl'is pervers'a'j \u201eintelekt'ul'o'j\u201d, kies mal'kontent'o pri ili'a'j reg'ist'ar'o'j esprim'ig\u0302'as kiel simpati'o kun komun'ism'o au\u0306 io tia."}, {"text_idx": "#001019", "text": "La franc'a verk'ist'o-esperant'ist'o Lant'i jam en la 30aj jar'o'j plen'kompren'is, kio est'as social'ism'o (tiam nur en Sovetio) kompar'e kun kapital'ism'o: \u201eMi prefer'as unu'okul'a'n c\u0302eval'o'n anstatau\u0306 la blind'a\u201d, li not'is. Sed tut'e mal'e, la \u201eintelekt'ul'o'j\u201d ador'is social'ism'o'n ec\u0302 en epok'o de Stalin."}, {"text_idx": "#001020", "text": "Ec\u0302 nun, 10 jar'o'j'n post la kolaps'o de Sovetio, okcident'a soci'o (inkl. de Uson'o) rest'as infekt'it'a de mal'dekstr'a \u201emal'san'o\u201d. Stefan Maul tut'e erar'as pri la kvazau\u0306'a dekstr'em'o de prezid'ant'o Georg'e Bush kaj de la respublik'an'a parti'o. Ho, mi rev'us, ke tiel est'u! Fakt'e la dekstr'em'o de respublik'an'o'j esenc'e degener'is, do larg\u0302'a kaj sobr'a kern'o de uson'a popol'o rest'as neniel reprezent'at'a. Al'don'e la nun'temp'a'j \u201eliberal'ul'o'j\u201d pen'as tord'i kaj strec\u0302'i ekzist'ant'a'j'n leg\u0302'o'j'n pri civit'an'a'j rajt'o'j kaj ili'n tiel aplik'i, kiel neni'u intenc'is, ekz. por sam'seks'em'ul'o'j. Plej grav'e, la \u201eliberal'ul'o'j\u201d ne re'kon'as dang\u0302er'o'j'n de nov'a mond'a kontrau\u0306'star'o, kiu minac'as ni'a'n civilizaci'o'n."}, {"text_idx": "#001021", "text": "Post kolaps'o de Sovetio aper'is tro'a'j esper'o'j pri tut'e sen'konflikt'a est'ont'ec'o de la hom'a soci'o, pri la kvazau\u0306'a \u201efin'o\u201d de histori'o (antau\u0306'e abund'a de milit'o'j kaj kontrau\u0306'star'o'j). Rezult'e sekv'is mal'strec\u0302'ig\u0302'o kaj iom'a sen'zorg'em'o post la fin'o de la \u201emal'varm'a milit'o\u201d en la mond'a politik'o. Komun'ism'o, kiu komenc'e cel'is konker'i la tut'a'n mond'o'n kaj post'e vol'is venk'i g\u0302i'n almenau\u0306 en pac'a konkurenc'o, mem plen'fiask'is. Kaj est'is g\u0302ust'e pac'a konkurenc'o kaj mal'ferm'it'ec'o al mond'a inform'o'flu'o, kiu'j fin'e detru'is komun'ism'o'n."}, {"text_idx": "#001022", "text": "Tamen montr'ig\u0302'is, ke est'as ne nur komun'ism'o, kiu ne pov'as princip'e kun'ekzist'i kun okcident'a civilizaci'o en kondic\u0302'o'j de mal'ferm'it'ec'o kaj liber'a konkur'ad'o. La arab/islam'a'j land'o'j de Mez-Orient'o kaj Afrik'o, antau\u0306'e mal'avar'e arm'at'a'j kaj doktrin'ig'at'a'j de Sovetio por batal'i kontrau\u0306 \u201eimperi'ism'o\u201d (precip'e kontrau\u0306 Israelo), rest'is sen si'a patron'o. Ec\u0302 pli mal'bon'e, ili rest'is kun religi'a kred'o, politik'o kaj ideologi'o dum jar'cent'o'j ne're'form'it'a'j, kiu'j mal'ebl'ig'as al ili akcept'i ajn'a'j'n okcident'a'j'n valor'o'j'n (tia'j'n, kia'j est'as pornografi'o kaj seks'a'j pervers'aj\u0302'o'j, ili ja prav'e kontrau\u0306'as)."}, {"text_idx": "#001023", "text": "Ekspansi'i kaj intenc'e marg\u0302en'ig'i la islam'a'n mond'o'n ne est'as cel'o de la modern'a civilizaci'o. Tamen g\u0302i'a nur'a ekzist'o g\u0302en'as islam'a'j'n fundament'ist'o'j'n, c\u0302ar ne plu ebl'as ten'i tradici'a'j'n islam'a'j'n soci'o'j'n izol'at'a'j de \u201ekorupt'ig'a\u201d influ'o de \u201esatan'a'j\u201d land'o'j kun c\u0302iu'j ili'a'j tent'o'j kaj ating'o'j. Do la fundament'ism'a islam'o en la 21a jar'cent'o ig\u0302'is tio, kio est'is komun'ism'o en la 20a, kiel g\u0302ust'e not'is la brit'a eks'c\u0302ef'ministr'o Margaret Thatcher. Fakt'e, la \u201eislam'ism'a inter'naci'o\u201d est'as mult'e pli dang\u0302er'a. Mal'kiel la komun'ism'a, g\u0302i baz'ig\u0302'as sur mult'jar'cent'a milit'em'a tradici'o kaj fanatik'ism'o: g\u0302i ne pes'as si'a'j'n ver'a'j'n s\u0302anc'o'j'n venk'i kaj sen'skrupul'e aplik'as nun'temp'a'j'n kamikaz'a'j'n batal'ant'o'j'n (si'n'murd'ant'a'j'n sabot'ul'o'j'n) por kau\u0306z'i maksimum'a'n sufer'o'n al \u201ene'konvert'it'a'j\u201d popol'o'j."}, {"text_idx": "#001025", "text": "La islam'a milit'o \u201eformal'e\u201d komenc'ig\u0302'is la 11an de septembr'o en manier'o de prizon'a lud'o, kiam unu en'karcer'ig'it'o star'as dors'e al la ceter'a'j kaj ricev'as bat'o'n de unu el ili. Tiam li dev'as diven'i, kiu bat'is li'n au\u0306, per larg\u0302'a sving'a re'bat'o, traf'i iu'n ajn el la rid'eg'ant'o'j. G\u0302ust'e tiu c\u0302i last'a versi'o s\u0302ajn'is al mi plej tau\u0306g'a komenc'a re'ag'o por Uson'o. La princip'o de Klausewitz \u2013 bomb'u, post'e negoc'u, kaj ankorau\u0306 bomb'u, se ne sufic\u0302'is \u2013 est'us tut'e just'a en tiu c\u0302i kaz'o de tiom insid'a atak'o. Kvankam Al-Kaid'a mem ne est'as s\u0302tat'o, evident'as, kiu'j s\u0302tat'o'j hejm'ig'is, sub'ten'is kaj efektiv'e uz'is la organiz'aj\u0302'o'n kiel arm'il'o'n kontrau\u0306 Uson'o."}, {"text_idx": "#001026", "text": "Tamen okaz'is mal'e: la super'potenc'o hezit'is aplik'i la arm'il'o'j'n dum long'a'j ses monat'o'j, montr'ant'e tut'e ne'konven'a'n skrupul'em'o'n kaj serc\u0302'ant'e koalici'o'n kun g\u0302ust'e tiu'j, kiu'j \u201erid'eg'is\u201d. Ne hegemoni'o'n el'montr'as Uson'o, kiel plend'as putr'a'j \u201eliberal'ul'o'j\u201d, sed hezit'em'o'n aplik'i arm'il'o'j'n por protekt'i si'n. La s\u0302tat'organ'o'j g\u0302is nun rest'as du'on-paraliz'it'a'j pro tim'o, ke oni akuz'os ili'n pri \u201eprofil'ad'o\u201d (suspekt'em'o rilat'e difin'it'a'j'n soci'grup'o'j'n). Prefer'e ni c\u0302iu'j pere'u ol iom g\u0302en'u la islam'a'n komun'um'o'n en Uson'o, kies kondut'o c\u0302i tie oft'e neniel diferenc'as de tiu de ties ekster'land'a'j \u201efrat'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#001027", "text": "La mal'amik'a'j reg'ist'ar'o'j de islam'ism'a inter'naci'o cert'e kon'is kaj kalkul'is je tiu nov'mod'a liberal'ism'a \u201edegel'o\u201d de la okcident'a'j potenc'o'j kaj ili'a ne'decid'em'o uz'i arm'il'o'j'n. Do ne nur la arm'il'o'j part'e sen'valor'ig\u0302'is: tiu c\u0302i ne'permes'ebl'a hezit'em'o kompromit'is la mond'a'n stabil'ec'o'n mem. Se mesag\u0302'o \u201eec\u0302 ne pens'u tus\u0302'i Uson'o'n\u201d ne plu bon'e au\u0306d'ebl'as, mal'amik'o'j kurag\u0302'ig\u0302'as. Ili ne esper'as konker'i ni'a'n civilizaci'o'n en eksplic'it'a milit'a kontrau\u0306'star'o sed plen'e konsci'as, kiel ebl'as mal'util'i, sub'fos'i kaj fin'e ec\u0302 detru'i per sabot'ad'o, profit'ant'e de ni'a human'a jur'o kaj ekstrem'a vund'ebl'o de alt'teknologi'a soci'o."}, {"text_idx": "#001028", "text": "J\u0302us okaz'is tamen esper'ig'a'j s\u0302ang\u0302'o'j en la ekster'a politik'o de Uson'o: fin'fin'e Uson'o vek'ig\u0302'as. Prezid'ant'o Bush anonc'is nov'a'n milit'a'n doktrin'o'n, kiu ne eksklud'as prevent'a'n atak'o'n kontrau\u0306 teror'ist'a'j nest'o'j kaj land'o'j, kiu'j ili'n patron'as. Tiel la reg'ist'ar'o avert'as ne ni'n, ke ni sen'c\u0302es'e atent'u kaj zorg'u, sed ili'n."}, {"text_idx": "#001029", "text": "Tio sen'dub'e ekscit'os mal'dekstr'ul'o'j'n kaj sam'spec'a'j'n \u201epac'a'j'n batal'ant'o'j'n\u201d. Liberal'ism'a kri'o pri \u201euson'a imperi'ism'o\u201d est'as de'long'e adapt'it'a de sur la tabl'o de sovetia propagand'o. Efektiv'e, en la temp'o de sovetia ekspansi'o, Uson'o kaj la tut'a okcident'a mond'o ja dev'is zorg'i por ne ced'i nov'a'n viktim'o'n al sovetia reg\u0302im'o. Tio nun ne plu neces'as. Uson'o kaj ali'a'j evolu'int'a'j land'o'j esenc'e est'as \u201eoportun'ism'a'j\u201d. Uson'o ne aspir'as dis'vast'ig'i si'a'n influ'o-zon'o'n per s\u0302tat'a'j rimed'o'j (komerc'a'j rimed'o'j est'as ali'a afer'o). Uson'o zorg'as esenc'e, ke oni ne tus\u0302'u g\u0302i'n \u2013 nur tio. Tia'spec'a si'n'ten'o kern'as en la demokrati'a'j soci'o'j de evolu'int'a'j land'o'j: ne ekzist'as kial'o'j g\u0302i'n pri'dub'i."}, {"text_idx": "#001030", "text": "Tamen mal'dekstr'em'ism'a medi'o en Uson'o kaj Eu\u0306rop'o hav'as plej lau\u0306t'a'n voc\u0302'o'n, kaj sam'e ankau\u0306 en ni'a mal'grand'a Esperant'o-univers'o. Jen akuz'o'j el recenz'o de Kep Enderby (MONATO 9/2002, p. 21) pri nov'a libr'o Mond'a federaci'o?."}, {"text_idx": "#001032", "text": "Du'e, elekt'o de jug\u0302'ist'o'j est'us tut'e arbitr'a, sam'kiel ili'a manier'o interpret'i la kod'o'n. La plej fundament'a'j noci'o'j est'us traktat'a'j tut'e divers'e au\u0306 ec\u0302 lau\u0306 mal'a manier'o, tiom ke oni miks'us krim'ul'o'j'n kaj viktim'o'j'n, prav'a'j'n kaj mal'prav'a'j'n. Lau\u0306 fals'a liberal'ism'a koncept'o de egal'ec'o, oni serioz'e opini'as egal'a'j, tut'e egal'a'j, arme'o'n, kiu protekt'as si'a'n land'o'n, kaj ribel'ul'o'j'n, apart'ig'ist'o'j'n kaj sabot'ul'o'j'n. Lau\u0306 liberal'ul'o'j, egal'a'j est'as polic'ist'o'j kaj s\u0302tel'ist'o'j."