[{"text_idx": "#000000", "text": "Wikipedia's Chemistry as translated by GramTrans"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Kemio estas branc\u0302o de fizika scienco kiu studas la kunmetaj\u0302on, strukturon, trajtojn kaj s\u0302ang\u0302on el materio.\nKemio inkludas temojn kiel ekzemple la trajtoj de individuaj atomoj, kiel atomoj formas kemiajn ligojn por krei kemiajn kombinaj\u0302ojn, la interagojn de substancoj per intermolekulaj fortoj kiuj donas al materio g\u0302iajn g\u0302eneralajn trajtojn, kaj la interagojn inter substancoj tra kemiaj reakcioj por formi malsamajn substancojn."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Kemio foje estas nomita la centra scienco c\u0302ar g\u0302i transpontas aliajn natursciencojn, inkluzive de fiziko, geologio kaj biologio.\nPor la diferencoj inter kemio kaj fiziko vidas komparon de kemio kaj fiziko."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La historio de kemio povas esti spurita al alh\u0302emio, kiu estis praktikita por pluraj Jarmilojn en diversaj mondopartoj."}, {"text_idx": "#000004", "text": "3 Principoj de moderna kemio 3.1"}, {"text_idx": "#000005", "text": "La vorto kemio venas de alh\u0302emio, kiu rilatis al pli frua aro de praktikoj kiuj ampleksis elementojn de kemio, metalurgio, filozofio, astrologio, astronomio, mistikismo kaj medicino.\nG\u0302i ofte estas vidita kiel ligita al la serc\u0302o por ig\u0302i plumbon au\u0306 alian komunan startmaterialon oro, [6] kvankam en antikvaj tempoj la studo ampleksis multajn el la demandoj de moderna kemio estanta difinita kiel la studo de la kunmetaj\u0302o de akvoj, movado, kresko, enkarnigantaj, senkorpigante, transvers\u0302ante la spiritojn de korpoj kaj ligado la spiritojn ene de korpoj de la frua 4-a-jarcenta grek-egipta alkemiisto Zosimos.\nAlkemiisto estis nomita 'kemist estas estas en populara parolado, kaj poste la sufikso\" ry\" estis aldonita al tio por priskribi la arton de la apotekisto kiel \"kemion\"."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La moderna vorto alh\u0302emio en victurno estas derivita de la araba vorto al-ki\u0304mi\u0304a\u0304 (\u0627\u0644\u06a9\u06cc\u0645\u06cc\u0627\u0621).\nEn origino, la esprimo estas pruntita de la greka \u03c7\u03b7\u03bc\u03b9\u0301\u03b1 au\u0306 \u03c7\u03b7\u03bc\u03b5\u03b9\u0301\u03b1.\nTio povas havi egiptajn originojn c\u0302ar al-ki\u0304mi\u0304a\u0304 estas derivita de la greka \u03c7\u03b7\u03bc\u03b9\u0301\u03b1, kio estas en victurno derivita de la vorto Chemi au\u0306 Kimi, kio estas la maljunega nomo de Egiptujo en egipto.\nAlterne, al-ki\u0304mi\u0304a\u0304 povas veni de \u03c7\u03b7\u03bc\u03b5\u03b9\u0301\u03b1, kun la signifo \"rolantaro kune\"."}, {"text_idx": "#000007", "text": "La difino de kemio s\u0302ang\u0302ig\u0302is dum tempo, c\u0302ar novaj eltrovaj\u0302oj kaj teorioj aldonas al la funkcieco de la scienco.\nLa esprimo \"chymistry\", en la vido de konata sciencisto Robert Boyle en 1661, signifis la temon de la materialaj principoj de miksitaj korpoj.\nEn 1663 la apotekisto Christopher Glaser priskribis \"chymistry\" kiel sciencan arton, de kiun oni lernas dissolvi korpojn, kaj tiri de ili la malsamajn substancojn en ilia kunmetaj\u0302o, kaj kiel por unuigi ilin denove, kaj altigi ilin al pli alta perfekteco."}, {"text_idx": "#000008", "text": "La difino de la vorto \"kemio\", kiel (1730) uzite fare de Georg Ernst Stahl, signifis la arton de solvado miksis, kunmetaj\u0302o, au\u0306 agregaj\u0302korpojn en iliajn principojn;\nkaj de komponado tiaj korpoj de tiuj principoj.\nEn 1837, Jean-Baptiste Dumas konsideris la vorton \"kemio\" rilati al la scienco koncernita kun la leg\u0302oj kaj efikoj de molekulaj fortoj.\nTiu difino plue evoluis g\u0302is, en 1947, g\u0302i signifis la sciencon de substancoj: ilia strukturo, iliaj trajtoj, kaj la reagoj kiuj s\u0302ang\u0302as ilin en aliajn substancojn - karakterizadon akceptitan fare de Linus Pauling.\nPli lastatempe, en 1998, profesoro Raymond Chang plilarg\u0302igis la difinon de \"kemio\" por signifi la studon el materio kaj la s\u0302ang\u0302ojn kiujn g\u0302i spertas."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Fruaj civilizoj, kiel ekzemple la egiptoj [17]\nBabilonanoj, indianoj [18] amasigis praktikan scion koncerne la artojn de metalurgio, ceramiko kaj tinkturfarboj, sed ne evoluigis sisteman teorion."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Baza kemia hipotezo unue aperis en Klasikaj\u0302o-Grekio kun la teorio de kvar elementoj kiel prezentite definitive fare de Aristotelo deklarante ke fajro, aero, tero kaj akvo estis la fundamentaj elementoj de kiuj c\u0302io estas formita kiel kombinaj\u0302o.\nGreka atomismo devenas de 440 a.K., ekestante en verkoj preter filozofoj kiel ekzemple Demokrito kaj Epikuro.\nEn 50 a.K., la romia filozofo Lukrecio disetendig\u0302is sur la teorio en sia libro De rerum natura (Pri La Naturo de Aj\u0302oj).\nMale al modernaj konceptoj de scienco, greka atomismo estis sole filozofia en naturo, kun nur malmulte da konzerno por empiriaj observaj\u0302oj kaj neniu konzerno por kemiaj eksperimentoj."}, {"text_idx": "#000011", "text": "En la helenisma mondo la arto de alh\u0302emio unue multig\u0302is, intermiksig\u0302anta magio kaj okultismo en la studon el naturaj substancoj kun la finfina celo de transmutaciado de elementoj en oron kaj malkovrado de la eliksiro de eterna vivo.\nLaboro, precipe la evoluo de distilado, dau\u0306rigita en la frua bizanca periodo kun la plej fama terapiisto estas la 4-a-jarcenta grek-egipta Zosimos of Panopolis (Zosimoj de Panopolis).\nAlh\u0302emio dau\u0306re estis evoluigita kaj praktikita c\u0302ie en la araba mondo post la islama ekspansio, [24] kaj de tie, kaj de la bizancaj restoj, [25] difuzigitaj en mezepoka kaj Renesancon al Eu\u0306ropo tra latinaj tradukadoj.\nKelkaj influaj islamaj apotekistoj, Abu\u0304 al-Rayha\u0304n al-Bi\u0304ru\u0304ni\u0304, [26]\nAviceno [27] kaj Al-Kindi refutis la teoriojn de alh\u0302emio, precipe la teorion de la transmutacio de metaloj;\nkaj al-Tusi priskribis version de la konservado de maso, notante ke korpo de materio povas s\u0302ang\u0302ig\u0302i sed ne povas malaperi."