[{"text_idx": "#000001", "text": "Ni, esperantistoj, konas la nomojn de multaj admirindaj personoj, kiuj evoluigis Esperantujon de lingvoprojekto al la nuna internacia komunumo. Unu inter tiuj elstaruloj estas memorata tute aparte \u2013 Andreo C\u0302e."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Li naskig\u0302is la 12an de septembro 1895 en la transilvania urbo Marosludus (nun Ludus\u0327 en Rumanio). Lia avo Jakub C\u030cech estis c\u0302eh\u0302o, kiu meze de la 19a jarcento forlasis Bohemion kaj migris al Transilvanio (ankau\u0306 en Au\u0306strio-Hungario), kie li ricevis s\u0302tatan oficistan postenon. Lia filo, naskita en 1862, ricevis la germanajn antau\u0306nomojn Otto kaj Felix, same kiel la patro ig\u0302is s\u0302tatoficisto kaj s\u0302ang\u0302is sian c\u0302eh\u0302an familinomon al la samprononca hungara skribo Cseh."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Dum 1900-05 la juna Andra\u0301s lernis en la bazlernejoj de Marosludus kaj Ha\u0301tszeg (nun Hat\u0327eg en Rumanio), poste en la romkatolika gimnazio en Gyulafehe\u0301rva\u0301r (nun Alba Iulia en Rumanio) dum 1905-13. Post la gimnazio li pasigis preskau\u0306 unu jaron c\u0302e la gepatroj, kiuj tiam log\u0302is en Puj (nun Pui en Rumanio) kun plejparte rumana log\u0302antaro, kaj en 1914 ekstudis juron en la Budapes\u0302ta universitato. En au\u0306gusto 1916, kiam li feriis c\u0302e la gepatroj, Rumanio alig\u0302is al la Unua Mondmilito kaj deklaris militon al Au\u0306stria-Hungaria Imperio. Andra\u0301s Cseh ne revenis al Budapes\u0302to, sed studentig\u0302is en la romkatolika altlernejo en Alba Iulia (1916-19)."}, {"text_idx": "#000005", "text": "En junio 1919 Cseh plenumis la finekzamenon kaj poste laboris kiel subpastro kaj religia instruisto en kelkaj urboj de Transilvanio, kiu post la Unua Mondmilito ig\u0302is parto de Rumanio. En 1923 li ricevis episkopan forpermeson kaj okupig\u0302is nur pri Esperanto. Pro instruado de Esperanto ekster la romkatolika medio (ankau\u0306 al protestantoj kaj \u201cneu\u0306traluloj\u201d) en 1934 Cseh estis senigita je la rajto de la pastra servado. Li dau\u0306re restis profesia esperantisto, kun pau\u0306zo dum la Dua Mondmilito, kiam li laboris kiel librovendisto."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Cseh eklernis Esperanton au\u0306todidakte en 1910 au\u0306 1911, baldau\u0306 komencis korespondi, kaj post la studentig\u0302o (1914) ekpartoprenis la Esperanto-vivon en Budapes\u0302to."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Komence de 1920 lau\u0306 peto de lokaj laboristoj li gvidis sian unuan kurson de Esperanto en la laborista domo de la transilvania urbo Sibiu. Pro la malfacila postmilita stato en Transilvanio li ne povis mendi lernolibrojn; sed ec\u0302 se li povus mendi, necesus mendi ilin en almenau\u0306 tri lingvoj parolataj tie: la hungara, la rumana kaj la germana. Li kompilis sian metodon de instruado de Esperanto, kies bazo supozeble estis la rekta metodo de Maximilian Berlitz, sen uzado de lernolibroj kaj de la naciaj lingvoj de la kursanoj. La kurso sukcesis, kaj g\u0302in sekvis pliaj en Sibiu, Ta\u0302rgu Mures\u0327 kaj Cluj (nun Cluj-Napoca), kie li laboris."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Fine de 1922 lau\u0306 invito de la entreprenisto kaj esperantisto Heinrich \u201cHenriko\u201d Fischer-Galat\u0327i, Cseh eklog\u0302is en Bukares\u0302to kaj kun Fischer-Galat\u0327i fondis Esperanto-Centron Rumanan, kie ekde 1923 li, kiel sekretario de la Centro, propagandis kaj instruis Esperanton, okazigis kongresojn kaj vojag\u0302ojn k. s. Sed la vivo en Bukares\u0302to, rumanlingva kaj ortodoksa, ne estis facila por la hungarlingva kaj romkatolika Cseh. Li decidis forlasi la urbon kaj la landon."}, {"text_idx": "#000012", "text": "En 1927-28 post la 19a UK en Dancigo Cseh prelegvojag\u0302is kaj instruis Esperanton per sia metodo en Svedio (unu el la kursoj okazis en la parlamentejo), poste li netigis sian kursmetodon, instruante en Norvegio, Estonio kaj Latvio. Liaj kursoj estis tre zorge preparataj surloke, kaj ili havis grandegan sukceson \u2013 ofte ilin finis pli multaj personoj ol komencis."