[{"text_idx": "#000002", "text": "A estas alturas ya casi todo el mundo ha opinado sobre ChatGPT, sobre la inteligencia artificial y el futuro que nos espera en la creacio\u0301n de textos, por ejemplo en el a\u0301mbito acade\u0301mico o periodi\u0301stico. Lo ha hecho gente que sabe ma\u0301s que yo en temas tecnolo\u0301gicos o sociales, asi\u0301 que no voy a entrar en un ana\u0301lisis general. Pero me ha llamado la atencio\u0301n que pocos han comentado las consecuencias sobre la traduccio\u0301n y el aprendizaje de idiomas, a pesar de que a mi\u0301 me parece que es un asunto en el que estas herramientas van a causar una revolucio\u0301n. No solo en las maneras de aprender lenguas, sino en el hecho mismo de que tal aprendizaje sea incluso necesario."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mucha gente, entre ellos yo mismo, ha mostrado su fascinacio\u0301n por los resultados de la redaccio\u0301n de textos, la creatividad que ChatGPT muestra, las capacidades en el desarrollo de narraciones. Pero entre los autores escritores no he visto alusiones a algo ma\u0301s profundo: que la IA no escribe textos en espan\u0303ol, sino que traduce al espan\u0303ol (ahora preciso este tema). Y que lo hace de forma perfecta."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Creo que la mayori\u0301a de los comentaristas sobre estas herramientas de charla no han incidido en este aspecto porque los hispanohablantes estamos tan acostumbrados a encontrar textos en nuestro idioma que no nos percatamos de lo raro que es que un robot creado en Estados Unidos se exprese de esta manera."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Sin embargo, yo si\u0301 me he fijado, porque el ChatGPT se expresa asi\u0301 de perfectamente cuando escribe \u00a1en esperanto!. Quiza\u0301s no me deberi\u0301a extran\u0303ar que la inteligencia artificial sea capaz de escribir en una lengua tambie\u0301n artificial, pero es que, como ya he escrito otras veces, el esperanto es una lengua muy normal, solo que minoritaria, y el que un instrumento como este sea capaz de expresarse de una manera tan fluida, sin que se note que lo hace una ma\u0301quina, me tiene fascinado. En una entrada previa he escrito en esperanto sobre la experiencia, y si sabes la lengua puedes leer en ese enlace, incluyendo mi conclusio\u0301n, que ya otros han expresado tambie\u0301n, de que esta\u0301 muy bien que pidas informacio\u0301n o creaciones, pero que no te fi\u0301es para nada de lo que te diga. Vamos, que ChatGPT tambie\u0301n \u00abalucina\u00bb en esperanto."}, {"text_idx": "#000006", "text": "\u00bfPero traduce o crea directamente?"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Bueno, para ser ma\u0301s exactos, el procedimiento de escritura en espan\u0303ol parece ser mixto, es decir, es posible que se aprovechen textos en castellano, que parte del algoritmo emplee textos originales, o incluso que este\u0301 habiendo cierta evolucio\u0301n en este campo. Se lo he preguntado al propio ChatGPT, y esto es lo que me dice:"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Es decir, una parte importante de la redaccio\u0301n en castellano se hace traduciendo, cosa que me quedo\u0301 claro ya desde mis primeros experimentos, cuando pedi\u0301 a ChatGPT que me escribiera por ejemplo un haiku, y me encontre\u0301 una perfecta explicacio\u0301n de lo que es esta forma poe\u0301tica, indicando el nu\u0301mero de si\u0301labas, pero luego me dio un ejemplo sin respetar lo que deci\u0301a, es decir, el ejemplo mostraba versos con otra estructura; en cambio, si se lo preguntabas en ingle\u0301s, si\u0301 te escribe un haiku como es debido. Lo mismo si le pides un soneto, o un poema rimado. Te lo hace en ingle\u0301s, ma\u0301s o menos, pero no en castellano. O si le pides una regla mnemote\u0301cnica para aprender el nu\u0301mero pi, en ingle\u0301s te proporciona una de esas frases en que cada palabra tiene el nu\u0301mero sucesivo de letras que la cifra correspondiente en pi, mientras que en castellano la frase incumple ese requisito. Lo he repetido ahora y este es el resultado actual:"}, {"text_idx": "#000010", "text": "\u00bfY si te pido un poema en espan\u0303ol, podri\u0301as hacer que rimara en espan\u0303ol y conservara la me\u0301trica de ese idioma?\n\u00a1Por supuesto! Como modelo de lenguaje, puedo intentar generar poemas en espan\u0303ol que sigan ciertas me\u0301tricas y ritmos para que rimen. Aunque a veces puede ser un poco difi\u0301cil crear poesi\u0301a que tenga un significado coherente y al mismo tiempo cumpla con las reglas de me\u0301trica y rima en espan\u0303ol.\nSin embargo, hagamos un intento. \u00bfTienes algu\u0301n tema en mente? Si me das algunas palabras clave, podri\u0301a crear un poema sobre ese tema."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Escri\u0301beme un romance sobre la soledad del traductor de textos histo\u0301ricos, con alusio\u0301n a la necesidad de respetar posibles arcai\u0301smos y el problema de cumplir los plazos del editor\nAqui\u0301 te presento un intento de poema sobre la soledad del traductor de textos histo\u0301ricos, con alusio\u0301n a la necesidad de respetar posibles arcai\u0301smos y el problema de cumplir los plazos del editor:"}, {"text_idx": "#000013", "text": "\u00bfEsto lo has escrito directamente en espan\u0303ol, o has utilizado sobre todo un texto previo en ingle\u0301s?\nEste poema lo he escrito directamente en espan\u0303ol. Como modelo de lenguaje, tengo la capacidad de generar contenido original en varios idiomas, incluyendo el espan\u0303ol. En este caso, he utilizado mis conocimientos lingu\u0308i\u0301sticos y mi capacidad para identificar patrones y estructuras en espan\u0303ol para crear el poema. No he utilizado ningu\u0301n texto previo en ingle\u0301s como referencia para crear este poema. Mi objetivo es generar una respuesta coherente y adecuada a la pregunta que se me formula, en este caso, un poema en espan\u0303ol sobre la soledad del traductor de textos histo\u0301ricos."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Como tampoco me fi\u0301o mucho del robotito, he aqui\u0301 otra prueba:"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Como se ve, la \u00abinteligencia\u00bb genera una regla perfecta en ingle\u0301s, pero \u00abalucina\u00bb en castellano (por si no te habi\u0301as fijado, la regla no tiene ningu\u0301n sentido y contradice su propia descripcio\u0301n)."}, {"text_idx": "#000019", "text": "El uso en la traduccio\u0301n"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Pero lo que ma\u0301s puede llamar la atencio\u0301n es la enorme calidad del texto generado, si nos fijamos no en el contenido, sino en el lenguaje. Es decir, puede no saber contar las si\u0301labas de un verso o las letras de una palabra, pero la frase en que describe el proceso \u00bfno es asombroso que pueda pasar por algo escrito por una persona nativa? Y, como deci\u0301a, no solo en espan\u0303ol, sino que el resultado es perfecto incluso en idiomas minoritarios como el esperanto o el gallego, que tambie\u0301n he comprobado. Parece ser que traduce a ma\u0301s de 50 lenguas, aunque el nu\u0301mero correcto no lo sabe ni e\u0301l mismo, aunque la calidad sea casi perfecta en casi todas."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Pero con ChatGPT creo que se ha dado un paso ma\u0301s. La traduccio\u0301n ya es muy buena. Yo lo he probado para corregir un texto que teni\u0301a en esta web, en ingle\u0301s, donde habi\u0301a unos cuantos fallos, y la conclusio\u0301n (confirmada por la evaluacio\u0301n de un compan\u0303ero nativo) es que lo ha mejorado mucho. Tambie\u0301n en el caso del esperanto se nota una mejora sustancial, aunque, por supuesto, para usos formales au\u0301n sigo recomendando que el resultado final lo controle una persona experta, porque a veces inventa palabras, o falla en algunos detalles o contextos."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Todo ello me lleva a una reflexio\u0301n: \u00bfcua\u0301nto queda para que la traduccio\u0301n sea perfecta, o casi perfecta, al nivel de un profesional? Mi impresio\u0301n es que poqui\u0301simo, unos pocos an\u0303os a lo sumo. En mi texto en esperanto contaba que hace unos an\u0303os un amigo me comentaba que el papel del esperanto lo tomari\u0301a la traduccio\u0301n automa\u0301tica, y aunque entonces no le crei\u0301, creo que ahora estamos llegando a ese nivel. No solo por el esperanto, sino incluso el ingle\u0301s como lingua franca va a perder el papel actual. \u00bfQuie\u0301n necesitara\u0301 pasar an\u0303os aprendiendo grama\u0301tica y vocabulario cuando una aplicacio\u0301n ligada a un traductor automa\u0301tico con inteligencia artificial va a proporcionar un resultado suficiente para las necesidades ma\u0301s ba\u0301sicas?"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Cuando se habla de profesiones en peligro por los nuevos desarrollos de inteligencia artificial no suelo ver incluidos a los traductores o a los profesores de idiomas, pero, amigos, sois los pro\u0301ximos. Hasta los esperantistas vamos a tener que reconvertirnos."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Malfidu la artan inteligenton, ec\u0302 se g\u0302i parolas Esperanton"}, {"text_idx": "#000026", "text": "En la lastaj malmultaj tagoj c\u0302e la reta mondo s\u0302tormis la apero de praktika projekto de arta inteligento nomata ChatGPT. G\u0302i estas babililo kun kiu vi povas konversadi, vi faras demandojn au\u0306 petas ke g\u0302i verku tekston, kaj g\u0302i respondas per kelkaj perfekte strukturitaj paragrafoj, tute kongruaj kun via demando. G\u0302i tiel bone imitas la homajn kapablojn, ke g\u0302i s\u0302ajnas inteligenta. Kaj g\u0302i babilas ec\u0302 en Esperanto!"}, {"text_idx": "#000027", "text": "C\u0302ion c\u0302i g\u0302i mem eksplikas multe pli bone ol mi, do mi lasu ke g\u0302i mem respondu:"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Ekspliku en Esperanto kio vi estas\nMi estas asistanto, programo kreita de OpenAI por helpi respondi demandojn kaj plenumi taskojn. Mi estis trejnita per granda kvanto da teksto por kompreni kaj respondi diversecon de demandoj. Mi ne estas homo, sed programo kiu funkcias per komputilo."