[{"text_idx": "#000008", "text": "Albisturo KVINKE: Mallonga historio de la evonima milito (2006/08-09, p. 31)"}, {"text_idx": "#000014", "text": "La 11a de februaro estas la tago de la fondig\u0302o de Japanio. Sed malmultaj ekster Japanio scias, kiel oni festas la tagon, kaj kial."}, {"text_idx": "#000015", "text": "La tagon de la fondig\u0302o de Japanio oni festas pro mito kreita por firmigi la imperiestran au\u0306toritaton. La 11an de februaro en la jaro 660 antau\u0306 nia erao surtronig\u0302is la unua imperiestro, J\u0302inmu. G\u0302is la malvenko de Japanio en 1945 tiu tago nomig\u0302is kigen-setu (feria tago por festi la komencon). Oni proklamis, ke Japanio estas la lando de Dio, regata de sanktaj imperiestroj, kies nomojn lernantoj devis parkere memori. La imperiestrojn la lernantoj estimis kiel diojn, kaj poste ili estis elsenditaj al batalkampoj por morti por la imperiestro."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Post la malvenko venis usona regado. Usonanoj provis demokratiigi Japanion. Ili malpermesis la mitojn, kiuj estis dogmoj kontrau\u0306sciencaj kaj por-imperiestraj. La tagon kigen-setu la usonanoj nuligis. Sed en la 70aj jaroj g\u0302i revivig\u0302is. Dekstruloj regis la japanan postmilitan politikon kaj ili deziris, ke japanoj denove estimu la imperiestrecon. Fine ili sukcese igis la tagon de J\u0302inmu la tago de la fondig\u0302o de Japanio."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Nun la 11an de februaro okazas kutime kontrau\u0306aj eventoj. Maldekstruloj en diversaj urboj organizas malgrandajn kunvenojn kontrau\u0306 la tago: ili preferas pacon, ne naciismon. Dekstruloj festas kun s\u0302intoismaj organizaj\u0302oj: en Tokio pasintjare partoprenis feston 1500 membroj de la reganta politika partio, kies g\u0302enerala sekretario deziris, ke oni \u201ereakiru la japanan koron\u201d."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Tamen ordinaraj homoj indiferentas pri tiuj c\u0302i eventoj. Ili g\u0302uas simple la ferion. Kiam la nuna c\u0302efministro Koizumi komencis regi, li sinsekve adoptis militismajn politikojn, ekzemple sendante japanajn soldatojn al Irako kaj torde interpretante la japanan konstitucion. Pro tio por maldekstruloj kaj demokratoj gravas kontrau\u0306i la nacian tagon sed g\u0302xenerale ili en Japanio estas tro okupataj, tro lacaj kaj tro malfortaj vid-al-vide al dekstrig\u0302anta tajdo."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Tri tagojn post la nacia tago festig\u0302as Sankta Valenteno, la 14an de februaro. Interese, ke oni festas c\u0302i tiun tagon en lando konsistanta plejparte el nekristanoj. Sed antau\u0306 30 jaroj japana c\u0302okolado-kompanio komencis reklami la tagon de Sankta Valenteno kiel la tagon, kiam virinoj povas amkonfesi al viroj kaj donaci c\u0302okoladon al sia amato."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La reklamo kaj la tago popularig\u0302is, c\u0302ar tiamaj japanaj virinoj estis tiel modestaj, ke ili ne kurag\u0302is konfesi amon al viro. Tamen kiamaniere donaci estis problemo. Se virino donacus c\u0302okoladon al viro ekzemple en sia oficejo, c\u0302iuj scius s\u0302ian sekreton. Por kas\u0302e amdonaci au\u0306 amkonfesi, s\u0302i distribuis al c\u0302iuj kolegoj malmultekostajn c\u0302okoladojn, inter kiuj s\u0302i aldonis luksan c\u0302okoladon al la amato."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Multaj virinoj same faris, kaj la tago farig\u0302is tre agrabla ne nur por la celataj viroj sed ankau\u0306 por multaj aliaj. Poste ne nur frau\u0306linoj sed ankau\u0306 ag\u0302aj virinoj donacis c\u0302okoladojn, kaj la tago ekliveris grandajn profitojn al la c\u0302okolado-kompanioj. Ili povas gajni trionon de la dumjara profito nur en la tago de Sankta Valenteno."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Tamen nenio eternas. Kiam la japana ekonomio ekvelkis kaj oftig\u0302is maldungoj, en oficejoj ekregis etoso neamika. Rezulte oni malpli donacis c\u0302okoladon: krome intertempe japanaj virinoj kurag\u0302is amkonfesi sen c\u0302okolado. Sed dau\u0306re importata estas belga c\u0302okolado, por tiuj, kiuj volas donaci; kaj aktuale furoras \u201ealtklasa kaj japaneca\u201d c\u0302okolado kun aromo de verda teo."}, {"text_idx": "#000023", "text": "La fino de l' mondo"}, {"text_idx": "#000024", "text": "C\u0302e la suda limo de la amerika kontinento estas insularo, kiu c\u0302iam ankorau\u0306 allogas maristojn kaj aventuremulojn. S\u0302tormoj, altaj ondoj, nebuloj, s\u0302ipdronoj estas eroj de g\u0302ia historio. La nomon de la insularo \u201eTierra del Fuego\u201d (Fajrolando) donis Magelano (hispane Fernando de Magallanes, portugale Ferna\u0303o de Magalha\u0303es) en 1520 pro la multaj fajroj, kiujn la indig\u0302enoj kutime faris por sin varmigi, ec\u0302 ene de siaj kanuoj."}, {"text_idx": "#000025", "text": "La insularo konsistas el granda insulo Isla Grande (oriente argentina, okcidente c\u0302ilia) kaj el pli malgrandaj insuloj. Inter ili oriente de insulo Isla Grande trovig\u0302as Isla de los Estados sur kiu lau\u0306 Jules Verne estis la \u201elumturo de la fino de l' mondo\u201d."}, {"text_idx": "#000026", "text": "La lumturo fakte ne aspektis kiel turo, sed estis malalta okangula konstruaj\u0302o sur monto en la nord-orienta insulekstremo. G\u0302i estis inau\u0306gurita en 1884 kaj funkciis g\u0302is 1902, kiam oni konstruis novan lumturon sur pli tau\u0306ga loko \u2013 sur insulo Isla Observatorio, kiu situas norde."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Kun la tempo la forlasita lumturo komencis difektig\u0302i. Tial en 1997 oni malmuntis g\u0302in kaj ekspoziciis en la mara muzeo en Ushuaia, la c\u0302efurbo de Isla Grande. Tamen nuntempe kopio de la lumturo denove staras sur la antau\u0306a loko, danke al iniciato kaj laboro de la franco Andre\u0301 Bronner kaj subteno fare de la Asocio de la Lumturo fine de l' Mondo en Francio. Ties lanterno uzas sunenergion kaj videblas je distanco de 10 marmejloj."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Sur tiu malgastama insulo, kie preskau\u0306 c\u0302iutage pluvas kaj blovas fortaj ventoj, estas nur kvarpersona teamo armea, kiu prizorgas g\u0302in. Tie krom la natura bestaro estas ankau\u0306 rug\u0302aj cervoj kaj kaproj, veturigitaj tien de homoj fine de la 19a jarcento. Tiutempe tie ekzistis malliberejo, kiu poste estis translokita al Isla Grande pro la \u201enehomaj vivkondic\u0302oj por malliberuloj kaj gardistoj\u201d."}, {"text_idx": "#000029", "text": "En februaro 2004 unuafoje ekspedicio trairis piede la internan parton de la insulo 65 km longan. La mars\u0302ado, kiu postulis ankau\u0306 grimpadon, dau\u0306ris 20 tagojn."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Sendube la plej gravaj turismaj vidindaj\u0302oj estas sur insulo Isla Grande. Kiam la unuaj eu\u0306ropaj vojag\u0302antoj c\u0302i tien venis, kvar nomadaj etnoj indig\u0302enaj log\u0302is sur la insulo: selk'nam (au\u0306 onas) en la centro kaj nordo, haush en la orienta ekstremo, ya\u0301manas (au\u0306 yaganes) c\u0302e ambau\u0306 bordoj de la suda kanalo Beagle kaj alakaluf okcidente kaj sur la najbarinsuloj. Dum la unuaj du etnoj sin vivtenis per c\u0302asado de gvanakoj, birdoj kaj kolektado de mituloj, moluskoj kaj aliaj marbestoj, la ceteraj du fis\u0302kaptis kaj c\u0302asis c\u0302efe marajn lupojn, kies graso estis ties baza mang\u0302ado kaj s\u0302miraj\u0302o por protekti la korpon kontrau\u0306 malvarmo."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Post Magelano multaj aliaj ekspedicioj atingis la insulon: hispanaj, anglaj, nederlandaj, francaj, sed la intencoj log\u0302igi g\u0302in fiaskis pro malfacilaj kondic\u0302oj lige kun la vetero kaj malproksimeco. Meze de la 19a jarcento c\u0302i tien alvenis anglikanaj misiistoj, kiuj estigis lernejojn, metiejojn, bienetojn. Thomas Bridges kaj kunuloj Lawrence kaj Lewis post la fino de sia misio decidis resti kaj bredi brutaron. Do ili farig\u0302is la unuaj tri bienmastroj c\u0302e la kanalo Beagle. Bridges ankau\u0306 kompilis vortaron jamanan-anglan."}, {"text_idx": "#000032", "text": "La eklog\u0302ado de blankaj homoj signifis la iom-post-ioman malaperon de indig\u0302enoj. Tio okazis pro la alporto de malsanoj kaj alkoholo, c\u0302asado de bestoj, kio estis bezonata por ilia vivteno, kaj hontiga persekuto kaj mortigo de lokaj log\u0302antoj. (Oni pagis unu pundon kontrau\u0306 unu mortigita indig\u0302eno.) Kaj c\u0302io c\u0302i okazis malgrau\u0306 la protektado de anglikanaj kaj katolikaj misiistoj."}, {"text_idx": "#000033", "text": "La norda regiono estas altebenaj\u0302o senarba kun grandegaj s\u0302afbienoj. Tie oni elterigas nafton kaj gason. Ties riveroj estas paradizo por trutkaptistoj. C\u0302e la marrando estas areo, kien venas diversaj migrantaj marbirdoj, kiuj au\u0306tune forflugas por nestado en la norda hemisfero. Dum la lasta duono de la 19a jarcento c\u0302i tien venis katolikaj misiistoj, kiuj fondis la mision de Nia Sinjorino de Kandeloj, kaj orserc\u0302antoj."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Inter c\u0302i-lastaj ege elstaris la rumana ing\u0302eniero Julius Popper. Li naskig\u0302is en Bukares\u0302to en 1857 kaj studis en Parizo. Tre juna li komencis vojag\u0302i tra la mondo. Popper parolis multajn lingvojn: la rumanan, jidan, francan, germanan, latinan, grekan kaj tre bone la hispanan. Estante en Brazilo, li eksciis pri la eltrovo de oro proksime al la Magelana Markolo en 1884 kaj tuj venis al Buenos-Ajreso. C\u0302i tie li kontaktis aristokratojn kaj politikistojn. Popper sukcesis establi entreprenon por orserc\u0302ado. Jam en Fajrolando li estigis propran armeon por batali kontrau\u0306 rabistoj kaj indig\u0302enoj."}, {"text_idx": "#000035", "text": "La pliparto de la laboristoj en lia entrepreno estis kroatoj. Popper sukcesis ricevi g\u0302is duonkilogramo da oro tage kaj inventis orkolektilon, kiu tralavis 75 tunojn da sablo tage. Sed li ne nur havis armeon kaj surhavis pompan uniformon hungareskan por paradoj, li eldonis ankau\u0306 pos\u0302tmarkojn kaj stampis monerojn. En 1893, dum Julius Popper estis en Buenos-Ajreso por organizi ekspedicion al Antarkto, li subite mortis. Por iuj li estis progresema homo, kiu esploris kaj faris mapojn de la regiono, projektis fervojojn kaj certigis la sekurecon. Por aliaj li estis masakranto."}, {"text_idx": "#000036", "text": "En la centra parto de la granda insulo komencig\u0302as la arbaroj, kie oni ellaboras lignon. Tie estas la plej granda lago, 100 km longa kaj 6 km larg\u0302a, nomata Fagnano, antau\u0306e natura limo inter la etnoj selk'nam kaj ya\u0301manas."}, {"text_idx": "#000037", "text": "En la suda regiono estas montoj, valoj, glaciejoj, lagoj, arbaroj, golfetoj kaj fjordoj. C\u0302e la kanalo Beagle trovig\u0302as la c\u0302efurbo Ushuaia (\u201egolfeto okcidente\u201d en la jamana lingvo). Komence tie estis malliberejo por dang\u0302eraj krimuloj (kaj ankau\u0306 politikaj kontrau\u0306uloj), kaj g\u0302ia celo dekomence estis log\u0302igi tiun malproksiman regionon. Aliflanke, pro la kruda klimato ebloj eskapi de tie ne ekzistis. La malliberejo funkciis de 1896 g\u0302is 1947, kaj g\u0302ia granda influo c\u0302iam ankorau\u0306 sentig\u0302as."}, {"text_idx": "#000038", "text": "La karcero funkciis kiel c\u0302efdunganto kaj certigis la bazajn bezonojn de la malgranda vilag\u0302o: elektron, telegrafon, riparejon, flegejon, panejon. Tie funkciis ankau\u0306 la unua presejo sur la insulo. La malliberuloj havis muzikan orkestron kaj futbalan teamon. Ili laboris c\u0302e la konstruado de lernejoj, kloakaj kanaloj kaj stratoj, sed ne estis bone pritraktataj, kaj kun la tempo la situacio malbonig\u0302is. G\u0302is la 30aj jaroj de la pasinta jarcento la malliberuloj kutime estis batataj kaj torturataj."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Ekde 1909 funkciis trajneto g\u0302is la proksima arbaro, kie nuntempe trovig\u0302as la nacia parko de Fajrolando. Per g\u0302i la bonkondutaj malliberuloj veturis kolekti brullignon. Post la fermo de karcero la urbeto malprogresis g\u0302is 1980, kiam oni starigis favorajn impostleg\u0302ojn por la regiono kaj evoluigis turismon."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Hodiau\u0306 en la domego de la karcero trovig\u0302as mara muzeo, artgalerio, biblioteko, salono kaj restoracio, kie la kelneroj uzas la striitan uniformon de malliberuloj. La trajneto nun estas turisma kaj estas nomata \u201eTrajno de la Fino de l' Mondo\u201d. Tirata de vaporlokomotivo, g\u0302i malrapide traveturas 14 km da arbaroj, montetoj, akvofaloj kaj torfejoj de la nacia parko. G\u0302i ampleksas 63 000 hektarojn, el kiuj nur 2000 eblas viziti. En g\u0302i kunestas mar- kaj mont-partoj kun ties flau\u0306ro kaj fau\u0306no. Bedau\u0306rinde en la 50aj jaroj de la pasinta jarcento oni alveturigis el Kanado 26 kastorparojn, kiuj, sen naturaj malamikoj, ege multig\u0302is kaj nun estas plago por la insulo."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Turistoj povas entrepreni diversajn s\u0302ipekskursojn tra la kanalo Beagle kaj krome vojag\u0302i el Ushuaia al Antarkto. La nomo de la kanalo devenas de la brigo, per kiu la brita admiralo Robert FitzRoy vojag\u0302is al tiu c\u0302i parto de la mondo. En 1828 li malkovris la kanalon kaj en 1830 venigis al Anglio tri junajn jamanojn, por ke ili tie estu edukataj kaj poste transdonu siajn konojn al la ceteraj indig\u0302enoj de Fajrolando."}, {"text_idx": "#000042", "text": "En 1831 FitzRoy komencis novan vojag\u0302on al Fajrolando kaj kun li veturis Charles Darwin kaj la junaj indig\u0302enoj. Bedau\u0306rinde tiu eksperimento fiaskis: reveninte hejmen la junuloj tuj reakiris siajn antau\u0306ajn kutimojn. Estas teatra spektaklo, kiu prezentas tiun okazaj\u0302on kaj per dekoroj imitas la brigon Beagle."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Tre proksime al la urbo estas 12 sportejoj kun plej modernaj instalaj\u0302oj por praktikado de c\u0302iuj vintraj sportspecoj kaj ludoj. Eble s\u0302ajnas strange, sed la plej favora sezono por subakvig\u0302i en la kanalo Beagle estas la vintro. La kialo estas, ke vintre la akvo estas pli klara kaj travidebla, dum en somero la sunlumo kreskigas la planktonon, kiu malklarigas la akvon. En la flau\u0306ro de marprofundo ege elstaras gigantaj algoj."}, {"text_idx": "#000044", "text": "La 20an de junio c\u0302iujare okazas la festo de la plej longa nokto, kiu konsistas el muzika prezentado, parado sur skioj, renkontig\u0302o de neg\u0302skulptistoj, vetkurado de hundtirataj sledoj kaj au\u0306tokonkurso, en kiu partoprenas la plej bonaj profesiaj s\u0302oforoj de la lando."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Resume: c\u0302e la fino de l' mondo la vizitantoj g\u0302uas naturbelaj\u0302ojn, aventurojn, distrojn kaj ekkonas historion kaj fikcion."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Antau\u0306 ekveturo mi ac\u0302etis multe da c\u0302iutagaj necesaj\u0302oj en proksima memservejo lau\u0306 s\u0302ia listo. La plenaj sakoj estis tre pezaj. Dum multaj jaroj mi ne sciis, kiom kostas sako da rizo kaj botelo da kuiroleo, kaj ne perceptis, ke porti tiujn ac\u0302etaj\u0302ojn hejmen estas tre laciga afero. Antau\u0306e mi rigardis min koloso en la hejmo. Sed kiam s\u0302i subite malsanig\u0302is, mi konsciis, ke s\u0302i estis la efektiva koloso en la hejmo."}, {"text_idx": "#000056", "text": "En la lastaj tri monatoj mi vidis s\u0302ian maldikig\u0302on. Tia kuraco ne efikis sur s\u0302in, kaj fine s\u0302i jam ne povis preni bovlon da kac\u0302o. S\u0302i diris al mi, ke s\u0302i volas iri hejmen. Kaj ni iris hejmen en malespero."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Kiam s\u0302i iom reakiris la forton, s\u0302i testamente instruis al mi mastrumadon. Kaj nur tiam mi konsciis, ke la bagatela mastrumado estas tre laciga. S\u0302i diris al mi, en kiu restoracio mi povas ac\u0302eti la s\u0302atatan porkaj\u0302on marinitan en rizvino, kaj en kiu memservejo mi povas trovi subc\u0302emizojn, kies markojn mi preferas. Kaj tri tagojn antau\u0306 sia forpaso s\u0302i instruis al mi manipuli lavmas\u0302inon. Ni kune ac\u0302etis la lavmas\u0302inon antau\u0306 kelke da jaroj, sed c\u0302iam estis s\u0302i, kiu uzis g\u0302in."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Kelke da tagoj antau\u0306 sia forpaso s\u0302i ripete diris al mi, ke s\u0302i estas felic\u0302a pro la edzinig\u0302o al mi, ke la tri monatoj en Kantono estas la plej felic\u0302aj en s\u0302ia vivo. Ankau\u0306 mi gravuros la tri monatojn en mia memoro, kvankam en la tri monatoj min preterpasis promocio, kaj mi multe perdis. Sed en komparo kun la kunestado kun s\u0302i, c\u0302io alia farig\u0302is bagatela. Felic\u0302e mi akompanis s\u0302in en s\u0302iaj lastaj tri monatoj, alie mi bedau\u0306rus dum mia tuta vivo."}, {"text_idx": "#000060", "text": "S\u0302i trankvile pasigis sian lastan tagon. Mi diris al la filo, ke la patrino iris al alia loko, kaj tie s\u0302i atendos nin. En la estonteco ni renkontig\u0302os tie, kaj s\u0302i ankorau\u0306 estos la patrino, mi la patro, kaj li la filo."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Mi malg\u0302ojas, vidante felic\u0302an trimembran familion, kaj preterirante parkon, kinejon kaj memservejon, kiujn ni ofte kune vizitis. Kiam mi uzis lavmas\u0302inon au\u0306 mikroondan fornon, kiam mi serc\u0302is vestojn por la filo, kiam mi hejmen revenis malfrue pro pluslaboro kaj devis prepari tujvermic\u0302elojn, kaj kiam mi vekig\u0302is en noktomezo kaj trovis, ke nur mi okupis la vastan liton, mi apenau\u0306 povis deteni min de ploro."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Kiam s\u0302i vivis, mi ne trovis ion tre felic\u0302an, kaj opiniis, ke s\u0302i estas bona edzino de multaj jaroj kaj patrino de la filo. Sed kiam s\u0302i forpasis, mi sentis, ke la c\u0302ielo falis. Antau\u0306e, kiam mi televidis viron ploreganta pro la forpaso de la edzino, mi pensis, ke tio estas nur aktorado. Sed nun mi larmis kune kun la rolo en la filmo."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Mi memoras, ke s\u0302i ofte diris al la filo, ke mi estas la plej grava en la familio, c\u0302ar mi plej lace perlaboras monon. Sed fakte s\u0302i estis la plej grava. Perdinte s\u0302in, mi kaj mia filo perdis g\u0302ojon, la plej gravan por ni en la mondo. Mi ac\u0302etis parcelon por s\u0302ia tombo. Skribante \u201eAl mia amata edzino\u201d sur la tombos\u0302tono, mi sentis kors\u0302iran doloron. Mi ne estas esprimplena je sento, ke mi neniam diris al s\u0302i la vorton amo en nia amindumo. Kiam s\u0302i larmis, legante novelon au\u0306 televidante filmon pri amo, mi ec\u0302 priridis s\u0302in."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Kaj nun mi povis nur skribi tiun vorton sur s\u0302ia tombos\u0302tono. Mia kara edzino, se vi revivig\u0302us, mi dirus al vi milfoje la vorton amo, kiun c\u0302iuj virinoj s\u0302atas, ke iliaj edzoj senc\u0302ese ripetu. Sed kial mi ne diris al s\u0302i la vorton, kiam s\u0302i estis sana kaj deziris mian esprimon?"}, {"text_idx": "#000066", "text": "34-jara junulo Vaidotas Steponavic\u030cius el la litova banloko Druskininkai ne povis kontentig\u0302i pri sia alteco. Tial li havigis al si unikajn s\u0302uojn."}, {"text_idx": "#000068", "text": "La junulo asertas, ke li ekdeziris havigi al si la s\u0302uojn, post kiam li tralegis artikolon pri litova korbopilkisto Arvydas Sabonis. La sportisto jam estis 220 cm alta, kaj la alteco de Steponavic\u030cius estis nur 187 cm. La junulo volis esti tiel alta kiel la populara sportisto. Li multe sportis, c\u0302iam maksimume etendig\u0302is. Tamen tiel li sukcesis kreski nur je unu centimetro. Tiam venis la ideo, ke li akiru almenau\u0306 s\u0302uojn, en kiuj li ig\u0302us la plej alta homo en la lando."}, {"text_idx": "#000070", "text": "La laboro dau\u0306ris ses monatojn. Por pretigi la s\u0302uojn, la majstro bezonis duonsitelon da gluo, kiun li uzis por alfiksi 1,5 kaj 2 cm dikajn plandumojn. La s\u0302uisto aldonis dek ses tavolojn. C\u0302iutage Steponavic\u030cius venis al la s\u0302ufarejo por praktiki mars\u0302adon. Ju pli altaj la plandumoj estig\u0302is, des pli malviglis la pas\u0302oj de la junulo."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Kiam la s\u0302uoj fine estis pretaj, Vaidotas Steponavic\u030cius multe g\u0302ojis pri tio, en la s\u0302uoj li ja \u201eelkreskis\u201d g\u0302is 221 cm, je unu centimetro superis la faman sportiston kaj ig\u0302is la plej altkreska homo en Litovio."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Tiel la log\u0302antoj de la irlanda c\u0302efurbo ofte nomas sian urbon. Certe, al c\u0302iuj dublinanoj g\u0302i estas kara. G\u0302i estas ankau\u0306 antikva. Lau\u0306 la Analoj de Ulstro, en la jaro 841 la vikingoj establis okaze de rabekskurso kampadejon en Dubhlinn (nigra lageto) c\u0302e la estuaro de la rivero Liffey (irlande: An Life, kio pli bone indikas la prononcon). En 902 la irlandanoj elpelis la vikingojn, kiuj tamen revenis tien komence de la deka jarcento, sed c\u0302i-foje strebis pli por komerci ol por rabi."}, {"text_idx": "#000073", "text": "En la mezepoko Dublino ne plu estis simpla vikinga kolonio, sed ig\u0302is jam pluretna kaj plurlingva urbo, en kiu oni paroladis la norenan (skandinavan), irlandan kaj anglan lingvojn. La irlandanoj nomis la urbon je la nomo de monah\u0302ejo apud la suda riverbordo: Baile A\u0301tha Cliath [balje oha klia]."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Sed c\u0302u justas priskribi g\u0302in kiel malpuran urbon? G\u0302is la komencaj jardekoj de la 20a jarcento la kvartaloj de malric\u0302uloj en la urbocentro estis ofte malpuraj kaj mizeraj. Tamen tiu situacio draste plibonig\u0302is, kiam la magistrato malkonstruis la sordidajn apartamentojn kaj konstruigis pli bonajn domarojn, kvankam g\u0302ia urba planado ne c\u0302iam sukcesis. Plie, ne c\u0302iuj log\u0302antoj respektas la neceson zorgi pri la pureco kaj bonordo de la stratoj."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Malgrau\u0306 la malric\u0302eco de la plimulto de la dublinanoj en la pasinteco, la maljunaj civitanoj ofte parolas kaj kantas pri \u201eDublino en la raraj antikvaj tempoj\u201d, kiam superregis c\u0302arma etoso, spirito de najbareco, manko de gravaj krimoj kaj la fama \u201ecraic\u201d [krak] (vigla konversacio kaj amuzaj\u0302o tradiciaj)."}, {"text_idx": "#000076", "text": "La hodiau\u0306a Dublino estas moderna kaj progresanta urbego, en kiu oni c\u0302ie trovas atestojn pri nova ric\u0302eco kaj mondaneco. Kie en la pasinteco oni vidadis farmbestaron kaj tirc\u0302evalojn sur la urbaj stratoj, oni nun observas luksajn kaj modestajn au\u0306tomobilojn, novajn rapidajn tramojn kaj elektran fervojreton, ligantan la urbocentron kun la antau\u0306urbo. Kiel en multaj aliaj urbegoj la konstante kreskanta trafiko estigis gravajn transportproblemojn, kiujn la konstruo de larg\u0302aj au\u0306tos\u0302oseoj kaj novaj pontoj ne sukcesis solvi. Tamen Dublino kaj Irlando de la nova jarmilo estas allogaj lokoj kaj por log\u0302antoj kaj por vizitantoj."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Mi apartenas al grupeto da geamikoj, kiu en la unua sabato de c\u0302iu monato kunvenas en la urbocentro por ekskursi, konatig\u0302i kun eksterlandaj gastoj kaj konversacii en la lingvo de iu movado, kiun ni ne au\u0306dacas mencii sur la pag\u0302oj de tiu nemovada magazino. Kvankam tiuj renkontig\u0302oj jam okazis dum pluraj jaroj, ni c\u0302iam sukcesas trovi ion novan por fari au\u0306 viziti. Lau\u0306 nia sperto Dublino proponas senfinajn eblojn por interesi, distri kaj amuzi."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Krom la normalaj vidindaj\u0302oj, kiujn oni trovas en iu ajn urbego: internaciajn restoraciojn kaj vendejojn, muzeojn, pinakotekojn, bibliotekojn, amuzejojn, teatrojn, kinejojn ktp, la irlanda c\u0302efurbo havas kelkajn el la plej belaj parkoj kaj g\u0302ardenoj en Eu\u0306ropo. La plej vasta estas Phoenix Park [finiks] (irlandlingve: Pa\u0301irc an Fhionnuisce), lau\u0306dire unu el la plej grandaj fermitaj urbaj parkoj en la mondo. En g\u0302i estas zoologia g\u0302ardeno, antikva historia domego apud informcentro por vizitantoj, rezidejoj de la irlanda s\u0302tatprezidanto kaj de usona ambasadoro, sidejo de la Garda (polico), muroj de malnova fortikaj\u0302o, lago, arbaroj kaj gregoj de cervoj. Je la okcidenta flanko de la parko estas alia bela bieno kun domego, en kiu okazas koncertoj, prelegoj ktp."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Alia bela parko estas la botanika g\u0302ardeno. En la urbo trovig\u0302as ankau\u0306 diversaj duonkas\u0302itaj g\u0302ardenoj kaj g\u0302ardenetoj. Krom la dublina kastelo, en kiu trovig\u0302as la fama orienta libro- kaj manuskripto-kolekto de biblioteko Chester Beattie, oni povas viziti aliajn kastelojn kaj belajn konstruaj\u0302ojn: parlamentejojn nunan kaj antau\u0306an (la \u201ec\u0302ambron de la lordoj\u201d en la hodiau\u0306a Banko de Irlando), la universitaton Trinity, kiu konservas la valoregan Libron de Kells (nomatan la plej bela manuskripto en la mondo), Vikingan Dublinon (bedau\u0306rinde ne sufic\u0302e konservitan de la urba konsilantaro). En la nacia koncerthalo oni povas g\u0302ui la muzikarton de orkestroj, muzikistoj, kantistoj kaj h\u0302oroj irlandaj kaj eksterlandaj. La dublinaj muzeoj posedas la plej valoregajn keltajn kaj antau\u0306keltajn arkeologiajn eksponaj\u0302ojn. Tiuj, kiuj interesig\u0302as pri la irlanda (gaela) lingvo, trovos kafejojn, klubojn kaj librovendejojn, kie gaelparolantoj renkontig\u0302as."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Kvankam konsiderata ekde la koloniaj tempoj kiel c\u0302efe anglalingva urbo, Dublino havas multe da gaelaj lernejoj kaj institucioj, kaj ties nombro konstante pliig\u0302as pro postulo de la gepatroj, ke ties familioj estu gael- kaj plur-lingvaj."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Tre proksime al la urbo situas la belegaj Dublin- kaj Wicklow-montaroj (gaele: Cill Manta\u0301in), Bull-insulo, la pitoreska duoninsulo kaj la haveno Howth (gaele: Binn E\u0301adar), plag\u0302oj, arbaroj kaj lagoj. Neniu devas enui en Dublino \u2013 urbo de muzikistoj, poetoj kaj mondfamaj verkistoj."}, {"text_idx": "#000082", "text": "En lastatempa numero de irlandlingva j\u0302urnalo aperis artikolo pri Ernst Friedrich Schumacher [s\u0302u\u0301mah\u0302er], la au\u0306toro de grava libro, kiu, kiam eldonita en 1973, provokis viglan diskuton, kiu ec\u0302 hodiau\u0306 dau\u0306ras, almenau\u0306 en angleparolantaj landoj. Temas pri la verko Small is Beautiful (Malgranda estas bela), kies subtitolo estis \u201estudado pri ekonomiko, kvazau\u0306 la homo gravus\u201d."}, {"text_idx": "#000083", "text": "En g\u0302i la au\u0306toro argumentas, ke la homaro estas miskondukata per kulto de ekonomia kreskado; ke niaj problemoj kaj dang\u0302eroj estas ne rezulto de niaj malsukcesoj, sed de niaj sukcesoj; ke ni devas reorienti niajn celojn al la veraj necesoj de la homaro; ke ni obstine klopodu venki kaj superi la fragmentigon, kau\u0306zatan de faka specialistig\u0302o, precipe fare de ekonomiistoj, scienculoj kaj teknologiistoj."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Kontraste al la emo al gigantismo en la moderna socio, Schumacher pledas por socio, kiu respektu kaj antau\u0306enigu c\u0302ion, kio estas eta, simpla, modesta kaj humana; kaj por io, kion li nomas \u201emeza teknologio\u201d au\u0306 \u201eteknologio kun homa vizag\u0302o\u201d. Per tiu termino li celas malmultekostan teknologion, kiu povas esti uzata en evoluantaj socioj kaj de malric\u0302aj popoloj. Lia vizio estas diametre malsimila al la hodiau\u0306a okcidenta libermerkata tutmondig\u0302o. Kvankam lia libro estis eldonita antau\u0306 pli ol tridek jaroj, g\u0302i estas nun ec\u0302 pli aktuala kaj pli urg\u0302e bezonata, ol kiam g\u0302i estis verkita."}, {"text_idx": "#000085", "text": "E. F. Schumacher estis germandevena, sed venis en 1930 al Anglio por studi ekonomikon en Oksfordo. En la ag\u0302o de 22 li instruis ekonomikon c\u0302e la Columbia-universitato en Nov-Jorko. Tamen li ne s\u0302atis teoriumi sen praktika sperto, do li forlasis la akademian vivon kaj dedic\u0302is sin al komerco, agrikulturo kaj j\u0302urnalismo. Kiam eksplodis la dua mondmilito, li revenis al Oksfordo, kie li instruis dum kelkaj jaroj. De 1946 g\u0302is 1950 li servis kiel konsilanto pri ekonomio c\u0302e la brita reg\u0302a komisiono en Germanio. Ekde tiam li agis kiel konsilanto al diversaj eksterlandaj registaroj. Intertempe li multe verkis. Du atentindaj libroj liaj estis A Guide for the Perplexed (Gvidilo por konfuzitaj homoj) kaj Good Work (Bona laboro)."}, {"text_idx": "#000086", "text": "La pensoj kaj laboro de Schumacher, kiu mortis en Svislando en 1977, kongruis kun kaj aldonis al la revoluciaj teorioj, eldonitaj en 1941 de alia germanlingva ekonomikisto, nome Leopold Kohr, kiu naskig\u0302is en Salzburg, Au\u0306strio, en 1909. Li instruis politikan filozofion en Usono, ig\u0302is profesoro pri ekonomiko kaj publika administrado c\u0302e la Universitato de Puerto-Riko, kaj estis gastprofesoro diversloke, inkluzive de Kimrio, kie li lastatempe log\u0302is. Li verkis interalie The Breakdown of Nations (La disrompo de la nacioj), kiu aperis en 1957."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Pri tiu c\u0302i verko mi skribis samtitolan artikolon, kiu aperis en MONATO 1989/5. En la artikolo mi menciis la tiel nomatan grandeco-teorion pri ekonomia mizero. Lau\u0306 c\u0302i tiu teorio Kohr argumentis, ke la kau\u0306zo de multe da homa mizero en la moderna socio kus\u0302as en la trograndeco de g\u0302iaj institucioj: fabrikoj, instruejoj, sindikatoj, politikaj partioj, komercaj entreprenoj \u2013 kaj precipe en s\u0302tatoj."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Sed ni revenu al Schumacher, kies mencio en la j\u0302urnalo memorigis min, ke mi lin renkontis. Iam, en la sesdekaj jaroj de la pasinta jarcento, amiko mia, redaktoro de loka j\u0302urnalo en Skotlando, petis, ke mi iru al internacia konferenco en Londono kaj verku raporton. La temo de la konferenco estis \u201eLa estonteco de malgrandaj nacioj\u201d, kaj la prelegantaro inkluzivis Schumacher, Kohr kaj Gwynfor [gu\u0306invor] Evans, gvidanton de la nacia partio de Kimrio Plaid Cymru [plajd kimri]."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Dum la konferenco la prelegantoj ilustris per abundaj ekzemploj la ideojn en siaj skribaj\u0302oj. Mi trovis c\u0302iujn prelegojn profunde interesaj. Iliaj ideoj tiom impresis min, ke ne estas troigo aserti, ke ili kontribuis al la modlado de miaj propraj mondkoncepto kaj ideologio (se ne estas tro pretendeme apliki tiajn terminojn al miaj ne tro koheraj ideoj)."}, {"text_idx": "#000093", "text": "En Irlando, kie mi nun log\u0302as, ideoj kaj praktikoj similaj al tiuj de Kohr kaj Schumacher estas rekomendataj kaj efektivigataj de angla ekonomikisto Richard Douthwaite [ric\u0302ard dau\u0306tu\u0306ejt] kaj inspiras grandan nombron da adeptoj. Eble lia plej influhava verko estas The Growth Illusion (La kreskad-iluzio)."}, {"text_idx": "#000095", "text": "La pensoj de tiuj grandaj viroj povus formi mapon por gvidi la homaron al pli humana, pli sag\u0302a kaj pli felic\u0302a mondo. Bedau\u0306rinde, kiel spertis Kasandro, ne sufic\u0302e da homoj estas sufic\u0302e sag\u0302aj kaj humilaj por au\u0306skulti ties voc\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Estas miregige legi la recenzon de Carlo Minnaja pri Leteroj de Pau\u0306lo kaj lia Skolo, tradukita de Gerrit Berveling (MONATO 2005/5, p. 21-22). Minnaja faras la demandon: \u201eKial Pau\u0306lo ig\u0302is tiom fama kompare al aliaj kristanaj predikantoj?\u201d Multaj homoj ja opiniis, ke Pau\u0306lo estas \u201ela c\u0302efa apostolo\u201d kaj \u201ela unuaranga teologo de la eklezio\u201d."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Sed aliaj demandis: \u201eKristo au\u0306 Pau\u0306lo?\u201d La kontrasto ne estas persona afero, sed inter la vere kristana mesag\u0302o kaj la erara pau\u0306la versio. Multaj \u2013 ec\u0302 ekleziaj gravuloj \u2013 konvinkig\u0302as, ke kristanismo estas pli pau\u0306leca ol kristana."}, {"text_idx": "#000098", "text": "La unua parto de la recenzo rakontas etan historion de Pau\u0306lo. Sed la esenca vero estas, ke Jesuo pasigis grandan porcion de sia pastreco, trejnante dek du disc\u0302iplojn por formi kernon de kristana frataro. Tiuj poste dau\u0306rigu la laboron. Sed kio okazis? Preskau\u0306 tuj kiam Jesuo foriris de ili, Pau\u0306lo aperis kaj diris al la disc\u0302iploj, ke ili malpravas kaj ke li havas la realan version de la evangelio. Estas ne mirinde, ke ili malinkline ricevis lin kaj ke amara kaj longedau\u0306ra disputo okazis inter li kaj la disc\u0302iploj."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Minnaja asertas, ke Pau\u0306lo \u201ene distingas inter judoj kaj nejudoj, kaj ec\u0302 ne inter kristanoj kaj nekristanoj\u201d. Sed li distingas inter viroj kaj virinoj! C\u0302iuj, kiuj legas la epistolojn de Pau\u0306lo, devas konstati, ke Pau\u0306lo havis violentan antau\u0306jug\u0302on kontrau\u0306 virinoj. Li konsideris ilin nepre malsuperaj kaj rifuzis al ili ian ajn rangon au\u0306 parton en la kristana pastreco."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Minnaja skribas pri la \u201ekortus\u0302a tenero\u201d de Pau\u0306lo, sed ne estis Pau\u0306lo, sed Jesuo, kiu montris grandan teneron pri virinoj; pluraj estis inter liaj intimaj sekvantoj (ekzemple Marta kaj Maria, Saloma, kaj Suzana). Efektive, oni diras, ke, krom Johano, nur kelkaj fidelaj virinoj restis c\u0302e la Kruco; la aliaj forlasis Lin kaj fug\u0302is."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Kia diferenco estus farita, se Pilato prenus en konsideron la vortojn de sia edzino (Mateo, 27:19)."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Jesuo montris grandan kompaton por virinoj, kiuj estis la viktimoj de kontrau\u0306leg\u0302aj deziroj de viroj. Aliflanke Pau\u0306lo malestimis virinojn g\u0302enerale kaj precipe junajn vidvinojn (I Timoteo, 5:3,9-15). Por vidvinoj, lau\u0306 Pau\u0306lo, seksabstino estas plej bona kaj geedzeco estas por la neregeneritaj (I Korintanoj 7:8-9). Plurfoje Pau\u0306lo skribas, ke virino estas malsupera kaj devas submeti sin al viro (ekzemple Efezanoj 5:22-24). Li ordonas virinojn silenti dum publika adorado kaj malpermesas al ili ian ajn parton en la pastreco (I Timoteo 2:8-12)."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Sendube Pau\u0306lo ne montras \u201ekortus\u0302an teneron\u201d al virinoj. Efektive li kulpas pri la ac\u0302a traktado de virinoj en la eklezio. Estas c\u0302efe pro li, ke dum multaj jarcentoj oni ekskludis ilin de la pastreco; la romkatolikoj ankorau\u0306 ekskludas ilin."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Lau\u0306 tiu traktado de duono de la homaro oni tute ne povas kompreni la proponon de \u201esimileco\u201d, kiu, lau\u0306 Renato Corsetti, trovig\u0302as inter Pau\u0306lo kaj L. L. Zamenhof; kaj Pau\u0306lo certe ne povus kompreni la specon de kortus\u0302aj rilatoj de Rozalia, Klara kaj Lidja kun la majstro."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Iuj partoj de la epistoloj de Pau\u0306lo estas inter la plej belaj en la Nova Testamento, ekzemple I Korintanoj 13 kaj Romanoj 8, sed, aliflanke, li faris viron blinda (Agoj 13:11) kaj kruele traktis aliajn, kiuj au\u0306dacis kontrau\u0306stari lin (I Timoteo 1:20). Kiel skribas Minnaja, Pau\u0306lo deklaras, ke \u201ec\u0302iuj homoj estas filoj de Dio\u201d kaj ke Dio \u201ezorgas pri c\u0302iuj popoloj sendistinge\u201d. Sed aliloke li priskribis la tutan kretan popolon kiel mensogulojn kaj mallaboremajn mang\u0302egemulojn (Tito 1:12-13)."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Oni povas kulpigi Pau\u0306lon pro c\u0302io, kio iam estis malbonega en kristanismo: la monda potenco, anatemita netoleremo kaj malestimo al la racio; sed c\u0302efe pro la terura koncipo de \u201emorala forto\u201d. Tiel, Pau\u0306lo, ne Petro, estis la roko, sur kiu oni konstruis la Eklezion."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Evoluas nuntempe t.n. 100-enaj vendejoj en Japanio. Valoras 100 enoj proksimume unu usonan dolaron; afranko de letero al aziaj landoj kostas 90 enojn, al Usono au\u0306 Eu\u0306ropo 110 enojn. Do por japanoj 100 enoj estas simbolo de \u201emalmulta kosto\u201d."}, {"text_idx": "#000109", "text": "La plej granda kompanio pri 100-enaj vendejoj estas Daiso\u0304, kiu posedas 2400 vendejojn enlande kaj 350 eksterlande. G\u0302ia vendosumo atingis 50 miliardojn da enoj en 1997, 200 miliardojn en 2000 kaj 320 miliardojn en 2005. C\u0302e Daiso\u0304 oni vendas varojn por c\u0302iutaga vivo \u2013 preskau\u0306 c\u0302ion krom fres\u0302ajn mang\u0302aj\u0302ojn kiel legomojn, fis\u0302ojn au\u0306 viandojn."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Sed, konkurence kontrau\u0306 Daiso\u0304, en 2000 alia kompanio malfermis siajn t.n. vendejojn 99, kie ac\u0302eteblas kontrau\u0306 100 enoj ankau\u0306 fres\u0302aj mang\u0302aj\u0302oj. La kompanio nun havas 580 vendejojn en Tokio kaj c\u0302irkau\u0306e kaj, kompare kun marto 2003, g\u0302ia vendosumo kvaroblig\u0302is. Kontrau\u0306 la novstilaj 100-enaj vendejoj, la t.n. oportunaj vendejoj komencis oferti fres\u0302ajn mang\u0302aj\u0302ojn kontrau\u0306 100 enoj. Planataj ekzemple de la firmao Lawson estas 1000 tiaj vendejoj."}, {"text_idx": "#000111", "text": "Malantau\u0306 tiuj interbataloj kus\u0302as kelkaj kialoj, ekz. sociaj kaj familiaj s\u0302ang\u0302ig\u0302oj (la apero de maljunaj paroj, kies gefiloj sendependig\u0302is; junaj paroj sen gefiloj; senfamiliaj unuopuloj: por tiuj tre utilas la ebleco ac\u0302eti malgrandkvante). Ankau\u0306 kreskanta malric\u0302eco en Japanio kontribuas al la florado de 100-enaj kaj similaj vendejoj: kiam Japanio ekonomie \u201ebolis\u201d, oni hontis eniri malaltprezajn butikojn."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Antau\u0306 nelonge la gazetaro en norda Italio denove kampanjis kontrau\u0306 fremduloj, aparte albanoj. Tion estigis mortigo de italo per tranc\u0302ilo fare de albana enmigrinto en la urbo Varese."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Estis intervjuitaj en la s\u0302tata televida kanalo RAI 3 la c\u0302efredaktoro de la j\u0302urnalo La Padania, organo de la itala ekstremdekstra partio Lega Nord, kaj la urbestro de Tirano Edi Rama. La j\u0302urnalisto ripetis, ke enmigrintoj estas krimuloj, dang\u0302eruloj kaj forpelenduloj. Rama, kondolencante la parencojn de la viktimo, atentigis, ke pli dang\u0302era ol la tranc\u0302ilo de la albano estas la ideologia tranc\u0302ilo ekzemple de j\u0302urnalistoj, kiuj kondamnas tutan etnon, c\u0302ar kelkaj ties anoj krimas."}, {"text_idx": "#000115", "text": "En Italio estas 250 000 albanaj enmigrintoj, kiuj faras laborojn malfacilajn kaj nes\u0302atatajn de enlandanoj, kaj kiuj perlaboras malpli ol italoj kontrau\u0306 la sama laboro, aparte kiam ili laboras \u201enigre\u201d, tio estas kiam ili estas ankorau\u0306 ne registritaj. Sed g\u0302enerale la albanoj kondutas digne kaj sukcese, ekzemple studentoj, kiuj atingas bonajn rezultojn. Kaj la televido en Italio raportis pri albano, kiu intervenis, kiam vendisto estis atakata: nur pro la albano eblis aresti la atakinton."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Inverse Rama menciis la italan enmigrinton en Usono, kiu murdis antau\u0306 nelonge sian usonan fianc\u0302inon. La tieaj instancoj, diris Rama, ne reagis kiel la italoj kontrau\u0306 la albanoj kaj ne kondamnis la tutan etnon. Simple, en c\u0302iu etno estas krimuloj, sed la krimo de unu ne farig\u0302u preteksto por kondamni la konduton de c\u0302iuj."}, {"text_idx": "#000117", "text": "Nia hejma idiomo estas la gaela, lingvo de la kelta familio, parolata de etna malplimulto c\u0302e la ekstremaj\u0302oj de okcidenta Eu\u0306ropo. Ofte s\u0302ajnas al ni, ke ni estas parto de la lastaj supervivantoj de s\u0302rumpanta kulturo. Tamen, kelkfoje ni kurag\u0302igas nin per la penso, ke pli kaj pli da personoj komencas rekoni la valoron de siaj etnaj radikoj kaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Krom la diversaj dialektoj de la gaela, estas tri similaj, samdevenaj, sed iom malsamaj variantoj de la lingvo, nome: la irlanda, la skota kaj la manksa. La lasta estas la indig\u0302ena idiomo de la Manks-Insulo, kiu situas en Irlanda Maro, inter Irlando kaj Anglio. G\u0302i ne estas oficiale regiono de Anglio, sed dependa teritorio de la brita krono kun sufic\u0302e alta grado de au\u0306tonomio. G\u0302i havas propran registaron, la duc\u0302ambran tiel nomatan Tynwald, kiu ankorau\u0306 uzas la manksgaelan kiel ceremonian, kvankam ne laboran, lingvon. G\u0302enerale, leg\u0302oj faritaj de la brita parlamento en Londono ne validas sur la insulo. La Manksa Insulo eligas siajn proprajn monbiletojn kaj pos\u0302tmarkojn. La areo de la insulo estas 572 kvadrat-kilometroj, kaj en la jaro 2000 la log\u0302antaro nombris 76 200 personojn."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Malkiel la lingva situacio en Irlando kaj Skotlando, kie la gaela estas ankorau\u0306 vivanta, kvankam ne la plej parolata lingvo, oni kutime rigardas la manksan kiel mortintan. En la jaro 1800, nau\u0306 dekonoj de la log\u0302antoj estis gaellingvanoj, sed en 1974 restis nur unu denaska flua parolanto, nome Ned Maddrell [madrel], kiu tiam estis 98-jara. E\u0301amonn [ejmon] de Valera, prezidanto de Irlando, vizitis tiun lastan mankslingvanon, kiam Ned estis jam tre maljuna, kaj li miris, ke tiom malmulte da insulanoj tiam interesig\u0302is pri sia propra lingvo kaj lasas g\u0302in morti."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Nun vizitantoj al la Manksa Insulo konstatas ion vere eksterordinaran. En 2001 deklaris 1689 insulanoj, ke ili estas parolantoj de la lingvo. Oni demandas sin, kio okazis por kau\u0306zi tian s\u0302ang\u0302on? Konfesendas, ke tiu nombro estas malgranda kompare kun la tuta log\u0302antaro de la insulo, sed sufic\u0302e multaj de la log\u0302antoj ne estas indig\u0302enaj insulanoj, sed fremduloj el Anglio au\u0306 aliaj regionoj."}, {"text_idx": "#000121", "text": "Fakte, ec\u0302 post la morto de Ned Maddrell, la manksgaela ne estis tute forgesita. Dum lia vivo, oni persvadis lin surbendigi paroladojn en la manksa, kaj oni uzis tiujn registraj\u0302ojn por relerni la lingvon. Plie, diversaj manksaj vortoj kaj frazoj estis ankorau\u0306 uzataj de la insulanoj. G\u0302i dau\u0306ris kiel ceremonia lingvo de la parlamento. Literaturo en la lingvo ne abundis, sed estis manksa traduko de la Biblio kaj kelkaj aliaj tekstoj kaj libroj. Lastatempe aperis vortaro, lernolibroj kaj aliaj publikigaj\u0302oj. Do eblis \u201erekonstrui\u201d kaj reenkonduki la lingvojn en sufic\u0302e au\u0306tenta formo."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Pro instigo de lingvo-entuziasmuloj oni fondis antau\u0306lernejojn, kie malgrandaj infanoj lernis la lingvon. Poste, la registaro demandis al gepatroj, c\u0302u ili volis, ke la gaela estu instruita en la lernejoj. La respondo surprizis la au\u0306toritatojn. El la gepatroj de la 3500 elementaj lernejanoj, 1000 petis, ke la lingvo ig\u0302u lerneja fako."}, {"text_idx": "#000123", "text": "Unue estis la Manksa Hereda Fondaj\u0302o, kiu pagis la koston de instruado, sed poste la registaro dungis kvin instruistojn por vojag\u0302i inter la lernejoj, instruante la lingvon. En la jaro 2003 malfermig\u0302is Gaela Elementa Lernejo en urbo Keeil Eoin. G\u0302i havas tri instruistojn, kaj la nombro de la lernejanoj kreskas."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Finfine la insulanoj rekonas la valoron de sia lingvo, kiel simbolo kaj pruvo, ke la manksa popolo estas aparta komunumo kun apartaj valoroj kaj kulturo, pri kiuj ili fieras."}, {"text_idx": "#000125", "text": "Kvankam gaelparolantoj el Skotlando kaj Irlando povas sen granda malfacilo kompreni multon, kiun oni diras en la manksa, povas okazi miskomprenoj. Iu skota vizitanto al la lernejo en Keeil Eoin prezentis sian akompananton kiel \u201emian amikon Phil\u201d. La tuta klaso eksplodis de rido, c\u0302ar la skotgaela vorto caraid sonas kiel la manksa carradje, kiu signifas \u201ekaroto\u201d. Aliflanke, vizitantoj eble ridetos, kiam ili konstatas, ke la manksa vorto por banano signifas \u201eflava serpo\u201d."}, {"text_idx": "#000126", "text": "Bedau\u0306rinde la literumado uzata por skribi la manksgaelan estas malsama de la ortografioj uzataj en Irlando kaj Skotlando, kiuj unu la alian similas, kvankam ne tute samas. G\u0302i estis inventita de episkopo, kiu antau\u0306 tri jarcentoj tradukis la Biblion en la manksan, kaj g\u0302i bazig\u0302as sur la mallogika angla skribsistemo, eble kun iom da influo el la kimra. Do gaellingvanoj el aliaj regionoj apenau\u0306 povas legi la manksan, ec\u0302 se ili komprenas la parolatan lingvon."}, {"text_idx": "#000127", "text": "Tia revivigo de mortinta lingvo ne estas unika. Alia ekzemplo trovig\u0302as en Kornvalo, sud-okcidenta provinco de Britio, kie la lastaj parolanto de loka kelta lingvo mortis c\u0302irkau\u0306 la jaro 1800. Nevo de mia edzino tie log\u0302anta informas nin, ke malgranda sed signifa kaj kreskanta nombro da kornvalanoj lernis kaj nun uzas la kornvalan kiel familian lingvon. Pro tio refoje ekzistas areto da \u201edenaskaj parolantoj\u201d de la kornvala. Tiu renaskig\u0302o estas helpata de la fakto, ke la samdevena kaj simila kimra estas ankorau\u0306 vivanta lingvo."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Evidente, ne c\u0302iuj eu\u0306ropanoj konsentas pri la adopto de la angla kiel ununura au\u0306 precipa interkomunikilo de la kontinento."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Dum mi atente legadis la artikolon Vera homo de Sefan Maul (MONATO 2005/5, p. 7) mi haltis c\u0302e lia aserto pri tre konservativaj opinioj de Johano Pau\u0306lo la 2a: \u201ePor virinoj ne validas la homaj rajtoj\u201d. C\u0302u estas speciala homa rajto sacerdotig\u0302i en la katolika eklezio? De kio devenas tia rajto?"}, {"text_idx": "#000130", "text": "Origino de tia homa rajto ne troveblas en la katolika tradicio nek en la Nova Testamento. En la Nova Testamento legeblas plurloke: \u201eNe vi elektis min, sed mi elektis vin.\u201d Tial al neniu, c\u0302u viro au\u0306 virino, apartenas la homa rajto sacerdotig\u0302i."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Episkopo benas per mansurmeto la alvokiton al ekleziula posteno. C\u0302u tiu mansurmeto simbolas misteran komencig\u0302on de sacerdotecaj homaj rajtoj? Ekleziulo kiel homa estulo jam posedas c\u0302iujn homajn rajtojn. Kion esence plian aldonas la episkopa beno al ili?"}, {"text_idx": "#000132", "text": "Al la serio Oriento-Okcidento de UEA aldonig\u0302as c\u0302i tiu bele bindita kaj eldonita libro. La jam abunde tradukita verko aperas nun komplete en Esperanto. Has\u030cek mem travivis la unuan mondmiliton, en kiu mortis 15 milionoj da personoj, inkluzive de miliono da soldatoj el la au\u0306stra-hungara armeo. Lia reago estis c\u0302i tiu libro, verkita en 1921-1922, sed li mortis en 1923, fininte nur kvar el la ses planitaj partoj."}, {"text_idx": "#000133", "text": "La heroo, kvankam lau\u0306te proklaminta deziron lojale batali por la imperiestro, renkontas serion da malliberejoj, malsanulejoj kaj internigejoj, vidas homojn, kiuj ne povas au\u0306 ne volas batali, kaj diversajn absurdajn vizag\u0302ojn de la milita mas\u0302inaro kaj devas iel defendi sian identecon. La verko tiom penetris en la c\u0302eh\u0302an konscion, ke ekzistas la verbo s\u030cvejkovat kun la signifo \u201eper ruzo travivi\u201d. Kvankam plejparte rakonta kaj intim-scena, fojfoje la verko levas sin al pli alta rigardo, kiel fine de unu el la komencaj c\u0302apitroj: \u201eKaj ie en la foraj malproksimoj de la historio, s\u0302vebas al Eu\u0306ropo la fakto, ke la morgau\u0306o detruos ankau\u0306 la planojn de la nuntempo.\u201d"}, {"text_idx": "#000134", "text": "Has\u030cek pioniris novan verkstilon, analogan al tiu de la tiutempaj dadaismaj pentristoj. Iuj opinias, ke tiu rekta, senornama stilo estis komenco de tradicio, sekvata poste de Hemingway, Fitzgerald, Faulkner kaj aliaj. Aserteblas, ke c\u0302i tiu estas pionira kontrau\u0306-milita romano. La au\u0306toro de la difina tiuspeca romano pri la dua mondmilito Joseph [jozef] Heller mem legis la libron S\u030cvejk kaj konfesis, ke sen tiu sperto lia romano Kaptilo 22 neniam estus verkita."}, {"text_idx": "#000136", "text": "La reagoj de S\u030cvejk ridigas pro la s\u0302ajna manko de logika ligo inter burokrataj demandoj kaj liaj respondoj. Mezurilo de traduk-kvalito estas, kiom traduko lasas al vi konkludi, ke S\u030cvejk estas efektive stulta au\u0306 ke li ruze s\u0302ajnigas/uzas tiun stultecon kiel traviv-teknikon. La esperanta traduko konvene starigas la demandon, sed lasas g\u0302in malfermita. Ankorau\u0306 plia literatura klasikaj\u0302o nun havebla nialingve."}, {"text_idx": "#000139", "text": "Malagasoj kutimas sin nutri per tri rizpladoj c\u0302iutage. Tial je c\u0302iu kostaltig\u0302o de tiu varo la registaro timas popolan reagon."}, {"text_idx": "#000140", "text": "Kvankam 80 % de la log\u0302antaro konsistas el kamparanoj, kiuj mem estas rizproduktantoj, la rikolto tute ne sufic\u0302as por nutri 17 milionojn da homoj. C\u0302iujare oni devas importi pli ol 200 000 tunojn da rizo. Kulpas la arkaika kultivmetodo, kies c\u0302efa grundplugilo estas s\u0302pato. Plie, la kultivado ekstreme dependas de la pluvabundeco, kiu ne c\u0302iam favoras la kamparanojn. Tial unu hektaro da rizkampo provizas al ili ne pli ol du tunojn. Aliaj problemoj, kiel malfacila transporto, manko de sekureco kampara kaj analfabetismo, pezegas sur la situacio ekonomia de la malagasa kamparo."}, {"text_idx": "#000141", "text": "Ekde novembro 2004 videblis senc\u0302esa prezaltig\u0302o de la blanka rizo, kiu kulminis c\u0302e 8000 malagasaj frankoj (MGF, 1 eu\u0306ro = 12 000 MGF; averag\u0302a salajro estas 10 eu\u0306roj monate) por kilogramo. Tio dau\u0306ris g\u0302is la nova rikolto en majo de la nuna jaro. La kialo estas, ke, unuflanke, rizkolektantoj spekulcele retenis siajn stokojn. Aliflanke, ne tre granda estis la produktaj\u0302o pro inundoj, kau\u0306zitaj de du sinsekvaj ciklonoj. Malgrau\u0306 averto de profesiuloj pri eventuala krizo, la au\u0306toritatoj ne malhelpis g\u0302in. Ne troveblis rizo en la vendejoj, kaj c\u0302iuj ac\u0302etis maniokon kaj maizon. Bedau\u0306rinde ankau\u0306 tiuj surogatoj malaperis post kelkaj tagoj."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Plia malbonaj\u0302o estis, ke, intertempe, la rizkurzo en la internacia merkato plialtig\u0302is, c\u0302ar ne sufic\u0302is la propono, dum C\u0302inio pligrandigis sian rizimporton. La malagasa registaro malfacile trovis s\u0302ipon por transporti rizon al Madagaskaro. Malmultig\u0302is la provizado, kaj nur kelkaj urboj profitis el tiu malmultekosta rizo, vendata kontrau\u0306 3500 MGF por kvietigi, se ne la malsaton, almenau\u0306 la koleron de la popolo. Plimulto de tiu rizo venis el Barato. G\u0302i estis la plej malbonkvalita, c\u0302ar iuj konsumantoj, mang\u0302inte g\u0302in, plendis pri jukado. Aliaj kvantoj venis el Pakistano kaj C\u0302inio."}, {"text_idx": "#000143", "text": "Ne eblas al la \u201eGranda Insulo\u201d tuj solvi la menciitajn problemojn, kaj ripetig\u0302o de la sama situacio estas tute probabla. Nun kilogramo da loka rizo jam kostas 5000 MGF, tamen normala prezo dum la nuna rikolta periodo averag\u0302us 2500 g\u0302is 3500 MGF. La registaro ordonis al c\u0302iuj regionestroj regi la eliron de rizo el sia regiono, kio denove altigas la s\u0302ancon de la koruptemaj spekulantoj."}, {"text_idx": "#000144", "text": "Kelkaj politikistoj, subtenantoj de la nuna registaro, instigas la popolon s\u0302ang\u0302i la c\u0302efan mang\u0302aj\u0302on, propono ne tiom serioza, se konsideri la fakton, ke c\u0302i tie rizo estas ne nur nutraj\u0302o, sed ankau\u0306 grava kulturelemento en la vivo de la malagasoj."}, {"text_idx": "#000146", "text": "Antau\u0306 dek jaroj la Demokratia Respubliko Kongo (DRK) havis tri entreprenojn de publika transporto en grandaj urboj. C\u0302iuj bankrotis. Pro la politika krizo la registaro ne estis kapabla krei alian entreprenon. Tiu situacio kau\u0306zas ekonomiajn malfacilaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000147", "text": "En la grandaj urboj la transporto estas efektivigita de veturiloj de privatuloj. Tiuj ricevas ilin de siaj parencoj elmigrintaj, precipe el Eu\u0306ropo. Estas veturiloj, kiujn la okcidentanoj deklaras neuzeblaj au\u0306 kiujn ili ne plu s\u0302atas uzi. Ili estas ac\u0302etitaj malmultekostaj. En 1997, kiam Laurent Kabila ig\u0302is la prezidanto de DRK, li liberigis la importon de tiaj veturiloj kaj la dogano je ili estas malalta."}, {"text_idx": "#000148", "text": "La c\u0302efurbo Kins\u0302aso havas preskau\u0306 sep milionojn da log\u0302antoj, kaj la transporto estas malfacila, precipe matene kaj vespere. Matene la plej multaj laboristoj konverg\u0302as al la urbocentro, kaj vespere ili revenas. Lau\u0306 la belgaj planintoj de la urbo la grandaj entreprenoj kaj vendejoj estas en la centro, kaj de post la sendependig\u0302o nenio s\u0302ang\u0302ig\u0302is. La laboristoj, kies entreprenoj estas rigoraj pri akurateco, eliras siajn domojn je la kvara matene. En Kins\u0302aso, por uzi taksion au\u0306 alian transportilon, necesas batali, c\u0302ar multaj atendas."}, {"text_idx": "#000149", "text": "La kondukistoj de tiaj veturiloj renkontas multajn obstaklojn: la malbonan staton de vojoj, la policistojn, kiuj postulas servomonon anstatau\u0306 respektigi la leg\u0302ojn, la armeanojn kaj la policistojn, kiuj senpage veturas kaj kelkfoje amase eniras, la trafikobstrukcojn, la petrolan krizon."}, {"text_idx": "#000150", "text": "Por redukti la problemojn de la transportistoj, la registaro decidis, ke unu litro da benzino kostas malpli ol unu dolaro. Ankau\u0306 veturbileto malmulte kostu. Malgrau\u0306 tio, la transporta situacio estas tre malfacila: anstatau\u0306 kvin pasag\u0302eroj trovig\u0302as sep en unu veturilo; la sidejoj en grandaj busoj estis forigitaj por meti benkojn por kvin au\u0306 ses pasag\u0302eroj. La registaro promesis la fondon de nova entrepreno."}, {"text_idx": "#000151", "text": "Wen Xin malfermis la pordon de sia nova log\u0302ejeto en studenta hejmo en Esbo. C\u0302u vi ne scias, kie situas tiu moderna urbo? \u2013 En Finnlando, apud Helsinko. Nur dek tagojn Xin log\u0302os tie kaj poste translog\u0302ig\u0302os en alian studenthejmon, pli proksiman al sia nova laborejo, kie s\u0302i restos almenau\u0306 du monatojn."}, {"text_idx": "#000152", "text": "Tre movig\u0302ema Xin devis esti dum la du pasintaj jaroj. S\u0302i j\u0302us venis de Kardifo, kie s\u0302i studis dum duonjaro por plibonigi sian anglan vortostokon kaj fluecon. Nun s\u0302i sentis sin laca, ege laca. La log\u0302ejo odoris fremde. Certe pro la fremda kuirarto, Xin opiniis. En s\u0302ia hejmlando log\u0302ejoj odoras malsame. Ankau\u0306 en Kardifo malsama odoro. C\u0302u pro la spicoj? Au\u0306 c\u0302u la homoj mem malsame odoras en diversaj landoj kaj en diversaj hejmoj? C\u0302u niaj mang\u0302aj\u0302oj igas nin odori, au\u0306 c\u0302u la detergantoj? Xin demandis sin. Au\u0306 ambau\u0306? Au\u0306 la sapo kaj parfumoj? La vegetaj\u0302oj, la tero mem?"}, {"text_idx": "#000153", "text": "Kien meti la pezan valizon? Kien la dorsosakon? Estis krepuske en la antau\u0306c\u0302ambro, sed Xin komencis vidi, ke g\u0302i ne tre plac\u0302as al s\u0302i. Ne nur pro la odoro. Xin serc\u0302is la s\u0302altilon de iu lampo. Jen g\u0302i: kaj lumo! La antau\u0306c\u0302ambro vere malplac\u0302e aspektis. Sur la planko kus\u0302is malnovaj gazetoj kaj kovertoj, sur la ununura seg\u0302o ies g\u0302inzo, s\u0302trumpetoj, mamzono. La persono, kiu luigis al Xin sian c\u0302ambron, evidente ne havis tempon ordigi. Per la telefono s\u0302i diris nur, ke Xin rajtos uzi unu c\u0302ambron en kvarc\u0302ambra c\u0302elaro, kaj la kuirejeton kaj la banc\u0302ambron, kompreneble. La prezo ne estis alta, 50 eu\u0306roj por la 10 tagoj, sed ion pli agrablan Xin certe imagis, kiam s\u0302i pagis."}, {"text_idx": "#000154", "text": "Malkontenta, Xin prenis la vestaj\u0302ojn de sur la seg\u0302o, kaj faligis ilin surplanken. S\u0302i sidig\u0302is kaj suspiris, deprenis la s\u0302uojn, la s\u0302ikajn altkalkanumajn s\u0302uojn, kiujn s\u0302i ac\u0302etis en Londono tuj antau\u0306 la ekflugo. Ili vere plac\u0302is al s\u0302i, kvankam s\u0302i divenis, ke ili ne estas tre komfortaj. S\u0302i ankorau\u0306 ne deziris konatig\u0302i kun la provizora apartamento. Fermante la okulojn, s\u0302i unue provis malstrec\u0302ig\u0302i kaj ripozi, malgrau\u0306 la soifeto, kiun s\u0302i de longe sentis en la gorg\u0302o. En la domo estas varme kaj kviete. Strange silente."}, {"text_idx": "#000155", "text": "Rekonsiderante sian eventoplenan tagon, Xin estas kontenta, c\u0302ar la intervjuo c\u0302e la dungisto sukcesis. S\u0302i rajtas gratuli sin. S\u0302i sukcesis konvinki la dungiston de multnacia konstrufirmao pri siaj kapabloj paroli angle, traduki tekstojn c\u0302inen kaj el la c\u0302ina, pri sia fidindeco kaj laboremo, pri siaj scioj. Ne vane s\u0302i diligentis dum la studjaroj, unu kaj duono en Finnlando kaj la j\u0302usa duonjaro en Britio. De c\u0302ie s\u0302i havis bonajn atestojn. Kaj c\u0302i-matene s\u0302i longe staris antau\u0306 la spegulo en la necesejo de la flughaveno, taksante sian aspekton. Strikta jupo helbruna, ne tro mallonga, helflava longmanika bluzo, la novaj s\u0302ikaj s\u0302uoj, nur iom da ruj\u0302o. S\u0302iaj nigraj brovoj kaj okulharoj ne bezonis s\u0302minkon. S\u0302i aspektis kompetenta, memfida, kvankam tre juna. C\u0302u juneco estas avantag\u0302o au\u0306 male? S\u0302ia vizag\u0302o estas preskau\u0306 infaneca, tion s\u0302i scias, sed pri sia c\u0302ineco s\u0302i ne hontas. S\u0302ia glata brile nigrega hararo c\u0302ie kaptas atenton, same s\u0302iaj okuloj. En la okcidenta mondo Xin sentas sin ekzota kaj ofte ec\u0302 admirata, kvankam kelkfoje okazas miskomprenetoj pro la lingvoj: finna, sveda, angla, c\u0302ina. Nur unu-du esperantistojn s\u0302i renkontis."