[{"text_idx": "#000001", "text": "En fiziko, teorio de kordoj estas teoria kadro en kiu la punkt-similaj eroj de partikla fiziko estas anstatau\u0306igitaj per unu-dimensiaj objektoj nomitaj s\u0302nuroj.\nG\u0302i priskribas kiel tiuj s\u0302nuroj disvastig\u0302as tra spaco kaj interagas kun unu la alian.\nSur distancpesilo pli granda ol la kordoskalo, s\u0302nuro aspektas ekzakte pli kiel ordinara partiklo, kun sia maso, pagendaj\u0302o, kaj aliaj trajtoj determinitaj fare de la vibrational stato de la s\u0302nuro.\nEn teorio de kordoj, unu el la multaj vibrational statoj de la s\u0302nuro egalrilatas al la graviton, kvantmekanika partiklo kiu portas gravitan forton.\nTiel teorio de kordoj estas teorio de kvantuma gravito."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Teorio de kordoj estas larg\u0302a kaj multfaceta temo kiu provoj trakti kelkajn profundajn demandojn de fundamenta fiziko.\nTeorio de kordoj estis aplikita al gamo da problemoj en nigratruaj fizikoj, frua universkosmologio, nuklea fiziko, kaj densigitaj materiofizikoj, kaj g\u0302i stimulis kelkajn gravajn evoluojn en pura matematiko.\nC\u0302ar teorio de kordoj eble disponigas unuigitan priskribon de gravito kaj partikla fiziko, g\u0302i estas kandidato por teorio de c\u0302io, memstara matematika modelo kiu priskribas c\u0302iujn fundamentajn fortojn kaj formojn de materio.\nMalgrau\u0306 multe da laboro en tiuj problemoj, g\u0302i ne estas konata al kiu ampleksa teorio de kordoj priskribas la realan mondon au\u0306 kiom multe da libereco la teorio permesas por elekti la detalojn."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Teorio de kordoj unue estis volita en la malfruaj 1960-aj jaroj kiel teorio de la forta nuklea forto, antau\u0306 esti prirezignita en favoro de kvantumaj kolordinamikoj.\nPoste, estis realigite ke la trajtoj kiuj igis teorion de kordoj malracia mem kiam teorio de nuklea fiziko igis g\u0302in esperiga kandidato por kvantumteorio de gravito.\nLa plej frua versio de teorio de kordoj, bosona teorio de kordoj, asimilis nur la klason de partikloj konataj kiel bosonoj.\nG\u0302i poste evoluis en supers\u0302nurteorion, kiu postulas ligon nomitan supersimetrio inter bosonoj kaj la klaso de partikloj nomitaj fermionoj.\nKvin koheraj versioj de supers\u0302nurteorio estis evoluigitaj antau\u0306 ol g\u0302i estis konjektita en la mez-1990-aj jaroj kiuj ili estis c\u0302iuj malsamaj limigaj kazoj de ununura teorio en dek unu dimensioj konataj kiel M-teorio.\nMalfrue en 1997, teoriuloj malkovris gravan rilaton nomitajn la ANONCOJ/CFT-korespondado, kiu rilatigas teorion de kordoj al alia speco de fizika teorio nomita kvantuma kampa teorio."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Unu el la defioj de teorio de kordoj estas ke la plena teorio ne havas kontentigan difinon en c\u0302iuj cirkonstancoj.\nAlia temo estas ke la teorio supozeble priskribas grandegan pejzag\u0302on de eblaj universoj, kaj tio malfaciligis laborojn por evoluigi teoriojn de partikla fiziko bazita sur teorio de kordoj.\nTiuj temoj kondukis al kelkaj en la komunumo kritiki tiujn alirojn al fiziko kaj pridubi la valoron de dau\u0306ra esplorado sur teorio de kordo-unuigo."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Derivaj\u0302o ene de teorio de kordoj"}, {"text_idx": "#000007", "text": "En la dudeka jarcento, du teoriaj kadroj aperis por formulado de la leg\u0302oj de fiziko.\nLa unua estas Albert Einstein\ng\u0302enerala fizika relativeco, teorio kiu klarigas la forton de gravito kaj la strukturo de spaco kaj tempo.\nLa alia estas kvantuma mekaniko kiu estas tute malsama formulig\u0302o priskribi fizikajn fenomenojn uzantajn la konatajn vers\u0302ajnec principojn.\nDe la malfruaj 1970-aj jaroj, tiuj du kadroj pruvis esti sufic\u0302aj klarigi la plej multajn el la observitaj ecoj de la universo, de elementaj partikloj g\u0302is atomoj g\u0302is la evoluo de steloj kaj la universo kiel tutaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Malgrau\u0306 tiuj sukcesoj, ekzistas dau\u0306re multaj problemoj kiuj restas esti solvitaj.\nUnu el la plej profundaj problemoj en moderna fiziko estas la problemo de kvantuma gravito.\nLa g\u0302enerala fizika relativeco estas formulita ene de la kadro de klasika fiziko, dum la aliaj fundamentaj fortoj estas priskribitaj ene de la kadro de kvantuma mekaniko.\nKvantumteorio de gravito estas necesa por unuigi g\u0302eneralan relativecon kun la principoj de kvantuma mekaniko, sed malfacilaj\u0302oj ekestas kiam oni provas surs\u0302miri la kutimajn receptojn de kvantumteorio al la forto de gravito.\nAldone al la problemo de evoluigado de kohera teorio de kvantuma gravito, ekzistas multaj aliaj fundamentaj problemoj en la fiziko de atomkernoj, nigraj truoj, kaj la frua universo."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Unu el la c\u0302efevoluoj de la pasinteco pluraj jardekoj en teorio de kordoj estis la eltrovo de certaj \"duecoj\", matematikaj transformoj kiuj identigas unu fizikan teorion kun alia.\nFizikistoj studantaj teorion de kordoj malkovris kelkajn el tiujn duecojn inter malsamaj versioj de teorio de kordoj, kaj tio kondukis al la supozo ke c\u0302iuj koheraj versioj de teorio de kordoj estas inkluditaj en ununura kadro konata kiel M-teorio."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Ekde teorio de kordoj asimilas c\u0302iujn la fundamentaj fortoj, inkluzive de gravito, multaj fizikistoj esperas ke g\u0302i plene priskribas nian universon, igante g\u0302in teorio de c\u0302io.\nUnu el la celoj de aktuala esplorado en teorio de kordoj estas trovi solvon de la teorio kiu reproduktas la observitan spektron de elementaj partikloj, kun malgranda kosmologia konstanta, enhavante malluman materion kaj kredindan mekanismon por kosma inflacio.\nDum okazis progreso direkte al tiuj celoj, g\u0302i ne estas konata al kiu ampleksa teorio de kordoj priskribas la realan mondon au\u0306 kiom multe da libereco la teorio permesas por elekti la detalojn."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Unu el la defioj de teorio de kordoj estas ke la plena teorio ne havas kontentigan difinon en c\u0302iuj cirkonstancoj.\nLa disvastigo de s\u0302nuroj estas plej simple difinita uzante la teknikojn de perturbteorio, sed estas ne konata g\u0302enerale kiel difini teorio de kordo nonperturbatively.\nEstas ankau\u0306 ne klare c\u0302u ekzistas c\u0302iu principo de kiu teorio de kordoj selektas sian vakuostaton, la fizikan staton kiu determinas la trajtojn de nia universo.\nTiuj problemoj kondukis al kelkaj en la komunumo kritiki tiujn alirojn al la unuigo de fiziko kaj pridubi la valoron de dau\u0306ra esplorado en tiuj problemoj."}, {"text_idx": "#000014", "text": "La apliko de kvantumaj mekanikoj al fizikaj objektoj kiel ekzemple la elektromagneta kampo, kiuj estas etenditaj en spaco kaj tempo, estas konata kiel kvantuma kampa teorio.\nEn partiklaj fizikoj, kvantumaj kampa teorioj formas la bazon por nia kompreno de elementaj partikloj, kiuj estas modeligitaj kiel ekscitoj en la fundamentaj kampoj."}, {"text_idx": "#000015", "text": "En kvantuma kampa teorio, oni tipe komputas la probablecojn de diversaj fizikaj okazaj\u0302oj uzadoj de la teknikoj de perturbteorio.\nEvoluigite fare de Richard Feynman kaj aliaj en la unua duono de la dudeka jarcento, perturbative-kvantuma kampa teorio uzas specialajn diagramojn nomitajn Feynman-diagramoj por organizi komputadojn.\nOni imagas ke tiuj diagramoj prezentas la padojn de punkt-similaj partikloj kaj siajn interagojn."}, {"text_idx": "#000016", "text": "La deirpunkto por teorio de kordoj estas la ideo ke la punkt-similaj eroj de kvantuma kampa teorio ankau\u0306 povas esti modeligitaj kiel unu-dimensiaj objektoj nomitaj s\u0302nuroj.\nLa interagado de s\u0302nuroj estas plej simple difinita g\u0302eneraligante la perturbteorion utiligitan en ordinara kvantuma kampa teorio.\nSur la nivelo de Feynman-diagramoj, tio intencas anstatau\u0306igi la unu-dimensian diagramon reprezentante la padon de punktopartiklo proksime de dudimensia surfaco reprezentanta la decidproponon de s\u0302nuro.\nMale al en kvantuma kampa teorio, teorio de kordoj ne havas plenan ne-perturbativen-difinon, do multajn el la teoriaj demandoj ke fizikistoj s\u0302atus por respondi restas pro atingo."}, {"text_idx": "#000017", "text": "En teorioj de partikla fiziko bazita sur teorio de kordoj, la karakteriza longoskalo de s\u0302nuroj estas supozita esti sur la ordo de la longo de Planck, au\u0306 10 \u221235 metroj, la skalo c\u0302e kiuj la efikoj de kvantuma gravito vers\u0302ajne ig\u0302as signifaj.\nSur multe pli grandaj longoskvamoj, kiel ekzemple la skvamoj videblaj en fizikejoj, tiaj objektoj estus nedistingeblaj de nul-dimensiaj punktopartikloj, kaj la vibrational stato de la s\u0302nuro determinus la specon de partiklo.\nUnu el la vibrational statoj de s\u0302nuro egalrilatas al la graviton, kvantmekanika partiklo kiu portas la gravitan forton."}, {"text_idx": "#000018", "text": "La originalversio da teorio de kordoj estis bosona teorio de kordoj, sed tiu versio priskribis nur bosonojn, klason de partikloj kiuj elsendas fortojn inter la materiopartikloj, au\u0306 fermionoj.\nBosona teorio de kordoj estis poste anstatau\u0306ita per teorioj nomitaj supers\u0302nurteorioj.\nTiuj teorioj priskribas kaj bosonojn kaj fermionojn, kaj ili asimilas teorian ideon nomitan supersimetrio.\nTio estas matematika rilato kiu ekzistas en certaj fizikaj teorioj inter la bosonoj kaj fermionoj.\nEn teorioj kun supersimetrio, c\u0302iu bosono havas ekvivalenton kiu estas fermiono, kaj inverse."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ekzistas pluraj versioj de supers\u0302nurteorio:\ntipo I, tipo IIA, speco IIB, kaj du gustoj da varmegerotika teorio de kordoj ( TIEL (32) kaj E 8 \u00d7 E 8 ).\nLa malsamaj teorioj permesas malsamajn specojn de s\u0302nuroj, kaj la partikloj kiuj ekestas c\u0302e malaltenergioj ekspozicias malsamajn simetriojn.\nEkzemple, la tipo I teorio inkludas kaj malfermajn s\u0302nurojn (kiuj estas segmentoj kun finpunktoj) kaj fermitajn s\u0302nurojn (kiuj formas fermitajn buklojn), dum tipoj IIA, IIB kaj varmegerotika inkludas nur fermitajn s\u0302nurojn."