}, {"text_idx": "#000012", "text": "La evoluo de la moderna scienca metodo estis malrapida kaj peniga, sed frua scienca metodo c\u0302ar kemio komencis aperi inter fruaj islamaj apotekistoj, komencig\u0302ante kun la 9-a jarcento persa au\u0306 araba apotekisto Ja\u0304bir ibn Hayya\u0304n (konata kiel \"Geber\" en Eu\u0306ropo), kiu foje estas referita kiel \"la patro de kemio\".\nLi enkondukis sisteman kaj eksperimentan aliron al scienca esplorado bazita en la laboratorio, kontraste al la malnovgrekaj kaj egiptaj alkemiistoj kies verkoj estis plejparte alegoriaj kaj ofte uninteligble.\nSub la influo de la novaj empiriaj metodoj prezentitaj fare de Sir Francis Bacon kaj aliaj, grupo de apotekistoj en Oksfordo, Robert Boyle, Robert Hooke kaj John Mayow komencis transformi la ag\u0302ajn alkemiajn tradiciojn en sciencan disciplinon.\nBoyle aparte estas rigardita kiel la fonda patro de kemio pro sia plej grava laboro, la klasika kemioteksto The Sceptical Chymist kie la diferencigo estas farita inter la asertoj de alh\u0302emio kaj la empiriaj sciencaj eltrovoj de la nova kemio.\nLi formulis la leg\u0302on de Boyle, malaprobis la klasikajn \"kvar elementojn\" kaj proponis mekanistan alternativon de atomoj kaj kemiajn reakciojn kiuj povis esti kondic\u0302igitaj de rigora eksperimento."}, {"text_idx": "#000013", "text": "La teorio de flogiston (substanco c\u0302e la radiko de c\u0302iu bruligado) estis prezentita fare de la germana Georg Ernst Stahl en la frua 18-a jarcento kaj estis nur renversita antau\u0306 la fino de la jarcento de la franca apotekisto Antoine Lavoisier, la kemia analogo de Neu\u0306tono en fiziko;\nkiu pli ol iu alian por establis la novan sciencon sur bonorda teoria bazo, per pliklarigado de la principo de konservado de maso kaj evoluigado de nova sistemo de kemia nomenklaturo uzita al tiu tago."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Antau\u0306 lia laboro, tamen, multaj gravaj eltrovaj\u0302oj estis faritaj, specife rilatigante al la naturo de \"aero\" kiu estis malkovrita esti kunmetita de multaj malsamaj gasoj.\nLa skota apotekisto Joseph Black (la unua eksperimenta apotekisto) kaj la Nederlandano J. B van Helmont malkovris karbondioksidon, au\u0306 kion nigra nomis \"fiksa aero\" en 1754;\nHenry Cavendish malkovris hidrogenon kaj pliklarigis g\u0302iajn trajtojn kaj Joseph Priestley kaj, sendepende, Carl Wilhelm Scheele izolis puran oksigenon."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Angla sciencisto John Dalton proponis la modernan teorion de atomoj;\ntiel c\u0302iuj substancoj estas kunmetitaj de nedivideblaj \"atomoj\" el materio kaj ke malsamaj atomoj havas s\u0302ang\u0302ig\u0302antajn atompezojn."}, {"text_idx": "#000016", "text": "La evoluo de la elektrokemia teorio de kemiaj kombinaj\u0302oj okazis en la frua 19-a jarcento kiel rezulto de la laboro de du sciencistoj aparte, J. J. Berzelius kaj Humphry Davy, igita eblaj per la antau\u0306a invento de la voltaeca baterio de Alessandro Volta.\nDavy malkovris nau\u0306 novajn elementojn inkluzive de la alkalaj metaloj eltirante ilin de iliaj oksidoj kun elektra kurento."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Brito William Prout unue proponis ordigi c\u0302iujn elementojn de ilia atompezo kiam c\u0302iuj atomoj havis pezon kiu estis preciza multoblo de la atompezo de hidrogeno.\nJ. A. R. Newlands elpensis fruan tablon de elementoj, kiu tiam estis evoluigita en la modernan periodan tabelon de elementoj [41] en la 1860-aj jaroj fare de Dmitrij Mendelejev kaj sendepende de pluraj aliaj sciencistoj inkluzive de Julius Lothar Meyer.\nLa inertaj gasoj, poste nomitaj la noblaj gasoj estis malkovritaj fare de William Ramsay en kunlaboro kun Lord Rayleigh c\u0302e la fino de la jarcento, tiel plenigante en la baza strukturo de la tablo."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Organika kemio estis evoluigita fare de Justus von Liebig kaj aliaj, sekvante la sintezon de Friedrich Wo\u0308hler da ureo kiu pruvis ke vivantaj organismoj estis, en teorio, redukteblaj al kemio.\nAliaj decidaj 19-a-jarcentaj progresoj estis;\nkompreno de valentligado ( Edward Frankland en 1852) kaj la apliko de termodinamiko al kemio ( J. W. Gibbs kaj August Svante Arrhenius en la 1870-aj jaroj)."}, {"text_idx": "#000019", "text": "C\u0302e la turno de la dudeka jarcento la teoriaj subkonstruaj\u0302oj de kemio estis finfine komprenitaj pro serio de rimarkindaj eltrovaj\u0302oj kiuj sukcesis en sondado kaj malkovrado de la naturo de la interna strukturo de atomoj mem.\nEn 1897, Joseph John Thomson de Cambridge University malkovris la elektronon kaj baldau\u0306 post la franca sciencisto Becquerel same kiel la paro Pierre kaj Marie Curie esploris la fenomenon de radioaktiveco.\nEn serio de iniciatado de disvastigeksperimentoj Ernest Rutherford c\u0302e la University of Manchester (Universitato de Manc\u0302estro) malkovris ke la interna strukturo de la atomo kaj la ekzisto de la protono, klasifikis kaj klarigis la malsamajn specojn de radioaktiveco kaj sukcese transmutaciis la unuan elementon bombadante nitrogenon kun alfa-partikloj."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Lia laboro sur atomstrukturo estis plibonigita fare de liaj studentoj, la danaj fizikisto Niels Bohr kaj Henry Moseley.\nLa elektronika teorio de kemiaj ligoj kaj molekulaj orbital'oj estis evoluigita fare de la amerikaj sciencistoj Linus Pauling kaj Gilbert Newton Lewis."}, {"text_idx": "#000021", "text": "La jaro 2011 estis deklarita fare de la Unuig\u0302intaj Nacioj kiel la Internacia Jaro de Kemio.\nG\u0302i estis iniciato de la IUPAK, kaj de la Unuig\u0302intaj Nacioj Instrua, Scientific, kaj Cultural Organization kaj implikas kemiajn sociojn, akademiulojn, kaj institucioj tutmonde kaj fidis je individuaj iniciatoj organizi lokajn kaj regionajn agadojn."}, {"text_idx": "#000022", "text": "La nuna modelo de atomstrukturo estas la kvantmekanika fotomodelo.\nTradicia kemio komencig\u0302as per la studo de elementaj partikloj, atomoj, molekuloj, [47]\nsubstancoj, metaloj, kristaloj kaj aliaj agregaj\u0302oj el materio.\nTiu afero povas esti studita en solido, likvaj\u0302o, au\u0306 gass\u0302tatoj, en izoliteco au\u0306 en kombinaj\u0302o.