[{"text_idx": "#000007", "text": "La originala prozo Esperanta havis relative fortan periodon en la 1930aj jaroj. Post la dua mondmilito g\u0302i tamen ne facile rekomencig\u0302is, precipe ne se temas pri la romanoj. Malmultaj verkoj aperis dum la jaroj 50aj kaj 60aj, kaj ec\u0302 la komenco de la 70aj s\u0302ajnis plene stagna. Sed en la dua duono de la 70aj jaroj io okazis. Du verkistaj pseu\u0306donimoj tiam ekliveris vicojn da romanoj leg\u0302eraj, sen altaj pretendoj, krom se la celo distri jam estas pretendo sufic\u0302e alta. Ambau\u0306 estis franclingvanoj, la franco Lorjak (Jacques-Louis Mahe\u0301) kaj la belgo vivanta en Svislando Joha\u0301n Valano (Claude Piron)."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Sub la nomo Joha\u0301n Valano aperis inter 1976 kaj 1982 kvar krimromanoj en la \"C\u0302u-serio\", krome aperis ankau\u0306 unu rakonto sub la nomo Joha\u0301n Balano. Post ankorau\u0306 kvar jaroj aperis ankau\u0306 la novelaro C\u0302u rakonti novele? kun similaj temoj kaj samaj rolantoj, sed g\u0302i ne estos pritraktata c\u0302i tie. La serio vekis grandan atenton kaj baldau\u0306 popularig\u0302is, ne malplej inter iom pli junaj esperantistoj."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Trovig\u0302as multaj diversaj subg\u0302enroj de krimromanoj, kaj ne facilas decidi, kiel klasi la C\u0302u-librojn. C\u0302iuokaze ne temas pri romanoj kie realismo multe gravas. La au\u0306toro kreis intrigon, kutime tre komplikan, kaj ni legante sekvas la c\u0302efrolulojn iom post iom malvolvi la fadenon kaj solvi la kazon. La intrigo plej ofte estas tre nevers\u0302ajna, sed bone funkcianta g\u0302uste kiel krimromana intrigo, kaj tio ja estas g\u0302ia fundamenta tasko. Se oni krome s\u0302atus sperti ion pri realaj okazaj\u0302oj, lokoj, problemoj, oni prefere elektu verkon de alia au\u0306toro, ekzemple Nemere au\u0306 Elgo. (Tamen ni memoru, ke kiam aperis C\u0302u vi kuiras c\u0302ine en 1976, neniu el ili ankorau\u0306 publikigis ion.)"}, {"text_idx": "#000010", "text": "En la C\u0302u-libroj ni ne trovas nin en la reala c\u0302iutaga mondo, sed kvazau\u0306 en ludo. La aferoj okazas en Sanktavalo, kie la homoj parolas variaj\u0302on de Esperanto. Realaj lokoj au\u0306 landoj kutime ne estas menciataj, krom en C\u0302u ni kunvenis vane, kiu okazas en vera medio. Priskriboj pri montoj, valoj, riveroj, urbetoj ne estas tre precizaj au\u0306 detalric\u0302aj, tamen pli-malpli direktas la pensojn al Svislando, kvankam c\u0302iuj nomoj estas au\u0306 Esperantaj, au\u0306 nenilingvaj."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La protagonistoj estas triopo, kiuj kutime kune solvas la misterojn. Temas pri la polica detektivo Jano Karal, lia edzino la psikologo G\u0302oja, kaj s\u0302ia c\u0302iofara nevo Stefano. Ankau\u0306 c\u0302e tiuj figuroj esence mankas realismo - ili estas simple tri ludaj rolfiguroj kiujn la au\u0306toro vigle movas kaj interagigas por peli la rakonton antau\u0306en. La geedzoj Karal ec\u0302 fojfoje riskas tedi pro sia troa geedza felic\u0302o kaj g\u0302enerala sag\u0302eco. Ili certagrade similas geprincojn de fabelo - oni ne povas imagi ilin viziti necesejon, kvereli au\u0306 amori. Kiel konate, homoj perfektaj ne c\u0302iam vekas simpation. Pli amuza estas Stefano, kvankam ankau\u0306 liaj moketoj al la parencoj ofte s\u0302ajnas iom tro senenhavaj."