}, {"text_idx": "#000156", "text": "La pepado de pos\u0302telefono vekas Xin. S\u0302i ne tuj memoras, kie s\u0302i estas kaj kio okazas. Kaj kioma horo estas? C\u0302u jam mateno? Ne estas malhele. S\u0302i iom dormetis, kaj song\u0302is pri S\u0302anhajo, pri siaj hejmo kaj gepatroj. Gefratojn s\u0302i ne havas. La unu-infana politiko, vi scias. La gepatroj atendas multon de la inteligenta filino, ili investis en s\u0302i, ili ne estas malric\u0302aj, sed kaj al ili kaj al Xin la plej granda ofero estas la plurjara disig\u0302o. Fakte, tio estas kvazau\u0306 vetludo je dang\u0302ere altaj sumoj. La telefono repepas kaj Xin komprenas, ke g\u0302i estas la s\u0302ia. S\u0302i elpos\u0302igas g\u0302in kaj vidas, ke estas iom post la 22a horo kaj ke iu al s\u0302i sendis tekstmesag\u0302on dufoje. La mesag\u0302oj estas en la angla. Would you like to have lunch with me tomorrow? (C\u0302u vi s\u0302atus lunc\u0302i kun mi morgau\u0306?) La sendinto ne metis sian nomon. Tio ja ne estas g\u0302entila, Xin iom timas mesag\u0302ojn de nekonatoj. Antau\u0306 longe en S\u0302anhajo iu viro bombadis s\u0302in tekstmesag\u0302e kaj telefonvoke per pli kaj pli au\u0306dacaj proponoj kaj demandoj. Tiam s\u0302i decidis s\u0302ang\u0302i sian telefonnumeron. Estis komplike kaj ege malagrable. Xin c\u0302ion tion memoras tro bone. C\u0302u denove? Rilate virojn s\u0302i estas tre singarda. Ne, s\u0302i ne volas kontaktig\u0302i. Nepre ne! \u2013 C\u0302u la j\u0302usa mesag\u0302o povus esti eraro, s\u0302i ja ne facile donas sian numeron al homoj? Mals\u0302altante la telefoneton, s\u0302i provas konvinki sin, ke ne al s\u0302i estis la mesag\u0302o."}, {"text_idx": "#000157", "text": "La plifortig\u0302anta soifo pensigas Xin pri la kuirejo. Kiu pordo kuirejen? C\u0302u tiu kun malpura vis\u0302tuko surporde? Xin malfermas: jes, jen la kuirejeto, sed c\u0302iel malorda. Nelavitaj teleroj kaj tasegoj sur la lavtablo, sekig\u0302intaj kaseroloj sur la elektra fornelo, uzitaj forkoj kaj kuleroj. Kial ili ne purigis antau\u0306 ol ekferii? Kvankam la luprezo estis malalta, ili ne rajtus trakti la luanton tiel c\u0302i. Xin ekkoleras. S\u0302i rigardas en la fridujon. C\u0302u ili lasis ion en g\u0302i? Sukon, botelakvon. Xin ne scias, c\u0302u la kranakvo c\u0302i-urbe estas trinkebla. Staras skatolo da suko sur unu el la bretoj, sed la odorac\u0302o de la fridujo nau\u0306zas s\u0302in. Acidig\u0302inta lakto, tranc\u0302aj\u0302oj de dubinda viandaj\u0302o, s\u0302imantaj karotoj kaj pano, makuloj de rompig\u0302intaj ovoj ... Xin rapide fermas la pordon, tiun sukon s\u0302i ne trinkos. En la dorsosako s\u0302i havas orang\u0302on kaj pomon. Tio sufic\u0302u, kaj la kranakvon s\u0302i trinkos, supozeble g\u0302i estas trinkebla, lau\u0306dire c\u0302ie en Finnlando tiel estas. Xin enrigardas en la kvar c\u0302ambrojn. Nur unu estas ordigita, kaj sur la tablo s\u0302i trovas papereton por si. \u201eBonvenon, WEN Xin! Estu kiel c\u0302e vi!\u201d Kaj iu nomo. Xin ne bone rekonas c\u0302i-landajn nomojn, se ili ne estas tajpitaj. La c\u0302ambro havas grandan fenestron. Ekstere brilas la suno trans blua akvovastaj\u0302o. Tio devas esti la Golfo de Finnlando. Belege, sed se Xin ne scius, ke tio estas la maro, s\u0302i pensus, ke tio estas granda lago kun verdaj arbarkovritaj insuletoj. La suno preskau\u0306 tus\u0302as la arbosuprojn en la horizonto. Pli proksime videblas du blankvelaj s\u0302ipetoj. La vidaj\u0302o estas nekredeble trankvila. Se s\u0302i malfermos la fenestron, s\u0302i ne plu sentos la mucidan haladzon de la apartamento. Sed c\u0302u s\u0302i povos endormig\u0302i en tiu c\u0302i fremda lumo, kiu falas oblikve sur la liton? Nek persieno nek s\u0302utro troveblas."}, {"text_idx": "#000158", "text": "Xin vekig\u0302is. Plu estas lume. Kia stranga nokta lumo! La horlog\u0302o montras la unuan horon. C\u0302u eblas? El la korto au\u0306dig\u0302as ritma bruo de tamburo kaj viraj voc\u0302oj. Xin rigardas el la fenestro. Sur la asfaltita senau\u0306ta parkejo dancas kvino da nigrahau\u0306taj altaj viroj. Devas esti afrikaj studentoj el iu alia studenta c\u0302elaro. Neniam Xin vidis tian fortegan dancadon. Kaj apud la tamburego staras trinkboteloj. C\u0302u ili drinketis? Kial ili tiel bruegas? Certe ankau\u0306 ili sentas sin solaj en fremda lando kaj provas forgesigi al si la hejmsopiron. Surprize, ke neniu venis malpermesi la tamburadon. Subite la pos\u0302telefono en la c\u0302ambro sur la noktotablo repepas. Denove la mesag\u0302o de la nekonato: C\u0302u ni tagmang\u0302etu kune? Kaj neniu nomo, nur nekonata numero. C\u0302u iu el la sovag\u0302aj dancantoj vokis s\u0302in? Ne, s\u0302i ne s\u0302atas pensi pri tio, s\u0302i ne s\u0302atas au\u0306di la tamtamon, nek vidi la preskau\u0306 nudajn korpojn, ritme movig\u0302antajn. S\u0302i ektremas pri sia sekureco. Kiam estos vera lumo, normala tago? Ne plu eblos dormi, nur pensadi, tremadi, atendi matenon. S\u0302i bezonas fres\u0302an trinkaj\u0302on kaj ion por mang\u0302i. S\u0302i devigas sin koncentrig\u0302i kaj plani la sekvan tagon, por ne panikig\u0302i."}, {"text_idx": "#000159", "text": "Matene, serc\u0302inte vendejojn s\u0302i povas nur konstati, ke c\u0302iuj estas fermitaj, kun blanka slipo sur la pordo \u201eJuhannuksena suljettu\u201d. Kutime ili sabate estas malfermaj de la 9a matene g\u0302is la 18a, sed nun \u201esuljettu\u201d. Fermitaj! C\u0302iuj! Kioskoj fermitaj, pos\u0302toficejo fermita, kaj neniuj lokanoj en la strato. Kion signifas \u201ejuhannuksena\u201d? En la vortaro troveblas nur \u201ejuhannus\u201d, somermeza festo. (Nur poste s\u0302i scios, ke g\u0302i estas la dua plej granda festotago de la jaro, kiam urboj senhomig\u0302as, c\u0302ar finnoj ferias kampare, mare, c\u0302e lagoj.) Sur pluraj flagostangoj flirtas la landa blublanka standardo, sed tio ne gajigas Xin. Malcerto kaj timo g\u0302ermas en s\u0302ia koro. S\u0302i ne multe dormis post la unua horo. La fremdeco turmentas s\u0302in. Nun s\u0302i sentas sin malforta kaj malsata. Ec\u0302 la bela vetero ne g\u0302ojigas. Rapide s\u0302i pas\u0302as preter la tamburego kaj la malplenaj boteloj. Ili odoras je vino. S\u0302i nur deziras s\u0302losi sin en la luita c\u0302ambro. Se nur sian nazon s\u0302i povus s\u0302losi ..."}, {"text_idx": "#000160", "text": "C\u0302e la pordo s\u0302i resentas la haladzon, memoras la nau\u0306zajn kuirejon kaj fridujon. Kiam s\u0302i kus\u0302ig\u0302as sur sia lito kaj fermas la okulojn, la tamburado rekomencig\u0302as, plifortig\u0302as, plirapidig\u0302as. Ec\u0302 sen elrigardi, Xin en sia kapo vidas la nigrajn atletajn korpojn, kiuj en s\u0302orto kaj sen c\u0302emizo kaj s\u0302uoj ritme movig\u0302as. Estas varmege, sed s\u0302i tremas, ekploras. C\u0302iuj s\u0302iaj geamikoj log\u0302as alilande. S\u0302i ne volas telefoni al ili, lasi ilin rimarki, ke s\u0302i ne plu kapablas regi sin. S\u0302iaj studado kaj nova posteno ja devas esti venko, io, pri kio oni g\u0302oju, kion oni enviu. Neniu sciu, ke la sukceso minacas malig\u0302i. El s\u0302ia gorg\u0302o elig\u0302as plorego. Timante, ke s\u0302i ne povos bridi sian kreskantan timegon, Xin komprenas, ke s\u0302i nepre kontaktu iun por elvers\u0302i sian koron. Se ne, paniko kaptos s\u0302in. Malrapide s\u0302i serc\u0302as la numeron de la maljuna esperantistino, kiun s\u0302i renkontis antau\u0306 duonjaro multe pli norde en la lando. C\u0302u s\u0302i respondos? C\u0302u iu respondos en tiu c\u0302i s\u0302ajne senhoma medio?"}, {"text_idx": "#000161", "text": "La amika voc\u0302o de la sinjorino igas Xin ekplori denove. Ne tuj estas facile kompreni unu la alian. Kion la sinjorino povus fari? S\u0302i log\u0302as 500 kilometrojn for de la urbo Esbo. Almenau\u0306 kompreni kaj komprenigi la situacion al Xin s\u0302i provas, kvankam malrapide kaj ne kun kompleta sukceso. C\u0302e Xin, malsato, soleco, tro da fortaj travivaj\u0302oj dum mallonga tempo, laco kaj komencig\u0302anta terurig\u0302o; en la lando, feriado, festego pro la somera solstico; nur lunde la vivo normalig\u0302os. Felic\u0302e la sinjorino havas fratinon kaj bofraton en Esbo. Xin nur donu sian adreson, kaj ili venos vidi, c\u0302u eblas iel helpi. Xin absolute povas fidi ilin. S\u0302i trankvilig\u0302u, atendu duonhoron. La tamburado kaj krioj au\u0306deblas ec\u0302 tra la telefono."}, {"text_idx": "#000162", "text": "Oni sonorigas c\u0302e la pordo. Tra la malgranda elrigardilo Xin vidas mezag\u0302ajn virinon kaj viron. Ili prezentas sin, kaj s\u0302i malfermas. S\u0302i preskau\u0306 j\u0302etig\u0302as al ili por saluti, la virino malpeze ekkaresas s\u0302ian hararon, provante trankviligi la knabinon per malrapidaj sekurigaj vortoj en Esperanto. Iom post iom ili interkomprenig\u0302as. Xin venu al la esperantistoj por ripozi kaj mang\u0302i. Ne vera regalado, c\u0302ar ankau\u0306 ili feriis, pagajis en la arkipelago por celebri juhannus, sed en ilia urboparto estas kviete, kaj Xin sentos sin sekura c\u0302e ili. La au\u0306to atendas en la parkejo. Xin mals\u0302altu sian telefonon por ne plu ricevi tekstmesag\u0302ojn de la sintrudanto. S\u0302i nur prenu sian dentobroson kaj pij\u0302amon, kaj ek!"}, {"text_idx": "#000163", "text": "Lundon matene, kiam Xin eliras el sia c\u0302elaro, s\u0302i renkontas unu el la afrikanoj, kiu salutas s\u0302in per pardonpeta rideto: \u201eC\u0302u ni g\u0302enis vin? Vi estas nova. Ni eble tro bruis antau\u0306hierau\u0306. Tio ne ripetig\u0302os.\u201d En la oficejo de la konstrufirmao, la vira sekretario de la dunginto salutas Xin: \u201eKial vi ne respondis miajn tekstmesag\u0302ojn? Mi deziris plifaciligi vian semajnfinon en tiu c\u0302i fremda lando, sed vi nur mals\u0302altis. Mi vere s\u0302atus konatig\u0302i kun vi, Wen Xin. Ne estas facile alkutimig\u0302i al fremda urbo, precipe ne dum finna Johano-festo. Sed ni parolu pri tio pli poste, c\u0302u ne? Nun mi konatigos vin kun niaj oficejo kaj labormanieroj.\u201d"}, {"text_idx": "#000164", "text": "Al kiuj la olimpiaj ludoj justus?"}, {"text_idx": "#000166", "text": "La lastaj someraj olimpiaj ludoj jenas:"}, {"text_idx": "#000167", "text": "Lau\u0306 vico de la mondpartoj en 2012 sekvu ne Eu\u0306ropo, sed Sud-Ameriko au\u0306 Afriko."}, {"text_idx": "#000168", "text": "Tamen en Hispanio kaj Usono la olimpiaj ludoj okazis antau\u0306 nelonge, en Moskvo ili estas arang\u0302itaj nur unu fojon en la jaro 1980, kaj tiam ilia gastiglando estis tute alia, la totalisma Sovetio. Kelkaj sportaj programeroj akvaj kaj aliaj okazis ec\u0302 ne en Moskvo, sed aliurbe. Do, en Rusio (ne plu Sovetio) la Olimpikoj neniam estis arang\u0302itaj! En Britio la lastaj estis en la jaro 1948 kaj en Francio en la jaro 1924 (temas nur pri la someraj Olimpikoj)."}, {"text_idx": "#000169", "text": "Lau\u0306 antau\u0306menciitaj faktoj plej trafe la olimpiajn ludojn de la jaro 2012 povus pretendi Parizo au\u0306 ec\u0302 Moskvo. Sed la lando Rusio estas nun en milito, kaj tial la Olimpia Komitato ne povis favori Moskvon. Kvankam g\u0302is la jaro 2012 ankorau\u0306 estas sep jaroj! Certe la Olimpia Komitato konsideris ankau\u0306 multajn aliajn faktojn, ekzemple ekonomiajn, sekurecajn kaj transportajn."}, {"text_idx": "#000170", "text": "Se esti honesta, la Olimpikoj neniam okazis en Sud-Ameriko au\u0306 Afriko! Nuntempe per la Olimpikoj iuj ege profitas kaj politikumas, ec\u0302 forgesante la devizon por c\u0302iu partoprenantoj al la olimpiaj ludoj: Gravas ne gajni, sed partopreni."}, {"text_idx": "#000171", "text": "Mi opinias, ke Brazilo povus arang\u0302i olimpiajn ludojn per helpo de aliaj landoj au\u0306 organizaj\u0302oj. Brazilo estas ja kvinobla c\u0302ampiono pri futbalo, sed la monda futbala c\u0302ampionado el c\u0302iuj 17 estis arang\u0302ita en Brazilo mem nur unu fojon en la jaro 1950. Ankau\u0306 aliaj landoj sud-amerikaj povus organizi Olimpikojn, ekzemple: Argentino kun C\u0302ilio, Argentino kun Urugvajo au\u0306 Argentino kun Brazilo lau\u0306 la simila skemo de la lasta monda futbala c\u0302ampionado: Japanio kune kun Sud-Koreio."}, {"text_idx": "#000172", "text": "Tro vivi fojfoje ne bonas"}, {"text_idx": "#000173", "text": "Nuntempe en Japanio virinoj meznombre vivas 85,59 jarojn kaj viroj 78,64: tio estas respektive 0,26 kaj 0,28 jarojn pli longe ol en 2003. Japanaj virinoj pli longe vivas ol virinoj en iu ajn alia lando, kaj nur islandaj viroj pli longe vivas ol japanaj. En 2004 la japana vivlongeco estas 10 jarojn pli ol en 1965."}, {"text_idx": "#000174", "text": "Tamen ju pli longe homoj vivas, des pli notindas aparte demencaj maljunuloj. En Japanio vivas g\u0302is 1,69 milionoj da demenculoj, sed, lau\u0306 prognozoj, en 2015 vivos 2,5 milionoj. Tre varias la simptomoj: kelkaj maljunuloj nur milde suferas sed aliaj estas perfortemaj, vagemaj au\u0306 forgesemaj. Precipe tiuj lastaj g\u0302enas kaj lacigas familianojn."}, {"text_idx": "#000175", "text": "En multaj komunumoj oni okazigas kursojn por eviti demencon. Rekomenditaj estas interalie rememoro-terapio (oni rememoru la junajn tagojn, por ke la cerbo junig\u0302u), lernado, g\u0302ardenado, arto kaj muziko. Ankau\u0306 sano-kursoj gravas."}, {"text_idx": "#000176", "text": "D-ro Uragami Kacuja de la universitato Tottori donas enketilon al siaj kursanoj por trovi demencon. Ec\u0302 unusola jesa respondo povas indiki demencon:"}, {"text_idx": "#000177", "text": "Mi ne scias, en kiuj tagoj de semajno kaj monato mi estas. Mi ofte forgesas nomojn de familianoj. Mi ofte forgesas gravan promeson. Mi ne povas kuiri diversajn pladojn. Mi ne volas ekstereniri au\u0306 butikumi."}, {"text_idx": "#000178", "text": "Tro vivi fojfoje ne bonas. Vidante siajn gepatrojn, pli kaj pli da japanoj nun pripensas sian propran estontecon kun maltrankvilo."}, {"text_idx": "#000179", "text": "En trankvilaj spacoj disaj vi vegetas ino kaj mi solas maldancas ploras Se la ruburb' estus pli fia au\u0306 viaj mamoj pli miaj Se nur la nokto alproksimig\u0302us al viaj enoj g\u0302emoj kaj gemoj el teroj perditaj pli trafe mi priskribus c\u0302i tiun solecon perfidan c\u0302i tiun mornon acidan Sed ne enorde kaj uniforme la tagoj krevas kiel papilioj"}, {"text_idx": "#000180", "text": "Hazarde vi promenas nuda sur la strand' de l' g\u0302oj' retine brila luma plong\u0302ante de temp' al temp' en la lazur' au\u0306tuna Jen la voc\u0302' de l' mar' sensenca jen la tril' malgravite konsekvenca Flugas du birdoj sed povintus esti pli en aer' malpeza du sag\u0302oj du ventoj Kiu glisos al via hau\u0306to luna? Imperfekta vi estas kiel la surfaco Tera malnigra pantera"}, {"text_idx": "#000181", "text": "Staras sur la plafon' kurag\u0302a blat' Timigas g\u0302in nek la s\u0302uoj\u0302et' baldau\u0306a nek la ink' informig\u0302onta pri l' murdo brutala. Blat' heroa inversa pendanta mi estas de lito komforta kaj tremas mia man' aborta Insekte via mi kus\u0302as inerta Forlasos la domon tra l' pordo fermita mumia fantomo de l' perdita temp' Ne trovos vin morto almenau\u0306 mipere nek flugos pantoflo c\u0302ivespere Vivamo plej kruela min trafis subite dum busoj malmolas bruemas kaj plenas lulataj de lumoj intermite"}, {"text_idx": "#000182", "text": "Virino en vira korp' mi luktas sola kontrau\u0306 mond' solena kaj multoble pli ol averag\u0302aj samseksemuloj c\u0302ar, krome, mi gejas lesbas kaj festemas Trafita de fulma sort' mi lekas pic\u0302ojn kas\u0302ite Samseksemas ne c\u0302iu virin' kun kiu mi kus\u0302as enlite"}, {"text_idx": "#000184", "text": "Falc\u0302ilas du Kibicas tri Simias bu' kaj s\u0302arkas mi Por solvi tiun enigmon vi bezonos minimume tri sveltajn sirenojn Mi? Mi bezonas vin C\u0302ar tim' sezonas Venu jam soritsovag\u0302' vi belsonas Mordu min mortiga sin' de hasta g\u0302oj' mordu min Vian voston mang\u0302os ne s\u0302akaloj sed kometoj kaj la florojn plukos ne l' g\u0302angaloj sed la petoj Sovag\u0302aj bestoj ni estas vi kaj mi efemeraj tordante la faton facilan vringante la vorton animan."}, {"text_idx": "#000185", "text": "Malfermita al ajnaj mesag\u0302oj kaj plej sovag\u0302aj dosieroj brilas la sklavo per skvamoj dornaj Lau\u0306du la stultulon kaj lasu lin labori sufloras la sag\u0302ulo Kaj la patro kovas planojn perversajn por la infano c\u0302imonda ajne vi vekig\u0302os ne timu elektu la vojon plej strangan vi sukcesos Dormetas la timo meze de l' planta bru' Milionoj da dolaroj brusonaj disponeblaj fres\u0302aj kandidatoj al premioj c\u0302ekaj kirlig\u0302as abunde en trezorejoj vantaj Kaj kajtoj flugas alten pli alten ol iam ni flugos S\u0302rumpas flagoj en mildaj tagoj someraj Biletoj disvendig\u0302as al nenie Tau\u0306ras la batal' (vi gapas tie) Astro Fenestro Tornistro Frank Sinatra Tristo"}, {"text_idx": "#000186", "text": "Patras li sur strat' senluma infanfragmento bruma Soporas moment' malhelas sopiras dent' pelas Ras' ebria el cindro kaj bier' dormanta sur fatras' sur malesper' Vintra frustrig\u0302' odoro frosta kaj kuna solec' g\u0302isosta Siblas la vent' neniu parolas atendas la tent' la sango bolas Invitas al rab' turista monuj' kaj patrin' al fil' vokas: tuj!"}, {"text_idx": "#000188", "text": "Plasta klimakso amatora Els\u0302uto timida Virusoj rubaj\u0302oj Urboj haladze fetoraj. Senrima mensogo c\u0302iutaga Stile povra Senmona Surstrate dormanta ul' admona. Narkote vi taksas normala la krimon kutiman kaj suc\u0302as el pip' la fumon ebria Senspure la kulp' vin lasas libera Dum pas\u0302as la vulp' al predo leg\u0302era."}, {"text_idx": "#000189", "text": "Inda kontribuo el la rusa literaturo"}, {"text_idx": "#000190", "text": "Dum mi legis c\u0302i tiun volumon, mi surprizite legis noveleton Romano kun kontrabaso. Min surprizis, c\u0302ar antau\u0306 nun mi konis g\u0302in nur kiel komikan filmon, Romance with a double bass, en kiu c\u0302efrolis John Cleese, en 1974. La filmo tre fidele redonas la enhavon de la noveleto de C\u0302eh\u0302ov. Diferencas nur, ke la filmo aldonas tre tau\u0306gan finaj\u0302on al la kurioze nekomplet-senta noveleto, finaj\u0302on tiom kongruan kun la stilo kaj priskriba maniero de C\u0302eh\u0302ov, ke g\u0302i tute senbrec\u0302e gluig\u0302is al la origina rakonto. Ankau\u0306 kurioze estas, ke la rusa rakonto titolig\u0302as \u201eromano\u201d, dum la filmo de Cleese titolig\u0302as \u201eromanco\u201d. Nu, titoli la rakonton \u201eromano\u201d estas tipa humura c\u0302eh\u0302ovaj\u0302o; kaj titoli g\u0302in \u201eromanco\u201d estas pli kongrue kun la naturo de la filmo. Tamen, mi ja demandetis al mi, c\u0302u eble la esperantigo de la rusa titolo estis mispresita, au\u0306 (tre malvers\u0302ajne, pro la tre zorga laborado de la eldonisto) eble mistraduko de la rusa."}, {"text_idx": "#000191", "text": "C\u0302eh\u0302ov estas plej konata de mi kiel dramisto; ke li verkis tiom da drolaj rakontetoj, mi tute ne sciis. Grandparte ili memorigas min pri la noveloj de la kanada verkisto Stephen Leacock (1869-1944), kies c\u0302efverkoj komencis publikig\u0302i iom post 1910, do proksimume 30 jarojn post la enmondig\u0302o de la unuaj verkoj de C\u0302eh\u0302ov. C\u0302u li konis la verkojn de C\u0302eh\u0302ov? Tion mi tute ne scias, sed la sprita simileco estas rimarkinda."}, {"text_idx": "#000192", "text": "Post granda nombro da komikaj noveletoj, C\u0302eh\u0302ov komencis verki pli longajn kaj pli maldrolajn rakontojn, en kiu la komika elemento estis g\u0302enerale nur aludata, anstatau\u0306 esti evidenta. Lin interesis la karaktero de homoj, grandparte la kas\u0302ita karaktero, kontraste kun la publika karaktero. Konsekvence, paradoksoj farig\u0302is amata artformo lia, kiu evidentig\u0302as en multaj el la verkoj. Bona ekzemplo estas Enua historio, longa novelo pri profesoro, kiu de la publiko estas tre alte estimata, kaj kiu multe admiras sian propran fakscion, sed kies familia vivo estas preskau\u0306 senkohera, kaj kiu montras sin eksterordinare nekompetenta, kiam temas pri la c\u0302iutaga realo. Tia temo estas konata, kaj en la literaturo, kaj en la karaktero de multaj homoj, kiujn ni renkontas. Sed tiom intime kaj komplekse g\u0302in prezentas C\u0302eh\u0302ov, ke g\u0302i forte trafas la animon de la leganto."}, {"text_idx": "#000193", "text": "La tradukaj\u0302oj en la volumo estas bone poluritaj kaj senescepte lerte faritaj. Pro tio la libro estas inda posteulo de la nau\u0306 antau\u0306aj verkoj en la serio Rusa Literaturo, eldonata de Sezonoj."}, {"text_idx": "#000195", "text": "Por la sekvaj jardekoj la prognozoj antau\u0306vidas sekecon en la sudo kaj inundojn en la nordo de la tero, c\u0302ar la altaj averag\u0302aj temperaturoj kau\u0306zos degelon de glacioj c\u0302e la polusoj. Au\u0306strio, kiu estas inter ambau\u0306 ekstremoj kaj kus\u0302as en meza Eu\u0306ropo, devas prepari sin por akcepti kreskantan nombron da klimatfug\u0302antoj el Afriko en la sekvaj dudek jaroj. \u201eC\u0302efe el la sudo de nia planedo plialtig\u0302os la enmigra premo al la vetere favoraj regionoj en la mondo\u201d, diris Jacqueline McGlade [j\u0302aklin makglejd], administra direktorino de la Eu\u0306ropa Media Agentejo, dum podia diskutado de ekspertoj en Vieno."}, {"text_idx": "#000196", "text": "McGlade, kiu antau\u0306 nelonge revenis de vojag\u0302o al Arkto, estis maltrankviligita: \u201eEn la jaro 2025 glacio sur Barenca Maro estos malaperinta. Krom la novaj s\u0302ipitineroj kaj fis\u0302teritorioj \u2013 la pozitivaj sekvoj \u2013 tio kau\u0306zos tamen ankau\u0306 tro altan nivelon de la Norda Maro.\u201d"}, {"text_idx": "#000197", "text": "Pli da karbona dioksido en Azio"}, {"text_idx": "#000198", "text": "\u201eLa klimats\u0302ang\u0302ig\u0302o estos tiurilate la plej granda defio\u201d, klarigis Sue Tierney [su tani], direktorino de la Vas\u0302ingtona Analiza Grupo pri Tutmondaj Studoj. Lau\u0306 s\u0302i, la tro rapida ekonomia evoluo c\u0302efe de C\u0302inio kaj Barato estigos forte pliig\u0302antajn, klimats\u0302ang\u0302ajn ellasojn de karbona dioksido en la aeron: \u201eG\u0302is 2030 g\u0302i duoblig\u0302os en Azio pro la kreskanta trafiko en tiu mondparto\u201d, diris Tierney."}, {"text_idx": "#000199", "text": "La ministroj pri energio de C\u0302inio kaj Barato \u201eestas en grandaj zorgoj, kiel ili povus solvi tiujn problemojn\u201d, raportis Hans Haider, la c\u0302efdirektoro de la Unuig\u0302o de Elektrosocietoj en Au\u0306strio, pri la Monda Konferenco de Energio en 2004."}, {"text_idx": "#000200", "text": "Lau\u0306 Tierney, la mondo postulas, ke la evoluon en Azio oni faru \u201elau\u0306eble energiefika\u201d. Tamen, lau\u0306 s\u0302i, ankau\u0306 Usonon minacas 50-procenta pliig\u0302o de la eligo de karbona dioksido g\u0302is 2055, se g\u0302i plu uzos petrolon kaj karbon kiel energi-bazon."}, {"text_idx": "#000201", "text": "Tamen ja estas ankau\u0306 \u201esignoj de espero\u201d: unu triono de la usonaj s\u0302tatoj decidis akcepti klimatprotektajn programojn, akciuloj de firmaoj faris libervolajn interkonsentojn tiurilate. Per tio oni transprenis altan respondecon. \u201eEu\u0306ropo plu havas gvidrolon en la medipolitikaj aferoj mondskale\u201d, aldonis McGlade."}, {"text_idx": "#000202", "text": "Konsidere al la labormerkata krizo tutmonde \u201eoni tamen plu subtenu la konfidon je la bezono de klimatpolitiko\u201d, emfazis McGlade."}, {"text_idx": "#000203", "text": "Lau\u0306 la statistikulo Bj\u00f8rn Lomborg kontrau\u0306e, tiu neceso entute ne ekzistas. Lau\u0306 li, la protekto de klimato lau\u0306 la Kioto-protokolo (1997) estas multekosta recepto por plibonigo de la mondo kun neklaraj s\u0302ancoj je sukceso."}, {"text_idx": "#000204", "text": "En la tiel nomata Kopenhago-interkonsento (2004) estis akceptita prioritatlisto de efikaj tutmondaj reformoj. Kiel unu el la plej grandaj problemoj de malric\u0302aj landoj montrig\u0302is la poluado de aero. Batalante kontrau\u0306 tiu granda dang\u0302ero por la homa sano, oni devus disponigi al la plej malric\u0302aj homoj monrimedojn, por ke ili ac\u0302etu kerosenon por hejtado kaj kuirado."}, {"text_idx": "#000206", "text": "Per tiu c\u0302i artikolo mi reagas al artikolo en MONATO 2005-7/8, pag\u0302o 17 de W. Simcock. Kun intereso mi legis la opinion de sinjoro Simcock, lau\u0306 kiu \u201ela biblio prezentas preskau\u0306an katalogon de kontrau\u0306koncipiloj kaj abortigoj.\u201d El liaj enkondukaj linioj mi konkludas, ke li iam havis malagrablajn spertojn kun kristanoj, kiuj opiniis, ke c\u0302iu vorto de la biblio estas senerara kaj c\u0302iam aplikebla vero. Pro tia sperto li nun volis demonstri, ke la biblio ne kontrau\u0306as abortigon, sed ec\u0302 propagandas g\u0302in."}, {"text_idx": "#000209", "text": "Se ekzemple la biblio raportas realece pri la \u201enormala\u201d krueleco de militoj (ekzemple en 2 Reg\u0302oj 8: 12; Nah\u0302umo 3: 1 kaj Jeh\u0302ezkel 9: 5-6), li akuzas, ke la biblio \u201epravigas kaj instigas la mortigon de fetoj kaj novnaskitoj\u201d. C\u0302u do ankau\u0306 MONATO pravigas kaj instigas al krimo, kiam g\u0302i raportas pri krimoj?"}, {"text_idx": "#000210", "text": "Aliloke li asertas, ke la biblio permesas al gepatroj mang\u0302i la proprajn idojn. Li tiurilate indikis versojn el la Plorkantoj 2: 20 kaj 4: 10. Tiuj kantoj estis verkitaj de persono(j), kiu(j) postvivis la detruon de Jerusalemo pere de la babela armeo en la jaro 587 antau\u0306 Kristo. La babelaj soldatoj ne nur detruis c\u0302iun muron en la tuta urbo, sed ankau\u0306 masakris c\u0302iun jerusalemanon, sendemande c\u0302u estis graveda, vira, ina, juna au\u0306 maljuna persono. La postvivintoj de tiu masakro estis en tre mizera situacio. Unu el ili skribis tiujn plorkantojn kaj plendis al sia dio, ke nun ne plu ekzistas ia humaneco kaj etiko, ja ec\u0302 patrinoj mang\u0302as la viandon de la propraj infanoj. Sed la versoj ja kritikas kaj neniel permesas tian agadon!"}, {"text_idx": "#000211", "text": "Aliaj postvivintoj de tiu masakro estis transportitaj al Babelo, kie ili estis sklavoj. Ili kantis aliajn plorkantojn, ekzemple psalmon 137. La unuaj versoj rememorigas la malg\u0302ojan situacion kaj la okazintaj\u0302ojn en la malproksima Izraelo. La biblio ne cenzuras iliajn sentojn. C\u0302u ni mallau\u0306du la viktimojn, se ili en sia plorkanto esperis, ke la kulpuloj de tiuj masakroj spertu la samon? Por ni modernaj homoj, kiuj eble neniam spertis tian masakron, por ni estas tro facile diri, ke \u201eoni\u201d ne parolu tiel malafable. Tamen ne c\u0302iu homa preg\u0302o kongruas kun la dia volo."}, {"text_idx": "#000213", "text": "G\u0302is antau\u0306 kelkaj jardekoj multaj beboj mortis mallongan tempon post sia naskig\u0302o. Levidoj 27: 6 kaj Nombroj 3: 15-50 realece scias tion, kaj tial parolas pri infanoj, kiuj estas pli ag\u0302aj ol unu monato. Ankau\u0306 c\u0302i tie la biblio ne opinias, ke fetoj au\u0306 novnaskitoj estas homoj sen vivrajto."}, {"text_idx": "#000214", "text": "Mi ne povas c\u0302i tie refuti c\u0302iun tezon de sinjoro Simcock. Tial mi petas la legantojn mem atente legi c\u0302iun akuzitan teksteron kaj g\u0302ian kuntekston en la biblio kaj poste decidi c\u0302u sinjoro Simcock pravas au\u0306 ne. Sed mi ankorau\u0306 devas klarigi la tekston en Nombroj 5: 11-31. Ne temas pri \u201emetodo por abortigi feton\u201d; temas pri tiel nomata \u201edia decido\u201d, afero kiu ekzistas en multaj religioj: Se edzo opiniis, ke lia edzino amoris kun alia, sed ne havis pruvon, tiam li iris kun sia edzino al la templo. Tie s\u0302i preg\u0302is al dio, ke dio punu s\u0302in, se s\u0302i estus kulpa. Poste s\u0302i oferis oferdonon al dio kaj trinkis sanktan akvon el la templo. La Izraelanoj kredis, ke dio punus s\u0302in, se s\u0302i estus kulpa, kaj ke nenio okazus, se s\u0302i estus senkulpa. Eble tia \u201edia decido\u201d estas stranga superstic\u0302o el malproksima epoko, sed certe ne temas pri metodo de abortigo."}, {"text_idx": "#000215", "text": "Ofte en la biblio homo en dang\u0302ero krias al sia dio, ke tiu helpu lin, c\u0302ar tiu ja formis la preg\u0302anton en la ventro de sia patrino. Legu ekzemple en Jeremia 1:5 au\u0306 Psalmo 22: 10-11. Tio signifas, ke la homoj en Izraelo estis konsciaj, ke c\u0302iu feto, c\u0302iu bebo estas homo kaj kreita de dio kaj kun vivrajto. Kontraste al tio estis la opinio en la greka au\u0306 romia kulturo. En Romio la patro de la familio (latine: pater familias) havis la rajton post la naskig\u0302o decidi, c\u0302u la bebo vivu, au\u0306 c\u0302u g\u0302i mortu. Ekzemple arkeologoj trovis en iamaj bordeloj amason da kadavroj de viraj beboj. La prostituitinoj mortigis siajn knabetojn, c\u0302ar ili ne uzeblis en la bordelo. En antikva tempo nur la judoj kaj la kristanoj (tiam juda sekto) rifuzis tian kutimon. Ili kredis, ke dio kreas en la ventro de la patrino c\u0302iun homon, kaj tial neniu rajtas mortigi bebon au\u0306 feton."}, {"text_idx": "#000217", "text": "Kiuj ajn estas la regantoj en Madagaskaro, la Monda Banko (MB) kaj la Internacia Mona Fonduso c\u0302iam havas bonegajn rilatojn kun ili, c\u0302ar ili sekvas lau\u0306vorte la drastajn kondic\u0302ojn, postulatajn de ambau\u0306 institucioj. C\u0302io aspektas normale g\u0302is tiu c\u0302i punkto, sed kiel sin teni, kiam la loka reprezentanto de MB ekzemple publike deklaras personan apogon al la nuna prezidento? Kio des pli skuis la mondon politikan, tio estas la rekta engag\u0302ig\u0302o de MB en la helpo al eklezioj."}, {"text_idx": "#000218", "text": "Antau\u0306 du monatoj nia prezidento vokis c\u0302iujn pastorojn en la c\u0302efurbon por trejni ilin pri la s\u0302tata afero. Novaj taskoj estis konfiditaj al tiuj pastoroj: ili nun ig\u0302as la okuloj kaj oreloj de la s\u0302tato, ili okupig\u0302u ankau\u0306 pri ekonomia agado en la loko, kie ili dej\u0302oras, por plenumi la devizon de la prezidento: \u201erapida kaj dau\u0306ra progreso\u201d. Fakuloj instruis al ili serc\u0302i eblojn pri mikrokredito por starigi etajn entreprenojn. Ili devas ankau\u0306 helpi la registaron batali kontrau\u0306 la koruptado. Nau\u0306cent milionojn da malagasaj frankoj provizis al la registaro MB por realigi la dutagan kunvenon en Antananarivo. Tio estas nur unu ekzemplo el pluraj pri tio, kiel la s\u0302tato enmiksig\u0302as en la religiajn aferojn kaj inverse."}, {"text_idx": "#000219", "text": "S\u0302tatlaikeco, t.e. ke la s\u0302tato sin retenu de religiaj aferoj kaj inverse, ig\u0302as batalc\u0302eftemo en la senc\u0302esa polemiko fare de la opozicio al la nuna gvidantaro. Ili kritikadas la malrespekton de la konstitucio flanke de la prezidento, kiu principe ne plu rajtas okupig\u0302i pri iu alia afero krom estri la nacion, \u2013 aludo al lia vicestreco ene de la protestanta eklezio FJKM. Menciindas, ke kristanaj eklezioj disetendig\u0302as sur la malagasa teritorio, g\u0302is la plej profunda nealirebla regiono. Sur ili apogis sin la prezidento dum la lasta baloto en 2001. Probable jen estas lia maniero danki la subtenintojn. Sed aliaj observantoj opinias, ke helpo al kristanaj eklezioj signifas ankau\u0306 starigado de s\u0302ildo kontrau\u0306 la kresko de la islama influo precipe dum la antau\u0306a reg\u0302imo. Tamen ne c\u0302iuj kristanaj eklezioj profitas el la prezidenta malavareco, nur tiuj, kiuj membras en FFKM, la unuig\u0302o de protestanta, romkatolika, luterana kaj anglikana eklezioj, kiu delonge provas marg\u0302enigi aliajn \u201esektojn\u201d."}, {"text_idx": "#000220", "text": "El historia vidpunkto, la malagasaj religiuloj ja kutimas esprimi politikan pozicion, sed la nuna \u201ekunlaboro\u201d de la registaro kun eklezioj ne plu havas limon. La naciestro memdecide donacis plurajn milionojn al iuj lokaj paroh\u0302oj, li konstruis preg\u0302ejon, la kardinalo deklaris, ke li subtenas la nunan registaron, c\u0302ar g\u0302i alportas palpeblan progreson al la popolo ... El 17 milionoj da malagasoj nur pli-malpli 4 milionoj apartenas al la kristana komunumo, islamo duarangas kaj la plimulto alkroc\u0302ig\u0302as al la tradicia religio."}, {"text_idx": "#000221", "text": "Historio sen vualo de mitoj"}, {"text_idx": "#000222", "text": "Origine intencita kiel kurs-teksto por la Somera Esperanto-Kursejo (Jekaterinburg, 1998), Historio de Esperanto aperis, c\u0302e Sezonoj, kiel nepretenda verko. G\u0302ia au\u0306toro Aleksander Korj\u0302enkov, konata rolulo en la rusa kaj internacia Esperanto-movadoj, de jaroj kontribuas al la Esperanta kulturo precipe kiel eldonisto."}, {"text_idx": "#000224", "text": "La libro, verkita en lingvaj\u0302o lakona kelkfoje atinganta la randon de sekeco, estas kvazau\u0306 sintezo de pli-malpli c\u0302io grava aperinta pri la historio de Esperanto precipe en la 80a, 90a kaj nuna jardekoj. La sinteza aspekto akre reliefig\u0302as en la lasta el la 11 c\u0302apitroj, nome en Post la falo de la Berlina Muro: g\u0302i aperas pli kiel listo de okazintaj\u0302oj post la kolapso de la socialismo en la Orienta Eu\u0306ropo, ol kiel historia priskribo. Kontrau\u0306vole verkita, kiel la au\u0306toro mem nin sciigas en piednoto, la koncerna c\u0302apitro prezentig\u0302as tiel resuma certe pro prudento, alivorte, pro la risko de eraro, al kiu estas elmetita c\u0302iu, kiu sin j\u0302etas al la malfacila tasko historiografii pri sia tempo. Ekzemple, la organizita provo \u201eagnoskigi la Esperanto-komunumon kiel objekton de internacia juro\u201d, konata kiel la Esperanta Civito, estas pritraktita en nur du malgrandaj alineoj. Do leganto serc\u0302anta prilumon pri tiu nebula projekto \u2013 almenau\u0306 kurioza el ideologia, politika kaj kultura vidpunktoj \u2013 plu restos en sia nescio. La c\u0302apitro Antau\u0306 internaciaj institucioj siaflanke estas mallonga prezento pri instituciaj sukcesoj kaj malvenkoj de nia lingvo, kun aparta atento al Esperanto c\u0302e la Ligo de Nacioj, eble la plej grava fiasko, pri kiu ni povas malfieri."}, {"text_idx": "#000225", "text": "En malsama direkto, la grava kaj komplika \u201efranca\u201d au\u0306 \u201epropaganda\u201d periodo ricevis pli longan kaj detaloric\u0302an traktadon, same kiel la okazintaj\u0302oj, priskribitaj en Du gravaj jaroj: 1905-1906, Ido-skismo kaj Serc\u0302ante organizan solvon. Cetere, oni tie ne trovas la tiutempajn protagonistojn de intrigoj, disputoj kaj politikaj manovroj pentritaj per emociaj vortoj. C\u0302i-foje do la \u201emistera\u201d kaj \u201eperfidema\u201d de Beaufront estas prezentita kiel nura proponinto de reformita Esperanto (Ido) c\u0302e la Delegitaro por alpreno de lingvo helpa internacia, kiam li fakte devus defendi la Zamenhofan lingvon."}, {"text_idx": "#000227", "text": "Historio de Esperanto ne havas la malkas\u0302igan karakteron de La dang\u0302era lingvo de Lins, nek ties analizemon de faktoj kaj cirkonstancoj, sed g\u0302ia au\u0306toro bone dokumentis sian verkon (pri kio atestas la bibliografia listo kaj notoj) kaj povis kalkuli je provlegado kaj konsiloj de gravaj nomoj, interalie de Osmo Buller kaj Ulrich Lins. La malmultajn lingvajn malglataj\u0302ojn kaj preserarojn oni povus forigi por eventuala dua eldono. Tiu c\u0302i povus prezenti al la leganto nomindekson, aldone al la biografiaj notoj de kelkaj elstaraj nomoj de la Esperanto-komunumo, kiuj aperas en la fino de la verko. Tiu manko tamen ne igas la libron senvalora. Kontrau\u0306e, finanalize c\u0302iu libro pli-malpli bona, aperinta sur la Esperanta merkato, estas io atentinda, se oni konsideras la kutiman mizeron de niaj rimedoj kaj la malkreskantan kvaliton de niaj kulturaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000229", "text": "\u201eLaborante en iuspecaj espero-vendejoj, ili ne rajtas partopreni en la reprodukta procezo de la specio. Mi demandas min, c\u0302u la supera c\u0302iopova kreanto kreis ilin sen reproduktorganoj.\u201d"}, {"text_idx": "#000230", "text": "Acida aludo al la frau\u0306leco de la katolikaj pastroj, tiuj linioj, prenitaj el la rakonto donanta nomon al la libro, iom resumas la etoson de la kvin rakontoj tra la dudek ok pag\u0302oj de la kolekto. La kugloj elpafitaj de la au\u0306toro, Thierry Salomon, juna franco log\u0302anta en Hungario, ne limig\u0302as al la religia sfero, sed iras plurdirekten: stultig\u0302o antau\u0306 televidekranoj, fremdig\u0302o c\u0302e pos\u0302telefonoj, malsimetrio inter ric\u0302uloj kaj malric\u0302uloj konsistigas kelkajn el la objektoj de lia furiozo. C\u0302io tio, pentrita per ordinara lingvaj\u0302o kaj konstruita lau\u0306 sensurpriza skemo, lasas c\u0302e la leganto nuran guston de kvazau\u0306j\u0302urnalisma teksto. Sen multaj lingvaj eraroj, la rakontoj tamen estus iom pli plac\u0302e legeblaj."}, {"text_idx": "#000231", "text": "Kiel oftas c\u0302e verkistoj de nia tro memig\u0302inta kaj lingvema komunumo, la eterna demando pri lingvoproblemoj (ho ve!) ankau\u0306 c\u0302i tie estas pritraktita, sed sen lau\u0306a literatura ellaboro. La temo aperas en la rakonto Mondolingvo, en kiu lau\u0306 inversigo de historia fakto, la nazia Germanio, venkinta en la dua mondmilito, trudas sian lingvon al la mondo. La konsekvencoj, facile antau\u0306vidotaj danke al la usona modelo, kiun la rakonto alegorie reproduktas, estas pritraktitaj sur c\u0302iu linio. Jen la rakontanto priploras la malekvilibron de labors\u0302ancoj inter denaskaj germanparolantoj kaj ceteraj civitanoj, jen g\u0302i komentas la rezulton de malbona rego de la germana (\u201eengleutsch\u201d kaj \u201efrallemand\u201d) eksterlande. Rezulto: oni ricevas la impreson legi ne rakonton, sed unu el tiuj eu\u0306ropecaj Esperanto-propagandiloj, farc\u0302itaj je la kutima lingvoproblema litanio."}, {"text_idx": "#000232", "text": "La inspiro por kelkaj rakontoj s\u0302ajnas veni el la soci-politika fikcio de la hungaro Sa\u0301ndor Szathma\u0301ri (1897-1974), sen, tamen, ties brilo. Aliaj, kiel Reveno al Esperantolando, estas nura babilaj\u0302o, en kiu la rakontanto, alter ego de la au\u0306toro, bedau\u0306ras la koruptitecon de tro neologismplena Esperanto. La tuto impresas kiel rezulto de adoleska vervo, tiel ke literaturamanto ne fieros surbretigi la rakont-kolekton apud niajn plej bonajn prozistojn. Des pli se, krom literaturamanto, li/s\u0302i estas bibliofilo."}, {"text_idx": "#000233", "text": "Thierry Salomon: La planedo de la senfelaj simioj kaj aliaj rakontoj. Eld. Abonasoft, Budapes\u0302to, 2005. 28 pag\u0302oj vinktitaj. ISBN 963 218 213 8."}, {"text_idx": "#000234", "text": "La 20an de januaro 2005 la C\u0302eh\u0302a Pos\u0302to eldonis memorigan pos\u0302tmarkon. Sur la pos\u0302tmarko montrig\u0302as desegnaj\u0302o de la luno, en kies c\u0302ielo videblas la malproksima tero; kaj apud la desegnaj\u0302o estas foto de infano, Petr Ginz (1928-1944). La pos\u0302tmarko honoras la unuan publikigon de du taglibroj de tiu infano, la kreinto de la desegnaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000235", "text": "Inter la 19a de septembro 1941 kaj la 8a de au\u0306gusto 1942 la 14-jara Petr skribis en paperaj kajeroj, kiujn li mem kunmetis el malnovaj paperpecoj kaj mem bindis, du sinsekvajn taglibrojn."}, {"text_idx": "#000236", "text": "Tiuj du taglibretoj ne estis la solaj, kiujn li skribis; ankau\u0306 diversaj aliaj folioj, sur kiuj li skribis, kaj relative granda nombro da desegnaj\u0302oj kaj akvarelaj pentraj\u0302oj ekzistas, zorge konservitaj de la patro de la infano. Ili nun trovig\u0302as en la muzeo Jad Vas\u0302em en Jerusalemo."}, {"text_idx": "#000237", "text": "En januaro 2003 la israela astronau\u0306to Ilan Ramon petis la muzeon Jad Vas\u0302em doni al li ion, kion li povos kunpreni en la kosmos\u0302ipo Columbia, honore al la viktimoj de la holokau\u0306sto. La muzeo donis al li por tiu celo kopion de la linogravuraj\u0302o, kiu aperas nun sur la pos\u0302tmarko."}, {"text_idx": "#000238", "text": "La kosmos\u0302ipo Columbia pereis katastrofe la 1an de februaro 2003. La infano, kiu desegnis la linogravuraj\u0302on, Petr Ginz, egale katastrofe pereis, en gaskamero en Au\u0306s\u0302vico en septembro 1944."}, {"text_idx": "#000239", "text": "Sesdek jarojn post la morto de sia frato, la fratino de Petr sukcesis eldonigi la du taglibretojn en volumo, kiu ankau\u0306 detale informas pri Petr, inkluzivas grandan nombron da liaj artverkoj, kaj kelkajn fotojn, kaj komentojn por ekspliki pri la teruraj eventoj, tre koncize menciitaj en la taglibroj."}, {"text_idx": "#000241", "text": "\u201eLa vetero estas nebula. Oni enkondukis emblemon por la judoj, kiu estas proksimume jena: [li skizas judan stelon kun la germana vorto \u201aJude\u2019 en la mezo]. Kiam mi iris al la lernejo, mi kalkulis sume 69 \u201as\u0302erifojn\u2019, la patrino finkalkulis poste pli ol cent.\u201d"}, {"text_idx": "#000242", "text": "La vorto \u201es\u0302erifojn\u201d, kompreneble, s\u0302erce kvazau\u0306komparas la judojn kun iliaj flavaj steloj kaj la s\u0302erifojn en la usonaj filmoj el la \u201esovag\u0302a okcidento\u201d, kiuj surportis orkoloran emblemon."}, {"text_idx": "#000243", "text": "Iom post iom en la taglibroj ni legas simplajn menciojn pri konstante novaj malpermesoj, faritaj de la nazia reg\u0302imo, kontrau\u0306 la judoj; kaj pri brutalaj agoj kontrau\u0306 judoj:"}, {"text_idx": "#000247", "text": "Diversloke ni legas, inter la ordinaraj c\u0302iutagaj\u0302oj, pri arbitra mortpafado de judoj fare de la naziaj okupaciantoj. Sed multe pli timige, preskau\u0306 c\u0302iusemajne ni legas pri konatoj de Petr kaj pri najbaraj familioj judaj, devigitaj paki siajn valizojn kaj iri al la \u201eforirejo\u201d, por transporto ... kien? Kelkfoje al Pollando, pliofte al Terezi\u0301n, kie ili devis log\u0302i, atendante transportadon al Pollando."}, {"text_idx": "#000248", "text": "Kio pleje larmigas la leganton, estas, ke c\u0302i tiuj (kaj multaj aliaj similaj) incidentoj estis notitaj, senaverte, inter aliaj c\u0302iutagaj\u0302oj: lecionoj en la lernejo, kuracistaj konsultoj, pretigo de mang\u0302oj, ludoj kaj simile. Jes, c\u0302iutagaj\u0302oj. Por infano 14-jara, la morto au\u0306 forsendig\u0302o por esti mortigita farig\u0302is c\u0302iutagaj\u0302o, unu evento inter c\u0302iuj aliaj. Nenia emociig\u0302o estis indikita en la taglibroj. Temis pri simplaj faktoj de la c\u0302iutaga ekzisto. Rutinaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000249", "text": "Petr estis neelstara infano. Eble, plenkreskinte, li farig\u0302us talenta artisto profesia \u2013 la pentraj\u0302oj, reproduktitaj en la 21 bildopag\u0302oj c\u0302e la fino de la libro, indikas, nu, ne genian talenton, sed artkapablon pli grandan, ol tiu de tipa dekkvarjarulo. Lia fratino, la pretiginto de la libro, iom troige admiras lian verktalenton, kaj s\u0302i inkluzivas en la libro specimenojn el iuj provverkoj liaj. Verdire, oni povas dubi pri ilia literatura valoro. Ne anticipu trovi ion grandiozan en c\u0302i tiu volumo. Nur la simplajn notojn pri vivspertoj, skribitajn de senkulpa infano, kiun mortigis profesiaj de la s\u0302tato dungitaj murdistoj, por plenumi la ordonojn de freneza diktatoro kaj lia samideanaro."}, {"text_idx": "#000250", "text": "Interesas, ke kaj Petr kaj lia tuta familio estis tre kompetentaj esperantistoj. De tio nur unu spuro montrig\u0302as en la libro mem, la reprodukto de du pag\u0302oj el Esperanto-c\u0302eh\u0302a vortaro, kiun li verkis dum sia dujara atendo en Terezi\u0301n antau\u0306 sia transportig\u0302o al gasmortigo en Au\u0306s\u0302vico."}, {"text_idx": "#000251", "text": "Iom bedau\u0306rigas, ke Petr verkis siajn taglibrojn c\u0302eh\u0302e kaj ne esperante, c\u0302ar la traduko estas plena de c\u0302eh\u0302ismoj. Tre ofte la vorton \u201ede\u201d anstatau\u0306as la vorto \u201eal\u201d (supozeble pro la kazstrukturo de la c\u0302eh\u0302a lingvo, c\u0302ar precize same estas en la traduko de la romano Aventuroj de la brava soldato S\u0302vejk dum la mondmilito, eldonita en 2004 de la sama eldonejo Kava-Pech). \u201eLau\u0306dire\u201d uzig\u0302as multdekfoje, evidente c\u0302eh\u0302ismo, uzata, kiam ni atendus la uzon de finitiva verbo. Sed g\u0302enerale, kvankam ne tre kontentiga, la traduko adekvate komprenigas sin."}, {"text_idx": "#000252", "text": "La libro estas bele prezentita, estetike. La preskau\u0306glacea papero estas plezuriga. La kompostado estas bona, kaj tajperaroj tre maloftas. Do aspekte rekomendinda. Rilate al sia enhavo, rekomendinda ne pro literaturaj kialoj, sed pro sia historia memorigo pri la sorto de senkulpuloj, pro la agado de frenezaj registoj, kiuj majstris la arton de s\u0302tatterorismo."}, {"text_idx": "#000255", "text": "Akademio Internacia de la Sciencoj San Marino eldonis novan libron, en sia kutima maniero kun du paralelaj tekstoj \u2013 esperante kaj germane. La temon eblas difini kiel \u201eLa lingvoproblemo en Eu\u0306ropo kaj g\u0302ia solvo per Esperanto\u201d. Esence g\u0302i dau\u0306rigas la libron La kostoj de la Eu\u0306ropa lingva (ne)komunikado, iam eldonitan en kelkaj lingvoj, sed, c\u0302ar tiu libro aperis antau\u0306 pluraj jaroj, eldono de nova libro pri la sama temo estas sendube dezirinda. El g\u0302i oni povas facile c\u0302erpi materialojn por \u201esciencece\u201d propagandi ideon pri enkonduko de neu\u0306trala interlingvo, kio estas tre grava, c\u0302ar ofte la samideanoj faras tion iom amatorece. Almenau\u0306 pro tio la libron eblas rekomendi al c\u0302iuj aktivaj Esperanto-movadaj propagandistoj. Por germanlingvanoj la libro povas esti ec\u0302 pli facile uzebla, c\u0302ar por ili eblas c\u0302erpi citaj\u0302ojn por varboprelegoj sen tradukpenoj."}, {"text_idx": "#000256", "text": "Du nomoj de la au\u0306toroj sur la kovrilpag\u0302o ne tro misgvidu la legonton: al la Nobelpremiito profesoro Selten en la libro apartenas nur unu ne tre granda artikolo; c\u0302io cetera apartenas al profesoro Frank, kaj, krome, estas kolekto de diversaj dokumentoj pri neceso de la internacia lingvo, sufic\u0302e granda kaj utila (tie troveblas c\u0302io ekde dokumentoj de kristanoj kaj budhanoj g\u0302is la Praga Manifesto). La verva artikolo de profesoro Selten aparte gravas, tamen, pro tio, ke g\u0302i permesas al c\u0302iuj propagandistoj de la verda lingvo rekte citi tiun grandan eminentulon \u2013 ja nuntempe ne tro multaj Nobelpremiitoj estas adeptoj de Esperanto! Da artikoloj de profesoro Frank estas tri; unu temas pri la lingvo-orientiga instruado, ankau\u0306 g\u0302i utilas kiel rekta citadfonto por propagandistoj, kaj du temas pri argumentoj por la internacia lingvo, speciale por Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000257", "text": "Tamen tiuj artikoloj de Frank, malgrau\u0306 senduba utileco, entenas kelkajn dubindajn asertojn, kiuj povas iom senvalorigi la tuton. Neniu aziano, afrikano kaj amerikano povas dubi, ke enkonduko de Esperanto en Eu\u0306ropa Unio (EU) estus la unua pas\u0302o al la disvastig\u0302o de la internacia lingvo tra la tuta mondo, c\u0302ar tie g\u0302ia bezono, pro c\u0302iam pli evoluanta ekonomia kaj politika integrig\u0302o de la s\u0302tatoj kaj popoloj, estas plej evidenta. Kaj, akceptite en Eu\u0306ropo, Esperanto pli facile disvastig\u0302os en la ceteraj mondopartoj. Tial c\u0302iu esperantisto ekster EU nepre salutas penojn por g\u0302ia oficiala enkonduko en Eu\u0306ropo. Sed por profesoro Frank la afero aspektas iom alimaniere. Li vidas enkondukon de Esperanto kiel lastan pas\u0302on de la lingva unuig\u0302o de Eu\u0306ropo; kaj la unua pas\u0302o, lau\u0306 li, devas esti enkonduko de ... la germana kiel la dua lingvo por c\u0302iu eu\u0306ropano, c\u0302ar la germanoj nun estas la plej grandnombra kaj ekonomie potenca nacio en EU."}, {"text_idx": "#000258", "text": "Sed kiaj avantag\u0302oj do de Esperanto, lau\u0306 la estimata profesoro, ekzistas? Krom la komune konataj al ni c\u0302iuj \u2013 facileco, logikeco, belsoneco ktp, ktp? Ankau\u0306 la \u201eeu\u0306ropeco\u201d?! Jes, jes, por profesoro Frank Esperanto estas eu\u0306ropa lingvo, kiu kontribuos al kreo de eu\u0306ropa identeco kaj apartigo de Eu\u0306ropo disde la cetera mondo, kiu al g\u0302i minacas! Do, fakte, lia koncepto estas, se ni ekspliku liajn pensojn malkas\u0302e, ke devas aperi la nova eu\u0306ropa nacio kun sia forta naciismo; kaj portanto, vehiklo de tiu eu\u0306ropa naciismo estu la lingvo Esperanto (eble, iom s\u0302ang\u0302ig\u0302onta) ... C\u0302u tio similas al kutima esperantisma koncepto, pensu mem \u2013 precipe se vi ne estas eu\u0306ropuniano!"}, {"text_idx": "#000259", "text": "Per tio ne finig\u0302as la sensaciaj malkovroj, kiujn oni povas trovi en la artikoloj de profesoro Frank. Li atencis ne nur la esperantismon (nu, kiu, krom esperantistoj tion rimarkos?), sed ankau\u0306 la estimindan sciencon geografion. Vi opiniis, ke Eu\u0306ropo trovig\u0302as inter Atlantiko okcidente kaj Uralo oriente? Vane! Eu\u0306ropo oriente finig\u0302as c\u0302e la limo de Rusio \u2013 minimume, c\u0302ar la rusa lingvo estas same fremda al la eu\u0306ropa pensmaniero, kiel la angla, kaj Rusio tial ne estas parto de Eu\u0306ropo, same kiel Usono. (Samtempe, lau\u0306 profesoro Frank, la ukraina lingvo, proksima al la rusa, sufic\u0302e bone esprimas la eu\u0306ropajn valorojn, por ke Ukrainio estu parto de Eu\u0306ropo.) De la alia flanko, sud-oriente Eu\u0306ropo facile transsaltis Bosporon kaj okupis la tutan Turkion (pro proksimeco de Turkio al propre eu\u0306ropaj valoroj kaj pensmaniero). Do, g\u0302i estas EU en tiu konsisto, kiun volas vidi sinjoro profesoro, sed ne tiu Eu\u0306ropo, kiun vidas la malnovig\u0302intaj geografoj de la Konsilio de Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000260", "text": "Mi ne kredas, ke profesoro Frank mem c\u0302ion tion inventis koncerne la geografion. Li, vers\u0302ajne, lau\u0306te esprimas tiujn opiniojn, kiuj ja cirkulas en la medio de eu\u0306ropuniaj politikemaj intelektuloj kaj influaj politikistoj, kaj kiuj rivelig\u0302as en la reala agado \u2013 ekzemple, per emfaze severa viza politiko rilate al civitanoj de Rusio, certaj ekonomiaj agoj kaj multe da aliaj aferoj. Li simple sekvas tiun ne tre estimindan pensmanieron. Sed c\u0302u tiu pensmaniero vere helpos al enkonduko de Esperanto en tiu limigita Eu\u0306ropo? C\u0302u c\u0302iujn eu\u0306ropuniajn esperantistojn g\u0302i kontentigos? Mi esperas, ke ne ..."}, {"text_idx": "#000264", "text": "La vilag\u0302o Geashill vere ekzistas. Kiam la britoj regis la landon, g\u0302i estis parto de grandega bieno de angla barono. Se vi rigardos mapon de Irlando, vi trovos g\u0302in sur la s\u0302oseo R420 inter la iamaj hugenotaj urboj Portarlington kaj Tullamore, kie antau\u0306e estis distilejo de la fama viskio Tullamore Dew. Ankau\u0306 g\u0302ia malnova stacidomo vere ekzistas. G\u0302i situas sur la fervoja linio inter Dublino kaj Galway."}, {"text_idx": "#000265", "text": "La stacidomo distas proksimume je tri kilometroj de la vilag\u0302o mem, do en la pasintaj du jarcentoj, kiam en la kampara Irlando estis malmulte da veturiloj, homoj devis piediri sub ofta pluvo au\u0306 malofta suno sur malglata vojo inter dense arbarig\u0302inta pejzag\u0302o, se ili deziris pertrajne vojag\u0302i au\u0306 renkonti alvenantajn pasag\u0302erojn."}, {"text_idx": "#000266", "text": "Ekde longe \u2013 eble kvindek jarojn au\u0306 pli \u2013 la stacidomo ne estas uzata. G\u0302i ne plu estas haltejo survoje al Galway au\u0306 Dublino. Lau\u0306 onidiro, familio log\u0302as en g\u0302i, sed el la trajnoj neniu estas videbla en au\u0306 apud la domo, kaj tie estas neniu signo de vivo. Supozeble, g\u0302i ankorau\u0306 apartenas al CIE\u0301, la irlanda fervoja instanco. Iam mi serc\u0302is en la telefonlibro la numeron de nia stacidomo, kaj sub la titolo CIE\u0301 estis indikitaj la numeroj de c\u0302iu fervoja haltejo en nia regiono, inkluzive de tiu de Geashill. S\u0302ajnis al mi strange, ke telefonnumero de ne plu uzata stacidomo estas ankorau\u0306 publikigita. Mi demandis min: Kio okazus, se mi telefonus kaj demandus, kiam haltos en Geashill la venonta trajno de oriento au\u0306 okcidento? C\u0302u iu respondos? Certe oni pensus, ke mi estas frenezulo au\u0306 farsulo. Sed mi neniam provis telefoni al g\u0302i ..."}, {"text_idx": "#000269", "text": "Kvankam mi ne estis tute certa, mi kredis, ke mi ekvidis kelkajn ombrojn, kiuj movig\u0302is antau\u0306en, kaj ie ajn malfermig\u0302is vagonpordo. Mi ne povis rezisti la tenton sekvi ilin por konstati, kio okazas, c\u0302ar mi sciis, ke Geashill ne estas uzata haltejo, nur neglektata fantomo de antikva stacidomo. Preskau\u0306 senpripense, mi eliris tra la malfermita pordo kaj tuj trovis min sur la grundo antau\u0306 la stacidomo. Kajon mi ne vidis. Neniu lampo brilis kaj lau\u0306s\u0302ajne neniu dej\u0302oris en la stacidomo. Apud la gic\u0302eto de la biletejo estis neniu horaro de la trajnoj, kaj neniu afis\u0302o, s\u0302ildo au\u0306 anonco pendis sur la muroj."}, {"text_idx": "#000270", "text": "Mi vidis nur unu signon de vivo. Sur la planko kus\u0302is stumpeto de cigaredo, kaj dum momento mi supozis, ke g\u0302i ankorau\u0306 subbrulas kaj eligas fumon, sed eble tio estis nur imago mia. El la pasag\u0302eroj, kiuj supozeble elvagonig\u0302is, mi vidis neniun. Mi estis sola en forlasita stacidomo. Mi volis reenvagonig\u0302i, sed la trajno jam estis for. Mi sidig\u0302is sur benko por atendi la alvenon de la sekvanta trajno. Dum du horoj mi atendis, sed alia trajno ne alvenis. Mi tiam rememoris, ke mi veturis per la lasta trajno. C\u0302iuokaze, la fakto, ke g\u0302i c\u0302i-nokte nenormale haltis tie, tute ne signifas, ke alia trajno iam same faros."}, {"text_idx": "#000271", "text": "Mi subite ekkonsciis pri la malvarmo de la nokto, kaj decidis piediri g\u0302is la vilag\u0302o, kie mi esperis trovi iun ajn transportilon. Mi komencis mars\u0302i, sed la malkreskanta luno malaperis malantau\u0306 la nuboj, kaj estis malfacile vidi la vojon. Por malplibonigi la situacion, frosta nebulo c\u0302irkau\u0306is min. Dum kelkaj horoj mi malrapide mars\u0302is, palpante antau\u0306 mia vizag\u0302o por eviti nevideblajn obstaklojn. Subite mi konstatis, ke mi ne estas sola. Malgranda hundo aperis el la malhelo kaj trotis flanke de mi. G\u0302i apenau\u0306 meritis esti nomata hundo. G\u0302i estis mizera, hirta hundac\u0302o, kiu pli similis eluzitan skraptapis\u0302on. Sed mi estis danka pro g\u0302ia kompanio. La hundo akompanis min g\u0302is arbaro, kie g\u0302i silente malaperis."}, {"text_idx": "#000272", "text": "Mi esperis atingi la c\u0302efvojon al la vilag\u0302o, sed tio ne okazis. Post longega tempo mi rekonis la lokon, en kiu mi trovig\u0302is. Kun malg\u0302ojo mi konstatis, ke pro la malhelo kaj la nebulo, mi senscie estis revenanta al la forlasita stacidomo. Evidente, mi piediris en granda cirklo. Refoje mi formars\u0302is kaj persistis dum plia horo au\u0306 du, sed por mia angoro mi refoje trovig\u0302is en la apudeco de la stacidomo. S\u0302ajnis, ke mi ne povas eskapi el tiu diabla cirklo. Tute elc\u0302erpita, mi sinkis sur stacidoman benkon kaj konsideris, kion mi povas fari por eliri el tiu situacio. Intertempe, mi sentis malsaton, soifon, malvarmon kaj malesperon. Mi serc\u0302is en mia valizo ion por mang\u0302i kaj trinki, sed trovis nenion. Serc\u0302ante, mi ne rimarkis \u2013 sed poste konstatis \u2013 ke el la valizo falis sur la plankon letero kun mia nomo kaj adreso, kiun mi tiun matenon perpos\u0302te ricevis."}, {"text_idx": "#000273", "text": "Tiam la c\u0302ielo iomete estis helig\u0302inta, kaj la nebulo estis for. Mi povis vidi kelkajn stelojn de la Granda Ursino. La Polusa Stelo ne estis videbla, sed mi pli-malpli divenis, kie g\u0302i trovig\u0302is, kaj decidis sekvi g\u0302in ien ajn. Refoje mi komencis mars\u0302i."}, {"text_idx": "#000274", "text": "Post penige longa tempo, mi havis la impreson, ke mi rekonas la padon, sur kiu mi estis. Temis pri unu el la tiel nomataj \u201evojoj de la malsato\u201d. Dum la katastrofaj jaroj de la Granda Malsato (1845-1850), kiam c\u0302irkau\u0306 1,1 milionoj da irlandanoj mortis kaj miliono elmigris, lokaj au\u0306toritatoj kaj kelkaj ric\u0302aj bienuloj igis la mizerulojn konstrui nenecesajn vojojn, murojn kaj turojn kontrau\u0306 pago per bovlo da supo au\u0306 kelkaj moneroj. Iuj \u201evojoj de la malsato\u201d kondukis nenien kaj finig\u0302is en la torfejoj au\u0306 en forlasita kamparo. Sur tia vojo mi trovig\u0302is. Pro mia maltrankvila kaj laca stato mi imagis, ke la spiritoj de la malsataj laborantoj plenigas la lokon kaj sekvas min, petante mang\u0302aj\u0302on. Mi timis, ke mi deliras, sed baldau\u0306 mi konvinkis min, ke mi ne perdis mian mensan ekvilibron, malgrau\u0306 mia elc\u0302erpig\u0302o kaj malsato."}, {"text_idx": "#000275", "text": "Finfine, mi ekvidis elektrajn lumojn kaj rekonis, ke mi trovig\u0302as en la vilag\u0302o. J\u0302us kiam mi alvenis, haltis granda kamiono c\u0302e la krucvojo, kiu dividas la vilag\u0302on. Mi trovis sufic\u0302e da energio por kuri g\u0302is la pordo de la veturilo, kaj mi demandis de la au\u0306tisto, kien li veturas, kaj c\u0302u li permesas, ke mi kunveturu. Li respondis, ke Galway estas lia celo kaj ke mi ensaltu. Mi sentis grandegan senpezig\u0302on, c\u0302ar Clara, mia hejma urbo, situas sur la s\u0302oseo inter Geashill kaj Galway."}, {"text_idx": "#000278", "text": "Mi jesis, kaj ili postulis, ke mi akompanu ilin al la policejo. Tie ili montris al mi la leteron, kiu evidente falis el mia valizo, kiam mi trovig\u0302is en la forlasita stacidomo."}, {"text_idx": "#000279", "text": "Lau\u0306s\u0302ajne, dum la pasinta nokto iu vagabondo estis trovita mortinta \u2013 supozeble murdita \u2013 en la proksimeco de la stacidomo. Ili klarigis, ke la s\u0302oforo de la kamiono \u2013 al kiu mi rakontis survoje mian tiunoktan sperton \u2013 sciis, ke mi estis en la fervoja domo. Plie, la trovita letero estas konfirmo pri tio, kaj do mi estas suspektinda kaj devas resti en la policejo dum la krimesploro."}, {"text_idx": "#000280", "text": "Felic\u0302e, la periodo de mia aresto ne longe dau\u0306ris. Iu najbaro mia, kiu estis sur la sama trajno kiel mi, atestis, ke li vidis min, kiam mi envagonig\u0302is en Dublino kaj serc\u0302is sidlokon. Pri halto c\u0302e la antikva Geashill-haltejo li sciis nenion. Li plie asertis, ke tio ne eblas, c\u0302ar neniu trajno iam haltas au\u0306 haltos en Geashill. Do mi ne povis esti tie kaj certe ne estas implikita en la afero. La polico akceptis lian ateston, kaj mi estis liberigita."}, {"text_idx": "#000281", "text": "La sekvantan semajnon mi estis refoje en Dublino. Mi demandis c\u0302e la informejo en la stacidomo Heuston, c\u0302u trajno iam ajn haltas en Geashill. La komizino respondis, ke tiu nomo ne aperas sur la fervoja mapo, nek en la horaro de la trajnoj. Se mi dubas, mi demandu de la stacidomestro en lia oficejo sur la kajo 1. Tion mi faris. La stacidomestro kapneis. \u201eMi naskig\u0302is en Portarlington, la haltejo plej proksima al Geashill, kaj mi povas aserti, ke ec\u0302 dum la vivo de mia patro neniuj trajnoj haltis tie. Eble dum la tempo de mia avo la antikva stacidomo en Geashill estis ankorau\u0306 uzata. Pri tio mi ne estas certa.\u201d"}, {"text_idx": "#000282", "text": "Mi diris al li, ke antau\u0306 semajno la lasta trajno el Dublino ja haltis en Geashill kaj mi fakte elvagonig\u0302is tie."