[{"text_idx": "#000001", "text": "la g\u0302eneralaj ecoj de materio Ili estas tiuj, kiujn la materio mem posedas interne kaj estas aro de trajtoj au\u0306 fizikaj propraj\u0302oj. C\u0302io, kio ekzistas sur la planedo kaj ni povas tus\u0302i au\u0306 percepti g\u0302in, havas la c\u0302efajn 4 statojn de agregado, c\u0302i tiuj statoj estas solida, likva, gasa kaj plasmo. Sciencistoj studis kaj dau\u0306re studas la g\u0302eneralajn ecojn de la materio por pli bone kompreni la planedon kaj eltiri la plej grandan parton de g\u0302i."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Tial ni dedic\u0302os c\u0302i tiun artikolon por informi vin pri la c\u0302efaj g\u0302eneralaj propraj\u0302oj de la materio kaj la graveco de c\u0302iu el ili."}, {"text_idx": "#000005", "text": "3.1 Solvebleco3.2 Punkto de bolado kaj frosto3.3 elektra kaj termika kondukteco"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Kvankam g\u0302i g\u0302enerale konsistas el malsamaj kemiaj elementoj en diversaj proporcioj, materio ekzistas kiel au\u0306 homogena (g\u0302iaj elementoj ne povas esti distingitaj per la nuda okulo) au\u0306 heterogena (g\u0302iaj elementoj estas facile percepteblaj). Kaj lau\u0306 g\u0302ia konsisto, g\u0302iaj fizikaj kaj kemiaj propraj\u0302oj ankau\u0306 varias."}, {"text_idx": "#000007", "text": "En c\u0302i tiu signifo, ni povas paroli pri malsamaj specoj de propraj\u0302oj de materio:"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Eksteraj au\u0306 g\u0302eneralaj atributoj. Ili estas trajtoj kunhavataj de c\u0302iu materio, sendepende de g\u0302ia konsisto, formo, manifestig\u0302o au\u0306 konsistigaj elementoj. G\u0302eneralaj ecoj ne permesas unu substancon esti distingita de alia. Iuj eksteraj trajtoj estas maso, volumeno, pezo kaj temperaturo.\ninternaj au\u0306 specifaj propraj\u0302oj. C\u0302i tiuj estas tiuj, kiuj karakterizas c\u0302iun substancon. Tiuj c\u0302i ecoj povas esti fizikaj (ecoj, kiujn substanco posedas sen s\u0302ang\u0302i g\u0302iajn ecojn, kiel bolpunkto au\u0306 denseco) au\u0306 kemiaj (ecoj, kiujn la konsisto de substanco s\u0302ang\u0302as, kiel oksidig\u0302o)."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Do, la g\u0302eneralaj ecoj de materio estas:"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Du atomoj neniam povas okupi la saman spacon samtempe, do objektoj okupas certan spacon, kun rekoneblaj komenco kaj fino. C\u0302i tiu posedaj\u0302o estas nomita ekspansio: la grandeco de substanco, la kvanto de spaco kiun g\u0302i okupas. C\u0302i tiu spaco au\u0306 volumeno estas reprezentita per sia longo, larg\u0302o au\u0306 profundo kaj alto."}, {"text_idx": "#000012", "text": "La etendaj\u0302o estas mezurita en unuoj de distanco, surfaco au\u0306 volumeno, depende de la studobjekto. En la Internacia Sistemo, tiuj unuoj estas la metro (m), la kvadrata metro (m2) kaj la kuba metro (m3)."}, {"text_idx": "#000013", "text": "La maso de objektoj estas la kvanto da materio kolektita en ili, tio estas, la kvanto de materio kiu konsistigas ilin. Maso estas determinita per la inercio kiun ili elmontras au\u0306 la akcelo elmontrita per la fortoj agantaj sur ili, kaj estas mezurita en internaciaj sistemoj uzante masunuojn kiel ekzemple gramoj (g) au\u0306 kilogramoj (kg)."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Maso ne devus esti konfuzita kun pezo (vektorgrandeco, mezurita en Neu\u0306tonoj) au\u0306 kvanto de materio (mezurita en talpoj)."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Pezo estas mezuro de la forto kiun gravito faras sur objekto. G\u0302i estas mezurita en Neu\u0306tonoj (N) en la Internacia Sistemo c\u0302ar g\u0302i estas la forto praktikita de planedo sur materio, kaj g\u0302i estas magnitudvektoro kun signifo kaj direkto. La pezo de objekto dependas nur de sia maso kaj la forto de la gravita kampo kiun g\u0302i spertas."