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Malgrau\u0306 tio, tedig\u0302o normale ne minacas la leganton de la C\u0302u-libroj. Ilia c\u0302efa valoro estas la vigla kaj energia rakontado kaj la lerte plektita intrigo, kies solvon oni avidas trovi. Ne multe indas mem klopodi solvi la kazojn - almenau\u0306 c\u0302i leganto tute fiaskis pri tio. La manko de realismo kaj nuancoj signifas, ke la verkoj ne profunde tus\u0302as nin, sed kompense ili havas leg\u0302eron kaj spriton kiu permesas al ni pasigi kelkajn horojn sen enui, sen incitig\u0302i au\u0306 ekscitig\u0302i. Jen sendube la c\u0302efa kau\u0306zo, kial c\u0302i libroj tiel popularig\u0302is."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Se la tri c\u0302efroluloj iom s\u0302ablonas, tamen oni ne povas c\u0302iam plendi pri nekredindaj personoj en la verkoj. Male, jen kaj jen aperas figuro interesa kaj kun sufic\u0302e lerte priskribita psikologio:"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Konstanta impreso, forta sed erara, ke s\u0302i ne estas amebla, malfaciligis al Lizabeta la homajn rilatojn, precipe se iom intimaj, tiel ke s\u0302i emis rifug\u0302i en solecon: kiel sekretariino, s\u0302i toleris nur postenojn, en kiuj s\u0302i disponis propran oficejon kaj povis grandparte organizi mem sian laboron; kiel sportemulino, s\u0302ia prefero iris al longaj solecaj montekskursoj, al skiado kaj al nag\u0302ado en lokoj senhomaj. C\u0302ar s\u0302i tamen sopiris al homa komprenemo, s\u0302i vizitadis klubojn pli malpli strangulajn, kie s\u0302i neniam trovis la profundajn amikecojn, kiujn s\u0302i deziris havi, sed kiuj s\u0302in ankau\u0306 timigis. S\u0302ia bezono esti amata igis s\u0302in fari por la aliaj, kaj ankau\u0306 por la societoj, en kies vivo s\u0302i partoprenis, la plej malagrablajn taskojn, kiujn s\u0302i plenumis kun pedanta perfektemo. Sed tio altiris al s\u0302i pli da kompato ol da amo, kio malfelic\u0302igis s\u0302in. (C\u0302u li venis trakosme, p. 88)"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Sed estas tipa trajto de la verkoj, ke tia klarvida portreto aperas en priskriba formo. La au\u0306toro povas rakonti c\u0302i tion al ni, sed li s\u0302ajne ne disponas pri literaturaj rimedoj por montri au\u0306 scenigi ion similan, kiu ebligus al la leganto konkludi pri la karaktero de la persono. Tion oni vidas eble plej klare en la dialogoj, kiuj malofte impresas nature. Ekzemple la j\u0302us priskribita virino povas diri pri si mem:"}, {"text_idx": "#000016", "text": "\"Mi agis sag\u0302e dum mia tuta vivo,\" s\u0302i dau\u0306rigis. \"Mi tute ne havas brilan intelekton. Mia inteligenteco eble ec\u0302 situas iom sub la meza nivelo. Sed mi c\u0302iam havis sanan prudenton, kaj mi estas g\u0302enerale fidinda, serioza en mia laboro.\" (C\u0302u li venis trakosme, p. 133)"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ne facilus imagi realan homon tiel prezenti sin! Efektive ankau\u0306 c\u0302i tio estas tipa au\u0306tora priskribo pri la virino, trudita en s\u0302ian propran bus\u0302on! Kaj jen alia ekzemplo; parolas juna laboristo al sia amatino dum kas\u0302a privata interparolo:"}, {"text_idx": "#000018", "text": "\"Apogu vin sur mi, kara, kiel antau\u0306e\", diris c\u0302i-lasta. \"Nenio funde s\u0302ang\u0302ig\u0302is, nur supraj\u0302e. Konsentite, mi ne sentas min perfekte komforte. Sed nur pripensu mian situacion. Eble trovig\u0302as iu murdema en la garag\u0302o!\" (C\u0302u li bremsis sufic\u0302e, p. 42)"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Ne eblas diri, ke tiuj diraj\u0302oj portas koloron el la reala vivo! Male, ili portas fortan stampon de la au\u0306tora voc\u0302o."