}, {"text_idx": "#000283", "text": "La stacidomestro ridetis. \u201eNe, ne, amiko. Absolute ne. La Geashill-stacidomo ne plu estas uzebla. La kajo estis antau\u0306longe malkonstruita, kaj se la fervoja instanco intencus remalfermi la stacidomon, estus necese rekonstrui la tutan domon, instali signalojn kaj refari la kajon. Neniu pasag\u0302ertrajno haltus, kie ne estas kajo nek signaloj. Estus tro dang\u0302ere. Mi povas certigi vin, ke vi eraras. Certe vi celas haltejon Portarlington au\u0306 Tullamore. Vers\u0302ajne vi ne rimarkis la nomon de la haltejo.\u201d"}, {"text_idx": "#000285", "text": "Turisma migrado de la albanoj"}, {"text_idx": "#000286", "text": "Kvankam Albanio estas ideala turismejo, pro klimato, naturo, temperaturo kaj homgastamo, la turisma industrio ankorau\u0306 ne okupas sian indan lokon en la landa ekonomio. Kial do?"}, {"text_idx": "#000287", "text": "C\u0302efe pro la malbona infrastrukturo kaj pro la malalta kvalito de la turismaj servoj. Same pro la relative altaj prezoj. Tiel dum 2004 Albanion vizitis 370 000 eksterlandaj turistoj, precipe albanoj log\u0302antaj en Kosovo kaj Makedonio (tiel nomata patriotisma turismo) kiuj alportis entute 350 milionojn da eu\u0306roj. Alvenis ankau\u0306 nealbanoj el diversaj landoj de Eu\u0306ropo, sed la plimulto venis simple pro scivolo pri tiu iam tre izolita regno. Aliflanke log\u0302antoj de Albanio mem preferas turismi eksterlande, precipe tie kie oni akiras enirvizojn facilmaniere: en Turkio, Makedonio, Montenegro, Kroatio, Tunizio, Egiptio, Kubo, sed ankau\u0306 en Hispanio, Havajo k.s. En 2004 la albanoj elspezis tiucele 600 milionojn da eu\u0306roj, kreante tiamaniere deficiton je 250 milionoj al la s\u0302tata ekonomio."}, {"text_idx": "#000288", "text": "Dume la najbaroj, aparte Kroatio, gajnis sufic\u0302e multe da mono danke al turismo. Kroation vizitis 8,8 milionoj da turistoj, elspezantaj 5,5 miliardojn da eu\u0306roj au\u0306 c\u0302irkau\u0306 20 % de la malneta enlanda produkto. Grekio akceptis 13 milionojn da turistoj kaj Turkio 17,5 milionojn."}, {"text_idx": "#000289", "text": "Lau\u0306 spuroj de La Tria Viro"}, {"text_idx": "#000290", "text": "Oni ofte pensas pri Vieno lige kun la verkaro de komponistoj Haydn, Mozart, Beethoven, Schubert kaj familio Strauss. Multaj turistoj vizitas la au\u0306stran c\u0302efurbon pro g\u0302iaj muziko kaj teatroj, muzeoj kaj parkoj. Krome ankau\u0306 viglaj filmamantoj povas veturi al Vieno por ekkoni la lokojn, kiujn reg\u0302isoro Carol Reed uzis por la filmo \u201eThe Third Man\u201d (La tria viro, 1949) \u2013 vera majstroverko kaj plej granda filmo iam ajn produktita de brita kompanio. La scenaron de la filmo verkis Graham Greene."}, {"text_idx": "#000291", "text": "Post la dua mondmilito Vieno estas konkerita de la nigra merkato. Komence de la filmo oni au\u0306das la ektimigan citro-muzikon de Anton Karas, kiu rapide gvidas la spektantojn en la mondon de malico, mensogoj kaj murdo. Sed la filmo estas ankau\u0306 gaja kaj sprita, populara, sed ankau\u0306 profunda esploro de la morala elekto."}, {"text_idx": "#000292", "text": "Neniam antau\u0306e au\u0306 poste oni tiel realisme pentris Vienon en filmo. Unu el la plej vidindaj lokoj tie estas Riesenrad, la famkonata giganta rado, kiu trovig\u0302as en Prater-parko. Ankau\u0306 nun el ties supro oni povas g\u0302ui panoraman vidaj\u0302on de la dumiljara urbo. Harry Lime (aktoro Orson Welles), protagonisto en La tria viro, invitas al Vieno sian malnovan amikon Holly Martins (Joseph Cotton). Ilia sola reala renkonto en la filmo okazas sur tiu giganta rado."}, {"text_idx": "#000293", "text": "Alia grava loko en la filmo estas la monumento omag\u0302e al imperiestro Jozefo la Dua sur la samnoma placo. \u201eBarono\u201d Kurtz, rumano Popescu kaj la mistera Tria Viro portis la korpon de Harry preter la statuo de imperiestro. Harry havas apartamenton en la proksima palaco Pallavicini, konstruita en 18a jarcento. Du gigantaj kariatidoj ankau\u0306 nun staras ambau\u0306flanke de la pordo de Pallavicini. Tie oni povas vidi ankau\u0306 la fenestron de la palaco, tra kiu la pordisto \u2013 sola atestanto de la \u201eakcidento\u201d \u2013 promesas komuniki la informon al Holly. Sed oni mortigis la pordiston antau\u0306 ol li povas plenumi tion."}, {"text_idx": "#000294", "text": "Komence de la filmo oni vidas parton de Zentralfriedhof (centra tombejo), kiun oni povas atingi per longa tramveturo ekde la urbocentro de Vieno. Zentralfriedhof havas tri milionojn da tomboj, inkluzive tiujn de multaj famaj komponistoj. Post la dua mondmilito g\u0302i situis en la internacia sektoro (1945\u20131955), kiun dum la filmlaboroj administris soldatoj el Sovetio, Usono, Britio kaj Francio."}, {"text_idx": "#000295", "text": "La au\u0306toritatoj permesas la fosadon de speciala tombo en la centra tombejo por la \u201efunebra\u201d ceremonio de la \u201emortinta\u201d Harry Lime. Tie Holly Martins vidas kiel liaj amikoj Kurtz kaj d-ro Winkel j\u0302etas teron en la tombon. Tie c\u0302eestas ankau\u0306 Anna Schmidt, la amorantino de Harry. Ankau\u0306 policistoj, kiuj esploris la krimojn de Lime kaj lia bando, observas la ceremonion. Poste en la filmo Holly vidas pruvon pri la krimoj de sia malnova amiko, vizitinte malsanulejon kaj vidinte la suferadon de infanoj je meningito, kiujn oni povis kuraci per penicilino. Kaj Lime s\u0302telis, diluis kaj vendis tiun kuracilon, ricevante grandan profiton."}, {"text_idx": "#000296", "text": "Ankau\u0306 kloakaj kanaloj de Vieno, kiuj longas entute 500 km, vizitindas, c\u0302ar ili estas grava loko en la filmo. Ili estas preskau\u0306 la sola parto de Vieno, kiu ne estis difektita dum la milito kaj estis ideala loko por sekretaj vojag\u0302oj. Lime plu vivas (estas alia membro de la bando, kiu kus\u0302as en la c\u0302erko komence de la filmo) kaj uzas la kloakojn por frekventi la sovetian kaj internacian sektorojn. G\u0302uste en la kloaka kanalo Martins mortpafas Lime fine de la filmo."}, {"text_idx": "#000297", "text": "Estas muzeo pri la filmo en Pressgasse 25 en Vieno. Tie oni povas vidi grandan kvanton da afis\u0302oj en multaj lingvoj, per kiuj oni reklamis g\u0302in."}, {"text_idx": "#000298", "text": "Estis nur tri vortoj, kiujn li revis au\u0306di, kaj nur de unu persono. Sed ec\u0302 la vespera vento ne blovus la vortojn en lia direkto, kiam li solece promenis. Kien li iris? Neniu sciis. Plejeble ankau\u0306 li ne sciis, c\u0302ar lia mieno montris, ke li ne havas celon. Sed certe li volis iri for de iu ajn homo, kaj jam post 30 minutoj de sencela promeno li sukcesis. Li ekvidis bele fres\u0302ajn rozojn, sed nun ne povis renkonti ilin kun la rideto, kun kiu homoj kutime renkontas rozon. S\u0302ajnas, ke ili nur profundigas lian solecon."}, {"text_idx": "#000299", "text": "Homoj c\u0302iam deziras pluki kaj meti ilin en la manojn de iuj kiel demonstracio de amo. Sed nun li ne povis fari tion. Multfoje li jam diris al s\u0302i, kiel li sentas. Li jam esprimis sian esperon, ke ili povos kunesti dum jarmiloj. Tiu belulino, kvazau\u0306 s\u0302i posedus la tutan povon dikti lian sorton, nur fojfoje diris, ke s\u0302i bezonas tempon por pripensi la aferon. C\u0302u mankas al s\u0302i koro? Kiel s\u0302i ne povas senti la tremon kaj doloron en lia koro? Kial s\u0302i ne scias, ke tia prokrasto mortigas homon tre rapide? Estus bona novaj\u0302o por li, se s\u0302i reciprokus lian senton ec\u0302 unuprocente. Sed s\u0302i sentis nenion kaj c\u0302iam diris al li, ke li iom atendu kaj esperu."}, {"text_idx": "#000300", "text": "Li klinis sin por pluki rozon, kiun li neniam povos meti en la manon deziratan."}, {"text_idx": "#000302", "text": "La rozo havis multajn petalojn, kaj li sciis, ke la lasta estas tre grava, c\u0302ar tiu determinos lian sorton rilate la aferon. Diradi \u201es\u0302i min amas\u201d kaj \u201es\u0302i ne amas min\u201d, des\u0302irante unu petalon dum c\u0302iu diro. Tio estas sensencaj\u0302o! Li forj\u0302etis la rozon rezigne kaj serc\u0302is konsolon sub iu arbo, sed la arbo proponis nenion, c\u0302ar tute mankis al g\u0302i folioj. Tamen ne necesis beno de ombro en tiu tempo, c\u0302ar jam vesperig\u0302is, kaj la suno jam ekripozis en la patrineca sino de la horizonto. Tamen, li sidig\u0302is sub g\u0302i kaj ripozigis sian dorson kontrau\u0306 g\u0302i kaj fermis siajn okulojn. Tio tute ne helpis. Li ne povis elpensi bonan solvon al sia problemo. Eble tiu ludo helpus, sed li ne volis reiri por trovi la forj\u0302etitan rozon."}, {"text_idx": "#000303", "text": "Kun la okuloj ankorau\u0306 fermitaj, li starig\u0302is kaj permane sentis la trunkon de la arbo. Lau\u0306 la sento, la arbo jam perdis la lastan folion eble antau\u0306 tri jaroj, sed g\u0302i ankorau\u0306 havas branc\u0302ojn. Ankau\u0306 li trovis, ke la arbo ne estas tre alta. Eble per tio li povas diveni sian sorton. Li provos ..."}, {"text_idx": "#000305", "text": "Nun li ne bezonis, ke oni diru al li, ke li estas freneza. Li mem sciis, ke li jam perdis la kapablon rezoni au\u0306 pensi normale, sed li jam ne povis agi alie. Li des\u0302iris alian branc\u0302on: \u201eS\u0302i amas min.\u201d"}, {"text_idx": "#000306", "text": "Li ekploris. Li ne sciis, kiom da branc\u0302oj restis, kaj nun la ludo farig\u0302is dang\u0302era, c\u0302ar la branc\u0302oj dum c\u0302iu des\u0302iro preskau\u0306 vundis lin. Fine li trovis, ke lia mano povis tus\u0302i nur unu restantan branc\u0302on. Li jam pensis pri tio, ke s\u0302anco neniam favoros lin. Li ne ludos la ludon. Nu, li des\u0302iris la lastan branc\u0302on kun la diro, kiu eskapis el lia bus\u0302o nur kiel profunda g\u0302emo, kaj en absoluta malespero li tute ne sciis, ke la lasta branc\u0302o estis akompanata de granda branc\u0302o, kiu jam multajn jarojn pendis sur alia najbara arbo, kaj la celo de la malbeninda branc\u0302o estis lia kapo."}, {"text_idx": "#000307", "text": "Tiun saman vesperon la belulino ordigis aferojn en sia eta salono. La nokto estis tre profunda, kaj oni havis la penson, ke la suno ne levig\u0302os dum jarcento. Ankau\u0306 pluvis."}, {"text_idx": "#000308", "text": "Li aperis en la enirejo de la log\u0302ejo de la knabino, kiun li amis kun ekstrema amo. S\u0302ajnis, ke li nun jam trovis manieron solvi la problemon kaj trovis, kion diri por igi s\u0302in deklari sian amon al li. Li nun ne ploris, sed lia malg\u0302ojo estis ec\u0302 pli evidenta ol antau\u0306e. Li la fres\u0302ajn rozojn en siaj manoj donos al s\u0302i kaj diros, ke ili signas lian amon al s\u0302i. Kiam s\u0302i turnis sin en lia direkto, li tuj genuig\u0302is kaj, levinte la rozojn, li solene diris: \u201eBonvolu diri al mi nun, kiel vi sentas pri mi, mia pacienco elc\u0302erpig\u0302is, kaj mi rapide mortas.\u201d"}, {"text_idx": "#000309", "text": "Sed je lia surprizo s\u0302i diris nenion, nek rigardis la rozojn. \u201eC\u0302u do vi ne amas min? C\u0302u do vi nur igis min atendi senfrukte?\u201d S\u0302i s\u0302ajne ne konsciis pri lia c\u0302eesto. Neniu povis esti tiom malbonkora. Subite la telefono sonoris, kaj s\u0302i tuj prenis la au\u0306skultilon kaj ricevis mallongan informon. S\u0302i ne povis reloki la au\u0306skultilon, kaj s\u0302i falis sur la plej apudan sidilon."}, {"text_idx": "#000312", "text": "Kion li sole faris tie? Kiel tio okazis?"}, {"text_idx": "#000313", "text": "La belulino klinig\u0302is kaj ekploris. Tiumomente li rigardis la rozojn en siaj manoj kaj trovis, ke ili estis senvivaj. \u201eHo ve! Neniu ricevos ilin. Kaj kiel mi ne tuj sciis, ke ili velkis? Pardonu!\u201d Nun plorante lau\u0306te, la belulino starig\u0302is kaj ekpromenis en lia direkto, sed montrig\u0302is, ke s\u0302i tute ne vidas lin."}, {"text_idx": "#000314", "text": "\u201eHo, c\u0302u s\u0302i ne vidas min? Ve, kio okazas?\u201d Li j\u0302etis la velkajn rozojn sur la plankon. \u201eNun ne utilas deklari amon al mi.\u201d Ekstere en la profunda nokto homoj amasig\u0302is, klac\u0302ante pri junulo, kies kadavron oni j\u0302us alportis al la najbara hospitalo. \u201eAlia rozo jam velkis!\u201d oni diris."}, {"text_idx": "#000315", "text": "Unua fotografaj\u0302o de ekstersunsistema planedo"}, {"text_idx": "#000316", "text": "\u201eNiaj novaj bildoj montras konvinke, ke tiu vere estas planedo, la unua planedo ekster nia sunsistemo, kiu estis bildigita\u201d, asertas Gael Chauvin, skipestro kaj astronomo de la Eu\u0306ropa Suda Observatorio (ESO)."}, {"text_idx": "#000317", "text": "2M1207b estas la nomo de la unua rekte observita planedo ekster nia sunsistemo. Novaj bildoj, faritaj dum februaro kaj marto de c\u0302i tiu jaro, finfine konkludis disputon inter astronomoj, disputo kiu dau\u0306ris proksimume unu jaron. Benjamin Zuckermann, teamano kaj profesoro de fiziko kaj astronomio, diris, ke li estas \u201epli ol 99 %\u201d certa pri la eltrovo. Bildo farita dum aprilo 2004, montris malfortan, rug\u0302an makulon apud bruna nano (vd. terminaron fine) lokita proksimume 200 lumjarojn for. La objekto brilas proksimume 100-oble pli malforte ol la apuda bruna nano. Sed tiutempe la preciza naturo de la objekto estis malcerta."}, {"text_idx": "#000318", "text": "Novaj analizoj, uzante spektroskopiajn metodojn, nun certigis, ke 2M1207b fakte estas planedo. Forta signo de akvo estas videbla en la spektro, grava indiko, ke la objekto estas malvarma. La relative malalta temperaturo, de proksimume 976oC, indikas, ke la objekto ne povas esti stelo. Tamen, kelkaj astronomoj menciis, ke la naskig\u0302o de la objekto estis nekutima por planedoj. Lau\u0306 iliaj opinioj, 2M1207b formig\u0302is, samkiel la steloj, per gravita kolapso de kosma nebulo."}, {"text_idx": "#000319", "text": "La planedo trovig\u0302as en la konstelacio Hidro kaj pezas kvinoble pli ol la planedo Jupitero. G\u0302i rotacias c\u0302irkau\u0306 la bruna nano je 55-obla sun-monda distanco. La novaj observadoj ankau\u0306 montris, ke la planedo kaj la bruna nano movig\u0302is kune, tiel konfirmante, ke ili estas ligitaj per gravito. La taksita periodo de rivoluo de la planedo estas proksimume 2500 jaroj. Pro tiu kau\u0306zo ne jam eblis observi la movadon de la planedo mem. Uzante la nunan teknikan skipon, kelkaj jardekoj de observadoj estus necesaj."}, {"text_idx": "#000320", "text": "La unua ekstersunsistema planedo estis eltrovita jam antau\u0306 dek jaroj, en 1995. Ekde tiam la listo de tiel nomataj ekzoplanedoj kreskis g\u0302is pli ol 150 kandidatoj. G\u0302is nun la ekzisto de planedoj ekster nia sunsistemo estis pruvata per malrektaj metodoj. La planeda gravito translokas tien reen la centran stelon iomete, tiel kau\u0306zante koloran fluktuadon de la stela lumo. La mezurado de tiu fluktuado ebligas dedukton pri la atributo de la planedo. Alia aplikata metodo estas la mezurado de la malhelig\u0302o de la stelo, kiam la planedo pasas antau\u0306 g\u0302i. Kontrau\u0306e, la rekta observado de ekzoplanedoj estas ege malfacila afero: ofte la brilo de la centra stelo kas\u0302as la malfortan planedan lumon. Tamen, por scii pli pri la kemia konsisto de la planedo, tiu rekta observado estas nepre necesa."}, {"text_idx": "#000321", "text": "La teamo uzis unu el la kvar \u201etre larg\u0302ajn teleskopojn\u201d (nomitaj \u201eVLT\u201d, very large telescope) de ESO sur monto Cerro Paranal en C\u0302ilio. La diametre 8,2-metra teleskopa c\u0302efspegulo estas ekipita kun adaptebla optika sistemo. Tiu sistemo kompensas la perturban efikon de la tera atmosfero, plibonigante la kvaliton de la observado tiel, ke ec\u0302 la malforta ekzoplaneda lumo estis videbla."}, {"text_idx": "#000322", "text": "C\u0302u planedo au\u0306 bruna nano?"}, {"text_idx": "#000323", "text": "Oni povas konsideri brunajn nanojn iel \u201esensukcesaj\u201d steloj, c\u0302ar ili ne posedas sufic\u0302e da maso por ekigi plenan nuklean fuzion. Tial ili okupas apartan rangon inter planedoj kaj steloj: tro pezaj por esti planedo, tro malpezaj por esti stelo. La limo inter gigantaj planedoj kaj brunaj nanoj estas ankorau\u0306 pridisputata. Por klasifiki objekton planeda, g\u0302ia maso devas esti sufic\u0302e malgranda. Lau\u0306 la difino de la Internacia Astronomia Unio, brunaj nanoj devas havi almenau\u0306 13,6 MJup (jupiterajn masojn), kiu estas la minimuma maso por fuzii deu\u0306terion."}, {"text_idx": "#000324", "text": "Lau\u0306 tiu difino, objekto 2M1207b (kvin MJup) estas planedo. Dum siaj serc\u0302adoj de ekzoplanedoj, la sama teamo eltrovis ankau\u0306 objekton c\u0302e la stelo AB Pictoris. C\u0302ar la maso de tiu objekto estis determinita inter 13 kaj 14 MJup, g\u0302ia statuso estas ne ankorau\u0306 klarigita. Ankau\u0306 germana teamo, estrata de Ralph Neuha\u0308user de la Universitato Jena, eltrovis ekzoplanedan kandidaton dum 2004. Tiu objekto orbitas junan stelon en la konstelacio Lupo, je 400 g\u0302is 500 lumjaroj for, nomitan GQ Lupi. Tiu kandidato posedas inter 1 kaj 42 MJup. Pro tiu granda malcerteco de la maso ankorau\u0306 ne eblis konfirmi la veran naturon de GQ Lupi kaj pliaj esploroj estas necesaj."}, {"text_idx": "#000325", "text": "La serc\u0302adon pri ekzoplanedoj oni dau\u0306rigas kun fervoro. La lastaj eltrovoj montras la aktivecon de tiu astronomia fako. Anne-Marie Lagrange, teamano el la Grenobla Observatorio en Francio resumas la signifon: \u201eNia eltrovo reprezentas unuan pas\u0302on al unu el la plej gravaj celoj de moderna astrofiziko: karakterizi la fizikan strukturon kaj kemian konsiston de gigantaj kaj, fine, tersimilaj planedoj\u201d. Certe ni povas atendi aliajn ekscitigajn eltrovojn dum la estontaj jaroj."}, {"text_idx": "#000326", "text": "Stelo: Varmega, gasa, kosma objekto, kiu generas energion per nuklea fuzio, tiel radiante lumon (nia suno estas stelo)."}, {"text_idx": "#000327", "text": "Planedo: Kosma objekto, kiu rivoluas c\u0302irkau\u0306 centra stelo au\u0306 bruna nano. Planedoj ne generas energion per fuzio kaj ne radias videblan lumon per si mem (nia mondo estas planedo). Ili reflektas la lumon de la centra stelo."}, {"text_idx": "#000328", "text": "Bruna nano: Gasa objekto ne sufic\u0302e peza kaj varmega por ekigi plenan nuklean fuzion. Kelkaj, tamen, povas fuzii deu\u0306terion (pezan hidrogenon)."}, {"text_idx": "#000329", "text": "Ekzoplanedo: Planedo ekster nia sunsistemo. G\u0302i ne rivoluas c\u0302irkau\u0306 nia suno, sed c\u0302irkau\u0306 alia stelo."}, {"text_idx": "#000330", "text": "Jugoslavio interkonsentis pri landlimoj kun Italio, per kio precize estis difinita ankau\u0306 la mara limo en Adriatiko. Oni difinis punkton M5, kie intertus\u0302ig\u0302is linio inter tera limpunkto kaj la internacia maro. Kiam disfalis Jugoslavio, okazis principa interkonsento inter Slovenio kaj Kroatio, ke la limoj inter ili restu tiuj, kiuj estis ene de Jugoslavio, sed neniu tus\u0302is la demandon pri la mara limo."}, {"text_idx": "#000331", "text": "Lau\u0306 la internacia mar-kodo la slovena marlimo kun Italio estas la iama jugoslav-itala marlimo. Sed kun Kroatio la marlinio devus iri meze de golfo duone kroata kaj duone slovena. Tiamaniere la slovena maro estus trianguleto, kiu ne atingus la internacian maron, fermita unuflanke per la limo kun Italio kaj aliflanke per la limo kun Kroatio."}, {"text_idx": "#000332", "text": "C\u0302ar Slovenio devas kalkuli kun eventuala disfalo de Eu\u0306ropa Unio kaj kun la eblo, ke g\u0302i denove estus tute suverena s\u0302tato sen eliro al la internacia maro, g\u0302i volas interkonsenti kun Kroatio pri slovena koridoro, per kiu eblus navigi al la slovena haveno Koper, sen peti permeson de Kroatio au\u0306 Italio (kiel Francio aprobis koridoron al Monako)."}, {"text_idx": "#000333", "text": "En 2003 la kroata parlamento proklamis ekologis\u0302irman maran zonon, kiu plivastigas la markompetentojn de la kroata polico je plia trideko da kilometroj en la internacia maro. Tiu c\u0302i leg\u0302o ne deklaris, ke Kroatio alproprigis plian marteritorion; simple ke g\u0302i decidis ekzorgi pri ekologiaj marproblemoj sur pli vasta areo. Praktike la decido signifas, ke nun la kroata ekologia zono enhavas ankau\u0306 la tutan slovenan marteritorion."}, {"text_idx": "#000334", "text": "La proklamo kau\u0306zis grandan eksciton en Slovenio. Komence de oktobro 2005 la slovena parlamento siavice akceptis leg\u0302on pri ekologia s\u0302irmzono, kio plivastigis la kompetentojn ankau\u0306 de g\u0302ia polico. Tio signifas, ke slovenoj ekologie respondecus pri iom da kroata marteritorio."}, {"text_idx": "#000335", "text": "Reage ekscitig\u0302is kroatoj, kies parlamento deklaris la slovenan leg\u0302on senvalora. Samtage la kroata ministrino pri eksterlandaj aferoj Kolinda Grabar-Kitarovic\u0301 sendis leteron al sia slovena samrangulo, Dimitrije Rupel, proponante, ke internacia kaj neu\u0306trala tribunalo decidu la aferon."}, {"text_idx": "#000336", "text": "Sed slovenoj ne s\u0302atas tiun solvon, kiu povus esti malavantag\u0302a por ili. Ili insistas pri jam atingita interkonsento pri markoridoro el la jaro 2002 inter la tiamaj registaroj. Tiun interkonsenton akceptis kaj ratifis la slovena parlamento, sed la kroata ne ratifis g\u0302in, kaj tial g\u0302i neniam ekvalidis."}, {"text_idx": "#000337", "text": "Aliflanke la slovenoj volas \u201ekomerci\u201d pri la afero. Ili pretus doni du malgrandajn surterajn teritoriojn al kroatoj kontrau\u0306 markoridoro. Kroataj politikistoj scias, pri kio temas, sed neniu reganta partio post 2002 kurag\u0302is proponi tiel \u201efordoni\u201d la propran teritorion, timante la politikajn riskojn."}, {"text_idx": "#000338", "text": "Tamen la kroatoj timas, ke, kiam Kroatio kiel definitiva kandidato por EU-membrig\u0302o komencos detale intertrakti kun la unio, Slovenio \u2013 jam membro de la 25-s\u0302tata unio \u2013 eble negative influos la diskutojn. Tiel restas situacio, kiu estigas malamikecon inter du najbaraj s\u0302tatoj kaj malutilas al ambau\u0306."}, {"text_idx": "#000339", "text": "Pasintjare kras\u0302is en Litovio 50 km for de Kaunas rusa c\u0302asaviadilo de la marko SU-27. La piloto, 36-jarag\u0302a Valerij Trojanov, sin savis, kiam ne plu restis brulaj\u0302o kaj akcidento neeviteblis. Trojanov estis arestita pro delikto kontrau\u0306 la regularo pri internaciaj flugoj, sed post du semajnoj da enketoj liberigita."}, {"text_idx": "#000340", "text": "La apero de rusa aviadilo, ekipita per kvar raketoj kaj unu kanono, sur la teritorio de membros\u0302tato de Nord-Atlantika Traktat-Organizaj\u0302o (NATO), s\u0302okis estrojn kaj de Litovio kaj de NATO mem. Unue, post zorgaj esploroj c\u0302e la akcidentejo, kie estis trovita inter la rompitaj\u0302oj sekreta instalaj\u0302o pri rekono de militaj aviadiloj, la instancoj kredis, ke temas pri testo flanke de la rusoj por esplori la defendo-pretecon de litovaj kaj aliaj c\u0302asaviadiloj."}, {"text_idx": "#000341", "text": "Poste estis decidite, ke la rusa c\u0302asaviadilo elaerig\u0302is pro pilota eraro: esplorado de la t.n. \u201enigra kesto\u201d indikis, ke la mas\u0302ino estis teknike senriproc\u0302a, tamen antau\u0306 la flugo ne estis sufic\u0302e inspektita. S\u0302ajnas, lau\u0306 rusaj oficiroj, ke la aviadilo kun ses aliaj forlasis bazon apud Sankt-Peterburgo, rondumis super la maro apud la dana insulo Bornholm sed, anstatau\u0306 reveni kun la aliaj al Kaliningrado, deflankig\u0302is kaj trovig\u0302is super Litovio."}, {"text_idx": "#000342", "text": "La okazintaj\u0302o por litovaj au\u0306toritatuloj altrudas la esperon, ke Rusio analizos la incidenton kaj estonte eliminos s\u0302tatlimajn deliktojn tiajn. Samtempe politikistoj ekzorgos pri la neceso fortigi la defendeblon de la aero super la baltaj s\u0302tatoj: pro tio ili diskutos kun gvidantoj de NATO kaj de Rusio."}, {"text_idx": "#000343", "text": "Ekis ankau\u0306 ideoj pri la senarmigo de la kaliningrada enklavo, eta sed forte armeplena rusa teritorio."}, {"text_idx": "#000344", "text": "La plej populara libro de la lastaj jaroj"}, {"text_idx": "#000345", "text": "S\u0302ajnas, ke tute antau\u0306 nelonge mi prilaboris la duan eldonon de Vojag\u0302o en Esperanto-lando por la retkatalogo Trovanto de Internacia Esperanto-Muzeo en Vieno. Kaj jen g\u0302i elc\u0302erpig\u0302is, kaj jam aperis la tria eldono, en pli granda formato, rapide vendig\u0302anta."}, {"text_idx": "#000347", "text": "Krom la montrado de la utilo de Esperanto, montrig\u0302as ankau\u0306 indikoj pri pasintaj organizaj problemoj, ekzemple en la artikolo de Sergej Kuznecov Dang\u0302era libro pri dang\u0302era lingvo (pri la sekvoj en Rusio de la historia studo de Ulrich Lins)."}, {"text_idx": "#000348", "text": "La Esperanto-muzeo de Vieno aperas per artikolo el la jaro 1992, sed kun longa aktualiga komento pri la retkatalogo. Kompreneble, ankorau\u0306 ne eblis montri bildojn pri la nova ekspozicio en la palaco Mollard (strato Herrengasse 9, do ne plu en Hofburg), c\u0302ar la translokig\u0302o okazis nur somere de la jaro 2005, post la apero de la libro, kaj la ekspozicio ec\u0302 fine de septembro ne estis preta. Tio restas tasko por la kvara eldono."}, {"text_idx": "#000349", "text": "Ankau\u0306 praktikaj konsiloj trovig\u0302as en la libro, ekzemple, kion fari, por ke la kontakto kun novaj plumamikoj bone evoluu (konsiloj de Marjorie Boulton), kaj enkonduko en Interreton. Estis c\u0302arma ideo de la kompilinto skribi komentojn kiel anoncojn por fikcia Esperanto-klubo."}, {"text_idx": "#000350", "text": "La libro tau\u0306gas kaj por unuopa legado kaj kiel bazo por kurso de progresintoj (la uzantoj jam regu la gramatikon kaj bazan vortprovizon). Evitante tro da neologismoj, g\u0302i konsiderinde pligrandigas la vortprovizon de la leganto. Ec\u0302 spertaj esperantistoj certe trovos en la libro ion novan."}, {"text_idx": "#000351", "text": "Se oni volas distrig\u0302i, sufic\u0302as legi la tekstojn kaj la komentojn. Sed se oni volas vere lerni multon pri la Esperanto-kulturo, necesas legi c\u0302iujn notojn. Nur studinte atente la notojn, oni kapablas respondi al c\u0302iuj demandoj je la fino de la lecionoj."}, {"text_idx": "#000355", "text": "Ni legas MONATOn por informig\u0302i pri aliaj landoj kaj kulturoj, do bonvolu ne supozi, ke ni jam scias pri ili."}, {"text_idx": "#000356", "text": "Nazia influo kaj germana ekspansio"}, {"text_idx": "#000357", "text": "Gerrit Berveling en la artikolo Nia estonta Eu\u0306ropo ..., MONATO 2005/9, p. 8, rakontas pri c\u0302ikanoj fare de germanaj kaj polaj doganistoj kontrau\u0306 instruistoj parolantaj pri rasismo. Estas eble, ke tiuj doganistoj agis sub nazia influo. Lau\u0306 la dana libro Blod og \u00c6re (Sango kaj honoro) de Ole Linboe kaj lau\u0306 mia sperto trovig\u0302as multaj nazioj en policaj instancoj. Aboutaleb ne malpravas. Mi kurag\u0302as diri pli: Kreskanta influo de nazioj povos kau\u0306zi realan katastrofon en Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000358", "text": "La germana popolo sub la gvidado de Adolf Hitler spertis la plej grandan katastrofon en sia tuta historio. Hitler asertis, ke la s\u0302tato kreita de li dau\u0306ros 1000 jarojn, sed g\u0302i dau\u0306ris 12 jarojn kaj sekvis nuligo de 1100-jara germana ekspansio orienten. La germana ekspansio ne nur estis militada, sed c\u0302efe ekonomia, kultura kaj demografia. La strebo de germana influo ampleksis centran kaj orientan Eu\u0306ropon kaj krome grandan parton de Azio. La germana lingvo nomig\u0302is \u201eEsperanto de slavoj\u201d. Indos prilumi la influon de naziismo al la multetnaj socioj en orienta Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000359", "text": "Ni lernu de la historio, ni ne falsu g\u0302in."}, {"text_idx": "#000360", "text": "Protestis gejunuloj en Litovio kontrau\u0306 la intencoj vendi akciojn de la plej granda nafto-kompanio (Mazeikiu nafta) en la baltaj s\u0302tatoj al rusa kompanio."}, {"text_idx": "#000361", "text": "Antau\u0306 la laborejo de la c\u0302efministro Algirdas Brazauskas prezentis sin gejunuloj vestitaj en uniformoj el la sovetia epoko. Alveninte per malnova kaj iam prestig\u0302a rusa au\u0306tomobilo Volga, du sovetiecaj au\u0306toritatuloj deklaris, ke ili ac\u0302etos ne nur petrolan uzinon en Mazeikiai, sed ankau\u0306 kastelojn kaj la katedralan placon en Vilniuso. Poste ili portis \u201ehonoran leteron\u201d pri interpopola amikeco \u2013 dum la sovetia periodo la plej honora dankesprimo \u2013 al la registaro."}, {"text_idx": "#000362", "text": "La organizantoj intence elektis tian proteston. Ili maltrankvilig\u0302as pri la cinikeco de la registaro, kiu senkas\u0302e protektas kompaniojn kaj ilin privatigas per rusa kapitalo."}, {"text_idx": "#000363", "text": "Litovio volas resti nukle-energia s\u0302tato"}, {"text_idx": "#000364", "text": "Anig\u0302ante al Eu\u0306ropa Unio (EU), Litovio akceptis la devon fermi sian nuklean centralon en Ignalina, kie funkciis du C\u0302ernobil-tipaj reaktoroj. La unua reaktoro, taksita malsekura, estis fermita fine de la jaro 2004. La dua estas fermota fine de 2009. Tamen Litovio ne volas tiel facile rezigni pri sia nuklea praktiko."}, {"text_idx": "#000365", "text": "58 el 141 litovaj parlamentanoj, reprezentantaj preskau\u0306 c\u0302iujn parlamentajn frakciojn, akceptis la ideon pri plilongigo de la funkciado de la dua reaktoro kaj pri evoluo de nuklea energio. Politikistoj opinias, ke nun estas tre favora situacio por tiaj debatoj inter Litovio kaj EU: la prezo de petrolo kaj sekve de fueloj altig\u0302as. Iliaopinie, lastatempe EU mem ig\u0302is pli favora al nuklea energio: malnovaj centraloj modernig\u0302as au\u0306 estos konstruataj novaj. Krome internaciaj spertuloj konfirmis, ke la centralo de Ignalina estas sufic\u0302e sekura."}, {"text_idx": "#000366", "text": "En sia rezolucio la parlamento proponis al la registaro akcepti \u201ekonkretajn decidojn\u201d pri fermo de nuklea centralo kaj pri konstruo de nova centralo, kiu estu preta en 2015-2017. Parlamentanoj ankau\u0306 instigis la registaron prilabori programon pri la evoluigo de nuklea energio en Litovio, en kiu estu fiksitaj principoj de la konstruado de nova nuklea centralo, g\u0302iaj financaj kondic\u0302oj kaj postuloj por eventualaj investantoj kaj produktantoj."}, {"text_idx": "#000367", "text": "Antau\u0306e Algirdas Brazauskas, la c\u0302efministro de Litovio, ideojn pri nova reaktoro kaj estonteco de la lando kiel nuklea s\u0302tato nomis vanaj. Tamen nun li ordonis prepari juran, ekonomian kaj financan fundamentojn por allogi investantojn. Pri neceso de nova nuklea centralo atentigis ankau\u0306 la c\u0302efministroj de Latvio kaj Estonio."}, {"text_idx": "#000368", "text": "Tamen spertuloj avertis, ke konstruado de nova nuklea reaktoro estos multekosta afero. Se Litovio sukcesos en tio, g\u0302i devos zorgi ankau\u0306 pri sekura deponejo de nukleaj restaj\u0302oj. Tio kostus pli, ol la konstruado de nova nuklea centralo. Oni kalkulis, ke arang\u0302o de deponejo de uzita nuklea brulaj\u0302o, la plej dang\u0302era radioaktiva restaj\u0302o, kostus c\u0302irkau\u0306 2,6 miliardojn da eu\u0306roj kaj la konstruado de la centralo inter 2,03 kaj 2,32 miliardojn."}, {"text_idx": "#000369", "text": "Por la zorgo pri la unua reaktoro, kies malmuntado estas antau\u0306vidita g\u0302is la jaro 2030, kaj la kun tio ligitaj laboroj jare estos bezonataj c\u0302irkau\u0306 14,48 milionoj da eu\u0306roj. En la fonduso por la c\u0302esigo de funkciado de la centralo nun estas c\u0302irkau\u0306 340 milionoj da eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#000370", "text": "En 2005 la nuklea centralo de Ignalina planas vendi 8,5 g\u0302is 9 miliardojn da kilovathoroj da elektroenergio, t.e. je 35 % malpli, ol dum la antau\u0306a jaro."}, {"text_idx": "#000371", "text": "Gasodukta projekto implicas politikajn problemojn"}, {"text_idx": "#000372", "text": "La 8an de septembro 2005 naskig\u0302is nova projekto, pri kiu interkonsentis la s\u0302tatestroj de Rusio kaj Germanio: balta gasodukto. La kontrakton subskribis respondeculoj de la rusa monopola gaskompanio Gazprom kaj de la germanaj energetika entrepreno E.ON kaj entrepreno Wintershall, apartenanta al la kemi-industria kompanio BASF. La gasodukto, kies konstruo kostos c\u0302irkau\u0306 5,7 miliardojn da usonaj dolaroj kaj kiu ekfunkciu en 2010, al okcidenta Eu\u0306ropo kapablos liveri c\u0302irkau\u0306 55 miliardojn da kubaj metroj da natura gaso."}, {"text_idx": "#000373", "text": "Lau\u0306 la projekto gaso el Siberio al Germanio estos liverata per 1189 km longa gasodukto, en la profundo de Balta Maro, inter la rusa urbo Viborg kaj la germana Greifswald. Tiel g\u0302i c\u0302irkau\u0306iros la baltajn s\u0302tatojn kaj Pollandon."}, {"text_idx": "#000374", "text": "La rusan-germanan interkonsenton la litova c\u0302efministro Algirdas Brazauskas komence traktis trankvile. Lau\u0306 li, la nuna gasodukta infrastrukturo en Litovio respondos postulojn de la lando ankau\u0306 post dek jaroj. Dum la jaroj 1985-1990 la lando jare konsumadis pli ol 7 miliardojn da kubaj metroj kaj nun nur 2,9 miliardojn."}, {"text_idx": "#000375", "text": "Tamen poste kun bedau\u0306ro la c\u0302efministro konstatis, ke pri nova rusa-germana projekto Litovion neniu informis, nek demandis. Li menciis pri antau\u0306aj planoj de Gazprom konstrui gasodukton tra Latvio, Litovio kaj la kaliningrada regiono. G\u0302i donus eblecon liveri gason ankau\u0306 inversdirekte, ekzemple, el la Norda Maro. Tiel Litovio kaj Latvio estus protektitaj kontrau\u0306 politikaj au\u0306 teknikaj hazardoj."}, {"text_idx": "#000376", "text": "Diskutojn pri s\u0302ang\u0302o de la jam proklamitaj planoj Brazauskas nomis vanaj. Li promesis en kunveno de la c\u0302efministroj de la nordaj kaj baltaj landoj iniciati rezolucion, ke dum la konstruo de gasodukto estu observataj konvencioj pri protekto de Balta Maro. Li atentigis, ke en la fundo de la maro, je 120 km de la litova bordo, estas restaj\u0302oj de kemiaj armiloj. Tie post la jaro 1945 rusoj subakvigis minimume 30 000 kontenerojn kun toksa gaso."}, {"text_idx": "#000377", "text": "Konservativulo Vytautas Landsbergis, eu\u0306ropa parlamentano kaj eksa litova parlamentestro, nomis novan gasodukton, kiu kunligos Rusion kaj Germanion, intenco redesegni la mapon de Eu\u0306ropo. \u201eTiu c\u0302i nova germana-rusa alianco, hodiau\u0306 nomata per la internacia termino \u201aenergia alianco\u2019, estas planita por s\u0302ang\u0302i la politikan mapon de Eu\u0306ropo. Estas domag\u0302e, ke Eu\u0306ropo pretas financi tion.\u201d Li substrekis, ke c\u0302i-okaze en la plej malavantag\u0302a situacio restos Pollando kaj baltaj s\u0302tatoj, baritaj ec\u0302 disde provizora skandinavia alternativo kaj fordonitaj al rusa bonvolo, c\u0302ar manipulado per monopolaj prezoj estos oportuna rimedo por ankau\u0306 manipuli politikon de najbaraj landoj."}, {"text_idx": "#000378", "text": "La nuna litova parlamentestro Arturas Paulauskas aldonis, ke Germanio, traktante la gasoduktan aferon, neglektis petojn de aliaj landoj, membroj de Eu\u0306ropa Unio, inter ili ankau\u0306 Litovio. Germanaj kolegoj asertis, ke gasodukto estas afero de privataj kompanioj, tamen Paulauskas opinias, ke gasodukto estas sufic\u0302e grava energetika projekto, aprobota ankau\u0306 en politika nivelo."}, {"text_idx": "#000379", "text": "Dum la rusa prezidanto Vladimir Putin kaj la tiama germana kanceliero Gerhard Schro\u0308der varme c\u0302irkau\u0306brakis unu la alian pro la sukcesa decido, la prezidanto de Pollando Aleksander Kwas\u0301niewski forte kritikis la pozicion de najbara Germanio. Liaopinie ne estas bone, ke grava s\u0302tato efektivigas tian politikon sen konsideri la opinion de la najbaroj kaj de EU, c\u0302ar fakte g\u0302i estas projekto de Rusio kaj Germanio, kiu ne apartenas al g\u0302enerala eu\u0306ropa koncepto."}, {"text_idx": "#000380", "text": "La rusa prezidanto Putin konfirmis, ke la gasodukta plano kas\u0302as neniujn politikajn motivojn, kaj li invitis landojn de Eu\u0306ropo partopreni en la projekto. La rusa gazetaro tiurilate mencias, ke konstruo de la gasodukto donas al Rusio la eblon forte plibonigi siajn ekonomiajn kaj politikajn poziciojn en Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000381", "text": "Survoje al pli granda memregado"}, {"text_idx": "#000382", "text": "La 30an de septembro la kataluna parlamento voc\u0302donis por nova statuto de au\u0306tonomio. Temas pri leg\u0302o, difinanta la rilatojn kaj distribuon de respondecoj inter la centra hispana kaj la au\u0306tonoma kataluna registaroj, kiu devus aktualigi la nun ekzistantan, aprobitan en 1979."}, {"text_idx": "#000383", "text": "Hispanio farig\u0302is malcentrigita s\u0302tato fine de la 1970aj jaroj. Baldau\u0306 la au\u0306tonomio, atingita de katalunoj, eu\u0306skoj kaj galegoj, farig\u0302is la normo, kaj la s\u0302tato farig\u0302is multaspekte, kvankam ne plene, federacio, sen nomi g\u0302in tia. La naciaj problemoj trakuras la historion de Hispanio dum la tuta 20a jarcento kaj farig\u0302is unu el la plej tiklaj punktoj de g\u0302ia kompleksa politika panoramo."}, {"text_idx": "#000384", "text": "Dum unuflanke la dekstra tendaro devenas de radikale naciisma tradicio, ligita al fas\u0302ismo, c\u0302efe eu\u0306skoj kaj katalunoj \u2013 la du popoloj kun forta nacia sento kaj elstaraj sendependismaj partioj \u2013 evoluigis apartajn politikajn partiojn, kiuj akiris decidan pezon en la s\u0302tata parlamento dum la lasta jardeko."}, {"text_idx": "#000385", "text": "La rilatoj inter la centra registaro kaj tiuj de la 17 au\u0306tonomaj komunumoj kaj du au\u0306tonomaj urboj regulig\u0302as per unuopaj leg\u0302oj, nomitaj statutoj de au\u0306tonomio, kiuj rangas kiel c\u0302efleg\u0302oj en la hispana juro. Ili estas diskutitaj kaj aprobitaj unue en la respektiva au\u0306tonoma parlamento, poste diskutitaj kaj eventuale amenditaj en la s\u0302tata parlamento kaj fine referendumitaj de la civitanoj de la koncerna komunumo."}, {"text_idx": "#000386", "text": "Dudek jarojn post ilia aprobo la statutojn oni konsideris eksdataj en diversaj komunumoj, sed dum la dua mandato de la dekstra Popola Partio (PP) (2000-2004), pro ties naciisma kaj s\u0302tat-centrisma agado, la procezo sentig\u0302is nepra en Katalunio kaj Eu\u0306skio."}, {"text_idx": "#000387", "text": "Sendepende de la venkonta partio, la c\u0302efa celo de la nuna parlamenta periodo en Katalunio, komencita per la elektoj de novembro 2003, senkonteste estis la redaktado de nova statuto. Sed kiam la Socialisma Partio venkis en la hispanaj balotoj de marto 2004, montrig\u0302is unika s\u0302anco, por ke la propono, elironta de la kataluna parlamento, estu akceptita de la s\u0302tata."}, {"text_idx": "#000388", "text": "Dum 19 monatoj la kvin parlamentaj grupoj diskutis kaj kune redaktis la novan proponon. Estis klare de la komenco, ke la Popola Partio de Katalunio (PPK) (15 el 135 parlamentaj seg\u0302oj) fine voc\u0302donos kontrau\u0306 g\u0302i, sed longa tradicio de lojaleco kaj reciproka estimo permesis, ke en la unua lego estis interkonsentita de c\u0302iuj la larg\u0302a plimulto de la artikolaro. Post la fina voc\u0302dono, kiam 89 % de la parlamentanoj voc\u0302donis por la fina leg\u0302opropono en solena sesio, ankau\u0306 la grupestro de PPK alig\u0302is al la komuna foto de partiestroj."}, {"text_idx": "#000389", "text": "Tiu fina foto, en festa etoso, kvankam ne por c\u0302iuj, ne kas\u0302is ekstreme viglan intertraktadon, kaj ec\u0302 dramecan lastapunktan interkonsenton en la antau\u0306a tago, kiam la parlamento debatis g\u0302is la dua matene, g\u0302is estis atingita vortumado pri la s\u0302losila c\u0302apitro pri financoj, kontentiganta la kvar grupojn, kiuj subtenas la novan statuton."}, {"text_idx": "#000390", "text": "Post la lasta etapo de la PP-registaro rezultis kristale klare, ke c\u0302io devis esti nigre sur blanke detaligita en la nova eldono de la statuto, por eviti malfavorajn unuflankajn legojn fare de la hispana registaro, kaj ec\u0302 de la konstitucia kortumo, en kies membro-elektado preskau\u0306 ne rolas la politikaj partioj de la periferiaj nacioj."}, {"text_idx": "#000391", "text": "La nova statut-propono komencig\u0302as per bombasta antau\u0306parolo, sen jura valoro, en kiu oni memorigas pri la kontinua memregado de Katalunio dum jarcentoj kaj deklaras la rajton de memdispono, kvankam g\u0302i poste ne aperas en la jur-valida parto. Tiu antau\u0306parolo, analoga per sia retoriko al multaj konstitucioj, vekis ec\u0302 histeriajn kriojn en Hispanio (vidu la apudan artikolon)."}, {"text_idx": "#000392", "text": "Kvankam la politikaj deklaracioj ankorau\u0306 preskau\u0306 ne pritraktas tion, lau\u0306 la spertuloj la statut-propono levos du c\u0302efajn diskutojn."}, {"text_idx": "#000393", "text": "Unuflanke, temas pri la starigo de duopaj rilatoj parti-egalaj inter Hispanio kaj Katalunio en kreotaj au\u0306 reformotaj lig-organoj. El la centrisma vidpunkto, Katalunio estas nur unu inter multaj komunumoj, kaj farig\u0302us multe pli oportune, se g\u0302i akceptus alig\u0302i al multopaj organoj, kie c\u0302iuj au\u0306tonomaj komunumoj samtempe intertraktus kun la centra potenco. Al tio katalunoj oponas, ke la diferencoj inter la deziroj pri memregado de katalunoj kaj c\u0302iuj aliaj, krom eu\u0306skoj, estas grandegaj kaj ke la hispana konstitucio difinas malsamajn nivelojn de au\u0306tonomeco, lau\u0306 la deziroj de c\u0302iuj regionoj kaj nacioj de la s\u0302tato."}, {"text_idx": "#000394", "text": "Aliflanke, mono farig\u0302is delonge la c\u0302efa batalkampo. La centra registaro regule agnoskas, ke Katalunio estas subfinancata, sed la kvanto de tiu mono dependadas de politika marc\u0302andado kaj de la pezo de katalunismaj partioj en la hispanaj kortesoj en c\u0302iu parlamenta periodo. La statut-propono fiksas objektivajn kriteriojn, kiel fiskajn bilancojn, por mezuri la imposto-kvoton enspezigendan de Katalunio kaj la parton transdonendan al la s\u0302tato, page al g\u0302iaj servoj kaj kiel solidareco kun la pli malric\u0302aj regionoj."}, {"text_idx": "#000395", "text": "La punkto montrig\u0302as ekstreme grava, c\u0302ar ekzistas diversaj manieroj kalkuli tiujn bilancojn, kaj neniu hispana registaro kurag\u0302is publikigi ilin, malkiel ekzemple okazadas en Germanio. Tiuj punktoj, kaj aliaj, estas diskutataj pro sia eventuala kontrau\u0306konstitucieco. Kvankam la konsulta jur-organo de la kataluna parlamento pravigis la tekston, kelkaj renomaj juristoj esprimis dubojn pri difinitaj punktoj."}, {"text_idx": "#000396", "text": "La diskutoj en la hispana parlamento longig\u0302os g\u0302is marto au\u0306 aprilo, kaj oni kalkulas, ke la referendumo por la aprobo de la statuto okazos en junio. Tamen tiu c\u0302i kalendaro estas tre s\u0302ang\u0302ebla pro la eksterordinare batalema opozicio de la Popola Partio."}, {"text_idx": "#000397", "text": "Senbrida naciismo en la hispana dekstro"}, {"text_idx": "#000398", "text": "Tuj post la elektig\u0302o de la nova kataluna registaro, koalicio de socialistoj, maldekstraj sendependistoj kaj eko-socialistoj, en decembro 2003, Manuel [manu\u0306e\u0301l] Fraga, la honora prezidanto kaj fondinto de la Popola Partio kaj eksministro dum la fas\u0302isma reg\u0302imo de Franco [franko], memorigis en parolado, ke konstitucia devo de la armeo estas konservi la unuecon de la patrujo."}, {"text_idx": "#000399", "text": "Tiaj pli-malpli vualitaj minacoj al puc\u0302o, apenau\u0306 kredeblaj en preskau\u0306 20-jara membros\u0302tato de Eu\u0306ropa Unio, farig\u0302is de tiam periodaj en la hispanaj naciismaj amaskomunikiloj. Tamen, post la aprobo de la propono de nova statuto de au\u0306tonomio fare de la kataluna parlamento, ili farig\u0302is preskau\u0306 c\u0302iutagaj."}, {"text_idx": "#000400", "text": "Antonio [antonjo] Burgos, opiniisto de la madrida j\u0302urnalo ABC, epitetis la proponon puc\u0302o, same kiel lia kolego Carlos Da\u0301vila [karlos da\u0301bila] de la pli radikala La Razo\u0301n, kiu ec\u0302 taksis g\u0302in pli terura ol la fiaska armea puc\u0302o de 1981, kiam la registaro kaj la parlamento estis kidnapitaj de g\u0302endarma roto kaj tankoj surstratig\u0302is en Valencio."}, {"text_idx": "#000401", "text": "G\u0302uste Alfonso Ussi\u0301a, de La Razo\u0301n, taksis tute ebla, ke tankoj baldau\u0306 rulig\u0302os tra la c\u0302efaj katalunaj urboj. Jam dum la periodo de la regado de la prezidinto de la registaro Jose\u0301 Mari\u0301a Aznar [h\u0302ose\u0301 maria asna\u0301r], la dang\u0302ero de balkanig\u0302o de Hispanio estis fiks-ideo lia, kvazau\u0306 li inklinus al konkurado kun la iamaj serbaj gvidantoj."}, {"text_idx": "#000402", "text": "En tiu c\u0302i okazo ne nur Ussi\u0301a relanc\u0302is la teruran minacon, sed ankau\u0306 la direktoro de la dua c\u0302efa j\u0302urnalo de Madrido, El Mundo, tre proksima al la Popola Partio. Tamen, la plej akran tonon, kiel kutime, uzadas la s\u0302ovinisma radio-c\u0302eno COPE, posedata de la hispana katolika episkoparo, kaj la ekstreme ekstrema Diario de Valencia, i.a. taksinta la katalunan parlamenton fanatika."}, {"text_idx": "#000403", "text": "Entute la propono de statuto ricevis lau\u0306tan malaprobon en Hispanio, kaj tre aparte el la vicoj de la Popola Partio, kies c\u0302iunivelaj gvidantoj kvazau\u0306 konkuras, serc\u0302ante kiel eble plej malestimajn adjektivojn. Mari\u0301a San Gil [h\u0302il], prezidantino de la eu\u0306ska PP, ec\u0302 asertis, ke la kataluna statuto estis oksigena balono por ETA, la eu\u0306ska armita organizaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000404", "text": "Ankau\u0306 kelkaj elstaraj membroj de la Socialisma Partio kvazau\u0306 partoprenis la ludon, kiel Francisco Va\u0301zquez [fransisko baskes], prezidanto de la Hispana Federacio de Municipoj kaj Provincoj, kiu diris, ke la antau\u0306parolo de la statuto, kie oni deklaras Katalunion nacio, kau\u0306zas al li urtikarion."}, {"text_idx": "#000405", "text": "Plej alarmaj estis la deklaracioj de c\u0302efstabestro Fe\u0301lix Sanz Rolda\u0301n [feliks sans rolda\u0301n] pri la maltrankvilig\u0302o de la armeo pri la unueco de Hispanio, sed tio ne kau\u0306zis admonon, almenau\u0306 publikan, fare de liaj registaraj superuloj pro la devo de armeanoj silenti en politikaj debatoj. Ankau\u0306 la prezidanto de la Banko de Hispanio, sindikatestroj kaj ec\u0302 la hispana ombudsmano (popoldefendanto) montris siajn rezervojn pri la propono."}, {"text_idx": "#000406", "text": "Antau\u0306 tiel fortegaj premoj la registara prezidanto Rodri\u0301guez Zapatero [rodriges sapatero], promesinta akceptigi en la hispana parlamento c\u0302ian proponon, larg\u0302e interkonsentitan en la kataluna parlamento kaj lau\u0306an al la konstitucio, klopodas kiel eble plej senvunde eltiri sin el la embaraso. Akorde kun sia famo pri dialogemo, li lanc\u0302is, ke li havas ec\u0302 ok eblojn, kontentigontajn c\u0302iujn pri la disputata aserto, ke Katalunio estas nacio \u2013 tiu vekanta la plej sentemajn reagojn en Madrido."}, {"text_idx": "#000407", "text": "Sed meze de krucmilita etoso de senbrida naciismo de la hispana dekstro, la atingo de interkonsento inter g\u0302i kaj la 89 % de la katalunoj s\u0302ajnas entrepreno donkih\u0302ota."}, {"text_idx": "#000408", "text": "\u201eStudentoj ne estas rubo\u201d, \u201eVi s\u0302paras, ni elmigras\u201d, \u201eNi meritas pli ol duarangajn diplomojn\u201d: tiamaniere pli ol 5000 litovaj studentoj protestis en Vilnius antau\u0306 la parlamentejo. Ili atentigis c\u0302efe pri nesufic\u0302a studkvalito, malbona livereblo de lernolibroj kaj instrumaterialoj, teruraj komunlog\u0302ejoj, malgrandaj stipendioj kaj kredito-limoj."}, {"text_idx": "#000409", "text": "Krome ili diris, ke la registaro planas tranc\u0302i la bug\u0302eton por superaj studoj je 5,8 milionoj da eu\u0306roj malgrau\u0306 kreskanta financa bezono. Lau\u0306 la studentoj, la registaro provizas nur 45 % de la antau\u0306vidita bug\u0302eto. En la sekva jaro tiu c\u0302i elcentaj\u0302o falos g\u0302is 40 sed la studentoj postulas ne malpli ol 75 %."}, {"text_idx": "#000410", "text": "La vicministro pri klerigo kaj parlamentanoj diskutis la problemon kun studentoj kaj promesis pli atenti iliajn problemojn."}, {"text_idx": "#000411", "text": "Fine de 2005 mortis kvar homoj pro kugloj en la nord-afrika urbo Sebto dum sturmo de 500-600 enmigremuloj al la duobla pikdrataro c\u0302irkau\u0306anta la urbon. La 6an de oktobro marokaj g\u0302endarmoj pafmortigis aliajn ses, kiuj klopodis transsalti la drataron de Melilo, la alia hispana kolonio en Nord-Afriko. Dum deko da tagoj la salt-atakoj fare de centoj da afrikanoj farig\u0302is c\u0302iunoktaj kaj en diversaj okazoj dekoj da homoj, ec\u0302 350 samtempe la 2an de oktobro, sukcesis eniri en la hispanajn posedaj\u0302ojn, taksatajn la pordo de Eu\u0306ropo kaj bileto al malpli manka vivo."}, {"text_idx": "#000412", "text": "Kvankam sturmoj ne estas novaj, ilia plioftig\u0302o kaj la amasig\u0302o de la partoprenantoj surprizis la hispanajn au\u0306toritatojn. La fonaj kau\u0306zoj estas klaraj: la lasta Informo pri la Homa Disvolvo de Unuig\u0302intaj Nacioj montras, ke en la subsahara Afriko vivas 100 milionoj pli da homoj en ekstrema malric\u0302eco ol en 1990. Pli proksima kau\u0306zo estas la kreskanta premo de Maroko kontrau\u0306 tiuj homoj, kiuj amasig\u0302as en ac\u0302aj kampadejoj proksimaj al Sebto kaj Melilo, sen mang\u0302aj\u0302oj, akvo kaj kuraciloj, kiel denuncadas de la komenco de la jaro la neregistara organizaj\u0302o SOS Rasismo kaj kiel publikig\u0302is en la Informo 2005 de la Hispana Komisiono por Helpo al la Rifug\u0302intoj. Nelaste, ankau\u0306 la plialtigo de la duobla drat-barilo, kiu c\u0302irkau\u0306as la du urbojn de 3 al 6 metroj, komencita antau\u0306 kelkaj monatoj, certe ludas rolon."}, {"text_idx": "#000413", "text": "Al la sturmoj, kaj sinsekvo de 10 mortigoj (14 lau\u0306 neoficialaj fontoj) kaj centoj da vunditoj, la hispana registaro premis la marokajn au\u0306toritatojn. Eu\u0306rop-Uniaj helpoj kun valoro de 40 milionoj da eu\u0306roj promesitaj antau\u0306 du jaroj estis tuj malblokitaj, kaj por la unua fojo Maroko aplikis la hispan-marokan traktaton de 1992, per kiu Maroko devigas sin reakcepti la elmigrintojn el triaj landoj enirintaj Hispanion tra g\u0302ia teritorio. Unua grupo de 70 homoj flugis al Tang\u0302ero jam en la 6a de oktobro."}, {"text_idx": "#000414", "text": "Tamen Maroko komencis apliki novan politikon al la enmigrintoj. Anstatau\u0306 veturigi ilin g\u0302is la norda landlimo kun Alg\u0302erio, g\u0302i forlasis centojn da homoj en la dezerto. Kunlaborantoj de Kuracistoj Sen Limoj trovis pli ol 500 homojn 30 km for de la urbo Ajn as\u0302-S\u0302uatir, en dezerta limregiono kun Alg\u0302erio la 7an de oktobro. La neregistara organizaj\u0302o klarigis, ke inter tiuj homoj trovig\u0302is infanoj, gravedulinoj kaj tre gravaj vunditoj, kaj ili havis nek mang\u0302ojn nek akvon. Lau\u0306 SOS Rasismo kaj Prodein \u2013 konfirmintaj la novaj\u0302on \u2013 mortis 24 homoj el tiu grupo. Aliaj denuncoj venis pri forlaso de aliaj grupoj en neniejo apud Mau\u0306ritanio, kaj ankau\u0306 Fronto Polisario asertis, ke Maroko forpelis 80 elmigremulojn trans la muregojn, kiuj meze de la dezerto rolas kiel fakta limo inter c\u0302i tiu gerila teritorio kaj la marokaj okupaciantoj de Okcidenta Saharo."}, {"text_idx": "#000415", "text": "Tiuj kontrau\u0306homaj agadoj de la maroka registaro metis la hispanan registaron en tre embarasan situacion, kaj lau\u0306tigis la voc\u0302ojn de la kolektivoj kontrau\u0306aj al la enmigro-politikoj de la lastaj hispanaj registaroj. La prezidantino de la Patrinoj de la Majo-Placo, Hebe Pastor [ebe pasto\u0301r] de Bonafini, sendis malfermitan leteron al la prezidanto de la hispana ekzekutivo, Jose\u0301 Luis Rodri\u0301guez Zapatero [h\u0302ose\u0301 lu\u0306is rodriges sapatero], pri la agado de lia registaro pri la amasaj alvenoj de afrikanoj al Sebto kaj Melilo. En g\u0302i s\u0302i memorigis, kiel miloj da hispanoj estis akceptitaj de Argentino, kiam ili fug\u0302is de la malsato post la hispana milito. Ankau\u0306 por multaj hispanoj, mem spertintaj elmigradon al aliaj landoj, la nunaj okazaj\u0302oj kreas akrajn konscienc-riproc\u0302ojn. Entute, en la lastaj dek jaroj mortis 1400 homoj klopodantaj eniri Hispanion, lau\u0306 registaraj fontoj. Tamen, lau\u0306 informoj de Kuracistoj Sen Limoj, la nombro altig\u0302as g\u0302is 6300."}, {"text_idx": "#000416", "text": "Malsato minacas kvin milionojn da homoj en Sahelo, lau\u0306 kalkuloj de la Nutraj\u0302a kaj Agrokultura Organizaj\u0302o de UN. G\u0302in kau\u0306zas fatala kombino de pluv-manko kaj akridoj. Kiam antau\u0306 unu jaro plago de migrantaj akridoj neniigis 4 milionojn da hektaroj en Mau\u0306ritanio, Senegalo, Malio, Nig\u0302ero kaj C\u0302ado, kelkaj jam prognozis intensan migro-ondon en 2005: \u201eOni ne volis doni la necesan helpon g\u0302ustatempe, do ili devos pagi la fakturon per els\u0302ipig\u0302o,\u201d tiam deklaris maroka funkciulo, antau\u0306vidanta multoblig\u0302on de la dramaj provoj transiri la G\u0302ibraltaran markolon au\u0306 ec\u0302 la oceanon g\u0302is la Kanariaj Insuloj per boatac\u0302oj."}, {"text_idx": "#000417", "text": "Nur el Malio, la akridoj, kapablaj forgluti en unu tago kvanton egalan al sia propra pezo, neniigis unu milionon da hektaroj. De la 900 subsaharanoj log\u0302igitaj meze de oktobro en la Centro de Portempa Restado por Enmigrintoj de Melilo, 35 % estis maliaj. Sed la mizero estas g\u0302enerala en aliaj landoj: el la 674 milionoj da subsaharanoj nombritaj en 2003, 46 % travivas per malpli ol po unu dolaro tage, lau\u0306 la Monda Banko."}, {"text_idx": "#000418", "text": "G\u0302uste la hispana ministro pri Internaj Aferoj, Jose\u0301 Antonio [h\u0302ose\u0301 antonjo] Alonso agnoskis, ke \u201emisfunkcias la internacia politiko pri helpo al Afriko.\u201d Tamen li ne parolis pri la propra hispana politiko, kiu tre foras de la fama celo de la 0,7 % de la malneta enlanda produkto (MEP): malgrau\u0306 la granda ekonomia kresko de la 80aj kaj 90aj jaroj, la helpo por disvolvado falis je 20 %, kaj tre aparte dum la jaroj de la dekstra registaro de la Popola Partio, kiu, lau\u0306 Intermo\u0301n Oxfam, reduktis la investojn g\u0302is 0,23 % de la MEP. Krome, la hispanaj investoj por disvolvado c\u0302iam prioritatigis Sud-Amerikon, anstatau\u0306 la najbarajn sudajn landojn. Plie, lau\u0306 raporto de OneWorld, Hispanio estas la lando de la Organizaj\u0302o por Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo kun la plej granda procento de helpo ligita al propraj komercaj interesoj: la t.n. kreditoj FAD, kiuj tiom ete helpas la disvolvig\u0302antajn landojn kaj ja impulsas la komercan ekspansion de la hispanaj entreprenoj."}, {"text_idx": "#000420", "text": "En oktobro la c\u0302ina kunhoma kosmos\u0302ipo Shenzhou 6 altiris multe da atento en kaj ekster C\u0302inio. La sukcesa lanc\u0302o kaj reveno de du kosmonau\u0306toj farig\u0302is ekscita evento por la c\u0302ina nacio kaj indikis, ke C\u0302inio plu progresis en spac-esplorado."}, {"text_idx": "#000421", "text": "La c\u0302ina spac-projekto konsistas el tri fazoj. La unua estis atingita en 2003, kiam la unua c\u0302ina kosmonau\u0306to, Yang Liwei, sukcese observis la teron kaj faris sciencan eksperimenton. La dua fazo estas plenumata per la sukcesa lanc\u0302o de la kunhoma eksperimentejo Shenzhou 6. La tria fazo celas starigi konstantan kosmo-eksperimentejon kaj kosmo-projektan sistemon."}, {"text_idx": "#000422", "text": "Granda distanco inter ric\u0302eco kaj malric\u0302eco"}, {"text_idx": "#000423", "text": "Ekde 1978, post kiam C\u0302inio ekis malferman kaj reformadan politikon, la ekonomio rapide kreskas. Tial C\u0302inio gajnis rimarkindan efikon en forigo de la malric\u0302eco. De 1987 g\u0302is 2001 reduktig\u0302is je 23 milionoj la nombro de mizeraj homoj lau\u0306 normo, difinita de la Monda Banko."}, {"text_idx": "#000424", "text": "El nova enketo konstateblis, ke ekde 1997 g\u0302is nun la enspezoj de urbano averag\u0302e kreskis je 75 %. Nuntempe jara enspezo atingas 3000 usonajn dolarojn. Tamen en la sama periodo la enspezoj de vilag\u0302anoj malmulte kreskis. La kialo estas, ke la laboraj s\u0302ancoj trovig\u0302as precipe en urboj kaj urbegoj, la fabrikadaj centroj de eksportaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000425", "text": "G\u0302uste pro la neegala rapido de la kreskado draste grandig\u0302as la distanco inter ric\u0302uloj kaj malric\u0302uloj. Statistiko, publikigita de la Evoluiga Programo de Unuig\u0302intaj Nacioj, montras, ke la Gini-koeficiento de C\u0302inio nuntempe estas 0,45. 20 % de la plej malric\u0302aj homoj havas nur 4,7 % de la enspezoj kaj konsumado, dum 20 % de la plej ric\u0302aj homoj havas 50 %. La distanco inter ric\u0302eco kaj malric\u0302eco en C\u0302inio jam superis akcepteblan limon kaj ankorau\u0306 pligrandig\u0302as. Se tiel dau\u0306ros, estos nefacile realigi komunan ric\u0302econ kaj eble ekestos socia malstabileco. Rimarkindas, ke la c\u0302ina registaro tre atentas tiun fenomenon kaj alprenas rimedojn por redukti la distancon."}, {"text_idx": "#000426", "text": "Litovio alfrontas malavantag\u0302an situacion. Dum 15 jaroj de s\u0302tata sendependeco la landon forlasis c\u0302irkau\u0306 300 000 litovoj dum revenis nur 72 000. Post anig\u0302o en Eu\u0306ropa Unio la migradprocezo pligrandig\u0302is: en la jaro 2003 elmigris 11 000 kaj en 2004 15 200 personoj. La plej allogaj landoj estas Britio, Irlando kaj Skandinavio."}, {"text_idx": "#000427", "text": "Litovaj gazetoj kaj anonctabuloj plenas je diversaj laborofertoj. En la c\u0302efurbo mankas diversprofesiaj laboristoj: masonistoj, s\u0302oforoj, vendistoj ... Ec\u0302 kompanioj, kiuj ne postulas altkvalitan laboristaron, ne havas elektoeblecon. Ekzemple la c\u0302efurba komunuma mastrumado plendas pro manko de kortistoj. Kvankam oficiale en Vilniuso estas 9000 senlaboruloj, en la labora borso la postulado de laborantoj centoble superas la realan proponadon."}, {"text_idx": "#000428", "text": "Spertuloj asertas, ke tia situacio baldau\u0306 negative influos la agadon de kompanioj kaj la evoluon de la ekonomio. Reala dang\u0302ero minacas transporton. C\u0302efurbaj buskompanioj apenau\u0306 povas trovi po unu s\u0302oforon por c\u0302iu urba trafikitinero. Pliaj necesaj busoj jam kau\u0306zus grandegan problemon. Pluraj s\u0302oforoj konsentas labori ekster siaj oficialaj laborhoroj kontrau\u0306 pli alta salajro."}, {"text_idx": "#000429", "text": "Aliaj kompanioj ec\u0302 akceptas personojn sen sufic\u0302a kvalifiko por busa stirado kaj intencas mem instrui ilin. \u201eNi pagos la instruadon kaj ni strebos, ke la dungito laboru c\u0302e ni dum minimume du jaroj. Se li ekdezirus s\u0302ang\u0302i laborejon, li devus redoni al la entrepreno tute au\u0306 almenau\u0306 parte la investitan monsumon\u201d, diris Vilius Lauz\u030cikas, la estro de la kompanio Busturas el la urbo S\u030ciauliai. Tiu c\u0302i kompanio dum la dua duono de 2004 perdis 35 s\u0302oforojn, kiuj forlasis siajn postenojn por serc\u0302i pli bone pagatajn lokojn. Pluraj forvojag\u0302is al Londono. S\u0302arg\u0302transportaj kompanioj ne pli bone fartas. Al ili precipe mankas s\u0302oforoj por internaciaj itineroj."