}, {"text_idx": "#001033", "text": "Tial Uson'o jam \u201ekulp'as\u201d, c\u0302ar g\u0302i \u201earog'is\u201d protekt'i si'n per tro'a respond'o al \u201ebatal'ant'o'j por just'ec'o\u201d. Sed plej tendenc'a'j kaj sen'hont'a'j akuz'o'j en eu\u0306rop'a kaj mez-orient'a medi'o'j direkt'ig\u0302'as al Israelo: jen kie mensog'o, mis'inform'o kaj du'obl'a'j norm'o'j ig\u0302'is norm'o. Di'o gard'u kontrau\u0306 tia jug\u0302'o. J\u0302us mi ek'sci'is, ke prezid'ant'o Bush definitiv'e rifuz'is, ke Uson'o part'o'pren'u mond'a'n tribunal'o'n, kio mi'n tre kontent'ig'as. Mi ne s\u0302at'us vid'i Uson'o'n en tia kun'est'o."}, {"text_idx": "#001034", "text": "\u201eUson'o oft'e ne pag'as si'a'j'n kotiz'o'j'n por pun'i UN.\u201d Ebl'e ind'us, ke Uson'o el'ir'u el Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j: ek'de si'a fond'ig\u0302'o UN est'as kolekt'o de ekstrem'e divers'a'j s\u0302tat'o'j kun mal'sam'a'j au\u0306 mal'a'j interes'o'j kaj koncept'o'j. Part'o'pren'ant'a'j land'o'j okup'ig\u0302'is ne pri serc\u0302'ad'o de just'ec'o sed pri pus\u0302'ad'o de propr'a'j au\u0306 grup'a'j interes'o'j. Sovetio mult'e kontribu'is al tiu polar'ig'o, patron'ant'e evolu'ant'a'j'n land'o'j'n \u2013 la pli'mult'o'n en UN. Est'is Sovetio, kiu prepar'is kaj akcept'ig'is ebl'e la plej hont'a'n kaj cinik'a'n rezoluci'o'n en la histori'o de UN, nom'e ke \u201ecion'ism'o egal'as fas\u0302ism'o'n\u201d. Kvankam post kolaps'o de Sovetio oni nul'ig'is la rezoluci'o'n, la kontrau\u0306-israela si'n'ten'o de UN rest'as sam'a. Sufic\u0302'as menci'i la last'a'n konferenc'o'n en Durbano, kiu ig\u0302'is tiom obskur'e antisemit'a, ke Uson'o dev'is g\u0302i'n for'las'i."}, {"text_idx": "#001035", "text": "G\u0302is nun en UN ekzist'as arogant'a formal'a diskriminaci'o, ke Israelo ne rajt'as est'i dum'temp'a membr'o de la Konsili'o pri Sekur'ec'o, dum ekzempl'e Sirio, kun'e kun 192 ali'a'j land'o'j, rajt'as. Ec\u0302 la g\u0302eneral'a sekretari'o de UN, Kofi Annan, permes'as al si konfuz'i jur'a'j'n noci'o'j'n \u201edisput'at'a'j\u201d kaj \u201eokup'at'a'j\u201d, parol'ant'e pri la teritori'o'j de Palestina Au\u0306tonomi'o. Do jes, Uson'o membr'as en UN, c\u0302ar tiel g\u0302i pov'as pli pozitiv'e part'o'pren'i inter'naci'a'j'n afer'o'j'n: sed ni'a'j koncept'o'j pri just'ec'o rest'as divers'a'j."}, {"text_idx": "#001036", "text": "\u201eUson'o ne sub'ten'as la Kiot'o-protokol'o'n pri tut'mond'a varm'ig\u0302'ad'o.\u201d La konklud'o, ke okaz'as kvazau\u0306 tut'mond'a pli'varm'ig\u0302'o kaj ke g\u0302i est'as rezult'o de hom'a aktiv'ad'o (gas'o'j kiel CO2), ne est'as akcept'it'a de c\u0302iu fak'ul'o. Ekzist'as kontrau\u0306'dir'a'j don'it'aj\u0302'o'j, kaj kelk'lok'e evident'ig\u0302'as ec\u0302 mal'varm'ig\u0302'o. Tamen en mult'a'j land'o'j la problem'o ig\u0302'is ekstrem'e politik'ig'it'a dank'e al verd'ul'o'j, kiu'j, ne ver'e kompren'ant'e fizik'o'n, tro'ig'as la signif'o'n de krom'a'j energi'font'o'j (vent'o, sun'o, tajd'o'j). La sol'a ebl'o krom brul'ig'ad'o rest'as atom'a'j elektro'central'o'j (kontrau\u0306 kiu'j verd'ul'o'j ankau\u0306 batal'as). Nun'temp'e oni uz'as nur reakci'o'j'n de atom-split'ad'o, tamen en est'ont'ec'o ankau\u0306 la reg'ebl'a sintez'o (termo-nukle'a'j reakci'o'j) ig\u0302'os praktik'e uz'ebl'a: tiam oni ne plu dev'os brul'ig'ad'i el'fos'aj\u0302'o'j'n."}, {"text_idx": "#001038", "text": "\u201eUson'o ekspansi'e trud'as si'a'n sub'kultur'o'n.\u201d Ne Uson'o, sed kelk'a'j grand'eg'a'j firma'o'j far'as tio'n, pli-mal'pli lau\u0306 merkat'a'j princip'o'j. Jes, komerc'a amas'kultur'o pov'as est'i sub'kultur'o. Grand'part'e film'o'j de Hollywood est'as (lau\u0306 mi'a gust'o) abomen'a'j; sam'e kelk'a'j muzik'a'j g\u0302enr'o'j. Ankau\u0306 part'o de komput'il'a program'ar'o kaj program'lingv'o'j kre'it'a'j en Uson'o est'as sub'nivel'a'j \u2013 tamen vast'e uz'at'a'j (trud'at'a'j?) en la mond'o. Tiel okaz'as, unu'e, c\u0302ar konsum'ant'o'j de sub'kultur'o ekzist'as (kaj abund'as) ankau\u0306 ekster Uson'o; kaj du'e, c\u0302ar ekster'land'a'j produkt'ant'o'j supoz'ebl'e evit'as risk'o'n konkurenc'i kaj ofert'i i'o'n si'a'n. Kaj en Uson'o kaj en ali'a'j evolu'int'a'j land'o'j trov'ebl'as c\u0302iu'j specimen'o'j de alt'kvalit'a kultur'o, art'o, teknologi'o, kvankam sur surfac'o ebl'e okul'frap'as sub'kultur'o."}, {"text_idx": "#001039", "text": "Mi fin'verk'is c\u0302i tiu'j'n lini'o'j'n la 4an de juli'o, dum la fest'a Tag'o de Sen'de'pend'ec'o, la \u201enask'ig\u0302'o\u201d de Uson'o. Mi s\u0302at'is kaj s\u0302at'as tiu'n c\u0302i land'o'n, kaj streb'is al g\u0302i ek'de mi'a jun'ec'o. Ven'int'e c\u0302i tie'n, mi ne el'rev'ig\u0302'is. Cert'e g\u0302i ne est'as paradiz'o sur ter'o, tamen nun, jam iom vid'int'e la mond'o'n, mi konstat'as, ke Uson'o est'as ver'e unik'a kaj mir'ind'a land'o kun grand'eg'a spirit'a, scienc'a kaj teknologi'a potencial'o. Di'o, ben'u Uson'o'n!"}, {"text_idx": "#001040", "text": "MONATO bon'ven'ig'as re'ag'o'j'n al la koment'o'j de Aleksandro Gofen \u2013 tamen nepr'e konciz'a'j'n!"}, {"text_idx": "#001042", "text": "Veksil'ologi'o est'as scienc'o pri flag'o'j kaj standard'o'j. Kaj ekzist'as hom'o'j, kiu'j interes'ig\u0302'as ne nur pri flag'o'j de s\u0302tat'o'j, teritori'o'j, urb'o'j kaj vilag\u0302'o'j, sed ankau\u0306 pri flag'o'j de meti'ist'a'j korporaci'o'j au\u0306 sport'a'j klub'o'j."}, {"text_idx": "#001043", "text": "Fakt'e pri flag'o'j origin'e okup'ig\u0302'is la heraldik'o. Tamen, c\u0302ar la kvant'o de la stud'at'a material'o eg'e kresk'is, la heraldik'o lim'ig'is si'a'n interes'o'n je blazon'o'j, dum pri flag'o'j ek'est'is nov'a scienc'o \u2013 veksil'ologi'o (la nom'o de'ven'as de la latin'a vexillum, diminutiv'o de velum (vel'o), kiu est'as la plej mal'nov'a kon'at'a standard'o de romiaj legi'an'o'j)."}, {"text_idx": "#001044", "text": "La c\u0302eh\u0302'a'j veksil'olog'o'j kontakt'is unu la ali'a'n kaj kun'labor'i jam antau\u0306 1972, sed en januar'o tiu'n jar'o'n ili fond'is la Veksil'ologi'a'n Klub'o'n en Prago kiel organiz'aj\u0302'o'n por la tut'a tiam'a C\u0302eh\u0302'o'slovaki'o. La klub'o komenc'is el'don'i la bulten'o'n Vexilologie, kaj ankau\u0306 ali'a'j'n publik'ig'aj\u0302'o'j'n, sed al'ig\u0302'i al la tut'mond'a organiz'aj\u0302'o de veksil'olog'o'j FIAV (Fe\u0301de\u0301ration Internationale des Associations Vexillologues) g\u0302i sukces'is nur post la politik'a'j s\u0302ang\u0302'o'j en 1991."}, {"text_idx": "#001045", "text": "Nun'temp'e en la Veksil'ologi'a Klub'o en Prago membr'as veksil'olog'o'j'n el C\u0302eh\u0302i'o kaj Slovaki'o, kiu'j hav'as je dispon'o la bibliotek'o'n de la klub'o, pov'as part'o'pren'i klub'kun'ven'o'j'n, naci'a'j'n kongres'o'j'n kaj komunik'ig\u0302'i kun ekster'land'a'j koleg'o'j."}, {"text_idx": "#001046", "text": "La klub'o jam arang\u0302'is du sukces'a'j'n c\u0302eh\u0302'a'j'n naci'a'j'n veksil'ologi'a'j'n kongres'o'j'n: en 1996 en Hradec Kra\u0301love\u0301 kaj en 2000 en U\u0301sti nad Labem, kie sam'temp'e okaz'is ankau\u0306 c\u0302eh\u0302'a-german'a veksil'ologi'a renkont'ig\u0302'o. Por la jar'o 2004 oni plan'as tri'a'n naci'a'n kongres'o'n en la okcident'bohemi'a urb'o Plzen\u030c. La preleg'o'j, far'it'a'j en'kadr'e de la kongres'o'j, aper'is libr'o'form'e."}, {"text_idx": "#001047", "text": "Gvid'a'j person'o'j de la klub'o est'as membr'o'j de la Komision'o pri Heraldik'o kaj Veksil'ologi'o de la Deput'it'a C\u0302ambr'o de la Parlament'o de C\u0302eh\u0302'a Respublik'o. Ili pri'jug\u0302'as kaj aprob'as nov'a'j'n blazon'o'j'n kaj standard'o'j'n de civit'o'j, t.e. urb'o'j kaj vilag\u0302'o'j, kiu'j ili'n g\u0302is nun ne hav'is. Lau\u0306 la leg\u0302'o pri civit'o'j n-ro 367 de 1990 c\u0302iu civit'o hav'as rajt'o'n posed'i propr'a'j'n simbol'o'j'n: blazon'o'n kaj standard'o'n. Kaj lau\u0306 tiu c\u0302i leg\u0302'o en la jar'o'j 1991-2000 pli ol 1400 civit'o'j ek'hav'is simbol'o'j'n. Kia rikolt'o de standard'o'j por la veksil'olog'o'j!"}, {"text_idx": "#001048", "text": "Apud la veksil'ologi'a klub'o aktiv'as ankorau\u0306 ali'a'j privat'a'j arang\u0302'o'j de iu'j veksil'olog'o'j, el kiu'j la Centr'o de veksil'ologi'a'j inform'o'j en Hradec Kra\u0301love\u0301 est'as ebl'e la plej grav'a. G\u0302i aper'ig'as du'monat'a'n kvar'pag\u0302'a'n bulten'o'n VexiINFO, kun kolor'a'j bild'o'j de flag'o'j, kaj ankau\u0306 kelk'volum'a'n veksil'ologi'a'n leksikon'o'n kun c\u0302iu'j nov'a'j flag'o'j de c\u0302eh\u0302'a'j urb'o'j. Tiu centr'o organiz'is ankau\u0306 la unu'a'n c\u0302eh\u0302'a'n naci'a'n kongres'o'n."