}, {"text_idx": "#000020", "text": "En c\u0302iutageco, ekzistas tri konata grandeco de spaco: alteco, larg\u0302o kaj longo.\nLa g\u0302enerala fizika relativeco de Einstein traktas tempon kiel dimension sur alparo kun la tri spaca grandeco;\nen g\u0302enerala relativeco, spaco kaj tempo ne estas modeligitaj tiel apartaj unuoj sed estas anstatau\u0306e unuigitaj al kvar-dimensia spactempo.\nEn tiu kadro, la fenomeno de gravito estas rigardita kiel sekvo de la geometrio de spactempo."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Malgrau\u0306 la fakto ke la universo estas bone priskribita per kvar-dimensia spactempo, ekzistas pluraj kialoj kial fizikistoj pripensas teoriojn en alia grandeco.\nEn kelkaj kazoj, per modeligado de spactempo en malsama nombro da grandeco, teorio ig\u0302as pli matematike akordig\u0302ema, kaj oni povas prezenti kalkulojn kaj akiri g\u0302eneralajn komprenojn pli facile.\n[b] ekzistas ankau\u0306 situacioj kie teorioj en du au\u0306 tri-spactempa grandeco estas utilaj por priskribado de fenomenoj en densigita materiofiziko.\nFinfine, tie ekzistas scenaroj en kiuj povis fakte ekzisti pli ol kvar dimensioj de spactempo kiuj tamen sukcesis eviti detekton."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Unu rimarkinda kvalito de teorio de kordoj estas ke tiuj teorioj postulas ekstran grandecon de spactempo por sia matematika konsistenco.\nEn bosona teorio de kordoj, spactempo estas 26-dimensia, dum en supers\u0302nurteorio g\u0302i estas 10-dimensia, kaj en M-teorio g\u0302i estas 11-dimensia.\nPor priskribi realajn fizikajn fenomenojn utiligantajn teorion de kordoj, oni devas tial imagi scenarojn en kiuj tiu ekstra grandeco ne estus observitaj en eksperimentoj."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Kompaktigo estas unu maniero modifi la nombro da grandeco en fizika teorio.\nEn Kompaktigo, kelkaj el la ekstra grandeco estas supozitaj \"fermig\u0302i supren\" sur ili mem por formi cirklojn.\nEn la limo kie tiuj krispigis supren grandecon ig\u0302as tre malgrandaj, oni akiras teorion en kiu spactempo havas efike pli malaltan nombron da grandeco.\nNorma analogeco por tio devas pripensi plurdimensian objekton kiel ekzemple akvohoso.\nSe la hoso estas rigardita de sufic\u0302a distanco, g\u0302i s\u0302ajnas havi nur unu dimension, sian longon.\nTamen, c\u0302ar unu aliras la hoson, oni malkovras ke g\u0302i enhavas duan dimension, sian cirkonferencon.\nTiel, formiko rampanta sur la surfacon de la hoso movig\u0302us en du dimensioj."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Kompaktigo povas esti uzita por konstrui modelojn en kiuj spactempo estas efike kvar-dimensia.\nTamen, ne c\u0302iu maniero de kompaktifiing la ekstra grandeco produktas modelon kun la g\u0302ustaj trajtoj por priskribi naturon.\nEn realigebla modelo de partiklaj fizikoj, la kompakta ekstra grandeco devas esti formitaj kiel Calabi-Yau-dukto.\nCalabi-Yau-dukto estas speciala spaco kiu estas tipe prenita por esti ses-dimensia en aplikoj por teorion de kordoj.\nG\u0302i estas nomita lau\u0306 matematikistoj Eugenio Calabi kaj Shing-Tung Yau."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Alia aliro al reduktado de la nombro da grandeco estas la tielnomita brane-monda scenaro.\nEn tiu aliro, fizikistoj supozas ke la observebla universo estas kvar-dimensia subspaco da pli alta dimensia spaco.\nEn tiaj modeloj, la fort-portadaj bosonoj de partikla fiziko ekestig\u0302as de malfermaj s\u0302nuroj kun finpunktoj alkroc\u0302ite al la kvar-dimensia subspaco, dum gravito ekestig\u0302as de fermitaj s\u0302nuroj disvastigantaj tra la pli granda c\u0302irkau\u0306a spaco.\nTiu ideo ludas gravan rolon en provoj evoluigi modelojn de realmonda fiziko bazita sur teorio de kordoj, kaj g\u0302i disponigas naturan klarigon por la malforto de gravito komparite kun la aliaj fundamentaj fortoj."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Unu rimarkinda fakto pri teorio de kordoj estas ke la malsamaj versioj de la teorio c\u0302iuj montrig\u0302as por rilataj lau\u0306 tre nesensignifaj manieroj.\nUnu el la rilatoj kiuj povas ekzisti inter malsamaj teorio de kordoj estas nomita S-dueca.\nTio estas rilato kiu diras ke kolekto de forte interrilatantaj partikloj en unu teorio povas, en kelkaj kazoj, esti rigardita kiel kolekto de malforte interrilatantaj partikloj en tute malsama teorio.\nMalglate parolante, kolekto de partikloj lau\u0306dire forte interrilatas c\u0302u ili kombinas kaj ofte kaj malforte kadukig\u0302as interrilatantaj se jes tiel malofte.\nTipo kiun mi al teorio de kordoj montrig\u0302as por ekvivalenta de S-dueco al la TIEL (32) varmegerotika teorion de kordoj.\nSimile, tipa IIB-teorio de kordoj estas rilatita al si mem lau\u0306 nesensignifa maniero de S-dueco."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Alia rilato inter malsamaj teorio de kordoj estas T-dueca.\nC\u0302i tie oni pripensas s\u0302nurojn disvastigantajn c\u0302irkau\u0306 cirkla ekstra dimensio.\nT-dueco deklaras ke s\u0302nuro disvastiganta c\u0302irkau\u0306 cirklo de radiuso R estas ekvivalenta al s\u0302nuro disvastiganta c\u0302irkau\u0306 cirklo de radiuso 1/ R en la senco ke c\u0302iuj observeblaj kvantoj en unu priskribo estas identigitaj kun kvantoj en la duobla priskribo.\nEkzemple, s\u0302nuro havas impeton kiam g\u0302i disvastig\u0302as c\u0302irkau\u0306 cirklo, kaj g\u0302i ankau\u0306 povas bobeni c\u0302irkau\u0306 la cirklo unu au\u0306 pluraj fojojn.\nLa nombro da tempoj la s\u0302nuro bobenas c\u0302irkau\u0306 cirklo estas nomita la kurbig\u0302ema nombro.\nSe s\u0302nuro havas impeton p kaj bobenanta nombron da n en unu priskribo, g\u0302i havos impeton n kaj bobenanta nombron da p en la duobla priskribo.\nEkzemple, tipa IIA-teorio de kordoj estas ekvivalenta al tipa IIB-teorio de kordoj per T-dueco, kaj la du versioj de varmegerotika teorio de kordoj ankau\u0306 estas ligitaj per T-dueco."}, {"text_idx": "#000028", "text": "G\u0302enerale, la esprimo dueco rilatas al situacio kie du s\u0302ajne malsamaj fizikaj sistemoj montrig\u0302as por ekvivalentaj lau\u0306 nesensignifa maniero.\nDu teorioj ligitaj per dueco ne devas esti teorio de kordoj.\nEkzemple, Montonen-oliveca dueco estas ekzemplo de S-dueca rilato inter kvantumaj kampa teorioj.\nLa ANONCOJ/CFT-korespondado estas ekzemplo de dueco kiu rilatigas teorion de kordoj al kvantuma kampa teorio.\nSe du teorioj estas ligitaj per dueco, g\u0302i signifas ke unu teorio povas esti transformita lau\u0306 iu maniero tiel ke g\u0302i finas aspekti ekzakte pli kiel la alia teorio.\nLa du teorioj tiam lau\u0306dire estas duoblaj unu al la alia sub la transformo.\nMetita alimaniere, la du teorioj estas matematike malsamaj priskriboj de la samaj fenomenoj."}, {"text_idx": "#000029", "text": "En teorio de kordoj kaj rilataj teorioj, brane estas fizika objekto kiu g\u0302eneraligas la nocion de punktopartiklo al pli alta grandeco.\nEkzemple, punktopartiklo povas esti rigardita kiel brane de dimensio nul, dum s\u0302nuro povas esti rigardita kiel brane de dimensio oni.\nEstas ankau\u0306 eble pripensi higher-dimensiajn branojn.\nEn dimensio p, tiuj estas nomitaj p-brane.\nLa vorto brane venas de la vorto \"membrano\" kiu rilatas al dudimensia brane."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Branoj estas dinamikaj objektoj kiuj povas disvastig\u0302i tra spactempo lau\u0306 la reguloj de kvantuma mekaniko.\nIli havas mason kaj povas havi aliajn atributojn kiel ekzemple pagendaj\u0302o.\nP-brane balaas eksteren ( p +1) dimensian volumenon en spactempo nomita it mondvolumeno.\nFizikistoj ofte studas kampojn analogajn al la elektromagneta kampo kiuj vivas sur la mondvolumeno de brane."}, {"text_idx": "#000031", "text": "En teorio de kordoj, D-branes estas grava klaso de branoj kiuj ekestas kiam oni pripensas malfermajn s\u0302nurojn.\nC\u0302ar malferma s\u0302nuro disvastig\u0302as tra spactempo, g\u0302iaj finpunktoj estas postulataj por situi sur D-brane.\nLa letero \"D\" en D-brane rilatas al certa matematika kondic\u0302o sur la sistemo konata kiel la Dirichlet limcirkonstanco.\nLa studo de D-branes en teorio de kordoj kau\u0306zis gravajn rezultojn kiel ekzemple la ANONCOJ/CFT-korespondado, kiu dej\u0302etis lumon en multaj problemoj en kvantuma kampa teorio."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Branoj ankau\u0306 estas ofte studitaj de sole matematika perspektivo.\nMatematike, branoj povas esti priskribitaj kiel celoj de certaj kategorioj, kiel ekzemple la derivita kategorio da koheraj faskoj en kompleksa algebra diverseco, au\u0306 la Fukaya kategorio da simplekta dukto.\nLa ligo inter la fizika nocio de brane kaj la matematika nocio de kategorio kondukis al gravaj matematikaj komprenoj en la kampoj de algebra kaj simplektic-geometrio [32] kaj prezenta teorio."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Antau\u0306 1995, teoriuloj kredis ke ekzistis kvin koheraj versioj de supers\u0302nurteorio (tipo I, tipo IIA, speco IIB, kaj du versioj de varmegerotika teorio de kordoj).\nTiu kompreno s\u0302ang\u0302ita en 1995 kiam Edward Witten sugestis ke la kvin teorioj j\u0302us estis specialaj limigante kazojn de dekunu-dimensia teorio vokis M-teoria.\nLa supozo de Witten estis bazita sur la laboro de kelkaj aliaj fizikistoj, inkluzive de Ashoke Sen, Chris Hull, Paul Townsend, kaj Michael Duff.\nLia proklamo kau\u0306zis ekblovon de esploraktiveco nun konata kiel la dua supers\u0302nurcirkulado."}, {"text_idx": "#000034", "text": "En la 1970-aj jaroj, multaj fizikistoj ig\u0302is interesitaj pri supergravit teorioj, kiuj kombinas g\u0302eneralan relativecon kun supersimetrio.\nDum g\u0302enerala relativeco igas senti en iu nombro da grandeco, supergravito metas supran limon sur la nombron da grandeco.\nEn 1978, laboro de Werner Nahm montris ke ke la maksimuma spactempodimensio en kiu oni povas formuli koheran supersimetrian teorion estas dek unu.\nEn la sama jaro, Eugene Cremmer, Bernard Julia, kaj Joel Scherk de la E\u0301cole Normale Supe\u0301rieure montris ke supergravito ne nur permesas g\u0302is dek unu dimensiojn sed estas fakte plej eleganta en tiu maksimuma nombro da grandeco."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Komence, multaj fizikistoj esperis ke de kompaktifiing dekunu-dimensia supergravito, eble estos eble konstrui realismajn modelojn el nia kvar-dimensia mondo.