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Lau\u0306 la Enciklopedio de Esperanto, la principoj de la Cseh-metodo estas la jenaj:"}, {"text_idx": "#000020", "text": "En 1929 lia kurso aperis libroforme kiel La kurso de Andreo Cseh (6 eldonoj), ekde 1987 kiel Baza Cseh-kurso (7a kaj 8a eldonoj). En 1930 aperis lia Konversacia vortaro (la 6a eldono aperis en 2010) plejparte kun s\u0302ercaj difinoj."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Partoprenantoj de unu el la multaj kursoj en la Esperanto-domo en Arnhemo antau\u0306 busa ekskurso (Somero 1936)"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Danke al la amasa instruado de Andreo Cseh kaj liaj disc\u0302iploj, Nederlando meze kaj fine de la 1930aj jaroj estis la plej \u201cesperantigita\u201d lando en la mondo. Lau\u0306 Teo Jung, antau\u0306 la Dua Mondmilito en Hago estis tri mil esperantistoj. Por la kursfinintoj, kiuj ankorau\u0306 ne pretis legi Literaturan Mondon, la Cseh-Instituto en 1932 fondis la monatan gazeton La Praktiko. Pro la mallongeco de la tekstoj, klara lingvaj\u0302o, interesaj konkursoj, humura rubriko, abundaj ilustraj\u0302oj kaj akurateco La Praktiko rapide ig\u0302is unu el la plej legataj Esperanto-gazetoj, kaj Andreo Cseh redaktis g\u0302in dum pli ol 30 jaroj g\u0302is decembro 1963 (kun pau\u0306zo dummilita)."}, {"text_idx": "#000026", "text": "En la 1930aj jaroj Andreo Cseh, jam ofte nomata Andreo C\u0302e, estis vers\u0302ajne la plej populara esperantisto. Oni rakontis pri li multajn anekdotojn, nur parte realajn, kiujn li s\u0302erce diskonigis en siaj kursoj. Lejzerowicz dedic\u0302is al li c\u0302apitreton en sia \u201cVerda biblio\u201d kaj unu el la rimportretoj de Kalocsay temis pri li."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Andreo C\u0302e, la Gaja Stelo."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Sed pro la malapero de ICK (1932), kaj pro la potencs\u0302ang\u0302o (1934) kaj disduig\u0302o (1936) en UEA, la plej fama Esperanto-instruisto en la mondo, kiu amikis kun la \u201cvenkitoj\u201d (unuavice, kun Edmond Privat), ne plu rajtis okazigi seminariojn en UKoj. Kaj la komencig\u0302inta milito haltigis la Esperanto-aktivadon en Nederlando. En 1944 la Esperanto-domon en Arnhemo detruis bomboj."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Je la 25a mortodato de Zamenhof, la 14an de aprilo 1942, en Nederlando, okupita de nazioj, Andreo Cseh kaj Julia Isbru\u0308cker sekrete fondis Universalan Ligon (UL), kiu celis realigi per Esperanto la ideojn de mondfederismo, alivorte: por plenumi la Zamenhofan ideon pri reunuigo de l\u2019 homaro per lingvo komuna."}, {"text_idx": "#000034", "text": "La unua g\u0302enerala kunveno de UL, okazinta la 16an de marto 1946 en Hago, konstatis, ke al la ligo antau\u0306 g\u0302ia formala fondo alig\u0302is jam 1294 personoj. La ligo, kies unua prezidanto estis elektita Edmond Privat, transprenis la eldonadon de La Praktiko, fiksis la dumvivan kotizon kaj akceptis la sloganon \u201cUnu mondo \u2013 unu lingvo \u2013 unu mono\u201d. La nombro da membroj-abonantoj (kiuj ricevis La Praktikon) kaj de la ordinaraj membroj (kiuj pagis nur unu fojon sian kotizon, tre malaltan) fine de la 1950aj jaroj superis 14 mil, pli ol duoblo de la individua membraro de UEA."}, {"text_idx": "#000035", "text": "En 1959 UL emisiis la monunuon \u201cStelo\u201d en la valoro de unu, kvin kaj dek steloj, produktitaj en la s\u0302tata monproduktejo de Nederlando. En 1965 estis emisiita la 25-stela monero. Sed tio estis la \u201ccigna kanto\u201d de la ligo. La multnombraj membroj, pagintaj sian modestan kotizon, apenau\u0306 plu interesig\u0302is pri la agado de UL, kaj la membroj-abonantoj c\u0302iam malmultig\u0302is; unue, c\u0302ar ne plu okazis amasa instruado de Esperanto kiu en la 1930aj jaroj donis la abonbazon, due, c\u0302ar la mondfederismo, kiun La Praktiko propagandis, trovis malmultajn simpatiantojn, same kiel la homaranismaj ideoj de Zamenhof antau\u0306 duona jarcento. Cseh eksredaktorig\u0302is fine de 1963, kaj en 1971 UEA, kiu fine transprenis La Praktikon, fermis g\u0302in. En 1965 Cseh demisiis la sekretariecon de UL, kiu sen li preskau\u0306 c\u0302esis aktivi kaj estis revivigita meze de la 1970aj jaroj por subteni la pozicion de Cseh en la estraro de IEI, kie li post la morto de la paro Isbru\u0308cker restis la sola el la fondintoj kontrau\u0306 la tri filinoj de la Isbru\u0308cker-oj."