[{"text_idx": "#000000", "text": "Esenca por c\u0302iu romantika filmo estas unua kiso. La c\u0302efkarakteroj promenas ekstere dum bela nokto kaj kisas unu la alian sub la lumetoj de centoj da lampiredoj. Aspektas kvazau\u0306 la etaj insektoj briligis siajn lumetojn nur por la amparo, sed la vera romantiko nur videblas kiam oni rigardas de proksime. La lumoj venas de la virlampiredoj, kiuj havas tre specifan ritmon de movig\u0302oj kaj ekbriloj. Ili rekoneblas, c\u0302ar la danco malsamas por c\u0302iuj specioj. La inoj sidas sur la branc\u0302oj de proksimaj plantoj kaj reagas per sendi flava-verdan lumsignalon reen kelkajn sekundojn poste. S\u0302i elektas la vireton kun la plej hela lumo kaj tau\u0306ga ritmosenco. Tiel s\u0302i povas esti certa pri tio ke sia partnero estas sana kaj havas multan energion. La vireto alproksimig\u0302as kaj denove dancas, post kio li estas invitita por reprodukti. Kion la virlampiredo bedau\u0306rinde ne rimarkis, estis ke li flugis al la malg\u0302usta lumo la tutan tempon. Je la fino de lia vojo li trovis la bus\u0302on de lampiredo el la genro photuris, kiu lerte imitas la lumon de aliaj specioj por logi viretojn kaj mang\u0302i ilin. La amparo ne pensu pri tio nun, sed tia ja estas la mondo de bioluminesko."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Ne nur insektoj povas ekbrili. En multaj lokoj oni povas trovi brilantajn fungojn. Ekzistas okdek specioj kaj c\u0302iuj vivas de ligno. La fungoj produktas verdan lumon kun ondolongoj inter 520 kaj 530nm, kio igas ilian aspekton ec\u0302 pli mistera ol tiu de kutimaj fungoj. Oni ne certas pri kial fungoj elspezus energion kreante lumon, sed sciencistoj havas ideojn pri tio. Povas esti ke la lumo logas bestojn en la malhelo, kiuj povus helpi la fungojn disvastigi sporojn. Ankau\u0306 eblas ke la h\u0302emia reago kiu produktas la lumon helpas la fungon forigi la nedeziritajn produktojn de la digestado de ligno. Kio ja ig\u0302is klara estas ke la meh\u0302anismo kiu kreas la lumon sufic\u0302e similas al tiu kiun lampiredoj uzas."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Panellus stipticus. Fungoj produktas same multe da lumo kiel bestoj, sed brilas malpli hele kaj pli konstante. Por kapti c\u0302i tiom da lumo, c\u0302i tiu foto estis kreata per lumkapto de 517 sekundoj"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Estas klare ke lampiredoj estas majstroj de brilado, sed kiel ili kapablas fari tion? La sekreto estas tre ruza h\u0302emia reago. En la malantau\u0306o de la besto trovig\u0302as molekuloj, kiuj nomig\u0302as \u201dluciferino\u201d. Tiu h\u0302emiaj\u0302o povas reagi kun oksigeno kaj ATP, molekulo kiu estas uzata por konservi energion en c\u0302eloj. La reago iras tre malrapide, krom se oni aldonas la enzimon \u201dluciferazo\u201d. Luciferino kaj luciferazo ne estas specifaj molekuloj, sed kategorioj de molekuloj. Lampiridoj uzas specifajn molekulojn el tiuj kategorioj, sed aliaj organismoj uzas aliajn kombinojn. La rezulto de tio estas malsamaj koloroj de lumo. Pro tio ke la h\u0302emia reago produktas lumon tiom efike, preskau\u0306 100% de la energio estas transformata al lumo. Tio estas multege pli ol ampolo, kiu transformas 5% de la energio al lumo kaj la reston al varmo. Pro tio, oni nomas la lumon produktita de bioluminesko \u201dmalvarma lumo\u201d."