\nLa espero estis tiuj tiaj modeloj disponigus unuigitan priskribon de la kvar fundamentaj fortoj de naturo: elektromagnetismo, la fortaj kaj malfortaj nukleaj fortoj, kaj gravito.\nIntereso en dekunu-dimensia supergravito baldau\u0306 malkreskis kiam diversaj difektoj en tiu skemo estis malkovritaj.\nUnu el la problemoj estis ke la leg\u0302oj de fiziko s\u0302ajnas distingi inter dekstrumaj kaj maldekstrume, fenomenon konatan kiel nememspegulsimetrieco.\nEdward Witten kaj aliaj observis ke tiu nememspegulsimetriecposedaj\u0302o ne povas esti facile derivita per kompaktifiing de dek unu dimensioj."}, {"text_idx": "#000036", "text": "En la unua supers\u0302nurcirkulado en 1984, multaj fizikistoj kontaktis teorion de kordoj kiel unuigita teorio de partikla fiziko kaj kvantuma gravito.\nMale al supergravitteorio, teorio de kordoj povis alg\u0302ustigi la nememspegulsimetriecon de la norma modelo, kaj g\u0302i disponigis teorion de gravito kongrua kun kvanteefikoj.\nAlia kvalito de teorio de kordoj ke al multaj fizikistoj estis tiritaj en la 1980-aj jaroj kaj 1990-aj jaroj estis g\u0302ia alta grado da unikeco.\nEn ordinaraj partikloteorioj, oni povas pripensi ajnan kolekton de elementaj partikloj kies klasika konduto estas priskribita fare de arbitra Lagrangian.\nEn teorio de kordoj, la eblecoj estas multe pli limigitaj: per la 1990-aj jaroj, fizikistoj argumentis ke ekzistis nur kvin koheraj supersimetriaj versioj de la teorio."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Kvankam ekzistis nur manpleno da koheraj supers\u0302nurteorioj, restis mistero kial ekzistis ne nur unu kohera formulig\u0302o.\nTamen, c\u0302ar fizikistoj komencis ekzameni teorion de kordoj pli proksime, ili ekkomprenis ke tiuj teorioj estas rilataj lau\u0306 malsimplaj kaj nesensignifaj manieroj.\nIli trovis ke sistemo de forte interrilatantaj s\u0302nuroj povas, en kelkaj kazoj, esti rigardita kiel sistemo de malforte interrilatantaj s\u0302nuroj.\nTiu fenomeno estas konata kiel S-dueco.\nG\u0302i estis studita fare de Ashoke Sen en la kunteksto de varmegerotikaj s\u0302nuroj en kvar dimensioj [39] [40] kaj de Chris Hull kaj Paul Townsend en la kunteksto de la tipa IIB-teorio.\nTeoriuloj ankau\u0306 trovis ke malsamaj teorio de kordoj povas esti ligitaj per T-dueco.\nTiu dueco implicas ke s\u0302nuroj disvastigantaj pri tute malsamaj spactempogeometrioj povas esti fizike ekvivalentaj."}, {"text_idx": "#000038", "text": "C\u0302e c\u0302irkau\u0306 la sama tempo, c\u0302ar multaj fizikistoj studis la trajtojn de s\u0302nuroj, grupeto de fizikistoj ekzamenis la eblajn aplikojn de pli altaj dimensiaj objektoj.\nEn 1987, Eric Bergshoeff, Ergin Sezgin, kaj Paul Townsend montris ke dekunu-dimensia supergravito inkludas dudimensiajn branojn.\nIntuicie, tiuj objektoj aspektas pli kiel tukoj au\u0306 membranoj disvastigantaj tra la dekunu-dimensia spactempo.\nBaldau\u0306 post tiu eltrovaj\u0302o, Michael Duff, Paul Howe, Takeo Inami, kaj Kellogg Stelle pripensis specialan Kompaktigon de dekunu-dimensia supergravito kun unu el la grandeco krispigitaj supren en cirklon.\nEn tiu konteksto, oni povas imagi la membranvolvaj\u0302on c\u0302irkau\u0306 la cirkla dimensio.\nSe la radiuso de la cirklo estas sufic\u0302e malgranda, tiam tiu membrano aspektas ekzakte pli kiel s\u0302nuro en dek-dimensia spactempo.\nFakte, Duff kaj liaj kunlaborantoj montris ke tiu konstruo reproduktas precize la s\u0302nurojn aperantajn en tipa IIA-supers\u0302nurteorio."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Elvokiva c\u0302e teorio de kordo-konferenco en 1995, Edward Witten faris la surprizan sugeston ke c\u0302iuj kvin supers\u0302nurteorioj estis fakte j\u0302us malsamaj limigante kazojn de ununura teorio en dek unu-spactempa grandeco.\nLa proklamo de Witten tiris kune c\u0302iujn la antau\u0306aj rezultoj pri S- kaj T-dueco kaj la aspekto de pli altaj dimensiaj branoj en teorio de kordoj.\nEn la monatoj sekvantaj la proklamon de Witten, centoj da novaj artikoloj aperis sur la Interreto konfirmanta malsamajn partojn de lia propono.\nHodiau\u0306 tiu ekblovo de laboro estas konata kiel la dua supers\u0302nurcirkulado."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Komence, kelkaj fizikistoj sugestis ke la nova teorio estis fundamenta teorio de membranoj, sed Witten estis skeptika de la rolo de membranoj en la teorio.\nEn artikolo de 1996, Hor\u030cava kaj Witten skribis \"Kiel estis svatite ke la dekunu-dimensia teorio estas supermembranteorio sed ke ekzistas kelkaj kialoj dubi ke interpreto, ni nedevige nomos g\u0302in la M-teorio, lasante al la estonteco la rilaton de M al membranoj.\"\nEn la foresto de kompreno de la vera signifo kaj strukturo de M-teorio, Witten indikis ke la M devus signifi \"magion\", \"mistero\", au\u0306 \"membrano\" lau\u0306 gusto, kaj la vera signifo de la titolo devus esti decidita kiam pli fundamenta formulig\u0302o de la teorio estas konata."}, {"text_idx": "#000041", "text": "En matematiko, matrico estas rektangula aro de nombroj au\u0306 aliaj datenoj.\nEn fiziko, matricmodelo estas unuopspeco de fizika teorio kies matematika formulo implikas la nocion de matrico lau\u0306 grava maniero.\nMatricmodelo priskribas la konduton de aro de matricoj ene de la kadro de kvantuma mekaniko."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Unu grava ekzemplo de matricmodelo estas la BFSS-matricmodelo proponita fare de Tom Banks, Willy Fischler, Stephen Shenker, kaj Leonard Susskind en 1997.\nTiu teorio priskribas la konduton de aro de nau\u0306 grandaj matricoj.\nEn ilia origina artikolo, tiuj verkintoj montris, inter aliaj aj\u0302oj, ke la etenergia limo de tiu matricmodelo estas priskribita per dekunu-dimensia supergravito.\nTiuj kalkuloj igis ilin proponi ke la BFSS-matricmodelo estas ekzakte ekvivalenta al M-teorio.\nLa BFSS-matricmodelo povas tial esti utiligita kiel prototipo por g\u0302usta formulig\u0302o de M-teorio kaj ilo por esplorado de la trajtoj de M-teorio en relative simpla konteksto."}, {"text_idx": "#000043", "text": "La evoluo de la matricmodelformulig\u0302o de M-teorio igis fizikistojn pripensi diversajn ligojn inter teorio de kordoj kaj branc\u0302o de matematiko nomita nonkomutative-geometrio.\nTiu subjekto estas g\u0302eneraligo de ordinara geometrio en kiu matematikistoj difinas novajn geometriajn nociojn uzantajn ilojn de nonkomutative-algebro.\nEn artikolo de 1998, Alain Connes, Michael R. Douglas, kaj Albert Schwarz montris ke kelkaj aspektoj de matricmodeloj kaj M-teorio estas priskribitaj per nonkomutative-kvantuma kampa teorio, specialaj\u0302o speco de fizika teorio en kiu spactempo estas priskribita matematike uzante nonkomutative-geometrion.\nTio establis ligon inter matricmodeloj kaj M-teorio unuflanke, kaj nonkomutative-geometrion aliflanke.\nG\u0302i rapide kau\u0306zis la eltrovon de aliaj gravaj ligiloj inter nonkomutative-geometrio kaj diversaj fizikaj teorioj."}, {"text_idx": "#000044", "text": "En g\u0302enerala relativeco, nigra truo estas difinita kiel regiono da spactempo en kiu la gravitkampo estas tiel forta ke neniu partiklo au\u0306 radiado povas eskapi.\nEn la nuntempe akceptitaj modeloj de stela evoluo, nigraj truoj supozeble ekestas kiam masivaj steloj spertas gravitan kolapson, kaj multaj galaksioj supozeble enhavas pezegajn nigran truojn en siaj centroj.\nNigraj truoj ankau\u0306 estas gravaj pro teoriaj kialoj, c\u0302ar ili prezentas profundajn defiojn por teoriuloj provantaj kompreni la kvantenaspektojn de gravito.\nTeorio de kordoj pruvis esti grava ilo por esplorado de la teoriaj trajtoj de nigraj truoj c\u0302ar g\u0302i disponigas kadron en kiu teoriuloj povas studi sian termodinamikon."}, {"text_idx": "#000045", "text": "En la branc\u0302o de fiziko nomita statistika mekaniko, entropio estas kvanto de la hazardo au\u0306 malsano de fizika sistemo.\nTiu koncepto estis volita en la 1870-aj jaroj de la au\u0306stra fizikisto Ludwig Boltzmann, kiu montris ke la termodinamikaj trajtoj de gaso povus esti derivitaj de la kombinitaj trajtoj de g\u0302iaj multaj konsistigaj molekuloj.\nBoltzmann kverelis ke averag\u0302ante la kondutojn de c\u0302iuj malsamaj molekuloj en gaso, oni povas kompreni makroskopajn trajtojn kiel ekzemple volumeno, temperaturo, kaj premo.\nKrome, tiu perspektivo igis lin doni precizan difinon de entropio kiel la natura logaritmo de la nombro da malsamaj statoj de la molekuloj (ankau\u0306 nomitaj mikros\u0302tatoj) kiuj kau\u0306zas la samajn makroskopajn ecojn."}, {"text_idx": "#000046", "text": "En la dudeka jarcento, fizikistoj komencis apliki la samajn konceptojn al nigraj truoj.\nEn la plej multaj sistemoj kiel ekzemple gasoj, la entropio skrapas kun la volumeno.\nEn la 1970-aj jaroj, la fizikisto Jacob Bekenstein sugestis ke la entropio de nigra truo estas anstatau\u0306e proporcia al la surfacareo de sia eventa horizonto, la limo preter kiu materio kaj radiado estas perditaj al g\u0302ia gravita altiro.\nSe kombinite kun ideoj de la fizikisto Stephen Hawking, [59] la laboro de Bekenstein donis precizan formulon por la entropio de nigra truo.\nLa Bekenstein-kolportanta formulo esprimas la entropion S kiel"}, {"text_idx": "#000047", "text": "kie c estas la lumrapideco, k estas la konstanto de Boltzmann, \u0127 estas la reduktita Planck-konstanto, G estas la konstanto de Neu\u0306tono, kaj A estas la surfacareo de la eventa horizonto."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Kiel iu fizika sistemo, nigra truo havas entropion difinitan lau\u0306 la nombro da malsamaj mikros\u0302tatoj kiuj kondukas al la samaj makroskopaj ecoj.\nLa Bekenstein-kolportanta entropioformulo donas la atendatan valoron de la entropio de nigra truo, sed de la 1990-aj jaroj, al fizikistoj dau\u0306re mankis derivaj\u0302o de tiu formulo nombrante mikros\u0302tatojn en teorio de kvantuma gravito.\nTrovi tian derivaj\u0302on de tiu formulo estis konsiderita grava testo da la dau\u0306rigebleco de iu teorio de kvantuma gravito kiel ekzemple teorio de kordoj."}, {"text_idx": "#000049", "text": "En artikolo de 1996, Andrew Strominger kaj Cumrun Vafa montris kiel derivi la Beckenstein-kolportantan formulon por certaj nigraj truoj en teorio de kordoj.