}, {"text_idx": "#001049", "text": "C\u0302eh\u0302'a'j veksil'olog'o'j part'o'pren'as ankau\u0306 en inter'naci'a'j veksil'ologi'a'j kongres'o'j, okaz'ig'at'a'j de FIAV. La unu'a tiu'spec'a kongres'o okaz'is en 1965 en la nederlanda urb'o Muiderberg [mejderberh\u0302], kaj la last'a, 19a kongres'o, en 2001 en Londono. La ven'ont'a inter'naci'a kongres'o okaz'os en 2003 en Stokholmo."}, {"text_idx": "#001050", "text": "Ni ne forges'u, ke inter la fond'int'o'j de la Veksil'ologi'a Klub'o en Prago en 1972 est'is ankau\u0306 esperant'ist'o Jaroslav Klement (1935-1986) el Karlovy Vary [karlovi var'i]. Li est'is tre aktiv'a kaj labor'em'a, prezid'is la Komision'o'n pri Gazet'ar'o kaj Inform'o'j de C\u0302eh\u0302'a Esperant'o-Asoci'o. Klement direkt'is c\u0302iu'j'n si'a'j'n fort'o'j'n al prepar'o de la solen'aj\u0302'o'j okaz'e de la cent'jar'ig\u0302'o de Esperant'o en 1987. Bedau\u0306r'ind'e li'a fru'a mort'o mal'ebl'ig'is al li plen'um'i la plan'o'j'n. Tamen Jaroslav Klement aper'ig'is ver's\u0302ajn'e la unu'a'n veksil'ologi'a'n libr'o'n en Esperant'o Heraldik'o-Veksil'ologi'o-Termin'ar'o en Esperant'o (1979) kaj dum du jar'o'j (1981-1982) el'don'is nau\u0306 numer'o'j'n de Blaz'o'n' kaj Flag' Bulten'o. En la Veksil'ologi'a Klub'o de Prago li'a nom'o est'as dau\u0306r'e memor'at'a kaj ankau\u0306 li'a per'esperant'a labor'o est'as alt'e taks'at'a."}, {"text_idx": "#001051", "text": "La elekt'o'j al la federaci'a parlament'o en Germanio la 22an de septembr'o 2002 lau\u0306 plur'a'j aspekt'o'j simil'is al tiu'j en Uson'o. En ambau\u0306 land'o'j la protagonist'o'j de la grand'a'j parti'o'j simil'is unu la ali'a'n kiel du gut'o'j da akv'o, kaj do est'is pur'a hazard'o, kiu el la kandidat'o'j venk'is. Lau\u0306 procent'o'j en Germanio la du c\u0302ef'a'j parti'o'j, social'demokrat'o'j (SPD) kaj krist'an'demokrat'o'j (CDU/CSU) hav'is ekzakt'e la sam'a'n rezult'o'n: 38,5 %. Tamen, pro specif'aj\u0302'o de la german'a elekt'o'sistem'o, SPD akir'is kelk'a'j'n mandat'o'j'n pli ol krist'an'demokrat'o'j \u2013 pov'us est'i ankau\u0306 invers'e."}, {"text_idx": "#001052", "text": "La fin'a rezult'o de tiu'j elekt'o'j tamen est'is iom'et'e surpriz'a, c\u0302ar g\u0302is la komenc'o de au\u0306gust'o c\u0302iu'j prognoz'o'j au\u0306gur'is venk'o'n de la krist'an'demokrat'o'j. Tio ne pov'as mir'ig'i, c\u0302ar la \u201ebilanc'o\u201d de SPD-kancelier'o Gerhard Schro\u0308der [s\u0302reder] est'is ver'e mizer'a. Dum la unu'a'j du jar'o'j de la kvar'jar'a parlament'a period'o, la du reg'ant'a'j parti'o'j, social'demokrat'o'j kaj verd'ul'o'j, pli mult'e kverel'ad'is ol reg'ad'is. Schro\u0308der perd'is pro plur'a'j skandal'o'j ne mal'pli ol ok ministr'o'j'n \u2013 ver'a rekord'o en la histori'o de Federaci'a Respublik'o Germanio. Preskau\u0306 neniu'n el antau\u0306'a'j promes'o'j la kancelier'o real'ig'is, el mult'a'j neces'a'j re'form'o'j plen'um'is nur tiu'n pri la impost'o'j. Precip'e li neniel sukces'is, kio'n li promes'is dum la elekt'o'kampanj'o kvar jar'o'j'n antau\u0306'e, mal'pli'ig'i la nombr'o'n de sen'labor'ul'o'j."}, {"text_idx": "#001053", "text": "Kvankam krist'an'demokrat'o'j sen'dub'e profit'is el tiu'j fiask'o'j, est'is tamen mir'ig'e, ke ili sukces'is de'nov'e akir'i tiom da fid'o c\u0302e la elekt'ont'o'j. La eks'a kancelier'o kaj c\u0302ef'o de CDU, Helmut Kohl [kol], per financ'a skandal'o kun si'a'j krim'a'j nigr'a'j kas'o'j ja preskau\u0306 detru'is la parti'o'n. Kiam komenc'e de 2002 krist'an'demokrat'o'j elekt'is Edmund Stoiber [s\u0302tojber] kiel kandidat'o'n por kancelier'ec'o, politik'a'j observ'ant'o'j ne kred'is, ke li hav'os s\u0302anc'o'n kontrau\u0306 Schro\u0308der. Nord'a'j kaj orient'a'j german'o'j ja tre volont'e liber'temp'as en sud'german'a Bavari'o, sed ne plac\u0302'as al ili ties konservativ'a politik'o. Stoiber est'as bavar'a ministr'o'prezid'ant'o. Efektiv'e en c\u0302iu'j opini-sond'ad'o'j la SPD-kancelier'o g\u0302u'is enorm'e pli da simpati'o'j ol Stoiber."}, {"text_idx": "#001054", "text": "Lau\u0306 la german'a sistem'o civit'an'o'j tamen ne elekt'as kancelier'o'n, sed deput'it'o'j'n de parti'o'j, kiu'j post'e en la parlament'o elekt'as kancelier'o'n. Do grav'as, kiom da hom'o'j elekt'as parti'o'n. Kaj g\u0302is komenc'o de au\u0306gust'o en la sam'a'j opini-sond'ad'o'j krist'an'demokrat'o'j g\u0302u'is tiom pli da simpati'o, ke SPD jam rezignaci'is. Sed tiam hazard'o, mal'g\u0302oj'ig'a, help'is: terur'a'j inund'o'j en orient'a kaj nord'a Germanio. La reg'ant'a kancelier'o Schro\u0308der sci'is bon'eg'e ekspluat'i tio'n, c\u0302ar kompren'ebl'e reg'ist'ar'o en tia situaci'o per energi'a ag'ad'o pov'as gajn'i simpati'o'j'n \u2013 opozici'a'j politik'ist'o'j (kiel Stoiber) pov'as far'i neni'o'n krom esprim'i kompat'o'n. Do la social'demokrat'o'j re'gajn'is poent'o'j'n en opini-sond'ad'o'j."}, {"text_idx": "#001055", "text": "Sed kelk'a'j'n semajn'o'j'n post'e, kiam la problem'o'j de inund'o'j est'is solv'it'a'j, la social'demokrat'o'j bezon'is pli'a'n impuls'o'n, por gajn'i simpati'o'n c\u0302e elekt'ont'o'j. De'nov'e hazard'o help'is: la uson'a prezid'ant'o Bush [bus\u0302] tiam fervor'e propagand'is milit'o'n kontrau\u0306 Irako. Jen s\u0302anc'o por SPD kaj la verd'ul'o'j: Schro\u0308der kaj la verd'ul'a c\u0302ef'kandidat'o, ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j, Joschka Fischer [jos\u0302ka fis\u0302'er], emfaz'is si'a'n mal'aprob'o'n. La kancelier'o dir'is, ke sub li'a gvid'ad'o neni'u german'a soldat'o part'o'pren'os tia'n milit'o'n. Tio est'is bon'eg'a bluf'o kaj ruz'a mistifik'o de elekt'ont'o'j. C\u0302ar ec\u0302 se Germanio vol'us, g\u0302i ne pov'us help'i Uson'o'n en milit'o kontrau\u0306 Irakon: por tio sufic\u0302'us nek hom'o'j nek material'o'j de la german'a'j trup'o'j. Krom'e neni'u, ankau\u0306 ne Uson'o, postul'is part'o'pren'o'n de german'a'j soldat'o'j."}, {"text_idx": "#001056", "text": "Ankau\u0306 tiu'kamp'e Stoiber kaj li'a'j parti'an'o'j ne kapabl'is ekvilibr'ig'i la pes'il'o'n per raci'a'j argument'o'j. SPD kaj la verd'ul'o'j (tradici'e ambau\u0306 parti'o'j est'as pacifist'a'j) per tia kampanj'o kontrau\u0306 Uson'o sukces'is vek'i emoci'o'j'n de pac'am'a'j german'o'j kaj mobiliz'i la propr'a'n adept'ar'o'n. Ne mult'e util'is, ke la konservativ'a'j parti'o'j kritik'is, ke la kancelier'o lau\u0306 german'a parol'turn'o per tio \u201ekondut'is kiel elefant'o en porcelan-vend'ej'o\u201d kaj detru'is la antau\u0306'e bon'a'j'n rilat'o'j'n al Vas\u0302ington'o. Al'don'ig\u0302'is krom'e kelk'a'j et'a'j hazard'o'j, kiu'j fin'e kontribu'is al la venk'o de la koalici'o de SPD kaj la verd'ul'o'j, ne'last'e la en'konduk'e menci'it'a elekt'o'sistem'o, kiu regal'is social'demokrat'o'j'n per pli'a'j tri mandat'o'j en la parlament'o, spit'e al sam'a el'cent'aj\u0302'o de voc\u0302'don'o'j de la grand'a'j parti'o'j."}, {"text_idx": "#001057", "text": "Fin'fin'e tamen ne grav'as, kiu el ambau\u0306 kandidat'o'j hazard'e far'ig\u0302'is kancelier'o. Ne nur la problem'o'j solv'end'a'j por ambau\u0306 est'as sam'a'j, ankau\u0306 ili'a'j propon'o'j est'as sam'e banal'a'j: neni'u el ili hav'as konvink'a'j'n kaj tuj real'ig'ebl'a'j'n recept'o'j'n. La demand'o est'as, kiom long'e el'ten'os la mal'nov'a-nov'a german'a reg'ist'ar'o, c\u0302ar reg'ad'i per nur kelk'mandat'a pli'mult'o est'os sufic\u0302'e mal'facil'e, des pli ke en la du'a federaci'a c\u0302ambr'o la pli'mult'o est'as konservativ'a. Ebl'e, kiam vi leg'as tiu'j'n c\u0302i lini'o'j'n, Germanio hazard'e hav'as jam ali'a'n reg'ist'ar'o'n ..."}, {"text_idx": "#001058", "text": "Mi nask'ig\u0302'is en 1959 en Jutlando, la kontinent'a part'o de Dani'o. Stud'int'e la fak'o'j'n bibliotek'ist'a'n kaj komput'ist'a'n, mi en 1992 fin'e ced'is al mi'a lingv'a pasi'o, kaj ek'stud'is g\u0302eneral'a'n lingv'ist'ik'o'n en Kopenhago, kie mi log\u0302'as ankorau\u0306 nun. Por far'i tiu'n pas\u0302'o'n tamen neces'is rest'ad'o en popol'a alt'lern'ej'o, kiu g\u0302is nun est'is mi'a sol'a spirit'a tra'viv'aj\u0302'o kompar'ebl'a al la Esperant'a'j. Mi lau\u0306'ebl'e c\u0302iam transport'as mi'n per bicikl'o, kaj part'o'pren'is en plur'a'j BEMI-karavan'o'j."}, {"text_idx": "#001059", "text": "Jam en 1973 mi'a lingv'o'pasi'o instig'is mi'n lern'i Esperant'o'n. Dum la jar'o'j mi hav'is jam ne'kalkul'ebl'a'n nombr'o'n da et'a'j kaj mez'grand'a'j posten'o'j en la mov'ad'o; nun'temp'e mi est'as redaktor'o de \u201eEsperant'o en Dani'o\u201d, la revu'o de Dan'a Esperant'o-Asoci'o. El pli fru'a'j merit'o'j menci'ind'as la dan'a traduk'o de la Zagreba metod'o (ne el'don'it'a, tamen), kaj vic'o da el'send'o'j en la lok'a televid'o de Stubbek\u00f8bing, 180 km sud'e de Kopenhago."