}, {"text_idx": "#000430", "text": "Direktoroj de diversaj litovaj entreprenoj riproc\u0302as la registaron, ke ne venas decido pri libera laborforta enveno el aliaj landoj kaj ke g\u0302i ec\u0302 ne havas ajnan strategion tiurilate. Iuj kompanioj jam konstatis, ke ili ne povas plivastigi sian agadon pro manko de laborforto. \u201eEn marto al ni mankos 500-600 personoj. C\u0302i-momente ni bezonas 250 dungitojn, kiujn ni vane serc\u0302as. Se la situacio dau\u0306ros, parton de produktado ni devos translog\u0302igi en aliajn landojn\u201d, diris estro de la japana kompanio Yazaki, kiu jam dum dek jaroj funkcias en Litovio."}, {"text_idx": "#000431", "text": "La litova laborborso informis, ke dum la unua duono de la jaro 2005 permeson labori en Litovio ricevis 881 eksterlandanoj, samgranda kvanto, kiel dum la tuta antau\u0306a jaro (877). La plej granda kvanto da eksterlandanoj trovis laboron en Vilniuso."}, {"text_idx": "#000432", "text": "En 2004 en Litovio laboris 61,2 % de c\u0302iuj 15-64-jarag\u0302aj personoj, t.e. iom malpli ol la averag\u0302o en Eu\u0306ropa Unio (63,3 %)."}, {"text_idx": "#000433", "text": "Lundo ekas sabate estas unu el la plej bonaj libroj, verkitaj en Rusio en la 20a jarcento. Al rusaj legantoj ne necesas prezenti g\u0302in \u2013 jam kelkaj generacioj bone konas g\u0302in kaj tre s\u0302atas, \u2013 same mi estas granda s\u0302atantino de la libro kaj de la au\u0306toroj \u2013 du fratoj: Boris kaj Arkadij Strugackij. Ili verkis multajn fantastajn kaj scienc-fikciajn librojn. Kelkaj estas jam tradukitaj en Esperanton."}, {"text_idx": "#000434", "text": "Fakte, la libro Lundo ekas sabate antau\u0306is la modon kaj la epokon: g\u0302i enhavas temojn, kiuj nur komencas esti popularaj. Nun legantoj de c\u0302iuj landoj kun intereso kaj plezuro sekvas la aventurojn de la fama Harry Potter en la mondo de homoj kaj en paralela mondo de sorc\u0302istoj. Sed la fratoj Strugackij elpensis tiun paralelan mondon 40 jarojn pli frue, en la jaro 1963! En la libro Lundo ekas sabate temas g\u0302uste pri du paralelaj mondoj: la mondo de ordinaraj homoj kaj la mondo de sorc\u0302istoj! Nur c\u0302i tie temas ne pri sorc\u0302ista lernejo, sed pri esplor-scienca instituto IESMASO (Instituto Esplor-Scienca pri Magio kaj Sorc\u0302o)."}, {"text_idx": "#000436", "text": "En sia mallonga sed tre interesa antau\u0306parolo la tradukinto mencias, ke la libro enhavas du c\u0302efajn grupojn de rolantoj: personoj de rusa folkloro kaj personoj de sovetia realo de la 50aj-60aj jaroj de la 20a jarcento: kune kun marvirinetoj, hejmkoboldoj, parolanta ezoko, Ostulo la Senmorta, multkapa Drako Gorinic\u0302 kaj aliaj, kunekzistas normalaj ordinaraj sovetiaj burokratoj kaj falsaj sciencistoj, kiuj vivas en la ombro de veraj sciencistoj. Sed en la magia mondo de la fratoj Strugackij oni tuj vidas falsan scienciston: li havas harozajn orelojn! Sed en la libro estas la tria grupo de rolantoj, eble la plej grava por la enhavo: veraj sciencistoj, entuziasmuloj g\u0302is frenezig\u0302o, por kiuj scienco gravas pli ol c\u0302io en la mondo."}, {"text_idx": "#000437", "text": "La titolo de la libro volas diri, ke vera sciencisto \u2013 homo au\u0306 sorc\u0302isto \u2013 laboras sindone, ne kalkulante laborhorojn, solvadas sciencajn problemojn ec\u0302 dum ripoztempo kaj komencas novan laborsemajnon ne lunde, sed sabate. Certe, la au\u0306toroj volis kritiki la realon de sia epoko sub la formo de fantazia verko, \u2013 sed mi certas, ke ili same volis glorigi entuziasmulojn, kiuj aperas en c\u0302iuj tempoj kaj sub c\u0302iuj reg\u0302imoj. Eble, g\u0302uste pro tio la libro estas tiom gaja kaj optimismoplena!"}, {"text_idx": "#000438", "text": "En la libro forestas aventura au\u0306 krima intrigo. La enhavofadeno estas tre simpla: ordinara homo, programisto Aleksandro Privalov hazarde trafas magian instituton, komencas labori tie kaj poiomete malkovras g\u0302in kaj g\u0302iajn sciencistojn. La au\u0306toroj tre felic\u0302e uzas fantastajn formojn por fari verkon plena de humuro \u2013 fakte, tio estas tre malnova tradicio, venanta de antikveco kaj sekvita de Jonathan Swift en Aventuroj de Gulivero, de Wells en liaj fantaziaj romanoj, de Pierre Boulle en La planedo de simioj kaj de multaj aliaj verkistoj el diversaj landoj. Ili uzas fantazian formon por akra socia kritiko. Ankau\u0306 la fratoj Strugackij uzas g\u0302in por la kritiko. Ilia humuro estas ege originala kaj aperas ofte en unu sola bildo au\u0306 frazo. Pro tio oni povas legi kaj relegi la libron, kaj c\u0302iam vi trovos tie ion novan, ne rimarkitan dum antau\u0306aj legadoj. Mi volas tamen averti, ke legado de la libro postulas certan intelektan nivelon. Do, pri intelekta nivelo: jen kion pensas pri tio programisto Privalov kaj fama magiisto Kristobal H\u0302unta:"}, {"text_idx": "#000440", "text": "La libron tradukis Mikaelo Brons\u0302tejn \u2013 bone konata en Rusio kaj en Eu\u0306ropo, sperta verkisto kaj tradukisto, bonege posedanta Esperanton kaj havanta sian propran literaturan stilon. Do, certe, la traduko estas ege altnivela. Ne necesas diri, ke la afero estis tre malfacila, c\u0302ar la tradukanto devis prezenti al internacia legantaro pure rusajn folklorajn kaj fabelajn estaj\u0302ojn kaj aj\u0302ojn, kies nomoj forestas en oficialaj vortaroj. Krome, en sia tempo la libro estis ege aktuala, g\u0302i enhavas multegajn realaj\u0302ojn de sia epoko. Kaj kiam la libro estas tre ligita kun aktualeco, g\u0302i rapide ig\u0302as malfacile komprenebla, c\u0302ar multaj realaj\u0302oj, mallongigoj, nocioj, vortetoj malaperas. Mi opinias, ke la tradukinto havis bonan ideon doni tre mallongajn klarigojn malsupre de la pag\u0302o pri nocioj, nekonataj de internacia legantaro (kaj, kiel li mem g\u0302uste rimarkas, eble ec\u0302 por la nuna generacio de rusoj ...)."}, {"text_idx": "#000443", "text": "La vorto \u201eesperantologio\u201d trovig\u0302as jam titole en Esperantologiaj principoj, eseo, antau\u0306anta la Esperanto-germanan vortaron de E. Wu\u0308ster, asertitan kiel kompletigitan de la au\u0306toro jam en 1920, kaj aperintan en kvar volumoj g\u0302is la vorto \u201ekonfitejo\u201d kaj bedau\u0306rinde ankorau\u0306 neniam komplete presitan, kvankam ekzistas malneta manuskripto. Esperantologio estis plu nomo de revuo eldonita en Danio sub redaktado de Paul Neergaard, aperinta lau\u0306 kajeroj de 1949 g\u0302is 1961, lau\u0306 c\u0302i sinsekvo: vol. 1. 1949/55: 1 (au\u0306gusto 1949), 2 (junio 1950), 3 (marto 1951), 4 (julio 1955); vol. 2. 1959/61: 1 (novembro 1959), 2 (julio 1961)."}, {"text_idx": "#000444", "text": "Do jam dekomence tre maldensa aperigo, per kajeroj tamen grandformataj kaj ne tute maldikaj. Interesa artikolo de Eugen Wu\u0308ster, La terminoj \u201eesperantologio\u201d kaj \u201einterlingvistiko\u201d, aperis en n-ro 4, de vol. 1, p. 209-214, kaj traduko en la germanan aperis en libro Plansprachen de Reinhard Haupenthal. Do kaj la termino en si mem kaj revuo samtitola havas longan tradicion."}, {"text_idx": "#000445", "text": "La revuo estis plu revivigita de Christer Kiselman per du kajeroj en la jaroj 1999 kaj 2001 kun la aldona angla titolo Esperanto Studies, kaj de c\u0302i tiu lasta feniksa revivig\u0302o la nuna kajero sin nomas tria (vidu ). S\u0302ang\u0302ig\u0302is formato kaj enhavo; se la formato de la praaj numeroj estis iom granda kompare kun tiuj kutimaj de sciencaj revuoj, la nuna aspektas vere modeste, ec\u0302 malpli granda ol formato A5. Eldonas papere Kava-Pech kaj rete la sveda universitato de Uppsala. Redaktaj lingvoj: Esperanto kaj la angla, sed g\u0302i akceptas artikolojn ankau\u0306 en aliaj lingvoj. La redakta komitato konsistas el 15 personoj plus la redaktoro, la plej altprestig\u0302a nomaro en la esperantlingva mondo: pli ol dek membras en la Akademio de Esperanto, la aliaj estas c\u0302iuokaze renomaj siaflanke."}, {"text_idx": "#000446", "text": "La nuna numero estas modesta pag\u0302onombre (entute 68 pag\u0302oj) kaj ankau\u0306 el la enhava vidpunkto: entute tri studoj kaj unu recenzo, malsupera al la du antau\u0306aj kajeroj. La nivelo estas bona: plej interesa estas la bibliografia indekso de Lingva kritiko, la unua esperantologia periodaj\u0302o aperinta kiel monata suplemento de Heroldo inter 1932 kaj 1935. La indekso registras la artikolojn, aperintajn en tiu suplemento, kaj ni povus miri, kiom abunde aperis esperantologiaj studoj en la tridekaj jaroj. Kiel bele, se ankau\u0306 nun ni havus tiajn!"}, {"text_idx": "#000447", "text": "Pri la unua Esperanto-grupo el la tempoj, kiam g\u0302i estis ankorau\u0306 volapukista, raportas germanlingva artikolo de Markus Sikosek, c\u0302erpinta elementojn el la urba arkivo de Nurenbergo. La nivelon kaj dimensiojn de vera scienca studo atingas psikologia esploro de Renato Corsetti kaj H. Nagata pri la influo de gepatra lingvo sur la lernadon de Esperanto; la artikolo estas ric\u0302igita per statistikoj kaj grafikaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000448", "text": "La bros\u0302uro enhavas ankau\u0306 recenzon pri la Gesellschaft fu\u0308r Interlinguistik (Societo por interlingvistiko), kiun mastrumas Detlev Blanke, societo, kiu vere indas diskonig\u0302on pro sia altnivela agado."}, {"text_idx": "#000449", "text": "Eble niaj kompetentuloj ne malkovris la revuon, au\u0306 ili preferas elekti aliajn revuojn, kie aperigo ene de kelkaj monatoj estas certigita kaj la merkato de la legantoj estas pli vasta. C\u0302ar ja pluraj artikoloj, aperintaj en Literatura Foiro au\u0306 aliaj literaturaj revuoj, povus senhonte esti prezentitaj c\u0302i tie, kun pli scienca marko."}, {"text_idx": "#000452", "text": "Lastatempe estis raportite, ke nig\u0302erianoj vivas meze 41 jarojn. La statistiko s\u0302okas, c\u0302ar Nig\u0302erio posedas nafton kaj pro tio multe enspezas. Tamen g\u0302i restas inter la malric\u0302aj landoj de la mondo. La ric\u0302aj\u0302oj eniras la pos\u0302ojn de koruptaj politikistoj kaj eksaj soldatoj, kiuj misuzas la enspezojn."}, {"text_idx": "#000453", "text": "Rezulte, ordinaraj nig\u0302erianoj farig\u0302is kadavro-mang\u0302antoj, kiuj c\u0302iutage batalas kontrau\u0306 hundoj kaj aliaj bestoj por mang\u0302i rubaj\u0302ojn, dum politikistoj kas\u0302as siajn enspezojn en sekretajn eksterlandajn kontojn."}, {"text_idx": "#000454", "text": "Pro tio nig\u0302erianoj ne iras al hospitalo pro la alta kosto kaj, se ili tamen tie trovig\u0302as, familianoj kaj parencoj vendas bienojn kaj posedaj\u0302ojn por pagi la kostojn. Multaj homoj do preferas morti hejme, dum ric\u0302uloj g\u0302uas la lukson iri hospitalen. Sed ironie estas, ke, se iu mortas hejme, tiu ne evitas elspezojn."}, {"text_idx": "#000455", "text": "Funebraj kostoj varias, sed g\u0302enerale altas. Funebro dau\u0306ras tagojn au\u0306 semajnojn, depende de la ag\u0302o kaj rango de la mortinto. Se tiu havis tradiciajn honorojn au\u0306 titolojn, la familianoj dungas dancistojn kaj amase kuiras por funebrantoj. Ofte oni drinkas g\u0302is ebriig\u0302o, kaj poste la familianoj devas kalkuli la s\u0302uldojn."}, {"text_idx": "#000456", "text": "Ankau\u0306 c\u0302erko multon kostas, kaj fojfoje aldonendas elspezoj por transporti la kadavron al la hejmloko de familianoj. Krome, aparte en la ekonomia c\u0302efurbo Lagoso, kie mankas spaco en tombejoj, nepras pagi s\u0302mirmonon al la au\u0306toritatoj por ricevi enterigejon (kiun oni reuzas post kvin jaroj)."}, {"text_idx": "#000457", "text": "En la vilag\u0302oj oni kutime enterigas mortintojn c\u0302e la familia domo. Sed c\u0302iaokaze malsani kaj morti \u2013 same kiel vivi \u2013 multe kostas en Nig\u0302erio."}, {"text_idx": "#000458", "text": "Litovaj parlamentanoj dum oficvojag\u0302o en Britio konsternig\u0302is pro la londona seks-komerco, en kiu partoprenas junaj litovinoj. Lau\u0306 britaj au\u0306toritatoj pli ol 1000 litovinoj \u201evendig\u0302as\u201d c\u0302iujare kaj estas devigataj labori kiel prostituitinoj."}, {"text_idx": "#000459", "text": "Britaj s\u0302akristoj pagas g\u0302is 7000 eu\u0306rojn por litovino, kontraste al 500 en aliaj landoj de Eu\u0306ropa Unio. Spertuloj kalkulas, ke prostituado profitigas la litovan ekonomion je 15 milionoj da eu\u0306roj kaj hom-komercado je pli ol 60 milionoj."}, {"text_idx": "#000460", "text": "Ekde majo 2004 estas liberigitaj en Britio pli ol 80 viktimoj de hom-komercado. C\u0302iusemajne la brita polico arestas c\u0302irkau\u0306 70 virinojn kun litovaj pasportoj. Tamen multaj ne estas litovinoj sed viktimoj de hom-komercado el Moldavio, Ukrainio, Belorusio kaj aliaj landoj de orienta Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000461", "text": "Parlamentanoj opinias, ke unu el la plej efikaj rimedoj por kontrau\u0306stari hom-komercadon estas edukado. \u201eKnabinoj devus esti prudentaj, se oni proponas romantikan semajnfinon en Londono, c\u0302ar tiel facilas enplektig\u0302i en la reton de hom-s\u0302akristoj\u201d, diris parlamentano."}, {"text_idx": "#000462", "text": "Krome parlamentanoj postulas pli severajn punojn ol nun ekzistas. Ili citis ekzemplon el Svedio, kie klientoj de geamoristoj riskas monpunon g\u0302is 1100 eu\u0306roj au\u0306 ec\u0302 malliberigon. En Litovio leg\u0302oj antau\u0306vidas punon g\u0302is nur 150 eu\u0306roj la unuan fojon kaj g\u0302is 300 la duan."}, {"text_idx": "#000463", "text": "Skuis Nig\u0302erion du tragedioj ene de 24 horoj en oktobro. Pereis 117 pasag\u0302eroj, kiam kras\u0302is aviadilo survoje el la komerca c\u0302efurbo Lagoso al la politika c\u0302efurbo Abuja, kaj mortis la t.n. unua virino de Nig\u0302erio, la edzino de la prezidanto Olusegun Obasanjo, post operacio en Hispanio. Anoncis la registaro tritagan nacian lamentadon por la viktimoj de la kras\u0302o kaj por la mortinta unua virino."}, {"text_idx": "#000464", "text": "Stella Olusegun, 59-jarag\u0302a, estis la plej influa virino en la lando. Lau\u0306 la nig\u0302eria konstitucio, la unua virino ne havas oficialan rolon, sed multaj trovis pro s\u0302i aliron al la prezidanto. Krome s\u0302i okupig\u0302is pri infanoj en sia devens\u0302tato Edo kaj fondis asocion, kiu aktuale flegas 80 handikapitajn infanojn kaj ilin nutras kaj edukas."}, {"text_idx": "#000465", "text": "En la aviadilo de la kompanio Bellview pereis pluraj gravuloj, inkluzive de la c\u0302efoj de la nig\u0302eriaj pos\u0302to kaj fervojo, kaj la estroj de banko kaj de kvinstela hotelo."}, {"text_idx": "#000466", "text": "80-jarulo, petite, rakontis pri mizeraj spertoj dum la dua mondmilito al infanoj. \u201eDum la milito ni estis malsataj, c\u0302ar ni ne havis mang\u0302aj\u0302ojn\u201d, li diris. Demandis infano: \u201eKial vi ne iris al superbazaro por ac\u0302eti?\u201d"}, {"text_idx": "#000467", "text": "Edzino demandis al sia edzo, kiu insistas, ke edzo ne eniru la kuirejon: \u201eKion vi mang\u0302os, kiam mi estos malsana?\u201d \u201eNe gravas, mi mang\u0302os ekstere\u201d, li respondis. La edzino: \u201eNe, ne! Mi demandas, kiu donos mang\u0302aj\u0302on al mi?\u201d La edzo: \u201eNe gravas. Malsanuloj ne havas apetiton.\u201d"}, {"text_idx": "#000469", "text": "Lau\u0306 informo en iu libro de la fama franca verkisto Andre\u0301 Castelot, la plej trompita homo el la mondhistorio sendube estas la franca sinjoro Poinsinet. Li vere kredis kion ajn, kion oni kredigis al li. Li vivis en la 18a jarcento, kaj li ofte estis la viktimo de amikoj, kiuj dau\u0306re komunikis al li la plej nekredeblajn aferojn."}, {"text_idx": "#000470", "text": "Iun tagon oni informis lin, ke li estas elektita por instruadi al juna rusa princo kaj ke li estas invitita tiucele al Sankt-Peterburgo. Sed kompreneble li devus tiucele unue lerni la rusan lingvon. \u201eAmikoj\u201d ec\u0302 disponigis al li \u201einstruiston\u201d de tiu lingvo. Dum ses monatoj la kompatinda Poinsinet fervore studis \u201ela rusan\u201d. Nur kiam li sin pretigis por forvojag\u0302i en Rusion, liaj \u201eamikoj\u201d konigis al li, ke li ne estis dungita kaj ke li estas lerninta ... la bretonan."}, {"text_idx": "#000473", "text": "Unu el la g\u0302ojoj de nia vivo en Irlando estas renkontig\u0302o kun pli kaj pli da specimenoj de homo hibernica, kaj precipe kun la ina varianto de tiu specio. C\u0302iu estas unika, kaj kelkaj estas aparte interesaj. G\u0302enerale ili agas kaj pensas kiel aliaj membroj de la raso homo sapiens, sed multe pli \u201eirlandece\u201d. (Iliaj najbaroj kaj iamaj \u2013 sed ne plu \u2013 malamikoj en Anglio tuj komprenos, kion signifas c\u0302i tiu esprimo. Esence, g\u0302i celas, ke la irlandanoj iom malsimilas la anglojn kaj aliajn fremdulojn.)"}, {"text_idx": "#000474", "text": "Mi donu al vi kelkajn ekzemplojn. Iun tagon Hortensia renkontis sur la c\u0302efstrato en nia kampara urbeto mezag\u0302an konatinon, kiu portis bluan robon. Mia edzino gratulas s\u0302in pro la bela koloro de s\u0302ia vestaj\u0302o. \u201eHo jes,\u201d s\u0302i diris, \u201emi havas apartan devotecon al Nia Damo*. Honore al s\u0302i mi portas bluajn vestaj\u0302ojn.\u201d"}, {"text_idx": "#000475", "text": "Nia amikino Nora estas tipa kaj simpatia irlandanino. Iutage s\u0302i vizitis nian domon por trinki teon kun Hortensio. Mia edzino rimarkis, ke iu subvestaj\u0302o duonpendis el la pos\u0302o de s\u0302ia jako. \u201eC\u0302u vi c\u0302iam portas vian subvestojn en la pos\u0302o?\u201d demandis Hortensio. \u201eNe,\u201d respondis Nora. \u201eMia mamzono estis tro strikta, do mi forigis g\u0302in\u201d. Hortensio rakontis tiun okazaj\u0302on al Brigito, alia pli juna amikino de s\u0302i, kiu diris, ke s\u0302i ofte same faras. C\u0302u tio estas g\u0302enerala irlanda kutimo, ne estas klare. S\u0302ajnas, ke en aliaj landoj la virinoj c\u0302iam portas la subvestojn sur la korpo, sed evidente la irlandaninoj rigardas tion kiel tro rigoran."}, {"text_idx": "#000476", "text": "Parolante pri la vestoj kaj subvestoj de la bela sekso, mi povus mencii interesan reklamon, kiu aperis en irlanda televida revuo. G\u0302i ofertis al la legantinoj modelon de longa kaj ampleksa nigra kalsono, nomita \u201eLa magia kalsono\u201d. La reklamanta firmao pretendas, ke tiu mirinda subvesto efike maldikigos elstaran ventron. Dum telefona konversacio kun mia filo, kiu log\u0302as kun sia irlanda edzino en Skotlando, li diris, ke s\u0302i \u2013 lia kara duono \u2013 uzas similan subveston, sed g\u0302i estas surmerkatigata sub la marko \u201eLa betona kalsono\u201d."}, {"text_idx": "#000477", "text": "Parenteze, ie mi legis, ke iam en Usono vendig\u0302is tiel nomataj \u201eatomaj botoj\u201d, kiuj ne estis vere atomaj, sed lau\u0306dire speciale komfortaj. Oni ne ac\u0302etis ilin jam faritajn. C\u0302iu kliento devis meti siajn piedojn en s\u0302au\u0306me plastecan substancon, kiu tiam alprenis la formon de la piedo. Kiam la materialo estis seka, la botoj estis pretaj. Lau\u0306raporte, la botoj estis senkompare komfortaj, sed samtempe senkompare malbelaj. Ili aspektis kiel piedoj de elefanto."}, {"text_idx": "#000478", "text": "La hodiau\u0306a irlandanino tro s\u0302atas la lastajn modojn (ekzemple tiujn de la esperante nomita butikreto Vero Moda) por uzi atomajn botojn. S\u0302i ne plu kutimas iri al la malmodernaj dancejoj (antau\u0306e nomitaj \u201ebalejoj de romantiko\u201d), kie la partneroj ofte portis sterkos\u0302miritajn kau\u0306c\u0302ukajn botojn. Nuntempe tio okazas nur en la okcidentirlanda urbeto Lisdoonvarna [lisdunvarna], kie c\u0302iujare estas \u201eEdzig\u0302foiro\u201d, c\u0302e kiu solecaj, sekse malsataj terkulturistoj povas renkontig\u0302i kun simile solecaj vidvinoj, maljunaj virgulinoj kaj ardaj sed ne plu junaj nimfomaniulinoj."}, {"text_idx": "#000479", "text": "Ho ve, la irlanda socio tiom s\u0302ang\u0302ig\u0302is ... En nia kampara urbeto pli au\u0306dig\u0302as la pola kaj litova lingvo ol la irland-gaela, do certe c\u0302io iom post iom transformig\u0302os: mode, lingve, fizike, etne kaj kulinare. Espereble, g\u0302i ne tute malirlandig\u0302os. Pri kio ni tiam ridetos?"}, {"text_idx": "#000480", "text": "*Nia Damo: la virgulino Maria."}, {"text_idx": "#000481", "text": "En aprilo 2005 okazis la 90a datreveno de la genocido de la armena popolo. La evento estas mondskale agnoskita, c\u0302u per sciencaj kongresoj, c\u0302u per eldonado de libroj kaj vidbendoj. C\u0302i tie estas prezentataj fono kaj faktoj pri la unua genocido de la 20a jarcento."}, {"text_idx": "#000482", "text": "Komencig\u0302is la ekstermado en la 19a jarcento. Inter 1894 kaj 1896 pereis 300 000 armenoj kaj pliaj 300 000 fug\u0302is al aziaj, eu\u0306ropaj kaj afrikaj landoj. Sed la tiama masakro apenau\u0306 kompareblis kun la genocido okazinta en 1915."}, {"text_idx": "#000483", "text": "En 1911, en la nun greka urbo Tesaloniko, kas\u0302e kunvenis Junaj Turkoj, kiuj decidis turkigi islamanojn en la turka imperio kaj ekstermi kristanojn. Ili atendis oportunan momenton. Kiam komencig\u0302is la unua mondomilito, en au\u0306gusto 1914, la turka registaro komprenis, ke dum milita h\u0302aoso ne rimarkeblos genocido. En aprilo 1915 estas sendita sekreta instrukcio, lau\u0306 kiu la armena log\u0302antaro estu forpelita al arabaj dezertoj kaj tiel eliminita."}, {"text_idx": "#000484", "text": "La programo efektivig\u0302is tripas\u0302e. Komence la turkoj rekrutigis c\u0302iujn armenajn virojn, kapablajn uzi armilojn, kaj ilin sekrete buc\u0302is. Duapas\u0302e arestig\u0302is partiaj, intelektaj kaj religiaj armenoj: ekzemple iun nokton en aprilo 1915 en Istanbulo la polico arestis 800 intelektulojn. Triapas\u0302e oni sendis ekzilejen virinojn, infanojn kaj maljunulojn."}, {"text_idx": "#000485", "text": "El 2,5 milionoj da armenoj estas masakritaj au\u0306 mortis pro malsato kaj malsano 1,5 milionoj. Aliaj fug\u0302is eksterlanden kaj 200 000 perforte turkig\u0302is. Samtempe okazis kultura genocido: estis detruitaj 66 urboj, 2500 vilag\u0302oj kaj 1500 lernejoj. Krome la turka registaro alproprigis al si posedaj\u0302ojn kaj bank-kontojn de armenoj."}, {"text_idx": "#000486", "text": "La krimo restis senpuna. Nur post la dua mondomilito oni ekkonsideris genocidon punebla. Nun 15 registaroj de la mondo agnoskas la genocidon de armenoj en Turkio. En 1967, en Parizo, dum dua internacia kongreso pri krimoj, oni akceptis la nocion \u201earmenocido\u201d. Tamen la turka registaro ankorau\u0306 ne agnoskis la genocidon, kiel analoge la germana agnoskas la holokau\u0306ston."}, {"text_idx": "#000487", "text": "La decido de la registaro de la sudbarata subs\u0302tato Karnatako enkonduki la konkanan lingvon kiel studobjekton en registaraj lernejoj rebruligis la debaton pri la konkana skribo: c\u0302u uzi la devanagaran, kanaran au\u0306 la latinan? Tiu c\u0302i hindeu\u0306ropa lingvo ne posedas propran skribon. Lau\u0306 la okcidenta marbordo de Barato la konkana estas skribata per la devanagara, kanara, latina, malajala kaj persoaraba skriboj depende de la c\u0302efa skribo de la regiono."}, {"text_idx": "#000488", "text": "La 3,7 milionoj da parolantoj de la konkana en Karnatako uzadas la kanaran skribon jam de pli ol jarcento. Viglas la literatura tradicio: en 2004 c\u0302irkau\u0306 40 libroj aperis en la kanara-konkana, se diri nenion pri multaj gazetoj."}, {"text_idx": "#000489", "text": "Post sufic\u0302e ampleksa konsultado, kiu inkluzivis eminentulojn, verkistojn, instruistojn, gepatrojn de lernejanoj kaj la gelernejanojn mem, la subs\u0302tata belarta akademio de la konkana decidis, ke la kanara estu la preferata skribo. Sed la politike potenca premgrupo devanagara kontrau\u0306as tiun c\u0302i decidon, argumentante, interalie, ke la federa belarta akademio rekonas nur la devanagaran formon de la konkana."}, {"text_idx": "#000490", "text": "Kaj nun, kiam oni instruos la lingvon ankau\u0306 en registaraj lernejoj, kelkaj parolantoj de la konkana rekomendas, ke ekuzadi la devanagaran skribon plifortigus la etnajn ligojn kun parolantoj de la lingvo en la najbaraj subs\u0302tatoj Maharas\u0302tro kaj Goao: en tiu lasta la oficialaj lingvo kaj skribo estas respektive la konkana kaj la devanagara. Kritikantoj tamen montras, ke lau\u0306 statistikoj el la 979 registaraj elementaj lernejoj en Goao la konkana estas la instrulingvo en nur 81; kontraste, 930 lernejoj permesas la instruadon en la marata. Plue, en c\u0302iuj prestig\u0302aj privataj lernejoj la instrulingvo estas la angla."}, {"text_idx": "#000491", "text": "Tria premgrupo rekomendas la latinan alfabeton. La konkana en la latina skribo havas la plej malnovan literaturan tradicion (jam de 1622) kaj dau\u0306re restas vigla (kontraste, la devanagara estis unue uzata por la konkana nur en 1893). Tiu c\u0302i grupo argumentas, ke oni devas adopti la latinan alfabeton, ne nur c\u0302ar g\u0302i jam estas vaste uzata inter la konkanoj en Goao, sed ankau\u0306 c\u0302ar g\u0302i facile funkcius c\u0302e la konsiderinda (kaj influa) konkana diasporo ekster Barato. Efektive, la apogantoj de la latina skribo disvastigas modifitan latinan skribon, kiu, lau\u0306 ili, estas \u201eideala por la komputila klavaro\u201d."}, {"text_idx": "#000493", "text": "En MONATO 2005/7-8, p. 10, mi legis interesegan artikolon de Paul Gubbins pri lasta voc\u0302donado kaj maltau\u0306geco de la brita elekta sistemo. Mi tute samopinias kun li. Mi volis nur precizigi unu aserton de li por pli pravigi la au\u0306toron. Lau\u0306 li, voc\u0302donis nur 61 % de la balotrajtigitoj kaj la venkinta Laborista Partio rikoltis 36 % de la voc\u0302oj. Se tio estas vero, ne estas g\u0302uste, ke \u201eapogas la registaron nur kvarono de la brita popolo\u201d, sed matematike ec\u0302 sufic\u0302e malpli, tio estas nek duono nek triono nek kvarono, sed inter kvinono kaj kvarono. Kompatinda maldemokratio!"}, {"text_idx": "#000494", "text": "Almenau\u0306 vortojn disponigis la registaro nig\u0302era al sia popolo, frontanta al malsatego. Lau\u0306 prezidanto Tandja Mamadou, la lando ne konas malsaton. Male: \u201eLa homo devas labori, antau\u0306 ol akiri fortojn\u201d, diris la prezidanto, neglektante krizon, afliktantan la landon ekde majo 2005 kaj kau\u0306zitan de longa nepluva periodo kaj de insektoj, kiuj formang\u0302is rikoltojn."}, {"text_idx": "#000495", "text": "Tamen post tiel nomata g\u0302enerala deklaracio politika pri la malsato, lanc\u0302ita de la c\u0302efministro Amadou Hama c\u0302e la nacia asembleo, finfine venis nutraj\u0302oj kaj financaj subvencioj al Nig\u0302ero. Helpis diversaj internaciaj organizaj\u0302oj, inkluzive de Unicef, kies c\u0302ef-administranto en Nig\u0302ero Alain Balandi direktis la donacojn precipe al virinoj, mamnutrantaj siajn idojn. Ankau\u0306 la franca registaro donacis pli ol 200 000 eu\u0306rojn."}, {"text_idx": "#000496", "text": "Kaj la prezidanto vane atendis"}, {"text_idx": "#000497", "text": "La unuan de novembro 2005 estis planita neoficiala vizito de la greka prezidanto Karolos Papulias en Albanio. Tiu laste renkontis la albanan prezidanton Alfred Moisiu en Janina (Grekio). Tiam Moisiu starigis demandon pri etnokultura albana log\u0302antaro en nord-okcidenta Grekio, nome c\u0302amoj, kiuj grandparte estis forpelitaj el Grekio en 1944."}, {"text_idx": "#000498", "text": "La kialo estis absurda. En 1940 la italaj fas\u0302istoj de Mussolini invadis Grekion el teritorio, jam okupita de ili en Albanio. Pro tio la iama greka reg\u0302o dekretis t.n. militan leg\u0302on kun Albanio, kiu ankorau\u0306 ne estas abolita."}, {"text_idx": "#000499", "text": "Papulias vizitis Albanion antau\u0306 1990 dum la totalisma reg\u0302imo komunisma. Albanoj konsideras lin \u201ekolombo de paco kaj amikeco inter ambau\u0306 landoj\u201d. Li mem naskig\u0302is en la albana regiono C\u0302amerio, kaj lau\u0306dire mamnutris lin c\u0302ama virino."}, {"text_idx": "#000500", "text": "Tamen centmiloj da c\u0302amoj, rifug\u0302intaj en Albanio post 1944, ankorau\u0306 ne regajnis siajn rajtojn pri proprietaj\u0302oj en Grekio. Kvankam en 1996 Grekio kaj Albanio subskribis amikeco-traktaton, grekaj jug\u0302ejoj ankorau\u0306 ne komencis redoni al c\u0302amoj iliajn lau\u0306leg\u0302ajn ric\u0302aj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000501", "text": "Tial, okaze de la planita vizito de la greka prezidanto en suda Albanio, 150 manifestaciantoj pace atendis ekster la rendevuejo de la prezidantoj. Sed Papulias nuligis sian viziton kaj revenis al Grekio, dum la albana prezidanto lin vane atendis. La greka pravigo pri la nuligita renkontig\u0302o ne konvinkis: \u201eLa albana registaro toleris manifestacion de albanaj ekstremistoj c\u0302e la prezidanta rendevuejo.\u201d"}, {"text_idx": "#000502", "text": "La albana prezidanto taksis la nuligon \u201esenprecedenca kaj malagrabla okazintaj\u0302o\u201d. Kaj certe, malantau\u0306 la greka konduto senteblas aliaj kaj pli profundaj kau\u0306zoj. Nelonge antau\u0306e vizitis Atenon la c\u0302efministro de Serbio Vojislav Kos\u030ctunica, kiu akiris grekan subtenon por sia plano por la statuso de Kosovo."}, {"text_idx": "#000503", "text": "Tiu c\u0302i plano kontrastas al la opinio de la albana registaro kaj mem de la albana prezidanto, kiuj postulas sendependecon de Kosovo disde Serbio kaj Montenegro. Tial la vizito de Papulias povus kolerigi Serbion, malnovan aliancanon de Grekio. Oni memoru, ke dum la milito en Kosovo en 1999 Grekio subtenis Milos\u0302evic\u0302on. La albana registaro argumentas, ke sendependa Kosovo plifortigus la politikan pozicion ne nur de albanoj en Balkanio, sed ankau\u0306 de kroatoj, slovenoj kaj aliaj, kiuj estu konsiderataj konkurantoj por Grekio kaj ties ambicioj en la regiono."}, {"text_idx": "#000504", "text": "Tial paca manifestacio de c\u0302amoj dum vizito de greka prezidanto neniel povas esti konsiderata grava obstaklo kaj minaco al grekoj, kiuj siavice amase manifestaciis en Ateno dum vizito de la eksa usona prezidanto Clinton. Sed Clinton ne nuligis sian viziton, taksante la manifestaciantojn indikoj pri demokratia s\u0302tato."}, {"text_idx": "#000505", "text": "La totalismaj reg\u0302imoj de la 20a jarcento estig\u0302is, c\u0302ar influhavaj homoj au\u0306 ne atentis pri la kreskanta dang\u0302ero, kreata de demagogoj kaj fanatikuloj, au\u0306 g\u0302in simple ignoris. La sag\u0302a hispandevena usona filozofo George Santayana skribis en 1905: \u201eTiuj, kiuj ne povas rememori la pasintecon, estas kondamnitaj ripeti g\u0302in.\u201d"}, {"text_idx": "#000506", "text": "La retejo montras tendencon kaj minacon eble pli gravajn kaj pli potencajn, ol ec\u0302 la ideologioj de Hitlero kaj Stalino. Vidig\u0302as mapo, montranta la amplekson de usona influo en la mondo. Sub la mapo legig\u0302as la jenaj alineoj, subskribitaj de iu William Kristol, prezidanto:"}, {"text_idx": "#000507", "text": "La Projekto por la Nova Usona Jarcento estas senprofita eduka organizaj\u0302o, dedic\u0302ita al kelke da fundamentaj asertoj, nome, ke usona gvidado estas bona kaj por Usono kaj por la mondo, kaj ke gvidado tia postulas potencon militan, energion diplomatian kaj akcepton de principoj moralaj."}, {"text_idx": "#000508", "text": "La Projekto por la Nova Usona Jarcento intencas, per eldonado de informiloj, esplor-referaj\u0302oj, propaganda j\u0302urnalismo, konferencoj kaj seminarioj, klarigi, kion implicas usona tutmonda gvidado. G\u0302i strebos ankau\u0306 subtenigi viglan kaj lau\u0306principan politikon pri usona interveno internacia kaj stimuli utilan publikan debatadon pri eksterlanda kaj defenda politikoj kaj pri la rolo de Usono en la mondo."}, {"text_idx": "#000509", "text": "Monako estas eta princlando sude de Francio, kiu tradicie vivas el bankoj, kazino kaj turismo (fame konataj estas la kakta g\u0302ardeno kaj la akvario). Dum la lastaj dek jaroj, sub instigo de princo Rainier [renje\u0301] la 3a konstruig\u0302is tre moderna enroka stacidomo, artefarita haveno kaj Grimaldi Forum, malfermita al diversaj arang\u0302oj: koncertoj, dancoj, kongresoj, ekspozicioj. Nun g\u0302i prezentis \u201eunikan vojag\u0302on centre de Afriko kaj ties arto\u201d. Unuafoje estis videblaj kaj artaj\u0302oj, kiuj datumas de 5000 jaroj antau\u0306 nia erao kaj modernaj\u0302oj, c\u0302efe el privata kolekto de Jean Pigozzi el Svislando."}, {"text_idx": "#000510", "text": "Artoj el antikva subsahara afrika beleco, perfekteco, harmonio karakterizas la prezentitajn artaj\u0302ojn. Ili estas ligitaj al la sociaj kaj religiaj tradicioj. Tie eblas maltrovi aj\u0302ojn el Sudano de antau\u0306faraona epoko, certe la fonto de ilia arto. Ankau\u0306 multajn lignaj\u0302ojn, c\u0302efe maskojn, kiuj celis kas\u0302i personecon au\u0306 montri alian au\u0306 serc\u0302i protekton. Idealigo de la personeco kondukis al idealigo de portretoj, simetriaj, ripozigaj, sed dum la vizitanto promenas tra la 4000 m2 de la ekspozicio, li estas trafita de la diverseco de vizag\u0302esprimoj. Se iuj emas konsideri afrikan arton \u201enegra\u201d, \u201eprimitiva\u201d, post vizito de tiu ekspozicio, ili dirus nur \u201earto\u201dn: el Ife, latunaj portretoj de la reg\u0302oj de la 11a jarcento, terakotaj\u0302oj el la Nok-civilizo au\u0306 bronzaj\u0302oj el Igbo-Ukwu (Nig\u0302erio). Tiuj homoj, muzikistoj, reg\u0302oj, kokoj memorigis al mi c\u0302inajn skulptaj\u0302ojn. Retrovig\u0302is en la nekropolo de Bura-Astoda Sikka (nord-oriente de Niameo) 400 funebraj potoj kun c\u0302evaloj el la jaroj 200 g\u0302is 1000."}, {"text_idx": "#000511", "text": "La famaj dogonoj el Malio prezentas kaj lignajn kaj s\u0302tonajn skulptaj\u0302ojn, kiuj rolis kiel ligiloj kun dio. Sekvas eburaj\u0302oj (kuleroj, muzikiloj el Benino), sur kiuj kus\u0302as krokodilo, se g\u0302i ne estas la pintingo. Tre esprimpovaj estas la lignaj maskoj el Bamama (Nig\u0302erio, 17a jarcento). Interese estas, ke ekde la 19a jarcento en skulptaj\u0302oj miksig\u0302as ligno, ledo, plumoj, perloj, metalo ktp. La bronzaj plakaj\u0302oj, kiuj ornamis palacon en Oba (Benino) montras, ke tiu palaco estis pli granda ol la tiama borsejo en Amsterdamo!"}, {"text_idx": "#000512", "text": "Rilatoj kun la eu\u0306ropa arto"}, {"text_idx": "#000513", "text": "Taksante tiun arton tra g\u0302iaj kriterioj, eu\u0306ropaj kritikistoj emas paroli pri realismo au\u0306 kubismo (la homaj partoj estas sendependaj kaj la korpo ne formala) au\u0306 ekspresionismo (kun libervola akcentado de korpaj partoj, mano, piedo, muskoloj) au\u0306 surrealismo (enkondukanta imagitan realecon). C\u0302ar fine de la 19a jarcento kaj komence de la 20a multaj eu\u0306ropaj pentristoj (ekzemple Picasso, Derain, Le\u0301ger, Modigliani, Nolde) estis allogitaj de la afrikaj artaj verkoj, alportitaj tiam kiel simplaj manartaj\u0302oj, iu sekcio fare de Le\u0301ger, Modigliani, Nolde au\u0306 Pechstein montras la rilatojn: c\u0302u kopioj au\u0306 inspiroj?"}, {"text_idx": "#000514", "text": "Vera eltrovo estis la prezento de la nuntempa afrika arto. La c\u0302efa kriterio por elekto estis, ke la artisto devas esti afrikano kaj vivi en Afriko. Multaj artaj\u0302oj havus lokon en la c\u0302efaj mondaj muzeoj pri nuntempa arto, sed bedau\u0306rinde, nekono au\u0306 snobismo lasas ilin en privataj kolektoj. La vizitanto zigzagas au\u0306 serpentumas en labirinto, kie pentraj\u0302oj, skulptaj\u0302oj, fotoj, muntaj\u0302oj, kungluaj\u0302oj, potoj, totemoj, akvareloj, desegnaj\u0302oj, bildoj ktp prezentas buntan kaj koloran bildon pri tiu kontinento, kie regas elturnig\u0302emo, reutiligado kaj respekto de la prauloj. C\u0302io retrovig\u0302as en la nunaj artaj\u0302oj: mi tiel malkovris la plurkolorajn skulptaj\u0302ojn kaj pentraj\u0302ojn de Lilanga (Tanzanio) pri kulto de prauloj, la totemojn el terakoto de Camara (Senegalo), la tombojn de Efiaimbelo (Madagaskaro). El plastaj botelegoj, Hazoume el Benino dau\u0306rigas la tradicion de maskoj dum Dakpogan (Benino) faris ilin el veturilpecoj. Mansaray (Siera-Leono) fabrikas mas\u0302inon, kiu memorigas la \u201emodernajn tempojn\u201d de Chaplin. Gedewon (Etiopio) desegnas serion de talismanoj por kuraci la korpon kaj animon. La pentraj\u0302oj de Moke (D. R. Kongo) similas al tiuj senreliefaj bildoj, en kies truon vi metas la kapon kaj fotig\u0302as: nur la vizag\u0302o vivas. Bouabre (Ebur-Bordo) prezentas 448 bildojn pos\u0302formatajn. Ne eblas listigi c\u0302iujn, ekzemple Ojeikeje (Nig\u0302erio) kies fotoj de harplektaj\u0302oj havas etnan, kulturan kaj artan valoron."}, {"text_idx": "#000515", "text": "La artistoj estas junaj: la plej juna naskig\u0302is en 1970, la plimulto naskig\u0302is en la 30aj g\u0302is la 50aj jaroj. La plej lastan pentraj\u0302on \u201eTsunamo\u201d faris Onyango en 2005."}, {"text_idx": "#000516", "text": "Post Monako, la ekspozicio iros al Toronto: do se vi estas en Kanado ne maltrafu la okazon; afrika arto indas tutmondan diskonigon."}, {"text_idx": "#000520", "text": "Kiam s\u0302i turneis kun sia nacia teamo en malproksimaj urboj de nia lando, s\u0302i sendis al mi leterojn kaj pos\u0302tkartojn kaj, reveninte, c\u0302iam alportis por mi etajn suvenirojn. Mi s\u0302atis s\u0302iajn skribaj\u0302ojn pro s\u0302ia elegante anguleca manskribo. G\u0302is nun g\u0302i restas la plej bela skribmaniero, kiun mi iam ajn vidis."}, {"text_idx": "#000522", "text": "La revo de Liza estis la mondkonata moskva cirko, s\u0302i nepre volis iam elpas\u0302i kiel trampolinsaltanto en la areno de tiu cirko. Tio estis s\u0302ia dezirego, s\u0302ia celo, s\u0302ia c\u0302io. Iun tagon s\u0302i vojag\u0302is al Moskvo por elprovi siajn fortojn kaj s\u0302ancojn. S\u0302i neniam plu revenis en nian urbon. El s\u0302iaj leteroj ni eksciis, ke post multaj klopodoj s\u0302i sukcesis ricevi lokon en la trampolina trupo de la moskva cirko. Sed dum unu el la unuaj prezentadoj, farante duoblan mortosalton, s\u0302i krude falis kaj rompis al si unu gambon. Labori en cirko s\u0302i ne plu povis. Ankau\u0306 el mia cirka kariero finfine nenio rezultis."}, {"text_idx": "#000523", "text": "Jarojn poste, dum kelktaga restado en Moskvo, mi renkontig\u0302is kun Liza. S\u0302i log\u0302is kune kun sia plenkreska filino. La rilatoj inter ili estis strec\u0302aj. Ili tute ne komprenis unu la alian, ec\u0302 ne provis tion. Kaj dum iu momento mi pensis, ke la tutan amon, kiun devus ricevi s\u0302ia filino, ricevis iam mi ..."}, {"text_idx": "#000524", "text": "Ni sidis en s\u0302ia c\u0302ambro kaj interparolis, Liza montris al mi novan videofilmon pri la fama c\u0302ina cirko. G\u0302is nun la cirko restas s\u0302ia plej forta pasio. Mi sentis min tiel, kvazau\u0306 nenio s\u0302ang\u0302ig\u0302is dum tiuj kelkaj jardekoj, kvazau\u0306 ni neniam disig\u0302is ..."}, {"text_idx": "#000525", "text": "C\u0302e la adiau\u0306o s\u0302i diris al mi: \u201eC\u0302u vi scias, ke mi neniam povis forgesi la kuketojn kun konfitaj\u0302o, kiujn fritis via patrino? ...\u201d"}, {"text_idx": "#000526", "text": "Estas dang\u0302ere labori en Kabulo. Konsilindas, ke fremdulo ne alvenu la c\u0302efurbon de Afganio tute sola, sen helpopreta amiko. Afganoj sopiras al paco. Tial la lingvo de paco vekas ioman intereson c\u0302e ili. Mi dankas al Husnbanu Ghanzanfar, la dekano de la lingva kaj literatura fakultato en la kabula universitato por la ebligo de Esperanto-kurso en lando sub postmilita procezo. La libro- kaj vortar-bezono en la pas\u0302tua kaj la persa grandas."}, {"text_idx": "#000528", "text": "La politikisto embarasig\u0302is. En kiu federacia lando li trovos au\u0306tos\u0302oseon por testi la projekton? Krome la afero ne valoras la penon. Se oni veturas 20 km je 130 km hore, oni bezonas 9 minutojn kaj 14 sekundojn. Se oni veturas la saman distancon je 160 km hore, la veturo dau\u0306ras 7 minutojn 30 sekundojn. Oni s\u0302paras nur unu minuton kaj 44 sekundojn. Sed la mov-energio plialtig\u0302as je 51 % kaj, sekve, plimultig\u0302as la akcidentoj."}, {"text_idx": "#000529", "text": "La parlamenta elekto de 2005 donis bizarajn rezultojn. La malgrandaj partioj g\u0302enerale perdis subtenon, sed ili gajnis influon en la nova registaro. Du el ili havas postenojn en la ministraro. La nova Maoria Partio kaptis kvar elekto- distriktojn, dum g\u0302ia proporcio en la porpartia baloto pravigas nur tri mandatojn (memorindas, ke Nov-Zelando havas proporcian elektosistemon similan al tiu de Germanio)."}, {"text_idx": "#000530", "text": "Dum la elektoj en septembro du partioj, la Laborista Partio kaj la Nacia Partio, ricevis proksimume saman elcentaj\u0302on de la voc\u0302oj (42 % kaj 40 %). Kiam aldonig\u0302is tiel nomataj specialaj voc\u0302oj (tiuj de elektintoj, kiuj voc\u0302donis ekster siaj distriktoj), eblis la 1an de oktobro anonci la rezulton. Gajnis pli da mandatoj la Laborista Partio, estrata de Helen Clark [klak]."}, {"text_idx": "#000531", "text": "Tamen por krei registaron ne sufic\u0302is la 50 laboristaj seg\u0302oj en la 121-seg\u0302a parlamento. Kun la Progresema Partio (1 mandato) kaj la Verdula Partio (6) la Laborista Partio havus 57 voc\u0302ojn, kiuj ankorau\u0306 ne sufic\u0302us. Necesis marc\u0302andi kun aliaj partioj, c\u0302efe kun Nov-Zelando Unue (7 mandatoj) kaj Unuigita Estonteco NZ (3), kiuj jam diris antau\u0306 la balotado, ke ili subtenos la partion, havantan la plej grandan nombron de mandatoj."}, {"text_idx": "#000532", "text": "Finfine trovig\u0302is kompromiso: Nov-Zelando Unue kaj Unuigita Estonteco NZ havu po unu ministron ekster la kabineto. Ili subtenu la registaron rilate la koncernajn ministrejojn, sed voc\u0302donu pri aliaj aferoj lau\u0306 siaj partiaj programoj. Tiel ili restas ekster la formala koalicio. Rezulte necesis s\u0302ang\u0302i parton de la Kabineta Gvidlibro (konvencioj pri la funkciado de la kabineto) rilate la tiel nomatan kolektivan ministraran respondecon."}, {"text_idx": "#000533", "text": "La estro de Nov-Zelando Unue Winston Peters [pitrz] farig\u0302is ministro pri eksterlandaj aferoj. Kelkaj kontrau\u0306is, dirante, ke Peters ofte kritikis troan enmigradon aparte el aziaj landoj. Tamen Helen Clark atentigis, ke Peters estas sperta politikisto (antau\u0306a vicc\u0302efministro), kiu subtenas la politikojn de la Laborista Partio pri la kontrau\u0306nuklea leg\u0302o kaj pri militoj en Afganio kaj Irako."}, {"text_idx": "#000534", "text": "Krome la registaro konsentis pri kelkaj proponoj de Nov-Zelando Unue, ekzemple pligrandigi pensiojn de 65 % g\u0302is 66 % de la meza enspezo, subvencii servojn por maljunuloj, enpostenigi mil pliajn policanojn kaj altigi la minimuman salajron al ekvivalento de proksimume ses eu\u0306roj hore."}, {"text_idx": "#000535", "text": "Pro la estro de Unuigita Estonteco Peter Dunne [pita dan], la ministro pri impostoj, la registaro konsentis interalie rekonsideri la leg\u0302ojn pri prostituado kaj pri surstrata varbado kaj utiligi privatajn malsanulejojn, por ke pacientoj c\u0302e s\u0302tataj hospitaloj ne tiom atendu kuracadon."}, {"text_idx": "#000536", "text": "La Maoria Partio estas nova partio, tamen g\u0302i sekvas aron da aliaj provoj de maorioj unuigi siajn voc\u0302ojn en propra partio. Ilia kunestro Tariana Turia estis ministro en la antau\u0306a laborista registaro, g\u0302is s\u0302i eksig\u0302is pro malkonsento pri leg\u0302oj malavantag\u0302aj al maorioj koncerne la maron kaj plag\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000537", "text": "Fine la registaro povas kalkuli pri 61 voc\u0302oj. La opozicio havas 50 (au\u0306 54, se la Maoria Partio voc\u0302donas kontrau\u0306 la registaro). Helen Clark sukcesis gvidi minoritatan registaron tra du antau\u0306aj mandatperiodoj, do vers\u0302ajne s\u0302i same faros denove."}, {"text_idx": "#000538", "text": "La 8an de novembro la prezidanto de la Franca Respubliko, uzante leg\u0302on de 1955, dekretis \u201ela esceptan staton sur la metropola teritorio\u201d (tio estas sur la eu\u0306ropa parto de Francio). Tiun leg\u0302on starigis la franca registaro de Edgar Faure [edga\u0301r for] en Alg\u0302erio, kiam g\u0302i kontrau\u0306batalis la manifestaciojn antau\u0306 la sendependig\u0302o de la lando. Tian dekreton konis ankau\u0306 la geavoj en Francio, pro la invado de la germanaj armeoj. Sed ec\u0302 dum majo 1968 la tiama registaro ne uzis g\u0302in. Francoj konis tian dekreton de franca registaro nur dum la revolucio de 1871, la Pariza Komunumo. C\u0302u do okazas nun en Francio nova revolucio?"}, {"text_idx": "#000539", "text": "La unuajn tumultojn estigis la morto de du junuloj el pariza antau\u0306urbo. Por eviti policanojn, ili provis sin kas\u0302i en mortigan s\u0302irmejon: alt-tensian transformatoron. Kiel kutime en tiaj aferoj, la diroj de la policanoj kaj tiuj de la aliaj junuloj de la urbo malsimilas."}, {"text_idx": "#000540", "text": "Sed c\u0302i-foje Francio konis kvazau\u0306an revolucion: g\u0302is 1400 au\u0306toj bruligitaj dum unu nokto \u2013 post la parolado de la prezidanto \u2013 centoj da junuloj enkarcerigitaj, tumultoj ne nur en la c\u0302efurbo sed rapide en Marsejlo, Liono, Tuluzo, Strasburgo, Saint-E\u0301tienne. Norde, sude, c\u0302iu urbego konis la fajregojn, la alarmojn."}, {"text_idx": "#000541", "text": "Notindas, ke kelkajn tagojn antau\u0306 la tumultoj la ministro pri internaj aferoj, Nicolas Sarkozy [nikola\u0301 sarkozi\u0301], vizitis nokte la parizan antau\u0306urbon Argenteuil [arj\u0302ante\u0301j], konatan pro ties oftaj malordoj, kaj diris antau\u0306 televidaj kameraoj, ke li \u201eforbalaos la kanajlojn\u201d kaj \u201epurigos la urbojn per Ka\u0308rcher\u201d [kerh\u0302er] (marko de akvos\u0302pruca purigmas\u0302ino)."}, {"text_idx": "#000542", "text": "Sarkozy, dekstrulo kaj rivalo de la prezidanto, sin prezentas kiel iun, kiu parolas kiel la francoj, konas la problemojn de la popolo, kaj scias kiel solvi c\u0302ion. Parolante tiel, li celis kiel kutime paroligi pri li, preparante la venontajn balotojn, sed fakte li blovis sur la fajron en la antau\u0306urboj."}, {"text_idx": "#000543", "text": "Direndas, ke la antau\u0306a registaro de c\u0302efministro Raffarin [rafare\u0301n] forigis la subvenciojn de la asocioj, kiuj en tiuj lokoj provas helpi la junulojn. Tiuj asocioj, apogataj de la maldekstraj registaroj, celas nek trovi laboron nek francigi eksterlandanojn au\u0306 francojn fremd-devenajn. Tamen ili ludas gravan socian rolon, c\u0302ar ili estas la solaj lokoj, kie miloj da gejunuloj, forlasintaj la lernejon kaj senlaboraj, trovas au\u0306skultemajn homojn. Ili estas c\u0302efe la pruvo, ke la francaj politikistoj de la lastaj 30 jaroj fiaskis en siaj agadoj pri enmigrado, pri akcepto de eksterlandanoj, pri plenlaboro."}, {"text_idx": "#000544", "text": "Direndas, ke tiuj antau\u0306urboj, kie vivas milionoj da francoj, estas nehomaj. En La Courneuve [la kurne\u0301v] konstruig\u0302is post la dua mondomilito turoj, kie log\u0302as po g\u0302is 3000 personoj. Proksimaj al tiamaj fabrikoj, ili estis ties dormejoj. Malaperis la fabrikoj en la 1980aj jaroj, sed la estroj de la nova liberala mondo purigis nek siajn uzinojn nek la dormejojn de siaj ekslaboristoj. Pro manko de mono malfacilas zorgi pri tiuj konstruaj\u0302egoj, rapide kadukig\u0302antaj."}, {"text_idx": "#000545", "text": "Direndas, ke veras la frazo: \u201eTiuj, kiuj bruligas, estas ofte viroj, junaj kaj el eksterlanda deveno.\u201d Respondendas: \u201eViroj junaj el eksterlanda deveno ne trovas laboron, ne trovas log\u0302ejon, ne povas eniri dancejon ...\u201d pro la antau\u0306nomo (Mohamed au\u0306 Narcisse), pro la koloro de la vizag\u0302o. Kaj c\u0302io c\u0302i en Francio, lando de la homaj rajtoj."}, {"text_idx": "#000546", "text": "Direndas, ke la francoj provis c\u0302iujn eblajn politikajn kombinojn dum la lastaj 30 jaroj: maldekstra prezidanto (Mitterrand [mitera\u0301n]) kun maldekstra parlamento, poste kun dekstra parlamento (c\u0302efministro Chirac [s\u0302ira\u0301k]), poste dekstra prezidanto (Chirac) kun dekstra parlamento, poste kun maldekstra (c\u0302efministro Jospin [j\u0302ospe\u0301n]), fine kvazau\u0306a \u201eregistaro de nacia unuig\u0302o\u201d, dekstruloj kaj maldekstruloj, elektante Chirac kontrau\u0306 la fas\u0302ismema Le Pen. C\u0302io fiaskis: nek plibonig\u0302o de la kondic\u0302oj de laboro, nek de la socia vivo. Malaperas la laboro, malaperas la pensioj."}, {"text_idx": "#000547", "text": "Homoj vivas en malnovaj kaj ac\u0302aj log\u0302ejoj, sen iu ajn espero pri bonig\u0302o, sen iu ajn espero trovi laboron krom kelkajn ac\u0302ajn, sen trovi iun ajn akceptemon en la socio. Kio perdotas por ili? Nenio. Kiu parolas ilianome en la parlamento? Neniu bruna vizag\u0302o inter la deputitoj. Kiu postulas por ili c\u0302e la sindikatoj? Neniu bruna vizag\u0302o ankau\u0306 tie. Kiu estras la tumultojn? Neniu. Revolucio havas, se ne estrojn, almenau\u0306 projektojn, idealojn. Revolucio? Ne, nur kolerego."}, {"text_idx": "#000548", "text": "Kolerego kontrau\u0306 socio, kiu ripetadas afis\u0302e, televide, radie, rete \u201eac\u0302etu Nike, Chevignon, Bullrot\u201d, sed ne donas al ili la kapablon akiri tiujn luksajn varojn: sen laboro mankas mono. Kolerego, c\u0302ar kiam ili provas trovi tiun monon, oni punas ilin: evidente, c\u0302ar s\u0302akrado de drogo, de s\u0302telaj\u0302oj restas kontrau\u0306leg\u0302a. Tiuj junuloj ne provas krei novan mondon, ili nur serc\u0302as eniri la reklaman mondon de Nike kaj aliaj. Tiun vivon de facileco, de eterna juneco inter belegaj au\u0306toj kaj amindaj virinoj, jen kion ili volas. Ili ne kulpas pro tio: ili estas nur eraroj en nia socio de ac\u0302etemo, de adorado al eterna kreskado de la ekonomio."}, {"text_idx": "#000549", "text": "Tial la respondo de la franca registaro estas pli bone komprenebla. Antau\u0306 revoluciuloj oni povas kapti la estrojn, la pensantojn, oni povas eventuale diskuti. Kontrau\u0306 \u201eeraroj\u201d de la sistemo oni devas rapide bremsi la ardojn, obeigi la eksterleg\u0302ulojn. Kaj la aliaj ne movig\u0302u, au\u0306 ..."}, {"text_idx": "#000550", "text": "La francoj estas antau\u0306videblaj por neniu, jam de kelkaj jaroj. Ili sciis forj\u0302eti la eu\u0306ropan ekstreme liberalan konstitucion, kontrau\u0306 la volo de preskau\u0306 c\u0302iuj francaj politikistoj kaj j\u0302urnalistoj. Same en Nederlando. Ekster la tradicia politika kampo agas asocioj, novaj fortoj, kiuj planas alian mondon, aliajn solvojn."}, {"text_idx": "#000551", "text": "Evidentas, ke nenia politika solvo funkcios en la nuna sistemo. Dum firmao povas forpeli la laboristojn, kiun g\u0302i ne plu bezonas, la socio ne povas tiel facile malaperigi la civitanojn, kiuj ne plu havas socian rolon post la malapero de sia laboro. Ankau\u0306 en Grekio kaj en Belgio samtempe ekbrulis au\u0306toj. Francio ne estas izolita problemo, sed nur la unua granda elmontro de la g\u0302enerala malbona stato de nia civilizacio. La sovag\u0302a kapitalisma sistemo estas montranta siajn limojn."}, {"text_idx": "#000552", "text": "Kio okazas en Francio ne estas revolucio, sed nur signalo, ke g\u0302i povas alveni. C\u0302ie."}, {"text_idx": "#000553", "text": "Kie kalumnioj skuas la animon"}, {"text_idx": "#000554", "text": "Proteste kontrau\u0306 bridado de libera esprimado en Kroatio, Zlatko Tis\u030cljar rifuzas plu artikoli pri tiu c\u0302i lando. Siajn motivojn li sube klarigas."}, {"text_idx": "#000555", "text": "Pasintjare en novembro zagreba tribunalo kondamnis kroatan intelektulon kaj multjaran prezidanton de la kroata PEN-klubo, Predrag Matvejevic\u0301, je kvinmonata malliberig\u0302o pro kalumnio. Profesoron Matvejevic\u0301 akuzis bosnia verkisto, kiu en la kroata gazetaro dissemis malverojn pri bosniaj intelektuloj. Matvejevic\u0301 menciis lin en artikolo titolita \u201eNiaj taliboj\u201d."}, {"text_idx": "#000556", "text": "La kroata leg\u0302o pri informiloj permesas akuzojn pro kalumnio. Plej ofte la akuzantoj estas politikistoj, advokatoj kaj subtenantoj de la nuna politiko. Rezulte, en la nova kroata s\u0302tato, gazetoj kaj j\u0302urnalistoj g\u0302is nun estas punitaj je pli ol 1,5 milionoj da eu\u0306roj. Ekzemple, al unusola homo la semajnrevuo Feral Tribune devis pagi pro unu artikolo 30 000 eu\u0306rojn. Pro aliaj tiaj kondamnoj kaj la sekva financa s\u0302arg\u0302o la revuo nun aperas lau\u0306 relative malmultekosta nigra-blanka formato."}, {"text_idx": "#000558", "text": "Tial gazetoj au\u0306 unuopaj verkistoj povos esti materie detruitaj pro iu ajn kritiko. Tio kau\u0306zos vers\u0302ajne memcenzuron kaj praktike neniigos liberan pensfluon kaj la eblon kritiki politikistojn, koruptulojn kaj krimulojn."}, {"text_idx": "#000559", "text": "Kiom politikistoj, ligitaj al juristoj kaj jug\u0302istaro, agas por silentigi kritikon, montras la plej nova kazo. Kroato akuzis la kroatan filozofon Milan Kangrga pri animskuo, c\u0302ar la filozofo en sia libro skribis, ke \u201ekroatoj estas pli malsag\u0302aj ol bestoj\u201d. Kangrga diris, ke kolombo konas siajn interesojn, sed male kroatoj, kiuj voc\u0302donis por partio, kiu dum 10 jaroj detruis la ekonomion de la lando."}, {"text_idx": "#000560", "text": "La akuzinto ofendig\u0302is kaj c\u0302efoj c\u0302e la tribunalo rapidigis la proceson kontrau\u0306 la filozofo malgrau\u0306 tio, ke la akuzo estas kontrau\u0306leg\u0302a. Oni ne povas akuzi iun kiel kroaton (apartenanton al nacio) sed nur kiel civitanon."}, {"text_idx": "#000561", "text": "Kio estas kulturo, kaj kiel g\u0302i rilatas al lingvo? La respondoj al tiuj demandoj estas kaj kompleksaj kaj tre variaj. Lau\u0306 iuj personoj kulturo kaj lingvo estas tiom kunligitaj, ke tute ne eblas apartigi ilin. Lau\u0306 aliaj personoj la ligo inter ili estas tre malforta, ec\u0302 mankanta. Lau\u0306 iuj personoj la kulturo determinas la lingvon, kaj inverse: la lingvo determinas la kulturon. Lau\u0306 aliaj personoj la kulturo manifestig\u0302as nur per la kromsignifoj de specifaj vortoj; per historiaj au\u0306 religiaj kuntekstoj, specifaj al unu grupo. Ofte estas dirite, ke por franco la vorto \u201edio\u201d signifas la teologion de la romkatolika eklezio; kaj \u201eateisto\u201d signifas personon, kiu malakceptas la romkatolikan teologion. Pro tio franclingvaj verkistoj, nomantaj sin \u201eateistoj\u201d, ofte estas tre teologiplenaj, lau\u0306 personoj el aliaj kulturoj."}, {"text_idx": "#000563", "text": "C\u0302u efektive estas tiel? Kaj, se jes, kial Esperanto ne spertus la saman fenomenon? Oni diras, ke Esperanto estas interkultura, au\u0306 egale neindig\u0302ena por c\u0302iu. Aliaj komentas, tamen, ke tio estas nur parte vera: Esperanto estas plene produkto de la hindeu\u0306ropa lingvogrupo, kaj azianoj trovas g\u0302in tre eu\u0306ropeca. Kaj se Esperanto farig\u0302os g\u0302enerale la dua lingvo de c\u0302iuj homoj, c\u0302u ja sekvos, ke la \u201emerkataj potencoj\u201d iel diferencos per sia konceptaro de la nunaj? C\u0302u la \u201ekoka-kola-kulturo\u201d eks\u0302ang\u0302ig\u0302os, se la usonaj kultur-imperiistoj esprimos sin per Esperanto anstatau\u0306 per la angla? La esperantistaro nuntempe estas sufic\u0302e malgranda, por povi (plejparte) toleri kulturajn diferencojn de la kunkomunikantoj. Kaj, kiel kelkaj au\u0306toroj emfazas, toleras ambiguecon en la parolaj\u0302oj de aliaj personoj kaj en siaj propraj diraj\u0302oj (kiam ili ne konas la precizajn vortojn por esprimi certan koncepton)."}, {"text_idx": "#000564", "text": "Tute alia afero estas la facileco au\u0306 malfacileco de la angla lingvo au\u0306 de Esperanto. Estas rimarkite, ke multaj esprimoj, bone konataj en Esperanto, efektive estas komunaj al la plejparto de la eu\u0306roplingvanoj, sed ne nepre al la ekstereu\u0306roplingvanoj. Estas dezirindege, ke iu(j) aziano(j), prefere azianoj, kiuj ne konas alian eu\u0306ropan lingvon ol Esperanton, kompilu liston de tiaj esprimoj."}, {"text_idx": "#000565", "text": "Eble pli grave estas, ke nek la anglan, nek Esperanton kapablas plene prononci multaj personoj en Eu\u0306ropo, nek en Azio (kaj sendube ankau\u0306 en Afriko; kaj, kompreneble, Latin-Ameriko). G\u0302is kiom eblas toleri prononcodiferencojn rilate al la literoj \u201el\u201d kaj \u201er\u201d? Kiom da vortoj distingig\u0302as nur per sia utiligo de \u201el\u201d kaj ne \u201er\u201d, au\u0306 inverse, en la sama silaba pozicio? Kiuj estas tiuj vortoj? La literoj \u201eb\u201d kaj \u201ev\u201d kaj \u201ep\u201d kaj \u201ef\u201d prezentas similan problemon, unu au\u0306 pli el tiuj fonemoj mankas en diversaj c\u0302eflingvoj de la mondo."}, {"text_idx": "#000567", "text": "Tute alia aspekto de la kulturo/lingvo-diskuto estas la problemoj de tradukado/interpretado. Tradukado rilatas al la perskriba transdono en unu lingvo (la cellingvo) de teksto, skribita en alia lingvo (la fontolingvo). Interpretado estas la parola transdono de parolata diraj\u0302aro, esprimita en unu lingvo, per alia lingvo. En la praktiko la du artoj estas tre apartaj. La tradukanto kutime povas labori nerapide, povas konsulti leksikonojn, aliajn personojn, ec\u0302 demandi al la verkinto pri ties intencitaj aludoj au\u0306 esprimsignifoj. Interpretanto, en la praktiko, devas tuj rediri per unu lingvo tion, kio estis j\u0302us dirita per alia lingvo. La interpretanto devas tuj redoni parole, ne povas konsulti iun ajn, devas au\u0306skulti novan parolaj\u0302on en la fontolingvo, samtempe dirante la j\u0302usan parolaj\u0302on en la cellingvo. Komuna al ambau\u0306, kaj tradukantoj kaj interpretantoj, estas la bezono kompreni ec\u0302 tre teknikajn konceptojn kaj terminojn, diratajn de la fontolingvulo, kaj ilin esprimi egale teknike kaj termine, g\u0302uste, en la cellingvo. En la praktiko tio ne estas farebla. La scio kaj kapablo de c\u0302iu homo estas limigitaj, neniu homo mastras la tutajn teknologion kaj terminaron ec\u0302 en unu lingvo, neniel en du au\u0306 pli da ili. Tiu problemo ekzistas; negrave, c\u0302u temas pri etna lingvo, c\u0302u pri Esperanto."}, {"text_idx": "#000569", "text": "Entute, c\u0302i tiu estas libro, kiu vekas la bezonon trovi solvojn, pli ol prezentas solvojn. Do g\u0302i estas ne por la superentuziasma propagandisto de Esperanto, sed por la pensemulo. Valora pripensindaj\u0302aro."}, {"text_idx": "#000571", "text": "MONATO estas unike interesa, g\u0302i vere meritas esti sur pos\u0302tmarko! Sed mankas klaro en komento pri Klavarskribo (MONATO 2005/11, p. 6). Mi ne tuj komprenis, ke temas pri muziko, c\u0302ar tiu termino ne trafis Enciklopedion (1933), nek iun ajn eldonon de Plena Ilustrita Vortaro (PIV)."