[{"text_idx": "#000000", "text": "La ludpilko de la universo"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Se oni ne scius pli bone, oni facile havus la impreson ke la Suno c\u0302irkau\u0306iras la Teron. Tiun ideon oni havis dum miljaroj. Kvankam kelkaj filozofoj jam proponis ke la Tero ne estas la centro de la universo en antikveco, pli el ili kredis la malon, do la ideo ne multe disvastig\u0302is g\u0302is post la mezepoko. Eble la demando de kio c\u0302irkau\u0306iras kion ne s\u0302ajnas tiom grava unuavide, sed dum la plejparto de historio, la \u201dmovig\u0302o\u201d de la Suno estis la plej grava horlog\u0302o. Dum la tago g\u0302i regis kiam oni vekig\u0302is. Dum la jaro g\u0302i regis kiam oni semis kaj rikoltis. Plej sukcesaj estis do tiuj komunumoj, kiuj komprenis la Sunon."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Lau\u0306 la Greka mitologio, la mondo estas c\u0302irkau\u0306ata de oceano. C\u0302iumatene, la dio Helios levig\u0302as el la oceano kun sia c\u0302aro kaj tiras la Sunon lau\u0306 la firmamento. En la okcidento li denove eniras la oceanon kaj vojag\u0302as orienten per boato. Nuntempe la ideo de tiri la Sunon per c\u0302aro estas tute freneza, sed la Grekoj havis neniun ideon pri kiom granda la Suno estas, au\u0306 pri g\u0302ia distanco. La filozofoj foje havis pli raciajn ideojn pri la movig\u0302oj de astroj, sed ili ne povis bazigi siajn ideojn sur pli ol filozofio kaj la propraj okuloj. La plej grava el la tiamaj modeloj estis tiu de Aristotelo. Lau\u0306 li, la universo konsistis el du partoj: la \u201dsubluna\u201d kaj la \u201dsuperluna\u201d. Aristotelo kredis ke c\u0302io super la Luno estas perfekta kaj ne s\u0302ang\u0302ig\u0302as. La Luno kaj c\u0302io super g\u0302i do movig\u0302as lau\u0306 cirkloj, c\u0302ar Aristotelo konsideris la cirklon la perfektan formon. La Lunoj kaj la planedoj c\u0302iuj estis fiksitaj al rotaciantaj, travideblaj sferoj, kiuj c\u0302iuj havis sian propran rapidecon. La centro de c\u0302iuj sferoj estas la Tero kaj la plej ekstera sfero surhavas c\u0302iujn stelojn."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mapo de la sunsistemo, bazita sur Aristotelo"}, {"text_idx": "#000004", "text": "La ideo de c\u0302ielaj sferoj estas bela, sed kiam oni rigardas dum pli longa tempo, g\u0302i ne plu funkcias. Kelkfoje planedoj faras nodon kaj movig\u0302as retroen. Kompreneble tio signifas ke ne c\u0302io movig\u0302is lau\u0306 la perfekta formo kiel Aristotelo diris. Por ripari la damag\u0302on, Apolonio de Pergo g\u0302isdatigis la modelon kaj poste aliaj filozofoj kiel Ptolemeo ec\u0302 pli detale ellaboris g\u0302in. La granda s\u0302ang\u0302o kiun ili faris estis la aldono de epicikloj. La planedoj ne movig\u0302is lau\u0306 unu cirklo, sed lau\u0306 cirklo, kies centro movig\u0302is lau\u0306 alia cirklo. Kiam Ptolemeo finis la modelon, g\u0302i havis 40 cirklojn kaj epiciklojn. La centroj de la cirkloj ne plu estis en la centro de la Tero kaj la epiciklo de la Luno iris en la malan direkton. Ju pli da cirkloj oni aldonis, des pli kompleksa la sistemo ig\u0302is, sed esence g\u0302i estis facile priskribebla."