}, {"text_idx": "#000004", "text": "La maldekstra molekulo kau\u0306zas biolumineskon en lampiredoj kaj la dekstra en fungoj. Kvankam la molekuloj aspektas tre malsamaj, ili ambau\u0306 estas ekzemploj de luciferino"}, {"text_idx": "#000005", "text": "La kontinenta vivo havas kelkajn belegajn ekzemplojn de bioluminesko, sed ili nur estas ekceptoj. Pro tio ke bestoj povas vivi je c\u0302iuj profundecoj kaj pro iliaj gigantecoj, oceanoj enhavas pli ol 90% el la lokoj tau\u0306gaj por vivo. Ili ankau\u0306 enhavis log\u0302antojn dum preskau\u0306 la tuta historio de la tero, kio signifas ke marbestoj havis multe pli da tempo por eksperimenti. Pro tio ankau\u0306 la plejparto de biolumineskaj organismoj troveblas en la maro. Oni ne bezonas plong\u0302i profunde por rimarki tion. Jam duona jarcento antau\u0306 la naskig\u0302o de Kristo, la Greka s\u0302ipisto kaj filozofo Anaksimeno miris ke kiam li remis, la remiloj fojfoje ekbrilis bluverde kiam ili pus\u0302is la akvon. Post du mil jaroj, esploroj kun mikroskopo montris kiu kulpis. La spektaklo estis kau\u0306zata de Noctiluca scintillans, Noctiluca miliaris kaj Pyrocystis noctiluca, algoj kiuj profitas de bioluminesko."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La akvo en tiu c\u0302i haveno brilas blue pro bliolumineskaj algoj"}, {"text_idx": "#000007", "text": "La strategio malantau\u0306 la bioluminesko de c\u0302i tiuj organismoj estas interesa. S\u0302ajnas kontrau\u0306intuitiva ke organismo kiu tro etas por fug\u0302i ne kas\u0302as sin pli bone. Kompreneble ne estas tiom simple. La algoj elsendas lumon kiam ajn ili estas g\u0302enataj, c\u0302ar tio povas signifi ke predanto estas proksima. Pli grandaj predantoj kiel fis\u0302oj kiuj vidas la lumon estas avertataj kaj alproksimig\u0302as. Tiam ili povas forc\u0302asi au\u0306 kapti la malamikojn kaj savi la mikroorganismojn. Kiam la akvo enhavas ege multe da nutraj\u0302oj, oni povas detekti la lumon per satelitoj. Tiuj datumoj estas uzataj por studi la direkton de marfluoj kaj nutraj\u0302oj. La kromefiko estas tre bela vido."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Aliflanke bioluminesko estas kiel glacimonto. La plejparto troveblas sub la surfaco. La supraj 200m de la oceanoj estas la luma zono. Tie fotosintezo eblas, sed pli profunde ol 40m tio jam ig\u0302as malfacila. Tamen la tuta luma zono estas konsiderata la oksigena fabriko de la oceanoj. Inter 250 kaj 1000m profunde, lumo ankorau\u0306 detekteblas, sed la kvanto draste malaltig\u0302is. Sub tiu tavolo estas la senluma zono, kie vivas bestoj kiuj neniam vidis la sunon. La nura sparko kiu restas estas la lumo produktita de bestoj. Profundaj amasoj de akvo havas la kvaliton ke lumo interagas kun la akvomolekuloj kaj s\u0302ang\u0302as sian direkton, au\u0306 absorbig\u0302as. Tio okazas unue kun la plej longaj ondolongoj. Pli profunde ol dek metroj, rug\u0302a lumo estas filtrita kaj ju pli profunde oni iras, des pli da kolora ric\u0302eco la mondo perdas. Plej profunde ec\u0302 verda lumo malaperas kaj restas nur blua lumo kiu malrapide ig\u0302as malpli intensa g\u0302is ankau\u0306 g\u0302i malaperas. Se bestoj volas ke ilia lumo estu kiel eble plej efika, ili do produktu bluan lumon, por ke g\u0302i estu videbla de kiel eble plej longa distanco. Blua lumo ec\u0302 funkcias tiom multe pli bone, ke 90% el la biologie produktata lumo estas blua."