\nIlia kalkulo estis bazita sur la observado ke D-branes - kiuj aspektas pli kiel nestabilaj membranoj kiam ili malforte interrilatas - ig\u0302as densaj, masivaj objektoj kun eventaj horizontoj kiam la interagoj estas fortaj.\nEn aliaj vortoj, sistemo de forte interrilatanta D-branes en teorio de kordoj estas nedistingebla de nigra truo.\nStrominger kaj Vafa analizis tiajn D-brane-sistemojn kaj kalkulis la nombron da malsamaj manieroj meti D-branes en spactempon tiel ke ilia kombinita tumoro kaj pagendaj\u0302o estas egala al antau\u0306fiksita tumoro kaj fakturigo por la rezulta nigra truo.\nIlia kalkulo reproduktis la Bekenstein-kolportantan formulon precize, inkluzive de la faktoro de 1/4.\nPosta laboro de Strominger, Vafa, kaj aliaj rafinis la originajn kalkulojn kaj donis la precizajn valorojn de la \"kvanteg\u0302ustigoj\" bezonitaj por priskribi tre malgrandajn nigrajn truojn."}, {"text_idx": "#000050", "text": "La nigraj truoj kiujn Strominger kaj Vafa pripensis en ilia origina laboro estis tre diferencaj de realaj astrofizikaj nigraj truoj.\nUnu diferenco estis ke Strominger kaj Vafa konsideris nur ekstremal nigrajn truojn por igi la kalkulon akordig\u0302ema.\nTiuj estas difinitaj kiel nigraj truoj kun la plej malsupra ebla maso kongrua kun antau\u0306fiksita pagendaj\u0302o.\nStrominger kaj Vafa ankau\u0306 limigis atenton al nigraj truoj en kvindimensia spactempo kun nefizika supersimetrio."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Kvankam g\u0302i estis origine evoluigita en tiu tre speciala kaj fizike nerealisma kunteksto en teorio de kordoj, la entropiokalkulo de Strominger kaj Vafa kondukis al kvalita kompreno de pri kiom nigratrua entropio povas esti respondecita en iu teorio de kvantuma gravito.\nEfektive, en 1998, Strominger argumentis ke la origina rezulto povis esti g\u0302eneraligita al arbitra kohera teorio de kvantuma gravito sen fidado je s\u0302nuroj au\u0306 supersimetrio.\nEn kunlaboro kun pluraj aliaj verkintoj en 2010, li montris ke kelkaj rezultoj sur nigratrua entropio povus esti etenditaj al ne-extremal astrofizikaj nigraj truoj."}, {"text_idx": "#000053", "text": "[c] Superrigardo de la korespondado"}, {"text_idx": "#000054", "text": "En la ANONCOJ/CFT-korespondado, la geometrio de spactempo estas priskribita lau\u0306 certa vakuosolvo de la ekvacio de Einstein nomita kontrau\u0306-de-vartistinspaco.\nEn tre elementaj esprimoj, kontrau\u0306-de Sitter-spaco estas matematika modelo da spactempo en kiu la nocio de distanco inter punktoj (la metriko) estas diferenca de la nocio de distanco en ordinara eu\u0306klida geometrio.\nG\u0302i estas proksime rilatita al hiperbola spaco, kiu povas esti rigardita kiel disko kiel ilustrita maldekstre.\nTiu bildo montras poligonmodelijonon de disko proksime de trianguloj kaj kvaranguloj.\nOni povas difini la distancon inter punktoj de tiu disko lau\u0306 tia maniero ke c\u0302iuj trianguloj kaj kvaranguloj estas la sama grandeco kaj la cirkla ekstera limo estas senlime malproksima de iu punkto en la interno."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Oni povas imagi stakon de hiperbolaj diskoj kie c\u0302iu disko reprezentas la staton de la universo en antau\u0306fiksita tempo.\nLa rezulta geometria objekto estas tridimensia kontrau\u0306-de vartistinspaco.\nG\u0302i aspektas pli kiel solida cilindro en kiu c\u0302iu sekco estas kopio de la hiperbola disko.\nLa tempo etendig\u0302as lau\u0306 la vertikala direkto en tiu bildo.\nLa surfaco de tiu cilindro ludas gravan rolon en la ANONCOJ/CFT-korespondado.\nKiel per la hiperbola aviadilo, kontrau\u0306-de vartistinspaco estas kurba lau\u0306 tia maniero ke c\u0302iu punkto en la interno estas fakte senlime malproksima de tiu limsurfaco."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Tiu konstruo priskribas hipotezan universon kun nur du-spaca grandeco kaj unu fojon dimensio, sed g\u0302i povas esti g\u0302eneraligita al iu nombro da grandeco.\nEfektive, hiperbola spaco povas havi pli ol du dimensioj kaj oni povas \"stakigi supren\" kopiojn de hiperbola spaco por ricevi higher-dimensiajn modelojn de kontrau\u0306-de-vartistinspaco."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Grava kvalito de kontrau\u0306-de-vartistinspaco estas it limo (kiu aspektas pli kiel cilindro koncerne tridimensian kontrau\u0306-de-vartistinspacon).\nUnu posedaj\u0302o de tiu limo estas ke, ene de malgranda regiono sur la surfaco c\u0302irkau\u0306 iu antau\u0306fiksita punkto, g\u0302i aspektas ekzakte pli kiel spaco de Minkowski, la modelo de spactempo uzita en negravitaj fizikoj.\nOni povas tial pripensi helpteorion en kiu \"spactempo\" ricevas per la limo de kontrau\u0306-de-vartistinspaco.\nTiu observado estas la deirpunkto por ANONCOJ/CFT-korespondado, kiu deklaras ke la limo de kontrau\u0306-de-vartistinspaco povas esti rigardita kiel la \"spactempo\" por kvantuma kampa teorio.\nLa aserto estas ke tiu kvantuma kampa teorio estas ekvivalenta al gravita teorio, kiel ekzemple teorio de kordoj, en la groco kontrau\u0306-de vartistinspaco en la senco ke ekzistas \"vortaro\" por tradukado de unuoj kaj kalkuloj en unu teorio en iliajn ekvivalentojn en la alia teorio.\nEkzemple, ununura partiklo en la gravita teorio eble egalrilatos al iu kolekto da partikloj en la limteorio.\nKrome, la prognozoj en la du teorioj estas kvante identaj tiel ke se du partikloj havas 40-procentan s\u0302ancon de koliziado en la gravita teorio, tiam la ekvivalentaj kolektoj en la limteorio ankau\u0306 havus 40-procentan s\u0302ancon de koliziado."}, {"text_idx": "#000058", "text": "La eltrovo de la ANONCOJ/CFT-korespondado estis grava antau\u0306enig\u0302o en la kompreno de fizikistoj de teorio de kordoj kaj kvantuma gravito.\nUnu kialo de tio estas ke la korespondado disponigas formulig\u0302on de teorio de kordoj lau\u0306 kvantuma kampa teorio, kiu estas bone komprenita kompare.\nAlia kialo estas ke g\u0302i disponigas g\u0302eneralan kadron en kiu fizikistoj povas studi kaj provi solvi la paradoksojn de nigraj truoj."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Aldone al g\u0302iaj aplikoj al teoriaj problemoj en kvantuma gravito, la ANONCOJ/CFT korespondado estis aplikita al gamo da problemoj en kvantuma kampa teorio.\nUnu fizika sistemo kiu estis studita utiligante la ANONCOJN/CFT-korespondadon estas la kaze-gluona plasmo, ekzotika materistato produktita en partikloakceleratoroj.\nTiu materistato ekestas por mallongaj momentoj kiam pezaj jonoj kiel ekzemple oro au\u0306 plumbo nukleoj estas koliziitaj c\u0302e altaj energioj.\nTiaj kolizioj kau\u0306zas la kvarkojn kiuj konsistigas atomkernojn al delimigo c\u0302e temperaturoj de c\u0302irkau\u0306 du trilionoj da Kelvinoj, kondic\u0302oj similaj al tiuj donacoj c\u0302e proksimume 10 \u221211 sekundoj post la Praeksplodo."}, {"text_idx": "#000062", "text": "La fiziko de la kaze-gluona plasmo estas regita per teorio nomita kvantuma kolordinamiko, sed tiu teorio estas matematike nesolvebla en problemoj implikantaj la kaze-gluonan plasmon.\n[d] En artikolo aperanta en 2005, \u0110a\u0300m Thanh So\u031bn kaj liaj kunlaborantoj montris ke la ANONCOJ/CFT-korespondado povus esti utiligitaj por kompreni kelkajn aspektojn de la kaze-gluona plasmo priskribante g\u0302in en la lingvo de teorio de kordoj.\nUzante la ANONCOJN/CFT-korespondadon, So\u031bn kaj liaj kunlaborantoj povis priskribi la kazeogluonplasmon lau\u0306 nigraj truoj en kvindimensia spactempo.\nLa kalkulo montris ke la rilatumo de du kvantoj asociitaj kun la kaze-gluona plasmo, la tondviskozeco kaj volumenodenseco de entropio, devus esti c\u0302irkau\u0306 egala al certa universala konstanto.\nEn 2008, la antau\u0306dirita valoro de tiu rilatumo por la kaze-gluona plasmo estis konfirmita c\u0302e la Relativistic Heavy Ion Collider (Relativista Heavy Ion Collider) en Brookhaven Nacia Laboratorio."}, {"text_idx": "#000063", "text": "La ANONCOJ/CFT-korespondado ankau\u0306 estis utiligitaj por studi aspektojn de densigita materiofiziko.\nDum la jardekoj, eksperimentaj densigitaj materiofizikistoj malkovris kelkajn ekzotikajn statojn de materio, inkluzive de superkondukantoj kaj superlikvaj\u0302oj.\nTiuj s\u0302tatoj estas priskribitaj uzante la formalismon de kvantuma kampa teorio, sed kelkajn fenomenojn malfacilas klarigi uzantajn normajn kampajn teoriajn teknikojn.\nIom daj densigitaj materioteoriuloj inkluzive de Subir Sachdev esperas ke la ANONCOJ/CFT-korespondado faros ebla priskribi tiujn sistemojn en la lingvo de teorio de kordoj kaj lerni pli koncerne ilian konduton."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Aldone al esti ideo de konsiderinda teoria intereso, teorio de kordoj disponigas kadron por konstruado modeloj el realmonda fiziko kiuj kombinas g\u0302eneralan relativecon kaj partiklan fizikon.\nFenomenologio estas la branc\u0302o de teoria fiziko en kiu fizikistkonstrukciaj realismaj modeloj de naturo de pli abstraktaj teoriaj ideoj.\nKordfenomenologio estas la parto de teorio de kordoj ke provoj konstrui realismajn au\u0306 semi-realismajn modelojn bazitajn sur teorio de kordoj."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Parte pro teoriaj kaj matematikaj malfacilaj\u0302oj kaj parte pro la ekstreme altaj energioj bezonitaj por testi tiujn teoriojn eksperimente, ekzistas g\u0302is nun neniu eksperimenta indico kiu malambigue montrus al iuj da tiuj modeloj estantaj g\u0302usta fundamenta priskribo de naturo.\nTio kondukis al kelkaj en la komunumo kritiki tiujn alirojn al unuigo kaj pridubi la valoron de dau\u0306ra esplorado en tiuj problemoj."}, {"text_idx": "#000067", "text": "La nuntempe akceptita teorio priskribanta elementajn partiklojn kaj iliaj interagoj estas konataj kiel la norma modelo de partikla fiziko.\nTiu teorio disponigas unuigitan priskribon da tri el la fundamentaj fortoj de naturo: elektromagnetismo kaj la fortaj kaj malfortaj nukleaj fortoj.\nMalgrau\u0306 g\u0302ia rimarkinda sukceso en klarigado de larg\u0302a gamo de fizikaj fenomenoj, la norma modelo ne povas esti kompleta priskribo de realeco.\nTio estas c\u0302ar la norma modelo ne asimilas la forton de gravito kaj pro problemoj kiel ekzemple la hierarkioproblemo kaj la malkapablo klarigi la strukturon de fermionmasoj au\u0306 malluman materion."