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Simpligita Ptolemea sunsistemo. En lia modelo, la Suno ne havas epiciklon kaj la Luno iras en la mala direkto."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Kvankam kelkaj Grekaj filozofoj jam eksperimentis kun suncentrismaj modeloj, bonaj matematikaj priskriboj nur venis post la mezepoko. Tiam Koperniko proponis suncentrisman modelon en sia libro De revolutionibus orbium coelestium (Pri la turno de c\u0302ielaj sferoj). Li longe hezitis publikigi la libron, pro tio ke g\u0302i kontrau\u0306is la Aristotelan modelon, kiu tiom longe travivis kaj estis subtenata de la papo. Dau\u0306ris g\u0302is tuj antau\u0306 lia morto ke Koperniko publikigis la libron. La socia s\u0302oko ne estis tiom granda kiel Koperniko timis tamen, pro tio ke la presisto aldonis antau\u0306vorton ekster lia scio, en kiu li diris ke la teorio estu konsiderata kiel ebla matematika modelo, anstatau\u0306 nepre g\u0302usta priskribo de realeco. Kvankam ni nun scias ke la Tero c\u0302irkau\u0306iras la Sunon, la priskribo de Koperniko ne estis tiom kredebla. Unue, Oni c\u0302iam pensis ke c\u0302io falas al la Tero. Koperniko proponis ke anstatau\u0306e, c\u0302io kio apartenas al la Tero falas al la Tero, c\u0302io kio apartenas al la Suno falas al la Suno kaj tiel plu. La teorio de gravito de Neu\u0306tono ankorau\u0306 ne ekzistis, do tiu propono estis ankorau\u0306 malfacile kredebla. Due, Koperniko ankorau\u0306 kredis ke c\u0302iuj astroj movig\u0302u en cirkloj. Por priskribi suncentrisman sistemon, li bezonis ec\u0302 pli da epiciklojn ol Ptolemeo por tercentrisma sistemo, do tio igis la modelon ec\u0302 pli kompleksa. La lasta granda kritiko temis pri paralakso. Kiam oni movig\u0302as, oni vidas ke proksimaj objektoj s\u0302ajnas movig\u0302i pli rapide ol malproksimaj objektoj. Tion oni povas vidi en au\u0306to, kiam oni tre rapide preterpasas konstruaj\u0302ojn tuj apud la vojo, sed montoj en la fono s\u0302ajnas iri tre malrapide. La kritiko estis ke se la Tero movig\u0302us c\u0302irkau\u0306 la Suno, oni vidus ke la steloj movig\u0302us unu kompare al la alia. Koperniko defendis sian teorion per tio ke la steloj estas tiom nekredeble distancaj, ke oni ne povas mezuri la efikon kaj li pravis. Neniu kapablis mezuri la paralakson de steloj g\u0302is la nau\u0306deka jarcento, sed la efiko ja ekzistis."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Post Koperniko, diversaj sciencistoj kontribuis al la modelo per plenigi la truojn kaj korekti erarojn. Inter ili estis Galileo, kiu kreis sian propran teleskopon kaj estis la unua kiu uzis g\u0302in por rigardi planedojn. Specife liaj observoj de Jupitero kaj Venuso estis relevantaj. C\u0302irkau\u0306 Jupitero li malkovris kvar lunojn, kiuj klare movig\u0302is c\u0302irkau\u0306 Jupitero anstatau\u0306 la Tero. Venuso ne havas lunon, sed pro tio ke g\u0302i pli proksimas al la Suno ol la Tero, oni povas parte vidi la malhelan flankon. Oni neniam vidas la malhelan flankon de planedoj kiuj estas malpli proksimaj al la Suno. Eble la plej grava s\u0302ang\u0302o por igi la Kompernikan modelon funkcii estis farata de Keplero. Li faris sennombre multajn observojn de la pozicioj de la planedoj kaj provis kalkuli iliajn orbitojn kun lia lernanto. La rezulto de tiu giganta esploro estis tri leg\u0302oj pri kiel planedoj movig\u0302as. Post tiam, ec\u0302 la ideo ke planedoj movig\u0302is en cirkloj estis forj\u0302etata."