[{"text_idx": "#000000", "text": "La gigantoj de la pratempo"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Sauropoda estas tre diversa grupo de dinosau\u0306roj, kiuj vivis dum la j\u0302urasia kaj kretacea epoko. Ili posedajn plurajn rekordojn, inter kiuj la plej elstaraj estas la nekredeblaj grandecoj de la korpo kaj la kolo. Post ilia formorto neniu alia besto sur seka tero povis ec\u0302 alproksimig\u0302i la ekstremojn, kiuj estis defau\u0306ltaj por c\u0302i tiuj dinosau\u0306roj kaj tio ne estas stranga. Ig\u0302i tiom granda estas fizike neebla por aliaj bestoj. Kiel Sauropoda do sukcesis?"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Kvankam tio ne s\u0302ajnas evidenta, Sauropoda evolue pli proksimas al la dupiedaj, karnovoraj Therapoda (kiel Tyrannosaurus rex) ol al la kvarpiedaj, herbovoraj Ornithischia (kiel Triceratops). Pro tio ke DNA ne tiom longe konservig\u0302as, paleantologoj uzas aliajn metodojn por ordigi dinosau\u0306rojn, kiel la morfologion (formon kaj strukturon) de la besto. Kune kun kelkaj etaj diferencoj, la pelvo estas uzata por vidi en kiu grupo la dinosau\u0306ro tau\u0306gas. La pelvo de Sauropoda kaj Therapoda havas la formon de triangulo kun pubio kiu iras antau\u0306en kaj iksio kiu iras malantau\u0306en, kiu helpas la kruron iri antau\u0306en. Ornithischia havas malsaman pelvon, kiu ebligas movi la kruron flanken."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La du malsamaj specoj de pelvoj kun la pelvo de Saurischia (al kiu Sauropoda apartenas) maldekstre"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Estas klare ke la Sauropoda ne c\u0302iam estis la gigantoj, kiujn ni konas de filmoj. Pli fruaj praavoj ne pli grandis ol c\u0302evalo kaj ofte mars\u0302is sur du kruroj. Vers\u0302ajne ili mang\u0302is kaj viandon kaj herbojn kaj poste ig\u0302is pli kaj pli herbivoraj. Kiam la j\u0302urasia periodo komencis, karnovoroj ig\u0302is pli kaj pli grandaj. Ornitischia protektis sin per kornoj kaj armaj\u0302oj, sed la praavoj de la Sauropoda ig\u0302is pli grandaj. Tiu tendenco okazis plurfoje en la historio de la Tero kaj hodiau\u0306 elefantoj kaj girafoj uzas sian grandecon sammaniere. Ju pli granda oni estis, despli vers\u0302ajne oni estus evitata de predantoj kaj despli da idojn oni povas havi. Tiel la plejparto de idoj havas genojn por kreski rapide, kio igas la sekvajn generaciojn ec\u0302 pli grandaj. Post kelkaj milionoj da jaroj do, la Sauropoda estis gigantoj, sed krei tiom grandan beston ne estas facila."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Komparo inter diversaj Sauropoda kaj homo"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Se oni ne vivas en akvo, kiel baleno, oni ne povas ig\u0302i tro granda. La pezo de la korpo multe pli rapide pligrandig\u0302as ol la forto de la kruroj. Kiam la dinosau\u0306roj kreskis, ili do komencis mars\u0302i sur kvar kruroj. Tiel ili ne plu povis uzi la brakojn same efike, sed ili ja ig\u0302is multe pli stabilaj. Poste la ostoj ig\u0302is pli dikaj kiel kolumno kaj la formo de la piedoj s\u0302ang\u0302ig\u0302is por ke la piedfingroj povu teni tiom da pezo. Antau\u0306 longa tempo estis diskuto inter paleontologoj pri kiel la kruroj konektig\u0302is al la korpo de la dinosau\u0306ro. Lacertoj kaj krokodiloj havas krurojn kiuj iras flanken el la korpo. Nun oni scias tamen ke Sauropoda ne funkciis tiel. Oni neniam trovis s\u0302purojn de dinosau\u0306ro kies ventro tus\u0302is la teron kaj oni povas multe pli bone teni la pezon se la kruroj estas rekte sub la korpo, kiel tiuj de mamuloj."}, {"text_idx": "#000007", "text": "La kruroj de lacerto estas apud la korpo"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Malgrau\u0306 la bonaj adaptig\u0302oj en la kruroj, dinosau\u0306ro tiom granda ne povas ekzisti sen igi g\u0302in malpli peza. Felic\u0302e la skeleto donas indikojn pri kiel tio funkciis. Kontraste al tiuj de mamuloj, la ostoj kaj specife vertebroj de Sauropoda havas multe da spaco inter si. La ostoj estas kreitaj por doni kiel eble plej da struktura subteno, uzante kiel eble malplej da materialo. Same kiel birdoj, la ostoj de Sauropoda estis plenaj je aeraj sakoj. Birdoj uzas tiujn por konservi oksigenon kaj tial multe pli efike spiras ol reptiloj kaj mamuloj. Tion ili bezonas, pro tio ke flugi kostas multe da energio. Dinosau\u0306roj ja estas reptiloj, sed birdoj rekte devenas de ili (oficiale birdoj ec\u0302 estas dinosau\u0306roj), do ankau\u0306 ili vers\u0302ajne havis tiajn aerajn sakojn. Sauropoda vers\u0302ajne uzis ilin por igi la ostojn ec\u0302 malpli pezaj, specife en la kolo."