[{"text_idx": "#000003", "text": "Arto kaj kulturoBona novaj\u0302oCenzuroCivitanaj komunikilojDisvolvadoEdukadoEkonomio kaj komercoElektadoEn- kaj elmigradoEtno kaj rasoFilmoFotografioFres\u0302a Novaj\u0302oHistorioHomaj rajtojHomama agadoHumuroIdeojIndig\u0302enojInternaciaj rilatojInterreta aktivismoJunulojJuroKatastrofoKomunikiloj kaj j\u0302urnalismoLaboroLingvoLiteraturoMedioMilito kaj konfliktoMuzikoNutraj\u0302oParolliberecoPolitikoProtestoRajtoj je seksa diverseco (GLAT)RegadoReligioRifug\u0302intojSanoSciencoSportoTeknikaroUnesko (UNESCO)Unuig\u0302itaj Nacioj (UN)Virinoj kaj socia seksoVojag\u0302o"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Kun la degelo en Uzbekio la uzbeka lingvo malfaldas siajn flugilojn"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Klasikaj libroj de la uzbeka literaturo en la cirila kaj postsovetia latina alfabetoj kaj lernolibro de la 1926-a jaro, presita en la araba skribsistemo. Foto (c): Filip Noubel, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La uzbeka estas lingvo skribata per tri alfabetoj, en kiu parolas 35 milionoj da homoj en la tuta Mez-Azio, la dua lau\u0306 grandeco tjurka lingvo post la turka. G\u0302i estas ankau\u0306 la sola oficiala lingvo de Uzbekio \u2014 la plej log\u0302ata mezazia lando, kiu lastatempe montras nekurag\u0302ajn signojn de malfermo post jardekoj de memvola izoleco. Kiel verkistoj, tiel ankau\u0306 lingvos\u0302atantoj kun modera optimismo parolas pri tio, ke la tas\u0302kenta degelo estas bona antau\u0306signo por la uzbeka lingvo, kiu nun \u201cmalfaldas siajn flugilojn\u201d interrete."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Uzbekoj estas tjurka popolo kun nomadaj [en] originoj. Tio klarigas la larg\u0302an disvastig\u0302on de la uzbeka lingvo inter diversaj regnoj en la modernaj Centra kaj Interna Azioj [rim. de la tradukinto en la rusan: Interna Azio inkluzivas Mongolion kaj samlimajn teritoriojn kun g\u0302i: Altajon, Burjation, Tuvion kaj la Orientan Turkestanon]. Kvankam la uzbeka lingvo apartenas al la tjurka lingvaro, g\u0302i havas multajn pruntvortojn el la mongola, persa, araba kaj rusa lingvoj kaj distingig\u0302as inter la tjurkaj lingvoj per malesto de vokala harmonio. G\u0302ia plej proksima parenco estas la ujgura lingvo, kiu estas parte komprenebla por uzbekparolantoj."}, {"text_idx": "#000008", "text": "En Uzbekio mem la uzbeka estas denaska lingvo [ru] por proksimume 27 milionoj da homoj el la 32-miliona log\u0302antaro. Dum ekzistas lau\u0306norma formo de la uzbeka lingvo, konsiderindan lokon en la parolo de la log\u0302antaro okupas dialektoj, kio foje malfaciligas komunikadon, c\u0302ar la regionaj formoj estas influitaj de najbaraj lingvoj, konservante specifajn fonetikajn ecojn kaj leksikon. Dum la sovetiaj jaroj (1917\u20131991), la rusa kaj uzbeka lingvoj havis egalrajtan oficialan statuson, sed fakte ili tute ne estis egalaj. La rusa estis konsiderata kiel lingvo de socia progreso, kaj pro tio la uzbekaj elitoj samkiel etnaj malplimultoj neglektis la uzbekan lingvon. Post la sendependig\u0302o de la lando la situacio inversig\u0302is: plimulto de ne-tjurkaj etnaj minoritatoj (tag\u0302ikoj, rusoj, ukrainoj, koreoj kaj germanoj), precipe la pli junaj generacioj, pli flue parolas la uzbekan."}, {"text_idx": "#000010", "text": "En la najbara Afganio uzbeke parolas c\u0302irkau\u0306 4 milionoj da log\u0302antoj [en]. La lingvo havas oficialan statuson en la nordaj regionoj de tiu lando, kie log\u0302as la plimulto de la etnaj uzbekoj. Konsiderinda kvanto da etnaj uzbekoj log\u0302as ankau\u0306 en tiuj regnoj, kies teritorioj iam formis la historian hejmon de tjurkaj popoloj de Centra Azio: 1 miliono en Tag\u0302ikio, pli ol 900 000 en Kirgizio, preskau\u0306 600 000 en Kazah\u0302io kaj proksimume 300 000 en Turkmenio. Uzbekoj estas ankau\u0306 unu el la 56 oficiale konfirmitaj etnaj grupoj en C\u0302inio [rim. de trad.: kaj en la rusa kaj en la angla temas pri 56 etnaj minoritatoj, sed lau\u0306 la ligita artikolo tiu c\u0302i nombro inkludas ankau\u0306 hanojn, la plej grandan etnan grupon de C\u0302inio]."