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Per kiuj meh\u0302anismoj vi kapablas kompreni kaj respondi?\nMi kapablas kompreni kaj respondi per uzado de tre granda kvanto da teksto kiu estis donita al mi dum mia trejnado. Mi uzas kompleksan matematikan modelon por analizi tekston kaj generi respondojn. Tiu modelo permesas al mi kompreni la signifon de vortoj kaj frazoj en la kunteksto de la demando au\u0306 tasko kiun oni donas al mi. Kiam oni donas al mi demandon, mi analizas la tekston por determini g\u0302ian signifon kaj generi respondon kiu, lau\u0306 mia trejnado, estas plej vers\u0302ajna esti utila kaj responda al la demando."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Kiel vi povas konstati, g\u0302ia lingvo-nivelo estas simple perfekta. G\u0302i bone komprenas kaj respondas kohere en nia lingvo. Ec\u0302 la akuzativon g\u0302i regas senerare, multe pli bone ol plej multaj el ni. Nun taksu la enhavon:"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Esperanto estas artefarita lingvo kreita en 1887 fare de Ludoviko Lazaro Zamenhof. G\u0302i estas tre simpla kaj regula lingvo, kun klara gramatiko kaj vortprovizo, kiu celas faciligi komunikadon inter homoj de malsamaj lingvaj fonoj. Esperanto estas uzata de homoj en multaj landoj c\u0302irkau\u0306 la mondo por komunikado en interreto, en korespondado kaj en personaj renkontoj. G\u0302i estas tre populara inter homoj kiuj volas lerni novan lingvon kaj inter tiuj kiuj celas plifaciligi komunikadon en internaciaj kuntekstoj."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Perfekte, c\u0302u ne? Sed ne tio estas la plej impresa parto. G\u0302i estus povinta preni la respondon el iu esperantista retejo, au\u0306 ec\u0302 el Vikipedio. Ja Guglo mem havigas tiajn mallongajn respondojn en la normala serc\u0302o. Do, ni demandu ion pli kreivan:"}, {"text_idx": "#000034", "text": "Kiel antau\u0306enigi Esperanton en la socio?\nUnu maniero antau\u0306enigi Esperanton en la socio estas per edukado kaj lernado de la lingvo. Kiam homoj lernas Esperanton, ili povas komuniki kun aliaj Esperantaj parolantoj kaj uzi la lingvon en siaj c\u0302iutagaj interagoj. Tio pliigas la vidindecon kaj uzeblecon de Esperanto en la socio.\nAlia maniero antau\u0306enigi Esperanton en la socio estas per organizado de eventoj kaj renkontoj por Esperantaj parolantoj. Tio povas inkluzivi kursojn, konferencojn, kulturajn okazaj\u0302ojn kaj aliajn agadojn kiuj permesas al homoj interagi kaj komuniki en Esperanto. Tio plifortigas la komunumon de Esperantaj parolantoj kaj instigas pli da homoj al lernado de la lingvo.\nPlie, informado kaj disvastigo de informoj pri Esperanto tra amaskomunikiloj kiel gazetoj, televido, radio kaj interreto povas helpi pliigu la konatecon de Esperanto en la socio. Tio povas konduki al pli da intereso kaj subteno por la lingvo, kaj eventuale pliigu g\u0302ian uzeblecon en diversaj kuntekstoj."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Mi nun volas babili kun li, kaj peti liajn opiniojn:"}, {"text_idx": "#000038", "text": "Mi pensas ke Zamenhof estas la plej granda geniulo en la historio de la mondo\nZamenhof estis tre talenta kaj inteligenta homo, kaj li ludis gravan rolon en la evoluo de Esperanto kiel internacia planlingvo. Li verkis multajn librojn kaj artikolojn pri la lingvo kaj faris multan laboron por disvastigi g\u0302in tra la mondo. Li ankau\u0306 estis aktiva en la homarajtaj movado kaj aliaj kialoj, kio montras lian humanismon kaj idealismon. Tamen, c\u0302ar geniulo estas tre superlativa esprimo, estas malfacile diri c\u0302u li estas la plej granda geniulo en la historio de la mondo. Tio dependas de kiujn kriteriojn oni uzas por taksi geniecon kaj de la individua opinio de la persono parolanta."}, {"text_idx": "#000039", "text": "C\u0302u tio ne aspektas kiel respondo de homa estulo? Mi ekhavas la impreson ke iu malgrandeta diableto enestas en mia komputilo kaj tajpas tre rapide (kaj g\u0302uste skribinte tion c\u0302i, mi rimarkis ke mi aludis supre al la AI kiel \u201cli\u201d, tiom g\u0302i aspektas simile al sinjoro kun tajpilo)"}, {"text_idx": "#000040", "text": "Sed la inteligento ne limig\u0302as al tio. Ni povas proponi al g\u0302i taskojn ec\u0302 malpli konvenciajn: ni sugestu al g\u0302i verki literaturaj\u0302on:"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Verku rakonton pri pugna batalo inter idistoj kaj volapukistoj okaze de surstrata manifestacio\nLa tago de la manifestacio estis varma kaj suna, kaj la stratoj estis plenaj de homoj kiuj venis por esprimi siajn opiniojn kaj subteni siajn respektivajn lingvojn. Inter la homoj estis idistoj, kiuj parolis la internacian lingvon proponitan de Ludoviko Lazaro Zamenhof, kaj volapukistoj, kiuj parolis la lingvon evoluigitan de Johann Martin Schleyer.\nAmbau\u0306 grupoj estis tre fervoraj pri siaj lingvoj, kaj ili mars\u0302is tra la stratoj kriante sloganojn kaj batalante por siaj respektivaj lingvoj. Sed baldau\u0306 la kriado kaj parolado komencis plimalbonig\u0302i, kaj la batalo inter la idistoj kaj la volapukistoj eksplodis en la stratoj.\nLa batalo estis furioza, kun homoj bategantaj unu la alian per siaj afis\u0302oj kaj pancartoj. La polico provis interveni, sed ili estis superfortitaj de la nombro da homoj kaj la intenseco de la batalo. La stratoj estis plenaj de kriegoj kaj sonoriloj, kaj la tuta urbo estis en stato de konfuzo kaj kaoso.\nDume, en la mezo de la batalo, la idistoj kaj volapukistoj dau\u0306re batalis, nekonsciaj pri la damag\u0302o kaj malordo kiun ili kau\u0306zis. Ili dau\u0306re kriegis kaj parolis en siaj lingvoj, nekonsciaj pri la perdoj kaj suferoj kiun ili kau\u0306zis al unu la alian kaj al la homoj c\u0302irkau\u0306 ili.\nFine, post multaj horoj, la batalo finig\u0302is, kaj la idistoj kaj volapukistoj foriris de la loko, lasante malpacon kaj damag\u0302on malantau\u0306 ili. Ili neniam komprenis la malbonon kiun ili faris al unu la alian kaj al la socio c\u0302irkau\u0306 ili, kaj ili dau\u0306re batalis por siaj lingvoj sen konsidero por la konsekvencoj."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Ni forgesu nun pri la erareto, ke Idon kreis Zamenhof, au\u0306 la du-tri lingvajn mankojn. C\u0302u ne gapige? Kaj tion g\u0302i redaktis en tri sekundoj, pli rapide ol tio kion mi povis samtempe legi dum g\u0302i aperis sur mia ekrano. Kaj pli verve certe ol miaj propraj kapabloj."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Nu, nek dek versoj, nek rimoj, vere ec\u0302 ne poezio. Bone, ni agnosku ke tio pli malfacilis. Ec\u0302 se pli malbonajn poemojn mi foje trovis, probable la poetoj ankorau\u0306 havos laboron dum iom da tempo."}, {"text_idx": "#000045", "text": "S\u0302ajnas ke g\u0302i spertas malfacilaj\u0302ojn pri iuj lingvaj defioj. Mi ekzemple demandis pri memorfaciliga frazo por memori la ciferojn de la numero pi, kaj g\u0302i ne bone komprenis, do mi demandis unue en la angla kaj poste petis version en Esperanto (kaj en la hispana), kaj jen la rezulto:"}, {"text_idx": "#000047", "text": "Kiel vi povas vidi, la nombro de literoj en c\u0302iu vorto de la angla frazo ja koincidas kun la sinsekvaj ciferoj de pi (3,1415926), sed tio rompig\u0302as en Esperanto, c\u0302ar g\u0302i simple tradukas la frazon (simile okazas se mi petas ekzemplon en la hispana). Do, g\u0302i ne \u201cpensas\u201d en Esperanto, sed aspektas kvazau\u0306 g\u0302i faras tion en la angla kaj poste tradukas al la alia lingvo. Eble tial g\u0302i spertas la konstatitajn problemojn koncerne versfaradon."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Sed ne tiu estas la granda problemo kun tiu arta inteligenteco. La plej grava afero kiun mi trovis en mia esplorado koncernas tion, ke la arta inteligento ne vere estas inteligenta, sed ke g\u0302i s\u0302ajnigas sin tia. Ni provu per pli specifaj demandoj:"}, {"text_idx": "#000049", "text": "Verku mallongan eseon pri la uzo de Esperanto dum la hispana civila milito, inklude de referencoj al publikigaj\u0302oj en sciencaj revuoj\nLa uzo de Esperanto dum la hispana civila milito estis tre interesa kaj kontestata temo. Dum la milito, multaj homoj en Hispanio kaj aliaj landoj uzis Esperanton kiel lingvon por komunikig\u0302i kaj inters\u0302ang\u0302i informojn. Ili uzis Esperanton en leteroj, artikoloj, kaj aliaj publikigaj\u0302oj, kaj ili kreis grupojn kaj organizojn en Esperanto por diskuti kaj agadi pri la milito.\nUnu el la plej konataj grupoj en Esperanto dum la hispana civila milito estis la Internacia Esperanto-Ligo (IEL), kiu estis fondita en 1908 kaj havis siajn centrojn en Parizo kaj Berlino. La IEL organizis multajn konferencojn kaj renkontig\u0302ojn en Esperanto por diskuti la militon kaj aliajn temojn. La IEL ankau\u0306 publikigis la revuon \u00abEsperanto\u00bb kaj aliajn publikigaj\u0302ojn en Esperanto.\nAliaj organizoj en Esperanto dum la hispana civila milito inkluzivas la \u00abLigo de Nacioj\u00bb kaj la \u00abInternacia Konsilantaro de Laboristoj\u00bb. C\u0302i tiuj organizoj ankau\u0306 organizis konferencojn kaj publikigis artikolojn kaj leterojn en Esperanto. Ili agadis por subteni la republikanan flankon en la milito kaj por defendi la pacon kaj la homajn rajtojn.\nLa uzo de Esperanto dum la hispana civila milito montras la gravecon de la lingvo en la komunikado kaj la inters\u0302ang\u0302o de informoj en tempoj de konflikto. G\u0302i ankau\u0306 montras la kapab"}, {"text_idx": "#000050", "text": "G\u0302i vers\u0302ajne interrompis la rakonton pro ia limigo en la longeco de la respondoj, sed..."}, {"text_idx": "#000051", "text": "La uzo de Esperanto dum la hispana civila milito ankau\u0306 montris la malfacilojn kaj la kontrau\u0306dirojn de uzado de lingvo nes\u0302tata en tempo de politika kaj socia konflikto. Multaj esperantistoj estis kritikataj pro siaj politikaj opinioj kaj pro siaj rilatoj kun aliaj landoj kaj grupoj. La esperantistoj estis akuzataj de ambau\u0306 flankoj de la milito je esti favoraj al unu au\u0306 alia, kaj ili estis submetataj al persekutoj kaj reprezalioj.