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Kelkfoje la sento, ke ne temas pri realsimilaj agoj kaj diroj, sed pri partopreno en ludo, s\u0302ajnas ec\u0302 trafi la au\u0306toron, kaj li fakte enkondukas \"ludon\" en la eventojn, kun iom diskutebla rezulto. Jen ekz. geedza dialogo en la Karal'a hejmo:"}, {"text_idx": "#000024", "text": "\"Vin? Donu al mi unu minuton, kaj mi trovos. G\u0302enas la fakto, ke vi ne konis lin. Sed eble vi lin konis...\""}, {"text_idx": "#000025", "text": "\"Vi, sen motivo? Vi estas psikologino, c\u0302u ne? Eble vi dezirus science analizi tion, kion travivas murdanto. Kaj mi ne estas apolone bela. Eble vi renkontis Pau\u0306lon, kaj lia beleco naskis en vi sentojn, kiuj vin timigas, c\u0302ar vi deziras resti fidela. Por forigi la tenton, oni forigas la tentanton...\""}, {"text_idx": "#000026", "text": "\"Jano! Kia sadisma imago! Kiel vi povas...?\" S\u0302i sciis, ke estas nur ludo, kaj tamen io preskau\u0306 timis en s\u0302i. Li tion sentis kaj tuj agis kurace: pasie li s\u0302in kisis. (C\u0302u vi kuiras c\u0302ine, p. 47)"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Aliokaze tamen tiu ludemo de la verkisto povas trovi amuzan formon. En C\u0302u li venis trakosme, la tria romano, trovig\u0302as krom la c\u0302efa intrigo pri murdoj, jam en si mem tre komplika, ankau\u0306 paralela rakonto (lerte kunplektita kun la c\u0302efa) pri du spionoj. Tie Valano tre evidente kaj fojfoje c\u0302arme ludas per bone konataj klis\u0302oj el kinofilmoj kaj agentromanoj. Temas pri naiva CIA-agento kun kvarangula makzelo, kiu freneze enamig\u0302as al bela blonda KGB-agentino (oni preskau\u0306 au\u0306das s\u0302in paroli angle kun sveda akcento, kaj atendas la aperon de iu Bond, Joc\u0302jo Bond). Ja povas esti, ke tia kvazau\u0306-ironia ekspluatado de s\u0302ablonoj trovig\u0302as ankau\u0306 aliloke en la C\u0302u-libroj, kvankam c\u0302i leganto ne kaptis la aludojn."}, {"text_idx": "#000028", "text": "En kelkaj verkoj de Piron oni trovas bedau\u0306rindan mankon de fido je la propra kreaj\u0302o, au\u0306 eble g\u0302enerale je la potenco de fikcio. Okaze la au\u0306toro kvazau\u0306 pas\u0302as sur la scenejon por pardonpeti au\u0306 klarigi ion, kio evidente lau\u0306 lia opinio ne kredindas per si mem. Ekzemple en C\u0302u ni kunvenis vane li dedic\u0302as tutan pag\u0302on al apologio pri kelkaj sekvontaj eventoj:"}, {"text_idx": "#000029", "text": "La okazaj\u0302oj, kiujn c\u0302i-c\u0302apitre necesas kroniki, probable montrig\u0302os nevers\u0302ajnaj al parto de la eminenta legantaro, sed kion fari? C\u0302u estus permeseble falsi la veron por igi la raporton pli akceptebla? Ne. Konscienca historiisto tion ne povas allasi. La faktoj prezentig\u0302u tiaj, kiaj ili envere disvolvig\u0302is. Jene. (p. 124)"}, {"text_idx": "#000031", "text": "La lingvaj\u0302o de la verkoj estas simpla, flua kaj seng\u0302ena. La verkinto Claude Piron ja famig\u0302is kiel defendanto de \"la bona lingvo\", kiu lau\u0306 lia difino estas la vivanta, uzata lingvaj\u0302o kiu ekspluatas la internajn eblojn de Esperanto. Konsiderante tion, oni iom surprizig\u0302as trovi, ke la lingvaj\u0302o de lia pseu\u0306donimo Valano estas nek pli nek malpli \"normala\" ol tiu de aliaj modernaj Esperantaj verkistoj. Ankau\u0306 Valano havas siajn c\u0302evaletojn. La plej multajn - tamen ne c\u0302iujn - li lanc\u0302as kiel dialektan formon uzatan en Sanktavalo, kaj en la teksto de la romanoj ripete aperas komentoj, klarigoj kaj sinpravigoj pri tiuj \"dialektaj\u0302oj\". Precipe en la unua verko, C\u0302u vi kuiras c\u0302ine, tiuj lingvaj pamfleteroj s\u0302velis kaj ege g\u0302enas la g\u0302uadon de la rakonto. Fojon post fojo la leganto - vole-nevole - estas tirata for el la loko kaj tempo de la kunteksto, por au\u0306skulti altrudatajn stultaj\u0302ojn pri elpensita \"dialekto\". Ac\u0302! La afero ripetig\u0302as g\u0302istede ankau\u0306 en la pluaj verkoj, tamen multe pli diskrete kaj malpli vortric\u0302e. Oni volas kriac\u0302i al la verkisto: \"Mi fajfas pri tiu vorto, uzu g\u0302in au\u0306 ne uzu g\u0302in, sed ne ekskuzu vin!