\nLa interagoj, reagoj kaj transformoj kiuj estas volitaj en kemio estas kutime la sekvo de interagoj inter atomoj, kau\u0306zante rearang\u0302ojn de la kemiaj ligoj kiuj tenas atomojn kune.\nTiaj kondutoj estas volitaj en kemiolaboratorio."}, {"text_idx": "#000023", "text": "La kemiolaboratorio stereotipe uzas diversajn formojn de laboratoriovitrovaro.\nTamen vitrovaro ne estas centra al kemio, kaj granda interkonsento da eksperimenta (same kiel aplikata/industria) kemio estas farita sen g\u0302i."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Kemia reakcio estas transformo de kelkaj substancoj en unu au\u0306 pluraj malsamajn substancojn.\nLa bazo de tia kemia transformo estas la rearang\u0302o de elektronoj en la kemiaj ligoj inter atomoj.\nG\u0302i povas esti simbole prezentita tra kemia ekvacio, kiu kutime implikas atomojn kiel subjektoj.\nLa nombro da atomoj maldekstre kaj la rekte en la ekvacio por kemia transformo estas egala.\n(Kiam la nombro da atomoj sur c\u0302iu flanko estas neegala, la transformo estas referita kiel nuklea reago au\u0306 radiaktiva disfalo.\nLa speco de kemiaj reakcioj substanco povas sperti kaj la energios\u0302ang\u0302oj kiuj povas akompani g\u0302in estas limigitaj per certaj bazaj reguloj, konataj kiel kemiaj leg\u0302oj."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Energio- kaj entropio konsideroj estas kutime gravaj en preskau\u0306 c\u0302io kemiaj studoj.\nKemiaj substancoj estas klasigitaj lau\u0306 sia strukturo, fazo, same kiel siaj kemiaj kunmetaj\u0302oj.\nIli povas esti analizitaj uzante la ilojn da kemia analizo, ekz. spektroskopio kaj kromatografio.\nSciencistoj okupig\u0302is pri kemia esplorado estas konataj kiel apotekistoj.\nLa plej multaj apotekistoj specialig\u0302as pri unu au\u0306 pluraj sub-disciplinoj.\nPluraj konceptoj estas esencaj por la studo de kemio;\nkelkaj el ili estas: [50]"}, {"text_idx": "#000026", "text": "En kemio, materio estas difinita kiel io ajn kiu havas ripozomason kaj volumenon (g\u0302i alprenas spacon) kaj konsistas el partikloj.\nLa partikloj kiuj faras supren gravi havas ripozomason ankau\u0306 - ne c\u0302iuj partikloj havas ripozomason, kiel ekzemple la fotono.\nMaterio povas esti pura kemia substanco au\u0306 miksaj\u0302o de substancoj."}, {"text_idx": "#000027", "text": "La atomo estas la bazunuo de kemio.\nG\u0302i konsistas el densa kerno nomita la atomkerno c\u0302irkau\u0306is proksime de spaco nomita la elektronnubo.\nLa nukleo konsistas el pozitive s\u0302argitaj protonoj kaj nes\u0302argitaj neu\u0306tronoj (kune nomitaj nukleonoj), dum la elektronnubo konsistas el negative s\u0302argitaj elektronoj kiuj orbitas la nukleon.\nEn neu\u0306trala atomo, la negative s\u0302argitaj elektronoj balancas eksteren la pozitivan pagendaj\u0302on de la protonoj.\nla tumoro de nukleono estas apromiksately 1,836 fojojn kiu de elektrono, ankorau\u0306 la radiuso de atomo estas proksimume 10,000 fojojn tiu de g\u0302ia nukleo."}, {"text_idx": "#000028", "text": "La atomo ankau\u0306 estas la plej malgranda unuo kiu povas esti antau\u0306vidita por reteni la kemiajn trajtojn de la elemento, kiel ekzemple elektronegativeco, jonigpotencialo, preferata oksidig\u0302a nombro (j), kunordignombro, kaj preferataj specoj de obligacioj por formig\u0302i (ekz., metalaj, jonaj, kovalentaj)."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Kemia elemento estas pura substanco kiu estas kunmetita de ununura speco de atomo, karakterizita per sia speciala numero de protonoj en la nukleoj de siaj atomoj, konataj kiel la atomnumero kaj reprezentitaj per la simbolo Z.\nLa masnumero estas la sumo de la nombro da protonoj kaj neu\u0306tronoj en nukleo.\nKvankam c\u0302iuj nukleoj de c\u0302iuj atomoj apartenantaj al unu elemento havos la saman atomnumeron, ili eble ne nepre havas la saman masnumeron;\natomoj el elemento kiuj havas malsamajn masnumerojn estas konataj kiel izotopoj.\nEkzemple, c\u0302iuj atomoj kun 6 protonoj en iliaj nukleoj estas atomoj el la kemiaelementa karbono, sed atomoj el karbono povas havi masnumerojn da 12 au\u0306 13."}, {"text_idx": "#000030", "text": "La normprezento de la kemiaj elementoj estas en la perioda tabelo, kiu ordigas elementojn de atomnumero.\nLa perioda tabelo estas arang\u0302ita en grupoj, au\u0306 kolonoj, kaj periodoj, au\u0306 vicoj.\nLa perioda tabelo estas utila en identigado de periodaj tendencoj."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Molekulo estas la plej malgranda nedividebla parto de pura kemia substanco kiu havas sian unikan aron de kemiaj trajtoj, t.e., g\u0302ian potencialon sperti certan aron de kemiaj reakcioj kun aliaj substancoj.\nTamen, tiu difino nur laboras bone por substancoj kiuj estas kunmetitaj de molekuloj, ne veraj de multaj substancoj (vidu malsupre).\nMolekuloj estas tipe aro de atomoj kunligitaj per kovalentaj obligacioj, tia ke la strukturo estas elektre neu\u0306trala kaj c\u0302iuj valentelektronoj estas parigitaj kun aliaj elektronoj au\u0306 en obligacioj au\u0306 en solaj paroj."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Tiel, molekuloj ekzistas kiel elektre neu\u0306tralaj unuoj, male al jonoj.\nKiam tiu regulo estas malobservita, donante al la \"molekulo\" pagendaj\u0302on, la rezulto foje estas nomita molekula jono au\u0306 poliatoma jono.\nTamen, la diskreta kaj aparta naturo de la molekula koncepto kutime postulas ke molekulaj jonoj trovig\u0302u nur en bon-separita formo, kiel ekzemple direktita trabo en vakuo en masspektrometro.\nS\u0302arg\u0302itaj poliatomaj amasig\u0302oj ekzistantaj en solidoj (ekzemple, oftaj sulfato au\u0306 nitratojonoj) estas g\u0302enerale ne konsideritaj \"molekuloj\" en kemio.\nKelkaj molekuloj enhavas unu au\u0306 pluraj neparajn elektronojn, kreante radikalulojn.\nLa plej multaj radikaluloj estas relative reaktivaj, sed iom da, kiel ekzemple nitrogenmonoksido (NENIUJ) povas esti staloj."}, {"text_idx": "#000034", "text": "La \"inertaj\" au\u0306 noblagasa elementoj ( heliumo, neono, argono, kripton, ksenono kaj radono) estas kunmetitaj de solaj atomoj kiel sia plej malgranda diskreta trupo, sed la aliaj izolitaj kemiaj elementoj konsistas el au\u0306 molekuloj au\u0306 retoj de atomoj kunligitaj al unu la alian lau\u0306 iu maniero.