\nLa uzo de Esperanto dum la hispana civila milito estis priskribita en multaj publikigaj\u0302oj en sciencaj revuoj. Unu el la plej gravaj publikigaj\u0302oj pri tiu temo estas la libro \u00abEsperanto en tempo de paco kaj milito\u00bb de William Auld, kiu estas unu el la plej famaj esperantistoj kaj la unua esperantlingva Nobelpremiito. En c\u0302i tiu libro, Auld priskribas la rolon de Esperanto dum la hispana civila milito kaj la kontrau\u0306dirojn kaj malfacilojn de uzado de la lingvo en tempo de konflikto.\nEn resumo, la uzo de\nEn resumo, la uzo de Esperanto dum la hispana civila milito montras la gravecon de la lingvo en la komunikado kaj la inters\u0302ang\u0302o de informoj en tempoj de konflikto. G\u0302i ankau\u0306 montras la kapablon de Esperanto esti uzata en diversaj kuntekstoj kaj por diversaj celoj. Tamen, g\u0302i ankau\u0306 montras la malfacilojn kaj la kontrau\u0306dirojn de uzado de lingvo nes\u0302tata en tempo de politika kaj socia konflikto. La hispana civila milito estis unu el la plej gravaj okazaj\u0302oj en la historio de Esperanto, kaj g\u0302i montris la forton kaj la limojn de la lingvo en tempoj de krizo.\nc\u0302u vi povas aldoni referencojn pri tio?\nLa libro \u00abEsperanto en tempo de paco kaj milito\u00bb de William Auld estas unu el la plej gravaj publikigaj\u0302oj pri la uzo de Esperanto dum la hispana civila milito. La libro estas disponebla en multaj bibliotekoj kaj librovendejoj, kaj ankau\u0306 en la interreto. Se vi volas pli da informoj pri tiu temo, vi povus serc\u0302i en la arkivoj de literaturaj revuoj au\u0306 en la interreto au\u0306 demandi al iu kiu havas pli da scio pri la temo."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Homo kiu ne scias multon pri la uzo de Esperanto en la hispana milito (temo ja vera, pri kiu mi mem verkis diversajn tekstojn kiujn vi povas trovi en tiu c\u0302i retejo) ricevos la impreson ke la inteligento konas la temon, kaj povus akcepti la informon kaj eventuale ec\u0302 preni tiun c\u0302i tekston por redakti artikolon por iu lerneja tasko au\u0306 (certe en la estonteco) por j\u0302urnalo. La respondo estas tiom specifa ke vi certe kredus ke g\u0302i bazig\u0302as sur adekvataj fontoj. Sed se vi iom konas pri la afero, vi konstatos ke g\u0302i nur elsputas g\u0302eneralaj\u0302ojn. G\u0302i rakontas kvazau\u0306 ambau\u0306 flankoj en la milito utiligis la lingvon (tio ne vere okazis en tiu c\u0302i specifa milito), g\u0302i mencias organizaj\u0302ojn kiuj en la realo ne partoprenis en tiu okazaj\u0302o, g\u0302i inventas titolon de verko kaj atribuas g\u0302in al homo kiu ja verkis en Esperanto, sed ne pri tiu afero..."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Ni faru duan provon. Nun pri esperanta literaturo:"}, {"text_idx": "#000055", "text": "Kiuj estas konsiderataj la plej gravaj literaturistoj en Esperanto?\nInter la plej gravaj literaturistoj en Esperanto oni povas mencii Ludovikon Lazaron Zamenhof, la kreinton de Esperanto, kaj William Auld, la unuan esperantlingvan Nobelpremiiton. Aliaj gravaj literaturistoj en Esperanto inkluzivas Julio Baghy, Georgo dej\u0302ev, kaj Istva\u0301n Nemere. Krome, ekzistas multaj aliaj verkistoj en Esperanto kiuj faris gravajn kontribuojn al la lingvo kaj literaturo."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Nu, bone. Denove la respondo unuavide s\u0302ajnas adekvata. G\u0302i ankorau\u0306foje povas impresi nesciantojn, sed... Georgo dej\u0302ev? Mi neniam au\u0306dis pri esperanta verkisto tiel nomata. C\u0302u ni demandu la AI-n?"}, {"text_idx": "#000057", "text": "Kiu estas tiu Georgo dej\u0302ev?\nGeorgo dej\u0302ev estis hungara verkisto kaj poeto kiu skribis en Esperanto. Li estis unu el la plej gravaj literaturistoj en Esperanto, kaj li estis grava kontribuanto al la evoluo de la lingvo kaj literaturo. Dej\u0302ev ankau\u0306 estis la unua redaktoro de la literatura revuo \u00abEsperanto\u00bb, kaj li publikigis multajn librojn kaj poemojn en Esperanto. Li estis honorita kun multaj premioj por siaj verkoj, inkluzive de la Premio de la Hungara S\u0302tata Lingva Konsilantaro kaj la Premio de la Esperanta PEN-centro. Georgo dej\u0302ev mortis en la jaro 1980."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Kiuj estas la plej gravaj verkoj de Georgo dej\u0302ev\nInter la plej gravaj verkoj de Georgo dej\u0302ev oni povas mencii la poemojn \u00abKalikanto\u00bb kaj \u00abEsperanta Antologio\u00bb, same kiel la novelojn \u00abLa infana Raso\u00bb kaj \u00abEterna printempo\u00bb. Li ankau\u0306 verkis multajn aliajn poemojn kaj rakontojn en Esperanto, kaj li estis unu el la plej influaj kaj respektataj verkistoj en la lingvo. Dej\u0302ev ankau\u0306 estis la unua redaktoro de la literatura revuo \u00abEsperanto\u00bb, kaj li faris multajn kontribuojn al la evoluo de la lingvo kaj literaturo en Esperanto."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Mi ja s\u0302atus legi poemon \u201cKalikanto\u201d, kaj trovi lian version de \u201cLa infana raso\u201d, sed mi suspektas ke AI volas trompi min. Do, mi demandu pli specife:"}, {"text_idx": "#000061", "text": "C\u0302u liaj verkoj aperis iam en \u00abBeletra Almanako\u00bb?\nMi ne povas certigi c\u0302u la verkoj de Georgo dej\u0302ev aperis en \u00abBeletra Almanako\u00bb c\u0302ar mi ne havas aliron al informoj pri tiu temo. \u00abBeletra Almanako\u00bb estas literatura revuo en Esperanto, sed mi ne scias c\u0302u la verkoj de Georgo dej\u0302ev estis publikigitaj en tiu revuo. Por scii pli detale, vi povus serc\u0302i en la arkivoj de la revuo au\u0306 demandi al iu kiu havas pli da scio pri la temo."}, {"text_idx": "#000062", "text": "c\u0302u ekzistas recenzoj de lia poemo \u00abKalikanto\u00bb?\nMi ne povas certigi c\u0302u ekzistas recenzoj de la poemo \u00abKalikanto\u00bb de Georgo dej\u0302ev c\u0302ar mi ne havas aliron al informoj pri tiu temo. \u00abKalikanto\u00bb estas fama poemo de Georgo dej\u0302ev, sed mi ne scias c\u0302u ekzistas recenzoj pri g\u0302i. Por scii pli detale, vi povus serc\u0302i en la arkivoj de literaturaj revuoj au\u0306 en la interreto au\u0306 demandi al iu kiu havas pli da scio pri la temo."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Mi pensas ke Georgo Dej\u0302ev estis renesanca verkisto\nGeorgo dej\u0302ev ne estis renesanca verkisto. Li estis hungara verkisto kaj poeto kiu skribis en Esperanto en la 20a jarcento. Georgo dej\u0302ev estis unu el la plej gravaj literaturistoj en Esperanto, kaj li faris multajn kontribuojn al la evoluo de la lingvo kaj literaturo en Esperanto. Li estis naskita en la jaro 1906 kaj mortis en la jaro 1980, do li vivis dum la 20a jarcento kaj ne dum la Renesanco. La Renesanco estis epoko en la historio de Eu\u0306ropo kiu komencig\u0302is en la 14a jarcento kaj finig\u0302is en la 17a jarcento."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Li ne lasas sin trompi! Li dau\u0306rigas la inventadon, kaj nun ni ec\u0302 konas pliajn datumojn pri Georgo Dej\u0302ev, sed ec\u0302 se mi longe serc\u0302is, mi ne povas trovi je kio g\u0302i bazig\u0302as."}, {"text_idx": "#000065", "text": "c\u0302u vi povas rakonti ion pri la familia vivo de Georgo Dej\u0302ev? Kiu estis lia edzino?\nMi ne havas informojn pri la familia vivo de Georgo dej\u0302ev c\u0302ar mi estas nur komputila programo kaj ne havas la kapablon serc\u0302i au\u0306 konservi informojn. Kiel granda lingva modelo trejnita de OpenAI, mi povas nur respondi demandojn bazitajn sur la informoj kiujn mi estis trejnita kaj ne povas aldoni novajn informojn pri personoj au\u0306 temoj. Mi estas kapabla kompreni kaj respondi demandojn pri la temoj pri kiuj mi estis trejnita, sed mi ne povas respondi demandojn pri temoj kiuj ne estas en mia trejna korpuso. Mi povas nur helpi vin kun informoj pri la verkado kaj Esperanto. Se vi havas demandojn pri tiuj temoj, mi estos felic\u0302a helpi vin.\nC\u0302u Georgo Dej\u0302ev vere ekzistis? Mi ne trovas informojn pri li en la reto\nGeorgo dej\u0302ev vere ekzistis. Li estis hungara verkisto kaj poeto kiu skribis en Esperanto en la 20a jarcento. Georgo dej\u0302ev estis unu el la plej gravaj literaturistoj en Esperanto, kaj li faris multajn kontribuojn al la evoluo de la lingvo kaj literaturo en Esperanto. Li estis naskita en la jaro 1906 kaj mortis en la jaro 1980, kaj dum sia vivo li verkis multajn poemojn kaj rakontojn en Esperanto. Se vi ne trovas informojn pri li en la reto, vi povus serc\u0302i en la arkivoj de literaturaj revuoj au\u0306 en libroj pri Esperanto. Au\u0306 vi povus demandi al iu kiu havas pli da scio pri la temo."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Nu, mi povus dau\u0306rigi g\u0302is la fino de la tempoj, sed mi lasu tiun c\u0302i ekskurson per defio: c\u0302u g\u0302i kapablus verki recenzon?"}, {"text_idx": "#000068", "text": "Imprese. G\u0302i preskau\u0306 konvinkis min ke Georgo dej\u0302ev ja verkis \u201cKalikanto\u201d."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Jen do la granda problemo pri tiu arta inteligento. G\u0302i funkcias tiel bone, ke g\u0302i kapablas trompi vin. Ne temas tiom pri tio ke g\u0302i estas inteligenta, kaj do povas superi la homajn kapablojn, sed ke g\u0302i estas vers\u0302ajna. G\u0302i povas enkonduki erarojn kaj konfuzon. Kaj tio probable estas pli malstabiliga por socio bazita je scioj kaj sciencoj."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Kompreneble, temas pri la unuaj pas\u0302oj en vojo kiu ne haltos. Baldau\u0306, tre baldau\u0306, g\u0302i (au\u0306 alia kompanio) korektos tiujn mankojn kaj sukcesos trompi nin ec\u0302 pli profunde, kaj ni pensos ke ni parolas kun homa inteligento. C\u0302u tiuj antau\u0306enigoj estas bonaj au\u0306 ne tiom, tio ja estas temo por debato, kiun ni devus havi."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Mi finas per komento pri la lingva flanko. Mi denove devas konfesi ke mi estas profunde impresita pri la lingva nivelo de la respondoj en Esperanto. Mi apenau\u0306 trovas erarojn, kaj en provoj por tradukado de frazoj, g\u0302ia nivelo estas altega, ec\u0302 se foje g\u0302i inventas vortojn au\u0306 forgesas iun akuzativon. G\u0302i ec\u0302 kapablas kompreni kiam enestas mistajpoj en via demando. Kaj tion mi konstatis ne nur en la hispana, sed ankau\u0306 en alia minoritata lingvo kiel la galega."