}, {"text_idx": "#000572", "text": "Dankon al Antonio Vale\u0301n pro Klero kaj klaro delektos la leganton (MONATO 2005/11, p. 22-23). Li trafe emfazis la genian resumon de Cherpillod, ke \u201etransitiveco kaj akuzativo estas du apartaj mondoj\u201d. Mi nur volus precizigi la lastan rimarkon: jam formig\u0302as angla lingvaro (analoge al la germanida, latinida, slava, balta ktp) el dekduo da regionaj lingvoj, kiuj sin tenas al komuna skribo. Skribo ne estas lingvo, kaj nur azeno povas insisti, ke iu lingvo havas (ne havas) supersignojn. Kaj pri finaj\u0302oj: Esperanto havas nur 10 difinitajn finaj\u0302ojn, la angla \u2013 14 regulajn, sed diverspoziciajn, kun 20 signifoj, krome 300 neregulajn verbojn, kies diversaj signifoj povas havi samajn formojn."}, {"text_idx": "#000573", "text": "En la 19a jarcento en Japanio oni komencis ekspozicii pupojn, vestitajn per krizantemoj. Iom poste, antau\u0306 preskau\u0306 cent jaroj, parko en la urbo Hirakata farig\u0302is la c\u0302efa ekspoziciejo por vidi la krizantemajn pupojn. Tie, dum ora periodo inter 1930 kaj 1980, videblis au\u0306tune pli ol cento da naturgrandaj pupoj, arang\u0302itaj en trideko da scenejoj lau\u0306 historia rakonto."}, {"text_idx": "#000574", "text": "La ekspozicio estas ne simpla allogaj\u0302o, sed tradicia distraj\u0302o bazita sur kompleksa metiarto. Sed krizantemaj pupoj ne plu allogas sufic\u0302e da vizitantoj. Plie, la metiistoj maljunig\u0302is, kaj mankas spertaj posteuloj. Tial en 2005 oni decidis c\u0302esigi la 96-jaran tradicion de la ekspozicio en Hirakata."}, {"text_idx": "#000575", "text": "Por organizi ekspozicion laboris diversaj metiistoj. G\u0302ardenistoj kreskigis krizantemojn specialajn kun fleksebla tigo por facila arang\u0302o. Pupistoj faris pupajn kapojn kaj membrojn, kaj dekoristoj konstruis la scenojn. Aparte gravis la tiel nomataj krizantemistoj, el kiuj restas nur dek en Japanio. Ili kreis bambuan framon, konforman al la vesto-formo kaj enplektis la krizantemojn."}, {"text_idx": "#000576", "text": "Necesis cento g\u0302is ducento da krizantemoj por unu pupo. La krizantemoj sur la pupoj ne estis tranc\u0302itaj floroj, sed retenis siajn radikojn, c\u0302irkau\u0306itajn per akvoplena musko. Regule akvumitaj, ili vivis dum pli ol unu semajno sur la pupoj."}, {"text_idx": "#000577", "text": "Povas esti, ke eblos vidi unuopajn krizantemajn pupojn en aliaj partoj de Japanio. Sed la granda ekspozicio en Hirakata nun apartenas al la pasinteco."}, {"text_idx": "#000578", "text": "Kiam eu\u0306ro venos al Litovio?"}, {"text_idx": "#000579", "text": "En Litovio ofte au\u0306deblas, ke la jaro 2006 estas la lasta, kiam en la lando cirkulas la nacia valuto lido. Ekde la 1a de januaro 2007 g\u0302in devus anstatau\u0306i la eu\u0306ropa valuto eu\u0306ro. Tamen c\u0302u vere okazos tiel, kiel asertas la au\u0306toritatuloj de la lando, ne estas centprocente klare."}, {"text_idx": "#000580", "text": "En Kaunas, la dua litova urbo, Litova Banko arang\u0302is ekspozicion pri la estig\u0302o de la eu\u0306ro-moneroj. En g\u0302i ankau\u0306 estis prezentita la landa flanko de la estonta litova eu\u0306ro-monero. G\u0302i estas rezulto de konkurso, kiun Litova Banko iniciatis en la jaro 2004. G\u0302in partoprenis 14 desegnistoj, kiuj prezentis 54 gipsajn modelojn. Kiel plej bona estis elektita tiu de la skulptisto Antanas Z\u030cukauskas."}, {"text_idx": "#000581", "text": "Sur la litovaj eu\u0306ro-moneroj estos la s\u0302tata blazono Vytis kaj simboloj necesaj por c\u0302iuj eu\u0306ro-moneroj \u2013 12 steletoj kaj la dato de stampado. Reinoldijus S\u030carkinas, la prezidanto de Litova Banko, diris, ke Litovio esperas akiri permeson stampi monerojn sufic\u0302e baldau\u0306."}, {"text_idx": "#000582", "text": "La Eu\u0306ropa Komisiono, kontrolinta la situacion en la landoj, kiuj celas enkonduki eu\u0306ron ekde la jaro 2007 au\u0306 2009, konstatis, ke Litovio, Estonio, Slovakio kaj Slovenio progresis, sed ke Estonio kaj Litovio, kiuj intencas ekcirkuligi la eu\u0306ropan valuton ekde 2007, devos plivigligi la necesajn preparlaborojn kaj kurag\u0302igi la popolon, obseditan de timo de prezokresko."}, {"text_idx": "#000583", "text": "La planoj antau\u0306vidas periodon, dum kiu cirkulos la du valutoj, rimedojn pri protektado de konsumantoj, konfirmon de la desegno de la nacia eu\u0306ro-flanko kaj proceduron por la provizado de necesa kvanto da eu\u0306ro-biletoj kaj -moneroj. Litovio i.a. devus findecidig\u0302i pri laborhoraro de la bankoj dum la ekfunkciiga periodo, zorgi pri transportado kaj gardado de biletoj kaj moneroj de la nova kaj de la forigota landa valutoj kaj prilabori informadon pri tarifoj kaj salajroj de s\u0302tataj dungitoj en ambau\u0306 valutoj."}, {"text_idx": "#000584", "text": "Bankprezidanto S\u030carkinas informis, ke la laboroj pri la valuts\u0302ang\u0302o en Litovio kostos preskau\u0306 30 milionojn da eu\u0306roj. Tiujn elspezojn kovros la lando mem, Eu\u0306ropa Centra Banko kaj Eu\u0306ropa Komisiono. Li substrekis, ke la preterlaso ekhavi eu\u0306ron en 2007 povus kau\u0306zi seriozajn ekonomiajn malavantag\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000585", "text": "Organizaj\u0302oj pri protektado de rajtoj de konsumantoj ekdubis, c\u0302u Litovio sukcesos kontrau\u0306stari la kreskon de prezoj dum la ekfunkciigo de eu\u0306ro. Dume la ministrejo pri financoj proponis al komercistoj subskribi kvazau\u0306 honorkodon, per kiu entreprenoj sin devigus c\u0302iujn prezojn s\u0302ang\u0302i lau\u0306 fiksita lida-eu\u0306ra kurzo. Krome komercistoj sin devigus dum du monatoj antau\u0306 kaj post la enkonduko de eu\u0306ro indiki prezojn en ambau\u0306 valutoj. Tio estu bona memreklama rimedo kaj morala protekto kontrau\u0306 intenca prezaltigo."}, {"text_idx": "#000586", "text": "Valdas Sutkus, estro de la Asocio de Komercaj Entreprenoj, certigis, dirante: \u201eNeniu ec\u0302 ideon havas dum enkonduko de la eu\u0306ro profitcele altigi la prezojn. Nek tia deziro, nek bezono ekzistas. Krome tio estas afero malfacile imagebla pro granda konkurencado.\u201d Algirdas Brazauskas, la c\u0302efministro de Litovio, trankviligas, asertante, ke ne estas motivo por s\u0302ang\u0302i la eu\u0306ro-lido-kurzon, fiksitan la 2an de februaro 2002. Ekde tiu dato unu eu\u0306ro valoras 3,4528 litovajn lidojn."}, {"text_idx": "#000587", "text": "Enketo montris, ke 87 % de la popolo opinias, ke la parlamento devus alpreni leg\u0302on, malpermesantan altigon de prezoj pro funkciigo de eu\u0306ro. Krome 63 % da enketitoj kredas, ke kun apero de eu\u0306ro ilia financa situacio malbonig\u0302os."}, {"text_idx": "#000588", "text": "La registaron, kiu faras c\u0302ion por ekhavi eu\u0306ron ekde 2007, precipe maltrankviligas la fakto, ke la jara inflacia indico en la lando povas superi la maksimumon, permesatan lau\u0306 la Traktato de Mastrih\u0302to. Tiu traktato preskribas, ke en lando, kiu celas al enkonduko de eu\u0306ro, jara inflacio ne povas superi je pli ol 1,5 procentaj punktoj la averag\u0302an indicon de la tri EU-landoj kun la plej malalta inflacio."}, {"text_idx": "#000589", "text": "En septembro 2005 la jara inflacio en Litovio estis 2,6 % kaj superis la mastrih\u0302tan inflacian indicon je nur 0,1 procenta punkto. Dum la periodo de majo g\u0302is septembro 2005 la inflacio en Litovio atingis 2,1 %, en Slovenio 2,2 % kaj en Estonio 3,8 %."}, {"text_idx": "#000590", "text": "Ju pli proksimas la eu\u0306ro, des pli malfavora ig\u0302as la sinteno de la popolo. Enketado en novembro 2005 montris, ke 51 % de la enketitoj opinias, ke la lando devus ne enkonduki eu\u0306ron. Nur triono (34 %) opinias, ke eu\u0306ro estas necesa. Enketado dum la antau\u0306a jaro montris pli favoran rezulton: tiam por eu\u0306ro jesis 47,7 % kaj neis 36,3 % de la enketitoj."}, {"text_idx": "#000591", "text": "Litova Banko, registaro kaj parlamento opinias, ke nova referendumo pri eu\u0306ro ne estas necesa, c\u0302ar, lau\u0306 ili, la referendumo de 2003 pri anig\u0302o al Eu\u0306ropa Unio signifis ankau\u0306 akcepton de komuna valuto. Tamen novaj iniciatoj por organizi eu\u0306ro-referendumon en Litovio aperas. Opozicia Litova Nacia Unio deklaris, ke g\u0302i kolektos 300 000 jes-subskribojn necesajn, por ke referendumo okazu. La parlamento jam dufoje rifuzis proponon de opozicia liberal-demokrata frakcio pri arang\u0302o de referendumo."}, {"text_idx": "#000592", "text": "Kelkajn tagojn antau\u0306 la 30-jarig\u0302o de la morto de generalo Franco [franko], la 20an de novembro, aperis en la itala j\u0302urnalo Corriere della Sera intervjuo al Manuel [manu\u0306e\u0301l] Fraga, eksministro pri propagando de la hispana diktaturo, fondinto kaj prezidanto de la dekstrisma Popola Partio kaj dum jaroj prezidanto de Galegio. En g\u0302i li taksas la diktatoron \u201epaciginto\u201d. Ne eblas pli kruele malg\u0302usta aserto por la stariginto de 40-jara fas\u0302isma reg\u0302imo per fiaska armea puc\u0302o, kiu transiris al tri-jara milito (1936-1939). La milito mem, kau\u0306zita de la puc\u0302intoj, rekte mortigis centojn da miloj da homoj."}, {"text_idx": "#000593", "text": "La malantau\u0306frontajn politikajn murditojn de la fas\u0302istoj en tiu periodo oni kalkulas je 100 000, al kiuj aldonendas pliaj 50 000 ekzekutitoj g\u0302is 1945. Kromaj 270 000 estis enkarcerigitaj kaj 400 000 fug\u0302is eksterlanden por eviti la teroron. La sanga subpremado kaj politika teroro ne limig\u0302is al la unuaj jaroj de la fas\u0302isma reg\u0302imo, c\u0302ar la diktatoro subskribis mortokondamnojn al politikaj malliberuloj lau\u0306longe de sia tuta reg-periodo, ec\u0302 en la mortolito. Paciginto? Certe, male."}, {"text_idx": "#000594", "text": "Laste, dirindas, ke post 30 jaroj la hispana registaro plu s\u0302uldas honorigon al la batalintoj por la tiama demokratia registaro kontrau\u0306 la puc\u0302intoj, kaj al la reprezaliitoj: murditoj, malliberigitoj, maldungitoj kaj pris\u0302telitoj de iliaj posedaj\u0302oj. Kaj ne nur honorigon, c\u0302ar multaj el tiuj posedaj\u0302oj restas ankorau\u0306 ne redonitaj."}, {"text_idx": "#000595", "text": "Intertempe ankau\u0306 la usona popolo mem plimulte kontrau\u0306as la militon de sia registaro kontrau\u0306 Irako. Estus nun facile kaj loge por tiuj inter ni, kiuj jam antau\u0306milite avertis, ke neniu el la argumentoj prezentitaj de Vas\u0302ingtono por invado estis vera, kaj ke g\u0302i nepre kondukos al fiasko kaj katastrofo, kun triumfo diri retrorigarde: \u201eNun vi vidas, ke ni pravis! Estas katastrofa fiasko!\u201d Tia triumfo ne konvenas, c\u0302ar ni tiam ne admonis kaj avertis por c\u0302ikani la usonan registaron, sed c\u0302ar ni timis, ke la dum jardekoj suferinta iraka popolo per tia milito devos elteni pliajn, aliajn suferojn."}, {"text_idx": "#000596", "text": "Bedau\u0306rinde g\u0302usta estis ankau\u0306 nia prognozo, ke ec\u0302 post sukceso usona (do la forpelo de despoto Sadam Husajn [sada\u0301m husa\u0301jn]) la landon terurigos intercivitana milito; certe, la okupaciaj trupoj preferas paroli pri terorismo, sed fakto estas ke inter du malamikaj islamaj grupoj (sunaistoj kaj s\u0302ijaistoj) furoras sanga batalo, pro kiu preskau\u0306 c\u0302iutage mortas dekoj da senkulpaj homoj. La malmultaj usonaj soldatoj ne povas malhelpi tiujn sangajn batalojn \u2013 jen la evidenta, kompleta fiasko."}, {"text_idx": "#000597", "text": "La usonaj trupoj ne nur ne povas protekti la irakan log\u0302antaron, ili ankau\u0306 ne komplete povas protekti sin mem, spite al sia bonega ekipaj\u0302o. Kiam en au\u0306tuno pasintjara mortis jam la dumila usona soldato per memmortiga atenco, tio estis signalo por vastaj partoj de la usona socio, definitive ne plu fidi al sia prezidanto George W. Bush [g\u0302org\u0302 dablju bus\u0302], kiu obstine asertas, ke li defendas la usonan liberecon en Bagdado. Sufic\u0302is jam la mensogoj kaj skandaloj pri kaj pro tiu milito. Kiam li antau\u0306 la invado asertis, ke li havas klarajn pruvojn, ke Sadam disponas pri amas-detruaj armiloj, ni avertis, ke tiaj pruvoj ne ekzistas, male. Intertempe ni scias, ke la sola fonto, pri kiu disponis tiutempe la usona registaro, estis tre nebula atentigo de (g\u0302uste!) germana sekreta servo, ke perfidulo iraka rakontis, ke la despoto havas tiajn armilojn. Sed la germana sekreta servo aldonis: la atestanto estas tute nekredinda. Kial tamen oni transdonis tiun informon al aliaj, do ankau\u0306 usonaj sekretaj servoj? Probable la germanoj ne volis poste rikolti riproc\u0302ojn, se tamen la aserto estus vera. La germana registaro reagis konsekvence kaj ne kredis nekredindan asertanton, Bush kaj kompanoj simple ignoris la averton pri nekredindeco."}, {"text_idx": "#000598", "text": "Aldonig\u0302is pluraj skandaloj, kiel la malhumanaj torturoj en karcero en Bagdado fare de usonaj soldatoj (kaj soldatino), mensogoj pri provo de Sadam akiri atomarmilojn en Nig\u0302erio kaj, lige al tio, malkovro de kontrau\u0306leg\u0302aj metodoj de la usona sekret-servo CIA, fine ec\u0302 raportoj pri torturejoj de CIA en pluraj aliaj landoj, kien oni kas\u0302e transportis onidirajn teroristojn. Aparte tikle en tiu kunteksto estas, ke g\u0302uste en Germanio, kiu dekomence kontrau\u0306is la Irak-militon, trovig\u0302is centralo de tiuj kontrau\u0306leg\u0302aj aviad-transportoj. Sekve ne nur plimulto de la usona log\u0302antaro sed ankau\u0306 gravaj politikistoj, kiuj antau\u0306e subtenis la prezidanton, nun postulas retiri la usonajn trupojn el Irako."}, {"text_idx": "#000599", "text": "Sed c\u0302u tia retirig\u0302o solvus la problemojn? Tute ne. La katastrofa situacio, la intercivitana buc\u0302ado dau\u0306rus. Sed ankau\u0306 se la trupoj restus, restus la katastrofo. Krom forpeli despoton, Bush atingis neniun el siaj celoj. Paco? Iluzio. Demokratio? Jes, kelkaj formalaj kriterioj ekzistas (konstitucio, elektoj), sed estas pseu\u0306da demokratio. Eksa c\u0302efministro de Irako, kiu \u201eregis\u201d la landon post falo de Sadam, nun diras: \u201eLa homoj agas same kiel dum la epoko de Sadam, kaj pli terure.\u201d Demokratiigo de Irako estu, lau\u0306 Bush, signalo kaj impulso ankau\u0306 por aliaj landoj en Proksima Oriento, por enkonduki demokration. Neniu el tiuj s\u0302tatoj movig\u0302as ec\u0302 milimetron en direkto al demokratio."}, {"text_idx": "#000600", "text": "Ne malpli terure estas, ke Bush \u2013 neglektante internacian juron kaj C\u0302arton de Unuig\u0302intaj Nacioj \u2013 mem detruis sian reputacion kaj tiun de Usono, la pioniro de libereco kaj demokratio. Bush, kiu per tiu invado en Irako farig\u0302is milit-krimulo, perdis c\u0302ian subtenon, nacian kaj internacian. Nun, ekzemple, ses el dek germanaj civitanoj opinias, ke usona gvidado de la mondo estas \u201enedezirinda\u201d. Kia malbona perspektivo!"}, {"text_idx": "#000601", "text": "En tiu c\u0302i multobla dilemo estas minimume du tre kompatindaj popoloj: la iraka, kiu falis de unu mizerego en alian, kaj la usona, kiu blinde sekvis manian prezidanton kaj nun (kiel ajn malfrue) devas konstati, kiom li trompis siajn civitanojn. Tamen li ne suferos la sorton de Sadam. Li ne riskas esti forpelata. Post du ofic-periodoj li ne povas denove kandidati por prezidanteco. Ne multe gravas, ke la homo Bush abdikas. Pli terure estas, ke Usono, protagonisto de libereco kaj demokratio, sola restinta grandpotenco, ne plu kapablas plenumi sian taskon energie gvidi la liberan parton de la mondo. Sekvojn de tiu c\u0302i potenc-vakuo ni ne povas prognozi."}, {"text_idx": "#000602", "text": "Tra Germanio iras nova sento: La unuan fojon la landon regas virino! Tio sendube estas grava cezuro en la historio de tiu c\u0302i s\u0302tato. Angela Merkel, partiestro de kristandemokratoj, nun estas c\u0302efa registo de Federacia Respubliko Germanio. Angela, cetere, signifas \u201eang\u0302elo\u201d; c\u0302u s\u0302i estos ang\u0302elo por la lando, tion ni vidos. Lau\u0306 la konstitucio s\u0302i havas la ofic-titolon \u201efederacia kanceliero\u201d (germane: Bundeskanzler). Sed la protokol-ofico en Berlino decidis (certe lau\u0306 postulo de Merkel), ke la g\u0302usta titolo estas \u201eBundeskanzlerin\u201d (federacia kancelierino), analoge al \u201eministrinoj\u201d, kiujn la lando havas jam dekomence. Por sia unua vizito al eksterlando Merkel elektis Parizon, kaj ec\u0302 la francoj obeis al la germanaj kolegoj kaj titolis s\u0302in ne \u201eSinjorino la Federacia Kanceliero\u201d, kiel postulus la franca lingvo, sed salutis s\u0302in kiel kancelierinon."}, {"text_idx": "#000603", "text": "Sed kiel ni procedu en Esperanto, ekzemple en nia revuo? C\u0302u ankau\u0306 nia protokolo postulas skribi \u201ekancelierino\u201d? La germana Bundeskanzlerin estas relative facile prononcebla, almenau\u0306 por germanoj. En la lingvo internacia jam por la vorto \u201ekanceliero\u201d oni bezonas iom da ekzerco por g\u0302uste prononci. Sed \u201ekan-ce-li-er-ino\u201d estas vere langorompa, c\u0302u ne? Mi kompatas niajn komplezajn helpantojn, kiuj c\u0302iumonate voc\u0302legas la revuon por blinduloj!"}, {"text_idx": "#000605", "text": "Konsternig\u0302as medicinistoj, kiam en la korpoj de siaj pacientoj ili trovas objektojn, kiuj ne devus tie esti. Sed foje la homa korpo farig\u0302as stranga trezorejo. Ekzemple 41-jarulo el la litova urbo Jonava tenis dum 24 jaroj en sia korpo kateteron, etan plastan tubon postlasitan post operacio. C\u0302e alia viro, pli juna, kiu eniris hospitalon post akcidento, kuracistoj trovis en la stomako horlog\u0302on kun metala braceleto. Aliaj objektoj eligitaj el homaj korpoj inkluzivas fajliletojn por purigi dentojn, protezojn kaj dentajn kronojn."}, {"text_idx": "#000606", "text": "Aparte malliberuloj intence vundas sin, glutante pinglojn, razilojn, kulerojn, vinktojn au\u0306 najlojn. Kaj el la stomako de senhejmulo kuracistoj eltiris 23 rustig\u0302intajn partojn de matraco. En unu malsanulejo en Vilniuso dum la lastaj 15 jaroj pli ol 150 tiaj pacientoj estis kuracitaj."}, {"text_idx": "#000607", "text": "Unu el la komunumoj de la c\u0302efurbo Beogrado estas Novi Beograd (Nova Beogrado). S\u0302ajnas, ke g\u0302iaj estroj sufic\u0302e bone organizig\u0302is kaj sukcesas dau\u0306re disvolvadi sian komunumon. Uzante la monon de eksterlandaj investantoj, ili kreas ankau\u0306 novajn laborlokojn."}, {"text_idx": "#000608", "text": "La investoj ne venis per si mem. La komunumestroj sukcesis altiri ilin per kvalitaj projektoj kaj per investado en la infrastrukturo, precipe ordigado de la komunuma teritorio. C\u0302io komencig\u0302is, kiam la slovena entrepreno Mercator () ac\u0302etis de la komunumo, je prezo de c\u0302irkau\u0306 ok milionoj da eu\u0306roj, unuhektaran terpecon por konstrui komercan centron. Tiu ac\u0302eto estis la unua eksterlanda investo en Beogrado post la dua mondmilito."}, {"text_idx": "#000609", "text": "Anstatau\u0306 por salajroj, kiel ofte estis la praktiko, la mono estis uzita por ordigi la terenon de la komunumo apud la planita komerca centro. Estis konstruitaj kvar kilometroj da bulvardoj c\u0302irkau\u0306 la centro, kloakaro kaj akvoreto. C\u0302iuj tiuj investoj kau\u0306zis, ke g\u0302uste en tiu urboparto oni konstruis novajn konstruaj\u0302ojn por aliaj, c\u0302efe eksterlandaj, grandaj entreprenoj kaj komercaj centroj. Krome, oni j\u0302us faris akvo-parkon sur areo de kvin hektaroj apud la rivero Sava."}, {"text_idx": "#000610", "text": "Ankau\u0306 la log\u0302ej-konstruado progresas. Dum la jaro 2003 oni konstruis nur 359 log\u0302ejojn, sed en 2004 estis konstruitaj 1943 kaj en 2005 jam 3000 novaj log\u0302ejoj."}, {"text_idx": "#000611", "text": "Tiuj, kiuj alte taksas la ric\u0302an kaj buntan diversecon de lingvoj kaj kulturoj en la mondo, pli kaj pli maltrankvilig\u0302as pri la evidente endang\u0302erigita stato de minoritataj lingvoj fronte al la potenca ekonomia kaj kultura influo de la plej fortaj. En la pasinteco multaj etnaj kaj regionaj idiomoj malaperis au\u0306 estis fors\u0302ovitaj al la marg\u0302eno de la socio pro unulingva politiko de la s\u0302tato au\u0306 nerezistebla premo fare de majoritata lingvo. Tio estis la sorto de la bretona, provenca kaj eu\u0306ska en Francio; la kornvala kaj manksa en Britio; regionaj lingvoj de Sovetio; indig\u0302enaj lingvoj de Nord-Ameriko, Au\u0306stralio ktp. Hodiau\u0306, tamen, tiel forta estas la influo de ununura lingvo, nome la uson-angla, ke ec\u0302 gravaj lingvoj, parolataj de milionoj, estas minacataj. Estas homoj en Anglio, kiuj timas, ke ilia nacia angla lingvo iom post iom estas anstatau\u0306ata de la uson-angla. S\u0302ajnas neprobable, ke la nederlanda kaj la skandinavaj lingvoj longe rezistos la invadon de la nord-amerika lingvo, kaj efektive ne malaperos en ne tro malproksima estonteco. Cinikulo \u2013 au\u0306 realisto \u2013 povus aserti, ke la barbaroj trovig\u0302as jam c\u0302e la muroj de Romo ..."}, {"text_idx": "#000612", "text": "Kiam la moderna irlanda s\u0302tato gajnis sian sendependecon de brita regado, la arkitektoj de g\u0302ia s\u0302tateco, kiel de Valera, esperis, ke estos restarigita la indig\u0302ena kelta lingvo de la lando, nome la gaela (irlanda). Lau\u0306 la konstitucio de la respubliko, la irlanda estas la c\u0302efa oficiala idiomo de la lando, sed la plej uzata lingvo estas la angla au\u0306, eble pli ekzakte, la tiel nomata \u201ehiberno-angla\u201d (irland-angla). Ankau\u0306 c\u0302i tie oni konstatas, ke la lingvaj\u0302o de la juna generacio pli similas la uson-anglan, ol la irland-anglan."}, {"text_idx": "#000613", "text": "Eble en la hodiau\u0306a mondo, kie la uson-angla g\u0302uas la superecon, preskau\u0306 c\u0302iuj aliaj lingvoj estas minacataj. Oni tamen povas ricevi la impreson, ke la irlanda estas almenau\u0306 unu el la plej endang\u0302erigitaj."}, {"text_idx": "#000614", "text": "En la unuaj jardekoj post la sendependig\u0302o la irlanda s\u0302tato faris fortegajn klopodojn por antau\u0306enigi la gaelan. Pro multaj jarcentoj da angla regado, la plimulto de la irlandanoj en la dudeka jarcento estis anglalingvanoj. Komence grandaj nombroj da tiuj angleparolantoj entuziasme alig\u0302is al klasoj por lerni la indig\u0302enan lingvon. En c\u0302iuj lernejoj la gaela estis enkondukita kiel deviga studobjekto. C\u0302iuj oficialaj publikaj s\u0302ildoj kaj anoncoj aperis en la du lingvoj: gaela kaj angla \u2013 au\u0306 kelkfoje nur en la gaela. La alfabeto, tiam uzata por presi la gaelan, estis la mezepoka manuskripta irlanda."}, {"text_idx": "#000615", "text": "En gaela instruado gravegan rolon ludis la Kristanaj Fratoj kaj similaj religiaj ordenoj. La Fratoj eldonis multajn bonajn lernolibrojn pri gaela gramatiko, fonetiko ktp kaj (ne nur rilate al la lingvo) faris valoran servon, edukante la junulojn. Bedau\u0306rinde, tamen, la ordenoj devis esti severe kritikataj pro metodoj iom drakonaj \u2013 kaj kelkfoje kruelaj \u2013 aplikataj en multe da lernejoj. Ofte infanoj, kiuj ne sufic\u0302e bone faris siajn gaelajn lecionojn, estis dras\u0302itaj. La rezulto estis negativa sinteno rilate al la lingvo inter multaj irlandanoj. Do, en tiuj okazoj homoj, kiuj suferis tian traktadon, emis ig\u0302i malamikoj de la irlanda lingvo."}, {"text_idx": "#000616", "text": "Hodiau\u0306 vizitantaj filologoj kaj lingvoamantoj, kiuj esperas au\u0306skulti la gaelan sur la stratoj de irlandaj urboj, estos profunde seniluziig\u0302intaj. Malofte oni au\u0306das kelkajn izolitajn voc\u0302ojn, parolantajn gaele per pos\u0302telefono au\u0306 samlingve konversaciantajn en trajno au\u0306 buso, sed g\u0302enerale tiaj konversacioj okazas en la angla lingvo. S\u0302ildoj (krom tiuj, montrantaj loknomojn kaj stratnomojn), sur kiuj estas subskribo en la gaela, malpli ofte videblas. Parenteze, tute alie aspektas la situacio en Eu\u0306skio, kie oni c\u0302ie vidas dulingvajn (eu\u0306skajn/hispanajn) publikajn anoncojn kaj s\u0302ildojn."}, {"text_idx": "#000617", "text": "Ne malofte do oni esprimas la opinion, ke la batalo por konservado kaj revivigo de la indig\u0302ena idiomo de Irlando jam estas perdita. Oni asertas, ke la irlanda estas mortinta lingvo, samkiel la latina kaj la klasika helena. Ni rememoru tamen, ke la latina supervivas en la formo de la diversaj modernaj latinidaj lingvoj, kaj la novgreka estas la vivanta posteulo de la helena. Simile, la irlanda ankorau\u0306 vivas kaj en kelkaj aspektoj viglas, kvankam la nombro de denaskaj parolantoj en la tradiciaj tutgaelaj regionoj draste s\u0302rumpis."}, {"text_idx": "#000618", "text": "Iom strange, kelkaj el la plej entuziasmaj apogantoj de la gaela trovig\u0302as inter la urba burg\u0302aro, kiuj antau\u0306 la sendependig\u0302o estis rigardataj kiel anoj de la anglalingva elito. Hodiau\u0306 estas kvazau\u0306 mode, ke tiaj burg\u0302aj civitanoj sendu siajn infanojn al tutgaelaj lernejoj, kies nombro pliig\u0302as en preskau\u0306 c\u0302iu grava urbo en la lando. Certe, estas kritikuloj, kiuj nomas tiun fenomenon nura snobismo, sed estas konstateble, ke studentoj, kiuj majstras la gaelan (au\u0306 iun ajn lingvon krom la angla) facile kaj rapide lernas aliajn lingvojn \u2013 gravega avantag\u0302o en la hodiau\u0306a mondo. Kontrau\u0306e, tiuj, kiuj kapablas flue paroli nur la anglan, malofte sukcesas au\u0306 volas lerni fremdajn lingvojn. La kialo ne c\u0302iam estas manko de lingva kapablo, sed plej ofte la komuna sinteno inter angleparolantoj, ke \u201ec\u0302iuj scipovas la anglan\u201d."}, {"text_idx": "#000619", "text": "En la sfero de irlandlingva literaturo la kvalita nivelo de gaela verkado estas surprize alta. Kiel la tutgael-lerneja fenomeno, la stato de c\u0302i tiu verkada aktiveco estas vere surpriza, c\u0302ar la merkato kaj legantaro por irlandlingvaj libroj estas tre malgranda. Ekzemple, lastatempe aperis elstara historia romano kun la titolo \u201eFontenoy\u201d pri la rolo de la irlanda brigado en la franca armeo dum la batalo de Fontenoy. La au\u0306toro estas Liam Mac Co\u0301il. Pri li recenzisto en la j\u0302urnalo Irish Times skribis: \u201eNeniu romanisto en la irlanda lingvo hodiau\u0306 verkas kun kompareblaj zorgo, precizeco kaj klareco. C\u0302i tiu romano estas arta verko, kaj estas plezuro legi g\u0302in.\u201d Estas dubinde, ke oni tiel skribus pri verko en mortanta lingvo."}, {"text_idx": "#000620", "text": "C\u0302u la irlanda lingvo supervivos? Tio certe dependas de la decido de la irlandanoj, c\u0302u sufic\u0302e multaj volas savi sian nacian heredaj\u0302on au\u0306 ne."}, {"text_idx": "#000621", "text": "La jaro 2006 estas deklarita de la albana registaro la \u201ejaro de Skanderbeg\u201d okaze de la 600-jarig\u0302o de la naskig\u0302o de la albana nacia heroo. Skanderbeg (1405-1468) sukcese organizis rezistadon de albanoj en la tiel nomata sud-orienta eu\u0306ropa roka g\u0302ardeno kontrau\u0306 otomanaj armeoj, minacantaj Okcidenton."}, {"text_idx": "#000622", "text": "Pro la rezistado la turkoj ne realigis siajn planojn invadi centran Eu\u0306ropon. Tial la papo invitis Skanderbeg al Romo kaj nomumis lin \u201eatleto de kristanismo\u201d. Tiamaniere albanoj, la solaj katolikoj en la iama Bizanca Imperio, ne nur defendis sian patrujon, sed ankau\u0306 kontribuis al la protektado de la okcidenta civilizacio."}, {"text_idx": "#000623", "text": "Skanderbeg (el la turka Iskender Bej) nomig\u0302as c\u0302e albanoj Gjergj Kastrioti. En 1444 li farig\u0302is gvidanto de la albanaj princoj c\u0302e la Kunveno de Lezha kaj en 1461, helpe de la papo kaj la registaroj de Venecio, Napolo kaj Hungario, devigis la turkojn subskribi dekjaran milit-pau\u0306zon."}, {"text_idx": "#000624", "text": "En 1463 li rezignis pri la milit-pau\u0306zo kaj sen la iamaj aliancanoj defiis la turkojn. Post lia morto albanoj dau\u0306re rezistis, g\u0302is en 1478 falis la urbo Shkoder kaj turkoj fininvadis la tutan landon. Dum kvin jarcentoj, g\u0302is 1912, albanaj teritorioj restis sub otomana regado. Tiam duono de la teritorioj inkluzivig\u0302is en la sendependa s\u0302tato Albanio, dum la cetero en kvin najbaraj slavaj kaj greka s\u0302tatoj."}, {"text_idx": "#000625", "text": "Trouzo de iranaj aviadiloj kaj nesufic\u0302aj riparoj plej vers\u0302ajne kau\u0306zis akcidenton en Tehrano, kiam mas\u0302ino C-130 de la irana aer-armeo paneis kaj kras\u0302is apud 10-etag\u0302a log\u0302ejo."}, {"text_idx": "#000626", "text": "Pereis c\u0302iuj 94 pasag\u0302eroj kaj oficistoj en la aviadilo kaj kromaj 13 homoj sur la tero. La pasag\u0302eroj estis plejparte raportistoj de iranaj televidkanaloj, radiostacioj, novaj\u0302agentejoj kaj j\u0302urnaloj. Inter la mortintoj trovig\u0302is konataj televidaj raportistoj."}, {"text_idx": "#000627", "text": "Okazis la katastrofo posttagmeze la 6an de decembro pasintjare, kiam la aviadilo j\u0302us ekflugis el Mehrabad-flughaveno en Tehrano survoje al la sudo de Irano, kie la j\u0302urnalistoj estis raportontaj pri armeaj manovroj."}, {"text_idx": "#000628", "text": "Regis en televidaj kanaloj etoso kondolenca. Fotoj kaj filmoj pri la mortintoj estis dau\u0306re montrataj, kaj preskau\u0306 c\u0302iuj vestis sin nigre."}, {"text_idx": "#000629", "text": "Alia kontribuaj\u0302o al la akcidento estas usona embargo, kiu malpermesas al Irano ac\u0302eti usonajn au\u0306 eu\u0306ropajn aviadilojn (au\u0306 aviadilojn, kiuj enhavas usonajn materialojn). Do Irano ac\u0302etas rusajn aviadilojn au\u0306 malnovajn aviadilojn de aliaj landoj. Sed tio pligrandigas la riskon de aerakcidentoj kaj malsekurecon de flugvojag\u0302oj."}, {"text_idx": "#000630", "text": "Litovaj inoj, kiuj plezurigis virojn en Londono, Vieno, Milano au\u0306 Dubai, kapablas frenezigi ankau\u0306 profesorojn de superaj lernejoj de sia lando. Evidentig\u0302as, ke pluraj studentinoj sukcesas kunigi eksterlandan prostituadon kun enlanda studado en Litovio. Multaj celas prestig\u0302ajn profesiojn: eble 70 % de litovaj prostituitinoj, laborantaj eksterlande, studas jurajn sciencojn."}, {"text_idx": "#000631", "text": "Nuntempe superaj lernejoj en Litovio traserc\u0302as la pag\u0302ojn de eksterlandaj agentejoj, kaj, se ili tie trovas foton de unu el siaj studentinoj, tiu ne plu rajtas reveni al la universitato. Pro tio la studentinoj ne volas, ke aperu publike iliaj fotoj. Ekzemple unu, pseu\u0306donime Jessica, sukcese petis, ke klubo en Au\u0306strio forigu s\u0302iajn duonnudajn fotojn. La fotoj tamen reaperis en pornografia magazino en Amsterdamo."}, {"text_idx": "#000632", "text": "Ankau\u0306 universitataj profesoroj enfalas la kaptilojn de siaj studentinoj kaj estas poste c\u0302antag\u0302ataj \u2013 ekzemple por pagi la s\u0302uldojn de la koncerna studentino. Diris unu profesoro: \u201ePluraj estroj, s\u0302ajnigante, ke nenio okazis, iusence defendas maldecajn studentinojn. Kaptitaj profesoroj malkurag\u0302e silentas, kio kontribuas al la sukcesa studodau\u0306ro de tiaj studentinoj.\u201d"}, {"text_idx": "#000633", "text": "Kun multe da intereso mi legis la enkondukon de la c\u0302efredaktoro Stefan Maul Kancelierino (MONATO 2006/1 p. 5)."}, {"text_idx": "#000634", "text": "Mi estas franco kaj ne parolas nek skribas Esperanton tre bone kaj flue (iu eterna komencanto), sed mi povis tuj prononci la vorton \u201ekancelierino\u201d sen g\u0302eno; mi tute ne trovis la vorton langorompa kaj prononcis g\u0302in sen ajna problemo. Ec\u0302 se la unuan fojon kelkaj personoj devus diri \u201ekan-ce-li-er-ino\u201d, la duan fojon ili certe prononcos g\u0302in g\u0302uste sen iu ajn penso pri langorompo."}, {"text_idx": "#000636", "text": "La karesnomon de s-ino Merkel francaj j\u0302urnalistoj prononcas \u201eang\u0302i\u201d au\u0306 \u201eajng\u0302i\u201d, sed ne \u201eejng\u0302i\u201d."}, {"text_idx": "#000637", "text": "Stefan Maul skribas: \u201eCetere, ang\u0302eloj lau\u0306difine ne havas sekson, do tutcerte ni ne devas diri Ang\u0302elino Merkel.\u201d Kial ne? Tute ne temas pri sekso, sed pri traduko de nomo kun itallingva deveno."}, {"text_idx": "#000639", "text": "En antau\u0306aj numeroj de MONATO (2005/7-8, 10 kaj 11) aperis spertoj pri senpage haveblaj komputilaj programoj. Intertempe de kelkaj aperis nova versio, tiel ke indas denove raporti."}, {"text_idx": "#000640", "text": "OpenOffice certe estas la plej bone ellaborita senpaga solvo por anstatau\u0306i la mikrosoftajn oficejajn programojn. Mi uzis g\u0302ian version 1.1 por kelkaj taskoj kaj decidis transiri al la versio 2.0. La instalo ne kau\u0306zas notindajn problemojn por persono, kiu komprenas la anglan. Oni els\u0302utu la instalprogramon, konservu g\u0302in sur la komputila disko, lanc\u0302u g\u0302in kaj sekvu la instrukciojn. Nun nur kelkaj alilingvaj 2.0-versioj estas pretaj; por la plejparto \u2013 interalie Esperanto \u2013 la traduklaboro progresas."}, {"text_idx": "#000642", "text": "De Netscape mi s\u0302atis la kombinon de pos\u0302tilo kaj foliumilo en unu programo. C\u0302ar en la informpag\u0302oj nenio estis skribita pri tio, mi supozis, ke ankau\u0306 la nova versio 8.0 enhavas ambau\u0306 kapablojn. Nur kiam mi intencis efektive transigi miajn pos\u0302to-dosierojn al la nova versio, mi konstatis, ke ne plu estas pos\u0302tilo. Kion fari? Dum pluraj monatoj mi dau\u0306rigis la uzon da la malnova versio 7.0 (eble la plej sag\u0302a solvo), sed restis la deziro \u201emodernigi\u201d mian programaron. Finfine mi decidis adiau\u0306i Netscape (kies version 8.0 mi cetere opiniis tros\u0302arg\u0302ita) kaj ekuzi Firefox (1.5) kiel foliumilon kaj Thunderbird (1.0.7) kiel pos\u0302tilon. C\u0302iuj estas anoj de la sama Mozilla-familio kaj la uzado similas."}, {"text_idx": "#000643", "text": "La instalo de ambau\u0306 programoj s\u0302ajne okazis perfekte. La Thunderbird-instalprogramo promesis au\u0306tomate transpreni c\u0302iujn informojn de Netscape kaj efektive okupig\u0302is dum deko da minutoj pri importado de mia pos\u0302tarh\u0302ivo. Bedau\u0306rinde, c\u0302e la unua lanc\u0302o de la programo evidentig\u0302is, ke c\u0302iuj pos\u0302tkestoj estis malplenaj kaj ke la arh\u0302ivo estis netrovebla. Aldona komplikaj\u0302o estis, ke la novaj pos\u0302taj\u0302oj ankorau\u0306 venis en la pos\u0302tkeston de la antau\u0306e uzata programo. Per serc\u0302ado tra helpforumoj kaj instalo de helpprogrameto Mbox, entute pluraj horoj da laboro, la plej gravaj problemoj estis solvitaj, sed restas la iom malagrabla konstato, ke de mia pos\u0302tarh\u0302ivo nun trovig\u0302as minimume tri kopioj en la komputilo kaj ke vers\u0302ajne neniu versio estas tute kompleta."}, {"text_idx": "#000645", "text": "Google Desktop Search: eta manko"}, {"text_idx": "#000648", "text": "En 1944 la tiam ankorau\u0306 malmulte konata bakteriologo Oswald Theodore Avery [e\u0301jveri] unuafoje montris, ke la genetika informo en c\u0302iuj vivaj\u0302oj estas kodita ne en proteinoj (kiel antau\u0306e opiniis c\u0302iuj biologoj), sed en molekulo de DNA (deoksiribonukleata acido). Tio estis la grandega epoka malkovro, kiu, mi opinias, ec\u0302 estas pli grava, ol la sekvontaj sciencaj atingoj pri dec\u0302ifrado de la genetika kodo, c\u0302ar g\u0302i plene s\u0302ang\u0302is la pensadon de sciencistoj. Kaj, certe, Avery meritis ricevi la Nobel-premion, kio bedau\u0306rinde ne okazis. Kvankam poste estis malkovrite, ke en multaj virusoj genetika informo povas esti kodita en RNA (ribonukleata acido), tutegale la esenco de la malkovro de Avery ne s\u0302ang\u0302ig\u0302is: la portantoj de genetika informo estas nukleataj acidoj. Kaj tial sciencistoj estis tiam konvinkitaj, ke c\u0302iuj agantoj kau\u0306zantaj infektajn malsanojn (bakterioj, klamidioj, protozooj, virusoj ktp) devas enhavi DNA kaj/au\u0306 RNA. Sed en la 80aj jaroj de la 20a jarcento la elstara usona sciencisto Stanley B. Prusiner konstatis, ke ekzistas infektaj malsanoj, kau\u0306zitaj de proteinaj partikloj. Multaj ec\u0302 eminentaj sciencistoj komence malkonsentis, c\u0302ar tio estis nova renverso en biologio kaj medicino. Tamen la multfojaj kaj multjaraj kontroladoj ne povis evidentigi ec\u0302 restaj\u0302ojn de nukleataj acidoj en tiuj c\u0302i proteinaj partikloj. Krom tio estis montrite, ke infektaj proteinaj partikloj estas kapablaj reproduktig\u0302i sen partoprenado de DNA au\u0306 RNA. En 1997 Prusiner ig\u0302is lau\u0306reato de la Nobel-premio pri fiziologio kaj medicino."}, {"text_idx": "#000652", "text": "Infektaj prionoj estas eksterordinare rezistaj al eksteraj efikoj: ili ne pereas rezulte de ultraviola radiado, desinfektado per kutimaj rimedoj kaj longa boligado (nur unuhora efiko de temperaturo pli ol 135 gradoj celsiaj estas pereiga por ili). Sciencistoj montris, ke kvankam la h\u0302emia strukturo de normalaj kaj infektaj prionoj ne diferencas inter si, tamen ekzistas grandaj diferencoj en la spaca dispozicio de la molekuloj (en la terciara strukturo de proteinoj). Normalaj prionoj havas 42 % de tiel nomataj alfa-spiraloj, kaj nur 3 % de beta-plataj\u0302oj (rubandoj), sed la infektaj prionoj estas malpli spiralformaj: ili havas nur 30 % de alfa-spiraloj sed 43 % de beta-plataj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000659", "text": "En 1994-1995 en Anglio estis diagnozitaj kelkaj kazoj de Creutzfeldt-Jakob-malsano c\u0302e junaj personoj. G\u0302is 1997 la nombro de tiaj malsanuloj superis dudekon, kio estis mirinda, c\u0302ar antau\u0306e konataj sporadaj kaj heredaj kazoj de la malsano estis tre maloftaj kaj g\u0302is tiam malsanig\u0302is precipe maljunaj personoj. Baldau\u0306 estis malkovrite, ke tiuj c\u0302i malsanuloj vers\u0302ajne malsanig\u0302is rezulte de mang\u0302ado de bovaj\u0302o, infektita de prionoj de bova spongeca encefalopatio (la prionoj estis identigitaj post eksperimenta infektado de musoj). La malsano komencig\u0302is post longa inkubacia periodo. C\u0302e malsanuloj aperis kapturnig\u0302o, depresio, malbonig\u0302o de memorkapablo, s\u0302ancelig\u0302ema irmaniero. Poste estis evidentaj pli gravaj simptomoj: konvulsioj, paralizoj, patologiaj refleksoj, demenco kaj aliaj. Post unu-du jaroj malsanuloj pereis. En la cerbo de la mortintoj estis aperintaj s\u0302ang\u0302oj, tipaj por la prionaj malsanoj: spongecaj kavoj sur la loko de detruitaj nervaj c\u0302eloj, ameloidaj amasig\u0302oj ktp."}, {"text_idx": "#000660", "text": "G\u0302is nun sciencistoj diskutas pri la ebla kvanto de homoj, infektitaj de prionoj de bova spongeca encefalopatio. Iuj parolas pri malgranda probablo de la infektado, sed aliaj supozas, ke jam kelkaj miloj da homoj trovig\u0302as en inkubacia periodo. La realaj ciferoj de la malsanuloj nuntempe vers\u0302ajne superas 100 kazojn."}, {"text_idx": "#000666", "text": "Unuafoje post 1899 la nombro de japanaj mortintoj superis tiun de naskig\u0302intoj. Fine de la pasinta jaro la japana registaro anoncis, ke en 2005 la nombro de naskig\u0302oj estis 1 067 000 kaj la nombro de mortoj 1 077 000."}, {"text_idx": "#000667", "text": "Ke tiel s\u0302rumpas Japanio, rezultas de pluraj faktoroj. Unue temas pri altaj viv- kaj log\u0302-kostoj. Salajroj ne altig\u0302as, male impostoj. Tio signifas, ke multaj gepatroj ne povas toleri la eduko-kostojn de siaj idoj: kotizoj c\u0302e infanvartejoj kaj ankau\u0306 c\u0302e universitatoj plialtig\u0302as."}, {"text_idx": "#000669", "text": "Krome en Japanio virinoj preferas labori anstatau\u0306 patrinig\u0302i. Malfacile estas havi bebon kaj teni karieron. Alia kialo: pli ol duono de la laboristoj inter la ag\u0302oj de 20 kaj 24 ne havas firmajn postenojn: ili malmulton perlaboras kaj estas en situacioj tre malstabilaj. Rezulte ili ne geedzig\u0302as kaj tial, lau\u0306 statistikoj, ne naskig\u0302as g\u0302is eble 28 000 beboj."}, {"text_idx": "#000670", "text": "Prognozite estas, ke en la jaro 2050 vivos 100 milionoj da japanoj (en 2005 estis 128 milionoj), el kiuj 35 % havos pli ol 64 jarojn (en 2005, 20 %). Tamen oni ne parolu pri krizo. Japanio estas malgranda lando kun malric\u0302aj naturfontoj kaj japanoj tro multe laboras por teni sian ekonomie prosperan vivnivelon. Do estas tempo s\u0302ang\u0302i c\u0302i tiun principon kaj vivi harmonie kun aliaj landoj kaj kun la naturo. Anstatau\u0306 paroli pri krizo, oni parolu pri granda s\u0302anco por modele vivi en la 21a jarcento."}, {"text_idx": "#000671", "text": "Malavantag\u0302o de la iom komplika redaktora sistemo de MONATO estas tio, ke post plurfoja redaktado kaj reviziado, la vera intenco de la au\u0306toro kelkfoje perdig\u0302as. Ekzemple, la antau\u0306lasta frazo de mia artikolo La gaela romanarto (MONATO 2005/12, p. 13) originale tekstis: \u201eC\u0302u fina glora novaa brilego de mortanta stelo au\u0306 reviglig\u0302o de eta kaj preskau\u0306 forgesita kulturo?\u201d Post \u201eplibonig\u0302o\u201d, g\u0302i ig\u0302is: \u201eC\u0302u fina glora nova brilego ...\u201d ktp. Lau\u0306 Plena ilustrita vortaro (PIV), la astronomia termino novao signifas: \u201eStelo, kiu abrupte aperas, brilegas tre bele dum kelka tempo, k[aj] poste regule malbrilig\u0302as g\u0302is nevidebleco ...\u201d La \u201eplibonigita\u201d versio signifas precize la kontrau\u0306on de la originala senco. Novao estas mortanta, ne nova stelo. Mi kredas, ke mia uzo de la termino estas trafa metaforo por eble malaperanta lingvo. Kiel asertis Pilato en la biblio: \u201eKion mi skribis, tion mi skribis.\u201d"}, {"text_idx": "#000672", "text": "En la periodo 1947-1949, do post la dua mondmilito, naskig\u0302is en Japanio granda nombro da beboj \u2013 pli ol du milionoj. Ili apartenas al la generacio, kiu multe kontribuis al la ekonomia progreso de Japanio, sed ekde la jaro 2007, kiam ili atingos 60 jarojn, ili komencos emeritig\u0302i."}, {"text_idx": "#000673", "text": "Jam videblas s\u0302ang\u0302ig\u0302oj en la socio, kiuj spegulas la bezonojn de tiu c\u0302i generacio. Turismo-agentejoj celas pli ag\u0302ajn homojn, proponante pasigi feriojn en \u2013 por japanoj \u2013 nekutimaj lokoj, kiel ekzemple Islando, kien ne rekte flugas aviadiloj el Japanio. Aliaj kompanioj konstruas luksajn apartamentojn por emeritoj, kiuj ne plu volas prizorgi g\u0302ardenojn, sed deziras profiti de urba kulturo."}, {"text_idx": "#000674", "text": "Furoris antau\u0306 40 jaroj t.n. kanto-kafejoj en grandaj urboj. Tie junaj laboristoj kaj studentoj renkontig\u0302is por kanti precipe rusajn folklorajn kantojn. Nuntempe reaperas la kafejoj, frekventataj tamen de maljunuloj."}, {"text_idx": "#000675", "text": "Tamen ne c\u0302io bonas. Bizare, c\u0302ar homoj pli longe vivas, sed ne c\u0302iam sane, la vindo-industrio atendas, ke baldau\u0306 g\u0302iaj pli bonaj klientoj estos ne beboj, sed malbeboj. Kaj okazas t.n. limag\u0302aj divorcoj, kiam edzoj, kiuj kutimis longe labori ekster la hejmo, g\u0302in ne plu forlasas kaj komencas tie diktatori."}, {"text_idx": "#000676", "text": "Ofte la edzoj, kiuj laboris kvazau\u0306 sklavoj en siaj kompanioj, ne posedas la necesajn talentojn por vivi harmonie en hejmo au\u0306 komunumo. Pro tio, kiam oni enketis: \u201eKun kiu vi volas resti eksterlande?\u201d, 75 % de la edzoj respondis \u201ekun la edzino\u201d, sed nur 42 % de la edzinoj respondis \u201ekun la edzo\u201d."}, {"text_idx": "#000677", "text": "Dau\u0306ris tri jarojn kaj kostis 11 milionojn da eu\u0306roj la renovigo de la baroka Palaco Mollard en la viena urbocentro. La palaco estas nun la sidejo de kvar fakoj de la Au\u0306stra Nacia Biblioteko, kiuj estis antau\u0306e malfacile alireblaj: la Globusa Muzeo, la Kolekto de Muzikaj\u0302oj, la Esperanto-Muzeo kaj la Kolekto pri Planlingvoj."}, {"text_idx": "#000678", "text": "La Globusa Muzeo enhavas 430 erojn (250 konstante ekspoziciatajn) faritajn antau\u0306 1850. Temas pri globusoj de la tero, c\u0302ielo kaj luno kaj modeloj de la planeda sistemo, kune kun eksponaj\u0302oj pri la historio, kulturhistorio kaj produktado de globusoj. La muzeo estas la plej granda tiaspeca en la mondo. La Kolekto de Muzikaj\u0302oj konsistas el 51 000 manskribitaj kaj 130 000 presitaj muziknotdokumentoj, 70 000 libroj, 41 000 hereditaj objektoj kaj 20 000 sondokumentoj. Tie regas la g\u0302usta klimato por konservi c\u0302i tiujn valorajn dokumentojn."}, {"text_idx": "#000679", "text": "La Kolekto pri Planlingvoj, la plej granda biblioteko tia, enhavas 20 000 librojn kaj 80 000 pliajn planlingvorilatajn erojn. Unu el g\u0302iaj temoj estas la rilato de la homo al la fenomeno de planlingvoj. Per filmoj kaj ekranoj konstateblas, ekzemple, ke nek la germana nek la angla estas tute naturaj lingvoj. Fine, en la teretag\u0302o de la Palaco Mollard situas la Esperanto-Muzeo, kie vizitanto informig\u0302as pri Volapuko, Esperanto, Interlingua kaj aliaj planlingvoj."}, {"text_idx": "#000680", "text": "La muzearo trovig\u0302as apud la haltejo \u201eHerrengasse\u201d de la metrolinio U3."}, {"text_idx": "#000681", "text": "El la 12 plej popularaj libroj en Hungario 7 estas verkitaj de eksterlandaj au\u0306toroj. Jen la rezulto de enketo en hungaraj bibliotekoj, kunlabore kun la s\u0302tata televido, por trovi la plej s\u0302atatan libron."}, {"text_idx": "#000682", "text": "La iniciato, kiu havis la titolon \u201eLa granda libro\u201d, dau\u0306ris duonjaron. En la televido estis nomataj la plej popularaj titoloj, kaj konataj artistoj pledis por la elektitaj romanoj. La plej sukcesaj verkoj ricevis advokatojn, kiuj elokvente lau\u0306dis la koncernajn librojn. Tiuj televidaj elsendoj anstatau\u0306is c\u0302en-telefilmojn, kaj fine oni faris filmetojn pri la plej sukcesaj romanoj."}, {"text_idx": "#000683", "text": "La sep eksterlandaj au\u0306toroj, kiuj reprezentig\u0302is en la finalo, estis Orwell (1984), Milne (Winnie-la-Pu), de Saint-Exupe\u0301ry (La eta princo), Tolkien (La mastro de l' ringoj), Rowling (Harry Potter kaj la s\u0302tono de la sag\u0302uloj), Bulgakov (La majstro kaj Margarita) kaj Ma\u0301rquez (Cent jaroj da soleco)."}, {"text_idx": "#000684", "text": "El la kvin hungaraj\u0302oj du estas porinfanaj romanoj, el kiuj la plej konata estas La knaboj de Pau\u0306lo-strato de Molna\u0301r, en kelkaj landoj deviga lerneja legaj\u0302o. La aliaj estas La orhomo de Jo\u0301kai, romantika romano pri komercisto c\u0302e Danubo; Abigela de Szabo\u0301, pri frau\u0306lino dum la dua mondmilito; kaj en la unua loko Steloj de Eger de Ga\u0301rdonyi, patriota romano, kiu portas la leganton en la fortikaj\u0302on Eger, kiun turkoj vane sieg\u0302as."}, {"text_idx": "#000685", "text": "Lau\u0306 la enketo hungaroj tre s\u0302atas porinfanajn kaj porjunularajn verkojn. En bibliotekoj kreskas la nombro de legantoj kaj prunteprenitaj libroj."}, {"text_idx": "#000686", "text": "La plimulto de tiuj libroj aperis ankau\u0306 en Esperanto, kaj pluraj el ili estas ankorau\u0306 ac\u0302eteblaj. Vidu ."}, {"text_idx": "#000687", "text": "C\u0302u ne estas brila ideo, kiun havis Nicholas Negroponte? Li volas havigi al c\u0302iu infano de la mondo komputilon. Kiel tio povas funkcii? Per simpla, malmultekosta komputileto, kiu ne dependas de kurento kaj telefon-reto. La de Negroponte fondita Media Lab, komputila laboratorio de elit-universitato MIT en Bostono (Usono), evoluigis tian komputilon, kiu kostas iom pli ol 100 usonajn dolarojn. Oni funkciigas g\u0302in per kranko: se infano turnas g\u0302in dum unu minuto, la komputileto disponas kurenton sufic\u0302an por duona horo. Al Interreto g\u0302i konektig\u0302as per radiosistemo."}, {"text_idx": "#000688", "text": "La prototipon Negroponte prezentis dum monda pintkonferenco pri komunikada socio en Tunizo en novembro 2005. \u201eTio estas esprimo de mondvasta solidareco\u201d, entuziasmis Kofi Annan, la g\u0302enerala sekretario de UN. Nun oni komencas produkti la minikomputileton, tamen ne en la koncernaj landoj, por kiuj g\u0302i estas destinita, sed en Tajvano; Quanta [kvanta], mondvaste la plej granda kompanio, konstruanta komputiletojn, produktos la unuajn sep milionojn da aparatetoj por C\u0302inio, Barato, Brazilo, Egiptio, Nig\u0302erio kaj Tajlando."}, {"text_idx": "#000689", "text": "Kiu krom Quanta profitos? Nu, eble la afero utilos ankau\u0306 por la lingva hegemonio de Usono, c\u0302ar la infanoj en la tria mondo lernos anglajn terminojn komputilajn. Sed c\u0302u tio vere utilos por ili? La registaroj de la koncernaj landoj devos ac\u0302eti la komputiletojn kaj donaci al siaj lernantoj. Se ili faros tion, la uzota mono mankos por aliaj taskoj. \u201eKion ni vere bezonas, estas pura akvo kaj veraj lernejoj\u201d, kritikis delegito el Kameruno dum la menciita komunikada pintkonferenco. Delegito el Malio asertis, ke la projekto estas ruza merkatika instrumento, per kiu okcidentaj industri-landoj volas akapari la merkaton de la tria mondo sub mantelo de altruismo."}, {"text_idx": "#000690", "text": "Fakto estas, ke oni disponigos al triamondaj infanoj primitivan aparateton, sen fiksita disko kaj la kutimaj programoj, kiujn disponas ordinaraj komputiloj, kiujn ricevas lernantoj en okcidentaj landoj. Oni povas paroli pri diskriminacio. Krome oni povas disputi, c\u0302u entute infanoj en Afriko, Azio kaj Sud-Ameriko vere bezonas Interreton por progresi, au\u0306 c\u0302u ne estus pli bone helpi ilin per multe pli ordinaraj aferoj, kiel edukado (gepatroj en triamondaj landoj tre ofte ne povas pagi lernejajn kotizojn) kaj medicino."}, {"text_idx": "#000691", "text": "Jarfine de 2005 oni mondvaste memoris la cunamokatastrofon, kiu mortigis je Kristnasko 2004 lau\u0306takse 230 000 homojn. Tiam mondonacoj por la viktimoj abundis. Sed kiu interesig\u0302as pri la fakto, ke proksimume sama nombro da infanoj mortas c\u0302iumonate en Afriko pro malario? Ilin ne savas la centdolaraj komputiloj de Negroponte. C\u0302u estas tro primitive eldiri tian komparon? Eble, sed c\u0302u oni ne supertaksas la valoron de Interreto por homoj, kies plej simplaj (primitivaj) vivbezonoj estas neglektataj? Por vivi digne, ili bezonas ne komputileton (per kiu \u2013 ho miraklo! \u2013 lau\u0306 Negroponte la infanoj ankau\u0306 povas ludi), sed trinkakvon, nutraj\u0302on, medikamentojn kaj tute ordinaran lernejon. Sed eble per la Interreto ili ja ekscios, kiel fosi putojn kun pura akvo ..."}, {"text_idx": "#000692", "text": "Eble vi jam vidis en la listo de la kolofono, ke ni havas novan redaktoron pri scienco. Lia antau\u0306ulo Manuel Pancorbo jam de pluraj monatoj deziris demisii, c\u0302ar mankas al li tempo por dedic\u0302i sin sufic\u0302e al la envenantaj manuskriptoj. Transprenis lian taskon Thomas M. Eccardt el Nov-Jorko, abonanto kaj kunlaboranto de MONATO ekde 1993. Li estas komputil-programisto kaj fervora leganto de Scientific American kaj Science News. Certe nome de vi c\u0302iuj ni deziras al Thomas agrablan kaj fruktodonan kunlaboradon kaj multajn ne tro komplikajn manuskriptojn! Al Manuel ni dankas pro la tasko, kiun li tre bone plenumis dum c\u0302. 18 monatoj. Ni esperas, ke li ekster la redaktora skipo ankorau\u0306 longe restos abonanto de MONATO kaj, kiu scias, eble kiel verkanto!"}, {"text_idx": "#000693", "text": "Lia plendo pri tempomanko memorigas al ni, ke redaktado ofte estas sufic\u0302e strec\u0302a laboro, precipe kiam abundas manuskriptoj. Tiun laboradon legantoj ne vidas, c\u0302ar ili ne scias, en kia stato alvenis manuskripto, c\u0302u g\u0302i estis perfekta (malofte) au\u0306 eble bezonas detalan poluradon. Redaktoro krome devas decidi, kiun aktualecon havas artikolo. Por tio ni uzas sistemon de prioritat-ciferoj; cifero 1 ekzemple signifas, ke koncerna artikolo devus aperi tuj, do en plej venonta numero. Sed okazas \u2013 kiel denove dum la pasintaj monatoj \u2013 ke la redakcia sekretario sidas antau\u0306 amaso da artikoloj kun prioritato 1, sed ke ne por c\u0302iuj estas loko en la aktuala numero. \u201eBedau\u0306rinde mia ministro pri financoj ne permesas eldoni 56-pag\u0302ajn numerojn,\u201d g\u0302emas Paul Peeraerts. Kiel solvi la problemon? Eble s\u0302ang\u0302i la financ-ministron? Au\u0306 c\u0302u vi havas pli bonan ideon? Kiel ajn, vi povas esti certa dau\u0306re legi (relative) aktualajn artikolojn."}, {"text_idx": "#000695", "text": "La nova libro de Stefan Maul ne estas membiografio \u2013 almenau\u0306 tion li mem asertas. Lau\u0306 li, temas nur pri kolekto de spertoj kaj faktoj, kiuj s\u0302ajnis al li gravaj por klarigi, kial li \u201eestas kaj restas konvinkita adepto de l' ideo de L. L. Zamenhof\u201d. Felic\u0302e por la leganto, Stefan Maul tre vaste interpretas tiun sian elirpunkton. Kaj same felic\u0302e por la leganto, ne temas pri ia rigardo al la mondo tra verdaj okulvitroj, sed tre realisma kaj kapta rakonto pri la vera vivo."}, {"text_idx": "#000696", "text": "En unu-du lokoj la au\u0306toro iom neatendite mencias ian miraklan potencon pri interkultura kompreno, kiun li atribuas al esperantistoj: \u201e... vera dialogo inter kulturoj ne facilas sen komuna bazo, kiun provizas Esperanto kaj la ideoj ligitaj al g\u0302i\u201d, li skribas sur pag\u0302o 253, kaj dau\u0306rigas pri esperantistoj au\u0306tomate \u201etoleremaj, akceptemaj, komprenemaj\u201d. Por multaj esperantistoj eble temas pri konstato de evidentaj\u0302o, sed en la verko de Stefan Maul g\u0302i surprizas, c\u0302ar g\u0302enerale la libro estas verkita en la maniero de bona j\u0302urnalisma raportaj\u0302o: g\u0302i c\u0302efe registras kaj konstatas faktojn, iom ankau\u0306 la sintenon de la protagonisto al la okazaj\u0302oj, sed permesas al la leganto mem pensi kaj fari konkludojn."}, {"text_idx": "#000697", "text": "Tiasence la verko de Stefan Maul iom memorigas pri alia membiografia libro de germana j\u0302urnalisto-esperantisto, C\u0302iu c\u0302iun ... de Teo Jung. En la vivo de la fondinto de Heroldo Esperanto kompreneble havis ec\u0302 pli gravan rolon ol en la vivo de la fondinto de Monato, c\u0302ar Teo Jung fakte dum multaj jaroj vivtenis sin per sia esperanta laboro, dum Stefan Maul neniam povis realigi sian projekton de Semajno, esperantlingva novaj\u0302-magazino kun eldonkvanto de dek mil ekzempleroj."}, {"text_idx": "#000698", "text": "Jam antau\u0306 la komenco de la dua mondmilito Teo Jung estis devigita fug\u0302i el Germanio por eviti persekutojn fare de la nazioj \u2013 kaj fine de la sama milito la familio de Stefan Maul estis devigita fug\u0302i el Kroatio kune kun la retirig\u0302anta germana armeo. Stefan Maul tiam estis senkulpa infano, kaj ankau\u0306 liaj familianoj pri nenio kulpis \u2013 pri nenio, krom tio ke ili estis germanoj, de pluraj generacioj log\u0302intaj en Kroatio."}, {"text_idx": "#000699", "text": "La plej personaj partoj de la libro temas pri la infanag\u0302o kaj lernejaj jaroj de Stefan Maul. Li per malmultaj vortoj, sed kortus\u0302e rakontas pri la sento de fremdeco en la nova lando, Germanio, pri la rezervema sinteno de la lokanoj al la rifug\u0302intoj, pri la ekonomiaj kaj familiaj problemoj de la gepatroj."}, {"text_idx": "#000700", "text": "Esperanto iom post iom ig\u0302as unu el la saviloj, kiuj liberigas la izolig\u0302eman junulon el la fermita cirklo \u2013 alia savilo, post seniluziigaj spertoj en katolika pastra seminario, ig\u0302as la profesia j\u0302urnalista laboro, unue en paroh\u0302a j\u0302urnalo kaj poste en aliaj gazetoj."}, {"text_idx": "#000702", "text": "La verko donas multajn interesajn faktojn pri evoluoj en la Esperanto-movado kaj en la esperanta gazetara vivo dum la lastaj jardekoj, sed la c\u0302efa saldo de la legado, tamen, estas persona konatig\u0302o kun Stefan Maul. Lian sintenon al la Esperanto-movado, lau\u0306 li mem, karakterizas la profesia skeptiko de j\u0302urnalisto. Eble jes, sed foje malantau\u0306 la skeptika fasado videblas idealismaj rebriletoj."}, {"text_idx": "#000704", "text": "S\u0302tato, eklezio kaj ideologia laikeco"}, {"text_idx": "#000705", "text": "Ne pasas tago, en epoko de referendumo pri la brua temo rilate embrian homan vivon, sen ke, en martela insisto en Italio, politikistoj au\u0306 intelektuloj sin sentas devigataj hororigite rimarki, kiel la katolika eklezio senrajte enmiksig\u0302as, per la tuta pezo de sia au\u0306toritateco, en aferojn, kiuj konstitucie ne apartenas al g\u0302ia kompetento-sfero."}, {"text_idx": "#000706", "text": "Tiel la eklezio eksterkampe ludas, kiam g\u0302i parolas al siaj adeptoj, ec\u0302 pri temoj etik-moralaj, kontraste al s\u0302tataj iniciatoj. G\u0302iaj sciigoj rilate leg\u0302ojn jam aplikitajn sed submetitajn je popola jug\u0302o similas al premego kontrau\u0306 la s\u0302tato. La j\u0302urnaloj kaj revuoj plenplenas je tiuj debatoj, argumentataj jen populare jen intelektule."}, {"text_idx": "#000707", "text": "La preteksto estis kreita, c\u0302ar la itala eklezio, okaze de referendumo lanc\u0302ita de radikalula partio por akiri per popola voc\u0302dono la abolon de normoj malpermesantaj la manipuladon de homa embrio, proponis al siaj adeptoj ne partopreni balotojn, por ke ne estu atingita la leg\u0302a kvorumo. Finfine la kontrasto kernig\u0302is lau\u0306 la demando: C\u0302u la homa embrio estas jam individua vivo kaj, do, jam persono, au\u0306 c\u0302u g\u0302i ankorau\u0306 ne atingas la homan nivelon pro kio licas, morale kaj leg\u0302e, g\u0302in manipuladi?"}, {"text_idx": "#000708", "text": "La katolika eklezio en Italio defendis la unuan vidpunkton kaj invitis voc\u0302doni kontrau\u0306 la modifo de la prijug\u0302enda leg\u0302o (rubrikita 40), kvankam g\u0302i entenas elementojn absolute nekatolikajn. Tiu invito hirtigis la kontrau\u0306ekleziularon, el kio naskig\u0302is la akuzo de malrespekto de la s\u0302tata laikeco."}, {"text_idx": "#000709", "text": "La katolika flanko, politikista kaj intelektula, respondis, substrekante kontrau\u0306dirojn en la akuzo. La vorto \u201epersono\u201d ekscitas reagajn miskomprenojn kaj utilas antau\u0306meti distingon: lau\u0306 persono c\u0302i tie estas intencita la tuta, nek kreskanta nek malkreskanta, digneco de la homo, sendepende de ties aktuala mensa stato; por personeco, male, oni rilatigas al la disvolvig\u0302o de la personaj karakterizoj, kiuj ordinare povas kreski/malkreski."}, {"text_idx": "#000710", "text": "La itala konstitucio kaj la leg\u0302oj kaj la praktiko rekonas al c\u0302iu civitano kaj asocia grupo la rajton sin deklari konsenta au\u0306 malkonsenta aparte en aferoj de elstara valoro rilate la personan respondecon. Kaj jen paradokso: la civitano unuopa au\u0306 asociita ne g\u0302enig\u0302as, se tiu malaprobas kaj protestas au\u0306 proponas modifojn plibonigajn lau\u0306 sia vidpunkto, dum se tiu civitano estas kredanto, au\u0306 se tiu civitanaro grupig\u0302as en eklezio, tiu ne rajtas je tio, kaj ec\u0302 krimas kontrau\u0306 la s\u0302tato."}, {"text_idx": "#000711", "text": "Por subteni sian tezon, la akuzantoj alvokas la principon de laikeco, nome de la totala sendependeco de la s\u0302tato de religio c\u0302iuspeca; laikeco asertata ec\u0302 de la civitanoj organizitaj en eklezio. Jen nova paradokso: civitanaro rajtas propagandi pri sia homvizio kaj socikoncepto, sed tio ne estus permesata al civitanaro kredanta."}, {"text_idx": "#000712", "text": "La akuzo dissplitig\u0302as en diversajn formojn, inter kiuj elstaras la sekva: kredantoj prenas instruon el io supernatura kaj eksterhoma; la akuzitoj respondas, ke ili deduktas siajn filozofiajn kaj prisociajn kaj prihomajn konceptojn el la homa racio, kaj ke c\u0302iu rajtas eventuale inspirig\u0302i je tio, kion tiu mem jug\u0302as homdigna, samkiel aliaj rajte inspirig\u0302as je aliaj filozofioj proksimaj au\u0306 malproksimaj space kaj tempe."