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Teorio de kordoj estis utiligita por konstrui diversecon el modeloj de partikla fiziko iranta preter la norma modelo.\nTipe, tiaj modeloj estas bazitaj sur la ideo de Kompaktigo.\nKomencante kun la dek- au\u0306 dekunu-dimensia spactempo de s\u0302nuro au\u0306 M-teorio, fizikistoj postulas formon por la ekstra grandeco.\nElektante tiun formon konvene, ili povas konstrui modelojn proksimume similajn al la norma modelo de partikla fiziko, kune kun kromaj nemalkovritaj partikloj.\nUnu populara maniero derivi realisma fiziko de teorio de kordoj estas komenci kun la varmegerotika teorio en dek dimensioj kaj supozi ke la ses ekstra grandeco de spactempo estas formitaj kiel ses-dimensia Calabi-Yau-dukto.\nTiaj Kompaktigoj ofertas multajn manierojn eltiri realisma fiziko de teorio de kordoj.\nAliaj similaj metodoj povas esti uzitaj por konstrui realismajn au\u0306 semi-realismajn modelojn el nia kvar-dimensia mondo bazita sur M-teorio."}, {"text_idx": "#000069", "text": "La Praeksplodo-teorio estas la domina kosmologia modelo por la universo de la plej fruaj konataj periodoj tra sia posta grandskala evoluo.\nMalgrau\u0306 g\u0302ia sukceso en klarigado de multaj observitaj ecoj de la universo inkluzive de galaksiaj rug\u0302ens\u0302ovig\u0302oj, la relativa abundo de lumelementoj kiel ekzemple hidrogeno kaj heliumo, kaj la ekzisto de kosma mikroondfono, ekzistas pluraj demandoj kiuj restas neresponditaj.\nEkzemple, la norma Praeksplodo-modelo ne klarigas kial la universo s\u0302ajnas esti sama en c\u0302iuj indikoj, kial g\u0302i prezentig\u0302as plata sur tre granda distancpesilo, au\u0306 kial certaj hipotezitaj partikloj kiel ekzemple magnetaj monopoloj ne estas observitaj en eksperimentoj."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Nuntempe, la plej elstara kandidato por teorio iranta preter la Praeksplodo estas la teorio de kosma inflacio.\nEvoluigite fare de Alan Guth kaj aliaj en la 1980-aj jaroj, inflacio postulas periodon de ekstreme rapida akcelita vastig\u0302o de la universo antau\u0306 la vastig\u0302o priskribita per la norma Praeksplodo-teorio.\nLa teorio de kosma inflacio konservas la sukcesojn de la Praeksplodo disponigante naturan klarigon por kelkaj el la misteraj ecoj de la universo.\nLa teorio ankau\u0306 ricevis frapan subtenon de observaj\u0302oj de la kosma mikroondfono, la radiado kiu plenigis la c\u0302ielon ekde proksimume 380,000 jaroj post la Praeksplodo."}, {"text_idx": "#000071", "text": "En la teorio de inflacio, la rapida komenca vastig\u0302o de la universo estas kau\u0306zita de hipoteza partiklo nomita la inflaton.\nLa precizaj trajtoj de tiu partiklo ne estas fiksitaj per la teorio sed devus finfine esti venitaj de pli fundamenta teorio kiel ekzemple teorio de kordoj.\nEfektive, ekzistas kelkaj provoj identigi inflaton ene de la spektro de partikloj priskribitaj per teorio de kordoj, kaj por studi inflacion utiligantan teorion de kordoj.\nDum tiuj aliroj eble poste trovos subtenon en observaj datenoj kiel ekzemple mezuradoj de la kosma mikroondfono, la apliko de teorio de kordoj al kosmologio dau\u0306re estas en siaj fruaj stadioj."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Aldone al influado de esplorado en teoriaj fizikoj, teorio de kordoj stimulis kelkajn gravajn evoluojn en pura matematiko.\nKiel multaj evoluaj ideoj en teoriaj fizikoj, teorio de kordoj ne nuntempe havas matematike rigoran formulig\u0302on en kiu c\u0302iuj siaj konceptoj povas esti difinita g\u0302uste.\nKiel rezulto, fizikistoj kiuj studas teorion de kordoj ofte estas gviditaj per fizika intuicio por konjekti rilatojn inter la s\u0302ajne malsamaj matematikaj strukturoj kiuj kutimas formaligi malsamajn partojn de la teorio.\nTiuj supozoj poste estas pruvitaj fare de matematikistoj, kaj lau\u0306 tiu maniero, teorio de kordoj funkcias kiel fonto de novaj ideoj en pura matematiko."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Post kiam Calabi-Yau-duktoj eniris fizikon kiel vojo al kompaktify-ekstra grandeco en teorio de kordoj, multaj fizikistoj komencis studi tiujn duktojn.\nEn la malfruaj 1980-aj jaroj, pluraj fizikistoj rimarkis ke surbaze de tia Kompaktigo de teorio de kordoj, estas ne eble rekonstrui unike ekvivalentan Calabi-Yau-dukton.\nAnstatau\u0306e, du malsamaj versioj de teorio de kordoj, tipo IIA kaj tipo IIB, povas esti kompaktifieitaj sur tute malsamaj Calabi-Yau-duktoj kau\u0306zantaj la saman fizikon.\nEn tiu situacio, la duktoj estas nomitaj spegulduktoj, kaj la rilato inter la du fizikaj teorioj estas nomita spegulsimetrio."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Nekonsiderante c\u0302u Calabi-Yau-kompaktifications de teorio de kordoj disponigas g\u0302ustan priskribon de naturo, la ekzisto de la speguldueco inter malsamaj teorio de kordoj havas signifajn matematikajn sekvojn.\nLa Calabi-Yau-duktoj uzitaj en teorio de kordoj estas de intereso en pura matematiko, kaj spegulsimetrio permesas al matematikistoj solvi problemojn en listiga geometrio, branc\u0302o de matematiko koncernita kun nombrado de la nombroj da solvoj al geometriaj demandoj."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Listiga geometrio studas klason de geometriaj objektoj nomitaj algebraj variecoj kiuj estas difinitaj per la malaperado de polinomoj.\nEkzemple, la Clebsch kuba ilustris dekstraflanke estas algebra diverseco difinita uzante certan polinomon de grado tri el kvar variabloj.\nFamkonata rezulto de deknau\u0306ajarcentaj matematikistoj Arthur Cayley- kaj George Salmon s\u0302tatoj ke ekzistas same 27 aerlinioj kiuj kus\u0302as tute sur tia surfaco."}, {"text_idx": "#000076", "text": "G\u0302eneraligante tiun problemon, oni povas demandi kiom multaj linioj povas esti kreitaj sur kvinta Calabi-Yau-dukto, kiel ekzemple tiu ilustris supre, kiu estas difinita per polinomo de grado kvin.\nTiu problemo estis solvita fare de la deknau\u0306ajarcenta germana matematikisto Hermann Schubert, kiu trovis ke ekzistas same 2,875 tiaj linioj.\nEn 1986, geometristo Sheldon Katz pruvis ke la nombro da kurboj, kiel ekzemple cirkloj, kiuj estas difinitaj per polinomoj de grado du kaj kus\u0302as tute en la kvinta estas 609,250."}, {"text_idx": "#000077", "text": "G\u0302is la jaro 1991, la plej multaj el la klasikaj problemoj de listiga geometrio estis solvitaj kaj intereso en listiga geometrio komencis malpliig\u0302i.\nLa kampo estis revigligita en majo 1991 kiam fizikistoj Philip Candelas, Xenia de La Ossa, Paul Green, kaj Linda Parks montris ke spegulsimetrio povus esti uzita por traduki malfacilajn matematikajn demandojn pri unu Calabi-Yau-dukto en pli facilajn demandojn pri sia spegulo.\nAparte, ili uzis spegulsimetrion por montri ke ses-dimensia Calabi-Yau-dukto povas enhavi ekzakte 317,206,375 kurbojn de grado tri.\nAldone al nombraj grad-triaj kurboj, Kandeloj kaj liaj kunlaborantoj akiris kelkajn pli g\u0302eneralajn rezultojn por nombraj raciaj kurboj kiuj iris longen preter la rezultoj akiris de matematikistoj."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Origine, tiuj rezultoj de Kandeloj estis pravigitaj pro fizikaj kialoj.\nTamen, matematikistoj g\u0302enerale preferas rigorajn pruvojn kiuj ne postulas apelacion al fizika intuicio.\nInspirite per la laboro de fizikistoj sur spegulsimetrio, matematikistoj tial konstruis siajn proprajn argumentojn pruvante la listigajn prognozojn de spegulsimetrio.\n[e] Hodiau\u0306 spegulsimetrio estas aktiva areo de esplorado en matematiko, kaj matematikistoj laboras por evoluigi pli kompletan matematikan komprenon de spegulsimetrio bazita sur la intuicio de fizikistoj.\nGravaj aliroj al spegulsimetrio inkludas la homologian spegulsimetrio programon de Maxim Kontsevich [32] kaj la SYZ-supozon de Andrew Strominger, Shing-Tung Yau, kaj Eric Zaslow."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Matematikistoj ofte strebas al klasifiko (au\u0306 listo) de c\u0302iuj matematikaj celoj de antau\u0306fiksita tipo.\nEstas g\u0302enerale kredite ke finiaj grupoj estas tro variaj por koncedi utilan klasifikon.\nPli modesta sed dau\u0306re malfacila problemo estas klasifiki c\u0302iujn finhavajn simplanimajn grupojn.\nTiuj estas finiaj grupoj kiuj povas esti utiligitaj kiel konstrubriketoj por konstruado de arbitraj finiaj grupoj en lau\u0306 la saman manieron tiuj primoj povas esti uzitaj por konstrui arbitrajn alikvotojn per prenado de produktoj.\n[f] Unu el la plej gravaj atingoj de nuntempa teorio de grupoj estas la klasifiko de finhavaj simplanimaj grupoj, matematikteoremo kiu disponigas liston de c\u0302iaj ajn finhavaj simplanimaj grupoj."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Tiu klasifikteoremo identigas plurajn senfinajn familiojn de grupoj same kiel 26 kromaj grupoj kiuj ne konvenas en iun familion.\nC\u0302i-lastaj grupoj estas nomitaj la \"sporadaj\" grupoj, kaj c\u0302iu s\u0302uldas g\u0302ian ekziston al rimarkinda kombinaj\u0302o de cirkonstancoj.\nLa plej granda sporada grupo, la tielnomita monstrogrupo, havas pli ol 1053 elementojn, pli ol mil fojojn la nombron da atomoj en la Tero."}, {"text_idx": "#000082", "text": "S\u0302ajne senrilata konstruo estas la j - funkcio de nombroteorio.\nTiu objekto apartenas al aparta klaso de funkcioj nomitaj modulaj funkcioj, kies grafeoj formas certan specon de ripetado de padrono.\nKvankam tiu funkcio aperas en branc\u0302o de matematiko kiu s\u0302ajnas tre malsama de la teorio de finiaj grupoj, la du subjektoj montrig\u0302as por intime rilataj.\nEn la malfruaj 1970-aj jaroj, matematikistoj John McKay kaj John Thompson rimarkis ke certaj nombroj ekestantaj en la analizo de la monstrogrupo (nome, la grandeco de g\u0302iaj neredukteblaj reprezentantaroj) estas rilatitaj al nombroj kiuj aperas en formulo por la j - funkcio (nome, la koeficientoj de g\u0302ia Fourier-serio).\nTiu rilato estis plue evoluigita fare de John Horton Conway kaj Simon Norton [111] kiuj vokis g\u0302in monstran lunbrilon c\u0302ar g\u0302i g\u0302is nun s\u0302ajnis alportis."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Ekde la 1990-aj jaroj, la ligo inter teorio de kordoj kaj lunbrilo kau\u0306zis pliajn rezultojn en matematiko kaj fiziko.