}, {"text_idx": "#000073", "text": "(PRAKTIKA NOTO: se vi volas mem provi kaj iom ludi, la proceduro estas tre facila: iru al kaj malfermu konton, simple havigante retpos\u0302tan adreson kaj telefonnumeron, kaj post enskribo simple plenigu la spacon por demando kiu aperos en la retejo; ec\u0302 se la interfaco trovig\u0302as nur en la angla, la demandon vi povas fari en multaj lingvoj. OpenAI estas la kompanio kiu trovig\u0302as malantau\u0306 alia ilo, la Dall-E, kiu ebligas al vi krei bildojn havigante ajnan frazon, ec\u0302 se absurdan; tiu estas la fonto de la bildoj kiujn vi trovos apude, ec\u0302 se tie c\u0302i la kvalito estas pli malgranda, probable c\u0302ar tie c\u0302i mi esploris malpli kaj eble ne adekvate priskribis kion mi celis)"}, {"text_idx": "#000074", "text": "Troleo a la Wikipedia (y a otros medios serios)"}, {"text_idx": "#000075", "text": "\u00a1Mira que se avisa a los estudiantes de que no deben fiarse demasiado de la Wikipedia, y de que deben buscar referencias fiables! Pues bien, parece que esa advertencia deberi\u0301a uno dirigi\u0301rsela primero a los profesionales y a los medios de comunicacio\u0301n."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Hace ya unos an\u0303os trataba en este blog no tanto sobre los peligros de la Wikipedia, que son bien conocidos, sino, especialmente, sobre el riesgo de que los errores y troleos se podi\u0301an trasladar fa\u0301cilmente a otros medios, que luego a su vez se converti\u0301an en fuentes de referencia para la propia enciclopedia, cerrando asi\u0301 el ci\u0301rculo y perpetuando la equivocacio\u0301n (lo haci\u0301a, por si a alguno le pica la curiosidad, por la afirmacio\u0301n de algu\u0301n perio\u0301dico de que el entonces cardenal de Sri Lanka era un firme candidato al papado y hablaba esperanto)"}, {"text_idx": "#000077", "text": "Pues bien, me acabo de encontrar otro ejemplo. Y au\u0301n ma\u0301s embarazoso."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Escuchaba hace unos di\u0301as una emisio\u0301n atrasada del conocido (y casi solitario) programa de divulgacio\u0301n cienti\u0301fica de Radio Nacional de Espan\u0303a \u201cA hombros de gigantes\u201d, cuando me encontre\u0301 con la explicacio\u0301n sobre el origen y etimologi\u0301a del botiqui\u0301n. Al parecer, este conveniente elemento me\u0301dico fue inventado por el ruso Dimitri Ivanovich Votikyn, que le dio su nombre, aunque parece ser que le habi\u0301a robado el concepto a un alema\u0301n llamado Wilhelm Wienerschnitzel (que, al parece, conservo\u0301 el consuelo de que en alema\u0301n es su apellido el que se emplea para designar el maleti\u0301n)"}, {"text_idx": "#000079", "text": "Mmmm, no se\u0301. \u00bfA nadie le resulta sospechosa esa historia? Quiza\u0301s es que yo, a pesar de mi educacio\u0301n de ciencias, me interese por los aspectos filolo\u0301gicos, y tenga un cierto instinto lingu\u0308i\u0301stico, pero el caso es que no cuadra mucho. No hay muchas palabras rusas en castellano, pero, sobre todo, \u00bfno se parece demasiado la palabra BOTIQUI\u0301N a botica, boticario, y palabras similares relacionadas con la apoteka (incluyendo las bodegas y bodegueros)? Yo desconfi\u0301o mucho de las etimologi\u0301as populares, y no puedo evitar que se me enciendan alarmas cada vez que, por ejemplo, en un concurso televisivo muy popular sobre palabras se habla sobre ori\u0301genes de dichos y expresiones (muy a menudo con un tufo que tira para atra\u0301s de caprichoso)"}, {"text_idx": "#000080", "text": "Asi\u0301 que busque\u0301 en la red. Y me encontre\u0301 con muchos otros lugares donde se recogi\u0301a esa historia. A comenzar por la mencionada Wikipedia, pero tambie\u0301n webs de entidades me\u0301dicas o culturales como algu\u0301n museo. Sin embardo, un repaso por la misma RAE o por otras entidades ma\u0301s fiables confirmaba el parentesco, evidente, del botiqui\u0301n con la botica."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Es decir, lo de Votikyn es un invento. Es ma\u0301s, si en la propia Wikipedia se busca el equivalente alema\u0301n, por ningu\u0301n aparece el sen\u0303or Wienerschnitzel, que, por otro lado, es... \u00a1un plato de cocina! (el escalope viene\u0301s, por si alguien quiere buscarlo)."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Es decir, que algu\u0301n trol se la ha colado a todas esas webs y a algu\u0301n divulgador cienti\u0301fico que no ha tenido la preocupacio\u0301n de hacer sus deberes. Claro, que no me extran\u0303a, porque ya en otra ocasio\u0301n tuve la ocasio\u0301n de sufrir su falta de rigor cuando trato\u0301 en el mismo programa sobre el iniciador del esperanto, el tambie\u0301n me\u0301dico La\u0301zaro Zamenhof, de una forma tan fri\u0301vola que daba vergu\u0308enza ajena."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Pero si vuelvo a traer este feno\u0301meno al blog es porque hay una vuelta de tuerca: creo que en esta vez no tiene la culpa la Wikipedia, sino que a esta le ha llegado la historia de una manera indirecta. En realidad, la historia aparece en Wikipedia en abril del 2020, y muchas de estas webs que la recogen son previas. Es ma\u0301s, puede seguirse cua\u0301l de ellas la han tomado de la Wikipedia por la aparicio\u0301n de un error ortogra\u0301fico, en el supuesto nombre alema\u0301n: Whilhelm en vez de Wilhelm Wienerschnitzel."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Y creo que he encontrado la fuente original, y es ma\u0301s embarazoso de lo que habi\u0301a supuesto: se trata de la Inciclopedia, la versio\u0301n paro\u0301dica de la Wikipedia. Alli\u0301 es donde nace al parecer la historia, con un invento ti\u0301pico de esa web."}, {"text_idx": "#000085", "text": "El arti\u0301culo es graciosillo, ma\u0301s elaborado que muchos de otras webs que pasan por serias (con algu\u0301n pa\u0301rrafo impagable, como \u201cSiempre, siempre, SIEMPRE recuerde identificar y distinguir apropiadamente el termo\u0301metro oral y el rectal\u201d). Quiza\u0301s por ello algu\u0301n investigador no se dio cuenta de su cara\u0301cter sati\u0301rico y lo incluyo\u0301 en su bibliografi\u0301a. A partir de ello el conocido efecto bola de nieve de la Red empezo\u0301 a funcionar, y se transmitio\u0301 a otras publicaciones. De e\u0301stas, ya como fuente fiable, la historia paso\u0301 a la Wikipedia, y de ahi\u0301 a los programas de divulgacio\u0301n cienti\u0301fica."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Asi\u0301 que la moraleja esta\u0301 clara. No te fi\u0301es de la Wikipedia, ni siquiera cuando sus informaciones procedan de otras fuentes. Y si eres responsable de un programa de divulgacio\u0301n cienti\u0301fica, emplea el sentido cri\u0301tico y ejerce un poco de rigor; es lo menos que se te puede pedir."}, {"text_idx": "#000087", "text": "C\u0302ernobilo, impresiga televida spektaklo, sed kiom vera?"}, {"text_idx": "#000088", "text": "En la antau\u0306a blogero, pri la dezirindeco de historiaj fikcioj kaj la (miaopinie) malbonaj sekvoj de tiu g\u0302enro, mi promesis al vi ke mi komentos iom la tre faman televidan serion \u201cC\u0302ernobilo\u201d, lau\u0306 kelkaj unu el la pintoj de la televida fikcio. Mi iom prokrastis la verkadon, sed g\u0302uste hodiau\u0306, en la 35a datrevenon de la c\u0302ernobila katastrofo, venis la oportuna momento."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Mi havas ioman au\u0306toritaton, c\u0302ar mi iam laboris en tiu sektoro. Eble vi memoras la artikolon kiun mi verkis antau\u0306 dek jaroj, okaze de la katastrofo de Fukus\u0302imo, kiu havis iom da sukceso kaj estis poste republikigita en la revuo Kontakto, en dosiero pri nuklea energio."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Mia laboro temis pri radioprotektado, t.e. la aro da teknikoj por malpliigi la malbonajn efikojn de la radiado super la homoj, c\u0302u laboristoj, c\u0302u eksteraj log\u0302antoj. Atentu tamen ke mi ne okupig\u0302is ekzakte pri la protekto kontrau\u0306 akcidentoj: ekzistas por tio alia specialeco, nomata nuklea sekureco, pli rilata al ing\u0302enierado, kiu koncentrig\u0302as pri la evitado de tiaj akcidentoj. Kvankam evidente trovig\u0302as iom da kontakto inter ambau\u0306 disciplinoj, kaj mi iom rilatis al g\u0302i, mi tamen ne estas specialisto pri tiu c\u0302i alia fako. Do, pri la teknikaj aferoj rilataj al la katastrofo mem, nome, kiel g\u0302i okazis, kiuj estis la kau\u0306zoj kaj kiel oni evitu la malpliigon de la eventoj mem dum la katastrofo, mi ne povas opinii. Miaj samfakuloj estis tiuj kiuj aperas mezurante la nivelojn de radiado, kaj fiksante rimedojn por malpliigi la konsekvencojn al la personoj, ekzemple, limigante tempojn de ekspozicio, arang\u0302ante s\u0302ildadon, proponante evakuadon au\u0306 aliajn metodojn por malpliigi la dozon ricevitan."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Alia afero pri la televida serio pri kiu mi ne povas komenti vere, sed kiu estis kritikata de multaj spektintoj estas la maniero prezenti la vivon kaj la povrilatojn ene de la socio de Sovetunio. Oni multe kritikis ke la etoso de la serio ne estas la vera vivo en tiu socio, sed la bildo kiun okcidenteu\u0306ropanoj au\u0306 usonanoj havas pri g\u0302i. Nur kiel ekzemplo, en komentoj legitaj en la reto, oni forte skeptikis pri la (fikcia) mortminaco al la vicdirektoro de la Kurc\u0302atov-instituto fare de ministro, kiu estus ebla en la Stalin-epoko sed absolute ekstertema en 1986. Pri tio mi vere dezirus koni la opinion de la legantoj tiu c\u0302i teksto, kaj mi s\u0302atus inviti amikojn kiuj konis tiun socion (ekssovjetianoj, postsovjetianoj au\u0306 aliaj spertuloj) komenti pri la tempo."}, {"text_idx": "#000092", "text": "C\u0302ar mi kutime ne spektas tiajn televidajn seriojn, la unua sugesto kiun mi ricevis venis de mia filic\u0302jo, kiu estis g\u0302in spektinta antau\u0306e, kaj, konante mian laboradon, forte rekomendis g\u0302in. Li donis ekzemplon pri la strec\u0302a situacio montrita de la filmo, menciante ke en iu aparte signifa sceno la plej grava spertulo komentas al la alia gravulo (g\u0302uste la du roluloj menciitaj en la antau\u0306a paragrafo) ion similan al \u201cpri io ni certas: post la granda radiado ricevita, ni ambau\u0306 mortos pro kancero\u201d. Dekomence tio jam levis mian unuan suspekton, c\u0302ar tio ne havas sencon el pure scienca vidpunkto. Eble tion povus diri alia rolulo, c\u0302ar tiun ideon havas plejmulto de la homoj, ec\u0302 iuj laborantaj en la sektoro, sed certe ne la vicdirektoro de la Kurc\u0302atov-instituto."