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Politikaj kaj ekonomiaj faktoroj ankau\u0306 kau\u0306zis grandan nombron da etnaj uzbekoj \u2014 migrantoj, rifug\u0302intoj kaj azilpetantoj \u2014 en Rusio (kie log\u0302as preskau\u0306 2 milionoj da uzbekoj [en]), Turkio, Sauda Arabio kaj Pakistano. Krome, novaj diasporoj nun disvolvig\u0302as en Usono, Kanado, Au\u0306stralio kaj la Eu\u0306ropa Unio."}, {"text_idx": "#000013", "text": "\u201cO'zbek tili\u201d, \u201c\u0443\u0306\u0437\u0431\u0435\u043a \u0442\u0438\u043b\u0438\u201d au\u0306 \u201c\u0627\u0648\u0632\u0628\u06cc\u06a9 \u062a\u06cc\u0644\u06cc\u200e\u201d \u2014 c\u0302io c\u0302i estas manieroj skribi la vortojn, signifantajn \u201cLa uzbeka lingvo\u201d. Dum la multnombraj politikaj kataklismoj en Mez-Azio novaj regantoj venadis kun novaj ideoj \u2014 trudante sian skribovarianton al la loka log\u0302antaro."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Memoriga taso en la Muzeo pri literaturo en Tas\u0302kento, honore al Alis\u0302er Navoi, poeto de la 15-a jarcento kiu estas konsiderata kiel la patro de la klasika tjurka literaturo. La nomo de Navoi estas skribita en araba skribo kaj cirila alfabeto. Foto (c): Filip Noubel, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000015", "text": "La tradicia kaj plej longe uzata skribsistemo por la uzbeka lingvo estas la araba. G\u0302in oni ekuzis en la oka jarcento [en], dum la islamig\u0302o kaj la integrado de la uzbeka kulturo en la araban-persan mondon. Hodiau\u0306 tiu c\u0302i alfabeto ankorau\u0306 estas uzata de ordinaraj uzbekparolantoj, oficialuloj kaj amaskomunikiloj en Afganio kaj C\u0302inio. G\u0302i estis konservata sur la teritorio de la moderna Uzbekio dum la tuta periodo de ties aparteno al la Rusa Imperio."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Sed kiam la Sovetoj starigis la kontrolon super Uzbekio, ili provis rimarkebligi plenan rompon kun la malnovaj religiaj kaj kulturaj kutimoj, por meti la bazon de nova sekulara uzbeka identeco, tau\u0306ga por la komunisma moderneco. En 1928 la uzbeka lingvo estis transskribita en latina alfabeto [en], uzata g\u0302is la 1940-a jaro. Poste la latina alfabeto estis anstatau\u0306igita per la cirila alfabeto, atestante pri nova 180-grada turnig\u0302o en la sovetia utopia vizio: por la tuta log\u0302antaro la unua lingvo estu la rusa."}, {"text_idx": "#000017", "text": "La sendependeco alportis novajn s\u0302ang\u0302ojn de la alfabeto. En la 1991-a jaro en la uzbeka lingvo estis enkondukita la latina alfabeto por denove rimarkebligi rompon, sed ekde nun kun la sovetia pasinteco. Tiu c\u0302i reformo ankorau\u0306 dau\u0306ras, c\u0302ar estas proponataj, testataj kaj diskutataj diversaj versioj [ru] de la plej nova latina alfabeto. La plej fres\u0302a reformo datig\u0302as de majo 2019."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Hodiau\u0306 la malnova cirila alfabeto dau\u0306re estas vaste uzata en Uzbekio, videbla sur strats\u0302ildoj, en reklamo, en librejoj, sur televidekranoj kaj en la reto. Tamen en c\u0302iuj oficialaj dokumentoj kaj Interrete la registaro komunikig\u0302as en la latina alfabeto. C\u0302iaokaze, la cirila alfabeto dau\u0306re dominas inter la etnaj uzbekaj komunumoj en la najbaraj Kazah\u0302io, Kirgizio, Tag\u0302ikio kaj Turkmenio."