}, {"text_idx": "#000713", "text": "Koncedite, ke ec\u0302 tio veras, la akuzintoj pli insistas: la ekleziularo, laika au\u0306 ne laika, pretendas ens\u0302ovi, per siaj intervenoj, ion certecan, ion definitivan, ion absolutan; kaj ili ekzempligas la pretendon, ke estas natura morala leg\u0302o, kiu elfluas el la homa konscienco, kiu kapablus harmoniigi pensojn kaj agadojn de c\u0302iuj homoj. Sed, g\u0302uste tio ne plu harmonias kun la modernaj tendencoj, lau\u0306 kiuj nun la homoj jam akiras senton de sendependeco de c\u0302io ekster propra volo kaj lau\u0306 kiuj ili rajtas decidi, kreante sian moralon au\u0306 sian sendependecon de moralo."}, {"text_idx": "#000714", "text": "Male, per siaj instruoj kaj sugestoj la ekleziulara kredantaro blokas la homan progreson kiel en la malpermeso modifi kaj uzi embriojn por eksperimentoj au\u0306 por plisanigi homojn. Evidentas, ke, desupre suben, kuras relativismo, absoluta relativismo, kiun ankau\u0306 la nuna papo, tiam kardinalo, kritikis, kune kun katolika intelektularo, asertante ke per g\u0302i la homo disipas sian humanecon."}, {"text_idx": "#000715", "text": "Akuzintoj kontrau\u0306 la intervenoj de la eklezio dau\u0306rigas: estas la monoteismo malferme konfesata de la kristanaj eklezioj, kiu pus\u0302as al tiuj \u201ekontrau\u0306leg\u0302aj\u201d enmiksig\u0302oj, kvazau\u0306 alproksimig\u0302oj al estontaj konsekvencoj, nome vojoj al perforto, c\u0302ar estas montrate, ke monoteismo igis homojn reciproke violentaj en siaj nepraj rilatoj. Tra tiuj tendencoj pasas ec\u0302 la nerajta premego kontrau\u0306 la libero de civitanoj au\u0306 s\u0302tato."}, {"text_idx": "#000716", "text": "Kion la katolika flanko respondos al c\u0302i lasta akuzo, en kiu historio, psikologio, antropologio ktp postulig\u0302as en koncerto kun cent aliaj sciencoj? Krom la doktaj respondoj, c\u0302i tie interesas la praktikaj, inter kiuj jen la lasta en la listo de decida efiko: ankau\u0306 s\u0302tato vivis, kreskis, floris inter krimoj, ankau\u0306 en c\u0302iuj homaj rilatoj okazis malamoj kaj krimoj, ec\u0302 tie kie svarmis politeismo, ec\u0302 kie monoteismo estis batalata. C\u0302u c\u0302iuj kune povus eliri el la homa estonteco?"}, {"text_idx": "#000718", "text": "La akuzantoj apelacias al la principo de Cavour pri \u201elibera eklezio en libera s\u0302tato\u201d; sed la principo, klara en siaj vortoj, venas turnita kaj returnita, g\u0302is kiam al la eklezio rezultus jes libera, sed nur en sakristioj au\u0306 preg\u0302ejoj, kvazau\u0306 la s\u0302tato rajtus krei animdividitajn homojn: c\u0302e si pensi iamaniere sed ekstere devigite silenti. Kaj se ec\u0302 tio estus absurde permesita, je vidpunkto de juro kaj de psika prospero, estus la principo mem \u201elibera eklezio en libera s\u0302tato\u201d, kiu, lau\u0306 la nova interpreto, lamus, c\u0302ar g\u0302i korodas la liberaldemokratan politikan sistemon kreitan en Italio."}, {"text_idx": "#000719", "text": "Bons\u0302ance komentistoj sin deklarantaj sendependaj opinias, ke akuzoj kontrau\u0306 la katolika regantaro en Italio eliras pli el amareco pro la junia referenduma malvenko (15,9 % voc\u0302donintoj kontrau\u0306 84,1 % de nevoc\u0302donintoj + 12 % de \u201ene\u201d en la kesto de voc\u0302donintoj) ol el atenta analizo de la koncepto de laikeco, kiu, lau\u0306 iuj, tiukaze akiris la karakteron de \u201eideologia laikeco\u201d. La nombroj s\u0302ajnas indiki, ke la furioza distingo inter laikistoj kaj klerikaluloj ne ekzistas nivele de la popolo."}, {"text_idx": "#000720", "text": "Se ni etendas niajn rigardojn al la historio, la problemo pri la rilatoj inter s\u0302tato kaj eklezio havis variajn sortojn antau\u0306 ol atingi ekvilibran punkton per alveno de la liberaldemokratio. En la unuaj jarcentoj, la romia imperio fiksig\u0302is en la pozicio de netolera rifuzo pri la libera konfeso de la kristana kredo, leg\u0302farante por persekuti kristanojn, c\u0302ar la kristana rifuzo rekoni la diecon de la imperiestro s\u0302ajnis malstabiliga por la s\u0302tato."}, {"text_idx": "#000721", "text": "Siaflanke, male, kristanoj respektis la ordinaran s\u0302tatan leg\u0302aron lau\u0306 la samspeca instruo de Jesuo. Prie oni legas en la Matea Evangelio, ke al fariseoj demandantaj, c\u0302u licas \u201epagi impostojn al Cezaro\u201d, Jesuo respondis, indikante sur la monero la bildon de la imperiestro: \u201eRedonu al Cezaro, kio apartenas al Cezaro\u201d."}, {"text_idx": "#000722", "text": "Sume, s\u0302tato kaj eklezio havas du malsamajn manierojn kaj celojn por alproksimig\u0302i, kaj trakti, al la sociaj kaj politikaj aspektoj de la homa realo. Tiel inspirite, la kristanaro de la unuaj jarcentoj opiniis, ke la fideleco al la evangelio estas spirite alterna rilate la agadon, kvankam partoprenatan de ili, en la s\u0302tataj institucioj, \u201esekularaj\u201d pro ties tempa dimensio."}, {"text_idx": "#000723", "text": "Asertas tiusence la \u201eLetero al Diogneto\u201d (grava dokumento de la fino de la dua jarcento): \u201eKristanoj distingeblas disde aliaj homoj nek lau\u0306 teritorio, nek lau\u0306 lingvo, nek lau\u0306 moroj. Ili log\u0302as en siaj respektivaj patrujoj, sed vivas kiel landtrairantaj pilgrimantoj. Ili senescepte plenumas c\u0302iuspecajn civitajn devojn; sed c\u0302ion ili konsideras lau\u0306 fremdula vidpunkto. Kiun ajn fremdan teritorion ili konsideras sia patrujo: c\u0302iu patrujo por ili estas fremda teritorio. Ili travivas sian korpan vivon sur la tero, sed reale ili estas civitanoj de la c\u0302ielo. Ili obeas la komunajn leg\u0302ojn, sed ilia propra vivo metas ilin trans la leg\u0302ojn.\u201d"}, {"text_idx": "#000724", "text": "La persekutoj, kontrau\u0306 kristanoj, dau\u0306ris g\u0302is la venko de Konstantino c\u0302e ponto Milvjo (en Romo), kie li kredis, ke la venko lin favoris pro lia adhero al la krucsigno kies slogano diris: \u201eIn hoc signo vinces\u201d (per tiu signo vi venkos). Konstantino, formulante la principon de la libero de religio (313 p.Kr.), proklamas la emancipig\u0302on de la kristanoj, kiuj ricevas la plenan titolon de imperia civitaneco. Estos imperiestro Teodozio, devota amiko de la milana arkiepiskopo Ambrozio, kiu per la edikto de Tesaloniko (380 p. Kr.) proklamos religio de la s\u0302tato la kristanismon kaj metos eksterleg\u0302en la paganajn kultojn. En malpli ol unu jarcento realig\u0302is totala renverso de la situacio. Kaj tiel komencig\u0302as la potenco de la eklezio kun la praktiko de ia superregado de la pontifiko, ec\u0302 rilate la figuron de la imperiestro."}, {"text_idx": "#000725", "text": "Tiurilate la situacio en la komenco de la nova jarmilo konturig\u0302as kiel vera \u201eteokratio\u201d, nome absoluta povo de la papo rilate la tutan kristanaron. La grandaj papoj \u201eteokrataj\u201d, subtenantoj de la eklezia au\u0306toritato ec\u0302 sur la teraj\u0302oj, estas Gregorio 7a, de la 11a jarcento, kiu elmetis la \u201eDictatus Papae\u201d, nome la plej altan ordonaron, per kiu estas asertita kaj trudata la superregado de papo super c\u0302iu alia au\u0306toritato; Inocento 3a, komence de la 12a jarcento, kiu konfirmas la perfortan submetadon de la herezuloj kaj precipe de la movado, ne nur pace varbanta kaj interalie pau\u0306perisma, de albigensoj kaj spiritualoj; Bonifacio 8a, kiu per la buleo \u201eunam sanctam\u201d pretendas ke c\u0302iu homa individuo devas sin submeti al la Roma Pontifiko. Temas pri esprimo, kiun la sinsekva teologia doktrino interpretos kiel peradon por la c\u0302iela savo, kiun la eklezio praktikas rilate c\u0302iujn homajn kreaj\u0302ojn, kiuj adheras ekstere al la dia revelacio lau\u0306 propra kono."}, {"text_idx": "#000726", "text": "Historiistoj avertas, ke la du konfliktantoj invadis la kampon unu de la alia pli pro la neceso defendi siajn proprajn prerogativojn ol por limigi tiujn de la alia. Ec\u0302 la papoj, invadante la alian kampon, tion ofte faris por protekti la prerogativojn kaj sendependecon de la lokaj eklezioj, kiujn la s\u0302tata povo multfoje uzis kiel sian grundon por enmeti en episkopecon personojn pli zorgantajn pri la aferoj de sia sinjoro ol tiuj de la tasko plikristanigi la popolon."}, {"text_idx": "#000727", "text": "Tra senfinaj kontrastoj kaj luktoj, kiujn nun ni rakontus, se eblus rekonstrui la historion sen partianig\u0302i ec\u0302 senvole, la diversaj funkcioj kaj respektivaj sendependoj de la du naturaj institucioj trovis akcepteblan ekvilibron. Influis favore al tio la ekpraktikado de demokratio kun la nova koncepto pri liberecoj kaj homaj rajtoj, c\u0302iam pli akceptataj en la modernaj s\u0302tatoj. Estus dirate, ke lau\u0306 diversaj skoloj tiuj konceptoj estas idoj de la sama kristanismo, c\u0302ar ec\u0302 en la plej akraj kontrastoj c\u0302iam subkus\u0302is la distingo de la povoj, kvazau\u0306 ili estus pretaj pace realig\u0302i."}, {"text_idx": "#000728", "text": "Vere la ideoj jam komencis iluminig\u0302i en la Sumo de sankta Tomaso (13a jc.), kiu, konsentante kun la helena filozofo Aristotelo (4a jc. a. Kr.), devenigas la legitimecon de la s\u0302tatoj el la natura leg\u0302o, al kiu submetig\u0302u ankau\u0306 la s\u0302tata leg\u0302farado. Antau\u0306 tiu natura leg\u0302o, s\u0302tato kaj eklezio trovig\u0302as en la sama pozicio de dependeco. Lau\u0306 li, koincidante ankau\u0306 en tio kun Aristotelo, c\u0302iu \u201epozitiva\u201d leg\u0302o sin fundamentas sur, kaj devas harmonii kun, la natura leg\u0302o: ju pli pozitiva leg\u0302o distancig\u0302as de la natura leg\u0302o, des pli g\u0302i perdas la karakteron de leg\u0302o deviganta."}, {"text_idx": "#000729", "text": "Tia konceptaro pri natura leg\u0302o kaj homaj rajtoj c\u0302iam pli disvastig\u0302is per klerismo, nereligia au\u0306 kristana, kaj c\u0302iam pli estos akceptata de la katolika eklezio, ol c\u0302e la unuaj kristanaj pensuloj. Eleganta diskuto estus, c\u0302u la pontifika s\u0302tato, kun la papo-reg\u0302o, invadita kaj c\u0302esigita en 1870, estis vera teokratio au\u0306 nur la kombino en la sama persono de la du povoj, reale unuigitaj sed teorie apartigitaj."}, {"text_idx": "#000731", "text": "Antau\u0306 kelkaj jaroj suferis vintraj sportoj en Japanio pro manko de neg\u0302o. Dum la vintro 2005-6, tamen, falis abunde \u2013 ec\u0302 tro abunde \u2013 neg\u0302o. G\u0302is la mezo de la vintro jam mortis pro la neg\u0302o 40 homoj. Pereis ses homoj, kiam rapidtrajno elrelig\u0302is pro neg\u0302oventego, kaj aliaj homoj mortis, kiam ili falis de sur siaj tegmentoj, provante forigi neg\u0302on."}, {"text_idx": "#000732", "text": "Aparte suferis maljunuloj. En urbeto Tunan triono de la homoj ag\u0302as pli ol 64 jarojn kaj log\u0302as en malnovaj lignaj domoj. Unu kuba metro da neg\u0302o pezas 300-500 kilogramojn kaj, se oni ne forigas la neg\u0302on, la domoj disfalas. Sed la maljunuloj, tro ag\u0302aj por peza laboro tia, devas dungi homojn kaj pagi tage ekvivalenton de 77 eu\u0306roj por forigi la neg\u0302on. Jam plurajn fojojn dum la vintro la maljunuloj devis mendi c\u0302i tiun servon: ili do suferas ne nur fizike pro la neg\u0302o, sed ankau\u0306 finance."}, {"text_idx": "#000733", "text": "En novembro 2005 ekestis disputo inter la albana registaro kaj la c\u0302efurbo Tirano. Temas pri la nuligo de jam konstruata au\u0306to-pasejo c\u0302e c\u0302efa vojkrucig\u0302o ekster la urbo c\u0302e loko, nomata Zogu i Zi (Nigra Birdo). La laboro komencig\u0302is en aprilo 2005. Kontrau\u0306 c\u0302irkau\u0306 du milionoj da usonaj dolaroj g\u0302i estus solvinta trafikproblemojn c\u0302e unu el la enirejoj en la urbon."}, {"text_idx": "#000734", "text": "La registaro opinias, ke la projekto, jam duone efektivigita, enhavas gravajn teknikajn mankojn, kiuj endang\u0302erigus la vivon de uzantoj. Cetere la konstru-firmao, Euroteorema, ne estas licencita de la urbodomo de Tirano. Levig\u0302is ankau\u0306 demando pri korupto flanke de urbodomanoj. En la c\u0302efurbo oni taksas la problemon politika."}, {"text_idx": "#000735", "text": "Sendependaj observantoj vidas malantau\u0306 la disputo konflikton inter la registaro, estrata de la demokratoj de Sali Berisha [beris\u0302a], kaj la c\u0302efurbo, regata de socialistoj sub la urbestro Edi Rama. En- kaj ekster-lande Rama, kiu plendis c\u0302e la Konsilio de Eu\u0306ropo en Strasburgo, prezentas la disputon kiel misuzon kaj altrudon de la landa potenco malfavore al la loka, malgrau\u0306 leg\u0302oj pri la rilatoj inter la potencoj."}, {"text_idx": "#000736", "text": "Ankorau\u0306 restas demandoj pri korupto flanke de Rama kaj pri la deziro flanke de la registaro forigi la urbestron dum la venontaj, c\u0302i-jaraj elektoj. Krome estas strange, ke Rama rifuzas diskuti la problemon kun spertuloj de la registaro kaj mem prezenti al ili siajn proprajn argumentojn."}, {"text_idx": "#000737", "text": "Intertempe pli kaj pli da homoj en Tirano enplektig\u0302as en la afero. Sed, lau\u0306 albana proverbo, \u201ekiam kverelas la c\u0302evalrajdistoj, suferas la c\u0302evaloj\u201d."}, {"text_idx": "#000738", "text": "Mi tute ne interesig\u0302is pri la reta versio de MONATO g\u0302is antau\u0306 kelkaj monatoj. Mi kutimas legi revuojn en la vivc\u0302ambro, en komforta fotelo, kaj tute ne c\u0302e skribtablo. Sed ekde kiam mi havas porteblan komputilon, mi kunportas g\u0302in de mia laborc\u0302ambro kaj volonte legas la elektronikan version de MONATO same komforte kiel la paperan. Kaj nun mi g\u0302uas la pli rapidan aperon kaj la kolorajn bildojn. Mi speciale aprezas la fakton, ke la pag\u0302oj estas muntitaj unu sub la alia (anstatau\u0306 paro da pag\u0302oj unu apud la alia, kiel okazas por la revuo Esperanto de Universala Esperanto-Asocio, UEA). Tio signifas minimumajn s\u0302ovojn dum la legado."}, {"text_idx": "#000739", "text": "Mallonga historio de la evonima milito"}, {"text_idx": "#000740", "text": "C\u0302ar estas evidente, ke, post tiom da jaroj, multaj personoj ne precize konas la fonon kaj cirkonstancojn rilate al la milito inter Evonimo kaj Ponkanio, mi decidis registri c\u0302i tiujn detalojn, kiel malgrandan kontribuaj\u0302on al la kronikoj de nia kara lando."}, {"text_idx": "#000741", "text": "En la dua jaro de la dudeka nacia prezidanteco, okazis la internacia konferenco de Cacilhas por subskribi la samnoman traktaton pri kunlaboro ekonomia kaj milita inter la koncernaj landoj. Unu el la kondic\u0302oj postulataj de la plej potenca partnero, nome la Ponkana Unio, estis tio, ke, c\u0302iu subskribanta lando senkondic\u0302e akceptu la principojn de la okcidenta libera merkato, ponkana demokratio kaj senbrida kapitalismo. Tio precipe implikis, ke en tiuj landoj, kie ankorau\u0306 ekzistis iuj ajn s\u0302tataj entreprenoj, ili devis esti tuj privatigataj."}, {"text_idx": "#000742", "text": "Dum la diskutoj, la ponkana reprezentanto minacis, ke estos gravegaj konsekvencoj por landoj, kiuj ne obeos c\u0302i tiun kondic\u0302on; alie, ekzistas la ebleco, ke la viruso de komunismo refoje estig\u0302os en g\u0302ia zono de influo, kaj kapablos infekti la tutaj\u0302on. Li klarigis, ke lau\u0306 la difino akceptita de sia registaro, la termino komunismo kompreneble inkludas c\u0302iujn rilatajn ideologiojn, i.a. socialismon, laboristan solidarecon, liberalismon, kooperativismon, mutualismon, kaj egalrajtismon."}, {"text_idx": "#000743", "text": "Nia reprezentanto c\u0302e la konferenco asertis, ke, kvankam preskau\u0306 c\u0302iuj el la publikaj servoj en nia respubliko (de transporto, pos\u0302to, sano, radio, televido, elektro, gaso kaj akvo) estas provizataj de s\u0302tataj instancoj, kaj entreprenoj do apartenas al la popolo kaj ne rajtas esti privatigataj, tio ne povas prezenti minacon al la integreco de la aliaj subskribantoj. Li emfazis, ke malgrau\u0306 la fakto, ke nia lando ne estas la plej malgranda en la mondo (pli malgrandaj estas, ekzemple, Vanuatuo, Tuvalo, Lih\u0302tens\u0302tejno kaj San-Marino), g\u0302i ja estas tro eta por ig\u0302i fokuso de malintegrig\u0302o."}, {"text_idx": "#000744", "text": "Estas evidente ke, kontraste kun nia lando, la Ponkana Unio estas giganta. Por tiuj, kiuj malmulton scias pri geografio de nia planedo, mi donu kelkajn detalojn c\u0302i-rilate. Ponkanio okupas la plej grandan log\u0302eblan parton de insulego au\u0306 pli g\u0302uste kvazau\u0306an kontinenton inter Kazohinio kaj Dalfunto. La plimulto de la log\u0302antoj estas altstaturaj kaj de pli vasta c\u0302irkau\u0306mezuro ol la indig\u0302enoj de tiuj najbaraj landoj. Ili nutras sin precipe per fis\u0302oj, porkaj\u0302oj, fazeoloj kaj dolc\u0302aj\u0302oj. Tiom estas ilia konsumo de la laste menciita, ke granda proporcio suferas de diabeto, sed alie ili estas forta kaj sana popolo. La lando estas ric\u0302a pro agrikulturo kaj industrio, sed g\u0302ia ekonomio precipe dependas de financaj institutoj kaj de tiel nomataj muzikaj bankoj, similaj al tiuj priskribitaj en la romano Erevono, de la angla au\u0306toro Samuel Butler. G\u0302ia armeo estas la plej granda en la mondo."}, {"text_idx": "#000745", "text": "Post tiu klariga parentezo, ni revenu al nia temo, nome la intertraktado c\u0302e la konferenco en Cacilhas. La ponkana reprezentanto rifuzis akcepti la sintenon de nia registaro rilate al g\u0302enerala privatigo de publikaj servoj. La konsekvenco estis tio, ke la plej potenca partnero en la grupo de subskribantaj nacioj decidis ataki nian liliputan landon por \u201eliberigi nian popolon de la jugo de s\u0302tatismo\u201d. Tiel komencig\u0302is la unua kaj espereble la lasta milito inter nia Serenega Respubliko de Evonimo kaj la Ponkana Unio."}, {"text_idx": "#000746", "text": "Nia registaro kunvenis por decidi, kiel rezisti tiun kolosan malamikon. Profesian armeon ni ne posedas. Nia mararmea floto konsistas el unu fis\u0302ejprotekta s\u0302ipo, unu rapidboato kaj du remboatoj sur Lago Novalo. Ni havas unu aviadilon, sed g\u0302i ne portas armilojn. Do ni ekipis niajn kurag\u0302ajn volontulojn per pafiloj, kaj postenigis ilin sur la suda flanko de la lando. Niaj militaj fakuloj kalkulis, ke la malamiko ne invados tra la okcidenta lago, nek tra la Neg\u0302aj Montoj en la nordo, nek el la oriento. La sola facila enirejo estus tra la ponto super la suda etendaj\u0302o de la Brozna Rivero. Granda nombro da volontuloj do staris pretaj lau\u0306 la riverbordo, kun fiksitaj bajonetoj, atendantaj invadon el la sudo."}, {"text_idx": "#000747", "text": "Ponkanio transportis per siaj jetaviadilegoj grandan kvanton da soldatoj, tankoj, alterig\u0302aj boatoj kaj alia militmaterialo al la landlimoj de nia respubliko. Evidente g\u0302i decidis ne uzi bombaviadilojn, c\u0302ar en Evonimo ne estas grandaj urboj, industriaj instalaj\u0302oj au\u0306 similaj strategiaj celoj. Niaj centroj de log\u0302ado estas nuraj vilag\u0302oj. Ni posedas nur unu fervojan linion inter Skandro, nia c\u0302efvilag\u0302o Borova, kaj la nordorienta finstacio Volova. Finfine, ec\u0302 la tankoj ne eniris nian landon, c\u0302ar la ponkanoj, kiuj ne estas aparte kruelaj homoj, ne volis pisti kaj premmortigi niajn defendantajn volontulojn, kies armiloj estis nuraj malmodernaj pafiloj kaj bajonetoj. En tiu afero, la ponkanoj montris iom da sporta lojaleco."}, {"text_idx": "#000748", "text": "Nia registaro, tamen, ne intencis trakti la militon kiel futbalmatc\u0302on. La milita konsilantaro decidis apliki iun ajn taktikon \u2013 ec\u0302 la plej nekonvencian \u2013 kontrau\u0306 la malamiko. C\u0302ar la Serenega Respubliko ne estas subskribinto de la G\u0302eneva Konvencio, kaj Ponkanio plurfoje malrespektis g\u0302in, ni agis drakone. Niaj policanoj kaptis kelkajn ponkanajn skoltojn, kiuj sukcesis trapasi la landlimon kaj ens\u0302telig\u0302i en la landinternon. En la ponkana armeo tute mankis interpretistoj au\u0306 lingvoinstruistoj, kaj neniu ponkano parolis nian lingvon, do estis facile rekoni la entrudig\u0302intojn. Pri traktado de la kaptitoj, nia registaro imitis metodon uzatan de la ponkanoj dum alia milito. G\u0302i deklaris la skoltojn ne lau\u0306leg\u0302aj soldatoj, sed \u201eneleg\u0302aj malamikaj batalantoj\u201d kaj transportis ilin al provizore konstruita malliberejo sur insulo en Lago Novalo. Tie oni vestis ilin per c\u0302ielarko-koloraj kompletoj, ligis iliajn maleolojn per pezaj c\u0302enoj, metis ilin en tigrokag\u0302ojn (pruntitajn de la zoologia g\u0302ardeno en Borova, sed kompreneble sen tigroj), kaj nutris ilin per avenkac\u0302o kaj similaj sanaj kaj bongustaj mang\u0302aj\u0302oj. La ponkanoj mem malkovris, ke tiuj, kiuj mang\u0302as avenkac\u0302on, longe vivas kaj g\u0302uas eksterordinaran bonan sanon."}, {"text_idx": "#000749", "text": "Dum la ekzercadhoroj en la korto de la malliberejo, la gardistoj devigis la malliberulojn nudpiede mars\u0302i tien kaj reen sur cementplanko dum konstanta kantado de nia nacia himno. C\u0302ar ni estas humana popolo, oni ne postulis, ke ili kantu la tekston en nia malfacila lingvo au\u0306 en ec\u0302 pli malfacila Esperanto, sed provizis ilin per ponkana traduko. Tio certe estis granda senpezigo por la kaptitoj. Samtempe, c\u0302iu kaptito ricevis senpagan ekzempleron de la skribaj\u0302oj de la inspira verkisto Norman Vincent Peale. Estas atestaj\u0302o pri la senpartia konduto de niaj au\u0306toritatoj la fakto, ke kiam unu el la malliberuloj malrespekte traktis tiun noblan tekston, li estis severe punita."}, {"text_idx": "#000750", "text": "Tamen, ankorau\u0306 restis la grava problemo: kiel defendi nin kontrau\u0306 tiom forta malamiko? La solvon trovis d-ro Vanc\u0302o Arnam, direktoro de la centra malsanulejo en Borova. Antau\u0306 nelonge estis publikigitaj en la monda gazetaro maltrankviligaj raportoj pri grava morbo nomata hipertrikoza febro, kiu unue aperis sur insulo en la Pacifika Oceano, kaj estas senescepte mortiga. Neniu kuracilo au\u0306 antidoto estas efika kontrau\u0306 g\u0302i. La bona doktoro legis la raportojn kaj plie konstatis, ke la ponkanoj ege timas, ke tiu malsano eniros ilian landon kaj kau\u0306zos epidemion. Do li proponis, ke oni uzu tiun timon kiel armilon. Sekve, la au\u0306toritatoj rekrutis grandan nombron da rekrutoj, kiuj devis vesti sin kiel kuracistoj, geflegistoj, pastroj kaj funebraj\u0302istoj. Sur la enirejo de unu alo de c\u0302iu malsanulejo oni pendigis dulingvan anoncon en la evonima kaj la ponkana, indikantan, ke tie estis kvarenteno pro hipertrikoza febro. En c\u0302iuj vilag\u0302oj, la falsaj kuracistoj kaj flegistoj vizitis domojn s\u0302ajnigante, ke ili serc\u0302as viktimojn de la morbo. C\u0302e la landlimo establig\u0302is sanitara kordono. En c\u0302iuj tombejoj, la \u201epastroj\u201d kaj \u201efunebraj\u0302istoj\u201d ceremonie enterigis malplenajn c\u0302erkojn. Policistoj rondiris sur la stratoj kriegante dulingve \u201eDang\u0302ero! Febrorisko!\u201d Kompreneble, la log\u0302antaro jam estis informita per flugfolioj en la evonima lingvo (kiun neniu ponkano kapablas kompreni), ke temis pri artifiko, ne realaj\u0302o. Multaj evonimanoj, precipe infanoj, tre amuzis sin s\u0302ajnigante sin febraj pacientoj. Kelkaj ec\u0302 surmetis barbojn kaj longharajn perukojn, c\u0302ar nenormala hara kaj vila kresko estas rigardata kiel unu el la simptomoj de tiu morbo."}, {"text_idx": "#000751", "text": "Verdire, post la fino de la milito, ne eblis trovi pruvojn, ke hipertrikoza febro fakte ekzistas. Intertempe, la ruzo estis multe pli sukcesa ol povis esperi la evonimanoj. Nia volontula armeo kaptis multajn ponkanajn spionojn. Tiujn oni ne sendis al la mallibereja tendaro sur la laga insulo por pasigi la Kristnaskon kun siaj samlandanoj, sed malliberigis ilin c\u0302e la landlimo, kaj lasis ilin reiri al la ponkanaj vicoj por rakonti pri la terura epidemio en la respubliko. La efiko estis tuja. La ponkanoj replenigis siajn aviadilegojn per soldatoj, tankoj kaj alia militmaterialo, kaj reflugis al sia lando sufic\u0302e frue por povi g\u0302ui la vintrajn festojn kune kun siaj familianoj kaj amikoj."}, {"text_idx": "#000752", "text": "Felic\u0302e, ambau\u0306flanke neniu mortis kaj neniu vundig\u0302is. Kelkaj el la plej veng\u0302emaj membroj de nia parlamento volis reteni dum nedifinita periodo (ec\u0302 eble tutvive) la malliberigitajn malamikajn batalantojn sur la insulo, kaj pridemandi ilin dum torturo. Tio ne eblis, c\u0302ar en nia lando mankas torturistoj, kaj ne estus praktike sendi kaptitojn al niaj najbaroj en Juglando, kie la ofico de torturisto estas respektata profesio. Plie, la evonimaj civitanoj, kiuj estas afablaj kaj humanaj homoj, insistis, ke ec\u0302 niaj malamikoj estu permesitaj kuncelebri la jarfinajn festivalojn kaj la nacian feston (Pantagruelan Tagon) en sia lando. Do c\u0302iuj estis pardonitaj kaj repatrujigitaj je la granda g\u0302ojo de la ordinaraj ponkanoj, kiuj neniam tutkore apogis la militon. Kiel c\u0302iuj normalaj personoj, ili multe pli s\u0302atas mang\u0302i kaj amori ol batali kaj mortigi. Do, je la fino, la du landoj pli malpli amikig\u0302is, kaj neniu el niaj publikaj servoj au\u0306 s\u0302tataj entreprenoj estis privatigitaj. Oni decidis finfine, ke c\u0302iu lando rajtas elekti sian proprajn ideologion kaj politikan sistemon."}, {"text_idx": "#000753", "text": "Tiel finig\u0302is la plej glora epizodo en la historio de nia Serenega Respubliko. D-ro Arnam estis honorigita per la plej alta ordeno de nia nacio, nome la Kruco de la Ora Marmoto kun Kverkaj Folioj kaj Purpura Rubando, kaj per statuo en la centra placo de c\u0302iu vilag\u0302o. Eterne vivu la Serenega Respubliko de Evonimo!"}, {"text_idx": "#000754", "text": "La vidpunkto de la c\u0302efredaktoro Stefan Maul pri la katastrofo en Irako (MONATO 2006/1, p. 7) resumas bonege la faktojn. Gratulojn!"}, {"text_idx": "#000755", "text": "La temo treege gravas kaj s\u0302ajnas esti ridinde atentigi la redaktoron pri tre eta detalo. Trifoje en la artikolo Stefan aludas al prezidanto Bush anstatau\u0306 al \u201eprezidento\u201d Bush. Ni certe devus distingi inter s\u0302tatestro kaj iu persono, kiu nur prezidas aferon."}, {"text_idx": "#000757", "text": "Demokratie elektig\u0302is en Liberio la unua prezidantino afrika. En januaro Ellen Johnson-Sirleaf, 67-jarag\u0302a, iama financ-ministro kaj eksa afrika direktoro de la Evoluiga Programo de Unuig\u0302intaj Nacioj, venkis sian c\u0302efan oponanton, la popularan eks-futbaliston George Weah."}, {"text_idx": "#000758", "text": "Afrikaj feminismaj organizaj\u0302oj bonvenigis la venkon, sed komentariistoj dau\u0306re diskutis, c\u0302u la voc\u0302donado estis influata de registaroj kaj en kaj ekster Afriko. Ekzemple, Nig\u0302erio kaj Usono indikis sian preferon por s-ino Johnson-Sirleaf, kiu venkis kun 59 % de la voc\u0302oj. S\u0302iaj subtenantoj atentigis, ke s\u0302i estis kandidato pli sperta kaj pli bone edukita ol la futbalisto, kies kroma civitaneco belga minacis dum la elekto-kampanjo bari lin el la elektoj."}, {"text_idx": "#000759", "text": "La nova prezidantino certigos, ke Weah membrig\u0302os en transpartia nacia registaro por garantii pacon kaj stabilecon en Liberio. La lando suferadis pro jardekoj da interna milito kaj multaj eks-soldatoj, inter kiuj junuloj, estis subtenantoj de Weah. Nepras nun rekonstrui frakasitan ekonomion."}, {"text_idx": "#000760", "text": "Energio ig\u0302as malabunda kaj multekosta. En Au\u0306strio la prezo de tergaso plialtig\u0302is je 17 % kaj ankau\u0306 hejtligno ig\u0302is iomete pli multekosta. Tamen ligno restas la plej favora energio-fonto. Unu kuba metro da ligno en formo de s\u0302tipoj kostas 60 \u20ac."}, {"text_idx": "#000761", "text": "Kilovathoro (energi-unuo egala al 3 600 000 juloj) por la diversaj energio-fontoj kostas en eu\u0306rocendoj: lignohakitaj\u0302oj 1,5; lignos\u0302tipoj 2,7; ligno-grajnoj (faritaj el ligneroj, ekz. de segejo) 3,5; tergaso 5,1; hejtoleo 6,5. Hejtinstalaj\u0302o por ligno estas pli kosta ol por hejtoleo au\u0306 tergaso. Tamen pro la pli malalta prezo de ligno la hejtado kostas entute malpli."}, {"text_idx": "#000762", "text": "Rilate al la artikolo de c\u0302efredaktoro Stefan Maul en la januara MONATO (p. 5) la subskribinto havas du komentojn."}, {"text_idx": "#000765", "text": "Konsternis min taggazeta informo, ke norvega parlamentano kandidatigis sinjorinon Ayaan [ajan] Hirsi Ali por la Nobelpremio pri paco. Tuj mi reagis: \u201eS\u0302i ja sisteme semas malamon kontrau\u0306 islamo kaj kontrau\u0306 c\u0302io islama. Do kiel eblas?\u201d"}, {"text_idx": "#000766", "text": "Jam de kelkaj jaroj la konservativa parlamentanino Hirsi Ali estas konata en Nederlando pro sia \u201ebatalo\u201d: s\u0302i komencis pledi kontrau\u0306 la tiel nomata virina cirkumcido, kiu fakte ne estas cirkumcido, c\u0302ar virinoj ne havas penison, kiun eblas cirkumcidi. Efektive temas pri grava mutilo de la vagino, parta fortranc\u0302o de la vaginaj lipoj. La granda plimulto nederlanda apogis s\u0302ian kampanjon, kaj oni plidetaligis la koncernajn leg\u0302ojn por puni tian agadon."}, {"text_idx": "#000767", "text": "Sed baldau\u0306 Hirsi Ali komencis ataki ne nur tian misagadon kontrau\u0306 junaj knabinoj, sed islamon g\u0302enerale, c\u0302ar tia vagina mutilo okazas precipe inter homoj devenaj el Somalio (de kie ankau\u0306 s\u0302i mem devenas) kaj apudaj regionoj en Afriko, kaj plej ofte en islama medio. Lau\u0306 Hirsi Ali temas pri islama kutimo, kaj c\u0302ar c\u0302i tiu kutimo estas malhumana, kaj islama, do islamo ne tau\u0306gas."}, {"text_idx": "#000768", "text": "Depost tiam, kune kun la murdita filmisto Theo van Gogh [fan h\u0302oh\u0302], s\u0302i interalie produktis filmon pri nudaj virinoj, kiuj estas fie traktataj de siaj \u2013 lau\u0306dire islamaj \u2013 edzoj. Por pli insulti islamon, la korpojn de la nudulinoj oni pripentris per citaj\u0302oj el la Nobla Korano \u2013 por piaj islamanoj klara blasfemaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000769", "text": "Ke pro tio oni murdis sinjoron van Gogh, kompreneble ne estas akcepteble: murdo c\u0302iam estas krimo. Sed la filmo estis klare celita por insulti islamon. Nuntempe Hirsi Ali estas faranta duan filmon por plifortigi la atakon kontrau\u0306 c\u0302i tiu religio. Kaj tiun sinjorinon oni kandidatigis por la Nobelpremio pri paco! Mi vere ne komprenas."}, {"text_idx": "#000770", "text": "La libro The Da Vinci Code (La da-Vinc\u0302i-kodo) dau\u0306re vekas interesig\u0302on. Jam Lode Van de Velde recenzis la verkon en MONATO (2005/2, p. 27), Karlo G\u0302elozo aldonis siajn proprajn komentojn (2005/9, p. 6), kaj jen plia recenzo, g\u0302uste en la momento, kiam la filmfestivalo de Cannes malfermig\u0302as per la prezentado de la filma versio de tiu romano de Dan Brown."}, {"text_idx": "#000771", "text": "La libron La da-Vinc\u0302i-kodo mi legis en nederlanda traduko, sed g\u0302i estas tiel flua, ke lau\u0306 mi tio ne influas mian jug\u0302on pri la verko."}, {"text_idx": "#000772", "text": "Unue: la verko estas bonstile verkita, kiel sufic\u0302e strec\u0302a romano, kvankam min persone g\u0302enas la fakto, ke ne unufoje sed plurfoje la au\u0306toro kredas plistrec\u0302igi sian rakonton per c\u0302esigo de la agado g\u0302uste post sciigo, ke jen ili vidis / au\u0306dis ion decidige gravan, kaj jen sekvas unu au\u0306 du c\u0302apitroj pri alia figuro de la romano, por nur post tiu interrompo dau\u0306rigi c\u0302e la anoncita granda malkovro, kiu kutime estas ekzemple kelkversa poemeto au\u0306 io simila. Do, lau\u0306 mi, Brown tro forte emas substreki, ke tio, kion li verkas, vere estas strec\u0302a romano. Por homoj, kiuj malofte ion legas, tio supozeble estas bela rimedo."}, {"text_idx": "#000773", "text": "La rakonto mem vekis mondvastan intereson c\u0302efe pro tio, ke iel la au\u0306toro provas kredigi nin \u2013 publikon \u2013 pri mondvaste ekzistanta konspiro kun Vatikano, Opus Dei kaj tria partio, Priorejo de Ciono, kiel protagonistoj. En la romano mem kelkaj roluloj asertas, ke la g\u0302enerala publiko s\u0302atas tiajn konspirorakontojn; nu, s-ro Brown g\u0302in liveras."}, {"text_idx": "#000774", "text": "Lau\u0306dire, Vatikano kaj Opus Dei malsamkiale klopodas por havigi al si la potencon super la Sankta Gralo, kiun tra la jarcentoj prigardas la Priorejo de Ciono. Male ol kutime, c\u0302i tie la Gralo ne estas materia objekto (kutime kiel tian oni indikas la pokalon, el kiu Jesuo trinkis dum la lasta mang\u0302o kun siaj gelernantoj), sed c\u0302e Dan Brown, tre originale, la Gralo estas indiko por c\u0302io, ligita al la historio de Maria Magdalena: dokumentoj pri s\u0302i mem, pri s\u0302ia asertata nupto kun Jesuo, pri ilia idaro, kiu certatempe estus identa je la dinastio de la merovidoj (dinastio en malnova Francio, kiun forpus\u0302is la dinastio de Karolo la Granda) kaj pri ties posteuloj tra la jarcentoj g\u0302is en la nuno."}, {"text_idx": "#000775", "text": "Certe estas bela invento tiamaniere kombini plurajn fadenojn de mistereco: la rakontojn pri la ekesto de la frua kristanismo, pri la Gralo, pri \u2013 g\u0302eneralpublike \u2013 iom misteraj praaj reg\u0302aj dinastioj, pri mezepoka kaj renesanca reprezalioj ekleziaj kontrau\u0306 c\u0302io, kio nur povus aspekti hereze, pri rozkrucismo, framasonismo ktp."}, {"text_idx": "#000776", "text": "S-ro Brown verkas kutime bone dokumentite. Ja ekzistas tre fruaj tradicioj pri am-ligiteco sufic\u0302e ekskluziva inter Maria Magdalena kaj Jesuo (en Esperanto ekzemple vidu mian La Evangelio lau\u0306 Maria Magdalena), kaj tre povas esti, ke ili sin amis; ankau\u0306 la fama romano de la greka au\u0306toro Nikos Kazantzakis \u2013 La lasta tento de Kristo tion traktis jam delonge. Kaj estas kompreneble, ke funkciuloj de Vatikano, vers\u0302ajne, ne volonte priparolus tiajn asertojn. Sed aliflanke: tion oni facile povas nomi legendoj, do sendang\u0302erigi. Vidi ian bezonon, ke Vatikano kiel ajn volus neniigi tiajn \u2013 ja eldonitajn! \u2013 tekstojn, estas minimume troigo. Sed en la romano \u2013 interesa tezo."}, {"text_idx": "#000777", "text": "Krome ankau\u0306 per dokumentoj pri Leonardo da Vinci, pri liaj pentraj\u0302oj kaj manuskriptoj, la au\u0306toro sufic\u0302e bone provizis sin. Same pri diversaj preg\u0302ejoj, katedraloj, muzeoj ktp. Por homoj, kiuj nur tre malmulte vidis proprokule de niaj kulturaj heredaj\u0302oj tutmondaj, jen bela invito iom viziti tiujn, c\u0302u interrete, c\u0302u persone. S\u0302ajnas, ke plurajn katedralojn kaj muzeojn vizitas nun pli da homoj, ol kutime, interalie kiel reago al legado de tiu c\u0302i romano. Se tio estas vera, estus bela sekvo."}, {"text_idx": "#000778", "text": "Kelkaj aferoj, bedau\u0306rinde, estas vere malvers\u0302ajnaj: ekzemple, se en preg\u0302ejo protestanta iu bezonas tekston biblian, estas sufic\u0302e normale iri al la pupitro au\u0306 la katedro por tie konsulti la Biblion. Tiu ja trovig\u0302as en c\u0302iu normala protestanta preg\u0302ejo. Sed iri al la altaro en romkatolika preg\u0302ejo por tie konsulti la Biblion estas sufic\u0302e nerealece: tie kutime trovig\u0302as nur meslibro, kiu ja enhavas ie tie citaj\u0302ojn el la Biblio, sed nepre ne estas facile tie serc\u0302i \u2013 kaj tuj trovi \u2013 difinitan versiklon el Ijob. Da tiaj detaloj renkontig\u0302as kelkaj. Sed la plimulto de la publiko tion supozeble ec\u0302 ne rimarkas."}, {"text_idx": "#000779", "text": "La fino de la romano estas absolute tro artefarita kaj malplifortigas la tuton: rerenkontig\u0302o kun homoj, kiujn oni opiniis mortintaj, kaj kiuj pruvig\u0302as esti vivintaj dum jardekoj alilande \u2013 nu, tio estus bela tezo en la tipo de romano kiel Kastelo de Prelongo kaj simile. Mi bedau\u0306ras, ke Brown ne fortranc\u0302is tiun pecon."}, {"text_idx": "#000780", "text": "Entute: verko, kiu meritis disvendig\u0302i sufic\u0302e bone, sed ke tio okazis je tia mirinda amplekso, lau\u0306 mi, ne estas bone kompreneble: historie li rakontas nenion novan, strec\u0302aj romanoj aperas en la mondo po miloj, la stilo estas flua, sed tute simpla, neniel speciala. Do g\u0302ian furoran sukceson mi tute ne komprenas."}, {"text_idx": "#000783", "text": "La Etimologia Vortaro de la Propraj Nomoj bele akompanas la Koncizan Etimologian Vortaron (2003) de la sama au\u0306toro, kun la sama formato kaj simila kovrilo. Ankau\u0306 la interna arang\u0302o tute kongruas, tiel ke mi demandas min, c\u0302u la verkoj estu kombinitaj, se iam necesos fari novan eldonon de ambau\u0306. La distingo inter propra nomo kaj normala substantivo ne c\u0302iam estas klara; estas komunaj\u0302oj (belgo estas pritraktita en unu volumo, Belgio en la alia); kaj kelkfoje oni volas vidi informojn el ambau\u0306 libroj samtempe. Ekzemple, serc\u0302ante pri la Rug\u0302a Maro, oni eble volus scii, kial oni nomis g\u0302in \u201erug\u0302a\u201d, kaj ankau\u0306 la originon de la vorto rug\u0302a: Cherpillod respondas ambau\u0306 demandojn, sed en apartaj volumoj."}, {"text_idx": "#000784", "text": "Same kiel la antau\u0306a verko, la nova vortaro donas relative malmultajn informojn pri Esperanto: g\u0302i ne diras, kiam vorto unuafoje aperis en Esperanto au\u0306 kial g\u0302i havas tiun formon kaj ne alian. Aliflanke, g\u0302i donas tre multajn informojn pri la historio de la vorto ekster Esperanto. Cherpillod g\u0302enerale spuras c\u0302iun vorton g\u0302is g\u0302ia plej praa konata formo kaj donas ankau\u0306 parencajn vortojn en aliaj lingvoj. Ofte li mencias ankau\u0306 etimologie neparencajn nomojn por la sama afero."}, {"text_idx": "#000785", "text": "Kompreneble, tiaj informoj pri la historio de la vorto ekster Esperanto estas troveblaj ankau\u0306 en nacilingvaj verkoj. Tamen, mi ne havas unu solan nacilingvan libron, kiu donas ec\u0302 duonon de la informoj, kiujn Cherpillod metis en siajn verkojn. Cetere, kvankam unulingvaj nacilingvaj vortaroj ofte donas etimologion, ili g\u0302enerale neglektas tion c\u0302e propraj nomoj. Tial la Etimologia Vortaro de la Propraj Nomoj estas, vers\u0302ajne, ec\u0302 pli utila ol la antau\u0306a verko."}, {"text_idx": "#000786", "text": "La vortaro kovras c\u0302iujn proprajn nomojn, difinitajn en PIV (2002), kaj ankau\u0306 multajn aliajn, inkluzive de kelkaj vortoj, kiujn PIV uzas en difinoj, sed forgesis difini: Aetio, Balbek, Bangaloro kaj aliaj. Iuj el la nomoj pritraktitaj apenau\u0306 estas establitaj en Esperanto kaj eble estas inventitaj de Cherpillod mem. Pri tio mi ne protestas: ilia inkluzivo ofte ebligas doni la interesan historion de nomo, kiu trovig\u0302as en pluraj naciaj lingvoj. Ekzemple, c\u0302e Akselo oni povas informig\u0302i pri la biblia origino de la nacilingva nomo Axel."}, {"text_idx": "#000787", "text": "En sia enkonduko Cherpillod asertas, ke la elekto de etimo estas ofte pli simpla c\u0302e propra nomo ol c\u0302e ordinara substantivo. Tamen, s\u0302ajnas al mi, ke relative multaj propraj nomoj havas malcertan originon. Mi kontrolis pri kelkaj tiaj vortoj en la verko. Interesaj ekzemploj, pri kiuj oni ofte polemikas, estas la nomoj de la bibliaj gefratoj Moseo, Aarono kaj Mirjam. C\u0302ar g\u0302enerale oni kredas, ke Maria devenas de Mirjam, la origino de Mirjam donas ankau\u0306 la originon de la nomo de la plej grava virino en la kristanismo. Tial iuj volas trovi specialan signifon en la nomo Maria, kaj pluraj hebreaj etimoj estas proponitaj. Tamen, lau\u0306 iuj, c\u0302iuj tri nomoj devenas de la egipta. Cherpillod donas egiptan originon por Moseo, sugestas eblan egiptan devenon c\u0302e Aarono, kaj c\u0302e Mirjam estas nur \u201enecerta deveno\u201d. Cetere, lau\u0306 Cherpillod, la nomo Maria, vers\u0302ajne, ne devenas de Mirjam."}, {"text_idx": "#000788", "text": "Mi trovis ankau\u0306 aliajn malkongruojn inter Cherpillod kaj aliaj fontoj. Por mi, unu el la plej frapaj ekzemploj estas Izabela, kiu, lau\u0306 Cherpillod, eble evoluis de \u201eBelenos (galla suna dio)\u201d. Mi esperas, ke li pravas, c\u0302ar mia filino nomig\u0302as tiel, kaj mi g\u0302ojus, se s\u0302ia nomo havus interesan originon. Tamen, lau\u0306 c\u0302iuj aliaj fontoj, kiujn mi konsultis, Isabel estas nur hispana au\u0306 portugala formo de Elizabeto. Alia ekzemplo estas Antono, kiun Cherpillod devenigas eble el la greka. Aliaj fontoj diras, ke oni s\u0302ang\u0302is la formon de la nomo, aldonante H post la T en iuj nacilingvaj formoj por s\u0302ajnigi g\u0302in greka, dum g\u0302ia vera origino estas alia."}, {"text_idx": "#000789", "text": "Mi trovis en la vortaro multegajn aferojn, kiuj interesis min, kaj nur unu aferon, kiu g\u0302enis min: la aserto c\u0302e Armenio kaj pluraj aliaj nomoj, ke \u201eoni esperantigis ne la armenan formon, sed ja la internacian, kiel en c\u0302iuj similaj kazoj\u201d, estas plumpa trosimpligo kaj malinda por tiel klera libro. Cherpillod povus doni pli nuancitan priskribon de la situacio, menciante ekzemplojn kiel kartvelo kaj kimro kaj notante la tendencon anstatau\u0306igi lapono per sameo ne nur en Esperanto, sed ankau\u0306 en multaj aliaj lingvoj. Tamen pli bone estus simple forstreki tiujn frazojn: c\u0302ar la vortaro g\u0302enerale ne pritraktas la Esperantan parton de etimologio, diskutoj pri landonomoj en Esperanto estas ne nur tedaj por la leganto, sed ankau\u0306 ekstertemaj por la verko."}, {"text_idx": "#000790", "text": "C\u0302e la pozitiva flanko mi menciu, ke la libro estas ne nur interesa kaj utila, sed ankau\u0306, lau\u0306 mi, tre bela. C\u0302ar Cherpillod donas vortojn en la araba, c\u0302ina, greka, rusa kaj multaj aliaj lingvoj, ec\u0302 ankau\u0306 la egipta, en iliaj propraj skriboj (ankau\u0306 kun transskribo, krom c\u0302e vortoj, skribitaj cirile kaj greke), mi speciale gratulas pro tio, ke li sukcesis miksi la diversajn skribojn sen fari tipografian h\u0302aoson: la informoj estas facile troveblaj kaj legeblaj, kaj la g\u0302enerala aspekto de la pag\u0302oj estas plac\u0302a."}, {"text_idx": "#000794", "text": "Rakontoj neniam perdontaj sian legindecon"}, {"text_idx": "#000795", "text": "La skota humurista verkemulo Saki (1870-1916) estas inter tiuj verkistoj, kies humuraj\u0302oj estas ekstertempaj, egale legeblaj kaj amuzantaj, negrave en kiu jarcento. Nun ni havas dudekon da liaj noveletoj, en tre bona traduko, farita de Edmund Grimley Evans. C\u0302iu el la noveletoj estas facile tralegebla dum unu sido, kaj ilia c\u0302efa karakterizaj\u0302o estas iom da surprizo, plej ofte pro sia temo, kelkfoje pro la ludemo de la verkinto, kiu drole kaj senride prezentas scenojn tre vivs\u0302ajnajn au\u0306 ofte malfacile kredeblajn, tamen imagoplenajn."}, {"text_idx": "#000796", "text": "Imagu, ekzemple, ke au\u0306toro de romanoj sidas en sia komforta seg\u0302o, verkante c\u0302apitron de sia sekva romano. Entrudas sin kolportisto de unuvoluma kompakta enciklopedio, kiu, lau\u0306 lia insisto, informas plene pri c\u0302io. Li strebas konvinki la romaniston pri la nepra neceso posedi la enciklopedieton; la romanisto kontrau\u0306batalas per legado el diversaj siaj romanoj, donante detalojn, ne troveblajn en la enciklopedieto."}, {"text_idx": "#000797", "text": "Au\u0306 supozu, ke vi estas romia imperiestro, festanta sian naskig\u0302tagon per publika spektaklo. Pripensu la bone konatajn prezentaj\u0302ojn en la romiaj cirkoj. Subite arego da virinoj interrompas prezentotan c\u0302arvetkuron per sia propra c\u0302irkau\u0306kurado en la cirkejo, tiel malebligante la prezentaj\u0302on: ili estas fruaj protestantaj suffraget\u00e6. Kiel ilin venki kaj dau\u0306rigi la feston? Kion elpensas la imperiestro?..."}, {"text_idx": "#000798", "text": "Artisto famig\u0302as pro siaj pentraj\u0302oj de gebovoj. Ili farig\u0302as furoraj\u0302oj. Li klopodas pentri ankau\u0306 aliajn temojn, sed la kritikistoj kaj la publiko lin punas pro lia klopodo \u201etrompi\u201d ilin. Kion fari? C\u0302u cedi? C\u0302u baraktadi?"}, {"text_idx": "#000799", "text": "Ni vizitas zoon, progreseman zoon, kiu penas provizi al la bestoj \u201enaturajn\u201d pejzag\u0302ojn, por doni hejmecan senton al la animaloj. C\u0302u eblas, tamen, plenumi tiun celon? C\u0302i-rakonte Saki intence pensigas nin, indikante la maleblon imiti la veran c\u0302irkau\u0306aj\u0302on de natura sovag\u0302ejo. Sed eble ankau\u0306 ni mem vivas en kvazau\u0306zoo, eble?"}, {"text_idx": "#000800", "text": "Certa viro estas bone konata kiel tedulo; li komencas rakonti pri io, kaj s\u0302ajnas, ke li neniam finos la rakonton. Kiam oni volas senigi sin je li, por povi trankvile legi au\u0306 pensi, au\u0306 dormeti, kion fari? La sinliberiga tekniko estas tipe Saki-a."}, {"text_idx": "#000801", "text": "C\u0302i tiuj rakontoj estas serioza literaturo, kvankam ili konsistas el humuraj anekdotegoj. Serioza, kaj sukcesa, literaturo prezentas, iuforme, verajn (au\u0306 vers\u0302ajnajn) partojn de la c\u0302iutaga vivo, kiu restas sens\u0302ang\u0302a, negrave, en kiu epoko oni vivas, kaj uzas por tio c\u0302iutagaj\u0302ojn, egale nes\u0302ang\u0302ig\u0302antajn dum la epokoj, tiel ke oni povas legi, g\u0302ui, kaj spirite profiti, sen devo pene dec\u0302ifri la frazojn au\u0306 aludojn de la verkinto. La verkoj de Saki jam pretervivis jarcenton. Ili pretervivu multajn pli."}, {"text_idx": "#000803", "text": "Kiam mi unue ekvidis c\u0302i tiun libron, mi pensis: \u201esendube teda biografio pri iu homo apenau\u0306 konata.\u201d Kiomege mi eraris!"}, {"text_idx": "#000804", "text": "La au\u0306toro havas tre klaran kaj plac\u0302an stilon. Li scias prezenti sian temon tiel, ke la leganto neniam konfuzig\u0302as. Kvankam c\u0302efe biografio de la c\u0302eh\u0302o Pr\u030cemysl Pitter, g\u0302i estas ankau\u0306 tre instruplena enciklopedieto pri la eventoj en la iama C\u0302eh\u0302oslovakio, dum c\u0302i ties eventoplena, kaj larmige mallonga, ekzisto nur iomete pli ol 70-jara, el kiuj nur dum 1919-1938 kaj 1945-1948 g\u0302i estis vere libera; de 1938 g\u0302in regis la nazioj, kaj nur tri jarojn post g\u0302ia liberig\u0302o en 1945, g\u0302in eksuperregis Sovetio."}, {"text_idx": "#000805", "text": "Pr\u030cemysl Pitter estis junulo apenau\u0306 dekokjara, kiam li farig\u0302is soldato en la au\u0306stra armeo, kaj spertis la teruron de la Unua Mondmilito. Li dizertis, ricevis pro tio mortokondamnon (kiun, felic\u0302e, oni ne sukcesis plenumi), kaj dum la tuta cetero de sia vivo li estis fervora pacifisto. Li estis ankau\u0306 fervora kristano, kvankam c\u0302eh\u0302speca kristano. Ni memoru, ke jam antau\u0306 la epoko de Lutero, la c\u0302eh\u0302a regiono estis la naskig\u0302loko de la estonta Reformacio. Pitter konsideris sin pli-malpli evangelia kristano, kio supozeble estis la c\u0302eh\u0302a termino por \u201eProtestanto\u201d, lau\u0306 la filozofio de la c\u0302eh\u0302aj antau\u0306reformaciaj Reformistoj. Sed ec\u0302 pli, li estis aktiva humanisto, kiu komprenis la esencon de la religio helpi la kunhomojn, kaj kiu, tiurilate, ne distingis inter \u201esimpatiantoj\u201d kaj \u201emalamikoj\u201d."}, {"text_idx": "#000806", "text": "Dum sia militservo, li votis, fidele kaj plene, dedic\u0302i sin al plibonigo de la vivkondic\u0302oj de siaj kunhomoj, se Dio lasos lin vivi, kaj ne morti dum tiu milito. Pro siaj naturaj talentoj kaj la oportunoj utiligeblaj, li komprenis tion, unue, kiel la taskon eduki la senhavajn klasojn de la socio, tiel ke ili, kaj precipe iliaj infanoj, havu eblon dece vivi. Sed post la ekrego de la nazioj, li ekkonsciis, ke multe pli tuja urg\u0302o estas savi la judajn infanojn. Li per nelacigebla laborado en 1933 sukcesis akiri domon, poste ankau\u0306 kelkajn malnovajn kastelojn, en kiuj judaj infanoj povis trovi rifug\u0302on, esti inde nutrataj kaj prizorgataj, kaj, gravege, edukataj. Ja dum la nazia epoko judaj infanoj ne rajtis edukig\u0302i en lernejoj!"}, {"text_idx": "#000807", "text": "Post la liberig\u0302o, la malvenko de la nazioj, ne plu estus bezona lia speciala savlaborado, c\u0302u ne? Nu, tamen estis. C\u0302ar en C\u0302eh\u0302oslovakio log\u0302is multaj germanoj, kaj nun iliaj infanoj spertis la saman socian malakcepton, kian spertis la judaj infanoj dum la nazia periodo. Krome, la nombro de orfoj kaj judaj kaj germanaj en C\u0302eh\u0302oslovakio (kaj ankau\u0306 Germanio kc.) estis giganta. Do ankau\u0306 germanaj infanoj trovis rifug\u0302on en la protektejo-edukejo de Pr\u030cemysl Pitter. En tiu protektejo-edukejo la infanoj, kaj judaj kaj germanaj, intermiksig\u0302is, interamikig\u0302is, kaj trovis kaj la emocian kaj la korpan subtenon, kiun ili bezonis por plu vivi."}, {"text_idx": "#000808", "text": "Kompreneble, c\u0302ion c\u0302i ne efektivigis Pr\u030cemysl Pitter sola. Jam dekomence, li serc\u0302is kunhelpantojn: individuajn kaj grupajn. La Rug\u0302a Kruco en diversaj landoj, kvakeraj servogrupoj diverslokaj, kaj aliaj donacis necesajn monon kaj provizaj\u0302ojn. Plurcent infanoj s\u0302uldas sian vivon al la laboroj de Pitter kaj liaj helpantoj. C\u0302efa inter la helpantoj estis lia \u201evivkunulino\u201d, Olga Fierz, kiu egale energie kaj sindone dedic\u0302is sin al la projekto de Pitter. S\u0302ajnas, ke volonte s\u0302i estus ig\u0302inta edzino de Pr\u030cemysl; sed en sia iama voto, li inkluzivis plenan c\u0302astecon kaj deklaron, ke por plene dedic\u0302i sin al Dio, li neniam edzig\u0302os."}, {"text_idx": "#000809", "text": "Multo estas pritraktita en c\u0302i tiu libro, aparte de Pr\u030cemysl Pitter. Pitter estis admiranto, preskau\u0306 adoranto, de la unua prezidento de C\u0302eh\u0302oslovakio, Toma\u0301s\u030c Masaryk, ankau\u0306 fervora kristano. Tio, tamen, ne signifas ke li c\u0302iam akordis kun Masaryk. Masaryk, malgrau\u0306 sia profunda pio kaj religia konscienco, ekkonsciis pri la malpraktikeco de multaj el la instruoj de Jesuo. En la reala mondo militoj ja okazas, malamikeco ja okazas, la juro ne povas funkcii plene surbaze de la jesuaj instruoj. Masaryk devis konfronti tiun fakton, kaj fari multajn kompromisojn. Kvankam Pitter komprenis la dilemon de Masaryk, li ne povis aprobi la kompromisojn. Felic\u0302e, en la infanrifug\u0302ejo plejparte tiaj dilemoj ne okazis. Kvankam Pitter estis la spirita c\u0302efo de la entrepreno, Olga estis praktikema kaj tre kompetenta administranto \u2013 fakto, kiun ne plene aprezis multaj antau\u0306 ol Pitter estis ekzilita de la komunista c\u0302eh\u0302oslovaka registaro kaj lia entrepreno devis dau\u0306ri sen li. (Tamen, nelonge; c\u0302ar post nemultaj monatoj, la komunista registaro devigis la transdonon de la tuta entrepreno al komunistaj regado kaj principoj.)"}, {"text_idx": "#000810", "text": "Pitter multe laboris en aliaj landoj post sia ekzilig\u0302o, sed maljunag\u0302e li, kun Olga, eklog\u0302is en vilag\u0302o svisa Affoltern am Albis. Precize dum la samaj jaroj, kiam mi mem log\u0302is en tiu vilag\u0302o! Kvankam mi neniam renkontis Pitteron au\u0306 Olgan (nu, almenau\u0306 ne sciante, kiuj ili estas), mi ofte au\u0306dis kaj legis en la j\u0302urnaloj pri tiu maljunulo, kiun honoris per doktoreco la Universitato de Zuriko, kaj kiu ricevis specialan inviton al Israelo. En Israelo li rerenkontis plurajn el siaj iamaj zorgatoj; kaj proksime al Jad Vas\u0302em li plantis arbon - speciala honoro, donita al li; kaj krome ankau\u0306 Olga ricevis kaj akceptis tiun honoron. Legante c\u0302i tiun libron, mi subite komprenis, pri kiu temis multaj eventoj tiamaj."}, {"text_idx": "#000811", "text": "La biografiinto, kaj mi mem, ne tre facile simpatias kun la religia sinteno de Pr\u030cemysl Pitter. Sed ke, por li, religio signifis praktikan elkoran helpon al c\u0302iu homo, bezonanta helpon, mildigas kelkajn eblajn kritikojn pri Pitter."}, {"text_idx": "#000812", "text": "Kvankam c\u0302efe biografio, c\u0302i tiu libro ankau\u0306 detale klarigas sociajn, politikajn kaj mondajn eventojn de la pritemata periodo. Tiel la leganto mem edukig\u0302as pri multo, kion li antau\u0306e ne sciis au\u0306 nur parte sciis. C\u0302u Pr\u030cemysl Pitter efektive estis preskau\u0306sanktulo, kia opinias lin Karel Kraft, mi iomete dubas. Sed vere li estis tre grava persono, preskau\u0306 nekonata kaj nehonorita en sia propra lando, sed por c\u0302iam memorenda."}, {"text_idx": "#000814", "text": "Paul Gubbins, kiu direktis c\u0302i tiun filmon, diras ke, vers\u0302ajne, g\u0302i estas la unua originala dramo publikigita en Esperanto, en 1905; tamen ne eblas certeco pri tio. Diversaj dokumentoj el la frua periodo de Esperanto listigas aron da dramistoj kaj da drametoj, pri kiuj nuntempe oni ne plu povas akiri detalojn. Do, li diras, ne pro historia valoro oni spektu la drameton nun, sed pro g\u0302iaj c\u0302armo kaj teatra/filma karaktero."}, {"text_idx": "#000815", "text": "Temas pri monologo, sed neniel senmoveca monologo. Kun nula bug\u0302eto! La aktoro estas Colin Simmonds, pri kiu mi scias nur, ke li estas elstare profesikvalita aktoro. La filmado estas eksperte farita de Jill Gubbins. Oni filmis en la g\u0302ardenoj de Wedgwood Memorial College, Barlastono, Anglio. Pli belan scenejon oni malfacile trovus. Kaj, kvankam en komentoj pri la filmado estas menciite, ke dum iom da tempo dum la filmado minacis pluvi, kaj sonis la pasado de trajnoj, tiujn sonojn la spektanto ne g\u0302enate au\u0306das, kaj la ne-c\u0302iam-sunbrila vetero strange kongruas kun la enhavo."}, {"text_idx": "#000816", "text": "La filmo estas komedieto kun intrigo iom bizara, sed ne komplika. Viro enamig\u0302as al vidvino, sed s\u0302i postulas, ke li aspektu kiel s\u0302ia iama edzo, antau\u0306 ol s\u0302i konsentos edzigi lin. Plejparte tio estis facile farita. Sed la mortinta edzo konstante portis monoklon antau\u0306 la okulo, kaj nia heroo devas penegi kaj provadi multfoje por sukcesi pri c\u0302eokuligo de la monoklo. Fine li sukcesas, kaj sekve li kaj la amata vidvino amoplene c\u0302irkau\u0306brakas unu la alian."}, {"text_idx": "#000817", "text": "La vorto \u201eduonokulvitro\u201d estas stranga. Unue mi supozis, ke temas pri duono de monoklo, sed, prave-neprave, la skipo de la filmo interpretis g\u0302in kiel tutan monoklon."}, {"text_idx": "#000818", "text": "Lau\u0306 la filmmenuo, ekzistas eblo vidi ankau\u0306 esperantlingvajn subtitolojn, vers\u0302ajne por la okazo, se eventuale spektanto ne rekonus la prononcig\u0302on de vorto(j). Sed kiam per la DVD-ludilo en mia komputilo mi klakis sur \u201esubtitoloj\u201d, nenio okazis1. Nu, ne vere gravas; la prononcado de la aktoro estas glata, klara, nemiskomprenebla, tamen samtempe flua. Kaj se oni volas kontroli la detalojn, au\u0306 la g\u0302ustecon, de la parolita dialogo, oni povas legi g\u0302in en la komputilo. Tiel eblas trovi ankau\u0306 kelkajn ekzercojn, por la okazo, se oni volas uzi g\u0302in en klasc\u0302ambro."}, {"text_idx": "#000822", "text": "Mitologio estas tre miskonduta besto. G\u0302i kas\u0302as sin en popolaj diroj, en mencietoj hazarde troveblaj en diversaj libroj, en popolaj rakontoj, ofte sinkontrau\u0306diraj, en proverboj; fakte, c\u0302ie, escepte de publika sinmontro bonorda. Kelkafoje dum la historio verkistoj, ofte poetoj, sed ankau\u0306 rakontistoj, entreprenis prezenti temon el la mitologio en literatura formo. Tiel estig\u0302is Kalevala, diversaj historioj de doktoro Fau\u0306sto, Sagao de Njal kaj pluraj aliaj mondkonataj literaturaj verkoj. Ankau\u0306 en antikva Grekio, iom post iom, per popola rakontado kompilig\u0302is poeziaj verkoj, titolitaj Odiseado kaj Iliado, kiujn la tradicio atribuis al iama poeto Homero, kaj kiuj post jarcentoj skribig\u0302is kaj atingis ec\u0302 la rangon de sanktaj skriboj por multaj grekoj."}, {"text_idx": "#000823", "text": "Tamen, plejparte mitologio estas nur partete rigardebla. Tial en la moderna epoko sennombra kvanto da sinnomantaj \u201emitologiistoj\u201d kompilas vortarojn, ec\u0302 enciklopedi(et)ojn de mitologio de la romia popolo, au\u0306 de la greka popolo, au\u0306 de la azteka popolo ktp. Preskau\u0306 senescepte tiuj kompilaj\u0302oj rapide disvendig\u0302as, sed apenau\u0306 legig\u0302as pro siaj teda stilo, tro lau\u0306vorta interpreto de idiotismoj au\u0306 parolfiguroj kaj kontrau\u0306starigo de abundaj variantoj de la pritraktataj \u201emitoj\u201d."}, {"text_idx": "#000824", "text": "Treege malofte en la moderna epoko literature lerta fakulo sukcesas reverki mitologian rakonton en formo legebla, agrablastila, tiel ke oni ne nur plezuroplene legas g\u0302in, sed ankau\u0306 legas g\u0302in al siaj infanoj. C\u0302i tiu verko, komence eldonita svedlingve, estas unu el tiuj tre raraj verkoj."}, {"text_idx": "#000825", "text": "Igdrasilo estis (kaj plu estas) la mondarbo. Pli precize, la kosmarbo; c\u0302ar ni estas nur uletetetoj sur branc\u0302o de tiu arbo, ni ne konscias, ke la mondo estas nur malgrandega parto de multe pli kompleksa kosmo, konsistanta el fraksenarbo, en kiu diversloke log\u0302as gigantoj, la supozataj dioj, monstroj kaj esenca sciuro, kiu per sia kurado de unu parto de la arbo al alia helpas la interkomunikadon de tiuj uloj."}, {"text_idx": "#000826", "text": "La frakseno Igdrasilo montras sin al ni kiel grandpag\u0302a libro, kies c\u0302iun pag\u0302on plenigas desegnaj\u0302oj, kutime apud iom da teksto, iom antikvastile faritaj, tiel ke la desegnaj\u0302oj vidigas al ni la scenon, kiun priparolas la teksto. Pro tio la libron neeviteble tre g\u0302uos rigardadi infanoj, dum lau\u0306tleganto sonigos la tekston. Sed ne nur la infanoj. Ankau\u0306 ni, la ne-plu-infanoj, profitas el la ilustrado de alie iom sekaj vortoj. Kompreneble, ilustranto estas ankau\u0306 interpretanto, c\u0302ar c\u0302iu leganto povas imagi por si proprajn bildojn de la uloj kaj eventoj. Edward Lindahl, tre talenta artisto sveda, enbildigis la rakonton de Alf Henrikson, tre talenta verkisto sveda. La rezulto estas literatura verko, kies enhavo, kompreneble, estas konigata al ni per la imago kaj mensbildoj de nuntempuloj. Nu, preskau\u0306 nuntempaj: Alf Henrikson vivis en 1905-1955, kaj Edward Lindahl estas au\u0306 estis proksimume samtempa. (Serc\u0302o per Google indikis nur svedlingvajn retejojn kaj la titolojn svedajn de diversaj libroj, ilustritaj de Edward Lindahl. Sed pri la ilustristo, nenion; kaj pri la verkinto, nur liajn jarojn.)"}, {"text_idx": "#000827", "text": "C\u0302u g\u0302i prave prezentas al ni la miton? Absurda demando! Neniu mito havas definitivan enhavon, unusolan \u201eg\u0302ustan\u201d formon. Mitoj estas esprimoj de nia kompreno pri la naturo de la mondo, de la vivo, de ni mem. Pro tio ekzistas tiom da variantoj de mito, kiom estas da homoj, por kiuj g\u0302i havas signifon."}, {"text_idx": "#000828", "text": "Henrikson kaj Lindahl sukcesis prezenti al ni la igdrasilan miton kiel pli-malpli koheran rakonton, lau\u0306 sia propra koncepto. Sed multe pli, ili faris por ni artlibron, kiun (kvankam la bildoj estas nur nigra-blankaj) ni emas trarigardi por revidi la historion de la kosma frakseno. Miaopinie, g\u0302i estas trezoro de nia literaturo moderna."