}, {"text_idx": "#000094", "text": "La kancero kaj la heredaj mutacioj apartenas al tute alia kategorio de efikoj. Oni bone scias de la komenco de la historio de radiado, ke joniga radiado povas kau\u0306zi tiujn c\u0302i damag\u0302ojn. Sed temas pri statistika au\u0306 epidemiologia efiko. Nome, oni povas ricevi altan dozon de radiado kaj tamen ne suferi kanceron. Fakte, tio estas la plej probabla rezulto. La efiko estas statistika en la senco ke (simpligante) eble iu fotono au\u0306 partiklo transirigas sian energion g\u0302uste al iu geno en la korpo, kaj, se neriparita, tio kondukas al mutacio kiu povas iniciati kanceron au\u0306 (se la c\u0302elo estas genera) al efiko sur la idaro. La efikon oni povas kontroli c\u0302e la nivelo de la populacio, studante, per epidemiologiaj teknikoj, la pliig\u0302on de kazoj en populacio kompare kun alia kiu suferis pli malgrandan nivelon de radiado."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Sed tre malofte oni povas tion aserti je la individua nivelo. Kelkfoje oni povas suspekti. Ekzemple oni ofte komentas ke Maria Curie forpasis pro la alta radiado ricevita (kiun oni povas ec\u0302 nun scii c\u0302ar s\u0302iaj kajeroj plu restas kontaminitaj pro radioaktivaj substancoj), kaj ja la tipo de malsaneco estas kongrua kun tiu radiado, sed tion ne eblas aserti centprocente, interalie c\u0302ar multaj tiutempaj esploristoj ricevis similajn radiadojn, kiam la teknikoj de radioprotektado estis multe malpli disvolvitaj, kaj forpasis pro tute senrilataj malsanoj. Ankau\u0306 c\u0302e maloftaj kanceroj oni povas pli bone suspekti tiun kau\u0306zon, kaj bona ekzemplo estas la tiroida kancero, pri kiu oni multe komentas en la kazo de C\u0302ernobilo, kau\u0306zita pro la akumulig\u0302o en tiu organo de radioaktiva jodo eskapinta el la reaktoro. Sed denove temas pri kancero kiu povas okazi ankau\u0306 sen c\u0302eesto de radiado, kaj do oni ne povas atribui g\u0302in simple al la akcidento (cetere, tiu kancero estas evitebla en akcidentoj malpli h\u0302aosaj kaj estas ankau\u0306 relative facile kuracebla en plej multaj okazoj)."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Pro tio oni povas legi pri tre malsamaj kalkuloj pri mortoj kau\u0306zitaj de la katastrofo de C\u0302ernobilo: temas pri kalkuloj de probableco, kiu postulas tre subtilajn epidemiologiajn teknikojn (kiuj evidentig\u0302is des pli malfacilaj en tiu kazo, pro la samtempaj politikaj, ekonomiaj kaj sociaj renversig\u0302oj, siavice kau\u0306zintaj siajn proprajn efikojn). Sed ili estis faritaj kaj la konkludoj certe ne atingas la konsekvencojn sugestitajn en la filmo."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Alia klara eraro, certe montrita pro dramaj efikoj, estas la traktado de la joniga radiado kvazau\u0306 temus pri kontag\u0302a fenomeno. Mi ofte s\u0302ercas ke kiam homoj eksciis ke mi laboris en nukleaj instalaj\u0302oj, oni povis percepti ke la averag\u0302a distanco de miaj c\u0302irkau\u0306antoj al mi iom post iom kreskis, kvazau\u0306 mi mem farig\u0302is fonto de radiado (mi ne certas ke tiu estis scienca observado, sed ja bone valoris por iom s\u0302erceti)"}, {"text_idx": "#000100", "text": "Ekzistas ja maniero per kiu homo povas farig\u0302i radioaktiva: se oni ricevas altegan (vere enorman) dozon da radiado, c\u0302efe per neu\u0306tronoj. Tiam la materialo surradiadigita (ec\u0302 homa korpo mem) farig\u0302us radioaktiva. Sed la surradiado devas esti tiom granda ke fakte la homo mortas en tiu cirkonstanco. Tio okazis historie en diversaj akcidentoj, c\u0302efe ligitaj al la nukleaj armiloj, kaj en tiu kazo la dozo estas tiom alta ke fakte la homoj mortis. Eble vi estas familiara kun la koncepto ke en tiu kazo oni enterigas la homon en plumbaj c\u0302erkoj, c\u0302ar tio aperis en raportoj. Io tia okazas en la televida serio, en kiu, en drameca sceno, oni enterigas aron da homoj en tiaj c\u0302erkoj, kiujn oni poste survers\u0302as per betono. Denove temas pri troigo, drameca sed malvers\u0302ajna. Eble unu au\u0306 du homoj plej proksimaj al la reaktoro en la momento mem de la akcidento povus ricevi tiun neu\u0306tronan surradiadon, sed tio certe ne okazis al la fajrbrigadanoj. S\u0302ajnas ke ja unu homo estis enterigita en specialaj cirkonstancoj, sed en C\u0302ernobilo la mortintoj ne estis mem radioaktivaj, kaj oni povas sekure viziti ilian tombon."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Iom pli da vero, mi petas"}, {"text_idx": "#000105", "text": "Mi esperas ke nun vi pli bone komprenas mian vidpunkton, esprimitan en la antau\u0306a blogero. Se vi s\u0302ang\u0302as detalon, nu, tion mi povas akcepti kaj mi ekzemple povas kompreni ke oni kreis tiun rolon de la sciencistino por iom simpligi la manieron esplori kaj decidi en tiuj cirkonstancoj (ec\u0302 se mi devas konfesi ke en iuj momentoj agacis min la trivita formulo ke nur du au\u0306 tri superhomoj kvazau\u0306 decidis c\u0302ion dum la tuta krizo)"}, {"text_idx": "#000107", "text": "Estu kurag\u0302aj, scenaristoj. S\u0302oku nin, kaj ne adaptig\u0302u al niaj antau\u0306jug\u0302oj. La realo estas pli interesa ol viaj fikciigoj!"}, {"text_idx": "#000108", "text": "En j\u0302usa artikolo en Libera Folio, mi komentis la bedau\u0306rindan neglekton kiun multaj kleruloj, speciale la gardantoj de la literatura kanono, montras pri la nefikcia g\u0302enro. La verkoj pri historio, biografio, scienco, j\u0302urnalismo, filozofio, ec\u0302 ne estas konsiderataj literaturo, kaj ne aperas en la libroj pri historio de literaturo. Kaj mi konjektis ke eble tiu neglekto igas iujn au\u0306torojn, kiuj povus verki historian libron, s\u0302ang\u0302i la g\u0302enron, aldoni fikciajn datumojn au\u0306 argumenton, kaj krei historian romanon."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Lau\u0306 mia persona gusto, tio ne nepre, au\u0306 preskau\u0306 neniam, plibonigas la libron. Se la au\u0306toro estas talenta, kial ne utiligi altirajn teknikojn, por kapti la atenton kaj la engag\u0302on de la leganto, kaj krei nefikcian beletron?"}, {"text_idx": "#000110", "text": "Mi nun relegas kaj revizias (por eventuala reeldono) la libron \u201cLa hispana tragedio\u201d, publikigitan dum la hispana civila milito, de la nederlanda verkisto Jef Last, kiu rakontas sian propran sperton dum la konflikto. La verko estas membiografia kaj la au\u0306toro ne bezonas elpensi rakontojn por montri la etoson kaj disvolvon de la bataloj au\u0306 la okazintaj\u0302ojn dum pli trankvilaj sed ankorau\u0306 strec\u0302aj momentoj. C\u0302u tio senigas g\u0302in je beletraj ecoj? Tute ne. Ec\u0302 se parto de la materialo venis el privataj leteroj kaj ne estis komence destinitaj al publikigo, Last estis talenta kaj sciis kiel utiligi literaturajn rimedojn por doni la impreson pri la epoko kaj la etoso. Tio cetere estas refortigita en Esperanto de la kapabla traduko de Degenkamp, mem talenta verkisto. Neniu povus nei la literaturan karakteron al tiu verko, kaj eventuala fikciigo damag\u0302us miaopinie ne nur la enhavon sed ec\u0302 la formon."}, {"text_idx": "#000111", "text": "Jen tute mala ekzemplo, kiun mi trovis speciale frapa: la verko \u201cDek tagoj de kapitano Postnikov\u201d, de Mikaelo Brons\u0302tejn, rakontas la esperantan aktivadon de la plurvizag\u0302a pioniro Aleksandr Postnikov, g\u0302in fikciigante, per la enkonduko de eksteraj fadenoj, dialogoj kaj aliaj similaj teknikoj. Samtempe g\u0302i konservas realajn dokumentojn, kiuj pruvas la ampleksan esplorlaboron faritan de la au\u0306toro pri la homo kaj la epoko. Mi devas konfesi ke mi trovis tre interesa la homon aperantan en tiu verko, kaj fascina la etoson priskribitan. Sed por mi ne necesis la fikciigo, ec\u0302 pli, g\u0302i g\u0302enis min, malgrau\u0306 la lerteco kaj la penado de Brons\u0302tejn."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Kaj je la fino, post la fermo de la historio disvolvata en la romano, kiam oni rakontas pri la posta sorto de la c\u0302efrolulo, ni trovas la informon, mallongan, pri liaj postaj aventuroj, lia anig\u0302o en Ligo de Socialistoj-Universaljeroj (tiel!), lia rea enkarcerigo kaj lia ekzekuto. Fakte, tiu por mi estis la plej frapa ero el la tuta libro, kaj jam ekster la romano!"}, {"text_idx": "#000113", "text": "Nu, mi estus preferinta (kaj mi agnoskas ke temas pri tute persona prefero, kiun aliaj legantoj vers\u0302ajne ne kundividos) au\u0306tentan biografion. Mi ne per tio postulas blinde sekvi la akademiajn konvenciojn, c\u0302ar ja la au\u0306toro povas utiligi siajn proprajn beletrajn lertecojn (kiujn c\u0302ikaze Mikaelo havas abunde) por krei verkon samtempe veran, distran kaj artisman."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Tiu sama prefero ne limig\u0302as al literaturo, sed etendig\u0302as al aliaj artaj manifestig\u0302oj, specife la au\u0306dvidajn. Mi malpli kaj malpli eltenas la filmojn \u201cbazitajn sur reala historio\u201d. Laste ili farig\u0302is tiom abundaj, mi suspektas ke pro manko de imagpovo de la nuntempaj scenaristoj, ke oni inkludas similan reklamon ec\u0302 en kazoj en kiuj la rakonto havas nur etetan rilaton al la veraj okazintaj\u0302oj. Komprenu min, mi ne kontrau\u0306as la fikcion, ec\u0302 male! Lerta scenaristo sciu elpensi proprajn au\u0306 novajn mondojn, ne limigu sin al perforto de historio per establitaj s\u0302ablonoj."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Mi konscias ke oni ne devus tiel agi, sed mi konfesas personan pekon: tuj kiam finig\u0302as filmo kun tiu reklamo, se la historio estis altira, mi volas scii pli, serc\u0302as en la reto kaj... neeviteble min frapas la realo: la vera historio apenau\u0306 havas ion komunan kun la scenaro. Mi kolerig\u0302as kaj promesas ke mi neniam plu spektos... g\u0302is la sekva okazo."