[{"text_idx": "#000000", "text": "En la jaroj 1950 kaj 1951 venis novaj ideoj pri la eksteraj regionoj de la sunsistemo. Plutono, kiu tiam ankorau\u0306 estis konsiderata planedo, estis stranga objekto. G\u0302i estas eta kaj konsistas el s\u0302tono kaj glacio, kvankam la aliaj eksteraj planedoj konsistas el gaso kaj estas gigantaj. Aldone estis kometoj, kiuj venas el la plej foraj regionoj de la sunsistemo kaj vojagas enen. La Nederlanda astronomo Jan Oort kreis la teorion ke la suno estas c\u0302irkau\u0306ata de tre distanca sfero kun milionoj da etaj objektoj el s\u0302tono kaj glacio. Kiam io draste s\u0302ang\u0302as la orbiton de tia objekto, g\u0302i povas ig\u0302i kometo. Tiu regiono nomig\u0302as la Nubo de Oort. Unu jaron poste la Nederland-Usona astronomo Gerard Kuiper elpensis ke antau\u0306 tiu sfero, sed post la eksteraj planedoj, devus ekzisti diskon el similaj objektoj. Tiu disko nomig\u0302as la Kujper-zono. Se Plutono venus el la Kujper-zono, tio klarigus g\u0302iajn strangajn kvalitojn. Tiom da objektoj tamen ja signifis ke la statuso de Plutono kiel planedo ne estis sekura."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Malgrau\u0306 la frostaj temperaturoj, Plutono estas tre interesa mondo. Pro tio ke g\u0302i estas g\u0302is nun la sola objekto en la Kujper-zono kiun oni vizitis per robota sondilo, oni havas multege da datumoj. Plutono havas plurajn lunojn. Ili nomig\u0302as H\u0302arono, Nikso, Hidro, Kerberoso kaj Stikso. La nomoj de Plutono kaj ties lunoj venas el la Romia mitologio kaj referas al la submondo. La plej interesa luno estas H\u0302arono, pro tio ke Plutono kaj H\u0302arono havas multe da interago. Se oni starus sur Plutono, oni c\u0302iam vidus la saman flankon de H\u0302arono, same kiel c\u0302e la Luno de Tero. Tiu efiko ankau\u0306 veras inverse, do oni nur vidus la saman flankon de Plutono de H\u0302arono. Konsekvenco de tio estas ke la du objektoj ne movig\u0302us en la c\u0302ielo se oni starus sur unu el ili. Oni povus teorie ec\u0302 havi s\u0302nuron inter Plutono kaj H\u0302arono. Kiam temas pri maso, la diferenco inter Plutono kaj H\u0302arono ne estas tiom granda. Tio signifas ke la gravito de H\u0302arono tre multe influas Plutonon. Oni ec\u0302 povus diri ke H\u0302arono ne c\u0302irkau\u0306iras Plutonon. Anstatau\u0306e, la du objektoj iras c\u0302irkau\u0306 la masocentro de la sistemo, kiu trovig\u0302as inter ili. Plutono ne havas atmosferon kiel tiu de la Tero, sed g\u0302i ja havas tre maldensan travolon el gaso kiu eskapas la surfacon. H\u0302arono tiom proksime c\u0302irkau\u0306iras Plutonon ke g\u0302i fakte estas en la \u201datmosfero\u201d. La gaso estas tiom maldensa ke g\u0302i kompareblas al vakuo, do la luno ne malrapidig\u0302as pro la froto, sed la partikoj en la atmosfero ja trafas la surfacon de H\u0302arono, kio eble kau\u0306zis la rug\u0302an makulon."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Plutono estas multe pli vivanta mondo ol sciencistoj ec\u0302 povis imagi antau\u0306 ol la vizito de la sondilo New Horizons. Oni pensis ke la nana planedo estus tute morta, pro tio ke g\u0302i estas tro for de energifontoj kiel la varmo de la Suno au\u0306 la gravito de granda planedo. Anstatau\u0306e, ili trovis surfacon kiu vers\u0302ajne s\u0302ang\u0302ig\u0302is dum la lastaj dek milionoj da jaroj. Tio estas tre aktuala, konsiderante ke Plutono ekzistis dum miliardoj da jaroj. La plej c\u0302arma malkovro estas ke Plutono estas kovrita de giganta makulo kiu aspektas kiel koro. Sur tiu koro