[{"text_idx": "#000004", "text": "Margaret Zaleski-Zamenhof: Ich wurde 1958 in Warschau geboren. Mein Vater, der natu\u0308rlich Esperanto sprach, verlie\u00df 1959 Polen, um in Frankreich zu arbeiten. Ich lebte also nicht bei ihm. Vor seinem Umzug hat meine Schwester Hanna, die fu\u0308nf Jahre a\u0308lter ist als ich, in Warschau an Esperanto-Kongressen teilgenommen. Es gibt sogar einen Film u\u0308ber ihre Teilnahme, der zeigt, wie sie das Gedicht \u201eHo mia kor\u2018\u201c rezitiert. Sie hat im Gegensatz zu mir als kleines Kind etwas von der Sprache gelernt. Ich nicht, weil ich nicht bei meinem Vater lebte, bis ich 1973 nach Frankreich kam. Und da musste ich erst einmal Franzo\u0308sisch, Englisch und andere Dinge lernen."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Als ich ein kleines Ma\u0308dchen in Warschau war, gab es eine Menge Rassismus gegen Menschen ju\u0308discher Herkunft. Es war schrecklich. Da war es fu\u0308r mich eine Stu\u0308tze, dass ich mit dem beru\u0308hmten Urgro\u00dfvater angeben konnte, der eine solche gro\u00dfe, wichtige Idee fu\u0308r eine internationale Sprache hatte. Ich konnte stolz auf meine Herkunft sein. Das half mir wirklich: Ja, ich bin ju\u0308discher Herkunft, aber mein Urgro\u00dfvater hat so etwas Gro\u00dfes, Scho\u0308nes fu\u0308r sich und die Menschheit gemacht. Zamenhof ist mein Urgro\u00dfvater und ich bin auch Zamenhof, also konnte ich darauf stolz sein."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Margaret Zaleski-Zamenhof: Seitdem ich von Esperanto wei\u00df, von der Sprache selbst und vom Leben des Urgro\u00dfvaters, fu\u0308hle ich mich ihm sehr nahe. Ich musste Medizin studieren, weil mein Vater immer wollte, dass ich A\u0308rztin werde. Der Vater von Ludwig Zamenhof hat auch von ihm erwartet, dass er Medizin studiert und sich nicht stattdessen mit der Sprache vergnu\u0308gt. Wie er, habe ich habe mich mehr fu\u0308r Sprachen als fu\u0308r Medizin interessiert (lacht), aber spa\u0308ter sehr gern Medizin studiert, weil ich gewisse Vorstellungen hatte, so wie sie auch mein Urgro\u00dfvater hatte. Er wollte Menschen helfen, er wollte die Menschen etwas u\u0308ber das Leben lehren. Ich habe auch Gedichte geschrieben und mache das heute auch noch zeitweise. Dieses Hobby hatte auch der Urgro\u00dfvater. Ja, ich glaube, dass es schon gemeinsame Eigenschaften bei uns beiden gibt."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ju\u0308rgen Wulff: Als du angefangen hast, Esperanto zu lernen, war das so eine Art \u201eheilige Pflicht\u201c wegen des Familiennamens oder war es so wichtig fu\u0308r dich, weil es aus deinem Herzen kam? Ich frage das, weil Kinder und Enkel ja ihr eigenes Leben leben wollen und dann ha\u0308ufig die Familiengeschichte Druck ausu\u0308bt und sie eine Verpflichtung fu\u0308hlen."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Margaret Zaleski-Zamenhof: Ich habe einen Druck gefu\u0308hlt, Medizin zu studieren. (lacht) Das ist auch eine Familientradition. Alle waren A\u0308rzte au\u00dfer meinem Vater. (lacht und spricht lachend weiter) Er wollte der Tradition entkommen, aber er wollte nicht, dass ich ihr entkomme. Mit der Sprache war es anders, weil er sich selbst viel damit bescha\u0308ftigt hat, besonders nachdem er emeritiert war. Er hat an Veranstaltungen teilgenommen, war ziemlich aktiv in der Esperanto-Bewegung, aber hat das nicht mit mir geteilt, bis ziemlich spa\u0308t in seinem Leben."