\nIdentigeblaj molekuloj kunmetas konatajn substancojn kiel ekzemple akvo, aero, kaj multajn organikajn substancojn kiel alkoholo, sukero, benzino, kaj la diversajn medikamentojn."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Tamen, ne c\u0302iuj substancoj au\u0306 kemiaj kombinaj\u0302oj konsistas el diskretaj molekuloj, kaj efektive la plej multaj el la solidaj substancoj kiuj konsistigas la solidan kruston, mantelon, kaj kerno de la Tero estas kemiaj kombinaj\u0302oj sen molekuloj.\nTiuj aliaj specoj de substancoj, kiel ekzemple jonaj kunmetaj\u0302oj kaj retsolidoj, estas fakorganizitaj lau\u0306 tia maniero por malhavi la ekziston de identigeblaj molekuloj en si mem.\nAnstatau\u0306e, tiuj substancoj estas diskutitaj lau\u0306 formulunuoj au\u0306 unuoc\u0302eloj kiel la plej malgranda ripetanta strukturo ene de la substanco.\nEkzemploj de tiaj substancoj estas mineralo salas (kiel ekzemple tablosalo), solidoj kiel karbono kaj diamanto, metaloj, kaj konata silicoksido kaj silikatmineraloj kiel ekzemple kvarco kaj granito."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Unu el la c\u0302efkarakterizaj\u0302oj de molekulo estas sia geometrio ofte vokis sian strukturon.\nDum la strukturo de diatoma, triatomic au\u0306 tetra atommolekuloj povas esti sensignifa, (linia, angulpiramideca ktp.) la strukturo de poliatomaj molekuloj, kiuj estas konsistigitaj de pli ol ses atomoj (de pluraj elementoj) povas esti decida por g\u0302ia kemia naturo."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Kemia substanco estas speco de afero kun definitiva kunmetaj\u0302o kaj aro de trajtoj.\nKolekto de substancoj estas nomita miksaj\u0302o.\nEkzemploj de miksaj\u0302oj estas aero kaj alojoj."}, {"text_idx": "#000038", "text": "La hau\u0306tmakulo estas mezurunuo kiu indikas materikvanto (ankau\u0306 nomita kemia kvanto).\nLa hau\u0306tmakulo estas difinita kiel la nombro da atomoj trovitaj en ekzakte 0.012 kilogramoj (au\u0306 12 gramoj) de karbono-12, kie la karbono-12-atomoj estas nebinditaj, c\u0302e ripozo kaj en sia bazstato.\nLa nombro da unuoj je hau\u0306tmakulo estas konata kiel la konstanto de Avogadro, kaj estas kialigita empirie esti c\u0302irkau\u0306 6.022 \u00d7 10 23 Mol \u22121.\nMolarkoncentrig\u0302o estas la kvanto de speciala substanco per volumeno el solvo, kaj estas ofte raportita en moldm \u22123."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Aldone al la specialaj kemiaj trajtoj kiuj distingas malsamajn kemiajn klasifikojn, kemiaj\u0302oj povas ekzisti en pluraj fazoj.\nPlejparte, la kemiaj klasifikoj estas sendependaj de tiuj volummezuras fazklasifikojn;\ntamen, kelkaj pli ekzotikaj fazoj estas malkongruaj kun certaj kemiaj trajtoj.\nFazo estas aro de statoj de kemia sistemo kiuj havas similajn grocajn strukturajn trajtojn, en vico da kondic\u0302oj, kiel ekzemple premo au\u0306 temperaturo."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Fizikaj trajtoj, kiel ekzemple denseco kaj refrakta indico tendencas fali ene de valorkarakterizaj\u0302o de la fazo.\nLa fazo de materio estas difinita per la faztransiro , kio estas en kiam energio metita au\u0306 prenita el la sistemo iras en rearang\u0302ado de la strukturo de la sistemo, anstatau\u0306e de s\u0302ang\u0302ado de la grocajn kondic\u0302oj."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Foje la distingo inter fazoj povas esti kontinua anstatau\u0306e de havado de diskreta limo, en tiu kazo kiun la afero estas konsiderita esti en superkritika s\u0302tato.\nKiam tri s\u0302tatoj renkontas surbaze de la kondic\u0302oj, g\u0302i estas konata kiel triobla punkto kaj c\u0302ar tio estas senvaria, estas oportuna maniero difini aron de kondic\u0302oj."}, {"text_idx": "#000042", "text": "La plej konataj ekzemploj de fazoj estas solidoj, likvaj\u0302oj, kaj gasoj.\nMultaj substancoj ekspozicias multoblajn solidajn fazojn.\nEkzemple, ekzistas tri fazoj de solida fero (alfao, gamao, kaj delto) kiuj varias surbaze de temperaturo kaj premo.\nC\u0302efdiferenco inter solidaj fazoj estas la kristalstrukturo, au\u0306 arang\u0302o, de la atomoj.\nAlia fazo ofte renkontita en la studo da kemio estas la akva fazo, kio estas la stato de substancoj dissolvitaj en akva solvaj\u0302o (t.e., en akvo)."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Malpli konataj fazoj inkludas plasmojn, Bose-Einstein-kondensaj\u0302ojn kaj fermionajn kondensaj\u0302ojn kaj la paramagnetajn kaj feromagnetajn fazojn de magnetaj materialoj.\nDum plej multe de la konata fazinterkonsento kun tridimensiaj sistemoj, estas ankau\u0306 eble difini analogaj\u0302ojn en dudimensiaj sistemoj, kiu ricevis atenton por sia signifo por sistemoj en biologio."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Atomoj algluig\u0302antaj kune en molekuloj au\u0306 kristaloj lau\u0306dire estas ligis unu kun la alia.\nKemia ligo povas esti bildigita kiel la multipol ekvilibro inter la pozitivaj pagendaj\u0302oj en la nukleoj kaj la negativaj pagendaj\u0302oj oscilante ronde ilin.\nPli ol simpla altiro kaj repus\u0302o, la energioj kaj distribuoj karakterizas la haveblecon de elektrono por ligi al alia atomo."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Kemia ligo povas esti kovalenta bendo, jona obligacio, hidrogena ligo au\u0306 j\u0302us pro Van der Waal devigas.\nC\u0302iu el tiuj specoj de obligacioj estas atributita al iom da potencialo.\nTiuj potencialoj kreas la interagojn kiuj tenas atomojn kune en molekuloj au\u0306 kristaloj.\nEn multaj simplaj kunmetaj\u0302oj, valentligteorio, la Valence Shell Electron Pair Repulsion-modelo ( VSEPR), kaj la koncepto de oksigenadnombro povas esti utiligitaj por klarigi molekulan strukturon kaj kunmetaj\u0302on."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Jona obligacio estas formita kiam metalo perdas unu au\u0306 pli el siaj elektronoj, ig\u0302ante pozitive s\u0302argita katjono, kaj la elektronoj tiam estas akiritaj per la nemetalatomo, ig\u0302ante negative s\u0302argita anjono.\nLa du kontrau\u0306e s\u0302arg\u0302itaj jonoj altiras unu la alian, kaj la jona obligacio estas la elektrostatika gravito inter ili.\nEkzemple, natrio (Na), metalo, perdas unu elektronon por ig\u0302i Na + katjono dum kloro (Cl), nemetalo, akiras tiun elektronon por ig\u0302i Cl \u2212.