[{"text_idx": "#000000", "text": "Ludo de la vivo - alia perspektivo pri komputado"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Kiam oni pensas pri komputiloj, oni plej ofte pensas pri la tekokomputilo au\u0306 persona komputilo kiun oni uzas hejme, pri etaj komputiloj en pos\u0302telefonoj kaj aliaj mas\u0302inoj, au\u0306 pri la gigantaj komputiloj kiujn entreprenoj au\u0306 sciencistoj uzas por prilabori grandajn arojn da datumoj. Malgrau\u0306 ilia diverseco, tiuj mas\u0302inoj havas unu gravan komunan kvaliton, nome ke ili uzas elektronikajn cirkvitojn por fari la kalkulojn. Nenio preventas aliajn sistemojn de ig\u0302i komputiloj tamen. Alternative, oni povas uzi domenajn tabuletojn, rulglobetojn au\u0306 fluantan akvon por atingi la saman, se oni ruze kunmetas la mas\u0302inon."}, {"text_idx": "#000003", "text": "John von Neumann revis pri mas\u0302inoj kiuj povus krei perfektan kopion de si mem kaj pruvis ke tiaj mas\u0302inoj estus la plej efika strategio por la minado de ekzemple asteroidoj. Tiu tasko estis ege malfacila. Kvankam li ja sukcesis matematike priskribi tian mas\u0302inon en 1940, g\u0302i estis tre komplika c\u0302ela au\u0306tomato kun multaj reguloj kaj 29 statoj de c\u0302eloj. C\u0302iu c\u0302elo havis kvar najbarojn kun 29 s\u0302atoj, de kiuj la sekva generacio dependus. Tio donas 295 eblojn, au\u0306 c\u0302irkau\u0306 dudek milionoj, por nur la plej simpla mas\u0302ino. Conway volis draste simpligi tiun modelon kaj kunigis aron da studentoj en 1965 por elpensi novajn regulojn. Trovi bonan sistemon estis malfacila kaj oni devis ellabori c\u0302ion permane, sed oni havis kelkajn sukcesojn. Finfine GOL ig\u0302is la plej konata sistemo, interalie pro g\u0302ia simpleco kaj la fakto ke la kalkuloj ne dau\u0306ras tro longe."}, {"text_idx": "#000005", "text": "GOL estas nulpersona \u201dludo\u201d kiu estas ludata sur senfine granda tabulo kun kvadrataj c\u0302eloj. Tiuj c\u0302eloj povas esti nigraj (vivantaj) au\u0306 blankaj (mortaj) kaj evoluas dum la tempo. Conway elpensis kvar regulojn por priskribi kiel tiu evoluo okazas kaj ili c\u0302iuj dependas de la kvanto de najbaroj kiun la c\u0302elo havas. Malkiel la mas\u0302ino de von Neumann, oni ne nur enkalkulas la c\u0302elojn kiuj flanke limas kiel najbarojn, sed ankau\u0306 tiujn kiuj diagonale limas."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Por scii kio okazos al la s\u0302elo, oni nombras kiom da vivantaj najbaroj specifa c\u0302elo havas kaj sekvas la tau\u0306gan regulon:"}, {"text_idx": "#000008", "text": "La reguloj de la ludo s\u0302ajnas tute hazardaj, sed malantau\u0306 ili estas amaso da laboro. Per nur iomete s\u0302ang\u0302i la regulojn, la sistemo perdas sian balancon kaj kreskas senfine au\u0306 mortas en kelkaj generacioj. Per c\u0302i tiuj reguloj tamen, la ludo estas tre fleksebla kaj povas krei amason da c\u0302elajn strukturojn, kiuj similas al aferoj en la naturo. Ekzemplo de tio estas la kreskado de kristaloj, au\u0306 \u201dkolonia inteligenteco\u201d, kie grandskalaj interagoj estas kau\u0306zataj de tre simplaj decidoj je la c\u0302ela nivelo. Tio similas al formika kolonio. Ankau\u0306 aliaj regularoj ekzistas sub aliaj nomoj, sed neniu ludo estas tiom vaste uzata kiel GOL."