}, {"text_idx": "#000009", "text": "C\u0302iuj planedoj movig\u0302as c\u0302irkau\u0306 la Suno en elipsaj orbitoj. Elipso estas kurbo c\u0302irkau\u0306 du punktoj (la fokusoj), el kiu unu c\u0302iam trovig\u0302as en la Suno.\nPlanedo bezonas same multe da tempo por trairi du sektorojn de sia orbito kun la sama areo. Tio signifas ke g\u0302i plirapidig\u0302as kiam g\u0302i alproksimig\u0302as al la Suno kaj malrapidig\u0302as kiam g\u0302i malproksimig\u0302as.\nLa tempo bezonata por trairi la orbiton al la dua potenco, dividite de la averag\u0302a distanco al la Suno al la tria potenco, estas konstanta. Tio signifas ke planedo kiu averag\u0302e estas dufoje tiom for de la Suno kiel la Tero, bezonos c\u0302irkau\u0306 2,8 jaroj por c\u0302irkau\u0306iri la Sunon."}, {"text_idx": "#000010", "text": "C\u0302iuj planedoj movig\u0302as c\u0302irkau\u0306 la Suno en elipsaj orbitoj. Elipso estas kurbo c\u0302irkau\u0306 du punktoj (la fokusoj), el kiu unu c\u0302iam trovig\u0302as en la Suno."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Planedo bezonas same multe da tempo por trairi du sektorojn de sia orbito kun la sama areo. Tio signifas ke g\u0302i plirapidig\u0302as kiam g\u0302i alproksimig\u0302as al la Suno kaj malrapidig\u0302as kiam g\u0302i malproksimig\u0302as."}, {"text_idx": "#000012", "text": "La tempo bezonata por trairi la orbiton al la dua potenco, dividite de la averag\u0302a distanco al la Suno al la tria potenco, estas konstanta. Tio signifas ke planedo kiu averag\u0302e estas dufoje tiom for de la Suno kiel la Tero, bezonos c\u0302irkau\u0306 2,8 jaroj por c\u0302irkau\u0306iri la Sunon."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Kvankam la leg\u0302oj tre bone funkcias, ili ankorau\u0306 ne estis kompletaj. Estis Neu\u0306tono kiu ligis la teoriojn pri la movig\u0302o de planedoj al la movig\u0302oj de objektoj surtere. Tiel li do igis la distingon inter la \u201dsubluna\u201d kaj la \u201dsuperluna\u201d nenecesa. Kvankam pluraj versioj ekzistas, la anekdoto pri kiel li elpensis tiun pas\u0302on iris pli-malpli jene. Kiam Neu\u0306tono sidis sub arbo kaj pensis pri fiziko, li vidis pomon fali de arbo. Li scivolis pri kio tiris la pomon kaj decidis ke iu forto devus esti respondeca pri tio. Tiu forto estis la forto de gravito. Se la forto de gravito povas tiri la pomon sen tus\u0302i g\u0302in, li pensis, kial g\u0302i ne povus tiri ankau\u0306 la Lunon? Kompreneble tio nur estis la komenco, sed kiam li ellaboris la teorion, li povis unuigi movig\u0302ojn surtere kaj en la kosmo kaj kreis unu el la plej fortaj teorioj el la historio de scienco. G\u0302is la dudeka jarcento la gravita teorio de Neu\u0306tono estis senprobleme uzata, g\u0302is oni eltrovis ke g\u0302i ne funkcias en la plej ekstremaj situacioj. Oni bezonis la relativecteorion de Einstein por priskribi s\u0302ang\u0302ig\u0302ojn en la orbito de Merkuro. Al li, gravito ne estis iu forto kiu tiras objektojn, sed faldig\u0302o de spaco mem, kau\u0306zata de grandaj masoj. Merkuro, kiu plej proksimas al la Suno, do estas plej multe influata de tiuj efikoj."