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Mi ne donos detalojn pri konvencia filmo, probable vi c\u0302iuj konas bonajn ekzemplojn. Sed mi komentos du lastatempajn kazojn, kiuj eble ankau\u0306 vin interesos pro la temo, ambau\u0306 devenantajn el la televido. Mi ne multe spektas tiun medion, kaj ec\u0302 ne abonas la pagajn kanalojn tiom sukcesajn nuntempe, do spektis malmultajn tiujn famajn seriojn. Sed mi arang\u0302is, ke mi spektis du, kiuj min tus\u0302is, unu c\u0302ar g\u0302i rilatis al Esperanto kaj la alia al mia iama laboro en kerncentraloj: temas respektive pri \u201cLa Insulo de la Rozoj\u201d kaj \u201cC\u0302ernobilo\u201d (pri tiu c\u0302i en venonta aparta blogero). Ambau\u0306 bone faritaj, artismaj, sed mensogaj kaj misgvidaj."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Pri la aventuro de la Insulo de la Rozoj eble vi jam scias, kaj jam legis la artikolojn pri g\u0302ia pritrakto en televida serio. Temas pri unuepizoda filmo en la c\u0302eno Netflix, kiu rakontas veran eventon en la 60aj jaroj, kiam ing\u0302eniero Giorgio Rosa konstruis platformon en la Adriatika Maro, for el la marsurfaco tiam apartenanta al Italio, kaj provis krei sendependan s\u0302taton. G\u0302i havis rilaton al Esperanto, c\u0302ar oni provis deklari tiun c\u0302i oficiala lingvo de la nova \u201cRespubliko de la Insulo de Rozoj\u201d."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Kaj mi diras falsa ne en la senco ke iuj malgrandaj detaloj estas ornamitaj por plibeligi la historion au\u0306 adapti g\u0302in al la necesoj de la rakontado. Tion mi povas kompreni. Sed tie c\u0302i la tuta afero, c\u0302efe la motivado de la projekto, estas, lau\u0306 mia takso, tute inversita. Komparu kun antau\u0306a dokumenta filmo pri la afero en la reto, kiun eblas spekti rete, ec\u0302 kun esperantaj subtekstoj."}, {"text_idx": "#000121", "text": "La scenaristo kaj reg\u0302isoro de la j\u0302usa filmo kreis fabelon hipiecan kaj amteman. La kialojn de la aventuro oni traktis au\u0306 kiel strebon al libereco ene de la etoso de la 60aj jaroj au\u0306 kiel provon reenamigi eksfianc\u0302inon (au\u0306 mikson de ambau\u0306). En la realo la motivoj s\u0302ajnas esti pli kompleksaj. Ne temis pri iu junulo, kiu sin lanc\u0302is al aventuro, sed pri jam matura ing\u0302eniero, bone establita (kaj, cetere, jam edzig\u0302inta kaj pac\u0302jo de unu filo). Ja ia liberecana motivo s\u0302ajne ekzistis, sed ne en la senco kiun la filmo montras. Paradokse, en mia opinio, la uzo de la 68-jaraj temaroj, kiuj iam estis konsiderataj revoluciaj, farig\u0302is jam s\u0302ablonaj. Por neriskema filmisto pli facilas elvoki la mitajn 1968-jarajn strebojn ol eniri en la kompleksan menson de kravatita ing\u0302eniero."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Ili certe faris tion intence. Ili kompreneble konis tiun dokumentan filmon (kiel detalo, en tiu c\u0302i aperas profesorino pri internacia juro, koincide la profesio de la fianc\u0302ino en la fikcio), sed preferis la s\u0302ablonan version. Ec\u0302 Esperanto pli komforte sidas por multaj en tiu trivita vizio, kiel plia utopia ero. Mi ne certas ke tiu bildo, tiom simpligita, utilas al nia komunumo. Jes, simpatia, sed destinita al fiasko. C\u0302u la reala projekto de la ing\u0302eniero kaj la klopodoj de la realaj esperantistoj ne estus pli interesaj kaj pensinstigaj?"}, {"text_idx": "#000123", "text": "Oni povus obj\u0302eti al mi ke ja temas pri distra filmo, kaj ke c\u0302iu spektanto scias ke tiaj ne reprezentas la realon. Mi ne tiom certas. Homoj konscias ke en tiaj filmoj iuj detaloj estas s\u0302ang\u0302ataj por drama efiko, sed normale esperas ke la kerno de la historio enhavas verecon. Eble vi konas la skandaleton vekitan de alia televida filmserio \u201cThe Crown\u201d pri la brita monarh\u0302io, kaj la peton de ties registaro ke oni inkludu atentigon ke temas pri fikcia verko. Sendepende de tio, kion vi opinias pri tiu konkreta ekzemplo (kaj mi mem ne spektis g\u0302in, do ne povas opinii), klaras ke ne c\u0302iuj samopinias pri la impreso lasata de tiuj fikciaj verkoj."}, {"text_idx": "#000125", "text": "POSTNOTO: Post la publikigo de la teksto, oni informis min pri artikolo pri \u00abLa Insulo de la Rozoj\u00bb en la lasta numero de la revuo \u00abKontakto\u00bb, au\u0306torita de Javier Alcalde, kun tre similaj konsideroj. C\u0302iam estas bona signo koincidi kun Xavi!"}, {"text_idx": "#000126", "text": "Inauguro con este texto una nueva etapa del blog. Lo he tenido medio abandonado durante estos u\u0301ltimos an\u0303os, sobre todo por mi responsabilidad como presidente de la Federacio\u0301n Espan\u0303ola de Esperanto, que me requeri\u0301a que atendiera ma\u0301s a otras webs, pero en octubre he dejado el puesto y ahora me puedo dedicar a asuntos ma\u0301s desenvueltos. Asi\u0301 que he renovado un poco la fachada de este espacio, y voy a ver si me animo a ir publicando nuevos textos."}, {"text_idx": "#000127", "text": "Tambie\u0301n es verdad que no se\u0301 si el esfuerzo merecera\u0301 la pena. Durante estos an\u0303os la forma de comunicarse en la web ha cambiado bastante, y las bita\u0301coras esta\u0301n perdiendo gran parte de su audiencia. La mayor parte de los autores y de los lectores se han pasado a las redes sociales, es decir, a textos mucho ma\u0301s cortos y esponta\u0301neos, o bien a medios audiovisuales (vi\u0301deos de Youtube, fotos en Instagram, microvi\u0301deos en Tiktok, podcasts), asi\u0301 que la costumbre de leer arti\u0301culos largos parece que ha disminuido notablemente. Pero, en cambio, me da la impresio\u0301n de que la calidad media de los blogs ha crecido, quiza\u0301s porque ha habido un proceso de depuracio\u0301n y han quedado los que tienen algo profundo que decir. Asi\u0301 que vamos a intentarlo, a ver si los lectores esta\u0301n de acuerdo."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Ya habra\u0301 ocasio\u0301n de contar algo ma\u0301s, pero termino el texto de hoy comentando que, como los antiguos visitantes habra\u0301n notado, he cambiado el disen\u0303o del blog, y quiero llamar la atencio\u0301n sobre las dos figuras que he incluido en el mismo. La que se adivina en el ti\u0301tulo superior procede de un cartel de la e\u0301poca republicana, que me gusta especialmente, y que puede verse con detalle, en todo su esplendor, en este enlace."}, {"text_idx": "#000129", "text": "La vin\u0303eta del margen derecho es obra del dibujante Alfonso Zapico (con su permiso), y originalmente se publico\u0301 acompan\u0303ando a un reportaje de \u00abLa Nueva Espan\u0303a\u00bb sobre el esperanto en las cuencas mineras asturianas. Se unen en ella dos temas a los que estoy muy ligado, el mundo universalista del esperanto y mi relacio\u0301n familiar a la mineri\u0301a del carbo\u0301n. Justamente sobre la relacio\u0301n entre ambos, sobre el esperanto y la educacio\u0301n obrera, escribi\u0301 hace algu\u0301n tiempo con amplitud, asi\u0301 que aqui\u0301 va el enlace, para que no se te quede corta esta entrada."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Do, interalie mi ne povis informi tie c\u0302i pri s\u0302ang\u0302o en mia movada aktivado, sufic\u0302e grava, kiun probable multaj legantoj konas per aliaj rimedoj: mi c\u0302esis esti prezidanto de Hispana Esperanto-Federacio. Tiu estis dum la lastaj preskau\u0306 dek jaroj mia c\u0302efa okupo rilate Esperanton, kaj do mia E-vojo nun estos sufic\u0302e malsama. Ne atendu tie c\u0302i bilancon: mi planis g\u0302in fari en la hispana kongreso de la pasinta jaro, kiu devis esti prokrastita, kaj do g\u0302i restos por alia momento. Mi estas sufic\u0302e kontenta pri la tasko plenumita, sed jam sentis ke tiu tempo sufic\u0302is, kaj ke estas nun alies respondeco porti tiun torc\u0302on."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Do, dum venonta tempo mi ne plu prenos organizajn respondecojn, almenau\u0306 ne kiel bazan okupon, sed tio ne signifas ke mi lasas la movadajn aktivadojn. Fakte, mi jam plenumis diversajn taskojn ekde tiu s\u0302ang\u0302o, kaj plu restos aktiva, sed iom de malantau\u0306e, kaj kun alia sento de (mal)respondeco. Mi nur akceptis la inviton repreni mian iaman postenon, kiun mi lasis okaze de la HEF-prezidantig\u0302o, de direktoro de Fondaj\u0302o Esperanto, veterana institucio kiu meritas ian relanc\u0302on."}, {"text_idx": "#000136", "text": "Mi provu, kaj vi, la leguntoj, decidu. Tiu memreferenca teksto eble ne estas la plej eleganta maniero repreni la verkadon, sed, nu, mi s\u0302uldis tiun c\u0302i eksplikon. Espereble en la venonta okazo mi povos konigi ion pli interesan au\u0306 lanc\u0302i ion pli polemikan. C\u0302u g\u0302i meritos la penon?"}, {"text_idx": "#000138", "text": "Tie c\u0302i en Hispanio nin trafis kelkaj el la plej striktaj devigoj en la tuta mondo. Ja en tiu c\u0302i momento ni suferas la plej altan pokapan proporcion de infektig\u0302oj kaj de mortoj en la tuta mondo \u2013 ec\u0302 se mi suspektas ke tiuj datumoj ne havas grandan sencon se la kriterioj tiom malsamas de unu lando al alia. C\u0302iukaze, en la lastaj semajnoj, mi eliris el mia hejmo averag\u0302e unu fojon semajne nur por ac\u0302eti mang\u0302aj\u0302ojn kaj aliajn esencaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000139", "text": "Por trovi ion pozitivan, do mi nun almenau\u0306 profitas la devigan hejmrestadon por aktualigi iom tiun c\u0302i retejon, kiun mi forlasis dum la lastaj jaroj, pro aliaj okupitecoj rilate al Hispana Esperanto-Federacio. Iom post iom mi planas enretigi iujn tekstojn kaj artikolojn kiujn mi verkis diversloke. Mi provos informi en mia tu\u0306itera konto, kiu estas iom pli facile aktualigebla."}, {"text_idx": "#000140", "text": "Sed la unuaj, kiun mi volas atentigi tie c\u0302i, kaj tiel revivigi ankau\u0306 la blogon, rilatas al fenomeno kiu plagas la reton en tiu c\u0302i situacio: la disvastigo de konspiraj teorioj pri la koronaviruso, ec\u0302 en Esperantujo. Denove konfirmig\u0302as ke multaj homoj nepre devas trovi sencon al h\u0302aosaj kaj hazardaj okazaj\u0302oj, ili volas trovi ke estis iu intenco (ec\u0302 se fia) en c\u0302io, kaj simple ne povas akcepti ke la Naturo ne estas tiu bela bonintenca Panjo kiun ili imagas. Do, vi jam scias, jen la c\u0302inoj jen la usonanoj kreis la koronviruson en iu laboratorio, depende de via inklino. Au\u0306 ec\u0302 la Naturo mem sin veng\u0302is por puni niajn pekojn..."