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Dum en Vikipedio estas nur iomete pli ol 130 000 artikoloj [uz] en la uzbeka lingvo (legantoj povas elekti inter la latina kaj cirila alfabetoj), la nekurag\u0302a politika degelo, kiu komencig\u0302is post la morto de eksa prezidento Islom Karimov en la jaro 2016, kondukis al eksploda plimultig\u0302o de enhavo en sociaj retoj. Tiaj platformoj, kiel Facebook, Telegram kaj Instagram, ig\u0302is c\u0302efaj fontoj de informoj (kaj misinformoj), amuzoj, sociaj interagoj, interalie modifante la lingvon mem [en] kaj la manieron esprimi sin."}, {"text_idx": "#000020", "text": "\u0412 \u0423\u0437\u0431\u0435\u043a\u0438\u0441\u0442\u0430\u043d\u0435, \u043f\u0440\u043e\u0449\u0430\u044f\u0441\u044c \u0441 \u0434\u0440\u0443\u0433\u043e\u043c, \u043e\u0431\u044b\u0447\u043d\u043e \u0433\u043e\u0432\u043e\u0440\u044f\u0442 \u00abgaplashamiz\u00bb \u0438\u043b\u0438 \u00abtelefonlashamiz\u00bb. \u0412 \u043f\u0435\u0440\u0435\u0432\u043e\u0434\u0435 \u044d\u0442\u043e \u043e\u0437\u043d\u0430\u0447\u0430\u0435\u0442 \u00ab\u0434\u0430\u0432\u0430\u0438\u0306 \u0435\u0449\u0435 \u043a\u0430\u043a-\u043d\u0438\u0431\u0443\u0434\u044c \u043f\u043e\u0433\u043e\u0432\u043e\u0440\u0438\u043c\u00bb \u0438\u043b\u0438 \u00ab\u0441\u043e\u0437\u0432\u043e\u043d\u0438\u043c\u0441\u044f\u00bb. \u041e\u0434\u043d\u0430\u043a\u043e \u0441\u0435\u0438\u0306\u0447\u0430\u0441 \u0443\u0437\u0431\u0435\u043a\u0438 \u0432\u0441\u0435\u0308 \u0431\u043e\u043b\u044c\u0448\u0435 \u0433\u043e\u0432\u043e\u0440\u044f\u0442 \u0434\u0440\u0443\u0433 \u0434\u0440\u0443\u0433\u0443 \u00abtelegramlashamiz\u00bb: \u0441\u043f\u0438\u0448\u0435\u043c\u0441\u044f \u0432 Telegram."}, {"text_idx": "#000021", "text": "En Uzbekio, kiam oni g\u0302isas kun bona amiko, estas kutime diri \u201cgaplashamiz\u201d au\u0306 \u201ctelefonlashamiz\u201d. En traduko tio signifas \u201cni reparolu\u201d au\u0306 \u201cni kontaktos telefone\u201d. Pli kaj pli tamen uzbekoj diras unu al la alia \u201ctelegramlashamiz\u201d: ni parolu per Telegram."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Aperis ankau\u0306 blogistoj kaj vlogistoj, iuj havas nun centmilojn [en] da abonantoj. C\u0302e la kunfandig\u0302o de poezio kaj kantoj situas la plej vigla loko por la uzbeka lingvo en sociaj retoj. Tekstoj de kantoj ofte plenumas la funkcion de socia komento [en] al multegaj demandoj. Foje uzado de la alegoria lingvo de poezio estas maniero eviti politikan cenzuron, kiu dau\u0306ras en la lando malgrau\u0306 la degelo."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ankau\u0306 literaturo estas nova vojo por la disvastigo de la uzbeka lingvo, proponanta novajn eblojn por ambau\u0306direkta kultura inters\u0302ang\u0302o. La uzbeka literaturo, kiu longtempe estis ignorata de la eksterlanda legantaro, finfine estas tradukata [en] en la anglan, publikigata kaj malkovrata de la mondo [en]. Ankau\u0306 la mildigo de cenzuro kaj liberalig\u0302o de la eldona industrio signifas, ke pli kaj pli da neuzbeklingvaj literaturaj\u0302oj estas tradukataj, eldonataj kaj dissendataj interrete kaj eksterrete, defiante la normojn de la norma lingvo uzbeka."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Milito en Ukrainio montras la rasismon de amaskomunikiloj kaj politikistoj kontrau\u0306 arabaj militviktimoj"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Meksika kolektivo kiu piratas librojn por kundividi kulturon alfrontas blokadojn"}, {"text_idx": "#000030", "text": "Germinda Casupa\u0301, c\u0302ikita indig\u0302eno fronte al fajro kaj masklismo"}, {"text_idx": "#000033", "text": "C\u0302iuj komentoj estas kontrolitaj de administranto. Ne sendu vian komenton pli ol unufoje c\u0302ar tiu povus esti markita kiel spamo.\nBonvolu konduti respekteme al aliaj. Komentoj kiuj enhavas malamajn esprimojn, obscenaj\u0302ojn kaj personajn atakojn ne estos aprobitaj."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Bonvolu subteni nian gravan laboron"}]