\""}, {"text_idx": "#000032", "text": "Pri aliaj lingvaj apartaj\u0302oj apenau\u0306 indas paroli. Nur tre escepte eblas flari spureton de franca influo - ekzemple en la uzo de unusence - alisence (= unudirekte - alidirekte, C\u0302u li venis trakosme, p. 25) kaj de la adverbo kelke, ekz. persono kelke sagaca (C\u0302u li venis trakosme, p. 49)."}, {"text_idx": "#000033", "text": "La verko de Balano estas la plej malampleksa el la rakontoj. Nu, grandeco ja ne gravas, c\u0302u? Tamen jes, en c\u0302i verko g\u0302i ege gravas, c\u0302ar en g\u0302i ni renkontas krom murdoj kaj detektivado de la Karal'a triunuo ankau\u0306 enorman penison kun inundaj ejakuloj en c\u0302efa rolo. Sendube la verkado de c\u0302i malerotika tedaj\u0302o helpis al Piron liberig\u0302i de ia inhibicio, sed li povus rezigni ejakuli sian stultaj\u0302on sur la legantojn."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Oni eble devus ne surprizig\u0302i, ke la provo de Valano/Piron verki pri sekso rezultis tiel malekscite. Jam en la \"normalaj\" C\u0302u-libroj amo, enamig\u0302o, seksallogo kaj erotiko aperas kiel temaro, kie regas supraj\u0302aj klis\u0302oj sen ia ekscita povo. Nu, en c\u0302iu brusto estas sia gusto, do mi eble diru: sen povo eksciti min... Ofte li detale priskribas homan belecon (precipe viran), sed la homaj emocioj kutime eskapas la protokoliston, au\u0306 almenau\u0306 ne atingas c\u0302i leganton."}, {"text_idx": "#000035", "text": "El la kvin verkoj, kvar okazas en Sanktavalo, la nereala idilia regiono, kies log\u0302antoj estas naturaj aristokratoj (kvankam ja kelkaj murdoj ne fremdas al ili...) La kvina okazas en pli versimila medio, nome dum internacia konferenco en Kazah\u0302io. G\u0302iaj medioj realismaj (au\u0306 realisme s\u0302ajnaj) faras g\u0302in la plej bona kaj interesa el la C\u0302u-serio, almenau\u0306 lau\u0306 mia opinio. Anstatau\u0306 medion kaj dialekton elpensitajn de la au\u0306toro, ni tie renkontas amason da detaloj, impresoj kaj informoj el la reala mondo. Kvankam iuj aferoj s\u0302ajnas iomete supraj\u0302e turistaj spertoj, tio plene akceptig\u0302as, c\u0302ar ja temas g\u0302uste pri travivaj\u0302oj de okazaj vizitantoj en Alma-Ato. Ankau\u0306 pri naciecoj, lingvoj kaj aliaj aferoj g\u0302enerale en la tiama Sovetunio oni ekscias multon. La krimintrigo tamen ne multe pli realismas ol en la aliaj C\u0302u-libroj. Ec\u0302 pli ol kutime svarmas koincidoj, karamboloj kaj konfuzaj\u0302oj, tamen la bonhumora kaj vigla rakontado igas min senprobleme gluti kaj digesti ilin."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Iasence mi tamen bedau\u0306ras, ke Piron tro enamig\u0302is al sia memkreita Esperanto-dialekta paradizo kaj ne lokis pliajn C\u0302u-librojn en realajn lokojn. Sendube li konas multajn tre interesajn mediojn. Tamen, eble c\u0302i deziro tute misas, c\u0302ar lau\u0306 c\u0302iuj indikoj, lia interesig\u0302o kaj talento ne koncernas tiel multe mediojn, kiel la viglan rakonton. Kaj tiun li eble disvolvis plej libere en sia propra Sanktavalo."}]