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Tiu c\u0302i posedaj\u0302o permesas al objektoj reveni al sia origina formo (forma memoro) post esti submetitaj al ekstera forto kiu devigas ilin perdi sian formon (elasta deformado). G\u0302i estas eco, kiu distingas elastajn elementojn de fragilaj elementoj., tio estas, tiuj, kiuj reakiras sian formon post forigo de la ekstera forto de tiuj, kiuj krevas en pli malgrandajn fragmentojn."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Inercio estas la rezisto de materio por s\u0302ang\u0302i la dinamikon de g\u0302iaj partikloj fronte al eksteraj fortoj. Kiam ne ekzistas ekstera forto aganta sur la objekto, la objekto havas la econ de resti relative senmova au\u0306 konservi relativan movadon."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Estas du specoj de inercio: mekanika inercio, kiu dependas de maso, kaj termika inercio, kiu dependas de varmokapacito kaj varmokondukteco."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Volumo estas skalara kvanto kiu reflektas la kvanton de tridimensia spaco kiun objekto okupas. G\u0302i estas mezurata en kubaj metroj (m3) en la internacia sistemo kaj G\u0302i estas kalkulita multobligante la longon, larg\u0302on kaj altecon de objekto."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Malmoleco estas la rezisto praktikata de substanco al fizikaj s\u0302ang\u0302oj kiel ekzemple gratado, abrazio au\u0306 penetrado. C\u0302i tio dependas de la ligoforto de g\u0302iaj partikloj. Tiel, malmolaj materialoj tendencas esti netralaseblaj kaj senvariaj, dum molaj materialoj estas facile misformitaj."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Denso rilatas al la kvanto de materio c\u0302eestanta en materialo kaj ankau\u0306 al la distanco inter g\u0302iaj partikloj. Tial, g\u0302i estas difinita kiel la maso dividita per la volumeno okupita de la maso. Densaj materialoj estas nepenetreblaj kaj ne tre poraj, dum maldikaj materialoj povas facile trapasi c\u0302ar ekzistas malfermaj spacoj inter iliaj molekuloj."}, {"text_idx": "#000022", "text": "La norma mezurunuo por denseco estas pezo per volumeno au\u0306 kilogramo per kuba metro (kg/m3)."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Pli specifaj g\u0302eneralaj ecoj de materio"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Ili estas tiuj, kiuj influas aferojn, ili ne s\u0302ang\u0302as sian konstitucion. Tio estas, materio dau\u0306re konservas siajn originajn ecojn."}, {"text_idx": "#000025", "text": "G\u0302i estas la kapablo de substanco dissolvig\u0302i kiam miksite kun likvaj\u0302o je specifa temperaturo. Simpla kaj klara ekzemplo estas kiam ni aldonas kaj forigas pulvoran c\u0302okoladon en glaso da lakto por akiri pli homogenan trinkaj\u0302on."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Punkto de bolado kaj frosto"}, {"text_idx": "#000027", "text": "La s\u0302ang\u0302o inter la likva kaj gasa statoj okazas kiam la vaporpremtemperaturo de la likvaj\u0302o estas egala al la atmosfera premo c\u0302e tiu loko."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Kiam likvaj\u0302o frostas pro malpliig\u0302o de energio. G\u0302i estas la temperaturo c\u0302e kiu la vaporpremoj de likvaj\u0302o kaj solido estas egalaj au\u0306 en dinamika ekvilibro."}, {"text_idx": "#000029", "text": "G\u0302i estas nomita la rezista kapablo de materio cedi lokon al elektro. La plej bonaj elektraj konduktiloj estas metaloj c\u0302ar ili ofertas malmulte da rezisto al la movo de s\u0302argoj."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Termika kondukteco estas simila al la antau\u0306a punkto, sed g\u0302i rilatas al varmo. G\u0302i nomig\u0302as la kapablo de substanco rezisti varmecon. Iuj materialoj varmig\u0302as rapide kaj transdonas varmon al aliaj objektoj. Materialoj kiuj bone kondukas elektron kutime ankau\u0306 kondukas varmon, sed ni povus mencii ankau\u0306 lignon, paperon, korkon ktp."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Mi esperas, ke per c\u0302i tiu informo vi povas lerni pli pri la g\u0302eneralaj ecoj de la materio kaj g\u0302iaj trajtoj."}]