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Ekzistas multaj strukturoj en GOL kun tre diversaj kvalitoj. Kelkaj estas fiksaj, aliaj movig\u0302as kaj kelkaj ec\u0302 povas fabriki aliajn strukturojn. Tio donas kompleksecon al la sistemo. Oni havas tre bazajn regulojn, sed malsamaj kondic\u0302oj je la komenco povas krei la plej mirindajn rezultojn. Unue la strukturoj estis tre simplaj tamen, kaj ekde kiam oni sukcesis krei komputilajn programojn por simili la ludon, oni povis malkovri pli kaj pli komplikajn strukturojn. Tiuj malkovroj bone sekvis la evoluon de la kapabloj de komputiloj kaj hodiau\u0306tage multaj homoj ankorau\u0306 provas malkovri novajn strukturojn. Certe estas amuze serc\u0302i senkostan programon por mem eksperimenti, au\u0306 ec\u0302 fari tion per papero kaj skribilo por vidi kiel c\u0302io funkcias ene. La strukturojn en la bildoj mi kreis per la programo Golly."}, {"text_idx": "#000010", "text": "La ekzemploj c\u0302i-supre estas fiksaj strukturoj. Neniu c\u0302elo mortas au\u0306 ekvivas sen influoj de ekstere. Tio igas ilin tre gravaj, c\u0302ar ili povas subteni pli grandajn strukturojn per agi kiel bariloj, au\u0306 ili povas agi kiel komputila memoro. De maldekstre la figuroj nomig\u0302as \u201dBloko\u201d (Block), \u201dBoato\u201d (Boat), \u201dPano\u201d (Loaf) kaj \u201cAbelujo\u201d (Beehive). La strukturoj estas tre simplaj kaj ec\u0302 hazarde aperas kiam oni uzas hazardajn kondic\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000012", "text": "G\u0302is nun montritaj strukturoj ja movig\u0302is, sed ili ne povis interagi. Por krei pli kompleksajn strukturojn, malsamaj partoj bezonas manierojn por komuniki. Tion oni povas fari per movig\u0302antaj strukturoj kiuj iras en specifa direkto. Strukturoj kiuj kapablas fari tion nomig\u0302as kosmos\u0302ipoj kaj ili funkcias c\u0302ar ili revenas al la sama strukturo kiel antau\u0306e, sed iom s\u0302ovite. Kosmos\u0302ipoj estas speco de informo kaj ne povas vojag\u0302i pli rapide ol \u201dlumo\u201d. En GOL tio signifas ke nenio povas vojag\u0302i pli rapide ol unu c\u0302elo c\u0302iun generacion, c\u0302ar c\u0302eloj nur povas influi siajn rektajn najbarojn. Tiu rapideco estas nomata c, sed praktike spacs\u0302ipoj ne povas movig\u0302i pli rapide ol c/2 sen helpo."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Kosmos\u0302ipoj povas esti parto de la originaj kondic\u0302oj de la ludo, sed ili ankau\u0306 povas esti produktataj de strukturoj. Tio povas okazi tute hazarde, sed oni ankau\u0306 konstruis mas\u0302inojn, kiuj ritme fabrikas novajn kosmos\u0302ipojn kaj elsendas ilin en rektan linion. Oni povas vidi la kosmos\u0302ipojn kiel informojn kaj la linion kiel s\u0302nuron. Per aliaj kosmos\u0302ipoj au\u0306 fiksaj strukturoj oni povas bloki la linion se tio necesas. C\u0302i tio estas la bazo de GOL kiel vera komputilo, c\u0302ar c\u0302i tiun transdonadon de informoj ankau\u0306 ebligas kalkuladon."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Logika pordo estas la bazo de komputila kalkulado. Ili konsistas el transistoroj kaj havas plej ofte unu au\u0306 du s\u0302nurojn kiuj iras enen kaj unu kiu iras eksteren. La stato de la s\u0302nuro eksteren dependas de la statoj de la s\u0302nuroj enen kaj tiel oni povas fari la plej bazan kalkuladon. Per g\u0302uste ordigi tiujn logikajn pordojn, oni povas adicii kaj subtrahi nombrojn kaj krei primitivan komputilan memoron. La bazo por komputilo!"}]