}, {"text_idx": "#001060", "text": "Mi'a ali'a hobi'o est'as inter'ret'a diskut'ad'o. Nun'temp'e la plej grav'a por mi diskut'ej'o est'as la esperant'ologi'a Bja-list'o. Mi tie inter'ali'e publik'ig'is analiz'o'n de la artikol'o'j pri Esperant'o en la plej grav'a'j enciklopedi'o'j de okcident'a Eu\u0306rop'o, kaj ankau\u0306 far'is preleg'o'j'n sur'baz'e de tiu labor'o. Komenc'e mi precip'e aktiv'is en la ret'grup'o soc.culture.esperant'o, kie mi est'is varb'it'a kiel revizi'ant'o de MONATO."}, {"text_idx": "#001061", "text": "La star'ig'o de demokrati'a reg\u0302im'o en Benino en la jar'o'j 1990aj est'ig'is grav'a'j'n s\u0302ang\u0302'o'j'n rilat'e la gazet'ar'o'n. Ek'valid'is en 1997 nov'a leg\u0302'o pri gazet'ar'o, kiu anstatau\u0306'is pli fru'a'n leg\u0302'o'n el la jar'o 1969. Tamen la nov'a leg\u0302'o kaj liber'ig'is kaj sam'temp'e mal'liber'ig'is la gazet'ar'o'n."}, {"text_idx": "#001062", "text": "Unu'flank'e est'is salut'at'a leg\u0302'o n-ro 97-010 de 1997, c\u0302ar g\u0302i permes'is kaj plu permes'as star'ig'o'n de nov'a'j gazet'o'j, radi'o- kaj televid-staci'o'j. Ali'flank'e, tamen, g\u0302i provok'is polemik'o'j'n pro si'a'j pun-flank'o'j, precip'e koncern'e artikol'o'j'n 81 kaj 82 rilat'e ofend'ad'o'n de la respublik'estr'o kaj ali'a'j ministr'o'j."}, {"text_idx": "#001063", "text": "La c\u0302ef'a problem'o konsist'as en tio, ke neni'e en la leg\u0302'ar'o est'as klar'e difin'it'a noci'o de ofend'ad'o. Tial ebl'as divers'manier'e interpret'i la leg\u0302'o'n, kiu almenau\u0306 teori'e permes'as al s\u0302tat'estr'o kapric'e persekut'i j\u0302urnal'ist'o'n. G\u0302is nun akuz'o'j tia'j ne real'ig\u0302'is pro la toler'em'o de la reg'ant'a prezid'ant'o: la situaci'o pov'as facil'e s\u0302ang\u0302'ig\u0302'i."}, {"text_idx": "#001064", "text": "Artikol'o 83 de la nov'a leg\u0302'o tus\u0302'as kalumni'o'n kontrau\u0306 person'o au\u0306 korporaci'o. La artikol'o est'as tiel vort'um'it'a, ke g\u0302i drast'e lim'ig'as esplor'o'j'n far'e de j\u0302urnal'ist'o'j ekzempl'e pri la mult'a'j financ'a'j kaj politik'a'j skandal'o'j, kiu'j abund'as en Benino. Krom'e, supoz'at'a kalumni'it'o proces'ant'a kontrau\u0306 j\u0302urnal'ist'o dev'as neni'o'n pruv'i; mal'e la j\u0302urnal'ist'o pruv'u, ke li nek ofend'is, nek insult'is, nek kalumni'is."}, {"text_idx": "#001065", "text": "Krom'e la leg\u0302'o antau\u0306'vid'as apenau\u0306 toler'ebl'a'j'n mon'pun'o'j'n en land'o, kie profesi'ul'o'j mal'mult'o'n gajn'as. J\u0302urnal'ist'o pag'u mon'pun'o'n g\u0302is c\u0302irkau\u0306 15 000 eu\u0306r'o'j au\u0306 est'u en'karcer'ig'it'a g\u0302is kvin jar'o'j'n. Politik'ist'o'j defend'as si'n, dir'ant'e, ke per la leg\u0302'o ili cel'as nur j\u0302urnal'ist'ac\u0302'o'j'n; la naci'a j\u0302urnal'ist'a asoci'o avert'as pri pere'o de la gazet'ar'a liber'ec'o mal'facil'e star'ig'it'a kaj pet'as long'e sed van'e pri modif'o'j en la koncern'a'j paragraf'o'j de la leg\u0302'o de la jar'o 1997."}, {"text_idx": "#001066", "text": "(redaktor'o de la rubrik'o'j \u201eModern'a viv'o\u201d kaj \u201ePolitik'o\u201d, Cheshire, Briti'o)"}, {"text_idx": "#001067", "text": "Mi nask'ig\u0302'is en 1949 en la nord-okcident'a Angli'o, kie mi ankorau\u0306 log\u0302'as \u2013 kun edz'in'o, kat'o'j, tro da libr'o'j, plus\u0302-ran'o'j, g\u0302angal'a g\u0302arden'o, sub'tegment'a miniatur'a fer'voj'o kaj remiz'o, plen'ig'it'a de au\u0306t'et'o'j de la spec'o Min'i. Ebl'e pro c\u0302io c\u0302i fug\u0302'is el la hejm'o mi'a'j du pli-mal'pli plen'kresk'a'j ge'id'o'j. En Mal'esperant'uj'o, stud'int'e kaj en Briti'o kaj en Kanado, kie mi doktor'ig\u0302'is, mi est'as docent'o. Mi'a fak'o est'as la german'a literatur'o el la fru'a 19a jar'cent'o (mi'a disertaci'o est'is pri la verk'ist'o-kompon'ist'o-jur'ist'o-en'scen'ig'ist'o E. T. A. Hoffmann). Dum kelk'a'j jar'o'j mi labor'as ankau\u0306 kiel j\u0302urnal'ist'o kaj redaktor'o."}, {"text_idx": "#001068", "text": "En Esperant'uj'o mi au\u0306tor'is inter'ali'e la teatr'aj\u0302'o-kolekt'o'n Kont'o de l' viv'o, la vid'bend'seri'o'n Pasport'o al la tut'a mond'o, kaj la lern'o'libr'o'j'n Kun'vojag\u0302'u! kaj Sub'tekst'e; mi respond'ec'as pri Esperant'o-somer'lern'ej'o'j kaj ali'a'j stag\u0302'o'j en Barlaston, Briti'o; mi plur'foj'e premi'ig\u0302'is en la bel'art'a'j konkurs'o'j de UEA (princip'e en la branc\u0302'o teatr'o; krom'e mi redakt'as La Brit'a Esperant'ist'o-n. Mi kontribu'as al MONATO jam pli ol 15 jar'o'j'n, kaj pli ol jar'dek'o'n redaktor'as en mi'a'j rubrik'o'j."}, {"text_idx": "#001070", "text": "Vizit'is en septembr'o la japan'a c\u0302ef'ministr'o Koizumi la gvid'ant'o'n de Nord-Korei'o, Kim Jong-Il. Lau\u0306's\u0302ajn'e la vizit'o koncern'is la star'ig'o'n de diplomati'a'j rilat'o'j (aktual'e Japani'o agnosk'as Sud-Korei'o'n kiel regn'o'n reprezent'ant'a'n la tut'a'n Korei'o'n), sed efektiv'e la pint'a renkont'ig\u0302'o tus\u0302'is ali'a'j'n afer'o'j'n."}, {"text_idx": "#001071", "text": "Ver'dir'e Koizumi vol'is, ke Kim Jong-Il re'kon'u la problem'o'n pri dek'kelk'o da japan'o'j for'kapt'it'a'j antau\u0306 20 jar'o'j supoz'ebl'e de agent'o'j de Nord-Korei'o. Sam'temp'e la japan'a publik'o kred'is, ke Koizumi re'ven'ig'os la for'kapt'it'o'j'n al Japani'o. Tamen g\u0302is nun Nord-Korei'o ne'is c\u0302iu'j'n menci'o'j'n pri for'kapt'ad'o, dir'ant'e, ke Japani'o mem invent'is la histori'o'n."}, {"text_idx": "#001072", "text": "Tamen surpriz'e, dum la kun'sid'o en la c\u0302ef'urb'o Pjongjang'o, Kim Jong-Il ne nur agnosk'is la mis'trakt'ad'o'n de la japan'o'j sed ankau\u0306 pardon'pet'is. Li atribu'is la krim'o'n al agent'o'j instig'it'a'j de \u201edezir'o al hero'ec'o\u201d: tiu'j vol'is, ke la kapt'it'o'j instru'u la japan'a'n lingv'o'n al spion'o'j, kiu'j post'e en'ir'os kvazau\u0306 japan'o'j Sud-Korei'o'n."}, {"text_idx": "#001073", "text": "Krom'e, kaj ec\u0302 pli s\u0302ok'e, Kim Jong-Il publik'ig'is la nom'o'j'n de ok for'kapt'it'o'j: c\u0302iu'j mort'is hav'ant'e c\u0302irkau\u0306 30 jar'o'j'n. Nun la japan'a publik'o koler'as kontrau\u0306 Nord-Korei'o kaj ankau\u0306 kontrau\u0306 si'a reg'ist'ar'o, kiu lau\u0306'dir'e ne'sufic\u0302'e far'is koncern'e la mal'aper'int'o'j'n."}, {"text_idx": "#001074", "text": "Last'a'temp'e labor-grup'o de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j publik'ig'is en Pekino raport'o'n pri aidos'o en C\u0302ini'o. La grup'an'o'j konklud'is, ke ekzist'as s\u0302anc'o por evit'i grand'skal'a'n aidos'o'n en C\u0302ini'o, se oni tuj efektiv'ig'os kontrau\u0306-aidos'a'j'n rimed'o'j'n."}, {"text_idx": "#001075", "text": "Jam en kelk'a'j region'o'j not'ebl'as alt'a'j aidos'o-nivel'o'j, atent'ig'as la raport'o. Sekv'e ekzist'as en C\u0302ini'o \u201egrand'a dang\u0302er'o\u201d pri aidos'o-eksplod'o pro jam milion'o da infekt'it'o'j en la land'o (la ministr'ej'o pri san'o taks'as la cifer'o'n pli mal'alt'a je 850 000 infekt'it'o'j). Tamen la raport'o not'as, ke pro la grand'a log\u0302'ant'ar'o de C\u0302ini'o la cifer'o ebl'e pli alt'as."}, {"text_idx": "#001076", "text": "La au\u0306toritat'o'j en C\u0302ini'o front'as al apart'a'j problem'o'j rilat'e aidos'o'n: mult'a'j kamp'ar'an'o'j ec\u0302 ne au\u0306d'is pri aidos'o, dum reg'as diskriminaci'o kontrau\u0306 infekt'it'o'j."}, {"text_idx": "#001077", "text": "Fin'e de septembr'o 2002 la Inter'naci'a Kort'um'o pri Milit'a'j Krim'o'j en Hag'o pet'is, ke la kroat'a reg'ist'ar'o arest'u kaj trans'don'u general'o'n Janko Bobetko al la kort'um'o rilat'e milit'krim'o'j'n kontrau\u0306 civil'ul'o'j. Tem'as pri arme'a'j operaci'o'j en 1993 en la tiam'a mem'proklam'it'a respublik'o de Krajina, part'o de Kroati'o, en kiu majoritat'e log\u0302'is serb'o'j."}, {"text_idx": "#001078", "text": "Tiam general'o Bobetko est'is c\u0302ef'komand'ant'o de la kroat'a arme'o. Li respond'ec'is pri atak'o kontrau\u0306 part'o de Krajina, el kiu dum tri jar'o'j serb'a'j soldat'o'j paf'ad'is al la urb'o Gospic\u0301. Oni sukces'is detru'i serb'a'j'n unu'o'j'n sed evident'e okaz'is ankau\u0306 mort'ig'o'j kaj ali'a'j krim'o'j kontrau\u0306 la tie'a serb'a civil'a log\u0302'ant'ar'o. La general'o konfes'is en si'a memor'libr'o, ke li sci'is pri la krim'o'j."