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Lau\u0306 Keplero, planedo bezonas same multe da tempo por iri de A al B, kiel por iri de C al D, c\u0302ar la areoj estas same grandaj."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Sonas kvazau\u0306 oni nur bezonas unufoje kalkuli la orbiton de planedo por c\u0302iam perfekte scii la tempon, sed ankau\u0306 tio nur estas s\u0302ajno. La Tero estas la ludpilkoj de la astroj c\u0302irkau\u0306 g\u0302i kaj la Luno, Suno kaj planedoj konstante s\u0302ang\u0302as g\u0302ian orbiton kaj rotacirapidon. La movig\u0302o de la Tero estas tiom kompleksa kaj malregula, ke homaro decidis ne plu au\u0306skulti g\u0302in. La sekundo ne plu estas difinita kiel parto de tago, sed anstatau\u0306e kiel la dau\u0306ro de 9.192.631.770 periodoj da radiado de 133Cs-izotopo. Tio signifas ke oni pli fidas la aparatojn kiujn ni kreis, ol la Tero. Malgrau\u0306 tio, ja volas ke la pozicio de la astroj kongruu kun nia Tempo, oni uzas supersekundojn, same kiel supertagojn, por nuligi la diferencon inter la du."}, {"text_idx": "#000016", "text": "C\u0302iukaze la ideo de Tago ne estas universala. Ekzistas pluraj difinoj de tago, kiuj havas siajn proprajn utilojn. Tago estas la periodo dum kiu la Tero unufoje c\u0302irkau\u0306iras sian propran akson. Tiu difino s\u0302ajnas logika, sed g\u0302i dependas de onia vidpunkto. Kiam oni elektas forajn stelojn kiel referencpunkton, tago dau\u0306ras 86 164 sekundojn. Tio nomig\u0302as \u201dsidera tago\u201d. Alia difino uzas la krucig\u0302on de la s\u0302ajnorbito de la Suno kaj la ekvatoro kiel referencpunkton, sed ankau\u0306 tiu punto malrapide movig\u0302as, kio igas tiun difinon de tago c\u0302irkau\u0306 8 milonoj de sekundo malpli longa. Se oni anstatau\u0306e uzas la Sunon kiel referencpunkton, kio estas la c\u0302iutaga difino, la tago dau\u0306ras iom pli longe, pro tio ke la Tero ankau\u0306 c\u0302irkau\u0306iras la Sunon, do g\u0302i iom pli longe turnig\u0302u por ke la Suno estu en la sama punkto. Tio ankau\u0306 signifas ke jaro dau\u0306ras unu tagon pli se oni mezuras per sideraj tagoj. La plej facila maniero por kompreni la diferencon inter la du difinoj estas ke oni mezuras la tempon inter la momento kiam stelo havas specifan pozicion kaj kiam g\u0302i havas la saman pozicion la sekvan tagon. Tiu periodo estas (praktike) sama por c\u0302iuj steloj krom la Suno, c\u0302ar g\u0302i malrapide movig\u0302as trans la konstelacioj."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Kiam la Tero tute rondiris (2), la Suno ne estas en la sama loko kompare al la surfaco."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Aldone, se oni c\u0302iam samtempe fotas la sunon, g\u0302i ne c\u0302iam estos en la sama pozicio. La orbito de la Tero estas elipsa, do g\u0302i ne c\u0302iam havas la saman rapidon. Aldone, la turnakso de la Tero ne havas rektan angulon kun g\u0302ia orbito. Tio signifas ke kiam oni fotas la sunon je la sama tempon dum tuta jaro, la pozicioj de la Suno ne estas punkto au\u0306 rekta linio, sed kurbo kun nodo en la mezo. Tia kurbo nomig\u0302as \u201danalemo\u201d kaj g\u0302i havas malsaman formon sur c\u0302iu planedo. Sur Saturno, Urano kaj Neptuno la analemo havas la formon de la numero 8, kiel surtere (kvankam tiu de Saturno preskau\u0306 havas la formon de guto). Sur Jupitero kaj Venuso g\u0302i estas elipso, sur Marso g\u0302i estas guto kaj sur Merkuro g\u0302i estas punkto. Tiu de Merkuro estas punkto, pro tio ke tago sur Merkuro dau\u0306ras ekzakte 1,5 foje tiom longe kiel jaro."