}, {"text_idx": "#000830", "text": "Kiel inspektoro, Maigret dum multaj jaroj perdis c\u0302iun kontakton kun siaj siatempaj lernejaj samklasanoj. Subite anoncas sin la maljunig\u0302inta versio de la iama klasklau\u0306no. Tiu flosis tra la vivo, de unu fiasko al alia. Li renkontis Jozinjon antau\u0306 kvar jaroj, hazarde en drinkejo, kaj trovis s\u0302in simpatia."}, {"text_idx": "#000831", "text": "La komplikaj\u0302o estas, ke Jozinjo akceptas regule en difinitaj tagoj kaj horoj kvar virojn/sinjorojn, kiuj diverstempe, diversloke estis simile logitaj al s\u0302i kiel Florentin. Tiu lasta scias pri la kvaro, sed c\u0302iu el la aliaj imagas sin sola kaj devas post la murdo esti seniluziigita."}, {"text_idx": "#000832", "text": "Jen Florentin en embaraso; li asertas esti kurinta en vesto-s\u0302rankon c\u0302e Jozinjo je la neatendita alveno de neviditulo \u2013 supozeble unu el la kvar, kiu dume pafis Jozinjon. Horon poste, Florentin staras rakontanta tion al la skeptika Maigret."}, {"text_idx": "#000833", "text": "Lingve? Ni jam kutimig\u0302is al glata kaj konvena tradukado. Bela solvo estas \u201ec\u0302iometejo\u201d (p. 104); gratas \u201eli koleras min\u201d, ec\u0302 se zamenhofa. Strangas (p. 74) \u201ekiu lasis sin tiel stulte mortigi\u201d, kiu devintus esti \u201etiel stulte esti mortigita\u201d. C\u0302efa iritaj\u0302o estas intensa kaj intenca ci-ado, sed necesas pardoni la tradukinton, c\u0302ar la sociaj diferencigoj inter ci kaj vi ludas esencan rolon, lumigante la variantajn rilatojn inter Maigret kaj Florentin. Sed reen al la intrigo."}, {"text_idx": "#000834", "text": "Ne povas manki la konfronta sceno, en kiu Maigret kunvokas al sia oficejo c\u0302iujn kvar am(or)intojn kaj alian implikiton kune kaj studas iliajn reagojn, dum li klarigas siajn supozojn pri la krimo. Kiel konvenas al la g\u0302enro, la solvoj rivelig\u0302as en la lastaj pag\u0302oj. Nur dek pag\u0302ojn antau\u0306 la fino ni ekscias la motivon \u2013 tio ne estis evidenta pli frue \u2013 kaj nur tuj en la fino ni scias la farinton. Plia agrabla aj\u0302o por la s\u0302atantoj de Maigret."}, {"text_idx": "#000836", "text": "Forpasis en januaro Ibrahim Rugova, prezidanto de Kosovo. Albanoj en Kosovo, kaj aliaj, esperis, ke Rugova sukcese realigos siajn klopodojn por difini novan politikan statuson en la regiono, sed nun la taskon plenumos iu alia."}, {"text_idx": "#000837", "text": "Rugova, kiu naskig\u0302is en 1944, estis literaturisto, kiu farig\u0302is en 1989 prezidanto de la unua albana opozicia partio en eksa Jugoslavio. Poste, pro sia paca rezistado kontrau\u0306 Slobodan Milos\u030cevic\u0301 [milo\u0301s\u0302evic\u0302] kaj la serboslava okupado de Kosovo, li estis konsiderata iu \u201eGandhi de Balkanio\u201d kaj ricevis de la Eu\u0306ropa Parlamento la pacpremion \u201eSah\u0302arov\u201d. Rugova mortis pro kancero."}, {"text_idx": "#000838", "text": "Interreto, tiel oni diras, ne nur akcelas demokration, sed mem estas demokrata afero. Efektive, c\u0302ar praktike c\u0302iu en c\u0302iu lando (teorie) povas aliri g\u0302in, tiu c\u0302i komunikilo ene de nur kelkaj jardekoj ig\u0302is plej vaste uzata. Oni trovas en la reto c\u0302ion ajn, ne nur rubaj\u0302ojn (ili ja abundas), sed ankau\u0306 valorajn informojn, tute libere. Landlimoj ne baras g\u0302in, do ankau\u0306 en s\u0302tatoj ne nepre demokratiaj la homoj povas akiri sciojn pri la tuta mondo, pri c\u0302iuj sciencoj kaj kulturoj, pri c\u0302iuj politikaj sistemoj. Kontrolado estas malfacila, do ec\u0302 en severaj diktaturoj homoj povas ofte havi kontaktojn kun personoj en liberaj socioj kaj ekkoni la enhavon de retmesag\u0302oj, kiuj ne konvenas al la koncernitaj reg\u0302imoj."}, {"text_idx": "#000839", "text": "Tamen certa regado (se vi volas: cenzuro) necesas ec\u0302 en plej liberaj socioj; ekzemple probable neniu kontestas, ke oni devas fari c\u0302ion por protekti infanojn kontrau\u0306 pornografiaj enhavoj. Apartan respondecon en tio havas serc\u0302-programoj. Kaj tia regado, barado de certaj enhavoj ja eblas teknike, kvankam ruzuloj c\u0302iam denove eltrovas rimedojn por elturnig\u0302i, same kiel aliaj krimuloj dau\u0306re sukcesas per novaj virusoj superruzi c\u0302iujn protektilojn. Kompreneble ankau\u0306 diktaturoj volas trudi al tiaj serc\u0302programoj siajn cenzurojn. C\u0302e malgrandaj landoj la koncernitaj kompanioj povas neglekti tion, sed kion fari, kiam temas pri grandega s\u0302tato? Tiel nun ankau\u0306 la plej potenca serc\u0302oservo, la usona Google (la Esperanto-vorto \u201eguglo\u201d konvene markas gigantan nombron) koncedis al la c\u0302ina registaro, cenzuri enhavojn. En la c\u0302ina interreta pordego oni ne plu trovas ekzemple informojn pri la iama masakro en la Placo de C\u0302iela Paco, Tibeto, Tajvano, homaj rajtoj kaj demokratio. Onidire 40 000 cenzuristoj en C\u0302inio kontrolas la reton."}, {"text_idx": "#000840", "text": "Do reta demokratio en C\u0302inio ne realas, c\u0302ar Google volas profiti de la giganta merkato de miliard-homa lando \u2013 g\u0302i ja ne estas morala instanco sed komerca entrepreno, c\u0302u ne? Estus interese scii, c\u0302u legantoj en C\u0302inio ekzemple sukcesas trovi en la reta versio de nia revuo tiun c\u0302i artikolon. Sed kiu povus informi nin?"}, {"text_idx": "#000841", "text": "La diktatoron de Irako, per sanga milito, detronigis Okcidento kun Usono c\u0302epinte. Sed saman sorton multaj aliaj diktatoroj ne timu \u2013 male: oni dorlotas ilin. Ni prenu nur kvar ekzemplojn el Afriko: Etiopio, Ugando, Eritreo kaj Ruando. En c\u0302iu el ili regas despotoj, tamen Okcidento dorlotas ilin per respekto kaj, precipe, mono."}, {"text_idx": "#000842", "text": "La c\u0302efministro de Etiopio Meles Zenavi estas bone akceptata gasto en Eu\u0306ropo. Lia brita kolego vokis lin en sian Afriko-komisionon, antau\u0306 nelonge li gastis c\u0302e la germana prezidanto kiel \u201eesper-portanto de la kontinento\u201d, kaj dum la G8-pinto en Skotlando oni ne nur lau\u0306dis lin pro bona regado, sed ankau\u0306 nuligis c\u0302iujn eksterajn s\u0302uldojn de la s\u0302tato. Estas enigmo, kial Okcidento tiom dorlotas tiun despoton. Sole post la elektoj en majo 2005 la armeo mortigis pli ol cent homojn (inter ili infanojn) dum manifestacioj kontrau\u0306 la reg\u0302imo, pli ol dek mil homoj vegetas en karceroj, inter ili la tuta gvidantaro de la opozicio; ili estas akuzitaj pro s\u0302tatperfido kaj \u2013 plej absurde \u2013 genocido. La kialo estas simpla kaj klara: c\u0302e la elektoj la opozicio venkus, se oni ne manipulus la nombradon de voc\u0302oj."}, {"text_idx": "#000843", "text": "Ankau\u0306 la prezidanto de Ugando Joveri Museveni estas dorlotata de Okcidento, li ricevas ekzemple grandan parton de germana evoluhelpo, lian landon same la G8-pinto sens\u0302uldigis. Sed Museveni, kiu diktatoras jam dum 19 jaroj, same brutale, kiel Zenavi, persekutas kontrau\u0306ulojn. Ankau\u0306 la uganda opoziciestro estas akuzita, pro s\u0302tatperfido kaj seksperforto (?). Ke ne temas pri politika proceso, oni ne kredas ec\u0302 en la lando mem."}, {"text_idx": "#000844", "text": "Diktatoro Isaias Afeverki en Eritreo estas evidente paranoja; lian landon oni plej trafe karakterizas kiel gigantan militistan karceron. Ankau\u0306 Paul Kagame en Ruando subpremas sian popolon per fera pugno. Tamen c\u0302iujn tiujn despotojn okcidentaj politikistoj antau\u0306 nelonge gloris kiel \u201enovajn gvidantojn de Afriko\u201d, c\u0302ar ili promesis demokration, homajn rajtojn, ekonomi-reformojn kaj pli bonan estontecon por siaj popoloj. Oni abunde donacas al la diktatoroj monon. Etiopio ricevas 40 % de la s\u0302tat-bug\u0302eto rekte el Okcidento, Ugando kaj Ruando ec\u0302 pli ol 60 %. Sed kial? Demokration, bonan regadon kaj homajn rajtojn oni vidas nenie en tiuj s\u0302tatoj."}, {"text_idx": "#000845", "text": "Kritikantoj ofte parolas pri Afriko kiel \u201eforgesita kontinento\u201d, tamen s\u0302ajnas, ke g\u0302uste despotoj tie ne estas forgesitaj, sed dorlotataj per milionoj da eu\u0306roj kaj dolaroj. Kial? Certe, la popoloj bezonas helpon kaj monon. Sed la okcidenta evoluhelpo devus ne cementi despotajn reg\u0302imojn, g\u0302i devus akceli demokration kaj homajn rajtojn. Au\u0306 c\u0302u mi miskomprenas ion?"}, {"text_idx": "#000846", "text": "Lingvoj estingig\u0302as. Nuntempe sur la planedo oni parolas c\u0302irkau\u0306 6800 lingvojn. Kau\u0306ze de la merkatisma tutmondigo kun sekva superregado de la usonangla lingvo, 90 g\u0302is 95 elcentoj de tiu lingvaro estingig\u0302os g\u0302is la fino de la nuna jarcento. Jam hodiau\u0306 c\u0302esas esti parolataj averag\u0302e po dek lingvoj c\u0302iujare. La akcelig\u0302anta fenomeno koncernas unualoke Afrikon kaj Azion, sed ankau\u0306 la aliajn kontinentojn, inkluzive Eu\u0306ropon. C\u0302e ni ankorau\u0306 vivas 46 minoritataj lingvoj, parolataj de c\u0302irkau\u0306 35 milionoj da personoj (esploro komisiita de la Eu\u0306ropa Komisiono al Euromosaic)."}, {"text_idx": "#000847", "text": "Inter ili estas, ekzemple, la skotlanda gaela, la kornvala, la cimbra (okcident-g\u0302ermana lingvo en norda Italio), la romanc\u0302a (en Svislando), la itala-hebrea: italkian. (Vidu: UNESCO Red Book on Endangered Languages (La rug\u0302a libro de Unesko pri endang\u0302erigitaj lingvoj), .) C\u0302iu lingvo enhavas siajn proprajn kulturon, tradicion, pensmanieron. La lingvomalpliig\u0302o do kau\u0306zas malric\u0302ig\u0302on ne nur antropologian, sed ankau\u0306 filozofian, logikan, etikan, historian. Je c\u0302iu estingig\u0302anta lingvo \u2013 c\u0302efe se g\u0302i ne posedas skriban tradicion \u2013 la kerna ideala/civila komplekso de unu popolo sinkas en la ombron de la forgeso. Popolo, senigita de sia lingvo, perdas ankau\u0306 sian animon."}, {"text_idx": "#000848", "text": "S\u0302okis min trovi en la rubriko \u201eModerna vivo\u201d (MONATO 2006/2, p. 16) ege malmodernan vidpunkton pri historio. Parolante pri la 600-jara jubileo de la naskig\u0302o de Skanderbeg, Bardhyl Selimi parolas pri kontribuo de la albana nacia heroo al la \u201edefendo de la okcidenta civilizacio\u201d. La esprimo estas tute fremda al la tiama periodo: en la tempo de Skanderbeg oni parolis pri la \u201eprotektado de kristanismo\u201d. G\u0302i, male, memorigas esprimojn de la nuntempa ekstrema dekstro, c\u0302efe, sed ne nur, el Usono. C\u0302ar same s\u0302okus au\u0306di nun lau\u0306don al imperiestroj Marko Au\u0306relio au\u0306 Justiniano kiel protektintoj de la \u201eokcidenta civilizacio\u201d kontrau\u0306 la g\u0302ermanaj barbaroj. Pli proksime en la tempo oni parolis en mia lando pri \u201ekomunismaj hordoj\u201d disfaligontaj tiun saman civilizacion. Kaj meze, amaseto da popoloj kaj ideologioj lau\u0306vice farig\u0302is la celo de tia esprimo. Tamen, tute kompreneble, la eu\u0306ropa moraro evoluadis kaj s\u0302ang\u0302ig\u0302is iom post iom, same kiel c\u0302ie en la mondo, i.a. ankau\u0306 tiu de turkoj. Estus tre dezirinde, ke albanoj kaj entute balkananoj serioze reviziu sian historion, kaj elsarku multe da naciisma tordado de la okazaj\u0302oj en la longa kaj varia otomana periodo: tio estis komprenebla sinteno dum la periodo de nacia vekig\u0302o kaj iom post la sendependig\u0302o, sed bedau\u0306rinde g\u0302i senfine stagnas kaj, jam en la komenco de la 21a jarcento, delonge stinkas. Legante en la sama artikolo, ke la duono de \u201ela albanaj teritorioj\u201d inkluzivig\u0302is en \u201ekvin najbaraj slavaj kaj greka s\u0302tatoj\u201d, mi ne povas pli miri pro la facilanimeco taksi terpecon iu- au\u0306 ali-etna, sen iu ajn nuancigo, krome en artikolo tute ali-tema. Kaj en ekstreme miksita regiono, kiel Balkanio, des pli tiu de antau\u0306 150 jaroj! Krome, denove estas kronologia eraro: en 1912 tute ne estis kvar slavaj regnoj en Balkanio."}, {"text_idx": "#000850", "text": "Litovoj, kiuj patologie inklinas al vetludado, libervole prezentis siajn datumojn kaj fotojn al s\u0302tata komisiono pri vetado, petante, ke ludsalonoj ilin identigu kaj ne enlasu. Tiel 71 homoj celas sin protekti dum tiel nomataj malfortaj momentoj. C\u0302i tiun eksperimenton oni esperas nun formale lau\u0306leg\u0302igi."}, {"text_idx": "#000852", "text": "Plejparte geedzig\u0302oj en Finnlando okazas junie-au\u0306guste. Gefianc\u0302oj detale ekplanas la feston kaj rezervas s\u0302atatan preg\u0302ejon ec\u0302 unu-du jarojn antau\u0306e kaj, por helpi kaj ankau\u0306 por profiti de ili, entreprenistoj kaj firmaoj jarkomence arang\u0302as nuptofoirojn."}, {"text_idx": "#000853", "text": "La foirojn vizitas precipe virinoj, junaj kaj maljunaj, kiuj en Helsinko pagas po 12 eu\u0306rojn por eniri. Ne vizitinte foiron, oni ne povas imagi, kio bezonatas por luksa nupto. Ne sufic\u0302as vestaj\u0302oj kaj s\u0302uoj, floroj kaj ringoj: necesas c\u0302ion kompari, inkluzive de prezoj kaj kvalito."}, {"text_idx": "#000855", "text": "Kaj ... c\u0302u vi jam scias valsi? Se ne, lernu c\u0302e fama danclernejo. C\u0302u via au\u0306to ne estas sufic\u0302e prestig\u0302a? Luu limuzinon, ekzemple Mercedeson. Krome, c\u0302e la foiro, eblas ripozi kaj pli elspezi en kafejoj kaj restoracioj."}, {"text_idx": "#000857", "text": "Kaj, lau\u0306 konsilisto, tre grave estas ne forgesi la kutiman matenmang\u0302on en la festotago. Sen g\u0302i oni ne havos la forton elteni la ceremoniojn."}, {"text_idx": "#000858", "text": "c\u0302i-matene mi sendis al vi paketon, enhavantan la surpaperigitan manuskripton de la libro. Tio kostis al mi matenlongan turmenton kaj 39,13 eu\u0306rojn, sed mi ne lamentas: la aventura travivaj\u0302o havigis al mi belan temon por fidela kroniko pri la funkciado de la Nova Modernigita Reformita Itala Pos\u0302t-Entrepreno (iam simpla pos\u0302tservo). Jen do kio okazis."}, {"text_idx": "#000859", "text": "En la vilag\u0302a Pos\u0302t-Entreprena Oficejo, modernigita, reformita kaj s\u0302prucvernisita per buntaj fosforeskaj farboj, komence mi sciigis al g\u0302entila oficistino, ke iu mia registrita letero post monato ankorau\u0306 ne atingis la adresiton en Belgio ... S\u0302i triste respondis, ke jes, bedau\u0306rinde fojfoje tio okazas \u2013 sed, se mi reklamacios, vers\u0302ajne la Entrepreno rehavigos al mi la sendkoston."}, {"text_idx": "#000860", "text": "Sekvis duonhora diskuto pri la ebla sistemo por esti \u201eprudente certaj\u201d, ke la nuna paketo atingos vin. Absoluta certeco ne ekzistas, filozofie argumentis la sinjorino: c\u0302iam povas okazi tertremo, au\u0306 kataklismo, au\u0306 povas fali giganta asteroido \u2013 kiel ekzemple tiu, kiu metis finon al la mondregado de la dinosau\u0306roj \u2013 au\u0306 povas ekblovi ciklono, kiel Katrina, au\u0306 alveni cunama ondego, kiel en Sumatro, au\u0306 inundego, kiel pasintjare en Budapes\u0302to, au\u0306 trafi nin disfalego, kiel hierau\u0306 en Pollando ..."}, {"text_idx": "#000862", "text": "\u201eMmm, tion sincere mi ne povas diri ... sed kutime la plejmultaj alvenas ...\u201d"}, {"text_idx": "#000866", "text": "Dumtempe malantau\u0306 mi estis formig\u0302inta vico el dudek au\u0306 tridek personoj, kaj ili komencis murmuri c\u0302iam pli lau\u0306te, kaj maljunulo grumblis: \u201eC\u0302u li estas diktanta sian testamenton?\u201d, kaj la junuloj komencis agitig\u0302i kaj stamfi. Tiam sag\u0302a grasulino diris: \u201eIam la tabakvendejoj havis tiajn bendojn kaj sigelojn! Provu tie!\u201d Levig\u0302is koruso: \u201eJes, jes, iru al la tabakvendejo!\u201d kaj mi estis afable pus\u0302ita alporden, kun mia paketo subbrake."}, {"text_idx": "#000867", "text": "La tabakvendisto, mezag\u0302a liphara vireto, rikanetis: \u201eTiajn aferojn oni uzis en la epoko de mia avino, mi apenau\u0306 memoras ilin!\u201d Sekvis korusa diskuto kun la edzino de la tabakvendisto kaj kun kelkaj klientoj de la tabakvendejo. Fine aplomba sinjoro kun silka lazura kravato \u2013 lau\u0306aspekte eminenta manag\u0302ero \u2013 diris: \u201eLa bankoj tamen ankorau\u0306 nuntempe uzas specialajn bendojn kaj sigelojn por siaj sendaj\u0302oj. Turnu vin al la apuda S\u0302parkaso de Parmo kaj Plac\u0302enzo.\u201d"}, {"text_idx": "#000871", "text": "Mi iomete s\u0302ancelig\u0302is kaj deprimite revenis al la pos\u0302ta entrepreno, kun mia paketo subbrake."}, {"text_idx": "#000872", "text": "Sed tie, fine, atendis min felic\u0302iga novaj\u0302o. La tri oficistinoj, kortus\u0302itaj pro mia plorinda situacio, estis sisteme konsultintaj amason da formularoj, cirkuleroj, instrukcioj kaj direktivoj de la c\u0302efmanag\u0302ero kaj estis malkovrintaj ke, jes, ekzistas alia sistemo por sendi pakon eksterlanden. Temas pri IRPS \u2013 Internacia Rapida Pakekspeda Sistemo \u2013 kiu ne postulas specialajn bendojn nek patentitajn sigelojn ... ne ec\u0302 sigelvakson! Vera c\u0302ielgraco, manao por mi! Kaj la g\u0302entilaj virinoj ridetante klarigis al mi, ke la tarifo estas iomete sala: g\u0302i dependas de la pezo. Mia paketo pezis 1459 gramojn, do 39,13 eu\u0306rojn. \u201eSed vi estos preskau\u0306 matematike certa, ke g\u0302i atingos la adresiton \u2013 kompreneble se ni ekskludas s\u0302tormojn, plagojn, tertremojn ...\u201d"}, {"text_idx": "#000875", "text": "Dum la jaroj 1890-1900 en eu\u0306ropa arto kaj arkitekturo furoris tute nova stilo. G\u0302i iom variis lau\u0306 regionoj kaj havas diversajn nomojn. Plej konataj estas Art nouveau en la franca kaj Jugendstil en la germana. En Esperanto g\u0302i estas nomata \u201eNovarto\u201d. Pro g\u0302i famig\u0302is la grandurboj Parizo, Bruselo, Barcelono kaj Prago. Tamen la stilo influis ankau\u0306 malpli gravajn kaj internacie malpli konatajn urbojn kiel ekzemple Rigon, la c\u0302efurbon de Latvio, kaj Nancy, urbon en nord-orienta Francio."}, {"text_idx": "#000876", "text": "Mi vizitis Nancy [nansi\u0301] antau\u0306 kelkaj jaroj, sed en ekspozicio en Bruselo mi ekkonis g\u0302ian rolon en Novarto. C\u0302ar dum la tuta pasinta jaro abundis gazetaj artikoloj kaj televidaj programoj pri tiu urbo, mi decidis viziti g\u0302in en septembro."}, {"text_idx": "#000877", "text": "Nancy unuafoje estis menciita en la jaro 1073, kiam la dukoj de Loreno elektis g\u0302in kiel sian c\u0302eflokon. Dum la jarcentoj g\u0302i konis periodojn de granda prospero kaj de ruinig\u0302o. Fine de la 16a jarcento apud la malnova urbo estis konstruita nova urbo kun rektliniaj stratoj. En sekva militperiodo oni grandparte detruis g\u0302in."}, {"text_idx": "#000878", "text": "Glora epoko venis en 1735, kiam Stanislavo, eksa reg\u0302o de Pollando, danke al la franca reg\u0302o Ludoviko la 15a (kies edzino estis filino de Stanislavo) ig\u0302is duko de Loreno. La duko ne havis politikan povon, sed disponis pri grandaj financaj rimedoj, kiujn li elspezis por scienco, arto kaj arkitekturo. Li preskribis, ke inter la du urbopartoj oni kreu novan \u201ereg\u0302an placon\u201d. G\u0302i nun nomig\u0302as Stanislavo-placo kaj estas c\u0302efloko de la urbo. En 1766, post la morto de Stanislavo, Loreno ig\u0302is parto de Francio, kaj Nancy restis provinca urbeto."}, {"text_idx": "#000879", "text": "La urbo denove akiris pli grandan rolon fine de la 19a jarcento, pro la dau\u0306ra minaco de milito inter Francio kaj Germanio. Tiutempe multaj industriistoj translog\u0302ig\u0302is de la landlima regiono al la pli sekura Nancy, translokante tien ankau\u0306 siajn fabrikojn kaj kapitalojn. La urba log\u0302antaro rapide kreskis (de 50 000 en 1870 al 120 000 en 1911). La ric\u0302ula klaso volonte elspezis monon por prestig\u0302aj konstruaj\u0302oj komercaj kaj privataj en la nova stilo, kiu furoris en la franca c\u0302efurbo Parizo. Rezulte de tio multaj Novarto-metiistoj eklog\u0302is en tiu regiono."}, {"text_idx": "#000880", "text": "Nun du elementoj favoras la turisman disvolvig\u0302on de la urbo. Unue, Unesko en 1983 deklaris la Stanislavo-placon tutmonda kultura heredaj\u0302o kaj okaze de la 250a datreveno de ties inau\u0306guro (2005) g\u0302i nuntempe estas tute renovigita. Due, la s\u0302atantoj de Novstilo ekinteresig\u0302is pri malgrandaj urboj kiel Nancy."}, {"text_idx": "#000881", "text": "Nancy facile atingeblas per au\u0306to de Parizo kaj Luksemburgo. Ankau\u0306 trajne estas bonaj ligoj, sed la urbo ne trovig\u0302as c\u0302e la plej gravaj fervojlinioj kaj eble necesas s\u0302ang\u0302i trajnon dumvoje. C\u0302ar mi kombinis la ekskurson al Nancy kun alia vizito, mi alvenis au\u0306te. Mi bone planis la sekvendan itineron al hotelo en la malnova urbo, sed tamen eraris kaj nur post longa serc\u0302ado atingis g\u0302in. Tial preferindas lasi la au\u0306ton en publika parkejo rande de la urbo."}, {"text_idx": "#000882", "text": "Mia unua plentago surloke estis mardo. Evidentig\u0302is tamen, ke tio estas la g\u0302enerala fermotago de muzeoj en Nancy. (En mia hejmlando Belgio la fermotago estas lundo). La septembran semajnon, kiun mi elektis (ne tute libere, c\u0302ar miaj ferioj ja dependas de oficejaj cirkonstancoj) estis post la someraj, sed antau\u0306 la au\u0306tunaj ekspozicioj. En tiu periodo kelkaj lokoj, kiujn mi intencis viziti, estis fermitaj au\u0306 nur parte alireblaj. Jen duobla pruvo, ke zorga preparo de vojag\u0302o utilas ..."}, {"text_idx": "#000883", "text": "Pro la fermo de la muzeoj, marde mi vagadis tra la urbo kaj admiris la Novarto-domojn. En la urbocentro ili ne tre multas. Tie precipe vidindas komercaj konstruaj\u0302oj, ekzemple la fasadoj kaj gic\u0302etaj haloj de bankoj. La log\u0302domoj trovig\u0302as dise ekster la urbocentro. Nur la kvartalo Saurupt estas tute en la novarta stilo. C\u0302ar tiun tagon regis bela vetero, ig\u0302is agrabla plurkilometra promenado. Se estus malbona vetero, oni ne kapablus longe piediri, kaj tia vizito estus certe problema. Mi dubas, ke la konsilo de mia gvidlibro uzi publikan transporton estas realeca. Por grup(et)o ekzemple utilus lui buseton. Muzeo de la Skolo de Nancy \u2013 en kiu estas la plej belaj verkoj de lokaj Novarto-metiistoj \u2013 bedau\u0306rinde estis fermita pro preparo de okazonta ekspozicio. Muzeo pri la Historio de Fero \u2013 ankau\u0306 grava pro Novarto \u2013 estas tro malproksime de la urbocentro, kaj ne eblis atingi g\u0302in piede."}, {"text_idx": "#000884", "text": "Muzeo pri Loreno, lokita en la iama duka palaco kaj apudaj konstruaj\u0302oj urbocentre, havas grandegajn historiajn kolektojn de eksponaj\u0302oj de la pratempo g\u0302is la 20a jarcento, de kamparanaj g\u0302is judaj objektoj. Kvankam la kolektoj estas valoraj kaj interesaj, ilia prezentado ig\u0302is malmoderna. Mi rimarkis kelkajn klarigajn s\u0302ildojn tiel malnovajn, ke ili mem aspektis kiel historiaj\u0302oj. Oni konscias pri tio, kaj planoj por g\u0302isfunda renovigo jam pretas."}, {"text_idx": "#000885", "text": "Kompreneble, multajn rimedojn dum la pasintaj jaroj oni elspezis por la Stanislavo-placo, kiu okaze de la festa jaro 2005 transformig\u0302is de c\u0302efpunkto de la urba au\u0306totrafiko al bela, prestig\u0302a zono por piedirantoj. Vere g\u0302i estas unu el la plej belaj lokoj, kiujn mi iam vidis. Mi povis g\u0302ui eksterordinaran vesperan viziton al la urbodomo. Sur la placo ankau\u0306 estas Muzeo pri Belartoj. Mia vizito al g\u0302i estis iom malhelpita pro la rearang\u0302o post j\u0302us finig\u0302inta ekspozicio. En ties keletag\u0302o videblas la fundamentoj de fortikaj\u0302oj, kiuj iam defendis la urbon kaj super kiuj estas konstruita la placo."}, {"text_idx": "#000886", "text": "En la regiono de Nancy"}, {"text_idx": "#000887", "text": "Mi pasigis tri plenajn tagojn en Nancy kaj opinias, ke tio sufic\u0302as por trankvile rigardi c\u0302iujn vidindaj\u0302ojn. Se oni disponus pri sufic\u0302e da tempo, certe oni trovus je kelkdekkilometra distanco aliajn vidindajn lokojn, kiuj tau\u0306gas por unutaga ekskurso."}, {"text_idx": "#000888", "text": "Oriente de Nancy estas Lune\u0301ville, la vera rezidejo de Stanislavo. Tie li konstruigis \u201emalgrandan Versajlon\u201d (lau\u0306 la ekzemplo de la fama rezidejo de francaj reg\u0302oj apud Parizo). Antau\u0306 kelkaj jaroj estis granda incendio en g\u0302i, kaj nun nur ties parto viziteblas."}, {"text_idx": "#000889", "text": "Okcidente de Nancy estas Toul, urbo kun origino de la kelta kaj romia epokoj, situanta c\u0302e krucig\u0302o de pluraj gravaj vojoj. G\u0302is 1777 g\u0302i estis episkopa urbo. Poste Toul malprogresis, sed multaj historiaj konstruaj\u0302oj en g\u0302i konservig\u0302is."}, {"text_idx": "#000890", "text": "Sude, en Xaronval (apud la departementa vojo D33, inter Charmes kaj Mirecourt) dum someraj dimanc\u0302oj eblas g\u0302ui la etoson de vilag\u0302o el la jaro 1900."}, {"text_idx": "#000891", "text": "Utilaj retadresoj de Nancy: : turisma servo de Nancy (parte en Esperanto); : Stanislavo-placo; : turisma servo de Lune\u0301ville; : turisma servo de Toul."}, {"text_idx": "#000892", "text": "Protestis instruaj instancoj en Togolando kontrau\u0306 la konduto de lernejanoj rilate iliajn vestojn kaj hararon. Lernantoj pli kaj pli vestas sin lau\u0306plac\u0302e: knaboj per tro larg\u0302aj c\u0302emizoj kaj pantalonoj; knabinoj per longaj jupoj fenditaj g\u0302is la femuroj, au\u0306 per mallongaj jupoj, kiuj videbligas la kalsoneton. Pli grave: knabinoj vizitas siajn lernejojn kun longaj haroj jen frizitaj, jen koloritaj. Ili dedic\u0302as tiom da tempo al sinbeligado, ke suferas iliaj studoj."}, {"text_idx": "#000893", "text": "Okazas en lernejoj speco de konkurso, kiu humiligas tiujn, kiuj finance ne povas sin lau\u0306mode vesti au\u0306 ornami. Krome konduto tia malrespektas la lernejan regularon kaj fojfoje incitas al seksrilatoj inter lernantinoj kaj instruistoj kaj inter la gelernantoj mem."}, {"text_idx": "#000894", "text": "Rezulte la ministrejo pri instruado leteris al lernejestroj, memorigante, ke studantoj sin prezentu tau\u0306ge vestitaj kaj sen haroj frizitaj au\u0306 longe plektitaj. Aparte grumblis tamen knabinoj. Ili argumentis, ke la hararang\u0302o konsistigas la c\u0302efajn propraj\u0302ojn de ilia ineco, kaj ili protestis kontrau\u0306 la maljusteco de la ministreja dekreto. Kelkaj minacis eliri el la s\u0302tata instru-sistemo kaj eniri la privatan. Koleris ankau\u0306 frizistinoj, timante, ke s\u0302rumpos ilia juna klientaro."}, {"text_idx": "#000895", "text": "Videblas en Togolando antau\u0306 moskeoj, preg\u0302ejoj, vuduejoj au\u0306 privataj domoj s\u0302u-paroj, kaj eble oni demandis sin: \u201eKial la s\u0302uoj disig\u0302is de ties portintoj?\u201d Simple, c\u0302ar estas malpermesite eniri tiujn c\u0302i lokojn kun piedoj s\u0302uumitaj."}, {"text_idx": "#000896", "text": "Multas la kialoj. Kelkaj lokoj estas konsiderataj sanktaj: lau\u0306 la biblio Moseo devis sens\u0302uigi siajn piedojn, antau\u0306 ol proksimig\u0302i al sanktejo, kie estis bruligataj malsekaj herboj. Hodiau\u0306 kristanoj kaj islamanoj obeas al tiu c\u0302i leg\u0302o. Ankau\u0306 vuduistoj kaj fetic\u0302istoj punas per malbenoj au\u0306 ec\u0302 batoj tiujn, kiuj ne demetas ekster la sanktejo siajn s\u0302uojn."}, {"text_idx": "#000897", "text": "Sens\u0302uig\u0302o havas tradician signifon ankau\u0306 en reg\u0302o-domoj, t.e. en la log\u0302domoj de vilag\u0302estroj. Vestoj kaj s\u0302uoj \u2013 aparte sandaloj de speciala tipo \u2013 karakterizas reg\u0302ojn en Togolando. Tial, por honori reg\u0302on, neniu rajtas proksimig\u0302i al tiu, portante sandalojn au\u0306 s\u0302uojn similajn al la reg\u0302aj."}, {"text_idx": "#000898", "text": "Same, ec\u0302 homoj sen religia kredo sekvas la sens\u0302uan kutimon, vizitante parencojn au\u0306 amikojn. S\u0302uoj ofte kunportas malpuraj\u0302ojn, inkluzive de sablo, koto au\u0306 fekaj\u0302o, kies c\u0302eesto en la hejmo malkontentigos gastigantojn. Do en preskau\u0306 c\u0302iuj familioj s\u0302uoj restas ekster la pordo. Tio povas humiligi gastojn altrangajn, kaj ili akceptig\u0302as portantaj sandaletojn. Fremduloj, tamen, kiuj ne kutimas al s\u0302u-demetado, imitas la praktikon kun miro."}, {"text_idx": "#000899", "text": "Mi estas tre gaja, c\u0302ar mi ricevis la januaran numeron de MONATO. G\u0302ia kovrilo belaspektas, kaj g\u0302iaj artikoloj estas informric\u0302aj. Mi atente legis la artikolon Signalo \u2013 ankorau\u0306 ne revolucio (p. 9-10). Kvankam multaj personoj konscias, ke kapitalismo estas sovag\u0302a sistemo, ili preskau\u0306 c\u0302iuj kritikas socialismon. Kiam oni legas pri ministroj au\u0306 partioj, kiuj propagandas kontrau\u0306 enmigrintoj, ili estas ekstremdekstraj."}, {"text_idx": "#000900", "text": "Estas sciate tutmonde, ke Kubo estas socialisma lando apud Usono. Nia lando ne konas malsaton au\u0306 malsanulojn sen kuraciloj. En Kubo c\u0302iuj homoj log\u0302as en domoj, ili ne vagas. Edukado kaj sanservo estas senpagaj kaj ec\u0302 devigaj por c\u0302iuj. Ankau\u0306 en nia lando religianoj ne estas persekutataj kiel en iama Sovetio au\u0306 orienta Eu\u0306ropo. Nia sistemo ec\u0302 sendas instruistojn, kuracistojn kaj flegistojn por personoj, kiuj ne povas pagi tiajn servojn pro \u201esovag\u0302a kapitalismo\u201d, ekzemple en Pakistano, Sud-Afriko, Bolivio, Gvatemalo kaj Venezuelo. Nia c\u0302efkomandanto Fidel Castro [kastro] preparis ec\u0302 1400 kuracistojn, kiam pasis la uragano Katrina tra Nov-Orleano, sed la usona registaro rifuzis la helpon, kio kau\u0306zis morton kaj malsanon inter nigraj malric\u0302aj usonanoj."}, {"text_idx": "#000901", "text": "Nia togolanda korespondanto Gbeglo Koffi prezentas tri personajn impresojn pri sia lando."}, {"text_idx": "#000903", "text": "La forno estas farita el argilkoto. G\u0302i havas unu aperturon, en kiu oni metas lignon. La dua aperturo estas supre kaj subtenas la poton, en kiu oni kuiras. Ekzistas alia forno pli simpla, kiu tute ne donas fumon. G\u0302i uzas karbon, kiun oni brag\u0302igas por kuiri la mang\u0302aj\u0302on."}, {"text_idx": "#000905", "text": "Ne c\u0302iuj s\u0302atas tiujn c\u0302i fornojn. Dum la argila kaj la brag\u0302a dau\u0306re ekzistas en Togolando, multaj preferas gas- au\u0306 elektro-fornojn. C\u0302iu scias, ke la argila, kiu donas bonan fajron por kuiri, plenigas per fumo la c\u0302ambron. Rezulte ili estas uzataj g\u0302enerale ekstere, sur la korto, au\u0306 en kuirejoj ne fermitaj. Sed kiam pluvas, prokrastig\u0302as kuirado."}, {"text_idx": "#000906", "text": "\u201eKio estas tio? C\u0302u rizo? C\u0302u tion vi pretigas al mi? Ne, mi tute ne povas mang\u0302i semojn de papajo. Tio tute ne povas satigi min. Rapidu reen al la bazaro, ke tuj aperu pastaj\u0302oj kun legomsau\u0306co en la domo.\u201d Tiel grumblas homoj en vilag\u0302oj subtogolandaj, al kiuj nepras pastaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000907", "text": "Por prepari paston oni muelas maizon por havi farunon. Kuirpoto kun akvo staras sur forno. Antau\u0306 ol boligi la akvon, oni enmetas iom da faruno, nur malgrandan kvanton. Kelkajn minutojn poste, kiam bolas la akvo, oni enmetas pli da. La kuiranto kirlas la tuton, g\u0302is pretig\u0302as la knedaj\u0302o, la pasto. G\u0302in oni metas en teleron, sed ankorau\u0306 mankas la sau\u0306co."}, {"text_idx": "#000908", "text": "Oni havas diversajn sau\u0306cojn. Kelkaj estas simplaj supoj sen legomoj, kaj ili estas la c\u0302efa ingredienco en aliaj. La sau\u0306coj, kiuj bone akompanas la paston, estas gluecaj. Tiun c\u0302i karakteron donas apartaj legomoj lokaj kun la nomoj gombo au\u0306 ademe. Ankau\u0306 pistitaj baobabo-folioj povas enesti, kaj ekzistas aliaj legomoj similaj al spinaco. Ankau\u0306 fis\u0302oj, kraboj, salikoj kaj viandoj enestas en la sau\u0306coj. Kelkaj preferas la sau\u0306con; aliaj voras kun pasio la pastaj\u0302on."}, {"text_idx": "#000909", "text": "Ne povas pasi senpastaj\u0302a tago. Kelkaj homoj mang\u0302as pas\u0302taj\u0302on tri fojojn tage, kaj ofte la matena pastaj\u0302o estas restaj\u0302o de tiu de la antau\u0306a vespermang\u0302o. Ne estas fridujoj en la vilag\u0302oj, sed c\u0302irkau\u0306 la sesa horo, ec\u0302 ne varmiginte la pastaj\u0302on, jen oni matenmang\u0302as."}, {"text_idx": "#000910", "text": "\u201eKio? C\u0302u Zara frenezas? Ne tiun li postkuras, kiu prenis la monujon, sed la alian, kiu prenis la kajeron.\u201d Jes, tute ne komprenebla afero kaj c\u0302iu volas pli funde scii, kio okazis. Jen!"}, {"text_idx": "#000911", "text": "Zara estas trapasonta sian abiturientan ekzamenon. Preskau\u0306 c\u0302iutage li lernas siajn lecionojn, kaj pro tio havas lokon en lernejo por fari diversajn ekzercojn matematikajn. Mang\u0302i por li farig\u0302as tute ne eble c\u0302ar, lau\u0306 li, nun sukcesi la ekzamenon pli gravas ol mang\u0302i, kio povas okazi iam ajn, dum la ekzameno nur unufoje en la jaro. Li do tiom kroc\u0302ig\u0302as al siaj kajeroj, ke li ec\u0302 au\u0306das ilin paroli kun li. Zara kaj liaj kajeroj estas pli ol amikoj, kaj li tute ne povas ec\u0302 unu minuton forlasi ilin."}, {"text_idx": "#000912", "text": "Iam li lernas siajn lecionojn en klasc\u0302ambro. Tiu c\u0302i ne havas pordojn, kaj la muroj estas nur duone faritaj, tiel ke oni do povas tra c\u0302iu fendo eniri en g\u0302in. En tiu klasc\u0302ambro laboras Zara. Subite li eliras el la c\u0302ambro. Li kuras al necesejo kaj, kiam li revenas, jen du homoj prenas liajn kajeron kaj monujon. Tuj li postkuras la preninton de la kajero. Li flugigas la piedojn kaj proksimig\u0302as al la s\u0302telinto. Tiu c\u0302i forj\u0302etas la kajeron. \u201eDankon,\u201d diras Zara, kiu tute kontenta prenas la kajeron, ridante. Li ec\u0302 ne volas scii pri la monujo."}, {"text_idx": "#000913", "text": "Dum Zara tiom ligig\u0302as al siaj kajeroj, pluraj kamaradoj serc\u0302as rimedojn por subac\u0302eti la ekzamenontojn. Kelkaj ec\u0302 c\u0302esas lerni kaj eklaboras c\u0302e la haveno por gajni monon."}, {"text_idx": "#000914", "text": "Zara ne konsentas. \u201eMono gravas,\u201d li diras, \u201esed ekzistas io alia, kion ni ne facile komprenas. Temas pri scio de diversaj aferoj. Ni devas kulturi nin, kaj tio eblas nur per studado. Kiu havas scion, al tiu certe neniam mankas mono.\u201d"}, {"text_idx": "#000915", "text": "Kiu havas scion, al tiu mono povas iri, sed de tiu, kiu havas monon, ofte la scio forfug\u0302as. Ofte la sci-havanto estas humila kaj facile komprenas aferojn, dum la mon-havanto parolas per la mono, sin gravigante."}, {"text_idx": "#000918", "text": "Lau\u0306 la pensmaniero de la plimulto de la lingvistoj la lingvo estas esprimmanieroj, kiuj ebligas interkomprenig\u0302on, post iom da adaptig\u0302a tempo. Aldone, plac\u0302as al multaj krei difinon propran. Estas nenio pli universala ol la s\u0302ovinismo. Samtipajn problemojn havas ni, pri la difino de la vorto \u201edialekto\u201d."}, {"text_idx": "#000919", "text": "Revenu ni al la okcitana lingvo. G\u0302ia natura areo kovras trionon de Francio, ankau\u0306 parton de la itala Piemonto kaj kelkajn valojn nord-hispanajn. Kelkaj personoj aldonas la Katalunajn Landojn."}, {"text_idx": "#000920", "text": "La okcitana havas tri grandajn dialektojn, la sud-okcitanan, kun la langvedoka kaj la provenca, la gaskonan kaj la nord-okcitanan kun Limog\u0302io, Au\u0306vernjo g\u0302is Piemonto. Tie oni s\u0302us\u0302as: Praktike, sud-okcitanaj vortoj kiel \u201ecantar\u201d [kanta\u0301] (kanti) ig\u0302as \u201echantar\u201d [c\u0302anta\u0301 au\u0306 canta\u0301]."}, {"text_idx": "#000921", "text": "Menciindas ankau\u0306 la t.n. Lun-arko, kie intermiksig\u0302as la franca kaj okcitana lingvoj. Kun 80 % da komuna vortprovizo inter la diversaj dialektoj, oni konsideras ilin kiel unusolan lingvon."}, {"text_idx": "#000922", "text": "Antau\u0306e oni diris al mi: c\u0302e mi oni parolas \u201edialektac\u0302eton\u201d (france: (patois), nekompreneblan ec\u0302 mallongdistance. Tamen, jam tiuepoke, mia avo diris, ke en Avinjono li parolis la limog\u0302an kaj oni respondis al li en la provenca dialekto. Poste, multaj similaj\u0302oj: piemontano en norda Limog\u0302io, limog\u0302ano en Gaskonio, au\u0306vernjano en Barcelono ktp. Historio, pri kiu oni rajtus fieri. Subtilaj literaturo kaj muziko. G\u0302i revoluciigis la tuteu\u0306ropan pensadon kaj estetikon, kaj influis la tutan okcidentan Eu\u0306ropon dum pli ol 200 jaroj inter la 11a kaj 14a jarcentoj. Tiu literaturo pludau\u0306ris bone-nebone g\u0302is hodiau\u0306."}, {"text_idx": "#000923", "text": "En la mezepoko g\u0302i spegulis originalan civilizacion kun sento pri egalrajteco, preskau\u0306 egaleco, preskau\u0306 demokratio. Merito kaj spirito agnoskitaj antau\u0306 la socia nivelo. Pluvivado de la romia juro kiu garantiis liberecojn."}, {"text_idx": "#000924", "text": "La trubadoro estas kreinto, kiu malmulte interesig\u0302is pri religio. Li (au\u0306 s\u0302i!) estas funde laika, alidire la verkoj estas eksterreligiaj, la c\u0302efa temo estante la gehoma amo. C\u0302u vi divenas al kiu tio ne plac\u0302is tiuepoke? Sed rezultas, ke la virino estis promociita en la socio."}, {"text_idx": "#000925", "text": "Al mi oni ne antau\u0306e parolis pri tiaj\u0302oj. Komence mi ec\u0302 ne kredis pri tio. Estis diraj\u0302oj de aktivuloj okcitanismaj iom menslimigitaj. G\u0302is kiam mi legis la samon, en libro en la portugala, por portugaloj, pri la originoj de ilia lingvo kaj literaturo. La portugala ekskribig\u0302is lau\u0306 la samaj principoj kiel la tiuepoka kultura lingvo. Oni dau\u0306re rimarkas parencecon kun la okcitana. Tiu skribsistemo estas dau\u0306re uzata en Okcitanio. G\u0302i mildigas la dialektajn malsamecojn."}, {"text_idx": "#000926", "text": "C\u0302u vi konas la au\u0306stralian anglan, la argentinan hispanan, la brazilan portugalan?"}, {"text_idx": "#000927", "text": "Neniu parolas pri \u201epatois\u201d en Bonaero. Tamen la \u201ell\u201d prononcig\u0302as \u201es\u0302\u201d, la \u201ey\u201d au\u0306dig\u0302as kiel \u201ej\u0302\u201d. Anstatau\u0306 la madrida \u201emetro\u201d oni diras \u201esubte\u201d, mallongig\u0302on de \u201esubterra\u0301neo\u201d, subtera trajno; \u201eremolque\u201d, remorko, estas \u201eacoplado\u201d, kuplitaj\u0302o. Oni facile adaptig\u0302as."}, {"text_idx": "#000928", "text": "Tiu malkovro rilate al la okcitana estis por mi grava momento. De tiam mi dubas pri preskau\u0306 c\u0302io. Tute ne estas malgaja afero! Tamen mi hodiau\u0306 nur relative fidas al la personoj, kiuj formis mian personecon, kaj al la personoj, kiuj informas min."}, {"text_idx": "#000929", "text": "En la prihistoria libro de mia filo oni povis legi nur: \u201eLa norda kaj la suda partoj de Francio parolis du lingvojn (ne menciitajn). Je la nordo estis la \u201atruvatoroj\u2019 (france: trouve\u0301res [truve\u0301r]), je la sudo la \u201atrubaduroj\u2019 (france: troubadours [trubadu\u0301]).\u201d Nenion pli. Nigra truo!"}, {"text_idx": "#000932", "text": "Mi sentis tion plurfoje en similaj okazoj. Post relative longtempa lernado de lingvo, post sufic\u0302e da legado kaj da interparolo kun la koncernaj landanoj. Estis c\u0302iam ripozmomento. Estis c\u0302iam sur publika vojo, rigardante la preterpasantojn. Mi ekkonsciis pri la kulturdiferenco, pri la malsama komprenado de la mondo, kiun mi antau\u0306e ne imagis."}, {"text_idx": "#000933", "text": "Escepto: C\u0302inio. Mi ne lernis la c\u0302inan. Sed la pensmaniero estas tiel malsama!"}, {"text_idx": "#000935", "text": "Precize la samon sentis mi en loko, kie mi tute ne povis antau\u0306pensi ion similan. Estis antau\u0306 mia domo, en la departemento Corre\u0300ze (okcitane: Corresa), rigardante preterpasantajn vilag\u0302anojn, kiujn mi de c\u0302iam konis, post kelkaj jaroj da intereso pri ilia lingvo, post ol paroli kun ili pri temoj kiuj vere interesis ilin, preter la antau\u0306faritaj frazoj, en lernita franca lingvo."}, {"text_idx": "#000937", "text": "Pri suno kaj luno: Kiam germano diras \u201esunino\u201d kaj \u201evirluno\u201d, la tuta perceptado de la mondo aliig\u0302as (estas male en la latinidaj lingvoj: \u201evirsuno\u201d, \u201elunino\u201d)."}, {"text_idx": "#000938", "text": "Alilandano lernante la francan, enkapigante ekzemple la vorton \u201elai\u0308cite\u0301\u201d (laikeco), samtempe malkovras la signifon. C\u0302e li, estas g\u0302enerale tradukita kiel \u201etoleremo\u201d au\u0306 \u201esekularigo\u201d. Ec\u0302 en PIV, g\u0302i estas malbone tradukita."}, {"text_idx": "#000939", "text": "Al la franca lingvo plac\u0302as la abstrakteco. Vers\u0302ajne tio fontas en la originaj altklasaj medioj kun relative malmultaj materialaj problemoj, kiuj trudis g\u0302in. Tio estas kvalito, sed ankau\u0306 kreas malfacilaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000940", "text": "La okcitana lingvo, pere de sufiksoj, ofte samtempe diminutivaj kaj plifortigaj, pli bone reflektas la homajn sentojn, c\u0302u pozitivajn, c\u0302u ac\u0302igajn. Kiam oni ekzemple parolas pri \u201ePiaron\u201d [pioru\u0301], ec\u0302 \u201ePiaronet\u201d [piorune\u0301], oni ne nur parolas pri Petro, kiu estas malgranda, sed oni parolas ankau\u0306 pri amata/amegata Pec\u0302jo."}, {"text_idx": "#000941", "text": "Kiu ne au\u0306dis en Au\u0306vernjo la okcitandevenan verboformon \u201eJe l'ai eu fait\u201d (el \u201ez'ai gut fach\u201d, mi iam faris tion)?. Nedifinita pasinta tempo, duoble kompleksa, kiu mankas en la franca al tiuj, kiuj kutimas uzi g\u0302in."}, {"text_idx": "#000942", "text": "Kaj la kromsignifoj, konotacioj? Du vortoj, objektive samsencaj, sed perceptitaj malsame. Por francoj mang\u0302i estas gastronomio, komuna plezuro, amikoj, familio, samideanoj, zamenhofa tago. Por norvego tio estas bagatelo, mals\u0302parita tempo. Kiel li povus kompreni la verkiston Rabelais?"}, {"text_idx": "#000943", "text": "Difinita socio kreas lingvon, kiu poste helpas pludau\u0306rigi kelkajn partikularaj\u0302ojn pro propraj kvalitoj kaj pere de la kulturo kiun g\u0302i disvastigas."}, {"text_idx": "#000944", "text": "Tion klarigis antau\u0306 nelonge juda verkisto rilate al la hebrea. Li pitoreske diris: \u201eLegi la Biblion tra tradukaj\u0302o, estas same kiel kisi la patrinon tra naztuko\u201d."}, {"text_idx": "#000945", "text": "C\u0302i tiu au\u0306toro, Benjamin Gross, skribis ankau\u0306 pri la traduko de la Biblio komence de nia erao: \u201eLa uzo de vortprovizo veninta el tute malsama pensmondo ol la hebrea mondo ne povis ne distordi la konceptojn, kaj influi la s\u0302ang\u0302ojn de enhavsignifoj. Tiuj diferencoj, subtilaj au\u0306 drastaj, ne estas neu\u0306tralaj: ili enhavas historiajn aludojn kontrastajn, espermesag\u0302ojn kontrau\u0306ajn kaj generas signifkarakterizojn kaj identecojn discelajn\u201d."}, {"text_idx": "#000946", "text": "C\u0302i-kampe estas grava problemo. C\u0302ie! Oni tute ne traduku au\u0306vernjan amuzaj\u0302on. Oni povas krei malakceptadon, malestimon. La lingva nivelo estas malsama. La kromsignifoj estas malsamaj. Mi vere pensas, ke la lingva bunteco estas ja rimedo kontrau\u0306 la nuna tendenco al ununura pensmaniero. Tio estas ankau\u0306 fonto de eltrovoj, de granda miro."}, {"text_idx": "#000947", "text": "Mi retroiras iomete por citi tekstetojn de la svisa lingvisto Claude Piron: \u201eKiam oni komparas la francan kaj la anglan, oni konstatas, ke la unua aludas kie la dua eksplicitigas, kaj niaj transmaraj najbaroj uzas priskribeblajn, sensorajn vortojn el la c\u0302iutaga lingvo, samloke kie ni uzas abstraktajn precizdifinajn, sciencaspektajn esprimojn.(...) La anglosaksa sistemo estas praktika rilate al la memoro, sed faciligas miskomprenojn.(...) La angla konfidegas la kuntekston. La franca ete.\u201d"}, {"text_idx": "#000948", "text": "Vole nevole, la lernado de la angla kondukas al prioritata intereso pri la nord-amerika kulturo kaj ideologio, kaj iom post iom g\u0302in persone alpreni."}, {"text_idx": "#000949", "text": "Eble vi havas specialan intereson pri filozofio. Tiuokase mi bedau\u0306rinde senrevigos vin. Kiam mi multe legis en la okcitana, mi ne apartigis tiun legkampon. Mi tamen antau\u0306 nelonge relegis ion pri la mito de la dulingveco. Sed, ne bone memoras mi pri la aliaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000951", "text": "Rilate al la provinco Limog\u0302io, la penso iom apartig\u0302as el la judkristana. Egaleco kaj solidareco estas gravaj ideoj. La katolika religio apenau\u0306 ekzistas. La pastro kaj la sakristiano estas s\u0302erculoj. Oni trovas ion similan en kelkaj regionoj de Au\u0306vernjo kaj de Burbonio."}, {"text_idx": "#000952", "text": "Mi praktike malkovris, ke oni povas havi iom da kulturo ekster la legado."}, {"text_idx": "#000953", "text": "La kulturaj\u0302oj, kiujn oni hodiau\u0306 dau\u0306re povas kolekti estas c\u0302efe humuraj\u0302oj, porinfanaj rakontoj kaj tedaj kantoj. Tio estas kio laste restas."}, {"text_idx": "#000955", "text": "C\u0302i-foje mi limigos miajn parolojn je Limog\u0302io, pro tio ke mi pli funde studis g\u0302ian okcitanan kulturon. Tiu parola kulturo reflektis originalan societon, pri kio mi antau\u0306e ne konsciis, ec\u0302 se mi jam konis kelkajn elementojn pri mia naskig\u0302regioneto. Ankau\u0306 tio estis malkovro. Kamparana socio, de longe samrajtiga, kolektiva, (grandaj komunaj terenoj, malgrandaj individuaj), nereligia, ec\u0302 se oni devis reteni sin rilate al la paroh\u0302estroj kaj la burg\u0302oj terposedaj. Oftega interkonsento kun la kastelestroj ne tro orhavantaj. Mi rimarkas antau\u0306romiajn radikojn kaj ligilojn kun kelkaj moralaj valoroj de la trubaduroj, ne forgesante, ke la unuaj trubaduroj estis limog\u0302iaj."}, {"text_idx": "#000956", "text": "Hodiau\u0306 plac\u0302us al mi povi interesig\u0302i pri alia parola kulturo, eble afrika au\u0306 anda."}, {"text_idx": "#000958", "text": "Dulingveco. C\u0302u ne? Alia vorto komprenata diversmaniere. Ni vidos! Mi ne konas, ankau\u0306 ne au\u0306dis pri dulingva homgrupo dum pli ol tri generacioj, preskau\u0306 unu jarcento. Bedau\u0306rindege, disvastigita dulingveco estas nur etapo inter du unulingvecoj. Lau\u0306 la vigleco de la du lingvoj, unu anstatau\u0306as la alian, au\u0306 ili diversnivele miksig\u0302as. Azio, Ameriko, Eu\u0306ropo. C\u0302ie en la mondo, la meh\u0302anismoj samas. Individuoj, ec\u0302 konsciaj, malmultege povas kontrau\u0306fari."}, {"text_idx": "#000959", "text": "Mi rimarkis en Au\u0306vernjo kaj Limog\u0302io tion, kion mi povis au\u0306di kaj legi."}, {"text_idx": "#000960", "text": "1a etapo: trudo de nova lingvo pere de politika au\u0306 ekonomia potenco. Valorigado, de la ideo de dulingveco, kiu ofte farig\u0302as mito. Kulpigado de la neregantoj de la nova lingvo. Alidire, ili kulpas pro nekono."}, {"text_idx": "#000961", "text": "Antau\u0306 jarcento en Au\u0306vernjo preskau\u0306 neniu estis denaska franclingvano. Tamen francaj vortoj kaj esprimoj ekeniris. Specifeco franca: oni ne parolas pri dulingveco. Oni trudis la komplekson de la \u201epatois\u201d. Verdire rezultas la samo, sed kun pli da malestimo."}, {"text_idx": "#000962", "text": "Poste la gepatroj, kiuj ne parolis france, provis paroli tiulingve kun la gefiloj. La denaska lingvo de tiuj gefiloj estis mikslingvo. Ili ec\u0302 ne plu havis la avantag\u0302on de la dulingveco. Ili ne plu konsciis, ke estas du malsamaj lingvoj. Por ili estas normale diri franc-okcitane \u201eva barrer le jar\u201d anstatau\u0306 \u201eva fermer le coq\u201d au\u0306 \u201evai barrar lo jal\u201d."}, {"text_idx": "#000963", "text": "Ili sentas sin hejme, nek en Parizo, nek en alia okcitanlingva loko. Nur en la naskig\u0302vilag\u0302o. Tio estas la plej malagrabla etapo."}, {"text_idx": "#000964", "text": "La sekva generacio, almenau\u0306 c\u0302iutage pli bone vivas, sed tute ne c\u0302ion regas. Handikapaj\u0302oj. Ec\u0302 kandidato por la administracia altlernejo ENA au\u0306dis dum la konkurso: \u201evi revenu post perdo de via suda akcento\u201d."}, {"text_idx": "#000965", "text": "Plorinde estas tro malfrue por la okcitana lingvo. Klopodu ni protekti la aliajn eu\u0306ropajn lingvojn fronte al la angla. C\u0302i-momente estas nur la unua etapo. Kun kolektiva konscio c\u0302i-momente ankorau\u0306 eblas haltigi tiun evoluon. C\u0302u vi volas ke, post jarcento, oni parolu nur la francan en la lokoj, kie oni hodiau\u0306 dau\u0306re parolas la okcitanan?"}, {"text_idx": "#000966", "text": "Saman riskon por la plimulto el la c\u0302efaj eu\u0306ropaj lingvoj. (Mi deziras aldoni, tio neniamaniere estas kontrau\u0306 la amike respektataj angloj kun interesa lingvo.)"}, {"text_idx": "#000967", "text": "En Francio, ni vivas en escepta momento de la historio, kun malmulte da lingva diskriminacio. Mi neniel volas ke miaj gefiloj ig\u0302u membroj de la viktima generacio."}, {"text_idx": "#000968", "text": "Je la dua posttagmeze, post seshora dej\u0302oro antau\u0306 la damnita komputilo, Mikela eliris de la oficejo kaj rapidpas\u0302is al la proksima rapidmang\u0302ejo VEG-SAN. S\u0302i hastis pro pluraj taskoj de la tago: je la tria rendevuo kun sia advokato c\u0302e la alia urboflanko, je la kvina inau\u0306guro de ekspozicio en la galerio EKIDEOJ, je la sepa j\u0302udo-kurso c\u0302e la gimnastikejo SUNLEVIG\u0302O ... Plens\u0302topita posttagmezo, kiel c\u0302iam. Do nepenseble reveni hejmen por mang\u0302i. Oni kontentig\u0302u pri la kutima rapidmang\u0302ejo, kiun cetere s\u0302i s\u0302atas pro g\u0302ia vegetarana kuirejo, garantiite ekologia."}, {"text_idx": "#000969", "text": "Mikela eniris, envicig\u0302is antau\u0306 la servotablo kaj kontente rimarkis la c\u0302eeston de mang\u0302aj\u0302o de s\u0302i multe s\u0302atata: fundoj de artis\u0302okoj farc\u0302itaj per mac\u0302itaj fungoj, vera bongustega frandaj\u0302o, specialaj\u0302o de la restoracio. S\u0302i plenigis teleron per dekduo da artis\u0302okoj, supers\u0302utis ilin per la aroma konsomeo kaj, post esplora c\u0302irkau\u0306rigardo, atingis liberan tablon. Sur g\u0302in s\u0302i demetis la pleton, alkroc\u0302is sian mantelon al la seg\u0302odorso kaj sidig\u0302is, antau\u0306gustumante la amatan frandaj\u0302on."}, {"text_idx": "#000970", "text": "Sed jen malagrablaj\u0302o: s\u0302i forgesis preni forketon. Estante kapabla kaj preciza virino, s\u0302i malamis tiajn malatentojn. Hodiau\u0306 mi stultas, s\u0302i pensis. C\u0302agrenite s\u0302i reiris al la servotablo, nun okupita de vico da klientoj. Post kelkminuta nervoziga revicig\u0302o s\u0302i fine havigis al si forketon kaj reatingis sian mang\u0302olokon kaj tie ... senmovig\u0302is pro la surprizo, preskau\u0306 ne povante kredi al propraj okuloj. C\u0302ar c\u0302e la kontrau\u0306a flanko de la tablo, g\u0302uste antau\u0306 s\u0302ia telero, trankvile sidis mezag\u0302a belstatura negro! Kiu ec\u0302 estis proksimiginta al si la teleron, kaj estis evidente pretig\u0302anta ekmang\u0302i ties enhavon, kvazau\u0306 g\u0302i estus lia propraj\u0302o!"}, {"text_idx": "#000973", "text": "Eble senvola miskompreno, pensis Mikela, kaj pretig\u0302is klarigi la aferon ... sed ne povis. Per afabla gesto la negro indikis al s\u0302i la kontrau\u0306an seg\u0302on, evidente invitante s\u0302in sidi. Liaj movoj estis amikecaj, senstrec\u0302aj, ec\u0302 elegantaj; s\u0302i ne povis rifuzi. Preskau\u0306 senvole s\u0302i trovis sin sidanta rekte antau\u0306 li, kaj antau\u0306 sia telero, kiu trovig\u0302is proksimume je la mezo de la tablo, sed nun iom pli proksima al li ol al s\u0302i. La tuta sceno disvolvig\u0302is en plena silento: vortoj superfluis."}, {"text_idx": "#000974", "text": "Nun de Mikela, sociema verva virino, malaperis c\u0302ia indigno, anstatau\u0306ite de surprizo, scivolemo kaj, jes, ec\u0302 ia amuzig\u0302a kompliceco, kvazau\u0306 temus pri ludo. La simpatia aspekto de la negro, lia evidenta sendang\u0302ereco, kaj la humura situacio tiklis s\u0302in. Vers\u0302ajne li ne havas monon por pagi la mang\u0302on, s\u0302i pensis. Nenio grava, ne pro tio mi fastos. Sen rompi la silenton, jam ig\u0302intan ludregulo, ridetante s\u0302i proksimigis al si la pleton, per la forko enpikis artis\u0302okon kaj portis g\u0302in al sia delikata rozkolora bus\u0302eto, g\u0302in mordetante kun evidenta plezuro: unua ludmovo."}, {"text_idx": "#000975", "text": "La negro ne prokrastis la kontrau\u0306movon: same ridetante, per milda, timema movo, li remetis la teleron ekzakte centre de la tablo, kaj imitante s\u0302ian geston, siavice enpikis alian artis\u0302okon kaj seng\u0302ene enbus\u0302igis g\u0302in tutan tra siaj dikaj lipoj brilnigraj kiel polurita ebono."}, {"text_idx": "#000977", "text": "Mikela ne havis grandan sperton pri negroj. S\u0302i s\u0302ancelig\u0302is inter du kontrau\u0306aj skoloj: unuaflanke la patrino, de c\u0302iam ligita al dekstreca movado, dau\u0306re furiozis kontrau\u0306 \u201etiuj simioj, kiuj venas por s\u0302teli nian laboron kaj perforti nin virinojn\u201d; duaflanke la c\u0302iutaga socia sperto. En Satandonja la negroj delonge plimultig\u0302is; en la oficejo de Mikela laboris senegalanino, en la j\u0302udo-kurso partoprenis du nig\u0302erianoj; surstrate, en superbazaroj, kinejoj, lernejoj svarmis vizag\u0302oj kun c\u0302iuj nuancoj de nigreco; ilia konduto, tute normala: nur maniulo povus ankorau\u0306 dubi pri ilia egalrajta civitaneco. Pro tio en Mikela, kiu intense frekventis la socian vivon, la patrinaj ideoj jam ne plu efikis. Escepte de unu apartaj\u0302o: la vorto \u201enegro\u201d. S\u0302i konstante uzis g\u0302in. S\u0302i diris \u201ela negrino el la oficejo ...\u201d, \u201ela du negroj el la j\u0302udo-kurso ...\u201d Iafoje s\u0302ia edzo rimarkis: \u201eTiu vorto elvokas negativan nuancon, prefere nomu ilin \u201anigruloj\u2019, samkiel vi estas \u201ablankulino\u2019.\u201d \u201eNe,\u201d s\u0302i protestis, \u201emi c\u0302iam diros \u201anegroj\u2019: tiaj ili estas, eviti tiun vorton estas hipokrite!\u201d Nu, faru lau\u0306plac\u0302e, diris la edzo s\u0302ultrumante."}, {"text_idx": "#000979", "text": "Fulmrapide s\u0302i ekkonscias pri tio, kio okazis. Ne la negro mang\u0302is de s\u0302ia telero, sed s\u0302i mang\u0302is de la lia; kaj aldone s\u0302i ricevis kromfrandaj\u0302on: c\u0302io senpage!"}, {"text_idx": "#000980", "text": "La evento pensigis s\u0302in dum la tuta posttagmezo."}, {"text_idx": "#000982", "text": "Pliaj noveloj de Sen Rodin baldau\u0306 aperos c\u0302e FEL en la verko Bildoj pri norda lando kaj aliaj rakontoj."}, {"text_idx": "#000983", "text": "Skuig\u0302is albanoj komence de februaro pro atako c\u0302e au\u0306tovojo. Du junaj viroj el vilag\u0302o apud Kuke\u0308s (c\u0302e la landlimo inter Albanio kaj Kosovo) eniris au\u0306tobuson sur la au\u0306tovojo Kuke\u0308s-Tirano. Alia pasag\u0302ero, rimarkinte, ke en dorsosakoj ili portas armilojn, kontaktis per pos\u0302telefono la policon, kiu blokis la au\u0306tovojon."}, {"text_idx": "#000984", "text": "Por eskapi la policon, la du viroj \u2013 fratoj \u2013 ekpafis kaj per grenado mortigis policanon kaj bus-pasag\u0302eron. La ceteraj pasag\u0302eroj sukcese eskapis. Fine la polico kaptis la fratojn, sed unu estis grave vundita."}, {"text_idx": "#000985", "text": "Tiel volis la fratoj atentigi pri maljusteco, kiun ili suferis flanke de la registaro. Ili posedis teron apud Kuke\u0308s, kie la registaro konstruigis novan flughavenon. La terposedintoj, tamen, ricevis kompense nur ridindajn sumojn."}, {"text_idx": "#000986", "text": "Okazas fojfoje en Albanio atakoj tiaj. Ne helpas, ke post la ribelo en 1997 multaj armiloj, prenitaj el s\u0302tataj deponejoj, ne estas revenigitaj. Koincide, kiam la polico batalis kun la du fratoj, samtage estis subskribita 200-pag\u0302a interkonsento pri la asociig\u0302o de Albanio kaj Eu\u0306ropa Unio."}, {"text_idx": "#000987", "text": "En MONATO de februaro, en pag\u0302o 18, trovig\u0302as aserto iom konfuza: \u201eTiel Vilniuso farig\u0302as la unua urbo el la postkomunistaj s\u0302tatoj kaj el la novaj anoj de Eu\u0306ropa Unio, kiu ricevis c\u0302i tiun honoron\u201d [t.e. c\u0302efurbo de eu\u0306ropa kulturo (2009)]. 1. En 2007 la rumana urbo Sibiu estos, kune kun Luksemburgo, c\u0302efurbo de eu\u0306ropa kulturo. Rumanio estas postkomunista s\u0302tato. 2. Se nenio s\u0302ang\u0302ig\u0302os, ekde la unua de januaro 2007, Rumanio estos EU-membro, kio signifas \u201enova membro\u201d."}, {"text_idx": "#000989", "text": "Kelkaj vortoj pri la januara eldono de MONATO: Pri kiu lando temas en la artikolo Ventroj malplenaj (p. 8)? C\u0302u pri Nig\u0302erio kiel en la titolo au\u0306 pri Nig\u0302ero kiel en la teksto? Same sur la pag\u0302o 12 estas la vortoj: \u201e... neniigis 4 milionojn da hektaroj en Mau\u0306ritanio, Senegalo, Malio, Nig\u0302ero kaj C\u0302ado ...\u201d C\u0302u vere Nig\u0302ero? Sur pag\u0302o 9 sekvas urbo-nomoj francaj: Marsejlo, Liono, Tuluzo, Strasburgo kaj inter ili Saint-Etienne. C\u0302u ne eblas esperantigi la nomon? C\u0302u ne eblas diri Sent-Etjeno? Sur la pag\u0302o 25 estas recenzo de libro de Boris Kolker kaj ties bildo en supra dekstra angulo kaj necesa komenta subskribo, sed sube estas alia bildo: iu gitaristo ion kantas. Neniu komento."}, {"text_idx": "#000991", "text": "La 13an de februaro, precize je la 17a lau\u0306 kataluna tempo, ekfunkciis la interreta finaj\u0302o .cat por la \u201ekataluna lingva kaj kultura komunumo\u201d. Unuafoje kultura komunumo, principe ne ligita kun difinita teritorio, ricevas tian agnoskon de ICANN, la internacia organizaj\u0302o kun sidejo en Kalifornio, kiu kunordigas la sistemon de retnomaj finaj\u0302oj en Interreto."}, {"text_idx": "#000992", "text": "La klopodoj komencig\u0302is en 1996, kiam ekestis la unuaj agadoj por postuli la teritorian finaj\u0302on .ct, analogan al tiu de aliaj landoj \u2013 ne c\u0302iam sendependaj, kiel ekzemple Gronlando, kiu havas la finaj\u0302on .gl. Tiuj klopodoj malsukcesis pro la rekta kontrau\u0306staro de la tiama dekstrisma hispana registaro, pro kio la aktivuloj iom s\u0302ang\u0302is sian celon: ricevi tri-literan finaj\u0302on en periodo, kiam ili plivastig\u0302as."}, {"text_idx": "#000993", "text": "La asocio Punt CAT (Punkto CAT) kreig\u0302is fine de 2001 kaj post kelka tempo lanc\u0302is kampanjon por peti la finaj\u0302on .cat. Superante la plej optimismajn antau\u0306vidojn, al la cento da fondintaj organizaj\u0302oj alig\u0302is 68 000 unuopuloj, asocioj kaj entreprenoj de la Katalunaj Landoj kaj de katalunaj komunumoj en eksterlando."}, {"text_idx": "#000994", "text": "La peto estis deponita c\u0302e ICANN en marto 2004, kun akompanaj argumentoj, informoj pri la ekonomia efektivigeblo kaj teknikaj detaloj. Fakte ICANN \u201etaksis tre pozitiva\u201d la grandan subtenon de la kataluna komunumo al la kandidateco, kiu estas \u201egrava kondic\u0302o por favore konsideri la proponon de finaj\u0302o\u201d. Dek ok monatojn poste, kiam nur tri el la tiamaj dek kandidatoj de \u201esponsoritaj finaj\u0302oj\u201d estis akceptitaj, la kataluna propono sukcesis."