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Im Jahr 2015 bat mich mein Vater, der da schon 90 Jahre alt war, ihn nach Lille zu begleiten, weil er wollte, dass ich und meine Schwester von dem Zeitpunkt an die Familie vertreten. Ich war damit gar nicht einverstanden. Ludwig Zamenhof sagte, dass er die Sprache geschaffen und den Ansto\u00df gegeben hat, die Sprache dann aber der Menschheit geschenkt hat."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Ich nehme gern an den Veranstaltungen teil und glaube, dass wenn einige Menschen mich mo\u0308gen und wissen, dass ich die Urenkelin von Zamenhof bin, sie vielleicht gern Esperanto lernen. Vielleicht sind einige Menschen auch in ihrem Herzen beru\u0308hrt, dass eine Zamenhof an den Kongressen teilnimmt, unterrichtet und verschiedene Dinge macht. Aber es gibt auch die andere Seite. Manche sagen, \u201eWir brauchen Zamenhof nicht!\u201c Ich mo\u0308chte die Sprache nach vorne bringen. Das ist mein derzeitiges Lebensprojekt. Aber es ist u\u0308berhaupt keine Pflicht. Ich mache das, weil ich es aus ganzem Herzen will."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Fu\u0308r mich sind gerade die Veranstaltungen und Projekte wichtig, die nicht u\u0308ber Esperanto sind, sondern kulturelle, politische oder wissenschaftliche Themen zum Inhalt haben. Das ist fu\u0308r mich der scho\u0308nste Erfolg der Sprache. Sie ist nur ein Hilfsmittel, und jeder kann sie benutzen. Man kann sie einigerma\u00dfen leicht lernen und anwenden. Es gibt keinen Druck. Wir sind alle gleichberechtigt durch die Sprache. So kann man beispielsweise seine Hobbys sehr leicht mit anderen Menschen teilen. Die Sprache ist Mittel und Weg."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Margaret Zaleski-Zamenhof: Du kannst Dinge in deinem Leben a\u0308ndern, wenn du ein echtes Motiv hast. Wenn du wei\u00dft, dass du etwas sehr Wichtiges fu\u0308r dich gewinnst, wenn du diese Zukunft wirklich siehst, diesen Stern, dann kannst du den Weg gehen und es schaffen. Es ist wichtig Hilfe zu haben, also wa\u0308hle Freunde, die dir helfen zu wachsen und dich nicht nach unten ziehen. Wenn du einen echten Beweggrund hast, kannst du alles erreichen. Mein Vater ist zweimal aus dem Getto entkommen. Er wollte wirklich leben!"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ich glaube, wenn wir etwas realisieren wollen, mu\u0308ssen wir uns wirklich darauf konzentrieren und Unterstu\u0308tzung finden. Vergiss niemals, dass das Leben ziemlich kurz ist. Man denkt immer, \u201eJa, morgen werde ich es machen, aber jetzt muss ich aufra\u0308umen und Abendessen kochen.\u201c Aber man kann auch Brot essen, wenn wir etwas Wichtiges machen mu\u0308ssen. Wir mu\u0308ssen unsere Energie fu\u0308r etwas Positives einsetzen!"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Vi povas s\u0302ang\u0302i aferojn en via vivo"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Intervjuo kun d-ro Margaret Zaleski-Zamenhof, S\u0302i estas g\u0302enerala kuracisto, tabakologo kaj specialisto de dependomalsanoj. Kaj s\u0302i estas la pranepino de la kreinto de Esperanto, nome Ludoviko Lazaro Zamenhof kaj filino de ties nepo Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ju\u0308rgen Wulff: Kiel estis la vivo en la familio Zamenhof? Kiun rolon ludis la lingvo Esperanto en via vivo?"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Margaret Zaleski-Zamenhof: Estas tute stranga afero. Mi naskig\u0302is 1958 en Varsovio kaj mia patro, kiu kompreneble parolis Esperanton, forlasis Pollandon por vivi en Francio. Do mi ne vivis kun mia patro. Antau\u0306 lia translog\u0302ig\u0302o, mia fratino Hanna, kiu ag\u0302as kvin jarojn pli ol mi, partoprenis en kongresoj en Varsovio. Do s\u0302i havis iomete da kontakto kun la lingvo. Ec\u0302 ekzistas filmeto pri s\u0302ia partopreno kiam s\u0302i deklamis la poemon \u201eHo mia kor\u2018\u201c. S\u0302i lernis iomete pri la lingvo kiam s\u0302i estis infaneto, sed mi ne, c\u0302ar mi ne vivis kun mia patro g\u0302is kiam mi alvenis en Francio en 1973. Kaj kiam mi alvenis en Francio, mi nepre devis lerni la francan, la anglan ktp. Do mi ne vere lernis pri Esperanto kiam mi estis infano."