\nLa jonoj estas tenitaj kune pro elektrostatika altiro, kaj tio kunmetas natrian kloridon (NaCl), au\u0306 oftan tablosalon, estas formita."}, {"text_idx": "#000047", "text": "En kovalenta bendo, unu au\u0306 pluraj paroj de valentelektronoj estas dividitaj per du atomoj: la rezulta elektre neu\u0306trala grupo de ligitaj atomoj estas nomita molekulo.\nAtomoj dividos valentelektronojn lau\u0306 tia maniero por krei noblagasan elektronkonfiguracion (ok elektronoj en sia ekstrema s\u0302elo) por c\u0302iu atomo.\nAtomoj kiuj tendencas kombini en tia manieron ke ili c\u0302iu havas ok elektronojn en ilia valentos\u0302elo lau\u0306dire sekvas la okopan regulon.\nTamen, kelkaj elementoj s\u0302atas hidrogenon kaj litio bezonas nur du elektronojn en ilia ekstrema s\u0302elo por ekhavi tiun stabilan konfiguracion;\ntiuj atomoj lau\u0306dire sekvas la duetregulon, kaj lau\u0306 tiu maniero ili atingas la elektronkonfiguracion de la noblagasa heliumo, kiu havas du elektronojn en sia ekstera s\u0302elo."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Simile, teorioj de klasika fiziko povas esti utiligitaj por antau\u0306diri multajn jonajn strukturojn.\nKun pli d komplikaj kunmetaj\u0302oj, kiel ekzemple metalkompleksoj, valentligo kiun teorio estas malpli uzebla kaj alternativaj aliroj, kiel ekzemple la molekula enorbita teorio, estas g\u0302enerale uzita.\nVidu diagramon sur elektronikaj orbital'oj."}, {"text_idx": "#000049", "text": "En la kunteksto de kemio, energio estas atributo de substanco kiel sekvo da sia atoma, molekula au\u0306 entuta strukturo.\nC\u0302ar kemia transformo estas akompanita per s\u0302ang\u0302o en unu au\u0306 pli el tiuj specoj de strukturoj, g\u0302i estas kutime akompanita per pliig\u0302o au\u0306 malkresko de energio de la substancoj engag\u0302itaj.\nIom da energio estas transdonita inter la medio kaj la reaktant de la reago en la formo de varmeco au\u0306 lumo;\ntiel la produktoj de reago povas havi pli daau\u0306 malplin energion ol la reaktant."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Reago lau\u0306dire estas eksergona c\u0302u la fina s\u0302tato estas malaltigi sur la energioskalo ol la komenca s\u0302tato;\nkaze de endergonaj reagoj la situacio estas la reverso.\nReago lau\u0306dire estas eksoterma c\u0302u la reageldonoj varmigas al la medio;\nkaze de endotermaj reagoj, la reago absorbas varmecon de la medio."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Kemiaj reakcioj estas kutime ne eblaj se la reaktant ne dominas energiobarieron konatan kiel la aktivigenergio.\nLa aktivigenergio necesa ke kemia reakcio okazus povas esti en la formo de varmeco, lumo, elektro au\u0306 mekanika forto en la formo de ultrasono."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Rilata koncepta libera energio, kiu ankau\u0306 asimilas entropiokonsiderojn, estas tre utila rimedo por antau\u0306dirado de la farebleco de reago kaj determinado de la stato de ekvilibro de kemia reakcio, en kemia termodinamiko.\nse g\u0302i estas egala al nul la kemia reakcio lau\u0306dire estas c\u0302e ekvilibro."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Tie ekzistu nur limigitaj eblaj statoj de energio por elektronoj, atomoj kaj molekuloj.\nTiuj estas determinitaj per la reguloj de kvantuma mekaniko, kiuj postulas kvantigadon de energio de mallibera sistemo.\nLa atomoj/molekuloj en pli alta energistato lau\u0306dire estas ekscititaj.\nLa molekuloj/atomoj el substanco en ekscitita energistato ofte estas multe pli reaktivaj;\ntio estas, pli alireblaj al kemiaj reakcioj."}, {"text_idx": "#000054", "text": "La fazo de substanco estas kutime determinita memstare energio kaj la energio de sia medio.\nKiam la intermolekulaj fortoj de substanco estas tia ke la energio de la medio ne estas sufic\u0302a venki ilin, g\u0302i okazas en pli ordigita fazo kiel likvaj\u0302o au\u0306 solido kiel estas la kazo kun akvo ( H2O);\nlikvaj\u0302o c\u0302e c\u0302ambra temperaturo c\u0302ar g\u0302iaj molekuloj estas ligitaj per hidrogenaj ligoj.\nDum hidrogena sulfido ( H2S) estas gaso c\u0302e c\u0302ambra temperaturo kaj norma premo, c\u0302ar g\u0302iaj molekuloj estas ligitaj per pli malfortaj dipol-dipolaj interagoj."}, {"text_idx": "#000055", "text": "La translokigo de energio de unu kemia substanco g\u0302is alia dependas de la grandeco de energioquanta elsendita de unu substanco.\nTamen, varmenergio ofte estas transdonita pli facile de preskau\u0306 ajna substanco g\u0302is alia c\u0302ar la fonon respondecaj por vibrational kaj rotaciaj energiniveloj en substanco havas multe malpli energion ol fotonoj cititaj por la elektronika energitransigo.\nTiel, c\u0302ar vibrational kaj rotaciaj energiniveloj estas pli proksime spacigitaj ol elektronika energinivelo-, varmeco estas pli facile transdonita inter substancoj relative al lumo au\u0306 aliaj formoj de elektronika energio.\nEkzemple, ultraviola elektromagneta ondo ne estas transdonita kun tiel multe da efikeco de unu substanco g\u0302is alia kiel termika au\u0306 elektra energio."}, {"text_idx": "#000056", "text": "La ekzisto de karakterizaj energiniveloj por malsamaj kemiaj substancoj estas utila por ilia identigo per la analizo de spektraj linioj.\nMalsamaj specoj de spektroj ofte estas uzitaj en kemia spektroskopio, ekz. IR, mikroondo, NMR, ESR, ktp.\nSpektroskopio ankau\u0306 kutimas identigi la kunmetaj\u0302on de malproksimaj objektoj - kiel steloj kaj malproksimaj galaksioj - analizante iliajn radiadspektrojn."}, {"text_idx": "#000057", "text": "La esprimo kemia energio ofte estas uzita por indiki la potencialon de kemia substanco sperti transformon tra kemia reakcio au\u0306 por s\u0302ang\u0302i aliajn kemiajn substancojn."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Kiam kemia substanco estas s\u0302ang\u0302ita kiel rezulto da sia interagado kun alia substanco au\u0306 kun energio, kemia reakcio lau\u0306dire okazis.\nKemia reakcio estas tial koncepto ligita al la \"reago\" de substanco kiam g\u0302i venas en proksima kontakto kun alia, c\u0302u kiel miksaj\u0302o au\u0306 solvo;\neksponig\u0302o al iu formo de energio, au\u0306 ambau\u0306.