}, {"text_idx": "#001079", "text": "La postul'o de la kort'um'o kau\u0306z'is grand'a'n problem'o'n al la nov'a re'form'ism'a kroat'a reg'ist'ar'o, c\u0302ar la mal'jun'a general'o (83-jar'a) est'as simbol'o de la kroat'a liber'ig'a milit'o. Emoci'e re'ag'is kroat'o'j c\u0302ar, kiam Kroati'o est'is atak'at'a, g\u0302i si'n defend'is, sed nun oni vol'as pun'i general'o'n lau\u0306d'at'a'n pro venk'o'j en defend'a milit'o."}, {"text_idx": "#001080", "text": "La prezid'ant'o de la kroat'a parlament'o, Zlatko Tomc\u030cic\u0301, deklar'is, ke kroat'o'j rajt'as emoci'ig\u0302'i, c\u0302ar en tiu milit'o mort'is 15 000 kaj invalid'ig\u0302'is 35 000 kroat'a'j s\u0302tat'an'o'j. Kvankam la reg'ist'ar'o, gvid'at'a de social'demokrat'o Ivica Rac\u030can, vol'as kun'labor'i kun la kort'um'o kaj kun Eu\u0306rop'o, ankau\u0306 g\u0302i ne konsent'as au\u0306tomat'e obe'i kaj arest'i la general'o'n. La reg'ist'ar'o klopod'as trov'i jur'a'n ebl'ec'o'n kontrau\u0306'i la kort'um'a'n decid'o'n. Sed, se la reg'ist'ar'o insist'os mal'obe'i, tio kau\u0306z'os konflikt'o'n kun inter'naci'a'j instanc'o'j, ekzempl'e Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j, Eu\u0306rop'a Uni'o kaj ali'a'j."}, {"text_idx": "#001081", "text": "Tio pov'us hav'i grav'a'j'n konsekvenc'o'j'n rilat'e la evolu'o'n de la land'o. Kroati'o supoz'as, ke ankau\u0306 g\u0302i baldau\u0306 far'ig\u0302'os serioz'a kandidat'o por la EU-en'ir'o, kaj g\u0302i pret'ig'is jam oficial'a'n pet'o'n pri al'ig\u0302'o. Tamen en 2000, kiam EU prepar'is si'a'n ses-jar'a'n bug\u0302et'o'n, pro la tiam'a reg'ad'o de la parti'o de Tudjman [tug\u0302man] HDZ (Hrvatska Demokratska Zajednica, Kroat'a Demokrat'a Unu'ig\u0302'o), Kroati'o konflikt'is kun EU: pro tio g\u0302i ne ricev'os de EU subvenci'o'n por evolu'ig'o g\u0302is 2006."}, {"text_idx": "#001082", "text": "Se la nun'a situaci'o dau\u0306r'os, pov'os okaz'i io simil'a rilat'e la ven'ont'a'n ses-jar'a'n bug\u0302et'o'n. Tio far'ig\u0302'us katastrof'o por la land'a ekonomi'o kaj izol'us Kroati'o'n dis'de ali'a'j evolu'ant'a'j land'o'j kaj g\u0302i'a'j nord'a'j najbar'o'j."}, {"text_idx": "#001083", "text": "Al'don'e al la artikol'o Gren'plen'o, gren'plan'o (MONATO 2002/8, p. 10): Barat'an'o'j mal'sat'as, jes, sed la rat'o'j ne. Antau\u0306 jar'dek'o'j oni for'ig'is c\u0302iu'j'n rat'o'j'n en Budapes\u0302to. En grand'a part'o de Barato ili vigl'e kaj sankt'e viv'as en templ'o'j. Ankau\u0306 la bov'in'o'j est'as sankt'a'j. Krom'e Barato ne bar'as la tro'popol'ig\u0302'o'n. Kial Barato ne lern'as de C\u0302ini'o?"}, {"text_idx": "#001084", "text": "En la au\u0306gust'a numer'o de MONATO, revu'o kiu'n la sub'skrib'int'o tre s\u0302at'as, Stefan Maul skrib'is sur pag\u0302'o 8 sub la titol'o Kapital'ism'o sen mask'o: \u201eLa sol'a diferenc'o al la nun'a Rusio est'is, ke la tiam'a s\u0302tat'o [t.e. Sovetio] garanti'is al la mal'ric\u0302'ul'o'j viv'nivel'o'n sen mal'sat'o \u2013 nun en eks'a Sovetio la nov'a'j (grand'part'e mal'nov'a'j!) kapital'ist'o'j tut'e ne hav'as interes'o'n pri la mal'ric\u0302'ul'o'j\u201d. La sub'skrib'int'o vid'as ankau\u0306 ali'a'j'n diferenc'o'j'n. Lau\u0306 scienc'a'j esplor'o'j la potenc'ul'o'j de Sovetio murd'is minimum'e 69 911 000 hom'o'j'n (vd. Heinsohn, Lexikon des Vo\u0308lkermords (Leksikon'o pri popol'murd'o), 1998, p. 57, el'don'it'a de Rowohlt). Mi pov'us dir'i pli mult'e pri Sovetio, sed tiu terur'a cifer'o sufic\u0302'as."}, {"text_idx": "#001085", "text": "Stefan Maul skrib'is pri kapital'ism'o: \u201ePor kontent'ig'i la avid'o'n je profit'o'j oni mal'dung'is labor'ist'o'j'n, c\u0302ar salajr'o'j kost'as, kaj anstatau\u0306'ig'is ili'n per robot'o'j (au\u0306tomat'ig'o kaj raci'ig'ad'o, kiel oni eu\u0306femism'e nom'as tio'n)\u201d. Pri tio la sub'skrib'int'o konstat'as, ke la grand'eg'a kresk'o de la viv'nivel'o inter la labor'ist'ar'o en kapital'ism'a'j s\u0302tat'o'j dum la pas'int'a'j 150 jar'o'j rezult'as g\u0302ust'e el tiu'j nov'a'j teknik'o'j kaj ne el social'ism'a'j ideologi'o'j."}, {"text_idx": "#001087", "text": "La industri'ist'o Le'e Iacocca, kiu antau\u0306 20 jar'o'j sav'is la uson'a'n au\u0306tomobil-entrepren'o'n Chrysler, intenc'as nun atak'i mult'e pli grand'a'n problem'o'n: la mal'sat'o'n inter la infan'o'j de la mond'o."}, {"text_idx": "#001088", "text": "La iam'a prezid'ant'o kaj c\u0302ef'direktor'o, kiu'n uson'an'o'j konsider'is \u201esuper'stel'ul'o\u201d, sav'int'e Chrysler de bankrot'o dank'e al s\u0302tat'a sub'ten'o de 1,5 miliard'o'j da dolar'o'j, deklar'is, ke nun fin'fin'e est'as temp'o real'e far'i i'o'n por help'i al la kvin milion'o'j da infan'o'j, kiu'j c\u0302iu'jar'e mort'as pro mal'sat'o."}, {"text_idx": "#001089", "text": "\u201eMult'a'j hom'o'j pens'is, ke tut'e ne ebl'as sav'i la entrepren'o'n Chrysler, sed ni sukces'is. Plur'a'j nun opini'as, ke ne est'os ebl'e sav'i tiu'j'n milion'o'j'n da infan'o'j, sed ni sukces'os\u201d, dir'is Iacocca, kiu nun ig\u0302'is prezid'ant'o de la konsil'ant'ar'o de la ag'ad'grup'o Nourish the Children (Nutr'u la infan'o'j'n), sub protekt'o de la mond'skal'a firma'o Nu Ski'n (Nov'a hau\u0306t'o)."}, {"text_idx": "#001090", "text": "Iacocca ne nur parol'is: li jam ag'ad'is. La ag'ad'o \u201eNutr'u la infan'o'j'n\u201d en juli'o, au\u0306gust'o kaj septembr'o liver'is unu milion'o'n da mang\u0302'o'j al infan'o'j en Gvatemalo, Rumani'o, Malavi'o kaj Svaziland'o. La mang\u0302'aj\u0302'o liver'it'a ne konsist'is \u2013 kiel oft'e en la pas'int'ec'o \u2013 el tun'o'j da suker'o au\u0306 farun'o, sed el vegetar'a'j pak'aj\u0302'o'j kun al'don'o de 25 viv'neces'a'j element'o'j, kiel vitamin'o'j kaj mineral'o'j."}, {"text_idx": "#001091", "text": "Unu pak'aj\u0302'o en'hav'as 30 mang\u0302'o'j'n. Oni pov'as ac\u0302et'i pak'aj\u0302'o'j'n, kiu'j est'os transport'it'a'j al la region'o'j, kie la bezon'o est'as plej grand'a. La fond'aj\u0302'o partner'ig\u0302'is kun la Tut'mond'a Nutr'ig'a Program'o de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j (UN), kiu liver'os la mang\u0302'o-pak'aj\u0302'o'j'n. Nu Ski'n apelaci'is al si'a'j 600 000 distribu'ant'o'j parol'i pri la projekt'o kun si'a'j klient'o'j. La firma'o Nu Ski'n krom'e promes'is al'don'i unu pak'aj\u0302'o'n de 30 mang\u0302'o'j por c\u0302iu'j 25 donac'it'a'j."}, {"text_idx": "#001092", "text": "Rick Leach, ag'ant'a direktor'o de la Tut'mond'a Nutr'ig'a Program'o de UN, dir'is, ke la program'o cel'as ne nur nutr'i la infan'o'j'n, sed ankau\u0306 eduk'i ili'n. \u201eNi konstat'is du'obl'ig'o'n de la kvant'o de lern'ant'o'j en tiu'j lern'ej'o'j, kie ni dis'don'as nutr'aj\u0302'o'j'n\u201d, dir'is Leach. \u201eLa plej grand'a'n em'o'n lern'i ni konstat'as c\u0302e mal'grand'a'j knab'in'o'j. Ekzempl'e en Pakistano, kie ni komenc'is la program'o'n, proksim'um'e sep el 100 ir'is al la lern'ej'o. Nun, kiam ni liver'as mang\u0302'o'j'n, ven'as 90.\u201d"}, {"text_idx": "#001093", "text": "Post 12 jar'o'j da re'form'o'j la efik'ec'o de la c\u0302eh\u0302'a ekonomi'o ne signif'e trans'pas\u0302'as la nivel'o'n ating'it'a'n en la jar'o 1989. Dum'e mal'bon'ig\u0302'is la pozici'o de la land'o en inter'naci'a kompar'o kaj mal'kresk'is ec\u0302 la nivel'o de t.n. soci'a konsum'o."}, {"text_idx": "#001095", "text": "Tamen est'is tia koncept'o. Pri g\u0302i okup'ig\u0302'is Prognoz'a Institut'o en la 80aj jar'o'j. Oni propon'is la neces'a'j'n struktur'a'j'n s\u0302ang\u0302'o'j'n por ating'i pli alt'a'j'n labor'produkt'iv'ec'o'n, kvalit'o'n kaj efik'ec'o'n. Sam'temp'e kun c\u0302i tiu stud'o oni komenc'is diskut'o'n pri tut'a ar'o da re'form'a'j pas\u0302'o'j, kiu'j'n la tiam'a stat'o de la c\u0302eh\u0302'a ekonomi'o postul'is. Krom inter'ven'o'j en mastr'um'a'n meh\u0302anism'o'n tio rilat'is al struktur'a manovr'o, mal'pez'ig'ont'a la ekonomi'o'n kaj direkt'ont'a g\u0302i'n de mal'intens'a'j font'o'j de dis'volv'o al pli scienc'teknik'a dis'volv'o."}, {"text_idx": "#001098", "text": "La plen'e prav'ig'it'a modern'ig'o de la struktur'o post la jar'o 1990 est'is efektiv'ig'at'a sol'e help'e de sovag\u0302'a aktiv'ig\u0302'o de la merkat'o kaj rigor'a konkurenc'a batal'o. Oni streb'is nur al la plej rapid'a trans'form'o. La ekonomi'a'j s\u0302ang\u0302'o'j ne hav'is sufic\u0302'a'n instituci'a'n kaj leg\u0302'a'n kadr'o'n. La tut'a proced'o perd'is regul'ig'it'a'n karakter'o'n, al'port'is grand'a'n ekonomi'a'n mal'ekvilibr'o'n kaj soci'a'j'n sekv'o'j'n. El tio origin'as la histori'o de la c\u0302eh\u0302'a specif'aj\u0302'o \u201etunel'ad'o\u201d (grand'a dis's\u0302tel'ad'o de et'a'j invest'ant'o'j kaj s\u0302par'ant'o'j far'e de propriet'ul'o'j au\u0306 pint'a'j estr'o'j de propriet'part'o'j)."