\nEn 2010, fizikistoj Tohru Eguchi, Hirosi Ooguri, kaj Yuji Tachikawa malkovris ligojn inter malsama sporada grupo, la Mathieu-grupon M 24 , kaj certan version [ kiu?\nMiranda Cheng, John Duncan, kaj Jeffrey A. Harvey proponis g\u0302eneraligon de tiu lunbrilfenomeno nomita umbral lunbrilo, [118] kaj ilia supozo estis pruvita matematike fare de Duncan, Michael Griffin, kaj Ken Ono.\nWitten ankau\u0306 konjektis ke la versio de teorio de kordoj aperanta en monstra lunbrilo eble estos rilatita al certa simpligita modelo de gravito en tri-spactempa grandeco."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Kelkaj el la strukturoj reenkondukitaj per teorio de kordoj ekestis por la unua fojo multe pli frue kiel parto de la programo de klasika unuigo komencita fare de Albert Einstein.\nLa unua persono se temas pri aldoni kvinan dimension al teorio de gravito estis Gunnar Nordstro\u0308m en 1914, kiu notis ke gravito en kvin dimensioj priskribas kaj graviton kaj elektromagnetismon en kvar.\nNordstro\u0308m provis unuigi elektromagnetismon kun sia teorio de gravitado, kiu estis tamen anstatau\u0306ita per la g\u0302enerala relativeco de Einstein en 1919.\nPoste, germana matematikisto Theodor Kaluza kombinis la kvinan dimension kun g\u0302enerala relativeco, kaj nur Kaluza estas kutime kreditita kun la ideo.\nEn 1926, la sveda fizikisto Oskar Klein donis fizikan interpreton de la neobservebla ekstra dimensio - g\u0302i estas envolvita en malgrandan cirklon.\nmetrika tensoro, dum multe pli postaj Branoj kaj Dicke aldonis skalarkomponenton al gravito.\nTiuj ideoj estus revivigitaj ene de teorio de kordoj, kie ili estas postulitaj per konsistenckondic\u0302oj."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Teorio de kordoj estis origine evoluigita dum la malfruaj 1960-aj jaroj kaj fruaj 1970-aj jaroj kiel neniam tute sukcesa teorio de Hadronoj, la subatomaj partikloj kiel la protono kaj neu\u0306trono kiuj sentas la fortan nuklean forton.\nEn la 1960-aj jaroj, Geoffrey Chew kaj Steven Frautschi malkovris ke la Mezonoj faras familiojn vokis Regge-trajektoriojn kun masoj ligitaj al spinoj en maniero kiel kiu poste estis komprenita de Yoichiro Nambu, Holger Bech Nielsen kaj Leonard Susskind por esti la rilato atendita de rotaciado de s\u0302nuroj.\nMac\u0302i rekomenditan estantan teorion la interagoj de tiuj trajektorioj kiuj ne supozis ke ili estis kunmetitaj de iuj fundamentaj partikloj, sed konstruus siajn interagojn el mem-konsistencaj kondic\u0302oj sur la S-matrico.\nLa S-matrica aliro estis komencita de Werner Heisenberg en la 1940-aj jaroj kiel maniero konstrui teorio kiu ne dependis de la lokaj nocioj de spaco kaj tempo, kiujn Heisenberg kredis rompig\u0302as c\u0302e la nuklea skalo.\nDum la skalo estis erara je multaj decimalpotencoj, la aliro li rekomendis estis ideale konvenita por teorio de kvantuma gravito."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Labori kun eksperimentaj datenoj, R. Dolen, D. Horn kaj C. Schmid evoluigis kelkajn sumregulojn por Hadroninters\u0302ang\u0302o.\nKiam partiklo kaj antipartiklo disig\u0302as, virtualaj partikloj povas esti inters\u0302ang\u0302itaj lau\u0306 du kvalite malsamaj manieroj.\nEn la s-kanalo, la du partikloj ekstermas por fari provizorajn mezajn s\u0302tatojn kiuj ig\u0302as tute malsama en la finajn s\u0302tatpartiklojn.\nEn la t-kanalo, la partikloj inters\u0302ang\u0302as mezajn s\u0302tatojn per emisio kaj sorbado.\nEn kampa teorio, la du kontribuoj aldonas kune, unun donan kontinuan fonkontribuon, la aliajn donajn pintojn c\u0302e certaj energioj.\nEn la datenoj, estis klare ke la pintoj s\u0302telis de la fono - la verkintoj interpretis tion kiel dirado ke la t-kanala kontribuo estis duobla al la s-kanala, signifi same priskribis la tutan amplitudon kaj inkluditaj la alia."}, {"text_idx": "#000088", "text": "La rezulto estis vaste anoncita fare de Murray Gell-Mann, igante Gabriele Veneziano'n konstrui disigan amplitudon kiu la posedaj\u0302o de Dolen-Horn-Schmid-dueco havis, poste renomanta mond-tukan duecon.\nLa amplitudo bezonis polojn kie la partikloj ekaperas, sur aerliniotrajektorioj, kaj ekzistas speciala matematika funkcio kies poloj estas egale spacigitaj sur duono de la reala linio - la gama-funkcio - kiu estis vaste uzita en Regge-teorio.\nManipulante kombinaj\u0302ojn de gama-funkcioj, Veneziano povis trovi koheran disigan amplitudon kun poloj sur aerlinioj, kun plejparte pozitivaj restaj\u0302oj, kiuj obeis duecon kaj havis la konvenan Regge skalantan c\u0302e alta energio.\nLa amplitudo povis konveni preskau\u0306-trabajn disigajn datenojn same kiel alia Regge-speco konvenas, kaj havis sugestian integritan reprezentantaron kiu povus esti uzita por g\u0302eneraligo."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Dum la venontaj jaroj, centoj da fizikistoj laboris por kompletigi la bots\u0302ekloprogramon por tiu modelo, kun multaj surprizoj.\nVeneziano mem malkovris tion por la disvastigamplitudo por priskribi la disvastigon de partiklo kiu aperas en la teorio, evidenta mem-konsistenca kondic\u0302o, la plej malpeza partiklo devas esti takion.\nMiguel Virasoro kaj Joel Shapiro trovis malsaman amplitudon nun kompreniten por esti tiu de fermitaj s\u0302nuroj, dum Ziro Koba kaj Holger Nielsen g\u0302eneraligis la integritan reprezentantaron de Veneziano al multipartiklodisvastigo.\nVeneziano kaj Sergio Fubini lanc\u0302is funkciigistformalismon por komputado de la disigaj amplitudoj kiuj estis frontulo de mond-tuka konforma teorio, dum Virasoro komprenis kiel por forigi la polojn kun malg\u0302ust-signaj restaj\u0302oj uzantajn limon sur la s\u0302tatoj.\nClaud Lovelace kalkulis buklamplitudon, kaj notis ke ekzistas faktkonflikto se la dimensio de la teorio ne estas 26.\nCharles Thorn, Peter Goddard kaj Richard Brower dau\u0306rig\u0302is por pruvi ke ekzistas neniuj malg\u0302ust-signaj disvastigads\u0302tatoj en grandeco malpli ol au\u0306 egala al 26."}, {"text_idx": "#000094", "text": "En la fruaj 1980-aj jaroj, Edward Witten malkovris ke la plej multaj teorioj de kvantuma gravito ne povis alg\u0302ustigi kiralajn fermionojn kiel la neu\u0306trino.\nTio igis lin, en kunlaboro kun Luis A\u0301lvarez-Gaume\u0301, por studi malobservojn de la konservadaj leg\u0302oj en gravitteorioj kun anomalioj, finante ke tipo kiun mi al teorio de kordoj estis malkonsekvenca.\nVerda kaj Schwarz malkovris kontribuon al la anomalio kiun Witten kaj Alvarez-Gaume\u0301 sopiris, kiuj limigis la mezurilgrupon de la tipo mi teorion de kordoj por esti TIEL (32).\nEn venado por kompreni tiun kalkulon, Edward Witten ig\u0302is fervora ke teorio de kordoj estis vere kohera teorio de gravito, kaj li ig\u0302is altprofila aktivulo.\nSekvante la antau\u0306econ de Witten, inter 1984 kaj 1986, centoj da fizikistoj komencis labori en tiu kampo, kaj tio foje estas nomita la unua supers\u0302nurcirkulado."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Dum tiu periodo, David Gross, Jeffrey Harvey, Emil Martinec, kaj Ryan Rohm malkovris varmegerotikajn s\u0302nurojn.\nLa mezurilo kiun grupo de tiuj fermis al s\u0302nuroj estis du kopioj de E8, kaj ambau\u0306 kopioj povis facile kaj nature inkludi la norman modelon.\nPhilip Candelas, Gary Horowitz, Andrew Strominger kaj Edward Witten trovis ke la Calabi-Yau-duktoj estas la kompaktifications kiuj konservas realisman kvanton de supersimetrio, dum Lance Dixon kaj aliaj laboris kun la fizikajn trajtojn de orbifold'oj, karakterizaj geometriaj neordinaraj\u0302oj permesis en teorio de kordoj.\nCumrun Vafa g\u0302eneraligis T-dueco de cirkloj g\u0302is arbitraj duktoj, kreante la matematikan kampon de spegulsimetrio.\nDaniel Friedan, Emil Martinec kaj Stephen Shenker plue evoluigis la kovariaj\u0302okvantigadon de la supers\u0302nuro uzante konformakampteajnria teknikojn.\nDavid Gross kaj Vipul Periwal malkovris ke korda perturbteorio estis diverg\u0302a.\nStephen Shenker montris ke g\u0302i diverg\u0302is multe pli rapide ol en kampa teorio sugestante ke nova ne-perturbative obj\u0302etas maltrafis."}, {"text_idx": "#000096", "text": "En la 1990-aj jaroj, Joseph Polchinski malkovris ke la teorio postulas higher-dimensiajn objektojn, nomitajn D-branes kaj identigis tiujn kun la nigra-truaj solvoj de supergravito.\nTiuj estis komprenitaj por esti la novaj objektoj proponitaj per la perturbative-diverg\u0302oj, kaj ili malfermis novan kampon kun ric\u0302a matematika strukturo.\nRapide ig\u0302is klare ke D-branes kaj aliaj p-brane, ne j\u0302us s\u0302nuroj, formis la materienhavon de la teorio de kordoj, kaj la fizika interpreto de la s\u0302nuroj kaj branoj estis rivelita - ili estas speco de nigra truo.\nLeonard Susskind integrigis la holografian principon de Gerardus 't Hooft en teorio de kordoj, identigante la longajn tre ekscititajn kordos\u0302tatojn kun ordinaraj termikaj nigratruaj s\u0302tatoj.\nKiel indikite je' t Hooft, la fluktuoj de la nigratrua horizonto, la mond-tuka au\u0306 mond-volumena teorio, priskribas ne nur la gradojn da libereco de la nigra truo, sed c\u0302iujn proksimajn objektojn ankau\u0306."}, {"text_idx": "#000097", "text": "En 1995, c\u0302e la c\u0302iujara konferenco de kordoteoriuloj c\u0302e la Universitato de Suda Kalifornio (USC), Edward Witten donis paroladon en teorio de kordoj ke en esenco unuigis la kvin teorion de kordoj kiuj ekzistis tiutempe, kaj naskante novan 11-dimensian teorion nomitajn M-teoria.\nM-teorio ankau\u0306 estis antau\u0306signita en la laboro de Paul Townsend en c\u0302irkau\u0306 la sama tempo.\nLa ekblovo de agado kiu komencig\u0302is c\u0302e tiu tempo foje estas nomita la dua supers\u0302nurcirkulado."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Dum tiu periodo, Tom Banks, Willy Fischler, Stephen Shenker kaj Leonard Susskind formulis matrican teorion, plenan holografian priskribon de M-teorio uzanta IIA D0-branojn.\nTio estis la unua difino de teorio de kordoj kiu estis plene ne-perturbative kaj konkreta matematika realigo de la holografia principo.\nG\u0302i estas ekzemplo de mezuril-gravita dueco kaj nun estas komprenita por esti speciala kazo de la ANONCOJ/CFT-korespondado.\nAndrew Strominger kaj Cumrun Vafa kalkulis la entropion da certaj konfiguracioj de D-branes kaj trovis interkonsenton kun la semi-klasika respondo por ekstremajn s\u0302argitajn nigran truojn.