\nG\u0302i rezultigas iun energiinters\u0302ang\u0302on inter la eroj de la reago same kiel kun la sistemmedio, kiuj povas esti dizajnitaj s\u0302ipoj - ofte laboratorio-vitrovaro."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Kemiaj reakcioj povas rezultigi la formacion au\u0306 distancig\u0302on de molekuloj, t.e., molekuloj krevantaj dise por formi du au\u0306 pli pli malgrandajn molekulojn, au\u0306 rearang\u0302on de atomoj ene de au\u0306 trans molekuloj.\nKemiaj reakcioj kutime implikas la kreadon au\u0306 fendon de kemiaj ligoj.\nOksigenado, redukto, distancig\u0302o, acid-malnobla neu\u0306traligado kaj molekula rearang\u0302o estas kelkaj el la ofte uzitaj specoj de kemiaj reakcioj."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Kemia reakcio povas esti simbole prezentita tra kemia ekvacio.\nDum en ne-nuklea kemia reakcio la nombro kaj speco de atomoj sur same flankoj de la ekvacio estas egala, por nuklea reago tio tenas vera nur por la atompartikloviz."}, {"text_idx": "#000061", "text": "La sekvenco de s\u0302tupoj en kiu la restrukturigo de kemiaj ligoj povas esti okazanta en la kurso de kemia reakcio estas nomita sia mekanismo.\nKemia reakcio povas esti antau\u0306vidita por okazi en kelkaj s\u0302tupoj, c\u0302iu el kiuj povas havi malsaman rapidecon.\nMultaj reago intermediateas kun variablo stabileco povas tiel esti antau\u0306vidita dum la kurso de reago.\nReakciaj mekanismoj estas svatitaj klarigi la kinetikon kaj la relativan produktmiksaj\u0302on de reago.\nMultaj fizikaj apotekistoj specialig\u0302as pri esplorado kaj proponado de la mekanismoj de diversaj kemiaj reakcioj.\nPluraj empiriaj reguloj, kiel la Alarbar-Hoffmann reguloj ofte venas en praktika proponante mekanismon por kemia reakcio."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Lau\u0306 la IUPAC- orlibro, kemia reakcio estas \"proceso tio rezultoj en la interkonverto de kemiaj specioj.\"\nSekve, kemia reakcio povas esti elementa reago au\u0306 pos\u0302tupa reago.\nKroma avertrimarko estas farita, en tiu tiu difino inkludas kazojn kie la interkonverto de konformantoj estas eksperimente observebla.\nTiaj mezureblaj kemiaj reakcioj normale implikas arojn de molekulaj unuoj kiel indicite per tiu difino, sed estas ofte koncipe oportune uzi la esprimon ankau\u0306 por s\u0302ang\u0302oj implikantaj ununurajn molekulajn unuojn (t.e.' mikroskopaj kemiaj okazaj\u0302oj ')."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Jono estas s\u0302arg\u0302ita specio, atomo au\u0306 molekulo, kiu perdis au\u0306 akiris unu au\u0306 pluraj elektronojn.\nKiam atomo perdas elektronon kaj tiel havas pli da protonoj ol elektronoj, la atomo estas pozitive s\u0302argita jono au\u0306 katjono.\nKiam atomo akiras elektronon kaj tiel havas pli da elektronoj ol protonoj, la atomo estas negative s\u0302argita jono au\u0306 anjono.\nKatjonoj kaj anjonoj povas formi kristalan kradon de idlo salas, kiel ekzemple la Na + kaj Cl \u2212 jonoj formantaj natrian kloridon, au\u0306 NaCl.\nEkzemploj de poliatomaj jonoj kiuj ne fendetig\u0302as supren dum acid-malnoblaj reagoj estas hidroksido (Oh \u2212) kaj fosfato ( PO4 3\u2212)."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Plasmo estas kunmetita de gasa materio kiu estis tute jonigita, kutime tra alta temperaturo."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Substanco ofte povas esti klasifikita kiel acido au\u0306 bazo.\nEkzistas pluraj malsamaj teorioj kiuj klarigas acid-malnoblan konduton.\nLa plej simpla estas Arrhenius-teorio, kiu deklaras ol acido estas substanco kiu produktas hydroniojonojn kiam g\u0302i estas dissolvita en akvo, kaj bazo estas unu kiu produktas hidroksidjonojn kiam dissolvite en akvo.\nLau\u0306 Br\u00f8nsted-Lowry-acid-malnobla teorio, acidoj estas substancoj kiuj donacas pozitivan hidrogenjonon al alia substanco en kemia reakcio;\nper etendaj\u0302o, bazo estas la substanco kiu ricevas tiun hidrogenjonon."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Tria ofta teorio estas Lewis acid-bazigas teorion, kiu estas bazita sur la formado de novaj kemiaj ligoj.\nLewis-teorio klarigas ke acido estas substanco kiu estas kapabla je akceptado de paro de elektronoj de alia substanco dum la proceso de obligacioformacio, dum bazo estas substanco kiu povas disponigi paron de elektronoj por formi novan bendon.\nLau\u0306 tiu teorio, la decidaj aj\u0302oj estantaj inters\u0302ang\u0302itaj estas pagendaj\u0302oj.\nEkzistas pluraj aliaj manieroj en kiuj substanco povas esti klasifikita kiel acido au\u0306 bazo, kiel estas evidenta en la antau\u0306historio de tiu koncepto."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Acidforto estas ofte mezurita per du metodoj.\nUnu mezurado, surbaze de la Arrhenius-difino de acideco, estas pH, kio estas mezurado de la hydroniojonkoncentrig\u0302o en solvaj\u0302o, kiel esprimite sur negativa logaritma skalo.\nTiel, solvoj kiuj havas malaltan pH havi altan hydroniojonkoncentrig\u0302on, kaj povas esti diritaj esti pli acidaj.\nLa alia mezurado, surbaze de la Br\u00f8nsted-Lowry difino, estas la acidecokonstanto ( Ka), kiu mezuras la parenckapablon de substanco por funkcii kiel acido sub la Br\u00f8nsted-Lowry difino de acido.\nTio estas, substancoj kun pli alta Ka pli donacas supozeble hidrogenjonojn en kemiaj reakcioj ol tiuj kun pli malaltaj Ka valoroj."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Redoksa reakcio ( rug\u0302a uction-oksigenado) reagoj inkludas c\u0302iujn kemiajn reakciojn en kiuj atomoj havas sian oksidig\u0302an nombron s\u0302ang\u0302itan au\u0306 akirante elektronojn (redukto) au\u0306 perdante elektronojn (oksigenado).\nSubstancoj kiuj havas la kapablon oksigeni aliajn substancojn lau\u0306dire estas oksidativaj kaj estas konataj kiel oksidenzoj, oksidant au\u0306 oksigenantoj.\nOksidant forigas elektronojn de alia substanco.\nSimile, substancoj kiuj havas la kapablon redukti aliajn substancojn lau\u0306dire estas reduktivaj kaj estas konataj kiel reduktantaj agentoj, reduktant, au\u0306 reduktiloj."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Reduktant transdonas elektronojn al alia substanco, kaj estas tiel oksigenita mem.\nKaj c\u0302ar g\u0302i \"donacas\" elektronojn g\u0302i ankau\u0306 estas nomita elektronorgandonacanto.