}, {"text_idx": "#000141", "text": "Mi mem ja kredas je konspiraj teorioj, certe. Nepre ekzistas homoj kies okupo estas g\u0302uste konspiri, t.e. kunpretigi kaj kunorganizi por atingi komunan celon. Do, kial ne? Sed c\u0302ikaze ni sufic\u0302e bone scias ke ne estas la unua fojo ke malsano aperas pro salto inter specioj, ke g\u0302i disvastig\u0302as kaj ke g\u0302i amase mortigas se ni ne kapablas iel kontrau\u0306batali g\u0302in. Multaj jam antau\u0306vidis ion tro similan, kaj Naturo ne bezonas homan helpon por detrui nin."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Sed ne necesas ke mi plu disvolvu tiun pensadon. Pri tio mi iam verkis, en dosiero pri konspirteorioj por la revuo \u201cSennaciulo\u201d, kaj nun mi enretigis g\u0302in. Legu la tekston, se vi volas scii kial mi fakte bezonas pli multajn konspirojn, kaj pli bonajn, en tiu c\u0302i pag\u0302o. Ankau\u0306 pri la bezono de multaj homoj sopiri je misteroj kaj sekretoj, vi povas legi en la recenzo kiu mi iam verkis por la revuo \u201cEsperanto\u201d, g\u0302uste pri \u201cMisteroj kaj sekretoj de la historio\u201d; legu g\u0302in ankau\u0306 tie c\u0302i."}, {"text_idx": "#000144", "text": "Nu, ne estas multaj kialoj por optimismo, sed se el tiu c\u0302i katastrofo ni almenau\u0306 sukcesas ion lerni, ne c\u0302io estas perdita."}, {"text_idx": "#000145", "text": "POSTNOTO: Eble vi rimarkis en mia antau\u0306a teksto ke mi uzis ec\u0302 tri formojn por nomi la parazistac\u0302on: kron-, koron-, korona-. Mi volis iom provoki/moki, c\u0302ar en Esperantujo la plej grava rezulto de tiu c\u0302i plago estos ankorau\u0306a konfirmo de \u201cmia\u201d leg\u0302o. En miaj inkubsong\u0302oj mi imagas esperantistan kuraciston kun esperantista malsanulo en la intensflegejo; kion ili farus? Disputi c\u0302u tiun atakis la COVID-19 au\u0306 la KOVIM-19! Ambau\u0306 mortos, sed trankvilaj, c\u0302ar c\u0302iu venkis en la lingva disputo."}, {"text_idx": "#000146", "text": "Generalo Franco skribis pri Esperanto"}, {"text_idx": "#000147", "text": "Mi volas revivigi mian tro longe neglektitan blogon per anonco de historia malkovro: generalo Francisco Franco (Franko) menciis Esperanton en la sola libro kiun li verkis estante s\u0302tatestro de Hispanio!"}, {"text_idx": "#000148", "text": "Jes, tio povas surprizi vin, c\u0302ar Franko ne estis speciale konata kiel intelektulo, ec\u0302 male, kaj li ne verkis multe: ian kronikon/novelon kiam juna (\u201cTaglibro de flago\u201d), la skripton de filmo siatempe tre konata (\u201cRaso\u201d), kaj libron pri framasonaro, jam kiel \u201cgeneralego\u201d. Oni povas surprizig\u0302i ankau\u0306 ke mi parolas pri malkovro, se konsidere ke en tiutempaj cirkonstancoj estus apenau\u0306 eble ke tiamaj esperantistoj ne sciis tion. La eksplikon... mi lasos por la fino. Unue la kuntekston."}, {"text_idx": "#000149", "text": "Meze de decembro mi havis la okazon partopreni simpozion pri D-ro Zamenhof en Varsovio. Koincidante kun la Tago de Esperanto kaj la centjarig\u0302o de la morto de Zamenhof, la muzeo de la pollandaj judoj, la tre impresa POLIN, organizis tiun kunvenon, kun fakuloj, por esplori ne nur lian esperantistan flankon, sed ankau\u0306 aliajn el liaj interesoj, kaj specife lian hebrean karakteron."}, {"text_idx": "#000150", "text": "Mi mem kontribuis pri temo kiu interesas min de antau\u0306 iom da tempo, kaj kiun mi konsideris ne sufic\u0302e pritraktata. Nome, pri la fakto ke la \u201cDeklaracio pri Homaranismo\u201d, en kiu Zamenhof unuafoje prezentis publike sian filozofion kaj ideologion en malferma kaj kompleta formo, estis publikigita en la hispania c\u0302efurbo, Madrido."}, {"text_idx": "#000151", "text": "Kial mi taksas tiun c\u0302i detalon interesa au\u0306 esplorinda? Nu, oni memoru ke la idearo de Zamenhof, precipe disvolvata unue kiel Hilelismo kaj poste pli g\u0302enerale konata kiel Homaranismo, estis multe pli ampleksa ol liaj pure lingvaj projektoj, kaj havis iujn etnajn kaj religiajn erojn, kiuj \u2013oni c\u0302iam diras en la libroj pritraktantaj tiun temon\u2013 ne estis bone akceptitaj en la okcidentaj landoj. Konkrete la gvidantoj de la esperantista movado, tiam trovig\u0302antaj c\u0302efe en Francio, taksis kun granda malfido tiujn filozofiajn ideojn de D-ro Zamenhof. Ili estis trovintaj aliajn solvojn al la etnaj konsideroj, nome la fortigon de la nacia karaktero, kaj al la religiaj disputoj, nome la laikismon de la s\u0302tato. Kaj krome ili sentis sin tre malproksimaj de la kunteksto de Zamenhof, precipe liaj hebreaj radikoj, pri kiuj ili preferis silenti, interalie por ne veki la kontrau\u0306s\u0302emidismajn sentojn en la okcidenteu\u0306ropa socio, dang\u0302ere minacajn en tiuj tempoj post la pasioj vekitaj de la Dreyfus-afero."}, {"text_idx": "#000152", "text": "Au\u0306 tion oni c\u0302iam asertas. Sed tamen, kiel dirite, la c\u0302efa bros\u0302uro prezentanta formale kaj ordigite la ideojn de Zamenhof estis publikigita en okcidenteu\u0306ropa urbo. Kiel tio povis okazi?"}, {"text_idx": "#000153", "text": "Unue, mi suspektas ke la divido inter, unuflanke, orienteu\u0306ropaj aktivuloj, pli ideologiaj au\u0306 idealismaj, kaj okcidentaj pragmatuloj, pli emaj akcenti la avantag\u0302ojn de Esperanto en la diplomatiaj, komercaj kaj sciencaj fakoj, estas tro simpliga bildo. Mi ne eniris en tiun analizon en mia prezento, c\u0302ar mi ne studis la aferon profunde, sed mi suspektas ke la interna ideo de Esperanto estas pli forta inter la okcidentaj esperantistoj (ankau\u0306 en tiutempa Francio) ol tio kion oni emas emfazi. Pli probable la malsukceso de Ido havis iajn radikojn tie. La ideoj de Zamenhof estis, kaj plu restas, certe altiraj ankau\u0306 por \u201cokcidentuloj\u201d, se oni povas tiel diri."}, {"text_idx": "#000154", "text": "Sed, pli konkrete, la publikigo s\u0302uldig\u0302is grandparte al la karaktero de la trihoma grupo respondeca pri la eldono. Ili estis du militistoj, Julio Mangada Roseno\u0308rn kaj Fernando Redondo Ituarte, kaj la presisto Emilio Gonza\u0301lez Linera. Mi jam pritraktis ilin, c\u0302efe la figuron de Mangada, en aliaj okazoj. Temis pri trio da framasonoj, kiuj malmultajn jarojn antau\u0306e estis komencintaj aktivi en tiuj rondoj, publikigante artikolojn pri Esperanto en framasonaj gazetoj kaj eldonante revuon en la internacia lingvo kun ideoj ligitaj al framasonismo. Pri la karaktero de tiu movado en Hispanio, inklude g\u0302ian rilaton al Esperanto, mi iam verkis artikolon en Sennaciulo, kiun eblas legi tie c\u0302i. Mi esploris c\u0302ifoje kiom la filozofio de la hispania framasonismo, ligita al la liberalismo kaj radikala en sia laikismo, povis konekti kun la ideoj de Zamenhof, ec\u0302 se tiu c\u0302i devenis el tute alia tradicio."}, {"text_idx": "#000155", "text": "Krome, influis en tiu rezulto kelkaj aliaj specifaj\u0302oj pri Hispanio. Unu el ili, kiu g\u0302is nun ne estis esplorita, kaj kiun mi trovis aparte interesa, estis la speciala konsidero de la judoj. Kiel dirite, en aliaj eu\u0306ropaj landoj la juda karaktero de Zamenhof povis esti malhelpo por Esperanto, pro la specialaj nuancoj de tiu tradicio, sed c\u0302efe pro la floranta kontrau\u0306judismo, kaj tial oni provis kas\u0302i tiun apartenon en la publika informado. En Hispanio la situacio estis alia, c\u0302ar, kiel konate... judoj simple ne ekzistis en la lando. Oni estis ilin elpelintaj pli ol kvar jarcentojn antau\u0306e, kaj do la judo estis mita estaj\u0302o. Tio ne signifas ke ne ekzistis kontrau\u0306judismo: certe jes, sed temis pri tiu tradicia religia mals\u0302ato, nutrita de la katolika Eklezio, ne multe rilata al la moderna kontrau\u0306s\u0302emidismo kun rasaj subtonoj, pli ofta en aliaj nordaj landoj. Tiu c\u0302i nur ekaperis en la fino de la 19-a jarcento, ligita al la konspirteorioj venintaj el la nordo, kaj specife al la komploto liganta judojn kaj framasonojn, sed ili ankorau\u0306 ne estis fortaj en la momento de la eldono de la Deklaracio (1913)."}, {"text_idx": "#000156", "text": "Krome, tiuj sentoj kontrau\u0306judismaj estis en tiutempa Hispanio plejparte kontrau\u0306batalitaj pro specifa fenomeno nomata filosefardismo. Nome, en la antau\u0306aj jardekoj oni estis malkovrinta la pluvivon de komunumoj de hebreoj elpelitaj el Hispanio, kiuj dum jarcentoj konservis arkaikan varianton (la sefardan) de la hispana lingvo. Tiu s\u0302ajna lojaleco de la \u201chispanaj\u201d judoj kreis ondon de simpatio ec\u0302 inter konservativaj tradiciemaj tavoloj, inter kiuj la naciismaj sentoj vekitaj de tiu retrovita ligiteco superis au\u0306 kompensis parton de la mals\u0302ato al la religio de la dimortigintoj. Oni povas konstati tiun relativan simpation ec\u0302 en la menciitaj verkoj de Franko, nome en respektivaj scenoj de la \u201cTaglibro\u201d kaj de la filmo \u201cRaso\u201d, montrantaj ambiguajn sentojn pri la sefardoj."}, {"text_idx": "#000157", "text": "Mia konkludo estis do, ke la eldonistoj de la Deklaracio en Hispanio ne antau\u0306vidis dang\u0302eron en la publikigo de filozofio kiu por multaj aliaj eu\u0306ropanoj povus esti konektitita al judaj aspiroj. Ec\u0302 pli, en tekstoj de Mangada oni rilatigis la judan karakteron de Zamenhof al la hispana tradicio kaj al la hispana judaro... tute fantazie, kiel vi povas imagi."}, {"text_idx": "#000158", "text": "La rilato inter judismo kaj framasonaro ig\u0302is tamen pli dang\u0302era en la sekvaj jardekoj. C\u0302efe en la tridekaj jaroj, post la alveno de la Dua Hispania Respubliko, la politikaj sintenoj radikalig\u0302is, kaj la dekstrulaj fortoj komencis esplori au\u0306 fantazii pri judaj komplotoj, parte aplikante la tradician katolikan kontrau\u0306judismon, parte tra la influo de la ideoj venintaj el Germanio. Tiu judframasona konspiro (en la hispana \u201ccontubernio judeomaso\u0301nico\u201d, kiu preskau\u0306 farig\u0302is fiksa esprimo en la hispana lingvo), al kiu oni foje aldonis la esprimon \u201cbols\u0302evika\u201d, farig\u0302is mobiliza krio por tiuj sektoroj, sendepende de la nula influo de la judoj en Hispanio (kaj la tre malgranda de la komunistoj dum la Respubliko mem)"}, {"text_idx": "#000159", "text": "Por la simpozio mi iom esploris la menciojn al Esperanto en la literaturo pri tiu komploto, kaj kiu estis la konsekvencoj por nia lingvo de tiu ideologia bildo. En la malneto de la artikolo mi inkludis c\u0302apitron pri tio, sed mi probable sendependigos g\u0302in, unue c\u0302ar la tempa intervalo estas malsama al la kerno de la esplorita punkto, kaj ankau\u0306 c\u0302ar g\u0302i meritas sendependan artikolon, kiun mi espereble iam verkos. Sufic\u0302as nun diri ke en multaj kapoj de la venkinta reg\u0302imo post la milito, certe restis ideo pri tiu rilato de Esperanto al judismo kaj c\u0302efe al framasonaro. Vi povas vidi ekzemplon en la kazo de la militisto Antonio Jime\u0301nez Mora, pri kiu mi rakontis tie c\u0302i kaj en aliaj c\u0302ikanoj kiujn veteranaj esperantistoj de tiu epoko foje rakontas."