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Malkiel UL, IEI dau\u0306re funkciis en Hago, kvankam pli etskale ol dum la antau\u0306milita jardeko. Post la reunuig\u0302o de UEA (1947) kaj precipe post la migro de la oficejo de UEA el Anglio al Roterdamo (1956), Andreo Cseh denove povis okazigi porinstruistajn seminariojn/kursojn en UKoj, kaj ekde 1954 g\u0302is 1964 li gvidis sian UK-kurson sepfoje."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Lian seminarion kadre de la 44a UK en Varsovio (1959) partoprenis 280 Esperanto-instruistoj, plejparte el la Orienta Eu\u0306ropo, kie dum la unua postmilita jardeko la esperantistoj preskau\u0306 ne povis partopreni la internacian esperantistan vivon. Eble ec\u0302 pli multajn (lau\u0306 taksoj inter 250 kaj 400) partoprenantojn allogis la seminario, gvidita de Cseh en la 48a UK en Sofio (1963)."}, {"text_idx": "#000038", "text": "En c\u0302i tiu artikolciklo temas pri la progresigo de la Esperanto-movado, kaj ekster nia atento restas, ekzemple, la agado de Andreo Cseh en la Akademio de Esperanto, kies vicprezidanto li estis g\u0302is la malvenko de la \u201catistoj\u201d en 1963. Ekster la artikolo restas ankau\u0306 la aluditaj konfliktoj de la legenda instruisto kun UEA, kiu tamen nomumis lin Honora Membro, kaj kun la usonaj Esperanto-makartistoj."}, {"text_idx": "#000039", "text": "En 1973 la 78-jara Cseh eklog\u0302is en la pensiono \u201cScholtens\u201d, kaj en 1977 en la maljunulejo \u201cHuize Royal\u201d. La 6an de januaro 1978 la c\u0302efepiskopo de Harlemo redonis al la 82-jara Cseh la rajtojn de la pastro, kiuj estis forprenitaj en 1934, kaj la 15an de februaro li post 44-jara pau\u0306zo kuncelebris la romkatolikan Sanktan Meson. Unu jaron poste, la 9an de marto 1979 li mortis en Hago kaj estis entombigita en la kapela kripto de la Haga romkatolika tombejo."}, {"text_idx": "#000040", "text": "C\u0302i tiu teksto estas verkita surbaze de la artikolo pri Andreo Cseh en la enciklopedia projekto Nia Diligenta Kolegaro (NDK), c\u0302e kies preparado estis uzitaj, interalie, jenaj fontoj:"}, {"text_idx": "#000042", "text": "C\u0302i tiu artikolo aperis en la oktobra kajero de La Ondo de Esperanto (2015). Oni povas represi la supran tekston nur kun la permeso de la au\u0306toro."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Kial la adeptoj de Cseh komplete fiaskis en la 1960aj jaroj? Estas la periodo, dum kiu triumfis Lapenna? C\u0302u li timis la konkurencon? Au\u0306 c\u0302u la koncentrig\u0302o al unu gvida figuro estis la problemo? Ofte similaj brilaj reprezentantoj de iu ideo \u201cforgesas\u201d zorgi pri posteuloj. Kiu ne pretas lerni al sia historio estas devigata ripeti g\u0302in.\nBrave, plia bela konciza ero de la serio Nia Trezoro!"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Kial la adeptoj de Cseh komplete fiaskis en la 1960aj jaroj? Estas la periodo, dum kiu triumfis Lapenna? C\u0302u li timis la konkurencon? Au\u0306 c\u0302u la koncentrig\u0302o al unu gvida figuro estis la problemo? Ofte similaj brilaj reprezentantoj de iu ideo \u201cforgesas\u201d zorgi pri posteuloj. Kiu ne pretas lerni al sia historio estas devigata ripeti g\u0302in."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Brave, plia bela konciza ero de la serio Nia Trezoro!"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Demonstraj versioj de \u201cLa Ondo\u201d\nMusklaku la kovrilon por legi pliajn informojn."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Demonstraj versioj de \u201cLa Ondo\u201d"}]