}, {"text_idx": "#000009", "text": "C\u0302i tiu diagramo montras kiom profunde lumo de malsamaj koloroj trairas en malferma oceano (maldekstre) kaj c\u0302e la marbordo (dekstre)"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Estas klare ke blua lumo plej bonas por esti vidata, sed kial oni volus tion? S\u0302ajnus multe pli logike se bestoj uzus la malhelon al sia avantag\u0302o por kas\u0302i sin. Se neniu brilus tamen, neniu vidus ion ajn. Oni ne povus trovi partnerojn au\u0306 mang\u0302on kaj finfine c\u0302iuj mortus. Estas do plej bone por c\u0302iuj se c\u0302iuj bestoj brilas. Unu el la plej bonaj ekzemploj de fis\u0302o el la profundo estas la Ceratiidae. C\u0302i tiuj fis\u0302oj troveblas en la senluma zono kaj aspektas inferaj. La plej granda parto de la ineto estas kapo kun granda bus\u0302o kaj dentoj. La stomako povas strec\u0302ig\u0302i por enhavi bestojn kiuj pli grandas ol la fis\u0302o mem. El la dorso kreskas longa s\u0302nuro, kies pinto enhavas biolumineskajn bakteriojn. La fis\u0302o movas la lumeton kaj esperas ke aliaj bestoj kredas ke g\u0302i estas pli eta fis\u0302o. Ili alproksimig\u0302as por mang\u0302i g\u0302in, post kio la fis\u0302o mordas. Tiel la fis\u0302o ne bezonas elspezi valoregan energion por c\u0302asado. La viretoj aspektas tute malsame. Ili ne kapablas mang\u0302i kaj kiam ili eliras el la ovo, ili tuj ekserc\u0302as inon. Renkontig\u0302oj inter la fis\u0302oj estas tre maloftaj, do ili ne povas esti kritikemaj. Kiam la virfis\u0302eto, kiu estas nur kelkaj centimetroj granda, vidas la multe pli grandan fis\u0302inon, li mordas s\u0302in. La vireto produktas enzimojn kiuj kunfandigas la du korpojn. Tiel la vireto ig\u0302as parasito kiu vivas de la fis\u0302ino. Ne estas malavantag\u0302o por la fis\u0302ino tamen, kiu povas atendi g\u0302is s\u0302i pretas por produkti ovon. Tiel certe c\u0302eestos vireto por reprodukti."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Kelkaj reprezentantoj de la Ceratiidae"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Oni ankau\u0306 povas brili sen esti vidata. Ekzistas fis\u0302oj en la familio de Stomiidae kiuj havas tiun kapablon. Pro tio ke granda plejmulto de la biologie produktata lumo estas blua, la plejparto de bestoj kiuj log\u0302as tiom profunde nur kapablas vidi bluajn kolorojn. Kelkaj fis\u0302oj en tiu c\u0302i familio produktas du kolorojn de lumo tamen. La s\u0302nuro sub la mentono funkcias simile al tiu de la Ceratiidae, sed malantau\u0306 la okuloj, ili havas aldonan fonton de lumo. En eta organo ili havas bakteriojn kiuj produktas bluan lumon, sed la vojo eksteren estas blokita de filtrilo. Tiu filtrilo absorbas la energion de la blua lumo kaj elsendas rug\u0302an lumon. Tio ebligas sekretan komunikadon kun samspecianoj kaj helpas kiam la fis\u0302o serc\u0302as mang\u0302on. La rug\u0302a lumo videbligas la predon, sed g\u0302i ne scias ke g\u0302i estas vidata. Kiam g\u0302i detektis la predon, la fis\u0302o povas surprizataki. La predo neniam scios kiu mordis."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Bioluminesko estas unu el la plej mirindaj kapabloj kiujn organismoj povas havi. Lampiredoj estas nur unu ekzemplo el abundeco da brilantaj organismoj. Kio videblas estas ke vivo povas adapti sin al la plej strangaj medioj kaj ekhavi la plej strangajn formojn, se naturo petas tion de ili. La fenomeno ne estas nur bela por spektanto. Kiam oni faras genetikajn eksperimentojn, oni aldonas genojn por bioluminesko al la s\u0302ang\u0302ita DNA. Tiel oni povas vidi ekzakte kiuj c\u0302eloj estas modifitaj. La moralo estas ke ni povas ankorau\u0306 lerni multe de la naturo kaj ke la naturo povas helpi nin. Indas protekti g\u0302in kaj miri pri g\u0302i kaj eble la naturo igos niajn vivojn iomete pli luma."}]