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Estas alia anekdoto kiun mi povas rakonti. Kiam mi venis por ferii en Francio por lerni la francan, mi ag\u0302is c\u0302irkau\u0306 dek au\u0306 dek-du jarojn, mi ne bone parolis la francan. Mi estis tie por lerni kaj iu knabino diris al mi, \u201eAh, vi devas respekti nin, c\u0302ar ni estas en nia lando kaj vi estas nur polino. Do vi ne estas grava persono. Mi diris, \u201eJes, mi estas polino, sed ni poloj havas Chopin, havas Kopernik ktp.\u201c (ridas) Sed pri Zamenhof estis pli grave, c\u0302ar li estis mia praavo. Mi estas Zamenhof, do mi povis pli fieri pri g\u0302i."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Ju\u0308rgen Wulff: Vi jam parolis pri la ideo kaj ke vi fieras pri tiu kiun via praavo sukcesis fari. C\u0302u vi havas specialan emocian rilaton al li?"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Margaret Zaleski-Zamenhof: Estas amuze, c\u0302ar mia patro, kiu bedau\u0306rinde forpasis en oktobro 2019, antau\u0306 la mondmilito nomig\u0302is Ludoviko Zamenhof. Li s\u0302ang\u0302is lian nomon kiam li eskapis el la geto kaj li nomig\u0302is Krzysztof Zaleski. Post la milito li prenis la nomon Ludwik Krzysztof Zaleski-Zamenhof, sed antau\u0306 la milito li nomig\u0302is Ludoviko Zamenhof kiel lia avo. Do c\u0302i tiu nomo kompreneble estas emocie grava por mi, c\u0302ar estas la nomo de mia patro. Aliflanke ekde mi eksciis pri Esperanto, pri la lingvo kaj pri la vivo de la praavo, mi sentas min sufic\u0302e proksima al li c\u0302ar ni ambau\u0306 estas kuracistoj. Mi devis studi medicinon c\u0302ar mia patro c\u0302iam volis ke mi farig\u0302u kuracistino. La patro de Ludoviko ankau\u0306 postulis ke li studu medicinon prefere al amuzig\u0302i pri la lingvo. Ankau\u0306 mi pli interesig\u0302is pri lingvoj ol pri medicino, (ridas) sed poste volonte studis medicinon c\u0302ar mi havis iluziojn pri tio, kiel mia praavo havis. Li volis helpi homojn, li volis instrui homojn pri la vivo, konsili homojn. Do ni ambau\u0306 estis elrevig\u0302intaj pri la metio, mi pensas, ec\u0302 se kompreneble estas tre bela kaj interesa fako."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Mi jam diris ke mi c\u0302iam interesig\u0302is pri lingvoj kiam mi estis juna. Nun mi ne plu bezonas c\u0302ar mi parolas Esperanton, (ridas) sed antau\u0306e kiam mi vojag\u0302is mi estis c\u0302iam ekstreme frustrita kiam mi ne povis kompreni au\u0306 paroli la lingvon en la lando. Ekzemple mi subite lernis la germanan lingvon c\u0302ar mi havis en mia vivo koramikon kiu estis el Munkeno. Do mi lernis la germanan c\u0302ar kiam mi la unuan fojon venis al la flughaveno en Munkeno mi nenion komprenis. Ne estis eble por mi. Do mi c\u0302iam lernadis lingvojn."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mi ankau\u0306 verkis kaj foje verkas poemojn. Tiun hobion ankau\u0306 la praavo havis. Jes mi pensas, ke eble estas similaj trajtoj c\u0302e ni ambau\u0306."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Margaret Zaleski-Zamenhof: Nun mi provas verki en Esperanto. Kiam mi estis tre juna, estis en la pola, poste estis en la franca, kompreneble. Estas ec\u0302 libreto kiu aperis antau\u0306 dudek jaroj."