[{"text_idx": "#000000", "text": "Naskita en Romo, Italio, Mario Andrew Pei (1901\u20131978) estis fama usona lingvisto kun italaj radikoj, kaj konsiderata kiel unu el la grandaj poliglotoj de la 20a jarcento, kiu konis centon da lingvoj, de kiuj li aktive regis tridekon, inter ili la italan, anglan, francan, hispanan, portugalan, rusan, germanan, latinan, malnovan grekon kaj sanskriton. Migrinte en 1908 al Usono, en Novjorko li trapasis diversajn specialajn lernejojn kaj ricevis ankau\u0306 jezuitan edukadon. En 1932 li doktorig\u0302is c\u0302e la Columbia universitato per verkaj\u0302o pri la lingvo de la oka jarcento en norda Francio. Restante fidela al la sama universitato, de 1952 g\u0302is 1970 Pei instruis kiel g\u0302ia profesoro romanan filologion."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Multnombre li publikigis diverstemajn verkaj\u0302ojn en kaj ekster la romanistiko, kiuj trovis vastajn atenton, aprezon kaj signifon. Liaj abundaj scioj kaj konoj pri lingvoj estis urg\u0302e bezonataj kaj kondukis dum la dua mondmilito al la kunlaboro kun la ministerio pri defendo de la usona registaro, kie li laboris kiel lingva konsilanto kaj au\u0306toro de klerigaj tekstoj por usonaj soldatoj. Pei verkis kvindekon da libroj. En 1941 li publikigis sian unuan libron pri la itala lingvo. Post tio sekvis The Story of Language (1949), The Story of English (1952), The Story of Tedesco (1952), All about language (1954), Language for everybody (1956), Talking your way around the world (1961), How to learn languages and what languages to learn (1966), Double-speak in America (1973), The Story of Latin and the Romance Languages (1976) kaj aliaj."}, {"text_idx": "#000002", "text": "La c\u0302efa kontribuo, kiun Pei postlasis sur la kampo de la interlingvistiko, estis lia ampleksa libro (291 p.) One Language for the World, kiu aperis en 1958 en la angla lingvo. Kvankam nuntempe apenau\u0306 plu uzata, legata au\u0306 citata, c\u0302i tiu libro devas esti taksita kiel \u201cklasika\u201d scienca verko pri la problemo de la universala, internacia au\u0306 komuna mondlingvo. Pro diversaj kialoj, kiujn li detale klarigis en sia leginda libro, Pei montris sin konvinkita, ke la homaro ne nur iam devus disponi pri komuna lingvo, sed ke la popoloj ankau\u0306 dezirus havi tian mondlingvon. Pei kredis, ke tia komuna lingvo povus multe kontribui al la paca internacia kunlaboro, ligita kun la libereco de la individuo, kvankam tia lingvo mem ne kapablus eviti internaciajn konfliktojn. Sed g\u0302i povus almenau\u0306 efike helpi eviti miskomprenojn en la komunikado kaj tradukado, subteni la sciencon kaj teknologion, helpi la evoluon de la literaturo, akceli la turismon kaj ec\u0302 krei laborlokojn. La c\u0302efa problemo estus nur la metodo lau\u0306 kiu elekti tian lingvon el 2796 naturaj lingvoj kaj el 600 konstruitaj lingvoj (ciferoj de Pei). C\u0302u do tia komuna mondlingvo estu etna-nacia (natura) lingvo, ekzemple la mondvaste uzataj angla, franca, hispana, c\u0302ina au rusa, au\u0306 c\u0302u g\u0302i estu la idiomo de malgranda tribo, au\u0306 c\u0302u tiucele estu adoptita iu konstruita lingvo (li ne uzis la terminon planlingvo) kiel Esperanto, Ido, Interlingua au\u0306 Basic English?