trovig\u0302as la regiono Sputnik Planum, kiu estis surpize glata. Kutime objektoj kiuj ne estas geologie aktivaj havas multe da krateroj, sed Sputnik Planum ne. Oni klarigon tion per la teorio ke la glacio movig\u0302as kaj tiel forvis\u0302as la kraterojn kiuj ja aperas. Aliaj pruvoj de aktiveco estas montoj el akva glacio kaj regionoj kie malsamaj specoj de glacio interagas. Unu proponita klarigo de tiu aktiveco estas ke Plutono eble enhavas multe da radioaktivaj materialoj, kiuj produktas varmon. Tiu efiko ankau\u0306 influas la internan temperaturon de la Tero."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Plutono kaj siaj lunoj ne estas solaj tamen. G\u0302i havas milionoj da kunuloj, el kiuj kelkaj estas simile grandaj. Unu el la plej strangaj objektoj en la sunsistemo estas Hau\u0306meo. G\u0302i estas nana planedo en la Kujper-zono. Kio igas g\u0302in malsimila al aliaj \u201dgrandaj\u201d objektoj, estas ke g\u0302i ne estas sfera. Estas du tre oftaj formoj, kiujn objektoj havas en la sunsistemo: etaj objektoj kiuj aspektaj kiel terpomoj kaj pli grandaj objektoj kiuj estas pli malpli sferaj. Ne estas pro hazardo ke c\u0302iuj grandaj objektoj estas rondaj. G\u0302i estas la formo kun la plej bona distribuo de energio. Objektoj kun granda maso havas fortan gravitan kampon. Tio signifas ke objektoj en tiu kampo havas despli da potenciala energio (la energio kiun objekto povas transformi por ke g\u0302i falu). Kiom da potenciala energio iu objekto havas ankau\u0306 dependas de kiom for g\u0302i estas de la centro de tiu kampo. Se unu parto de la surfaco de la surfaco do estas pli alta ol la resto, g\u0302i havos pli da energio kaj emos pus\u0302i suben. Se, anstatau\u0306e, iu parto volus pus\u0302i sin sub la surfacon, g\u0302i devus forpus\u0302i alian materialon kaj tio kostus tro da energio. Tio estas komparebla al la ujo da akvo. Se oni ne tus\u0302as g\u0302in, la surfaco de la akvo emos ig\u0302i ebena, c\u0302ar tiel c\u0302iu punkto sur la surfaco estus same for de la centro de la Tero. Laste la materialo el kiu la objekto konsistas havas rolon, c\u0302ar malsamaj materialoj havas malsamajn internajn fortojn kiujn la gravito venku."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Alia faktoro kiu influas la formon de planedo estas rotacio. Kiel oni rimarkas kiam oni rapide turnas au\u0306ton, turnantaj objektoj movig\u0302as eksteren. Tio estas pro tio ke la korpo volas movig\u0302i antau\u0306en, sed la direkto de la forto kiun oni spertas estas s\u0302ang\u0302ata. La sama efiko kau\u0306as ke materialo de planedo kiu rotacias movig\u0302as eksteren. La materialo c\u0302irkau\u0306 la ekvatoro movig\u0302as pli rapiden ol la polusoj tamen, do la materialo tie movig\u0302as ec\u0302 pli eksteren. La rezulto estas ke la planedo ig\u0302as pli larg\u0302a c\u0302irkau\u0306 la ekvatoro. Ju pli rapide la planedo turnig\u0302as, des pli granda la efiko. Ankau\u0306 etaj objektoj ig\u0302as pli larg\u0302aj, pro tio ke forta gravito nuligas la efikon. Tiu efiko klarigas kial la Tero estas iomete dika, sed por la nana planedo Hau\u0306meo la efiko estas ekstrema. G\u0302i havas malfortan graviton kaj relative rapide rotacias, kio kau\u0306zas ke g\u0302i vers\u0302ajne aspektas kiel stranga plata ovo."