\nPetr Hor\u030cava kaj Witten trovis la dekunu-dimensian formulig\u0302on de la varmegerotikaj teorio de kordoj, montrante ke orbifold'oj solvas la nememspegulsimetriecproblemon.\nWitten notis ke la efika priskribo de la fiziko de D-branes c\u0302e malaltenergioj estas per supersimetria gau\u0306g\u0302a teorio, kaj trovitaj geometriaj interpretoj de matematikaj strukturoj en gau\u0306g\u0302a teorio ke li kaj Nathan Seiberg pli frue malkovris lau\u0306 la loko de la branoj."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Por konstrui modelojn el partikla fiziko bazita sur teorio de kordoj, fizikistoj tipe komencas precizigante formon por la ekstra grandeco de spactempo.\nC\u0302iu el tiuj malsamaj formoj korespondas al malsama ebla universo, au\u0306 \"vakuos\u0302tato\", kun malsama kolekto de partikloj kaj fortoj.\nTeorio de kordoj c\u0302ar g\u0302i estas nuntempe komprenita havas grandegan nombron da vakuos\u0302tatoj, tipe taksitaj por esti proksimume 10500 , kaj tiuj eble estos sufic\u0302e diversspecaj alg\u0302ustigi preskau\u0306 iujn ajn fenomenojn kiuj eble estos observitaj c\u0302e malaltenergioj."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Multaj kritikistoj de teorio de kordoj esprimis zorgojn vedr. la granda nombro da eblaj universoj priskribitaj per teorio de kordoj.\nEn lia libro Not Even Wrong, Peter Woit, preleganto en la matematiksekcio en Universitato Kolumbio, argumentis ke la granda nombro da malsamaj fizikaj scenaroj igas teorion de kordoj malplena kiel kadro por konstruado de modeloj el partikla fiziko."}, {"text_idx": "#000102", "text": "La ebla ekzisto de, ekzemple, 10500 koheraj malsamaj vakuos\u0302tatoj por supers\u0302nurteorio vers\u0302ajne detruas la esperon de utiligado de la teorio por antau\u0306diri io ajn.\nSe oni elektas inter tiu granda aro j\u0302us tiujn s\u0302tatojn kies trajtoj konsentas kun nunaj eksperimentaj observaj\u0302oj, g\u0302i estas vers\u0302ajnaj dau\u0306re ekzistos tia granda nombro da tiuj tiu kiujn unu rekte povas ricevi kio ajn valoro kiujn oni malhavas la rezultojn de iu nova observado."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Kelkaj fizikistoj kredas ke tiu granda nombro da solvoj estas fakte virto c\u0302ar g\u0302i povas permesi naturan antropan klarigon de la observitaj valoroj de fizikaj konstantoj, aparte la malgranda valoro de la kosmologia konstanto.\nLa antropa principo estas la ideo tiel kelkaj el la nombroj aperantaj en la leg\u0302oj de fiziko ne estas fiksitaj per iu c\u0302efprincipo sed devas esti kongrua kun la evoluo de inteligenta vivo.\nEn 1987, Steven Weinberg publikigis artikolon en kiu li argumentis ke la kosmologia konstanto ne povus estinti tro granda, au\u0306 alia galaksioj kaj inteligenta vivo ne povintuntaj formig\u0302i.\nWeinberg indikis ke eble ekzistos enorma nombro da eblaj koheraj universoj, c\u0302iu kun malsama valoro de la kosmologia konstanto, kaj observaj\u0302oj indikas malgrandan valoron de la kosmologia konstanto nur c\u0302ar homoj hazarde vivas en universo kiu permesis inteligentan vivon, kaj tial observantoj, por ekzisti."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Kordoteoriulo Leonard Susskind argumentis ke teorio de kordoj disponigas naturan antropan klarigon de la malgranda valoro de la kosmologia konstanto.\nLau\u0306 Susskind, la malsamaj vakuostatoj de teorio de kordoj eble estos realigitaj kiel malsamaj universoj ene de pli granda Multuniverso.\nLa fakto ke la observita universo havas malgrandan kosmologian konstanton estas nur tau\u0306tologia sekvo de la fakto ke malgranda valoro estas postulata por vivo por ekzisti.\nMultaj eminentaj teoriuloj kaj kritikistoj malkonsentis kun la konkludoj de Susskind.\nLau\u0306 Woit, \"en tiu kazo [antropa rezonado] estas nenio pli ol senkulpigo por fiasko.\nKonjektaj sciencaj ideoj malsukcesas ne j\u0302us kiam ili faras malg\u0302ustajn prognozojn, sed ankau\u0306 kiam ili montrig\u0302as por malplenaj kaj malkapablaj de antau\u0306dirado de io ajn.\""}, {"text_idx": "#000105", "text": "Unu el la fundamentaj trajtoj de la g\u0302enerala fizika relativeco de Einstein estas ke g\u0302i estas fono sendependa, signifante ke la formulig\u0302o de la teorio faras ne lau\u0306 iu maniero privilegiu specialan spactempogeometrion."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Unu el la c\u0302efkritikoj de teorio de kordoj de frue estas ke g\u0302i ne estas manifeste fono sendependa.\nEn teorio de kordoj, oni devas tipe precizigi fiksan referencgeometrion por spactempo, kaj c\u0302iuj aliaj eblaj geometrioj estas priskribitaj kiel perturboj de tio fiksis unun.\nEn lia libro The Trouble With Physics , fizikisto Lee Smolin de la Perimeter Institute for Theoretical Physics (Perimetro Institute por Teoria fiziko) asertas ke tio estas la c\u0302efmalforto de teorio de kordoj kiel teorio de kvantuma gravito, dirante ke teorio de kordoj ne asimilis tiun gravan komprenon de g\u0302enerala relativeco."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Aliaj disputis kun la karakterizado de Smolin de teorio de kordoj.\nEn recenzo de la libro de Smolin, kordoteoriulo Joseph Polchinski skribas"}, {"text_idx": "#000108", "text": "[Smolin] miskomprenas aspekton de la matematika lingvo estantan uzita por unu el la fiziko estanta priskribita.\nNovaj fizikaj teorioj ofte estas malkovritaj uzante matematikan lingvon kiu ne estas la plej tau\u0306ga por ili ...\nEn teorio de kordoj c\u0302iam estis klare ke la fiziko estas fon-sendependa ec\u0302 se la lingvo estanta uzita ne estas, kaj la serc\u0302o c\u0302ar pli tau\u0306ga lingvo dau\u0306ras.\nEfektive, kiel Smolin malfruig\u0302inte notoj, [ANONCOJ/CFT] disponigas solvon al tiu problemo, oni kiu estas neatendita kaj potenca."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Polchinski notas ke grava malferma problemo en kvantuma gravito devas evoluigi holografiajn priskribojn de gravito kiuj ne postulas la gravitkampon esti asimptote kontrau\u0306-de vartistino.\nSmolin respondis per dirado ke la ANONCOJ/CFT-korespondado, c\u0302ar g\u0302i estas nuntempe komprenita, eble ne estas sufic\u0302e fortaj por solvi c\u0302iujn zorgojn vedr. fonsendependeco."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Ekde la supers\u0302nurrevolucioj de la 1980-aj jaroj kaj 1990-aj jaroj, teorio de kordoj farig\u0302is la domina paradigmo de alta energia teoria fiziko.\nKelkaj kordoteoriuloj esprimis la vidon ke tie ne ekzistas same sukcesa alternativa teorio traktanta la profundajn demandojn de fundamenta fiziko.\nEn intervjuo de 1987, Nobel premiito\nDavid Gross faris la sekvajn kontestatajn komentojn c\u0302irkau\u0306 la kialoj de la populareco de teorio de kordoj:"}, {"text_idx": "#000111", "text": "La plej grava [racio] estas ke ekzistas neniuj aliaj bonaj ideoj c\u0302irkau\u0306e.\nTio estas kio ricevas la plej multajn homojn en g\u0302in.\nKiam homoj komencis ig\u0302i interesitaj pri teorio de kordoj ili ne sciis ion ajn pri g\u0302i.\nFakte, la unua reago de la plej multaj homoj estas ke la teorio estas ekstreme malbela kaj malagrabla, minimume tio estis la kazo antau\u0306 kelkaj jaroj kiam la kompreno de teorio de kordoj estis multe malpli evoluinta.\nEstis malfacile ke homoj au\u0306dus pri g\u0302i kaj esti ens\u0302altitaj.\nTiel mi opinias la realan kialon kial homoj estis altiritaj per g\u0302i estas c\u0302ar ekzistas neniu alia ludo en urbo.\nC\u0302iuj aliaj aliroj de konstruado de grandiozaj unuigitaj teorioj, kiuj estis pli konservativaj al komenci kun, kaj nur iom post iom ig\u0302is pli kaj pli da radikalulo, malsukcesis, kaj tiu ludo ne malsukcesis ankorau\u0306."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Pluraj aliaj altprofilaj teoriuloj kaj komentistoj esprimis similajn vidojn, sugestante ke ekzistu neniuj realigeblaj alternativoj por teorion de kordoj."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Multaj kritikistoj de teorio de kordoj komentis tiun staton de aferoj.\nEn lia libro kritikanta teorion de kordoj, Peter Woit rigardas la statuson de teorio de kordo-esplorado kiel nesanan kaj damag\u0302an al la estonteco de fundamenta fiziko.\nLi argumentas ke la ekstrema populareco de teorio de kordoj inter teoriaj fizikistoj estas duonflanka sekvo de la financa strukturo da akademiularo kaj la furioza konkurado pri malabundaj resursoj.\nEn lia libro The Road to Reality , matematika fizikisto Roger Penrose esprimas similajn vidojn, deklarante \"La ofte panikan konkurencivon ke tiu facileco de komunikado generas plumbojn al \"festoc\u0302aro-\" efikoj, kie esploristoj timas maldekstraj malfrui c\u0302u ili ne alig\u0302as.\"\nPenrose ankau\u0306 asertas ke la teknika malfacileco de moderna fiziko devigas junajn sciencistojn fidi je la preferoj de establitaj esploristoj, prefere ol forg\u0302ado de novaj padoj propraj.\nLee Smolin esprimas iomete malsaman pozicion en sia kritiko, asertante ke teorio de kordoj kreskis el tradicio de partikla fiziko kiu malinstigas konjekton pri la fundamentoj de fiziko, dum lia preferata aliro, buklo-kvantumgravito, instigas al pli radikala pensado."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Teorio de kordoj estas potenca, bonmotivita ideo kaj meritas multon da la laboro kiu estis dedic\u0302ita al g\u0302i.\nSe g\u0302i g\u0302is nun malsukcesis, la c\u0302efkialo estas ke g\u0302iaj internaj difektoj estas proksime ligitaj al g\u0302iaj fortoj - kaj, kompreneble, la rakonto estas nefinita, c\u0302ar teorio de kordoj povas bone montrig\u0302i por parto de la vero.\nLa reala demando ne estas kial ni elspezis tiel multe da energio en teorio de kordoj sed kial ni ne elspezis preskau\u0306 sufic\u0302e c\u0302e alternativaj alproksimig\u0302oj."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Smolin dau\u0306rig\u0302as por oferti kelkajn receptojn por kiel sciencistoj eble apogos pli grandan diversecon de aliroj al kvantumgravita esplorado."