\nDum por c\u0302iuj ceteraj iam proponitaj konstruitaj lingvosistemoj Pei ne vidis iun s\u0302ancon realig\u0302i, li evidente esprimis certan simpation por la zamenhofa Esperanto, kies diversajn avantag\u0302ojn li klare vidis. Li emfazis la (lau\u0306diran) propedeu\u0306tikan valoron de c\u0302i tiu planlingvo kaj rekomendis enkonduki g\u0302in en la instruplanojn de la lernejoj. Malgrau\u0306 tiu favorado de Esperanto, lia principa skeptiko pri la konstruitaj lingvoj restis konservita."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Rimarkinde estas, ke Pei egalrajte traktis la etnajn-naciajn kaj konstruitajn lingvojn en siaj konsiderado, analizado kaj rekomendado por ludi la rolon de mondlingvo. Kaj li starigis la kriteriojn. Lingvo, kiu servus nur al malgranda elito, kiu estus uzata nur kiel klasc\u0302ambra ekzerco au\u0306 kiu estus adoptita sole de relative malmultaj s\u0302atantoj, lau\u0306 li ne tau\u0306gus kiel mondlingvo. Tia lingvo devus almenau\u0306 funkcii en la sama maniero, au\u0306 dimensio kiel la angla en Usono au\u0306 la rusa en Sovetunio. Tia mondlingvo ankau\u0306 ne devus esti perfekta nek aparte facila, sed g\u0302i simple devus ludi la rolon de la mondlingvo. La enkondukon de tia komuna lingvo li sugestis aparte en la kazo de iuj multlingvaj s\u0302tatoj (li menciis interalie Hindan Union, Sudanon kaj Svislandon). Krom tio, tia lingvo ankau\u0306 ne devus funkcii por esprimi iun apartan idean principon, celon au\u0306 intereson, sed g\u0302i devus servi nur kiel rimedo (angle: tool). Plej grave estus, ke tia mondlingvo ne estu aprobita nur de kelkaj, sed ke g\u0302i estu akceptita de c\u0302iuj. Inter la malavantag\u0302oj de la planlingva movado Pei menciis la diversajn tendencojn, kiuj konkurencas kaj kontrau\u0306batalas unu la aliajn. Alia g\u0302eno estis lau\u0306 li la rigida insistemo de la interlingvistoj, kiuj krom konstruita lingvo ne vidas alian solvon de la \u201clingvoproblemo\u201d. C\u0302i tiun sintenon Pei kritikis kiel \u201cEsperanto-naciismon\u201d, au\u0306 \u201cInterlingua-naciismon\u201d."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Lia libro One Language for the World estis notita de Unesko-Kuriero, No11, 1963, sur kies pag\u0302oj la au\u0306toro ricevis la okazon prezenti la planlingvan temon. Skizante la historion de la provoj krei universalan lingvon, Pei pritaksis ankau\u0306 la valoron de Esperanto, kiun li lau\u0306dis kiel bonegan ekzemplon de fonetika lingvo. La fonetikecon kaj normigitecon de Esperanto li ec\u0302 pli alte estimis ol g\u0302ian lau\u0306diran neu\u0306tralecon mem, se per tio oni komprenas la internaciecon kaj etnan sendependecon de planlingvo. Al la aktualaj planlingvoj Pei riproc\u0302is, ke ili ne sufic\u0302e konsideras la kreskantajn signifon kaj evoluon de la naturaj lingvoj, kiuj disvastig\u0302as kun la ambicio farig\u0302i modernaj universalaj lingvoj. Pro la menciitaj avantag\u0302oj de planlingvoj, al kiuj apartenis lau\u0306 li ankau\u0306 la manko de la dang\u0302ero disdialektig\u0302i, Pei kredis, ke internacia konstruita lingvo kiel Esperanto estus tuj adoptebla, enkondukebla kaj utiligebla por la monda komunikado, dum la naturaj lingvoj devus unue reformi sian ortografion. Aprezante la kulturajn valorojn, kiujn Esperanto lau\u0306 li jam kreas pere de sia praktika uzado, Pei skribis, ke li g\u0302ojus, se li povus konstati, se c\u0302irkau\u0306 tia planlingvo naskig\u0302us ankau\u0306 universala kulturo."