\nOksigenado kaj redukto konvene rilatas al s\u0302ang\u0302o en oksigenadnombro - la fakta translokigo de elektronoj neniam povas okazi.\nTiel, oksigenado estas pli bone difinita kiel pliig\u0302o en oksigenadnombro, kaj redukto kiel malkresko en oksigenadnombro."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Kvankam la koncepto de ekvilibro estas vaste utiligita trans sciencoj, en la kunteksto de kemio, g\u0302i ekestas kiam ajn kelkaj malsamaj statoj de la kemia kunmetaj\u0302o estas eblaj, kiel por ekzemplo, en miksaj\u0302o de pluraj kemiaj kombinaj\u0302oj kiuj povas reagi unu kun la alia, au\u0306 kiam substanco povas c\u0302eesti en pli ol unu speco de fazo."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Sistemo de kemiaj substancoj c\u0302e ekvilibro, ec\u0302 se havi sens\u0302ang\u0302an kunmetaj\u0302on, plejofte estas ne senmova;\nmolekuloj el la substancoj dau\u0306re reagas unu kun la alia tiel kau\u0306zante dinamikan ekvilibron.\nTiel la koncepto priskribas la s\u0302taton en kiu la parametroj kiel ekzemple kemia kunmetaj\u0302o restas sens\u0302ang\u0302aj dum tempo."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Kemiaj reakcioj estas regitaj per certaj leg\u0302oj, kiuj farig\u0302is bazaj terminoj en kemio."}, {"text_idx": "#000074", "text": "(septembro 2014) Kemio estas tipe dividita en plurajn gravajn sub-disciplinojn.\nEkzistas ankau\u0306 pluraj c\u0302efa kruc-disciplina kaj pli specialecaj kampoj de kemio."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Aliaj disciplinoj ene de kemio estas tradicie grupigitaj per la speco de materio estanta legitaj au\u0306 la speco de studo.\nTiuj inkludas neorganikan kemion, la studon el neorganika materio;\norganika kemio, la studo el organika (karbon-bazita) materio;\nbiokemio, la studo el substancoj trovis en biologiaj organismoj;\nfizika kemio, la studo de kemiaj procesoj utiligantaj fizikajn konceptojn kiel ekzemple termodinamiko kaj kvantuma mekaniko;\nkaj kemia analizo, la analizo de materialaj provaj\u0302oj akiri komprenon de ilia kemia kunmetaj\u0302o kaj strukturo.\nMultaj pli specialecaj disciplinoj aperis en la lastaj jaroj, ekz. neu\u0306rokemio la kemiaj studo de la nerva sistemo (vidu subdisciplinojn)."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Aliaj kampoj inkludas agrokemistry, astrokemistry (kaj kosmokemistry), atmosferan kemion, kemian ing\u0302enierarton, kemian biologion, kemo-informadikon, elektrokemion, median kemion, femtokemion, gustkemion, fluokemion, geokemion, verdan kemion, histokemion, historio de kemio, hidratigokemio, imunokemistry, mara kemio, materiala scienco, matematikan kemion, mekanokemistry, medikamentan kemion, molekulan biologion, molekulan mekanikon, nanoteknologion, naturproduktokemion, enologion, organometalic-kemion, petrokemistry, farmakologion, fotokemion, fizikan organikan kemion, plantkemion, polimerkemion, radiokemion, solidstatan kemion, sonokemistry, supramolekulan kemion, surfackemion, sintezan kemion, termkemion, kaj multajn aliajn."}, {"text_idx": "#000078", "text": "La kemia industrio reprezentas gravan ekonomian agadon tutmonde.\nLa tutmondaj supraj 50 kemiaj produktantoj en 2013 havis vendon de 980.5 miliardoj USD kun gajnmarg\u0302eno de 10.3%."}, {"text_idx": "#000082", "text": "\"To form an idea of the historical place of Jabir's alchemy and to tackle the problem of its sources, it is advisable to compare it with what remains to us of the alchemical literature in the greka lingvo.\nOni scias en kiu mizera s\u0302tato tiu literaturo atingitaj ni.\nKolektite fare de bizancaj sciencistoj de la deka jarcento, la korpuso de la grekaj alkemiistoj estas areto de nekompreneblaj fragmentoj, irante reen al c\u0302iuj fojoj ekde la tria jarcento g\u0302is la fino de la Mezepoko.\""}, {"text_idx": "#000083", "text": "\"La klopodoj de Berthelot kaj Ruelle meti malgrandan ordon en tiun mason de literaturo kau\u0306zis nur malbonajn rezultojn, kaj la pli postaj esploristoj, inter ili aparte Mrs\\. Hammer-Jensen, Tannery, Lagercrantz, von Lippmann, Reitzenstein, Ruska, Bidez, Festugiere kaj aliaj, povis gajni klarajn nur malmultajn poentojn de detalo ..."}, {"text_idx": "#000084", "text": "La studo de la grekaj alkemiistoj ne estas tre esperiga.\nEbena surfacekzameno de la grekaj tekstoj montras ke tre malgranda parto nur estis organizita lau\u0306 veraj eksperimentoj de laboratorio: ec\u0302 la supozeble teknikaj skribaj\u0302oj, en la s\u0302tato kie ni trovas al ili hodiau\u0306, estas nekomprenebla sensencaj\u0302o kiu rifuzas ajnan interpreton."}, {"text_idx": "#000085", "text": "G\u0302i estas malsama kun la alh\u0302emio de Jabir.\nLa relative klara priskribo de la procezoj kaj la alkemiaj aparataroj, la metodaj klasifiko de la substancoj, markas eksperimentan spiriton kiu estas ekstreme malproksime de la stranga kaj stranga esoterismo de la grekaj tekstoj.\nLa teorio sur kiu Jabir apogas siajn operaciojn estas unu el klareco kaj de impona unueco.\nPli ol kun la aliaj arabaj verkintoj, oni notas kun li ekvilibron inter teoria instruado kaj praktika instruado, inter la 'ilm kaj la 'amal.\nVana unu serc\u0302us en la grekaj tekstoj laboron same sisteman kiel tio kiu estas prezentita ekzemple en la Book of Seventy (Libro de Sepdek).\""}, {"text_idx": "#000090", "text": "Progresinta studento-nivelo au\u0306 diplomig\u0302intaj lernolibroj"}, {"text_idx": "#000092", "text": "G\u0302eneralaj Kemioprincipoj, padronoj kaj aplikoj."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Kemio au\u0306 h\u0302emio estas la scienco, kiu studas:"}, {"text_idx": "#000094", "text": "la konsiston kaj la strukturon de la materio,\nla ecojn de la materio,\nla s\u0302ang\u0302ig\u0302ojn, kiujn suferas la materio kaj la kondic\u0302ojn necesajn por estigi au\u0306 eviti tiujn s\u0302ang\u0302ig\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000095", "text": "C\u0302ia materio apartenas al unu el la du c\u0302efaj kategorioj: au\u0306 pura substanco au\u0306 miksaj\u0302o. Gravas rimarki, ke ekzistas signifa diferenco inter la terminoj substanco kaj pura substanco. Substanco estas g\u0302enerala termino por iu ajn speco de materio."