}, {"text_idx": "#001100", "text": "Privat'ig'ad'o kiel nur s\u0302ang\u0302'o de propriet'ec'o ne pov'is al'port'i kresk'o'n de efektiv'ec'o. Okaz'is nur hav'aj\u0302'renvers'o sen determin'o de la strategi'a funkci'o de la s\u0302tat'o, plur'ism'o de propriet'o'form'o'j, leg\u0302'a protekt'o kaj kontrol'o de la tut'a proced'o. Invest'a'j fondus'o'j ac\u0302et'is propriet'part'o'j'n sen konkret'a imag'o pri la est'ont'o de la akir'it'a entrepren'o. Problem'a'j privat'ig'a'j kredit'o'j mal'struktur'is la bank'a'n sistem'o'n. Montr'ig\u0302'is, ke kriteri'o de la privat'ig'a proced'o dev'is est'i efektiv'a plen'um'o de propriet'o'rajt'o'j, kio al'port'us re'struktur'ad'o'n kaj san'ig'o'n de entrepren'o'j anstatau\u0306 de ili'a sen'brid'a dis'vend'ig\u0302'ad'o je oft'e tre mal'alt'a'j prez'o'j."}, {"text_idx": "#001101", "text": "Mult'a'j ekster'land'a'j ekonomik'ist'o'j pri'jug\u0302'as la tra'pas'o'n de la trans'form'o'j en mez'a kaj orient'a Eu\u0306rop'o negativ'e. Ili atent'ig'as, ke kresk'as en la land'o'j de la est'int'a sovetia blok'o la kvant'o de hom'o'j sub la lim'o de mal'ric\u0302'ec'o. La evolu'o en C\u0302eh\u0302i'o ne konduk'is al la dezir'at'a pli'bon'ig\u0302'o de la ekonomi'a struktur'o. Pli'bon'ig\u0302'o de iu'j indic'o'j (ekologi'a'j sekv'o'j, konsum'o de energi'o) est'ig\u0302'is en koneks'o kun la ekonomi'a stagn'ad'o. Tut'a vic'o da perspektiv'a'j branc\u0302'o'j mal'aper'is. Mal'kresk'o de okup'at'ec'o est'as sekv'o de tiu'j spontane'a'j struktur'a'j s\u0302ang\u0302'o'j. Al tiu ekonomi'a struktur'o ankau\u0306 mank'as lig'o kun la ekonomi'a evolu'o en ekster'land'o."}, {"text_idx": "#001102", "text": "Nun star'as la demand'o kiel korekt'i la erar'o'j'n de antau\u0306'a'j reg'ist'ar'o'j. La kadr'o'n por aplik'o de ekonomi'a'j il'o'j dev'us en struktur'a politik'o kre'i s\u0302tat'a'j cel'a'j program'o'j. Komenc'i labor'o'n en tiu'j strategi'a'j program'o'j dev'us centr'a'j organ'o'j, ekzempl'e ministr'ej'o'j. Ankau\u0306 ar'o da okcident'eu\u0306rop'a'j land'o'j uz'as metod'o'j'n de strategi'a direkt'ad'o. Sen ili ne est'os ebl'e el'ten'i la sen'c\u0302es'e pli grand'a'n konkurenc'o'n. Tio est'as task'o de la nun'a c\u0302eh\u0302'a reg'ist'ar'o."}, {"text_idx": "#001103", "text": "La grand'a'j fi'ul'o'j kaj fripon'o'j de l' mond'o nun'temp'e preskau\u0306 c\u0302iu'j est'as ne'blank'ul'o'j. Aktual'e en la fokus'o de (ne nur) la uson'a interes'o est'as precip'e la iraka Sadam Husajn [sada\u0301m husa\u0301jn] kaj super-teror'ist'o Osama bi'n Lad'e'n. Ali'a fi'ul'o, pri kiu lament'as okcident'a'j reg'ist'o'j kaj amas'komunik'il'o'j, est'as la afrik'an'o Robert Gabriel Mugabe, prezid'ant'o de Zimbabvo. Brutal'e kaj teror'e li for'pel'as blank'a'j'n bien'ul'o'j'n por (lau\u0306 la propagand'o) re'don'i ties teren'o'j'n al propr'a'j popol'an'o'j. Tamen ne ordinar'a'j'n hom'o'j'n li regal'as per rab'it'a'j kamp'ar'o'j, sed donac'as ili'n al si'a'j parti'an'o'j kaj oficir'o'j. Dau\u0306r'e li re'gurd'as, ke minimum'e 2900 blank'ul'o'j dev'os for'las'i si'a'j'n plant'ej'o'j'n."}, {"text_idx": "#001104", "text": "Okcident'o est'is terur'ig'it'a pri la fi'ag'ad'o de Mugabe, precip'e kiam okaz'is murd'o'j, kaj akuz'is li'n: per for'pel'o de blank'ul'o'j li kresk'ig'as mal'sat'o'n de la log\u0302'ant'ar'o! Tia asert'o, tamen, est'as stult'a kaj rid'ind'a. Jes, la 4500 blank'a'j bien'ul'o'j posed'as du tri'on'o'j'n de plej bon'a'j agr'o'j en Zimbabvo, tamen la plej mult'a'j ne kultiv'as gren'o'n sed tabak'o'n. 70 procent'o'j'n de maiz'o, plej grav'a gren'o por nutr'i zimbabv'an'o'j'n, kultiv'as nigr'ul'o'j sur mal'fekund'a'j teren'o'j, kiu'j'n las'is al ili la blank'ul'o'j. En la jar'o 1999, ekzempl'e, el agr'ar'var'o'j eksport'it'a'j de Zimbabvo 31,8 % est'is tabak'o."}, {"text_idx": "#001105", "text": "La sen'posed'ig'o de blank'ul'o'j sen'dub'e est'as brutal'a kaj kontrau\u0306'leg\u0302'a. Sed g\u0302i est'as nur et'a scen'o en mond'vast'a tragedi'o de sen'propriet'ig'ad'o: c\u0302iu'n jar'o'n oni dev'ig'as milion'o'j'n da kamp'ar'an'o'j for'las'i si'a'j'n teren'o'j'n, kun katastrof'a'j sekv'o'j por nutr'ad'o de log\u0302'ant'o'j. Sed pri tio neni'u okcident'a amas'komunik'il'o raport'as tiom emoci'e kiom pri for'pelad'o de blank'ul'o'j en Zimbabvo. Antau\u0306 dek jar'o'j, ekzempl'e, en Tanzanio oni for'pel'is 40 000 indig\u0302en'o'j'n por ke Kanado tie kultiv'u tritik'o'n, kiu'n en Tanzanio mang\u0302'as nur blank'ul'o'j. La bien'ul'o'j kun'labor'is kun kanadaj kompani'o'j kaj gajn'is mult'a'n mon'o'n \u2013 la nigr'ul'o'j, kiu'j bezon'is maiz'o'n kaj fazeol'o'n, por la unu'a foj'o mal'sat'is. Nun Briti'o plan'as ec\u0302 pli gigant'a'n projekt'o'n tia'n en Hindio, kie oni vol'as sen'posed'ig'i 20 milion'o'j'n da hom'o'j."}, {"text_idx": "#001106", "text": "Koncern'a'j inter'naci'a'j instituci'o'j, ekzempl'e Inter'naci'a Mon'a Fondus'o (IMF) kaj Mond'a Bank'o, kaj okcident'a'j s\u0302tat'o'j kun Uson'o kaj Eu\u0306rop'a Uni'o (EU) c\u0302e'pint'e krom'e detru'as tradici'a'j'n struktur'o'j'n en Afrik'o per si'a'j metod'o'j nom'e de liber'a merkat'o. Kaj EU kaj Uson'o protekt'as si'a'j'n bien'ul'o'j'n kaj kamp'ar'an'o'j'n, kiu'j je tro alt'a kost'o produkt'as tro mult'a'j'n nutr'aj\u0302'o'j'n (gren'o'n kaj legom'o'j'n, lakt'o'n kaj viand'o'n), kiu'j'n ne ebl'as vend'i je honest'a'j prez'o'j. La reg'ist'ar'o'j per gigant'a'j sum'o'j subvenci'as tio'n kaj en \u201eliber'a tut'mond'a merkat'o\u201d vend'as si'a'j'n agr'ar-produkt'o'j'n al evolu'land'o'j je sub'nivel'a'j prez'o'j kaj tiel ruin'ig'as ties hejm'a'j'n merkat'o'j'n. Sekv'e la hom'o'j far'ig\u0302'as pli kaj pli mal'ric\u0302'a'j kaj pli kaj pli de'pend'a'j de ekster'a help'o."}, {"text_idx": "#001107", "text": "NAO (Nutr'aj\u0302'a kaj Agr'o'kultur'a Organiz'aj\u0302'o de UN) en si'a j\u0302us publik'ig'it'a aktual'a raport'o plend'as, ke okcident'a'j s\u0302tat'o'j neniel real'ig'is si'a'j'n grandioz'a'j'n promes'o'j'n, en'e de dek'o da jar'o'j du'on'ig'i la nombr'o'n de mal'sat'ul'o'j tut'mond'e. Mal'e, la reg'ist'ar'o'j ec\u0302 halt'ig'is projekt'o'j'n per kiu'j oni intenc'is re'form'i kaj antau\u0306'e'n'ig'i agr'o'kultur'ad'o'n en evolu'land'o'j, ekzempl'e per dispon'ig'ad'o de fekund'a teren'o al kamp'ar'an'o'j. Sed g\u0302ust'e tio est'us la sol'a help'o en Afrik'o, c\u0302ar et'a'j bien'o'j mult'e pli profit'e pov'as util'ig'i agr'o'j'n ol gigant'a'j plant'ej'o'j lau\u0306 stil'o de blank'ul'o'j, kiu'j industri-manier'e ekspluat'as teren'o'j'n per c\u0302iam sam'a'j plant'o'j (ekzempl'e tabak'o, kiel en Zimbabvo). Bien'et'o'j pri'labor'at'a'j de indig\u0302en'o'j garanti'as nutr'ad'o'n de indig\u0302en'o'j. Sed tio ne interes'as la okcident'a'j'n eks'koloni'ist'o'j'n, kiu'j prefer'as donac'i impost-mon'o'n al hejm'a'j kamp'ar'an'o'j anstatau\u0306 al mal'sat'ul'o'j en Afrik'o. Sekv'e ties nombr'o ne mal'kresk'is sed dau\u0306r'e kresk'as, spit'e al la menci'it'a'j grandioz'a'j okcident'a'j promes'o'j, proklam'it'a'j dum pomp'a'j pint'a'j konferenc'o'j."}, {"text_idx": "#001108", "text": "C\u0302iu medal'o hav'as du flank'o'j'n, ankau\u0306 la zimbabva. Precip'e c\u0302ar eks'koloni'ist'a Briti'o ne permes'is kaj ne financ'is agr'ar-re'form'o'n en Zimbabvo, Mugabe per ruz'a politik'o pov'is profit'i de la el'rev'ig\u0302'o de si'a popol'o. Jes, li est'as ras'ist'o kaj korupt'a politik'ist'o, obsed'it'a de potenc'o, kiu'n li ne vol'as perd'i kaj do defend'as per c\u0302iu'j rimed'o'j. Tia'j figur'o'j est'as mult'a'j en Afrik'o; ili bon'e lern'is de la koloni'ist'o'j, precip'e kiel oni plej efik'e ekspluat'as hom'o'j'n. Kaj kio'n lern'as ni? Se okcident'an'o'j sen'posed'ig'as nigr'ul'o'j'n, tio est'as bon'a afer'o. Sed se invers'e Mugabe sen'posed'ig'as blank'ul'o'j'n, tio est'as mal'bon'eg'a kaj fi'a. C\u0302ar, kiel menci'it'e, c\u0302iu medal'o hav'as du flank'o'j'n."}, {"text_idx": "#001109", "text": "Gilbert Led'o'n oportun'e kondamn'e kritik'as (MONATO 10/2002, pag\u0302'o 10), rilat'e nask'prevent'o'n, religi'a'j'n dogm'o'j'n. C\u0302u sen'disting'e c\u0302iu'j'n? C\u0302u li kon'as, rilat'e tio'n, la katolik'a'n instru'o'n (de la Du'a Vatikan'a Koncili'o): nask'u tiom da fil'o'j kiom vi pov'as sub'ten'i kaj eduk'i?"}, {"text_idx": "#001110", "text": "Pri la artikol'o FN-fon'o, aper'int'a en la juli'a numer'o de MONATO, pag\u0302'o 12, oni pov'as mult'o'n re'bat'i. Ekzempl'e, la au\u0306tor'o atent'ig'as pri la mal'permes'o de la hip-hop-grup'o NTM en Orange. Li forges'is klar'ig'i por la ne'franc'lingv'an'o'j, ke la nom'o de tiu grup'o NTM est'as mal'long'ig'o, kiu signif'as \u201eFik'u vi'a'n patr'in'o'n\u201d. Do la leg'ant'o'j nun hav'as pli preciz'a'n opini'o'n."