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mario Pei apartenis al la redakta komitato de La monda lingvo-problemo, sed s\u0302ajnas, ke li mem ne postlasis artikolon en tiu c\u0302i fakrevuo, kiu estis tiam kontrolata de V. Sadler."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Pei pledis por praktika solvo de la \u201clingvoproblemo\u201d. La perspektivon de la angla lingvo, kiu rapide disvastig\u0302as inter la popolaro de la moderna mondo, li komparis kun la analoga situacio de la latina lingvo en la antikva tempo, kiam g\u0302i estis adoptita de la etruskoj, iberoj kaj gau\u0306loj kiel lingua franca."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Konklude, la profesia lingvisto Mario Pei kredis, ke la mondlingva movado havas en principo ian s\u0302ancon por sukcesi. Samtempe li atentigis, ke tiu sukceso dependos de tio, c\u0302u la registaroj de la mondo interkonsentos pri la enkonduko au\u0306 adopto de iu konkreta idiomo kiel komuna mondlingvo. Sed li timis, ke la c\u0302efa obstaklo de la solvo de la problemo vers\u0302ajne konsistas en tio, ke estas neeble konvinki c\u0302iujn popolojn pri la absoluta supereco de unu el la ekzistantaj lingvoj, c\u0302u natura, c\u0302u konstruita."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Kiel junulo antau\u030c 40 jaroj kun adreso de Mario Pei (trovata en adresaro de Usonaj Esperantistoj), biciklante apud log\u0302ejo de M. Pei, mi kaptis horon en la domo de Mario Pei. Mi bone aprezis lian akcepton, babilante pri Esperanto, niaj studoj kaj laboroj."}, {"text_idx": "#000012", "text": "G\u0302uste tia sincera, altnivela kaj simpatia sciencisto kiel Mario Pei apartenas al nia trezoro, kompare kun iuj politikaj oportunistoj (c\u0302efe komunistoj), prezentitaj pli frue en tiu c\u0302i rubriko, kiuj misuzis Esperanton por politikaj celoj kaj kiujn la Eo-propagandistoj malgrau\u0306 tio en ridinda, embarasa kaj falsa maniero konsideras kiel kvazau\u0306-sanktulojn. Kompare kun ili (kiuj cetere nenion komprenis pri planlingvoj), Pei estis unu el tiuj raraj objektivaj, kompetentaj kaj bonvolaj opininantoj."}, {"text_idx": "#000013", "text": "La aludo de la fonetikeco de Eo estas nur duaranga problemo. Mi ne komprenis, kiun prelegon de Gacond vi celis aludi. Gacond lau\u0306 mi nenion komprenas pri fonetik(ec)o, nek pri lingvistiko g\u0302enerale. Lau\u0306 mia memoro, en siaj \u201cverkaj\u0302oj\u201d kaj prelegoj li ne referencis al gravaj fonetikistoj au\u0306 lingvistoj (kiel ekzemple Baudouin de Courtenay \u2013 Pei li vers\u0302ajne ec\u0302 ne konis), au Janton au Wells, sed nur redonis sian personan opinion, kiu konfuze formig\u0302is surbaze de plej diversaj aferoj, kiujn li iam legis, kiuj estis c\u0302io alia ol faka kaj kiuj bazig\u0302is c\u0302efe sur la rakontoj de Edmond Privat."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mi c\u0302iam denove miras, ke e-istoj preferas kredi al Esperanto-c\u0302arlatanoj, kiuj produktis el si gravan personon, anstatau\u0306 respekti la opinion de veraj fakuloj."