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Kemiistoj studas la elementojn. C\u0302iu elemento havas nur unu specon de atomo. En la kemio la elementoj diferencas lau\u0306 la nombro de la elektronoj en siaj atomoj kaj lau\u0306 siaj atompezoj. C\u0302iu atomo de iu elemento havas la saman nombron da protonoj, sed la nombro de neu\u0306tronoj povas varii, farante malsamajn izotopojn. Se al atomo mankas elektrono, la atomo estas jonigita."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Karbono estas elemento tre grava por la vivo. La kombinaj\u0302oj kun karbono estas organikaj, kaj la kombinaj\u0302oj sen karbono estas neorganikaj."}, {"text_idx": "#000098", "text": "La vorto kemio devenas el la novgreka \u03c7\u03b7\u03bc\u03b5\u03b9\u0301\u03b1 [c\u0327i\u02d0\u02c8mi\u02d0a], lau\u0306litere \"[la arto de metal-]gisado\" en la senco de metamorfozo. Ekde la 13-a jarcento ekzistis la vorto alkemio, tio estas \"la arto pri orfabrikado\"[1]: la vorto devenas vers\u0302ajne el la araba al-ki\u0304miya\u0301, kiu povas signifi interalie \"s\u0302tono de la sag\u0302uloj\", eble el la malnova greka \u03c7\u03c5\u03bc\u03b5\u03b9\u0301\u03b1, chymei\u0301a, \"la gisado\", au\u0306 el la kopta/antikva egipta kemi, \"nigraj teroj\"."}, {"text_idx": "#000099", "text": "La kemio de antikveco konsistis el la kolektita praktika scio pri materis\u0302ang\u0302ig\u0302procedoj kaj naturfilozofaj ideoj. La kemio de la mezepoko evoluig\u0302is el alkemio, kiun oni praktikis en C\u0302inujo, Eu\u0306ropo kaj Hindujo jam de jarmiloj."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Alkemistoj okupig\u0302is kaj pri la nobeligo de metaloj (produktado de oro el aliaj nenobelaj metaloj), sed ankau\u0306 pri la eltrovo de kuraciloj, au\u0306 c\u0302ionkuracilo por c\u0302iuj malsanoj. C\u0302efe por la produktado de oro, alkemistoj serc\u0302is eliksiron, la s\u0302tonon de la sag\u0302uloj, kiu s\u0302ang\u0302u nenobelan (\"malsanan\") metalon en nobelan (\"sanan\"). Ankau\u0306 en la medicina fako de alkemio oni serc\u0302is eliksiron, la viveleksiron, tio estas kuracilo por c\u0302iaj malsanoj, kiuj fine ankau\u0306 donos nemortemon. Tamen neniu alkemisto iam ajn trovis la s\u0302tonon de la sag\u0302uloj au\u0306 la viveliksiron."}, {"text_idx": "#000101", "text": "G\u0302is la fino de la 16-a jarcento la imaga mondo de alkemistoj kutime ne bazig\u0302is je sciencaj esploroj, sed pri spertaj\u0302oj kaj empiriaj receptoj. Alkemistoj multe eksperimentis kaj uzis por notado la samajn simbolojn kiel astrologoj. La mistera maniero de iliaj eksperimentoj, kiel la ofte estigitajn kolorajn flamerojn, fumo au\u0306 eksplozioj igis ilin konataj kaj foje persekutitaj kiel magiistoj kaj sorc\u0302istoj. Alkemistoj uzis la samajn aparatojn kaj ilojn por siaj eksperimentoj, kiajn oni uzas ankorau\u0306 nuntempe."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Alberto la Granda au\u0306 Albertus MAgnus estis fama alkemisto. Kiel klerikano li traktis tiajn temojn kaj trovis dum eksperimentado novan kemian elementon, arsenon. Nur Paracelsus evoluigis alkemion de empiria al pli eksperimenta scienco, kiu ig\u0302is la bazo de la moderna kemio."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Kemio kiel scienco ricevis gravajn impulsojn en la 18-a kaj 19-aj jarcentoj: g\u0302i estis starigita sur la bazojn de mezurprocedoj kaj eksperimentoj - kiel la uzo de la pesilo kaj la pruveblo de hipotezoj kaj teorioj pri materioj kaj materis\u0302ang\u0302ig\u0302oj."}, {"text_idx": "#000104", "text": "La laboroj de Justus von Liebig pri la efikomaniero de sterko fondis agrokemion kaj alportis gravajn konojn pri la neorganika kemio. La serc\u0302o de sintetika anstatau\u0306aj\u0302o de la farbilo indigo por farbi teksaj\u0302ojn estis la elirpunkto por la evoluo de la organika kemio kaj de la farmakologio. En ambau\u0306 fakoj Germanujo havis g\u0302is la komenco de la 20-a jarcento absolutan antau\u0306rangan pozicion, kiu ebligis ekzemple la fabrikadon de eksplodaj\u0302oj necesaj por la unua mondmilito ne el importitaj nitratoj, sed per katalizo el aera azoto lau\u0306 la procezo de Haber-Bosch."}, {"text_idx": "#000105", "text": "La au\u0306tarkiaj streboj de la nazioj donis pliajn impulzojn al kemio kiel scienco. Por sendependig\u0302i de la naftoimportoj evoluig\u0302is procedoj por fluigi terkarbon (procezo de Fischer-Tropsch). Alia ekzemplo estis la kreado de sintetika kau\u0306c\u0302uko por fabriki pneu\u0306ojn."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Nuntempe kemio estas grava parto de kulturo. Kemiaj produktoj ekzistas c\u0302ie, ec\u0302 kiam oni ne konscias pri tio. Tamen akcidentoj de la kemia industriego, kiel ekzemple tiu de Seveso en Italujo kaj de Bhopalo en Hindujo, donis tre negativan bildon al kemio, tiel ke frapfrazoj kiel \"for de kemio!\"[2] popularig\u0302is."}, {"text_idx": "#000107", "text": "SI (Sistemo Internacia de Unuoj)"}, {"text_idx": "#000109", "text": "Demokrito, 460\u2013371 a.K., fondinto de atomismo\nMaria la judino, inter la 1-a kaj 3-a jarcento, fondinto de alkemio, inventistino de la cindrobano, de la bano Maria, de la premmarmito kaj de la unua Distililo\nG\u0302abir Ibn Hajan, c\u0302irkau\u0306 721 g\u0302is c\u0302irkau\u0306 815), la patro de kemio\nAlberto la Granda, c\u0302irkau\u0306 1200\u20131280, De Rebus Metallicis et de Mineralibus\nGeorg Brandt, 1694\u20131768, malkovro de kobalto\nDaniel Rutherford, 1749\u20131819, malkovrinto de azoto"}, {"text_idx": "#000111", "text": "Amedeo Avogadro, 1776\u20131856, la gasleg\u0302o de Avogadro\nJoseph Louis Gay-Lussac, 1778\u20131850, pipeto, bureto, titracio; gasleg\u0302o, lakmusa papero, izoligo de boro\nSir Humphry Davy, 1778\u20131829, malkovro de natrio, kalio, kalcio, stroncio, bario kaj magnezio\nMichael Faraday, 1791\u20131867, malkovro de benzeno kaj butileno, s\u0302argo c\u0302e elektrolizo"}, {"text_idx": "#000112", "text": "Charles Goodyear, 1800\u20131869, inventisto de vulkanizado\nFriedrich Wo\u0308hler, 1800\u20131882, komenco de la sintetika organika kemio per la sintezo de ureo\nJustus von Liebig, 1803\u20131873, minerala sterko, kloroformo, bakpulvoro\nGustav Robert Kirchhoff, 1824\u20131887, spektroskopia analizo, malkovro de Cezio kaj Rubidio"}]