}, {"text_idx": "#001111", "text": "Kutim'e vi vid'as sur tiu c\u0302i pag\u0302'o la fot'o'n de Stefan Maul, ni'a c\u0302ef'redaktor'o, kaj li'a'n en'konduk'o'n. C\u0302i-monat'e tamen li est'as handikap'it'a, c\u0302ar traf'is li'n ... virus'o, au\u0306 pli g\u0302ust'e dir'it'e: virus'o traf'is li'a'n komput'il'o'n. Pro tio Stefan skrib'is al la el'don'ej'o, ne ret'e sed faks'e: \u201eMi ne risk'as uz'i la komput'il'o'n kaj sekv'e ne pov'as send'i la en'konduk'o'n. Mi esper'as, ke fak'ul'o'j semajn'fin'e pov'os esplor'i kaj eventual'e sen'virus'ig'i la komput'il'o'n.\u201d"}, {"text_idx": "#001112", "text": "Komput'il'a'j virus'o'j neniam est'is agrabl'a'j, sed la komenc'o de oktobr'o montr'ig\u0302'is apart'e mal'facil'a. La nun jam fi'fam'a Inter'ret-verm'o Tanatos, popular'e nom'it'a cim-urs'o, dis'vast'ig\u0302'is en'e de kelk'a'j tag'o'j tra la tut'a Vindoz'o-mond'o, inkluziv'e de la esperant'ist'a vindoz'a mond'o, kaj est'is dis'vast'ig'it'a de g\u0302i, part'e pro ne'sci'o, part'e pro uz'ad'o de ne'sekur'a'j pos\u0302t'o'program'o'j. Cim-urs'o ne nur kopi'is, kiel si'a'j mult'a'j antau\u0306'ul'o'j, adres'o'j'n el la komput'il'o'j de la infekt'it'o'j, sed krom'e kopi'is ret'mesag\u0302'o'j'n kaj plu'send'is ili'n tra la tut'a mond'o. Ret'em'ul'o'j do ricev'is mesag\u0302'o'j'n, kiu'j s\u0302ajn'e ven'is de kon'at'a'j person'o'j, en'hav'ant'a'j'n tekst'o'n, kiu s\u0302ajn'e est'is destin'it'a por ili. Mult'a'j sekv'e tut'e ne suspekt'is, ke tem'as pri virus'o-al'send'o. Dis'vast'ig\u0302'is ekzempl'e virus'a leter'o, kiu s\u0302ajn'e ven'is de ret'monat'o-a en la ret'region'o @fel.esperant'o.be sed real'e ven'is de tut'e ali'a person'o, kiu hav'is tiu'n adres'o'n ie en si'a komput'il'o."}, {"text_idx": "#001113", "text": "Cim-urs'o ne ver'e est'as dang\u0302er'a, sed iom mal'agrabl'a virus'o. Se vi send'as per'ret'e tre intim'a'n leter'o'n al vi'a am'at'o, ne kred'u, ke nur vi ambau\u0306 pov'as leg'i g\u0302i'n. Ni'a urs'o diligent'e pri'zorg'as, ke du tag'o'j'n post'e tiu leter'o trov'ig\u0302'as en cent'o'j da ali'a'j komput'il'o'j, pret'a por est'i legat'a kaj g\u0302u'at'a ..."}, {"text_idx": "#001114", "text": "C\u0302u do kial'o por ek'tim'i? Ne, panik'o est'us tre mal'konven'a. Se vi hav'as vindoz'a'n komput'il'o'n kaj se vi ret'um'as, zorg'u hav'i bon'a'n kontrau\u0306'virus'il'o'n, kiu aktual'ig'as si'n minimum'e c\u0302iu'tag'e. MONATO vend'as tia'n program'o'n (vid'u inter la anonc'o'j). Ankau\u0306 al Stefan Maul ni rekomend'as ac\u0302et'i g\u0302i'n. Tiam vi pov'os leg'i ven'ont'monat'e de'nov'e li'a'n en'konduk'o'n c\u0302i-lok'e!"}, {"text_idx": "#001115", "text": "C\u0302iam'a problem'o de la rus'a'j demokrat'o'j est'is la mal'kapabl'o trov'i inter'konsent'o'n. La rezult'o de tiu c\u0302i mal'kompromis'em'o est'as ke, kvankam sufic\u0302'e mult'a'j hom'o'j en Rusio sub'ten'as dekstr'a'j'n fort'o'j'n, en la parlament'a'j elekt'o'j la dekstr'ul'o'j tradici'e mal'gajn'as jen al komun'ist'o'j, jen al c\u0302e-prezid'ant'a centr'ism'a parti'o."}, {"text_idx": "#001116", "text": "Sam'e okaz'as pri la elekt'o'j de s\u0302tat'prezid'ant'o: g\u0302is nun ne ebl'is pens'i pri komun'a \u201edekstr'a\u201d kandidat'o. La problem'o, cert'e, est'is ne en la politik'a'j kaj ekonomi'a'j sfer'o'j (pri ili dekstr'ul'o'j, natur'e, hav'as pli-mal'pli sam'a'j'n opini'o'j'n), sed en la ambici'o'j de la gvid'ant'o'j. Tio, cert'e, tre mal'help'as la g\u0302eneral'a'n dekstr'a'n mov'ad'o'n."}, {"text_idx": "#001117", "text": "S\u0302ajn'e la gvid'ant'o'j de dekstr'a'j parti'o'j kaj parti'et'o'j, inter kiu'j c\u0302ef'rol'as Jabloko (pom'o) kaj SPS (Uni'o de Dekstr'a'j Fort'o'j), ek'kompren'is la minac'o'n. Do kadr'e de Tut'rusi'a Demokrati'a Konferenc'o en oktobr'o 2002 est'is decid'it'e unu'ig\u0302'i por la parlament'a'j elekt'o'j kaj propon'i komun'a'n kandidat'o'n por la s\u0302tat'prezid'ant'ec'o."}, {"text_idx": "#001118", "text": "Tamen c\u0302iu'j klar'e kompren'as, ke Vladimir Putin, se li decid'os kandidat'ig\u0302'i \u2013 kaj li ja nepr'e decid'os \u2013 est'os re'elekt'it'a en 2004. Do la promes'it'a kaj ver'e atend'at'a unu'ig\u0302'o de la rus'a'j dekstr'ul'o'j, kiu'j ne pov'os bon'e organiz'ig\u0302'i dum la rest'ant'a'j 18 monat'o'j (tro mank'as temp'o), serv'os kiel bon'eg'a trejn'ig\u0302'o por la sekv'ont'a kampanj'o, kiam Putin (kred'ebl'e) ne plu pretend'os pri la rus'a tron'o. En 2008 do Rusio la unu'a'n foj'o'n hav'os ebl'o'n spert'i efektiv'e demokrati'e alternativ'a'j'n elekt'o'j'n."}, {"text_idx": "#001120", "text": "La parlament'o de Litovio decid'is, ke ne nur lido (dum preskau\u0306 dek jar'o'j la sol'a en'land'a valut'o) est'os oficial'a valut'o en la land'o, sed ke sam'temp'e ankau\u0306 eu\u0306r'o est'os ebl'a kiel kontant'a pag'il'o. Kvit'ig\u0302'i mal'kontant'e ebl'os per iu ajn deviz'o."}, {"text_idx": "#001121", "text": "Tia'j'n s\u0302ang\u0302'o'j'n precip'e favor'is hotel'o'j, kiu'j ek'hav'os s\u0302anc'o'n akir'i kvar'stel'a'n kategori'o'n. Por tio'n ating'i hotel'o hav'u valut's\u0302ang\u0302'ej'o'n, kio por et'a'j hotel'o'j est'as mal'profit'a afer'o. Spert'ul'o'j al'don'as, ke ver'a'n avantag\u0302'o'n el tio sent'os ankau\u0306 entrepren'o'j, kiu'j ne plu dev'os far'i inter's\u0302ang\u0302'o'n de valut'o'j, pro kio antau\u0306'e ili perd'is sufic\u0302'e grand'a'j'n sum'o'j'n. G\u0302is nun entrepren'o'j unu'e dev'is s\u0302ang\u0302'i eu\u0306r'o'j'n prunt'e'pren'it'a'j'n en bank'o'j al lidoj, c\u0302ar nur per ili ebl'is inter'kvit'ig\u0302'i; post'e ili de'nov'e dev'is s\u0302ang\u0302'i lidojn al eu\u0306r'o'j kaj re'don'i al bank'o."}, {"text_idx": "#001122", "text": "Tamen bank'estr'o'j rapid'is klar'ig'i, ke la parlament'a'j korekt'o'j ne signif'as, ke tuj pag'i per eu\u0306r'o'j est'os ebl'a ie ajn. Tio dev'us est'i ambau\u0306'flank'e dezir'at'a. En kutim'a'j komerc'ej'o'j pag'o per eu\u0306r'o'j est'os praktik'e ne'ebl'a. Komerc'a'j centr'o'j klar'ig'is, ke la litovoj sufic\u0302'e fid'as si'a'n propr'a'n valut'o'n, kiu ek'de februar'o 2002 est'is kun'lig'it'a al eu\u0306r'o per fiks'a kurz'o 1:3,4528, kaj neniam dezir'is pag'i per eu\u0306r'o'j. Dum'e ekster'land'an'o'j kutim'as pag'i per kredit'kart'o'j."}, {"text_idx": "#001123", "text": "Merkat'spert'ul'o'j rimark'as, ke la liber'ig'o iom mal'gaj'ig'is bank'o'j'n, kiu'j perd'os part'o'n de si'a'j en'spez'o'j pro la mal'ampleks'ig\u0302'o de valut'a konvert'ad'o."}, {"text_idx": "#001124", "text": "(redaktor'o de la rubrik'o \u201eLeter'o'j\u201d, Vajakoski, Finnlando)"}, {"text_idx": "#001125", "text": "Mi est'as de'nask'a log\u0302'ant'o de Vajakoski, unu el la tri vilag\u0302'o'j de la kamp'ar'an'a komun'um'o de Jyva\u0308skyla\u0308. Mult'a'j uzin'o'j en la region'o dum mi'a infan'ag\u0302'o est'is lign'o'industri'a'j. Tial fil'o de seg'ej-labor'ist'in'o est'ont'e pov'is hav'i nur pez'a'n fizik'a'n labor'o'n, ali'okaz'e li est'us sen'tau\u0306g'ul'o. G\u0302ust'e tial mi'a pa'nj'o ne akcept'is mi'a'n rev'o'n pri karier'o kiel verk'ist'o, kvankam mi regul'e not'is c\u0302iu'tag'aj\u0302'o'j'n. Tial mi komenc'is efektiv'ig'i la rev'o'n de la pa'nj'o: s\u0302i plej admir'is instru'ist'o'j'n. Mi est'is tre avid'a je sci'o'j, do mi pens'is, ke per labor'o kiel instru'ist'o de la german'a kaj la sved'a, mi pov'us hav'i mi'a'n c\u0302iu'tag'a'n pan'o'n. Mi stud'is la du fak'o'j'n en universitat'o de Jyva\u0308skyla\u0308, sed mi'a rev'o ne las'is mi'n."}, {"text_idx": "#001126", "text": "Mi labor'is kiel gazet'port'ist'o, g\u0302arden'a kaj muel'ej'a labor'ist'o, pur'ig'ist'o kaj dom'zorg'ist'o. Sed fin'fin'e mi trov'is agrabl'a'n labor'o'n en bibliotek'o'j de Jyva\u0308skyla\u0308-region'o. Dum unu jar'o mi prezid'is la verk'ist'a'n asoci'o'n Kyna\u0308ri. Inter 1997 kaj 2002 mi est'is redaktor'o de Esperantolehti, la herold'o de Esperant'o-Asoci'o en Finnlando. Mi emerit'ig\u0302'is en 1999."}, {"text_idx": "#001127", "text": "Mi gajn'is la unu'a'n premi'o'n en du tre estim'at'a'j literatur'konkurs'o'j. Lau\u0306 mi, verk'ist'o trov'as g\u0302ust'a'n rol'o'n por si'a talent'o, ekzist'as nek tro grand'a'j, nek tro mal'grand'a'j rol'o'j. Sed c\u0302ar verk'ist'a karier'o ne est'as la plej facil'a en la mond'o, la trov'o de person'a voc\u0302'o kaj propr'a g\u0302enr'o oft'e postul'as jar'o'j'n."