}, {"text_idx": "#000015", "text": "La solan aferon, kiun oni povus principe riproc\u0302i al tiuj neesperantistaj lingvistoj, estas, ke ili tro supraj\u0302e traktis certajn aspektojn de la planlingvoj, kiujn ili praktike ne konis. Sed al esperantistaj \u201clingvistoj\u201d oni devas riproc\u0302i, ke ili senlime troigis la avantag\u0302ojn kaj plusojn de Esperanto, au\u0306 de la planlingvo, kiun ili aktuale reprezentis."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Unu el la malmultaj planlingvistoj, kiuj kompetente konis c\u0302iujn tiujn problemojn, estis Tazio Carlevaro. Sed li distancig\u0302is de la planlingva movado. C\u0302ar li kritike esprimis sin ankau\u0306 pri kelkaj temoj au\u0306 pozitive rilatis ankau\u0306 al aliaj planlingvoj, kelkaj e-istoj tendencis konsideri lin malamiko kaj perfidulo de Esperanto. Kia groteska stultaj\u0302o!"}, {"text_idx": "#000017", "text": "En c\u0302i tiu rubriko oni lau\u0306 mia kompreno prezentas neesperantistojn, kiuj esprimis sin (c\u0302efe favore) pri Esperanto. Sed ekzemple Jonas estis esperantisto, do en principo li ne devus esti prezentita en tiu c\u0302i rubriko, kiu estas misuzita de certaj au\u0306toroj por fari dubindan Eo-propagandon pere de tiuj famaj personecoj (la plej kruda ekzemplo estis Tito)."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Mia (scienca) celo estas ne nur emfazi pozitivajn opiniojn pri Esperanto, sed mi konsideras grava kaj esenca ankau\u0306 la mencion de pli skeptikaj opinioj esprimitaj de iuj fakuloj. Mi scias, ke la Eo-propagandistoj kaj esperantistoj mem ne s\u0302atas tiujn opiniojn kaj celas eviti ilin kiel la diablo timas la konsekritan akvon. Pro tio, la Eo-propagandistoj ne povas esti konsiderataj kiel objektivaj. Pli objektivaj estas tiuj opininantoj, kiuj konsideris en sia analizo kaj la pozitivajn kaj la negativajn aspektojn. G\u0302uste tion faris Pei, au\u0306 Bauduin de Courtenay, cetere en nekutime sincera kaj honesta maniero, kaj finfine kun plena simpatio por Esperanto."}, {"text_idx": "#000020", "text": "se aliaj evitas komenti, mi au\u0306dacas. Mario Pei ne estis esperantisto, kial do konsideri lin nia trezoro? Estis ja Caleb Gattegno, Kenneth Pike au\u0306 Aaron Antonovsky, kies ideoj restas g\u0302is nun valoro por Esperanto, lingvo nek konstruita, nek plana, sed nature intuita de genia infano. Ja nek antau\u0306 1958, nek poste aperis tia natura produkto de iu en ag\u0302o lingvokreiva. Post 13 jaroj eblas nur artefarado,kompilado, kaj la produktoj \u2013 apenau\u0306 viviponaj. Kial nur Esperanto estas tenaca malgrau\u0306 neadekvata instrudado? En la artikolo Esperanto estas lau\u0306data kiel ekzemplo de lingvo fonetika. Kio komprenendas sub tiu epiteto? C\u0302u litero=sono, au\u0306 fonetiko kiel indiko de roloj de vortoj? G\u0302is nun pri tio menciis nur Andrea Gacond en prelego No 216 (gramatikaj fonemoj). Normigiteco estas tre peza kaj konfuza termino \u2013 c\u0302u eblus diri simple: kohera organizo, harmonio? Oni normigas nur lingvon naturan. Kaj subite mi scivolas: kiu estis la unua E-instruisto kaj kiam okazis la unua kurso? G\u0302uste tion Zamenhof neniam intencis"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Vi devas esti ensalutinta por rajti komenti."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Demonstraj versioj de \u201cLa Ondo\u201d\nMusklaku la kovrilon por legi pliajn informojn."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Musklaku la kovrilon por legi pliajn informojn."}]