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Historio de teorio de kordoj Unua supers\u0302nurcirkulado"}, {"text_idx": "#000127", "text": "Teorio de kordoj au\u0306 kordoteorio, kiu fakte ekzistas en pluraj variantoj (do, foje nomataj kune plurale \"Teorioj de Kordoj\"), estas teorio de fiziko kiu priskribas la fundamentajn partiklojn kaj iliajn interagojn surbaze de tre malgrandaj unudimensiaj fundamentaj estaj\u0302oj nomataj \"kordoj\". Tiaj kordoj formas mas\u0302ojn kiuj estas multege pli etaj ol partikloj kiel protonoj. Tamen, la graveco de la koncepto de kordoj estas ke ili ne estas \"matematikaj punktoj\"; ec\u0302 elektrono, iam antau\u0306e konsiderita kiel punkteca estaj\u0302o povas esti priskribita per la uzo de kordoj. Tiu teorio pri konsisto el kordoj profunde efikas sur la ekvaciojn kaj kondukas al multaj konkludoj akordaj kun observitaj fenomenoj de la partiklaro. Eble la plej grava aspekto de la Teorio de Kordoj estas ke g\u0302i s\u0302ajnas inkludi au\u0306tomate la graviton en unu sama sistemo kune kun la ceteraj fundamentaj fortoj de la naturo."}, {"text_idx": "#000128", "text": "La tiel nomata \"norma modelo\" de la partikla fiziko --enhavanta kvarkojn, leptonojn, kvar fortojn kaj la nuntempe serc\u0302ata Higgs-an bosonon-- estas valida ec\u0302 por distancoj tiel etaj kiel 10\u221216 cm, kaj ekzistas vers\u0302ajnaj pruvoj (ekzemple per eksterpolado pri la grando de la Fundamentaj fortoj por trovi la distancskalon c\u0302e kiu ili ig\u0302as nedistingeblaj) ke la strukturnivelo sekvanta suben estos trovata c\u0302e distancskalo de 10\u221232 cm proksimume. Ankau\u0306 en c\u0302i-lasta distancskalo ekestas problemoj, pro kvantum-mekanikaj efikoj, kiam oni eksterpolas al g\u0302i la G\u0302eneralan Teorion de Relativeco. Lerninte el la historio de la Partikla fiziko, oni povas konjekti ke \"malsimila fiziko\" devas okazi c\u0302e tiaj etetaj distancoj. La Teorio de kordoj donas manieron pritrakti tiajn fenomenojn."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Kvankam la teorioj de kordoj interesis pli forte fizikistojn ekde la 1980-aj jaroj, ilia origino situas fine de la 1960aj jaroj kiam multaj \"novaj\" klasoj de hadronoj estis produktitaj per partiklaj akceliloj, kaj kiam la modelo pri kvarkoj ankorau\u0306 ne estis plene disvolvita, do pluraj malsamaj modeloj estis proponitaj kiuj celis komprenigi la kialon de la multeco de partikloj kaj la manieron kiel ili kondutas. Tiam Gabrielle Veneziano proponis matematikan modelon kiu reproduktis parte la konduton de tiuj partikloj, sed kies matematika\u2014do abstrakta-- karaktero, komence ne havis konforman bildon fizike imageblan. Iom poste klarig\u0302is ke la matematiko disvolvita fare de Veneziano konformis al interagoj inter etetaj unudimensiaj estaj\u0302oj. Kiam la modelo pri kvarkoj estis disvolvita en la jaroj 1970-aj, fizikistoj komprenis kial tia speciala matematika traktado de Veneziano estis iomgrade sukcesa. La kvarkoj interne de hadronoj estas kunigitaj per inters\u0302ang\u0302o de gluonoj, kaj la efiko estas kvazau\u0306 la kvarkoj estus ligitaj per peceto el elasta kordo. La forto inter kvarkoj (nomata \"kolorforto\", kiu ankau\u0306 produktas nerekte la fortan interagon) estas tiom forta ke la energio en la \"elasta kordo\" estas similnivela al la maso-energio de la kvarkoj mem. Tiel, paro da kvarkoj ligitaj per la kolorforto kondutas kvazau\u0306 strec\u0302ita korda peco."}, {"text_idx": "#000130", "text": "Unue, la Teorio de Kordoj nur utilis kiel priskribo de bosonoj, inkluzivante gluonojn, kaj fine g\u0302i estis anstatau\u0306ita per la fenomenaro por kiu g\u0302i estis unue disvolvita, per la kvarka modelo. Tamen, en 1970 John Schwarz kaj Andre\u0301 Neveu trovis manieron prisikribi ankau\u0306 fermionojn uzante la Teorion de Kordoj. En 1974, kiam ankau\u0306 la kvantuma kolordinamiko estis disvolvita kiel sufic\u0302e kontentiga modelo pri hadronoj, John Schwarz kaj Joel Scherk malkovris rilaton inter la Teorio de Kordoj kaj la gravito."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Interesa trajto de la matematika priskribo de fermionoj bazita sur kordoj estas ke g\u0302i donis pli da partikloj ol kiom fizikistoj antau\u0306pensis: tiu matematiko au\u0306tomate donas priskribon de partiklo kun maso egala al nulo kaj spino egala al 2. Sed ne ekzistas konita hadrono kongrua kun tiu priskribo, do dum kelke da tempo kelkaj fizikistoj serc\u0302is manieron malaperigi tiun nedeziratan \"partiklon\", sed poste kelkaj komprenis ke tia partiklo kongruas kiel priskribo de gravitono, la mesag\u0302partiklo de gravita interagado bezonata en iu ajn teorio pri kvantuma gravito. Do, la gravito aperis \"necese\" en la teorio de kordoj."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Unue malmultaj homoj ekprenis la ideon serioze; proksimume dum dek jaroj, krom John Schwarz, la nura alia grava proponanto de la Teorio de Kordoj estis Michael Green. Ili du, laborante kun eta kaj sins\u0302ang\u0302anta grupo de pioniroj, alfrontis multajn el la matematikaj problemoj de la Teorio de Kordoj, inkluzive la oftan problemon de partikla fiziko: la nedezirata apero de nefiniaj kvantoj en kelkaj ekvacioj."}, {"text_idx": "#000133", "text": "Meze de la 1980aj jaroj la Teorio de Kordoj estis kombinita kun la ideo de supersimetrio por atingi novan version: teorio de superkordoj, s\u0302ajne tre pova kaj plena priskribo pri c\u0302io. Nu, por atingi la ideon de supersimetrio, c\u0302io komencig\u0302is en 1970, kiam Joic\u0302iro Nambu, de la Universitato de C\u0302ikago, ekhavis la ideon pritrakti la fundamentajn partiklojn, ne kiel punktojn (do nuldimensiajn) sed kiel etetajn unudimensiajn estaj\u0302ojn nomitajn \"kordoj\". Tiutempe la modelo pri kvarkoj komencis esti konsiderata serioze, kaj la ideo de Nambu estis surombrita fare de la rapida akcepto de la kvarka modelo. Tiam oni vidis la teorion de Nambu kiel rivalan de la kvarka teorio, ne kiel komplementan de c\u0302i-lasta. La fundamentaj estaj\u0302oj kiujn Nambu klopodis modeli ne estis kvarkoj, sed hadronoj. Spite la sukceson de la kvarka modelo, kelkaj matematikemaj fizikistoj plu esploris la ideon pri kordoj."}, {"text_idx": "#000134", "text": "La Teorio de Kordoj de Nambu enhavis turnig\u0302antajn kaj vibrantajn kordojn kies longo estis nur 10\u221213 cm proksimume. Trajtoj kiel maso, elektra s\u0302argo, k.t.p., de la partikloj kiujn li klopodis tiel modeli, estis komprenataj kiel korespondaj al diversaj vibrostatoj, kvazau\u0306 diversaj notoj ludataj en gitarkordo, au\u0306 kiel estantaj iel \"gluitaj\" al la ekstremoj de la svingig\u0302antaj kordoj. Aldone, la vibrado havis oscilojn en pliaj dimensioj ol tiuj tri spacaj plus unu tempa kiujn ni konas."}, {"text_idx": "#000135", "text": "Kiam la unuaj kalkuloj estis faritaj la fizikistoj diris ke c\u0302iu estaj\u0302o priskribita per tiuj kordoj havos entjeran spinon, do ili c\u0302iuj estus bosonoj (forto-portantoj, kiel fotonoj), tamen, embarase por la fizikistoj, la celo de la modelo estis priskribi hadronojn, kiuj estas fermionoj kaj havas duon-entjerajn spinojn!. Tiam Pierre Ramond, en la Universitato de Florido trovis solvon al tiu kontrau\u0306diro. Li trovis manieron adapti la ekvaciojn de Nambu por inkludi kordojn kun duon-entjeraj spinoj, priskribinte fermionojn. Sed la ekvacioj permesis ke tiaj fermionaj kordoj unuig\u0302u duope, farante kordojn kun entjeraj spinoj: bosonojn. John Schwarz, tiame en la Universitato Princeton, Joel Scherk en la Kalifornia Instituto de Teknologio, kaj la franca Andre\u0301 Neveu plu disvolvis c\u0302i tiun ideon kiel konsekvencan matematikan teorion pri turnig\u0302antaj kordoj kiuj inkludis bosonojn kaj fermionojn, sed kiu postulis ke la kordoj vibradu en dek dimensioj. Joel Scherk trovis en 1976 ke fermionoj kaj bosonoj aperis ekvilibre en tiu c\u0302i teorio: c\u0302iu klaso de bosono havas fermionan kunulon, kaj c\u0302iu klaso de fermiono havas bosonan kunulon. Naskig\u0302is do \"supersimetrio\"."}, {"text_idx": "#000136", "text": "Bosonoj estas estaj\u0302oj kies proprecojn oni povas priskribi per ordinaraj inversigeblaj rilatoj, kutimaj reguloj kiel: A per B estas egala al B per A. Tamen, la fermionoj havas proprecojn kiuj ne c\u0302iam obeas tiajn rilatojn, ili ne estas inversigeblaj. La adekvata matematiko kiu priskribas tian konduton estas la kvantuma mekaniko, la ne klasika (tio estas, neu\u0306tona) mekaniko. La koncepto de fermionoj estas bazita tute sur la principoj de la kvantuma mekaniko, dum bosonoj estas esence klasikaj en sia karaktero."}, {"text_idx": "#000137", "text": "La supersimetrio plibonigas nian komprenon pri la spacotempo, inkludante fermionojn kaj bosonojn, do g\u0302i donas kvantummekanikan karakteron al la speciala teorio de relativeco."}, {"text_idx": "#000138", "text": "Post 1976, kiel sekvanta pas\u0302o, oni esperis la serc\u0302adon de maniero por meti la graviton en la novan konceptaron, g\u0302isdatigante la g\u0302eneralan teorion de relativeco, en simila maniero kiel farite kun la speciala teorio. Tio povus esti akcelonta la disvolvon de la Teorio de kordoj kaj progresigonta g\u0302in je c\u0302irkau\u0306 jardeko, sed tio ne okazis: Kvankam la problemo pri la gravito estis en la cerbo de multaj homoj, la fizikistoj rigardis kiel sekvantan pas\u0302on la ampleksigon de la supersimetrio por inkludi la graviton, en teoria pakaj\u0302o nomata \"supergravito\", kiu ne inkluzivas ideojn pri kordoj. Do, post kiam la supersimetrio aperis, la teorio de kordoj, kiu naskis g\u0302in, estis forgesita fare de la plimulto de la esploristoj. Preskau\u0306 la solaj homoj kiuj dau\u0306rigis la laboradon pri kordoj estis John Schwarz kaj, en Londono, Michael Green. (Dume, Joel Scherk mortis, do li ne plu kontribuis al la teorio.)"}, {"text_idx": "#000139", "text": "Schwarz kaj Green pensis ke kio necesis estis teorio pri c\u0302io: pri c\u0302iuj partikloj kaj kampoj, ne nur pri hadronoj. En tia teorio, la kordoj devas esti tre tre etaj, pli malgrandaj ol la kordoj lau\u0306 Joic\u0302iro Nambu, kiuj estis elpensitaj por priskribi hadronojn. Ec\u0302 ne sciante kiel la teorio estus disvolvig\u0302onta, Schwarz kaj Green povis antau\u0306kalkuli la longoskalon de la bezonataj kordoj c\u0302ar ili volis inkludi la graviton en la pakaj\u0302o. La gravito estas grave influata fare de kvantumaj efikoj je skalo de proksimume 10\u221233 cm (10\u221235 m), distanca skalo en kiu la strukturo mem de la spacotempo estas influata fare de la kvantuma malcerteco."}]