}, {"text_idx": "#001128", "text": "Ek'de la fin'o de la jar'o 2001 mi redakt'as leter'o'j'n, send'it'a'j'n al MONATO. Mi serc\u0302'as en referenc'libr'o'j, c\u0302u la fakt'o'j de opini'ant'o'j g\u0302ust'as; kvankam MONATO ankau\u0306 hav'as lingv'o'revizi'ant'o'j'n, mi tamen ankau\u0306 korekt'as la lingv'aj\u0302'o'n de la leter'o'j lau\u0306 vort'klar'ig'o'j en Piv, ne forges'ant'e person'a'j'n lingv'a'j'n trajt'o'n de c\u0302iu au\u0306tor'o."}, {"text_idx": "#001129", "text": "En la antau\u0306'a numer'o c\u0302i-lok'e Paul Peeraerts klar'ig'is, ke pro virus'o en mi'a komput'il'o mi ne pov'is verk'i, kiel kutim'e, en'konduk'o'n. Kaj li konsil'is al mi ac\u0302et'i bon'a'n kontrau\u0306'virus'a'n program'o'n. Tia'n program'o'n kun'port'is la fak'ul'o, kiu ven'is por sav'i mi'n kaj mi'a'n komput'il'o'n. Li el's\u0302ut'is la program'o'n plej fres\u0302'a'n el la ret'o, kaj efektiv'e rapid'e la problem'o est'is solv'it'a: virus'o venk'it'a, preskau\u0306 neni'o difekt'it'a. Fin'e la fak'ul'o dir'is, ke li nun montr'os al mi, kiel uz'i tiu'n c\u0302i kontrau\u0306'virus'a'n program'o'n. Sed, ho ve! G\u0302i est'as komplet'e angl'a'lingv'a \u2013 kaj mi sci'as tiu'n c\u0302i lingv'o'n nur rudiment'e. Je mi'a demand'o, c\u0302u la program'o ne ekzist'as en la german'a, li klar'ig'is: \u201eJes, ekzist'as versi'o'j en ali'a'j lingv'o'j, sed ili kost'as c\u0302irkau\u0306 80 eu\u0306r'o'j'n; sen'pag'a est'as nur la uson'angl'a versi'o.\u201d"}, {"text_idx": "#001130", "text": "Jen do la klar'a mesag\u0302'o, kiu'n mi kompren'u: lern'u la uson'angl'a'n, por vi'a person'a profit'o. Kiu ne plen'um'as tiu'n c\u0302i mond'vast'a'n postul'o'n, mem kulp'as kaj dev'as pag'i. C\u0302u do nun, mal'jun'a, mi fin'fin'e dev'as el'lern'i la angl'a'n lingv'o'n por ne el'spez'i mon'o'n? Hm, por tio mi dev'us pag'i sum'o'n mil'obl'a'n kompar'e al tiu'j 80 eu\u0306r'o'j. Mi ja lern'is jam, ke german'a friz'ist'o est'as nun hair designer, ke german'a'j infan'o'j est'as kids, kaj ke vend'ej'o'j est'as ek'kon'ebl'a'j per la vort'o shop. Mi lern'is c\u0302e c\u0302iu'spec'a'j (ankau\u0306 german'de'ven'a'j) aparat'o'j kaj en mi'a japan'a au\u0306tomobil'o uson'angl'a'j'n vort'o'j'n kaj mal'long'ig'o'j'n, por kompren'i, kiu'j'n buton'o'j'n au\u0306 s\u0302alt'il'o'j'n mi dev'as uz'i, por ke ek'son'u radi'o au\u0306 ek'lum'u lamp'o. Jam de plur'a'j jar'o'j mi leg'as (german'a'j'n) gazet'o'j'n kun angl'a vort'ar'o c\u0302e-man'e."}, {"text_idx": "#001131", "text": "Ankorau\u0306 mi rifuz'as ofer'i mi'a'n pensi'ul'a'n temp'o'n (kaj modest'a'n pensi'o'n) por sekv'i kost'a'j'n kurs'o'j'n de la uson'angl'a lingv'o. Iel tiel mi sukces'as el'turn'ig\u0302'i. Ekzempl'e, c\u0302ar german'a'j radi'o'staci'o'j prezent'as nun preskau\u0306 nur angl'a'lingv'a'j'n kant'o'j'n, mi fug\u0302'as al klasik'muzik'a'j kanal'o'j. Mi esper'as, ke almenau\u0306 g\u0302is mi'a mort'o simfoni'o'j kaj koncert'o'j de Mozart, Schubert kaj Bach rest'os german'a'j, kaj ke ankau\u0306 muzik'o de Verd'i kaj C\u0302ajkovskij ne far'ig\u0302'os uson'lingv'a."}, {"text_idx": "#001132", "text": "Sadam Husajn hav'as grav'a'n problem'o'n. Ne, ni ne parol'as pri eventual'a bus\u0302'a Irak-atak'o sed pri stult'a rezult'o de referendum'o en Irako, kiu garanti'as al la grandioz'a prezid'ant'o pli'a'n fi'a'n ofic'period'o'n. La voc\u0302'don'ad'o'n part'o'pren'is 100 procent'o'j. Do ankau\u0306 c\u0302iu'j mal'san'a'j kaj mort'ant'a'j elekt'o'rajt'a'j irak'an'o'j hero'e sturm'is al urn'o'j por elekt'i si'a'n hero'o'n. Ne mir'ig'e est'as, ke c\u0302iu'j sen'escept'e voc\u0302'don'is por am'at'a Sadamo! Tiel, kompar'e al la antau\u0306'a (p)referendum'o kun nur 99,96 procent'o'j, li nun ating'is kulmin'a'n 100-procent'a'n jes'o'n. Sed, je c\u0302iu'j mirakl'a'j irakaj diabl'o'j, kiel Sadamo vol'as pli'bon'ig'i si'a'n reputaci'o'n dum post'a referendum'o? Ec\u0302 sat'e glat'e fals'at'a statistik'o ne permes'as progres'o'n trans 100 procent'o'j."}, {"text_idx": "#001133", "text": "Nu, li pov'us ekzempl'e dis'don'i du voc\u0302'don'il'o'j'n anstatau\u0306 nur unu kaj tiel c\u0302iu irak'an'o pov'us elekt'i li'n du'obl'e \u2013 rezult'o: 200 procent'o'j. Au\u0306 li pov'us organiz'i referendum'o'n tiel, ke oni rajt'as elekt'i krom li ankau\u0306 unu el li'a'j dubl'ant'o'j (rezult'o sam'e 200 %). Ho, islam'a Sadamo cert'e trov'os solv'o'n de tiu c\u0302i ekstrem-problem'o en koran'o, kult'a konsult'il'o c\u0302iutem(p)a, se ne antau\u0306'e Bus\u0302'o mort'paf'os li'a'n demon'a'n demokrati'o'n."}, {"text_idx": "#001134", "text": "En okcident'a'j tv-demokrati'o'j, komprenble, ne ebl'as tia'j manipul'ad'o'j, c\u0302ar c\u0302iam voc\u0302'don'ant'o'j pov'as elekt'i el minimum'e du alt'kvalit'a'j tv-alternativ'o'j, ekz. en Germanio. Tie social'demokrat'o'j dum la au\u0306tun'a'j elekt'o'j rikolt'is 6000 voc\u0302'don'o'j'n pli ol la ali'a grand'a parti'o, krist'an'demokrat'a. Do en 80-milion'a land'o kvazau\u0306 mez'grand'a vilag\u0302'o decid'is pri nov'a reg'ist'ar'o. Sed s\u0302ajn'as, ke mal'venk'int'a'j krist'an'demokrat'o'j ne tro mult'e plor'as pri tio, c\u0302ar nun ne ili sed la ali'a'j dev'as forges(ig)i si'a'j'n mens'log'a'j'n mensog'o'j'n far'it'a'j'n dum elekt'o'kampanj'o; la opozici'o pov'as denunc'i \u201eili tromp'as, romp'as promes'o'j'n!\u201d Se Pinokjo, kies naz'o s\u0302vel'as post c\u0302iu mensog'o, est'us german'a pup'o, en Berlino nun reg'us nur long'naz'ul'o'j."}, {"text_idx": "#001135", "text": "Sed Pinokjo est'as ideal'e ital'a. En Furz'a Italio de imperi'estr'o Berluskono mensog'as meniam neniel neni'u reg'ist'o. Li sag\u0302'e s\u0302ang\u0302'is c\u0302iu'j'n leg\u0302'o'j'n tiel, ke neni'u just'a jug\u0302'ist'o plu pov'as persekut'i la krim'ul'o'n \u2013 se tamen li prov'us, oni sen'indulg'e mal'dung'us li'n. Nun la propriet'ul'o de ben'at'a Italio plan'as, ben'e proklam'i si'n nov'a Ben'it'o (por ne-ital'o'j: re'en'karn'ig\u0302'o de Ben'it'o Musolino, mal'kas\u0302'a fas\u0302ist'o)."}, {"text_idx": "#001136", "text": "Brav'a Berluskono est'as konsekvenc'e inter plej lau\u0306t'a'j lau\u0306d'ant'o'j de l6#39; uson'a prezid'ant'o. Inter la mal'mult'a'j kritik'ant'o'j, kiu'j ne aprob'as la milit'em'o'n de Bus\u0302'o, est'as la mit'a Nobel-komitat'o. Do por la pac-premi'o g\u0302i strec\u0302'e serc\u0302'is uson'a'n prezid'int'o'n, kiu kontrau\u0306'as Irak-milit'o'n. Ili trov'is krist'an'a'n predik'ant'o'n, kiu preskau\u0306 ruin'ig'is uson'a'n ekonomi'o'n, est'is obstin'a kaj kapric'a; dum li'a reg'ad'o fiask'is liber'ig'o de uson'a'j ostag\u0302'o'j en Irano, sed li kis'is soveti'an c\u0302ef'reg'ist'o'n Leon'id Brej\u0302nev kaj en 1978 enkarcergis en Kamp'o Davido egipt'an prezid'at'o'n Anvar el Sadat kaj israel'an c\u0302ef'ministr'o'n Menah\u0302im Begin tiom long'e, g\u0302is sub'ig'it'e subit'e ili sub'skrib'is pac'kontrakt'o'n. Tamen, mal'just'e, ne G\u0302immi Kartero tiam ricev'is la pac-premi'o'n de Nobel sed tiu'j du eks'mal'amik'o'j. Sekv'e li vojag\u0302'is tra la mond'o kaj predik'is sen'lac'e pac'o'n por bon'e impon'i al la Nobel-komitat'o, kiu fin'fin'e, just'e, pro kompat'o al la 78-jar'ul'o kaj por pun'i jun'a'n patriot'a'n Bus\u0302'o'n donac'is al li pac'premi'o'n, antau\u0306'mort'e."}, {"text_idx": "#001137", "text": "Mal'jun'a patr'o Bus\u0302'o, tiam'a uson'a prezid'ant'o, en 1989 \u2013 mal'long'e antau\u0306 la golf-milit'o \u2013 don'is al Sadamo grand'a'n kredit'o'n, sed ankau\u0306 ali'a'j okcident'a'j land'o'j (Germanio, Franci'o, Briti'o) ne dolor'ig'is sed dorlot'is la irak'an despot'o'n, kiu nun subit'e est'as satan'o por nun'a Bus\u0302'o. Uson'a'j sekret-serv'o'j kre'is talibanojn por neni'ig'i sovetiajn trup'o'j'n en Afgani'o, sed nun Uson'o dev'is milit'i kontrau\u0306 talibanojn, c\u0302ar ili simpati'is kun sau\u0306di-arab'a Osma bi'n Lad'e'n. Ankau\u0306 ekstrem-fundament'ist'a'n sau\u0306di-arab'a'n reg\u0302im'o'n Uson'o (g\u0302is nun) sub'ten'as, kvankam 15 el la 19 teror'ist'o'j, kiu'j per aviad'il-bomb'o'j detru'is la kapital-tur'o'j'n de Nov'jork'o, est'is sau\u0306di-arab'a'j."}, {"text_idx": "#001138", "text": "Malic'ul'o'j asert'as, ke c\u0302i c\u0302io okaz'as nur, c\u0302ar Sau\u0306di-Arabi'o kaj Irako dispon'as abund'e pri naft'o, kiu'n Uson'o nepr'e bezon'as por si'a'j au\u0306t'et'o'j kaj tank'et'o'j. Sed ni g\u0302u'e j\u0302ur'as, ke tio est'as nur'a pur'a hazard'o. C\u0302ar karakteriz'a por Bus\u0302'o est'as hazard'o: li far'ig\u0302'is uson'a prezid'ant'o, kiel kon'at'e, nur pro iu elekt'o'hazard'o. S\u0302ajn'as, ke ni c\u0302iu'j pli kaj pli est'as reg'at'a'j nur de bizar'a'j hazard'ist'o'j. Mi do dezir'as al vi bon'fart'a'n hazard'o'n en 2003!"}]