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Mi sentis premon por studi medicinon. (ridas) Estis ankau\u0306 familia tradicio. C\u0302iuj estis kuracistoj krom mia patro. (ridas kaj ridante pluparolas) Li volis eskapi la tradicion sed li tute ne volis ke mi eskapu. Sed pri la lingvo ne, c\u0302ar li mem okupig\u0302is multe aparte post kiam li emeritig\u0302is. Li multe partoprenis diversajn arang\u0302ojn, estis sufic\u0302e aktiva en la movado, sed ne dividis tion kun mi g\u0302is sufic\u0302e malfrue en lia vivo. Kiam mi eklernis Esperanton mi komencis partopreni en la movado iomete."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Margaret Zaleski-Zamenhof: Ho, mi estis tre maljuna! Mi akompanis mian patron en Bjalistoko en la jaro 2009 kaj mi tre malmulte parolis Esperanton tiam. Poste mi ne vere interesig\u0302is pri tio, ne vere havis tempon ktp. En 2015 \u2013 tiam mi patro ag\u0302is jam 90 jarojn \u2013 li petis ke mi akompanu lin en Lille c\u0302ar li volis ke mi transprenu la torc\u0302on. Li volis ke mi kaj mia fratino ekde tiam reprezentu la familion. Do mi pli serioze eklernis Esperanton en tiu tempo, sed tute ne bone parolis. Li petis ke mi venu. Li diris nur, \u201eVi devas reprezenti la familion.\u201c Li diris tion, sed mi tute ne konsentis. Mi tre volonte faras, sed Zamenhof diris ke li kreis, ke li inicis la lingvon kaj donacis g\u0302in al la homaro."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Esperantistoj ne bezonas nin. Mi volonte partoprenas la aferojn kaj pensas ke se kelkaj homoj s\u0302atas min kaj scias ke mi estas la pranepino de Zamenhof, eble ili volonte lernas Esperanton. Eble kelkaj homoj estas kortus\u0302itaj ke iu Zamenhofo partoprenas la kongresojn, instruas kaj provas fari diversajn aferojn. Sed estas ankau\u0306 iu kontrau\u0306a parto en la movado. Kelkaj Esperantistoj diras, \u201eKial ni bezonas Zamenhof? Ni ne bezonas Zamenhof!\u201c Mi vere volas promocii la lingvon, mi vere volas partopreni kaj instrui kaj fari diversajn aferojn. Tio estas mia nuntempa vivoprojekto mi povas diri. Sed tute ne estas sankta devo! Mi faras tion c\u0302ar mi deziras. Mi kore deziras fari tion."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Mi havis la bons\u0302ancon renkonti Katalin [Kova\u0301ts] en Lisbono kaj s\u0302i vere helpis min. Mia patro konis multajn homojn en la movado, sed mi ne. Kiam mi partoprenis la kongreson en Lisbono \u2013 Mark Fettes invitis min, c\u0302ar mia patro ne plu povis iri \u2013 mi sentis min tute sola. Mi konis neniun. Mi ne sciis kion fari, mi ne sciis kia povas esti mia rolo en la afero. Sed mi renkontis Katalin. Mi pensas ke s\u0302i konsideris ke s\u0302ia sankta devo estis instrui Esperanton al mi (ridas) kaj helpi min en la movado."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Ju\u0308rgen Wulff: Sed tio por s\u0302i ne nur estas \u201aprojekto\u2018 en kiu s\u0302i pus\u0302is vin, sed vi ankau\u0306 amikig\u0302is."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Margaret Zaleski-Zamenhof: Jes, ni ekstreme amikig\u0302is. S\u0302i laborigis min vere multe, studis kun mi c\u0302iutage. S\u0302i diris, \u201eJes, vi trapasos la C1 KER-ekzamenon.\u201c \u201eMi ne povas, mi ne kapablas!\u201c mi protestis, sed s\u0302i diris \u201eJes, vi kapablas!\u201c (ridas) S\u0302i estas eksterordinara persono, ni tiom amikig\u0302is ke ni tre bone povas esti teamo."