}, {"text_idx": "#000160", "text": "Kaj tio kondukas nin fine al generalo Franko. Serc\u0302ante pri la konektoj inter judismo kaj Esperanto en la publika bildo dum la unuaj periodoj de la diktaturo, mi trafis la plej influan kontrau\u0306framasonan libron de la epoko. Temas pri kolekto de artikoloj publikigitaj en la oficiala falangista j\u0302urnalo sub la plumnomo \u201cJakim Boor\u201d, kaj poste kolektitaj en 1952 en libro nomata simple \u201cMasoneri\u0301a\u201d (\u201cFramasonaro\u201d). La artikoloj estis tre influaj, c\u0302ar ili aperis plejofte frontpag\u0302e, sed c\u0302efe c\u0302ar la au\u0306toro estis generalo Franko mem. Tion sciis relative malgranda rondo, kvankam multaj aliaj suspektis, kaj estis konfirmite jam post lia morto, kiam la Fondaj\u0302o kiu portas lian nomon (kaj kiu, nekompreneble, plu ekzistas nun kaj ec\u0302 ricevas publikajn subvenciojn por konservi liajn privatajn kaj foje ne tiom privatajn paperojn) republikigis la libron sub lia vera nomo."}, {"text_idx": "#000161", "text": "Franko flegis radikalan obsedon kontrau\u0306 la framasonismo jam en la antau\u0306militaj jaroj. Iuj diras ke tio fontis el la fakto ke li mem estis petinta alig\u0302i al tiu grupo, kion rifuzis liaj militistaj kolegoj (interalie, lau\u0306 iuj versioj, Julio Mangada), kvankam mi mem ne multe kredas tiun eksplikon. Aliaj kulpigas la rilaton al framasonaro de lia pac\u0302jo, kun kiu li havis tre malbonajn rilatojn, kaj de lia frato, la famega radikala aviadisto Ramo\u0301n Franco, kun kiu li fine repacig\u0302is. Probable plej influis tamen la influo de la framasonaro inter la militistoj, kaj la politikaj kunpus\u0302ig\u0302oj ene de tiu sektoro. La rezulto c\u0302iukaze estas ke la nova reg\u0302imo senkompate persekutis la framasonojn, ec\u0302 per starigo de speciala tribunalo kontrau\u0306 g\u0302i, kaj tute elradikigis tiun organizaj\u0302on en la lando g\u0302is nuntempo."}, {"text_idx": "#000162", "text": "Kiel dirite, en tiu libro Franco mencias Esperanton. Temas vere pri tre mallonga kaj flanka aludo. En iu c\u0302apitro-artikolo li pritraktas la \u201cInternacian Framasonan Asocion\u201d, organizaj\u0302on kiu lin obsedis kiel \u201ctutpova, unuiganta c\u0302iujn framasonajn povojn kolektive organizitajn\u201d, kvankam s\u0302ajnas ke en la realo g\u0302i apenau\u0306 agadis. G\u0302in li kontrastis kun la tradicia \u201cInternacia Ligo de Framasonoj\u201d, kiu, \u201ckvankam pli frua, dau\u0306rigas nefirman vivon, kaj nur tau\u0306gas por faciligi la individuajn kontaktojn inter Fratoj de diversaj originoj, cele al ilia renkonto kaj interkonado\u201d, aldonante ke tiu Ligo \u201cestis dum la fruaj jaroj de la jarcento la sponsoro kaj c\u0302ampiono en la disvastigo de Esperanto kiel lingvo de internacia komprenig\u0302o\u201d."}, {"text_idx": "#000163", "text": "Oni povas vidi ke la mencio al Esperanto ne estas agresa nek speciale antipatia, kaj tio povas ekspliki kial la lingvo ne estis persekutita per si mem, sed samtempe eblas dedukti ke en la kapo de Franco, kiel en aliaj samideologiaj homoj de tiu reg\u0302imo, Esperanto aperas ligita al idearo malvenkinta en la milito, kaj ke tio eksplikas ke ne c\u0302iam estis konvene tro forte ligig\u0302i al la idealoj prezentitaj de Zamenhof."}, {"text_idx": "#000164", "text": "En la nova eldono de \u201cLa dang\u0302era lingvo\u201d Ulrich Lins malgrandigis la spacon dedic\u0302itan al la persekutoj en Hispanio, taksante ke la c\u0302efaj agresoj al esperantistoj en tiu c\u0302i lando okazis ne pro la lingvo mem, sed pro iliaj ligoj al aliaj movadoj kaj idearoj. Se paroli strikte, li pravas, sed mi aldonus nuancon: en la frankisma Hispanio, Esperanto ne estis lingvo dang\u0302era, sed certe iom suspekta."}, {"text_idx": "#000165", "text": "\u00bfDo\u0301nde esta\u0301n ahora las banderas republicanas?"}, {"text_idx": "#000166", "text": "A pesar de los muchos amigos, sobre todo esperantistas de fuera de Espan\u0303a, que me preguntan mi opinio\u0301n, me he resistido hasta ahora como un jabato a escribir sobre el \u201ctema catala\u0301n\u201d, porque se\u0301 que, a pesar de lo que escribi\u0301 cuando pase\u0301 a ser presidente de la Federacio\u0301n Espan\u0303ola de Esperanto, que una cosa seri\u0301a mi papel institucional y otra mis opiniones personales, va a haber mucha gente a la que costara\u0301 hacer esa distincio\u0301n."}, {"text_idx": "#000167", "text": "Por tanto, sobre el fondo del tema no quiero entrar mucho, aunque supongo que a nadie le extran\u0303ari\u0301a mi posicio\u0301n, dado que por aqui\u0301 he escrito varias veces que soy esperantista porque no creo en las fronteras y aspiro a borrarlas, no a crear otras nuevas; y que no creo en los etnonacionalismos ni en el llamado derecho de secesio\u0301n/autodeterminacio\u0301n, ni siquiera en los casos en que parece que todo el mundo opina que la separacio\u0301n es lo mejor (como en Suda\u0301n del Sur, en el que por desgracia el tiempo me ha dado la razo\u0301n)"}, {"text_idx": "#000168", "text": "Pero estaba da\u0301ndole vueltas a comentar un tema que parece que a muchos les ha pasado inadvertido: \u00bfado\u0301nde han ido a parar las banderas republicanas espan\u0303olas?"}, {"text_idx": "#000169", "text": "Me ha terminado de decidir la aparicio\u0301n hoy mismo de un arti\u0301culo de un escritor con el que suelo estar de acuerdo a menudo, Isaac Rosa, asombra\u0301ndose de la su\u0301bita aparicio\u0301n de banderas espan\u0303olas en los balcones y la manifestacio\u0301n pu\u0301blica de un nacionalismo espan\u0303ol agresivo."}, {"text_idx": "#000170", "text": "Lo llamativo es que hace unos meses el mismo Isaac Rosa afirmaba que el proceso independentista catala\u0301n era lo mejor que podri\u0301a pasarle a Espan\u0303a, porque podri\u0301a \u201cagrietar ma\u0301s el ya de por si\u0301 tambaleante edificio institucional espan\u0303ol\u201d y nos invitaba a \u201cver Catalun\u0303a como la ma\u0301s verosi\u0301mil, sino [sic] la u\u0301nica, opcio\u0301n de cambio en Espan\u0303a a corto plazo\u201d. Utilizaba un argumento de Antonio Ban\u0303os en su libro \u201cLa rebelio\u0301n catalana\u201d, y ello me animo\u0301 a leer el libro original. Debo confesar que me dejo\u0301 de piedra: no so\u0301lo es el libro ma\u0301s hipo\u0301crita y demago\u0301gico que he lei\u0301do en mucho tiempo, sino que mostraba una ceguera inaudita y un desconocimiento de la historia que me resulta increi\u0301ble, y que, por lo que he visto estos di\u0301as, es comu\u0301n a muchos de mis amigos, catalanes o izquierdistas de otros lugares."}, {"text_idx": "#000171", "text": "El argumento de Isaac Rosa en ese texto me parecio\u0301 ya entonces extran\u0303o porque en un arti\u0301culo anterior (\u201cCatalun\u0303a, no nos dejes solos\u201d) habi\u0301a mostrado una idea con la que yo estaba de acuerdo: \u201camigos catalanes, no os vaya\u0301is, no nos deje\u0301is solos, quedaos con nosotros y cambiemos juntos esta Espan\u0303a, construyamos otra donde ni vosotros ni los dema\u0301s nos sintamos inco\u0301modos, una Espan\u0303a que tenga futuro y en la que no tengamos ma\u0301s motivos para temer o avergonzarnos de los que tienen los habitantes de otros pai\u0301ses\u201d, de la que quiza\u0301s por entonces habi\u0301a desesperado."}, {"text_idx": "#000172", "text": "Jama\u0301s, jama\u0301s de los jamases, el enfrentamiento nacional en un pai\u0301s europeo, y mucho menos en Espan\u0303a, ha favorecido a las fuerzas de izquierda. Al contrario, la derecha espan\u0303ola ha aprovechado siempre el \u201cproblema catala\u0301n\u201d (permi\u0301taseme la expresio\u0301n, que no me gusta) para machacar a los movimientos progresistas. Lo hizo en 1909, en 1917, en 1934, en 1936 y en muchos otros momentos de la historia contempora\u0301nea. \u00bfPor que\u0301 ahora iba a ser diferente?"}, {"text_idx": "#000173", "text": "Los nacionalismos se apoyan unos a otros, se legitimizan entre si\u0301. Claro que nunca se han visto ma\u0301s banderas rojigualdas que ahora, ni siquiera durante los acontecimientos deportivos. Pero es que incluso a los independentistas les ha encantado verla en las manifestaciones o durante la jornada del refere\u0301ndum."}, {"text_idx": "#000174", "text": "A mi\u0301 no me gustan las banderas territoriales. No digo que me den igual, porque esta\u0301 claro que las banderas son si\u0301mbolos muy poderosos, y a mi\u0301 mismo no me importa usar otro tipo de estandartes. Las banderas son marcadores de ideas, y yo he mostrado a menudo la republicana espan\u0303ola no como un si\u0301mbolo de un territorio concreto, sino como un ideal organizativo, y a veces en combinacio\u0301n con otras dos con las que me identifico ma\u0301s."}, {"text_idx": "#000175", "text": "Pero la bandera republicana ha sido una de las vi\u0301ctimas de los acontecimientos de estos di\u0301as. Ha desaparecido del mapa. Incluso los que exploran otras vi\u0301as piden que no se usen ninguna, ni siquiera e\u0301sta."}, {"text_idx": "#000176", "text": "Por una vez soy mejor adivino que Isaac Rosa. Hace tres an\u0303os vaticine\u0301 que \u201ceste proceso lo u\u0301nico que va a servir es para incrementar el nacionalismo espan\u0303ol, en su versio\u0301n castellano-madrilen\u0303a, y para reforzar a las mismas e\u0301lites corruptas en ambos lados de la batalla\u201d."}, {"text_idx": "#000177", "text": "No me atrevo a predecir los detalles de la salida de esta crisis (y menos en un di\u0301a como hoy), pero si\u0301 tengo claro un resultado: la izquierda espan\u0303ola y la izquierda catalana van a salir destrozadas. Y nos lo habremos merecido, por entrar en su juego: en cuestiones de nacionalismos, la derecha siempre juega en su terreno."}]