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La lasta afero kiun oni bezonas por ig\u0302i tiom granda estas multaj nutraj\u0302oj. Sauropoda devis kiel eble plej rapide ig\u0302i kiel eble plej grandaj, do por fari tion, ili ne estis multe pli ol mang\u0302mas\u0302inoj. Por tiu celo, la dinosau\u0306roj ekhavis ege longajn kolojn. Tiuj igis ankau\u0306 la plej altajn arbojn tute atingeblaj. Aldone, oni povas atingi tre grandan surfancon sen movi la korpon se oni havas grandan kolon, kio signifas ke Sauropoda ne bezonis mars\u0302i tiom multe. Ili povis atingi multe pli da nutraj\u0302ojn per la sama kvanto da pas\u0302oj, kio s\u0302paris energion. Alia diferenco inter la Sauropoda kaj hodiau\u0306aj bestoj estas la kranio. Hodiau\u0306, multaj bestoj kiel bovoj mac\u0302as dum horoj, sed Sauropoda ne havis tempon por tio. Ili devis konstante mang\u0302i por travivi. Tio signifas ke la gigantoj glutis la mang\u0302on sen mordi. Ili ec\u0302 ne kapablis mordi, pro tio ke la kranio kaj muskoloj ne permesis al ili movi la makzelon flanken. Ankau\u0306 la dentoj ne estis celataj por mordi. Ili estas relative etaj kaj maldikaj, kio igis ilin maltau\u0306gaj por pli ol nur enbus\u0302igi la plantojn. Post la gluto, la mang\u0302o iris al la granda stomako, kiu digestis c\u0302ion. Kelkaj fosilioj de Sauropoda enhavis etajn s\u0302tonojn, kio konvinkis paleontologojn de tio ke dinosau\u0306roj eble glutis s\u0302tonetojn por ke tiuj helpu la digestadon, sed oni ne trovis s\u0302tonojn en c\u0302iuj fosilioj, kio igas tiun aserton malpli kredebla."}, {"text_idx": "#000010", "text": "La kolo estas giganta, sed la dentoj apenau\u0306 videblas"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Kiu dinosau\u0306ro plej grandis dau\u0306re estas diskuto, sed oni ja trovis kelkajn nekredeble grandajn ekzemplerojn. La plej grandaj dinosau\u0306roj de kiuj oni havas tutajn skeletojn estas tiuj el la genro Brachiosaurus. Malkiel tiuj de aliaj Sauropoda, la antau\u0306aj kruroj de c\u0302i tiu dinosau\u0306roj estis pli longaj ol la malantau\u0306aj kruroj. Tiu strukturo similas al tiu de girafoj kaj ebligas al g\u0302i levi la kolon 12m en la aeron. De la kapo g\u0302is la pinto de la vosto, ili povis ig\u0302i 25m kun maso de 80000kg. Ili vers\u0302ajne ne estis la plej grandaj tamen. Oni trovis malpli kompletajn skeletojn de aliaj Sauropoda kiel Patagotitan mayorum (37-40m) kaj estontece certe trovos aliajn dinosau\u0306rojn, kiuj defias onian komprenon de anatomio."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Ne c\u0302iuj Sauropoda estis gigantoj tamen. Kiam Europasaurus ankorau\u0306 vivis, Eu\u0306ropo estis aro da insuloj tiom grandaj kiel Britio. Tiaj insuloj ne estas sufic\u0302e grandaj por subteni populacion de Sauropoda, do la plej grandaj ne travivis. Tio inversigis la evoluan tendencon kaj igis la dinosau\u0306rojn malpli grandaj c\u0302iun generacion. La rezulto estis Europasaurus, kies plej granda ekzemplero ne ig\u0302is multe pli granda ol 6m. Dinosau\u0306roj ne kreskis je konstanta rapido kiel mamuloj, sed pli rapide kreskis dum varmaj periodoj. Pro tio, oni povas vidi jarringojn en la ostoj, same kiel en arbo. Per tiuj jarringoj oni eltrovis ke Europasaurus ne c\u0302esis kreski post iu momento, sed ke g\u0302i kreskis malpli rapide ol kutimaj Sauropoda."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Por protekti sin, Sauropoda plej ofte uzis sian grandecon. Tio ne c\u0302iam estis vera tamen. Kelkaj Sauropoda kiel Shunosaurus havis ostajn batilojn je la fino de la vosto. Pro tio ke la vostoj tiom longis, ili povis tre forte bati per tiuj. La Titanosauria estis kovritaj je ostaj bulg\u0302oj en la hau\u0306to kiuj eble estis uzataj por sindefendo. Oni ne certas pri tio tamen, pro tio ke la bulg\u0302oj ne sufic\u0302e bone kovrus la hau\u0306ton. Aliaj trovaj\u0302oj sugestas ke la bulg\u0302oj estis malplenaj, almenau\u0306 por kelkaj specioj, kio povus signifi ke la dinosau\u0306roj uzis ilin por konservi ion. La nura konstanto estas ke oni ankorau\u0306 havas multe por malkovri.Malgrau\u0306 la stranga aspekto, Sauropodoj funkciis bonege en siaj ekosistemoj. Ili eltenis g\u0302is la fino de la dinosau\u0306roj kaj estis mirinda evolua sukceso. Espereble ili havas ankorau\u0306 multe por instrui al la scienca mondo."}]