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Kiam ni havis la van-Gogh-kurson estis eksterordinara afero c\u0302ar partoprenis homoj el multaj landoj kaj kontinentoj. Ni c\u0302iuj komunikis pri van Gogh en Esperanto. Do ni estas c\u0302iuj egalaj per la lingvo kaj povas dividi ion. La lingvo estas ilo, rimedo."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Kiam mi estis en Lahti mi renkontis Eva kaj Johannes. Ilia projekto [kernpunkto] ankau\u0306 estas tre interesa lau\u0306 mi c\u0302ar ili faras la podkaston pri diversaj temoj. En Lahti ni faris kurseton en Esperanto kiel c\u0302esi fumi. Neniu fumis, sed la homoj venis (ridas). Estas por mi belega projekto ke oni povas dividi siajn s\u0302atokupojn, siajn gravajn projektojn kun aliaj homoj tiom facile."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Ju\u0308rgen Wulff: Io kion mi interesas, estas la afero pri via filo. Vi ankau\u0306 lin ne premas."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Margaret Zaleski-Zamenhof: Mi ne premas. Li ne nomig\u0302as Zamenhof, c\u0302ar la patrino de lia patro ne konsentis ke li konservu ambau\u0306 nomojn. Tute stulta afero. Do li nomig\u0302as Lebard. Mi diris al li, eble vi povas aldoni Zamenhof al via nomo. Kiam li estis pli juna mi povis okupig\u0302i pri tio. Necesas multe da tempo por atingi tion. Intertempe li farig\u0302is plenkreskulo. Nun li mem devas okupig\u0302i pri tio sed li prokrastas. Sed aliflanke, li iomete interesig\u0302as pri Esperanto kaj ankau\u0306 li venis al Lille. Lastjare, denove kun Katalin, ni faris malgrandan kurson por mia filo kaj liaj geamikoj kiuj multe interesig\u0302is pri tio. Ec\u0302 kelkaj dau\u0306re lernas per aliaj iloj. Do mi pensas, ke pas\u0302o post pas\u0302o li venos. Sed nun li studas, li bezonas koncentrig\u0302i. Ankau\u0306 li estas kuracisto."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Margaret Zaleski-Zamenhof: Mi diris jam ke mi s\u0302atas verki poemojn. Nun la projekto estas provi verki en Esperanto au\u0306 ec\u0302 traduki. Antau\u0306 ne mallonge mi au\u0306skultis kun mia partnero la kanton \u201aPaint in Black\u2018 de la Rolling Stones. Mi tuj pensis pri Katalin kaj van Gogh. Li pentris ion nigra. (ridas) Do mi diris, estas bona ekzerco por uzi tion gramatikaj\u0302on. Do mi tradukis la tekston kvankam ne ja finis. Mi volas verki por dividi miajn sentojn sed ankau\u0306 por ke la poemoj farig\u0302u iloj por helpi lerni."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Ju\u0308rgen Wulff: Kion vi rekomendas al homoj kiuj volas ion realigi?"}, {"text_idx": "#000047", "text": "Margaret Zaleski-Zamenhof: Estas la sama afero kiel pri la dependeco. Mi fake okupig\u0302as pri la dependecoj, vi scias. Vi povas s\u0302ang\u0302i aferojn en via vivo, kiam vi vere havas motivon. Se vi scias ke vi gajnas ion tre gravan por vi, se vi vere vidas tiun estontecon, tiun stelon, vi povas iri, vi povas fari. Katalin fidis min, helpis min. Gravas havi helpon, do elektu viajn amikojn \u2013 homoj kiuj helpas vin kreski kaj ne suben tiras vin. Se vi vere havas motivon, vi povas atingi c\u0302ion. Mia patro dufoje eskapis la geton. Do li vere deziris vivi, c\u0302u ne? Kiam ni volas fari ion, ni vere devas koncentrig\u0302i pri tio kaj trovi bonan helpon lau\u0306 mi. Ne forgesu, la vivo estas sufic\u0302e mallonga. Oni c\u0302iam pensas, \u201aJes mi faros morgau\u0306, c\u0302ar nun mi devas ordigi la domon kaj kuiri la vespermang\u0302on por la edzo.\u2018 Li povas mang\u0302i panon, se estas io grava kion ni devas fari. Ni devas uzi nian energion por io pozitiva."}, {"text_idx": "#000049", "text": "C\u0302i-tiu intervjuo estis farita kadre de la germanlingva libro \u201eGesagt ist nicht getan\u201c de Ju\u0308rgen Wulff."}]