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Same kiel la aliaj nanaj planedoj de la ekstera sunsistemo, Hau\u0306meo ne estas sola. G\u0302i havas du lunojn kun la nomoj Hi\u2019iaka kaj Namaka. Iliaj nomoj venas de la indig\u0302ena Havaja mitologio, en kiu Hau\u0306meo estis diino de fekundeco. Hi\u2019iaka kaj Namaka estas la filinoj de Hau\u0306meo. La pli eta luno, Namaka, trovig\u0302as plej proksime al la nana planedo kaj havas tre elipsan orbiton. Vers\u0302ajne g\u0302i estas multe influata de la alia luno. Oni kredas ke la lunoj kreig\u0302is pro kolizio inter Hau\u0306meo kaj alia objekto. Kvankam Hau\u0306meo ne estas la nura nana planedo kun lunoj, g\u0302i ja estas la nura c\u0302irkau\u0306 kiu oni trovis ringon. Same kiel la ringoj de Saturno kaj aliaj gasplanedoj, g\u0302i vers\u0302ajne konsistas el etaj pecoj de glacio kaj s\u0302tono. Oni ne povas vidi la ringon per teleskopo, same kiel multaj aliaj datumoj, sed ekzistas tre bona metodo por lerni pli pri etaj foraj objektoj. Per kalkuli la orbiton de la objekto, oni povas kalkuli tre precize kiam g\u0302i iros antau\u0306 stelon. Tiam la lumo de la stelo estas blokita. Kiam Hau\u0306meo preterpasis stelon tamen, la teamoj kiuj observis g\u0302in vidis ke j\u0302us antau\u0306 kaj tuj post la okazaj\u0302o, la stelo ig\u0302as iom malpli hela. Tio signifas ke io devis iri c\u0302irkau\u0306 Hau\u0306meo kaj plej vers\u0302ajne tio estis ringo."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Oni povas malfacile diri kiu objekto estas la plej ekstera de la sunsistemo. La granda plejparto el la objektoj estas multe tro malhelaj por oniaj teleskopoj. Unu el la plej foraj objektoj kiujn ni konas nomig\u0302as Sendno. G\u0302i estas iomete malpli granda ol Plutono kaj malkovrita per la sama metodo, nome per lumpulsa komparilo. Kiam la Usonano Clyde Tombaugh malkovris Plutonon en 1930, li uzis du fotografiajn platojn de malsamaj momentoj kaj c\u0302iam denove montris ilin unu post la alia per lumpulsoj. Tiel li povis vidi kiel Plutono movig\u0302is kompare al la relative fiksitaj steloj. En 2006, kiam oni malkovris Sedno, la instrumentoj kompreneble estis pli modernaj, sed la ideo estis ekzakte la sama. Oni povas kompari plurajn bildojn kaj vidi kiel objektoj movig\u0302as relative al la steloj. Ju pli for la objekto, despli malrapide g\u0302i movig\u0302as kaj Sedno movig\u0302as tre malrapide. Kiam oni havis pli da datumoj, oni povis kalkuli la orbiton de la objekto. G\u0302ia orbito estas tre elipsa. Kiam g\u0302i proksimas al la suno, g\u0302i estas 76-oble tiom for de la Suno kiel la Tero, sed kiam g\u0302i estas je la plej distanca punkto, g\u0302i estas c\u0302irkau\u0306 936 fojojn tiom for kiel la Tero. Estas pura bons\u0302anco ke oni trovis g\u0302in dum g\u0302i proksimis al la Suno, c\u0302ar g\u0302i ne estus videbla kiam g\u0302i estas for. Ni ne bezonas timi ke ni perdus g\u0302in tamen, c\u0302ar trairi la tutan orbiton dau\u0306ras c\u0302irkau\u0306 10000 jaroj. Kiel komparo, Plutono, kiu bezonas nur 248 jarojn, aspektas rapidega."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Oni ne scias tiom multe pri la surfaco de Sedno, sed per analizi la lumon, kiun g\u0302i reflektas, oni eltrovis ke la pleno havas vers\u0302ajne tre rug\u0302an aspekton. G\u0302i vers\u0302ajne estus post Marso la plej rug\u0302a konata objekto de la sunsistemo. Objektoj kiel Sendo pruvas tamen, ke oni neniam konos c\u0302iujn objektojn de la sunsistemo kaj la strangaj kvalitoj de Plutono kaj Hau\u0306meo instruis al ni multon pri kiel astroj funkcias kaj formig\u0302as. Felic\u0302e la festo ankorau\u0306 ne finig\u0302is. Post viziti Plutonon, New Horizons sukcesis s\u0302ang\u0302i sian vojon sufic\u0302e por viziti plian objekton en la Kujper-zono. Kiu scias kion ni trovos tie?"}]