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Analemo kun la datoj de la plej ekstremaj punktoj"}, {"text_idx": "#000020", "text": "La angulo de la Terakso ne nur kau\u0306zas la formon de nia analemo. G\u0302ia plej granda efiko sur la Tero estas la sezonoj. Pro la angulo, unu flanko de la Tero ricevas pli da sunlumo ol la alia flanko, kio kau\u0306zas ke tiu flanko spertas someron. Aldone, la tagoj ig\u0302as pli longaj sur la parto de la Tero kiu spertas someron kaj malpli longaj sur la alia parto. C\u0302i-momente, fine de junio, la norda duonsfero j\u0302us spertis sian plej longan \u201dtagon\u201d (la tago kun plej da sunlumo), sed tio ne c\u0302iam estos tia. Pro tio ke la tero estas pli peza c\u0302irkau\u0306 la ekvatoro, la Suno provas rektigi la turnakson. Ke la Tero rotacias samtempe s\u0302ang\u0302as la direkton de tiu forto, kio kau\u0306zas ke la turnakso de la Tero malrapide turnig\u0302as. Tiu movig\u0302o nomig\u0302as \u201dprecesio\u201d kaj dau\u0306ras c\u0302irkau\u0306 26 000 jaroj. Tio sonas kiel ignorebla faktoro, sed la steloj kiujn la Grekoj kaj Egiptoj uzis por navigacii estis en tute malsamaj lokoj. Nun ekzistas stelo preskau\u0306 tuj super la turnakso de la Tero, kiu do ne movig\u0302as, sed tio ne c\u0302iam estis tia. Interesa konsekvenco de tio temas pri konstelacioj. La konstelacio kiun oni havas en horoskopoj ne plu g\u0302ustas. Lau\u0306 la difino, onia konstelacio estas tiu konstelacio, en kiu la Suno trovig\u0302as dum onia naskig\u0302tago. Tio funkciis kiam oni elpensis la konstelaciojn en antikveco, sed pro la pecesio, la zodiako s\u0302ovig\u0302as averag\u0302e unu konstelacion c\u0302iuj 2000 jaroj. Tio signifas ke oni jam devas enkalkuli tiun s\u0302ovig\u0302on oni legas horoskopon. Tio ne igos la horoskopon pli vera tamen."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Precesio igas la Tero movig\u0302i kiel turbo."}, {"text_idx": "#000022", "text": "La historio de kapti la tempon estas same ag\u0302a kiel historio mem. G\u0302i estis granda defio kun multe da bataloj. Unuflanke sciencistoj kiel Galileo estis malliberigitaj pro tio ke iliaj ideoj ne kongruis kun religio, sed aliflanke religiaj festotagoj kaj la strukturita ritmo de monah\u0302oj instigis la konstruadon de precizaj kalendaroj kaj horlog\u0302oj. Unuflanke homaro ig\u0302is pli preciza ol la naturo, sed aliflanke oni ja volas ke la horlog\u0302oj kongruu kun la movig\u0302o de la Tero. C\u0302iukaze, la historio ankau\u0306 estas verkata. Novaj teh\u0302nologioj helpas onin mezuri ec\u0302 pli precize kaj oni pli kaj pli bone komprenas kiel la Tero movig\u0302as. Horlog\u0302oj do ne estas memevidentaj."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Kiam oni aldonis supersekundon, Jean-Jacques Wintraecken verkis artikolon pri tio por Monato. G\u0302i troveblas per la jena ligilo: "}]