}, {"text_idx": "#000995", "text": "Povos ricevi la finaj\u0302on iu ajn TTT-ejo en rilato kun la katalunaj lingvo kaj kulturo, kvankam ne nepre en la kataluna: ekspozicio pri valenciaj pentristoj en Hamburgo en la germana estus tute tau\u0306ga kandidato, sed interreta vendejo el Barcelono ne estos akceptita, se g\u0302i ne vendas siajn varojn en la kataluna (kaj eventuale ankau\u0306 en aliaj lingvoj). Ne povos ricevi .cat-finaj\u0302on, pro postulo de ICANN, pag\u0302oj pri katoj (cat en la angla). Krom se temas pri katoj, miau\u0306antaj katalune."}, {"text_idx": "#000996", "text": "La iniciatintoj de la nova retfinaj\u0302o deklaris, ke post la ekfunkcio de .cat ili reentreprenos la batalon por la finaj\u0302o .ct. La nova hispana registaro, socialisma, montras sin pli favora al tiu ebleco."}, {"text_idx": "#000997", "text": "Antau\u0306 nelonge la j\u0302urnalo Tirana Observer publikigis la nomojn de la 50 plej eminentaj albanoj. Plejparte ili distingig\u0302is eksterlande post 1990, kiam Albanio reanig\u0302is al la granda eu\u0306rop-usona familio. La ses plej renomaj estas: Ismail Kadare (la plej tradukita albana verkisto kaj foje kandidato por la Nobelpremio); Inva Mula (soprano, debutinta en Parizo); Ana Oxa (kantistino, log\u0302anta en Italio); Sandra Bullock (usona aktorino) (sur la foto); James Belushi (usona aktoro) kaj Eda Zari (kantistino en Germanio)."}, {"text_idx": "#000998", "text": "Gazeto ne povas prave nomi sin internacia \u2013 precipe se oni eldonas g\u0302in en la internacia lingvo Esperanto \u2013 se g\u0302i ignoras, kaj, ec\u0302 pli maldece, kalumnias mondan kulturon. Ambau\u0306 faras MONATO kun sia preskau\u0306 konstanta \u201enescio\u201d pri arabaj kaj islamaj aferoj. Krome, g\u0302i traktas ilin lau\u0306 tute okcidenta vidpunkto."}, {"text_idx": "#000999", "text": "Ne estas vere, ke la araba virino suferas pro \u201epremo de la Korano\u201d (Inter Oriento kaj Okcidento, MONATO 2005/11, p. 8), c\u0302ar lau\u0306 la Korano virino havas pli da rajtoj ol nun en Okcidento. Mi devenas de libana patro kaj iraka patrino kaj konas la araban mondon kaj Islamujon de preskau\u0306 80 jaroj. S\u0302ajnas, ke la g\u0302enerala etoso de tiu artikolo kaj la sinteno de MONATO ne povas indiki, ke Rene\u0301e Triolle klopodas esti neu\u0306trala rilate al Islamujo. Homaj rajtoj estas la bazo de la araba kaj islama kulturoj, kiuj siavice estas la doktrino de ilia propra speco de demokratio."}, {"text_idx": "#001000", "text": "Christian Pinard konkludas en sia artikolo Signalo \u2013 ankorau\u0306 ne revolucio (MONATO 2006/1, p. 9-10), ke la francaj ribeloj estas antau\u0306signalo por eventuala posta revolucio. Sed li vidas nur unu faktoron, kiu kulpas pri tio: la novliberalisman kapitalismon, kiu kau\u0306zis la diferencojn inter ric\u0302aj kaj malric\u0302aj tavoloj. Tio sendube estas unu faktoro, sed lau\u0306 mi ne la c\u0302efa."}, {"text_idx": "#001001", "text": "La ribelon efektivigis nur gejunuloj, francaj civitanoj kun neblankula rasa deveno (araboj, aliaj afrikanoj ...), sen partopreno de blankulaj francaj malric\u0302uloj. Lau\u0306 mi la c\u0302efa kau\u0306zo estas maljusta sistemo, kiun konstituas la tutfranca identeco baze de blanka raso. Novaj generacioj, kies prauloj estas alirasaj, sentas sin francoj, c\u0302ar Francio estas ilia sola patrujo, sed ili koleras pro tio, ke la socio c\u0302irkau\u0306 ili traktas ilin kiel duarangajn personojn. Tiu raskau\u0306zita duarangeco, ligita kun malric\u0302eco, estas ege forta eksplodaj\u0302o. Se Francio (kaj pli vaste la tuta Eu\u0306ropa Unio) ne komprenos tion kaj ne rapide entreprenos ion por reale solvi la problemon, la nuna spontanea ribelo iom post iom farig\u0302os organizita ribelo. C\u0302ar plej multaj francoj neblankrasaj estas islamanoj, ilia organizig\u0302o okazos sub la egido de islamreligia ideologio. El efektiva rasa malegaleco farig\u0302os religia konflikto kaj tre dang\u0302era duonmilita stato. Pri klasika revolucio oni ne povas paroli, c\u0302ar en g\u0302i devus esti interesita la tuta popolo (do ankau\u0306 blankulaj francoj). Alirasaj francoj montris sian malkontenton per la au\u0306tobruliga ribelo, mesag\u0302ante, ke ili ne volas esti duarangaj francoj. Se la franca s\u0302tato ignoros tiun mesag\u0302on kaj reagos estonte nur perforte, sekvos terorismaj agoj. Ju pli multe la s\u0302tatorganoj uzos la forton, des pli kreskos la ribelo. La rezulto estos s\u0302tato kun c\u0302iam malpli da individua libereco kaj c\u0302iam malpli da demokratio."}, {"text_idx": "#001002", "text": "Estis iluzio kredi, ke la pli kaj pli agresema birdogripo ne atingos la eu\u0306ropan parton de Eu\u0306razio. Tro proksima, ne disigita per oceano, estas Azio, origino de la bestmalsano. Do estis nur afero de malmultaj jaroj, g\u0302is definitive la viruso saltis al Eu\u0306ropo, kie g\u0302i rapide kaj facile disvastig\u0302as en praktike c\u0302iuj landoj. Estas ec\u0302 mirige, ke nur en februaro de tiu c\u0302i jaro migrobirdoj amase revenis el Azio kontag\u0302itaj kaj siavice amase kontag\u0302is aliajn birdojn."}, {"text_idx": "#001003", "text": "Fakuloj jam delonge avertis, ke tio nepre okazos, c\u0302ar neniel oni povas protekti sin kontrau\u0306 tia transportado de viruso \u2013 migrobridojn oni ne povas haltigi nek malpermesi al ili ekflugi kiel al aviopiloto. Sed la fakuloj, aliflanke, c\u0302iam ankau\u0306 emfazis, ke la gripo ne estas tiom dang\u0302era por eu\u0306ropanoj kiom por azianoj. C\u0302inaj kamparanoj, ekzemple, vere log\u0302as kun siaj bestoj, do ankau\u0306 kun kokoj, anasoj, kaj anseroj en sama konstruaj\u0302o. La risko infektig\u0302i por tiuj kamparanoj do estas c\u0302iutaga. Kaj ne eblas, simple s\u0302ang\u0302i iliajn kutimojn. En okcidenta Eu\u0306ropo urbanoj ofte dum sia tuta vivo ne vidas kortbirdon, kaj ec\u0302 al anasoj kaj cignoj en parkolagetoj ne havas kontakton, certe ne tus\u0302as ilin. Eu\u0306ropanoj kun sia perfekta higieno neniel riskas infektig\u0302i, se ili ne propramane tus\u0302as kontag\u0302itan birdon."}, {"text_idx": "#001004", "text": "Spite al tiuj g\u0302eneralaj scioj homoj en Eu\u0306ropo parte panikis. Jam antau\u0306e ne malmultaj eu\u0306ropanoj hamstris medikamentojn, kiuj eventuale iom utilas por preventi, ekzemple la medikamenton Tamiflu, kiu parte ne plu estis havebla pro tia hamstrado. (Iu sarkasme diris, ke probable la produktanta kompanio inventis la epidemion por vendi sian medikamenton ...) Nun, post la apero de la gripo, komercistoj akcelas kaj eluzas la panikon, ofertante protektilojn, de gasmaskoj g\u0302is sekurec-kompletoj. Aliflanke panikuloj jam reduktis ac\u0302etadon de kokoviando, kvankam estas tute klare, ke mang\u0302i tian viandon estas tute senriske."}, {"text_idx": "#001005", "text": "Tamen necesas, kompreneble, per c\u0302iuj rimedoj malhelpi disvastig\u0302on de la gripo, precipe multoblan transiron de la viruso al kortbirdoj. C\u0302ar tio estas la vera dang\u0302ero en Eu\u0306ropo. Prave do oni forigas c\u0302iujn mortintajn birdojn, baras regionojn, kie oni trovis ilin, kaj \u2013 precipe grave \u2013 devigas kamparanojn teni siajn kortbirdojn en staloj au\u0306 kag\u0302oj subtegmente, tiel ke sovag\u0302aj birdoj ne povas kontag\u0302i ilin. Se tamen ies kortbirdo estas infektita, oni devas mortigi la tutan aron, egale c\u0302u estas nur kelkaj au\u0306 mil bestoj. Efektive ja eu\u0306ropaj bredistoj de kokoj, anseroj kaj meleagroj kutime posedas amason da birdoj, jen por vendi ovojn, jen por vendi viandon. La ekonomia damag\u0302o do povas esti giganta. Por bredisto tia mortigado povas signifi, ke oni neniigas lian ekzistobazon. Kaj pro la menciita paniko, se konsumantoj ne plu ac\u0302etas kokoviandon kaj ovojn, bredistoj suferas, ec\u0302 se iliaj birdoj ne estas infektitaj."}, {"text_idx": "#001006", "text": "La multe pli granda kaj katastrofa dang\u0302ero tamen estas ankorau\u0306 ne reala, sed ebla. Oni devas timi, ke per mutacio la viruso ig\u0302us kapabla transsalti de homo al homo. Tiuokaze, pro tutmondig\u0302o de trafiko kaj turismo, epidemio minacus la tutan homaron, kaj dau\u0306rus tre longe, g\u0302is oni trovus medikamentojn kaj vakcinon kontrau\u0306 la mortiga malsano. Milionoj farig\u0302us viktimoj de agresa viruso. Bons\u0302ance, la inventintoj de tutmonda trafikado, migrobirdoj, ne minacas nin tiel. Kaj tial paniko nun estas stulta."}, {"text_idx": "#001007", "text": "Fine de januaro estis arestita la 33-jarag\u0302a prezidanto de unu el la plej grandaj kaj ric\u0302aj inform-teknologiaj kompanioj en Japanio. Horie Takahumi, la prezidanto de kompanio Livedoor, estas akuzita, ke li disvastigis falsajn informojn en la borso."}, {"text_idx": "#001008", "text": "Horie ekfamig\u0302is en 2004, kiam li sensukcese provis ac\u0302eti bankrotan basbalteamon. La sekvan jaron li gajnis ekvivalenton de pli ol 100 milionoj da eu\u0306roj, akirinte preskau\u0306 duonon de la akcioj de filio de la televido-stacio Fuj\u0302i. Samjare, en 2005, li sensukcese kandidatig\u0302is dum la naciaj elektoj kiel sendependulo, tamen subtenis lin la reganta Liberala Demokrata Partio. Lau\u0306dis lin la c\u0302efministro Koizumi, dirante, ke Horie estas modelo por gejunuloj."}, {"text_idx": "#001009", "text": "Komencig\u0302is lia kariero, kiam li studis en Tokio. Li fondis interret-kompanion kaj tiom prosperis, ke post dek jaroj li prezidis la Livedoor-grupon, kiu konsistas el pli ol 50 kompanioj. Tamen la grupo estas esence fantoma kompaniaro, flosanta en la tiel nomata libera ekonomio: g\u0302i nenion produktas, kaj 60 % de g\u0302ia enspezaro devenas de financaj transakcioj."}, {"text_idx": "#001010", "text": "Pro la aresto de Horie la akcioj de Livedoor farig\u0302is preskau\u0306 senvaloraj: suferis finance 220 000 akciuloj. Pri la sorto de Livedoor kulpas la liberigo de la financa merkato, tiel ke pli facilas ekonomie konkuri, profiti \u2013 kaj bankroti. Pro tio en Japanio ekvideblas malmulte da ric\u0302uloj kaj multe da malric\u0302uloj: malaperas la meza klaso. Socion tian \u2013 malhumanan, monadoran \u2013 kreis c\u0302efministro Koizumi kaj lia partio: sendube sekvos aliaj Horie-oj kaj aliaj Livedoor-skandaloj."}, {"text_idx": "#001011", "text": "Vi publikigis c\u0302efartikolon pri Katalunio \u201eSurvoje al pli granda memregado\u201d (MONATO 2006/2, p. 10), sed s\u0302ajnas, ke MONATO jam traktas Katalunion kiel sendependan s\u0302taton. En MONATO 2006/1, p. 6, vi aperigis kvin leterojn, inter ili unu el Hispanio kaj unu el Katalunio! Nu, c\u0302u Katalunio ne estas parto de Hispanio? Lau\u0306 la artikolo \u201eSurvoje...\u201d, kaj lau\u0306 mia scio, s\u0302ajnas, ke Katalunio ankorau\u0306 restas regiono de Hispanio."}, {"text_idx": "#001012", "text": "En tiu sama numero estis ankau\u0306 letero el Italio, sed kial anstatau\u0306 \u201eItalio\u201d vi ne metis la region-nomon (ekzemple Toskanio)? Kaj mi rimarkis en MONATO 2005/4, p. 6, leteron el Eu\u0306skio. C\u0302u MONATO jam sendependigis la eu\u0306skan regionon de Hispanio? Sekvontpag\u0302e trovig\u0302as letero el Usono, sed mi demandu: kial anstatau\u0306e vi ne indikis la specifan usonan s\u0302taton? Vi traktas landojn malsame, malkonsekvence; vi s\u0302ajne ens\u0302ovas vian politikan sintenon pri iuj regionoj kiuj, vi kredas, devus esti sendependaj."}, {"text_idx": "#001013", "text": "Jam de pli ol 25 jaroj ekzistas la regulo, ke au\u0306toro de letero mem decidas, al kiu nacio li apartenas. Se au\u0306toro diras, ke li log\u0302as en Kimrio, Eu\u0306skio au\u0306 Frislando, MONATO ne s\u0302ang\u0302as tiun indikon al respektive Britio, Hispanio au\u0306 Nederlando."}, {"text_idx": "#001014", "text": "Ibrahim Kodra, la lasta kubisto"}, {"text_idx": "#001015", "text": "En februaro forpasis la granda albana pentristo Ibrahim Kodra, kies verkaro estas jam monda ric\u0302aj\u0302o. Li konsiderig\u0302as kiel la lasta kubisto. Li naskig\u0302is la 22an de aprilo 1918 en la vilag\u0302o Ishem [is\u0302em] apud Durre\u0308s (Albanio) kaj studis en la Teknika Usona Lernejo en Tirano, kie li elstaris pro rara pentrista talento. En la jaro 1944 li malfermis la unuan ekspozicion en Milano, kaj ekde tiam liaj verkoj c\u0302eestas en grandaj muzeoj kaj renomaj galerioj de la mondo kune kun la gigantoj de pentroarto, Picasso, Matisse, Chagall, Modigliani, Dufy ... Li kunlaboris kun grandaj poetoj kiel Paul Eluard kaj la Nobel-premiitoj Quasimodo, Montale k.a."}, {"text_idx": "#001017", "text": "En niaj mondoj kaj lingvoj abundas mallongigoj kaj sigloj, kaj dau\u0306re ni devas alkutimig\u0302i al novaj. Hodiau\u0306 mi lernis, ke la viruso, kiu kau\u0306zas birdogripon (vidu ankau\u0306 c\u0302i-numere \u201eEl mia vidpunkto\u201d, p. 7), nomig\u0302as H5N1 \u2013 ho-kvin-no-unu. Tute ne estas interesa, kion tio signifas kaj kiel eventuale la viruso nomas sin mem. Dum la pasintaj monatoj preskau\u0306 c\u0302iutage ni legis ankau\u0306 alian siglon: CIA. Estas tiu usona sekreta servo, al kiu oni riproc\u0302is forkapti kaj torturi homojn, kiuj lau\u0306 g\u0302i estas teroristoj. En Esperanto prononci g\u0302in memorigas pri intima, karesa alparolo \u201eci\u201d, sed estas ja iom paradokse, paroli pri \u201ecia\u201d servo, se vere g\u0302i turmentas homojn. En Germanio ligita al tiu skandalo ludas rolon alia sekreta servo kun la siglo BND \u2013 bo-no-do. Sed ankau\u0306 pri g\u0302i tiuokaze ne eblas paroli pri bono do, c\u0302ar al g\u0302i oni riproc\u0302as, ke iliaj agentoj dum la atakoj de la usona armeo kontrau\u0306 Bagdado komence de la Irak-milito helpis al usonaj sekretaj kolegoj trovi bombardocelojn, kvankam la tiama germana registaro strikte kontrau\u0306is tiun agresan militon. Ne estis bono, do."}, {"text_idx": "#001018", "text": "Ankau\u0306 en Esperanto abundas sigloj, kiuj ofte erargvidas homojn, precipe komencantojn. Ekzemple ili devas lerni, ke SAT-ano ne estas diablo sed membro de SAT, kaj ke krome temas ne pri organizaj\u0302o por satigi homojn. Asocio de vegetaranoj nomig\u0302as VEK, eble c\u0302ar oni volas veki viandomang\u0302antojn? Kaj c\u0302u skoltoj, kies ligo nomig\u0302as SEL, volas signali, ke ili ankau\u0306 rajdas? Aliflanke FEL ne estas entrepreno por senhau\u0306tigi bestojn, sed organizaj\u0302o, kiu inter aliaj eldonas tiun c\u0302i revuon. Interesa estas GEA; s\u0302ajnas, ke la germana organizaj\u0302o volas emfazi, ke oni akceptas membrojn de ambau\u0306 seksoj. Kontraste asocio de verkistoj nomig\u0302as EVA, kvazau\u0306 g\u0302i akceptus nur virinojn (Eva lau\u0306 la biblio estis la unua ino). Eble vi konas ankau\u0306 la siglon CO de UEA. Se tiu Centra Oficejo en Roterdamo interesas vin, vi povas veni al la malferma tago la 13an de majo 2006. En ties kadro mi parolos pri mia nova libro El verva vivo j\u0302urnalista kaj pri nia revuo."}, {"text_idx": "#001019", "text": "Hungara inventisto ellaboris betonon, kiu tralasas lumon. Optikajn fibrojn metis en betonon Losonczi [los\u0302onci] A\u0301ron, tiel ke tra muro videblas krepuska lumo, kvazau\u0306 en densa g\u0302angalo, kaj ombraj homaj siluetoj."}, {"text_idx": "#001020", "text": "Multekostas betono tia, kaj g\u0302i estos uzata nur en eksterordinaraj konstruaj\u0302oj. En Nov-Jorko oni ekzamenas la novan sistemon, kiu lau\u0306 fakuloj donos anstatau\u0306 sombreco g\u0302ojon."}, {"text_idx": "#001022", "text": "Dankon al Vilc\u0302jo Simcock pro tio, ke li klare konfesas: \u201eMi neas la rajton de iu viro au\u0306 beatigi au\u0306 sanktigi homojn.\u201d (Aktuala religia mortigado, MONATO 2005/12, p. 6) Tiel li konfirmas, ke li ne intencis helpi la papon per la artikolo Sanktuloj (MONATO 2005/3, p. 24). Tamen li studu la nuntempan kristanan vivon. Liaj artikoloj ne superas la nivelon de tradicia komunisma propagando simile al la komento Pastropovo ekstremdekstra de Zlatko Tis\u030cljar pri la socia influo de la katolika eklezio en Kroatio (n-ro 5, p. 8-9). C\u0302u la primitiva ateisma sektopropagando instigos leganton de MONATO al iom da meditado pri religiaj aferoj?"}, {"text_idx": "#001023", "text": "Restas du artikoloj: tiu de Jomo Ipfelkofer Frato Pau\u0306lo: pacamanto? pri la pacifista martiro Max Josef Metzger (MONATO 2005/7-8, p. 12-13) kaj Katolika eklezio ne havas pastrojn? de Last (MONATO 2005/12, p. 22). La au\u0306toroj raportis pri kristana vivo neu\u0306trale. C\u0302u du g\u0302is kvar objektivemaj artikoloj pri la katolika mondo dum la tuta jaro (el c\u0302irkau\u0306 250 artikoloj malnete) montras, ke la sendependa revuo MONATO raportas pri spirita vivo g\u0302uste au\u0306 ec\u0302 sendepende?"}, {"text_idx": "#001024", "text": "Perlo c\u0302e la Silka Vojo"}, {"text_idx": "#001025", "text": "Samarkando! Ec\u0302 mencio de tiu nomo elvokas misteron, fabelon, ec\u0302 magion. Oni nomis la urbon \u201eRomo de Oriento\u201d, \u201eEdeno de l' antikva Oriento\u201d, \u201ePerlo de l' islama mondo\u201d ... Samarkando travivis multajn dramecajn eventojn en sia 2750-jara historio. En la antikveco kaj mezepoko g\u0302in trapasis ne nur karavanoj, veturantaj lau\u0306 la Silka Vojo, sed ankau\u0306 legioj de Aleksandro la Granda, trupoj de arabaj militestroj, hordoj de C\u0302ingis-H\u0302ano ... Situante en Centra Azio, en la pitoreska valo de Zarafs\u0302an, tiu legendeca urbo vere posedas magnetan forton."}, {"text_idx": "#001026", "text": "Apartan gloron Samarkando akiris dum la regado de elstara s\u0302tata aganto Amir Temur (1336-1405), kiu igis g\u0302in c\u0302efurbo de sia grandega imperio en Azio, etendig\u0302anta de la rivero Induso g\u0302is la markolo Bosporo. Lau\u0306 Temur Samarkando devus superi per sia belo kaj ric\u0302o c\u0302iujn c\u0302efurbojn de la mondo. C\u0302i tie log\u0302is kaj kreis multaj eminentaj sciencistoj, poetoj kaj metiistoj de Oriento. La urbo famas tra la tuta mondo pro siaj belegaj arkitekturaj monumentoj kaj ne hazarde estas registrita en la listo de mondaj kulturheredaj\u0302oj de Unesko."}, {"text_idx": "#001027", "text": "Afrosiab estas la loko norde de la urbo, kie situis antikva Samarkando. C\u0302i tie oni povas vidi grandegan aron da senvivaj montetoj, kiuj kas\u0302as multajn enigmojn. Antau\u0306e c\u0302i tie bolis vivo, prosperis komerco, metioj kaj artoj. Tiutempe oni uzis kiel tradician konstrumaterialon miksitan kaj densigitan argilon kaj nebakitajn brikojn, kiuj estas uzataj en la regiono ankau\u0306 nun, c\u0302ar argilo bone s\u0302irmas la domojn kontrau\u0306 sufoka varmego somermeze kaj samtempe ebligas konservi varmon dum frostaj vintroj."}, {"text_idx": "#001028", "text": "Aparte vidindas pentroarto de la 6a-7a jarcentoj, malkovrita en la palaco de reganto de Samarkando, kiu estas dekorita per skulptaj\u0302oj, c\u0302izita alabastro kaj pentraj\u0302oj. Sur unu el la konservig\u0302intaj fragmentoj oni povas vidi la ric\u0302an karavanon, c\u0302ekape de kiu mars\u0302as blanka elefanto, ornamita per dorsotuko kaj portanta sur sia dorso princinon. S\u0302i estas akompanata de servistino. Postsekvas rajdistinoj sur diverskoloraj c\u0302evaloj, viroj sur unug\u0302ibaj kameloj, maljunulo kaj c\u0302evalrajdanto. Samloke videblas c\u0302evalaro kaj cignosimilaj birdoj."}, {"text_idx": "#001029", "text": "Uzante limigitan nombron de koloroj, c\u0302efe rug\u0302an, blankan, bluan kaj brunan, pentristoj de Afrosiab kreis pentraj\u0302ojn, sur kiuj la historia realaj\u0302o intime interplektig\u0302as kun fikcio. Pri la alta nivelo de kulturevoluo en Afrosiab atestas ankau\u0306 alia interesa eltrovaj\u0302o \u2013 unika s\u0302aka kompleto (kun c\u0302iuj s\u0302akfiguroj!) el eburo, kiun fakuloj konsideras unu el la plej antikvaj tutmonde."}, {"text_idx": "#001030", "text": "Gur-Emir estas la tombo, en kiu estas enterigita Amir Temur, liaj filoj kaj nepoj. La blua kupolo de la mau\u0306zoleo altas je 12,5 metroj kaj nombras 64 randojn. La diametro de la kupolo ampleksas 15 metrojn. Oni komparas g\u0302in kun tulipo, kuniginta siajn petalojn. \u201eSe la c\u0302ielo malaperos, la kupolo de Gur-Emir anstatau\u0306os g\u0302in\u201d, oni diris pri la mau\u0306zoleo. Turkis-kolora glazuro faras g\u0302in ege bela vidaj\u0302o precipe surfone de la helblua c\u0302ielo de Samarkando."}, {"text_idx": "#001031", "text": "La tombojn, inter kiuj konturig\u0302as bela nefrita tombos\u0302tono de Temur, c\u0302irkau\u0306as aj\u0302ura marmora krado. C\u0302i tie oni enterigis ankau\u0306 la filojn de Temur \u2013 S\u0302ahruh kaj Mirans\u0302ah \u2013, lian nepon Ulugbek, spiritan mentoron Mir Sejid Bereke kaj aliajn. Sub la c\u0302efa halo estas kripto kun la tomboj, estigitaj dum la tempoj de S\u0302ahruh kaj Ulugbek. En la halo de la mau\u0306zoleo c\u0302iuj tomboj estas kopiitaj je sarkofagoj el marmoro."}, {"text_idx": "#001032", "text": "En la 20a jarcento Gur-Emir estis plurfoje restau\u0306rita, c\u0302efe lige kun la celebrado de la 660-jara jubileo de Amir Temur, okazinta en 1996 sub la au\u0306spicioj de Unesko."}, {"text_idx": "#001033", "text": "Antikva forumo de Samarkando, modelo de urboplanado en mezepoka Oriento, estas la placo Registan. Dum la tempo de Temur c\u0302i tie trovig\u0302is centra bazaro, al kiu gvidis ses c\u0302efaj stratoj. Poste dum la regado de Ulugbek la placo akiris solen-oficialan funkcion. Sur g\u0302i okazis militistaj paradoj, oni anoncis ukazojn, plenumis publikajn ekzekutojn. En la 15a kaj 16a jarcentoj sur la placo estis konstruitaj karavan-serajloj, moskeoj, medreseoj (islamaj lernejoj)."}, {"text_idx": "#001034", "text": "En la jaroj 1417-1420 nepo de Temur, Ulugbek, reganto kaj sciencisto, fondis universitaton, kiu estas konata kiel la medreseo de Ulugbek. C\u0302i tie oni instruis ne nur teologion, sed ankau\u0306 matematikon, astronomion, filozofion, retorikon. Tiutempe Samarkando akiris famon de unu el la plej elstaraj centroj de scienco kaj kulturo."}, {"text_idx": "#001035", "text": "La medreseo de Ulugbek frontas la placon je majesta portalo kun ogivo. C\u0302e la anguloj staras minaretoj pli ol 30 metrojn altaj. Mozaika panelo super la enireja arko estas dekorita per stiligitaj ornamaj\u0302oj geometriaj. Malantau\u0306 la portalo situas kvadratforma interna korto (30 m x 30 m), kiu inkluzivas moskeon, lernoc\u0302ambrojn kaj kelojn, en kiuj log\u0302is studentoj. La medreseo estis unu el la plej bonaj ekleziaj universitatoj de islama Oriento en la 15a jarcento. Ulugbek mem lekciis en g\u0302i kaj gvidis disputojn kun studentoj kaj sciencistoj."}, {"text_idx": "#001036", "text": "Vidalvide al la medreseo de Ulugbek, spegule ripetante g\u0302ian c\u0302efan fasadon, altig\u0302as la medreseo S\u0302er-Dor (1619-1636), konstruita sur la placo lau\u0306 ordono de Jalangtus\u0302 Bahodur Bij. Arkitekto de la medreseo estis Abul G\u0302abbar, kaj pentristo estis Muhammad Abbas. Ege belas la ornamo de la plata portala arko kun nigrahara radianta suno homvizag\u0302a kaj tigro-aspekta leono, postkuranta blankan damaon. Tiu c\u0302i dekoro fakte donis la nomon al la medreseo S\u0302er-Dor (havanta leonojn)."}, {"text_idx": "#001037", "text": "Dek jarojn poste, kvazau\u0306 por kunigi la du medreseojn, Jalangtus\u0302 Bahodur Bij ordonis konstrui inter ili mirigan lau\u0306 ties luksa dekoro medreseon Tilla-Kari (1646-1660). Tiel ekestis unika arkitektura ensemblo Registan. Krom g\u0302ia c\u0302efa destino \u2013 loko por edukado de studentoj \u2013, Tilla-Kari rolis ankau\u0306 kiel moskeo. G\u0302i havas duetag\u0302an fasadon, vastan korton kun kvar galerioj kaj studentaj log\u0302c\u0302ambroj. En la okcidenta parto de la korto situas la moskeo, kies c\u0302efa halo estas ric\u0302e orumita. De g\u0302i devenas la nomo de la medreseo \u201eTilla-Kari\u201d (kovrita per oro). La ensemblo de tri medreseoj estas unika ekzemplo de la urba konstruarto kaj arkitektura planado de c\u0302efa urba placo. Vespere c\u0302i tie multas turistoj kaj urbanoj, kiuj venas c\u0302i tien g\u0302ui la mirindan vidaj\u0302on kaj rigardi originalan lumsonan spektaklon La koro de Samarkando. En g\u0302i sonas nacia muziko, la placo estas varie lumigata per diverskoloraj lumj\u0302etiloj. Registan kvazau\u0306 revivig\u0302as kaj la monumentoj mem plenvoc\u0302e \u201erakontas\u201d pri si kaj pri la longa kaj drameca historio de Samarkando."}, {"text_idx": "#001038", "text": "Bibi-H\u0302anim: la moskeo de Temur"}, {"text_idx": "#001039", "text": "Vendreda moskeo de Temur estis unu el c\u0302efaj arkitekturaj objektoj en la urboj. Tiutempe en la arkitekturo de Centra Azio formig\u0302is monumenta parad-stilo. Pri tio c\u0302i klare atestas la surskribo sur portalo de Ak-Saraj, palaco de Temur en urbo S\u0302ahrisabz: \u201eSe vi dubas pri nia majesteco, rigardu niajn konstruaj\u0302ojn\u201d."}, {"text_idx": "#001040", "text": "En la 14a jarcento oni konstruis la unuan moskeon en la citadelo apud Afrosiab. Por plezurigi Dion, Temur decidis konstruigi novan, grandan moskeon en monumentaj formoj. Lin inspiris moskeo, kiun li vidis dum sia militiro al Barato en 1399. Tial arkitektoj ricevis ordonon projekti la moskeon kun pli majesta kaj pli ric\u0302a dekoracio. Temur donacis trezorojn, alportitajn el Barato, kaj ankau\u0306 elefantojn, kiuj estis uzataj por transporto de s\u0302tonoj por paneloj kaj por pli ol 400 s\u0302ton-kolonoj. La moskeo estis finkonstruita en 1403-1404. C\u0302iuvendrede c\u0302i tie kolektig\u0302is la tuta vira log\u0302antaro de la urbo. Enirejo de la moskeo estas monumenta portalo 36 metrojn alta kaj 46 metrojn larg\u0302a, kiu kondukis al vasta korto (54 m x 76 m). La kupolo de Bibi-H\u0302anim c\u0302iam mirigis la samtempulojn per sia majesteco kaj alteco. G\u0302uste pri g\u0302i oni skribis: \u201eLa kupolo (de la moskeo) estus unika, se la c\u0302ielo ne estus g\u0302ia kopio; ties arko estus ununura, se la Lakta Vojo ne estus g\u0302ia parulo\u201d."}, {"text_idx": "#001041", "text": "Siatempe Bibi-H\u0302anim estis la plej granda moskeo en Centra Azio kaj unu el la plej grandaj en la islama mondo. G\u0302iaj muroj atingas longon de 167 metroj, kaj la larg\u0302o de la konstruaj\u0302o ampleksas 109 metrojn."}, {"text_idx": "#001042", "text": "Post la mongola invado en la 13a jarcento kaj detruo de Samarkando la urbo movis sin malsupren. G\u0302uste tiam sur la suda deklivo de Afrosiab aperis la c\u0302eno de mau\u0306zoleoj, kiuj formas la nekropolan ensemblon S\u0302ahi-Zinda, unikan en la islama Oriento. La ensemblo formig\u0302is dum preskau\u0306 nau\u0306 jarcentoj, kaj nuntempe g\u0302i inkluzivas pli ol 20 diverstempajn konstruaj\u0302ojn. La unuaj datig\u0302as de la 11a-12a jarcentoj, tamen el ili konservig\u0302is nur la fundamentoj (fragmentoj de muroj kaj kriptoj)."}, {"text_idx": "#001043", "text": "La arkitektura ensemblo ekestis sur la loko de adorejo, kie lau\u0306legende estas enterigita Kusam ibn Abbas, kunaganto kaj kuzo de profeto Mahometo. Kusam estis unu el la unuaj misiistoj de islamo en Centra Azio. La nomo \u201eS\u0302ahi-Zinda\u201d (viva caro) estas ligita kun la popola legendo pri paganaj triboj, atakintaj la regimenton de Kusam dum la preg\u0302o, kiu lau\u0306 preskriboj de islamo neniam devas esti interrompata. Oni mortigis c\u0302iujn kaj senkapigis Kusam, tamen lau\u0306 legendo li prenis sian kapon en siajn manojn kaj descendis en puton, kiu neatendite aperis antau\u0306 li. Onidire li plu vivas en paradizo. La s\u0302tupforma ceramika tombos\u0302tono de Kusam ibn Abbas havas kvar tavolojn, kovritajn per reliefaj majolikaj kaheloj kun tre ric\u0302a plant-ornamo. Sur la randoj de la tombos\u0302tono videblas orumitaj skribaj\u0302oj el Korano kaj kurtaj instruaj sentencoj pri la agoj kaj eldiroj de profeto Mahometo (hadisoj). Super la pordo de la mau\u0306zoleo oni skribis: \u201ePordego al paradizo estas malfermita al c\u0302iuj homoj\u201d."}, {"text_idx": "#001044", "text": "S\u0302ahi-Zinda fakte estas kreaj\u0302o de la arkitektura skolo de Samarkando kaj Centra Azio dum ties formig\u0302o kaj evoluo."}, {"text_idx": "#001045", "text": "La mau\u0306zoleo de Hog\u0302a Danijar"}, {"text_idx": "#001046", "text": "La mau\u0306zoleo de Hog\u0302a Danijar estas unu el la plej gravaj kultlokoj en Samarkando. Gravas, ke g\u0302i estas egale respektata de islamanoj, kristanoj kaj hebreoj. Danijar, Daniil, Daniel estas la nomoj de tiu sanktulo. La sag\u0302eco de Danielo estas traktata kiel dia donaco pro pieco."}, {"text_idx": "#001047", "text": "Onidire liaj restaj\u0302oj estis alportitaj kun granda honoro al Samarkando lau\u0306 ordono de Amir Temur, por ke la urbo ig\u0302u grava religia centro. Kiam la karavano el 50 kameloj alproksimig\u0302is al la urbo, neatendite ili c\u0302iuj haltis c\u0302e la bordo de la rivero Sijob. Oni prenis tion kiel bonan signon kaj tie enterigis la restaj\u0302ojn de la sanktulo. Post la enterigo sur la sama loko eks\u0302prucis akvofonto. La samarkandanoj uzas g\u0302ian akvon g\u0302is nun, kredante je ties saniga forto. Interne de la mau\u0306zoleo videblas 18-metra tombo de Hog\u0302a Danijar, pri kies longeco cirkulas diversaj legendoj ..."}, {"text_idx": "#001048", "text": "Mirzo Ulugbek (vera nomo Muhammad Taragaj, 1394-1449) famig\u0302is ne nur kiel la kreinto de astronomia skolo en Samarkando, sed ankau\u0306 kiel la fondinto de la observatorio, en kiu laboris talentaj astronomoj Kazi-Zade Rumi, Gijasuddin G\u0302ems\u0302id, Ali Kus\u0302c\u0302i kaj aliaj. En 1428-1429 oni konstruis la majestan observatorion, en kiu Ulugbek sukcesis instali tiutempe la plej modernajn instrumentojn. Kiel skribis Zahiriddin Babur, \u201esur la altaj\u0302o Kuhak Mirzo Ulugbek konstruigis altegan konstruaj\u0302on de la observatorio por kompilado de la astronomiaj tabeloj\u201d. Lau\u0306 Babur g\u0302i estis trietag\u0302a cilindroforma konstruaj\u0302o, kovrita per belegaj kaheloj. G\u0302ia diametro ampleksis 46 metrojn, g\u0302i altis ne malpli ol 30 metrojn kaj enhavis grandiozan instrumenton \u2013 marmoran sekstanton, per kiu oni observis sunon, lunon kaj planedojn."}, {"text_idx": "#001049", "text": "Elstara atingo de samarkandaj astronomoj sub la gvido de Ulugbek estis la de ili kompilita stela katalogo Zig\u0302i Guragani (1437), kiu estas konata kiel Stelaj tabeloj de Ulugbek. Ulugbek mem skribis: \u201eC\u0302io, kion observoj kaj sperto eksciis pri la movado de la planedoj, estas transdonita por konservo al tiu c\u0302i libro\u201d. En la verko oni resumis la bazon de astronomiaj esploroj, faritaj de la orientaj sciencistoj dum multaj jarcentoj. Ties c\u0302efa valoro konsistas en tio, ke en la verko estas determinitaj la koordinatoj de 1018 steloj. Ulugbek ankau\u0306 malkovris proksimume 200 antau\u0306e nekonatajn stelojn. Dum kelkaj jarcentoj la tabeloj estis nesupereblaj lau\u0306 precizeco."}, {"text_idx": "#001050", "text": "Lau\u0306longe de la stratoj de la c\u0302efurbo Antananarivo staras bretaroj sur kiuj estas prezentataj kaj vendataj kompaktaj diskoj kun buntaj albumsaketoj. Amplifilo kaj televidileto montras provaj\u0302on por logi klientojn."}, {"text_idx": "#001051", "text": "Temas pri vendistoj de kontrau\u0306leg\u0302aj kasedoj kaj diskoj kun kantoj, filmoj au\u0306 skec\u0302oj malagasaj kaj fremdaj. La lokaj originaloj samtempe vendig\u0302as, kvinoble pli kostaj ol la kontrau\u0306leg\u0302aj produktaj\u0302oj, en butikoj. El Azio venas amase kopioj de fremdaj produktaj\u0302oj. Apudstrata vendado furoras pro tio, ke la plej multaj povas ac\u0302eti nur tion, kio malmulte kostas. Pro la alta profito rapide pliric\u0302ig\u0302as la \u201epiratoj\u201d, kiel oni nomas tiujn kopiemulojn. La apero de la kompakta disko plifaciligis ilian taskon. Sufic\u0302as ja disponi pri komputilo kun gravurilo kaj presilo por eldoni tiom, kiom oni bezonas."}, {"text_idx": "#001052", "text": "Falsaj diskoj multe vendig\u0302as precipe antau\u0306 Kristnasko, Pasko kaj la junia nacia festo. Tamen la relativa komforto de tiuj \u201epiratoj\u201d dau\u0306ris nur 2 au\u0306 3 jarojn. Antau\u0306 la fino de 2005, kantistoj kaj filmproduktantoj ekc\u0302asis ilin tra la urbo, konfiskante milojn da kontrau\u0306leg\u0302aj diskoj kaj novajn komputilojn. La artistoj ne plu eltenis la tro videblan avantag\u0302on, kiun akiris kopiistoj el ilia s\u0302vito. Kvankam ekzistas la oficiala organo OMDA, supozata protekti la au\u0306torrajton, g\u0302i registras nur kopirajtan mong\u0302iradon post spektaklo au\u0306 radio- kaj televido-elsendo. La manifestacio fare de la artistoj provokis malfavoran reagon, c\u0302ar ankau\u0306 ili ne respektis la leg\u0302on. Tial, pli poste, ilin akompanis agentoj de OMDA au\u0306 policistoj."}, {"text_idx": "#001054", "text": "Se reveni al la kompakta disko, kelkaj kontrabandintoj (c\u0302efe fituristoj el Eu\u0306ropo) provis produkti malbonkvalitajn filmojn pornografiajn kaj dissendas ilin tra organizita vendoreto. Ne facilas trovi tiajn filmojn, c\u0302ar nur el sub la akseloj de surstrata vendisto ili akireblas."}, {"text_idx": "#001057", "text": "Min tre konsternis la batoj sub la zono de Gerrit Berveling kontrau\u0306 la kandidatigo por la Nobelpremio pri paco de la konservativa (?) parlamentanino Ayaan Hirsi Ali (MONATO 2006/3, p. 11). Mankas konvinkaj argumentoj, abundas vortoj kaj esprimoj nutritaj de negativaj emocioj."}, {"text_idx": "#001058", "text": "Ne gravas scii, c\u0302u oni povas cirkumcidi virinon au\u0306 ne, gravas la pacema batalo de viktimo kontrau\u0306 tiu grava mutilo. Krome, en intervjuo s\u0302i akcentis, ke temas pri origine afrika kaj do ne islama kutimo. Tamen s\u0302i firme batalas kontrau\u0306 la subpremado de la virino en diversaj islamaj kulturoj. S\u0302i kaj Theo van Gogh surbaze de esprimlibero klarigis sian opinion pri certaj aspektoj de islamo. Se vi au\u0306 mi ne plu rajtas esprimlibere klarigi propran opinion, ni tuj forj\u0302etu la akiraj\u0302ojn de la klerismo kaj de la demokratio. Krome c\u0302iu, kiu opinias, ke oni insultis au\u0306 provokis lin, rajtas plendi en (internacia) tribunalo."}, {"text_idx": "#001059", "text": "La nederlandaj gazetaro kaj televido malkovras klare, kion vere mals\u0302atas multaj nederlandanoj pri Hirsi Ali. Unue, s\u0302i kaj Theo malkas\u0302e diras, kion iliaj samlandanoj pensas, sed pro historiaj kialoj (la tiel nomata senlima nederlanda toleremo) ne kurag\u0302as lau\u0306te esprimi. La plej grava kialo tamen estas, ke Ayaan ig\u0302is \u201ereligia malfidelulino\u201d. Multon anoj de religio povas pardoni, sed ateismon ... Imagu, ateisto, kiun oni kandidatigas por la Nobelpremio pri paco. Sufic\u0302as rigardi nomojn kiel Henry Kissinger, Yasser Arafat, Wangari Maathai au\u0306 Lech Wa\u0142e\u0328sa por konstati, ke Berveling eble pravas. Anstatau\u0306 Hirsi Ali oni kandidatigu la \u201epian\u201d Condoleezza Rice. Oni lau\u0306das s\u0302iajn insultojn kaj provokojn kontrau\u0306 la Internacia Rajtaro, aplau\u0306das por la bombardadoj kontrau\u0306 senkulpaj civitanoj de islamaj landoj kaj pardonas la turmentojn kontrau\u0306 \u201eteroristoj\u201d en koncentrejoj, kiel tiuj en Guantanamo, Abu Ghraib, ktp, ktp."}, {"text_idx": "#001060", "text": "Aldone kelkaj sag\u0302aj vortoj de Salman Rushdie: \u201eEn la nomo de dio, iomete ni malfermu la kosmon!\u201d"}, {"text_idx": "#001061", "text": "La karikaturoj: kalumnio, kolero kaj iom da kompreno"}, {"text_idx": "#001062", "text": "Vi volas eldoni la karikaturojn en nia gazeto, c\u0302u ne? Vere! C\u0302u vi ne pensas, ke ni embarasig\u0302os? Ne! Ni estas dana gazeto. Kiu legas la danan? Neniu ekster Danio iam ec\u0302 au\u0306dos pri tio. (El la gazeto Jerusalem Post)"}, {"text_idx": "#001063", "text": "Oni ne scias, c\u0302u okazis simila interparolo antau\u0306 la 30a de septembro 2005, kiam la c\u0302efredaktoro de la dana gazeto Jyllands-Posten permesis eldoni 12 karikaturojn pri la profeto Muhamado, desegnaj\u0302oj, kiuj simple pro tio, ke ili bildigis la profeton, ofendis islamanojn tra la tuta mondo."}, {"text_idx": "#001064", "text": "Tamen, kiu nun dubas pri la malvero de la supozo, ke neniu ekster Danio iam ec\u0302 au\u0306dos pri tio? Tiu c\u0302i trankvila, ne tre konata landeto, kun log\u0302antaro de 5,3 milionoj, antau\u0306e famig\u0302is plejparte pro la verkisto H. C. Andersen, la marvirineto, la Tivoli-g\u0302ardenoj, elitaj mebloj kaj bongustaj porkaj\u0302oj, laktaj\u0302oj kaj buterpanoj. Sed nun, pro la karikaturoj, c\u0302iu au\u0306dis pri Danio."}, {"text_idx": "#001065", "text": "La publikigo de la karikaturoj ekigis eventojn, kiuj kulminis en manifestacioj en multaj landoj de la mondo kaj ekzamenigis homajn rajtojn kaj liberan esprimadon. Ekzemple jam la 19an de oktobro 2005 ambasadoroj de islamaj landoj skribe plendis al la dana c\u0302efministro Anders Fogh Rasmussen pro la karikaturoj. Tiu skribe respondis: \u201eLa libera esprimo mem estas la fundamento de la dana demokratio. Tiu libera esprimo estas tre ampleksa, kaj la dana registaro ne povas influi la gazetaron.\u201d"}, {"text_idx": "#001066", "text": "La 23an de oktobro tri ne-registaraj partioj proponis al la c\u0302efministro, ke li renkontu la ambasadorojn por diskuti la krizon. Rasmussen rifuzis, klarigante, ke la afero temas pri fundamentaj principoj kaj do ne tau\u0306gas kunveni. La 15an de novembro la monda asocio de gazetoj WAN (World Association of Newspapers) kritikis la islaman konferencon pro ties forta kritiko kontrau\u0306 Jyllands-Posten."}, {"text_idx": "#001067", "text": "Inter novembro kaj januaro la situacio akrig\u0302is. Islamanoj postulis, ke la redaktoro pardonpetu: tiu, bedau\u0306rante la doloron, kiun islamanoj sentis, tamen insistis, ke li rajtis publikigi la karikaturojn. Kelkaj danaj imamoj prezentis la aferon al kolegoj kaj au\u0306toritatoj en siaj devenlandoj, uzante ankau\u0306 aliajn karikaturojn ol tiujn de Jyllands-Posten, kaj tiel internaciig\u0302is la afero."}, {"text_idx": "#001068", "text": "En Danio strec\u0302ig\u0302is la politika etoso, malgrau\u0306 pacigetaj proponoj flanke de la gazeto, la c\u0302efministro kaj reprezentantoj de la islamanoj. La prezidantino de la Dana Popola Partio, Pia Kj\u00e6rsga\u030ard, tamen akuzis la Islaman Asocion pri s\u0302tatperfido kaj la asocio procesis kontrau\u0306 s\u0302i pri kalumnio."}, {"text_idx": "#001069", "text": "Fine senpaciencig\u0302is la islamana komunumo kaj tutmonde koleris kaj tumultis. Sekvis perfortoj kaj tre publikaj manifestacioj. Malgrau\u0306 tio, ke la situacio en Danio trankvilig\u0302is, la etnaj danoj kaj la 200 000 islamanoj en la lando timas la sekvojn."}, {"text_idx": "#001070", "text": "Danio partoprenis la tiel nomatan kontrau\u0306terorisman militon post la 11a de septembro 2001, sed danoj kredis g\u0302in tre fora, malproksima afero: terorisman atakon en Danio ili taksis apenau\u0306 vers\u0302ajna. Tamen, vidinte en la televido interalie la bruligon de danaj flagoj \u2013 flago, kiu por islamanoj farig\u0302is simbolo de maljusta milito kontrau\u0306 la islama komunumo \u2013 nun danoj komprenas, ke ankau\u0306 ili log\u0302as en la monda vilag\u0302ego."}, {"text_idx": "#001071", "text": "G\u0302is nun okazis nenia malbono en Danio kaj, fakte, rezultig\u0302is io pozitiva. Unue, oni multe parolas pri la principo kaj la signifo de libera esprimo. Unu el la plej uzataj vortoj en la dana lingvo farig\u0302is \u201edialogo\u201d, kaj la amaskomunikiloj dedic\u0302is multe da tempo kaj spaco al la temaro. Due, kreskas intereso pri la kulturo kaj la religio de la tiel nomataj novaj danoj. En librejoj ne restas ekzempleroj de la Korano kaj grupo de junaj islamanoj proponas viziti danajn klubojn kaj familiojn por klarigi pri siaj religio kaj kulturo."}, {"text_idx": "#001072", "text": "Aliflanke okazas ankau\u0306 io malpli pozitiva. Lau\u0306 opinio-sondoj perdas subtenon la socialdemokratoj, dum gajnas la ksenofobia Dana Popola Partio. Timi kaj estontecon kaj fremdulojn estas kunmiksaj\u0302o dang\u0302era."}, {"text_idx": "#001073", "text": "En MONATO 3/2006, p. 20-21, Donald Broadribb prenis libron kiel pretekston por filozofiumi pri la rilatoj inter kulturo kaj lingvo, pri fonologiaj problemoj kaj la diferencoj inter tradukado kaj interpretado. La redakcio donis foton pri libro-kovrilo kaj c\u0302e la fino de la teksto felic\u0302e ec\u0302 la bibliografiajn informojn. Pri la enhavo de la libro oni eksciis nenion, nek la traktitajn temojn, nek la nomojn de la au\u0306toroj."}, {"text_idx": "#001074", "text": "Tio estas mistrakto de la organizintoj kaj kontribuintoj de tre altkvalita simpozio, kiu realig\u0302is en Gotenburgo. Ja estas konate, ke nur malmultaj esperantistoj interesig\u0302as pri fakaj temoj, kaj faklibroj pro tio tre malbone vendig\u0302as. Des pli la recenzoj estu altkvalitaj kaj informodonaj. Se oni sekvas la difinon de \u201erecenz/i\u201d en NPIV, recenz/o ja devus enhavi \u201emallongan kritikan raporton pri iu verko\u201d. Do, unue oni devas honeste informi pri la enhavo de la verko kaj nur poste kritiku, (mal)lau\u0306du, filozofiumu ktp. C\u0302ar la recenzinto ne plenumis sian taskon (mirige, c\u0302ar pri lia kapablo mi ne dubas), mi mencias la c\u0302apitrojn de la (ne)recenzita volumo:"}, {"text_idx": "#001076", "text": "Ekde 1991 en Au\u0306strio kaj c\u0302irkau\u0306aj landoj la minista tineo (Cameraria ohridella) c\u0302iun someron brunigas la foliojn de hipokas\u0302tanoj. La parazito, havante en la jaro tri g\u0302is kvar generaciojn, rapide plimultig\u0302as, tamen pro g\u0302i mortis g\u0302is nun neniu arbo."}, {"text_idx": "#001077", "text": "Nun alia papilio mortige minacas la aleo-arbojn en Vieno. La blukribrila rau\u0306po (Zeuzera pyrina) atakis centojn da arboj, precipe fraksenojn. La damag\u0302ulo disvastig\u0302is c\u0302efe en la jaro 2003, kiam la somero estis tre varma. Multe da arboj estas nun tiom malfortaj kaj falemaj, ke oni devas forsegi ilin. Por neniigi la rau\u0306pojn oni bruligas la lignon kaj replantos aliajn, pli rezistemajn aleo-arbojn."}, {"text_idx": "#001079", "text": "La dau\u0306ra kreskado de naftoprezoj konsciigas homojn, aparte okcidentanojn, ke tiu c\u0302i krudmaterialo estas altvalora kaj samtempe rara krudmaterialo. C\u0302u jen la fino de la ekonomio bazita sur nafto?"}, {"text_idx": "#001080", "text": "La nunan plialtig\u0302adon de naftoprezoj parte klarigas nunaj politikaj kaj naturaj malfacilaj\u0302oj, nome la milito en Irako, politika malkvieto en Venezuelo, kaj laste la uragano, kiu ruinigis la sudajn s\u0302tatojn de Usono. Sed ankau\u0306 strukturaj cirkonstancoj, pli kaj pli fortig\u0302ontaj, klarigas la situacion, nome la ekonomia disvolvig\u0302o de C\u0302inio, Barato kaj Brazilo, kaj la dau\u0306ra alta nivelo de konsumado en evoluintaj landoj. Krome, oni ne plu malkovris gravajn naftorezervojn de trideko da jaroj kaj la nunaj eltrovoj ne kompensas la kreskon de la tutmonda postulado."}, {"text_idx": "#001081", "text": "Kvankam tio estas varme disputata afero, pli kaj pli da fakuloj, registaroj kaj ec\u0302 petrolfirmaoj publike agnoskas, ke nun venas tempo de dau\u0306re multekosta nafto. Jam junie 2004, raporto de la franca registaro unuafoje asertis la neeviteblon de evoluo tia. Post Shell [s\u0302el] en 2004, la firmao Texaco [teksako] atentigis en septembro 2005 pri dau\u0306re altaj naftoprezoj, c\u0302ar la postulado jam kreskas pli rapide ol la proponado. Certe ne estas hazardo, ke la usona registaro nun regas tri kvaronojn de la mondaj naftorezervoj, c\u0302u per alianco, c\u0302u perforte, tra la milito en Irako, c\u0302eesto de soldatoj en meza Azio, konstruado de naftodukto de Azerbajg\u0302ano al Turkio, politikaj premoj al Venezuelo kaj Irano ktp. C\u0302u aliaj energifontoj kapablos provizi nin per abunda kaj malmultekosta energio?"}, {"text_idx": "#001082", "text": "Espero nun kus\u0302as en alternativaj energifontoj, c\u0302efe renovigeblaj. Certe, oni povus ekspluatadi bitumajn sablojn (c\u0302efe en Kanado), sed la eltirado de tia nafto estas tre energikosta, c\u0302ar g\u0302i konsumas grandegajn kvantojn da gaso. Esperoplena solvo estas la tiel nomata vegetala brulaj\u0302o el kultivaj plantoj, aparte oleonapo (sed c\u0302iaj plantoj tau\u0306gas, ec\u0302 planta rubaj\u0302o kaj uzita frit-oleo). Francio, iama elstara produktanto de vegetalaj brulaj\u0302oj, intencas relanc\u0302i larg\u0302skalan produktadon. Sed estis jam kalkulite, ke la anstatau\u0306igo de klasika benzino per vegetala benzino en Francio uzus almenau\u0306 du trionojn de la landa agrikultura tereno! Lau\u0306 Eu\u0306ropa Komisiono c\u0302irkau\u0306 10-15 % de la agrikulturaj terenoj en Eu\u0306ropo povus esti dedic\u0302itaj al oleonapo, provizante c\u0302irkau\u0306 20 % de la brulaj\u0302o konsumata de la trafiko eu\u0306ropa. Limigo al la oleonapa kultivado estas la neceso nutri homojn, inkluzive veturantojn."}, {"text_idx": "#001083", "text": "C\u0302u nuklea energio estus solvo? Denove, la nombro de nukleaj centraloj necesaj estus tiel alta, ke la konataj rezervoj de uranio estus konsumitaj post 20-30 jaroj, ec\u0302 se oni ne atentas la mankon de akvo por malvarmigi la reaktorojn kaj la traktadon de tiom alta kvanto de radioaktiva rubaj\u0302o. Same, venta kaj suna energioj havas sian limigon kaj ne anstatau\u0306os nafton."}, {"text_idx": "#001084", "text": "Mirakla energi-fonto s\u0302ajne estas hidrogeno. Hidrogeno estas brulaj\u0302o tiel tau\u0306ga kaj efika kiel nafto, kaj la tiel nomata \u201ehidrogena ekonomio\u201d estas ja aktuale plej lau\u0306moda. La usona prezidanto Bush [bus\u0302] jam esprimis sian intereson pri tia ekonomio. Sed hidrogeno ne estas energifonto, nur energistokilo: senmiksan hidrogenon oni tiras el akvo per energikosta procezo. Krome, tiucele oni bezonas puregan akvon, kies produktado ankau\u0306 postulas grandan kvanton da energio. La necesa energifonto estus au\u0306 elektro (nuklea, akva, suna, venta), au\u0306 nafto. Se c\u0302iuj usonaj veturiloj funkcius per hidrogeno, la usona konsumado de akvo plialtig\u0302us je 10 % en lando kie tia konsumado jam estas altega. Hidrogeno vers\u0302ajne longe restos multekosta brulaj\u0302o, ne ofte uzata pro limigo de bazaj energifontoj."}, {"text_idx": "#001085", "text": "Finfine restas pliefikigo de la energiuzado. Tio estas ja grava \u201efonto de energio\u201d, g\u0302uste dirite de \u201eneenergio\u201d. La nunaj teknikoj jam helpas atingi gravajn rezultojn kaj eblus kvaronigi la mondan konsumadon de energio. Tiel nomataj hibridaj veturiloj, havantaj benzinan kaj elektran motorojn, jam s\u0302paras trionon de la necesa benzino. Pliperfektigitaj solvoj ebligas fabriki au\u0306tojn, kiuj konsumadas nur 1 g\u0302is 2 litrojn da benzino en 100 km, sed ilia kosto estas altega."}, {"text_idx": "#001086", "text": "Neniu energio povos sola anstatau\u0306i nafton. Vers\u0302ajne la solvo estos mikso de tiuj c\u0302i energifontoj kaj energis\u0302paroj. Al la homaro ne tuj mankos energio, sed certas, ke la epoko de malmultekosta energio baldau\u0306 finig\u0302os. Transportado de varoj tra la mondo kaj senc\u0302esa veturado iom post iom malkreskados. Tio evidentigas, ke la mals\u0302parema vivstilo kiel la nuna okcidenta profunde s\u0302ang\u0302ig\u0302os kaj s\u0302ang\u0302endos dum la venontaj jardekoj. Tio povus signali la komencon de monda ekonomia katastrofo, sed ankau\u0306 povas esti okazo raciigi kaj rehomigi nian ekonomian sistemon."}, {"text_idx": "#001087", "text": "Meze de marto la gazetaro anoncis la malaperon de Ram Bahadur Bamjan, alinomata \u201ela malgranda Budho\u201d. Iom poste BBC anoncis, ke Bed Bahadur Lama, prezidanto de la budhana asocio Om Namo Buddha Tapaswi Sewa Samiti parolis kun li, kaj ke li diris, ke liaj gepatroj ne timu, kaj ke li revenos post 6 jaroj. La jenan artikolon skribis nepala kunlaboranto de MONATO kelkajn tagojn antau\u0306 la malapero de la knabo."}, {"text_idx": "#001088", "text": "En la vilag\u0302o Ratanapuri de la Bara-distrikto, kiu situas preskau\u0306 100 km sude de Katmando, dau\u0306ras la meditado de 16-jara knabo. Lia nomo estas Ram Bahadur Bamjan'. Li silente sidas sub arbo kun siaj kruroj krucitaj de la 17a de majo 2005. Li nek parolas, nek staras, nek mang\u0302as, nek trinkas ec\u0302 akvon. Li nur sidas kun fermitaj okuloj kaj fermita bus\u0302o. Li meditas. Li estas vestita nur en blanka s\u0302alo. Liaj longegaj haroj kovras liajn okulojn. Multaj homoj vizitas la lokon kaj, vidante lin, donis al li la nomon \u201ela malgranda Budho\u201d."}, {"text_idx": "#001089", "text": "Antau\u0306 pli-malpli 2600 jaroj ankau\u0306 la Granda Budho, forlasinte sian palacon kaj familianojn meditadis same. Budho atingis la nirvanan staton meditinte dum longa tempo."}, {"text_idx": "#001090", "text": "Ram Bahadur Bamjan' vizitis Lumbini, kiu estas 250 km okcidente de Bara, kaj li komencis meditadi reveninte de Lumbini. Li jam meditas nun nau\u0306 monatojn kaj volas dau\u0306rigi dum 6 jaroj. Lia patrino ankau\u0306 nomig\u0302as Mayadevi, same kiel la patrino de Budho nomig\u0302is Mayadevi. Lia patrino svenis, sed la knabo volas mediti ses jarojn kaj atingi la grandan nirvanon, same kiel Gotamo Budho atingis nirvanon antau\u0306 2600 jaroj."}, {"text_idx": "#001091", "text": "Li estas la kvina filo de Mayadevi, kiu havas sep filojn. C\u0302iutage multaj homoj vizitas la lokon. Oni nur povas vidi lin de 50 metroj, c\u0302ar multaj vizitas lin, kaj liaj familianoj arang\u0302as c\u0302ion tiel, ke la homoj ne g\u0302enos lin. Oni diras, li nur parolis au\u0306 kriis unu fojon, kiam serpento mordis lin."}, {"text_idx": "#001092", "text": "Kuracistoj kaj sciencistoj volas diagnozi lin sen g\u0302eni al lia meditado. Sed kiel? Tio estas vera defio. Kiam ribeloj denove g\u0302enos, kiel ofte okazas en Nepalo, eble la knabo trovos novan metodon por paco kaj amikeco. Eble iam li estos pli granda Budho!"}, {"text_idx": "#001093", "text": "La slovena s\u0302tatprezidanto Janez Drnovs\u030cek, politike aktiva dum 20 jaroj, ekiris lau\u0306 nova vojo. Operaciita pro kancero kaj ne tute kuracita, li decidis turni sin al alternativa vivmaniero."}, {"text_idx": "#001094", "text": "Nun Drnovs\u030cek, kiu prezidis Jugoslavion en 1989 kaj 1990 kaj inter 1992 kaj 2002 la slovenan registaron kaj en tiu c\u0302i jaro farig\u0302is s\u0302tatprezidanto, vivas en kampara domo kaj nutras sin lau\u0306 sanigaj metodoj. Tiel li intencas kontrau\u0306batali la malsanon per la propra psiko."}, {"text_idx": "#001095", "text": "Tamen samtempe li uzas sian pozicion por diversaj humanismaj entreprenoj. Li iniciatis intertraktojn inter la serba registaro kaj kosovanoj; li engag\u0302ig\u0302is por helpi la endang\u0302erigitan popolon de Darfur en Sudano starigi tendaron por rifug\u0302intoj; kaj li klopodis venigi al intertraktoj en Slovenio la sudanan registaron kaj reprezentantojn de la ribelantoj."}, {"text_idx": "#001096", "text": "En Slovenio li fondis movadon por justeco kaj evoluo kiel neregistaran organizaj\u0302on. Li vizitis Israelon, kie li renkontig\u0302is kaj kun judaj kaj kun palestinaj gvidantoj kaj klopodis persvadi ilin plu intertrakti por trovi pacan interkonsenton."}, {"text_idx": "#001099", "text": "Konsternis min en MONATO 2006/3, p. 11, la artikolo \u201eMalpaciga pacpremio\u201d. La \u201ekrimo\u201d de Ajaan Hirsi Ali, kiun oni kandidatigis por la Nobelpremio pri paco, estas lau\u0306 Gerrit Berveling s\u0302ia batalado kontrau\u0306 islamo, precipe pro vagina mutilo de junaj knabinoj. Ec\u0302 se islamo ne kulpas pri la ekzisto de tiu hontinda kutimo (per egiptaj mumioj estas rivelite, ke oni praktikis tiun operacion longatempe antau\u0306 la naskig\u0302o de Mahometo), kial g\u0302i ne luktis kaj ne luktas por forigi tiun malhumanan kutimon? C\u0302u Berveling scias nenion pri la realaj\u0302oj de la mondo? Mi konsilas al li la legadon de la verko de Suad Vivbruligita (honorkrimo), eldonita de SAT."}, {"text_idx": "#001100", "text": "Albanoj konservas multajn paganajn ritojn. Ekzemple, sur c\u0302iu nove konstruita domo ili pendigas marioneton, ajlo-bulbaron au\u0306 huf-feraj\u0302on. Ili celebras ankau\u0306 kelkajn antau\u0306kristanajn festotagojn: unu el ili estas la Tago de la Somero la 14an de marto. La dato signifas por albanoj novan sezonon de agrikultura produktado kaj tiel rilatas al la g\u0302ojo de la vivo."}, {"text_idx": "#001101", "text": "Antau\u0306e tiun tagon festis c\u0302efe la civitanoj de Elbasan, en centra Albanio, sed en 2006 la tagon festis la tuta lando, kaj speciale la c\u0302efurbo Tirano. Oni piknikis, kolektis florojn kaj faris el ili kronojn. Krome oni preparis dolc\u0302aj\u0302ojn, inkluzive de ballokume [balokume], specialaj\u0302o de Elbasan. C\u0302i-jare en Tirano estis arang\u0302itaj diversaj aktivaj\u0302oj, ne nur kuirartaj, sed ankau\u0306 sportaj, dancaj, etnografiaj kaj muzikaj."}, {"text_idx": "#001102", "text": "Ne povas mi ne reagi al parto de la artikolo de Gerrit Berveling. Li skribis: \u201egrava mutilo de la vagino, parta fortranc\u0302o de la vaginaj lipoj\u201d. Mi g\u0302ustigas: Temas pri kutimo de iuj popoloj pri rita fortranc\u0302o de la klitoro kaj kelkfoje ankau\u0306 de la etaj lipoj, por forpreni de la estonta virino la seksan g\u0302uadon kaj konservi s\u0302in fidela al la edzo. Por mi, virino, tio estas grava suferiga mutilado. Mi nur povas gratuli al sinjorino Hirsi Ali, kiu atakas tiun misagadon."}, {"text_idx": "#001103", "text": "La recenzo pri Aventuroj de la brava soldato S\u0302vejk dum la mondmilito (MONATO 2006/2, p. 24) estas tre sag\u0302a. Mi miavice rekomendos tiun legendan libron al c\u0302iuj miaj konatoj en la mondo, kaj mi gratulas al la recenzanto kaj tradukinto."}, {"text_idx": "#001104", "text": "En 1978 la usona parlamento, la t.n. \u201eKongreso\u201d, aprobis la leg\u0302on Spionado per Eksterlanda Gvatado. G\u0302i permesas al la registaro interveni en fremdlanda komunikado sen ajna tribunala mandato."}, {"text_idx": "#001105", "text": "Komence la leg\u0302o celis nur telekomunikadajn kompaniojn kaj ne multe tus\u0302is la internacian komercon au\u0306 individuojn. Intertempe s\u0302ang\u0302ig\u0302is la situacio, c\u0302efe pro Interreto, sed ankau\u0306 pro timo pri terorismo. La leg\u0302o pli vaste aplikig\u0302as, tiel ke kritikistoj de la usona prezidanto George Bush akuzas lin respondeci pri kontrau\u0306leg\u0302a tirana s\u0302tato."}, {"text_idx": "#001106", "text": "Multaj firmaoj ric\u0302ig\u0302is pro la spionada leg\u0302o, provizante registarajn departementojn kaj la militistaron per ekipaj\u0302oj, per kiuj eblas gvati privatajn civitanojn en Usono. La registaro povas nun libere aliri al privataj komputiloj kaj informig\u0302i pri privataj aferoj."}, {"text_idx": "#001107", "text": "Tio signifas, ke ordinaraj civitanoj perdas siajn rajtojn pri libera inters\u0302ang\u0302o de politikaj kaj kulturaj ideoj. Sed Bush, kiu iam devos alfronti leg\u0302odonantojn en la usona parlamento kaj defendi sian starpunkton, retenas siajn povojn tiel misuzi la sistemon kaj agi kontrau\u0306 la usona konstitucio."}, {"text_idx": "#001108", "text": "Mi legis kaj relegis ..."}, {"text_idx": "#001109", "text": "Mi tralegis kaj relegis kun granda interesig\u0302o la rakonton de Lin Shong Forpasis mia karulino (MONATO 2006/3, p. 12-13). Liaj travivaj\u0302oj kaj suferoj lige kun la malsano de lia edzino kaj posta forpaso, liaj rezonadoj pri la amo de la geedzoj kaj la neceso esprimi g\u0302in tutsamas kiel la miaj, kvankam ni ambau\u0306 apartenas al malsamaj kulturoj kaj log\u0302as en landoj malproksimaj unu de la alia je dekmiloj da kilometroj. Mi skribas tion c\u0302i okaze de la sepjarig\u0302o de s\u0302ia forpaso je la 22a de aprilo. Lastatempe specialistoj pri la familia vivo, psikologoj kaj seksologoj en nia lando konsilas, ke geedzoj devas pli ofte esprimi siajn am- kaj dank-sentojn unu al la alia."}, {"text_idx": "#001111", "text": "Memkritiko, same kiel sinmokado, ofte rezultas el klara memkonscio. Stultaj estas do socioj au\u0306 homgrupoj, kiuj prenas sin mem tro serioze kaj, blindigitaj de siaj veroj, ne povas vidi sin en la spegulo de la konscio. Ni, heroaj kaj samtempe klau\u0306necaj donkih\u0302otoj de Esperantujo, estus povraj estaj\u0302oj, se ni, de tempo al tempo, ne igus nin objekto de nia propra rido."}, {"text_idx": "#001113", "text": "C\u0302i tie temas tamen pri alispeca mokado, grava atingo, pri kiu ni povas pli fiere fanfaroni ol pri la multnombraj sablokasteloj, kiujn ni, esperantistoj, s\u0302atas konstrui. Samideanoj, kolekto de \u201esatiroj kaj humuraj\u0302oj pri Esperanto kaj esperantistoj\u201d, kompilitaj de Aleksander Korj\u0302enkov, Sten Johansson kaj Valentin Melnikov, kondukas nin al ridado, ridetoj, fojfoje melankoliaj ridoj, c\u0302ar finfine g\u0302i memorigas nin pri nia homeco."}, {"text_idx": "#001114", "text": "Ridante de teksto al teksto (datitaj de 1914 g\u0302is 2005), la leganto pasos tra diverskolora galerio de verkistoj, el kiuj estas okazaj kaj \u201eplentempaj\u201d humuristoj: Vasilij Devjatnin, Julio Baghy, Trevor Steele, E. Wende, Raymond Schwartz, Liven Dek. Jen nur kelkaj el 21 au\u0306toroj, kiuj konsistigas la kolekton. Ili plejparte karikature bildigas la fus\u0302aj\u0302ojn de esperantistoj kaj/au\u0306 de ilia verda mondeto."}, {"text_idx": "#001115", "text": "Escepto estas Gonc\u0327alo Neves, kiu iras iom kontrau\u0306direkte en Fakistoj: en scienca kongreso, la partoprenantaj sciencistoj \u2013 pentritaj de la au\u0306toro kiel homoj, kiuj pli kaj pli multe specialistig\u0302as pri pli kaj pli malmulto \u2013 estas bise kaj fajfe aklamitaj, kvazau\u0306 film-steluloj. Tiu situacio pluas g\u0302is alpas\u0302as la podion, la lasta c\u0302e la lastaj, iu \u201eetkreska barbulo okulvitra\u201d por prezenti al la publiko dekses-regulan helplingvon. La sekvo estas antau\u0306videbla, ec\u0302 se mankas al la leganto iom da imagpovo: la publiko lin forpus\u0302as per \u201eeksploda malaplau\u0306do\u201d, c\u0302ar al g\u0302i plac\u0302as nur \u201eamplekse kompleksaj\u201d eltrovaj\u0302oj. Simplas la ideo, sed la rakonto estas teksita tiel (kun evidentaj markoj de la poeta talento), ke la leganto ne sukcesos deteni sin de ridado."}, {"text_idx": "#001116", "text": "Tutsame, kiel ne priridi la fervoran au\u0306skultanton de kurt-ondaj \u2013 kaj tro kurt-dau\u0306raj kaj maloftaj \u2013 esperantaj radioprogramoj? Pie li atendas la horon de la elsendoj por fine nur kelkajn disajn frazojn au\u0306skulti, pro oftaj fadoj kaj malhelpo de familianoj, televidantaj en la sama c\u0302ambro. Lia plezuro tre mallonge dau\u0306ras, c\u0302ar el triminuta radioprogramo li povas kapti nur kelkajn sekundojn da vortoj, ne povante au\u0306skulti la finan recepton por la sukceso de Esperanto, donitan de intervjuato. Oni povas nur imagi, ke la rolulo, en tiu rakonto de Roger Imbert, titolita La noktoj de Sam Ideano, samideane atendos \u201ec\u0302iun kvinan semajnon en la monato\u201d por vane provi au\u0306skulti siajn s\u0302atatajn elsendojn. Pro tiaj trafaj bildigoj, la leganto eble identig\u0302os kun kelkaj roluloj kaj tiel kun ili solidarig\u0302os."}, {"text_idx": "#001117", "text": "La demando pri la eternaj vers-faristac\u0302oj kaj pri malbonaj verkistoj kaj kanzonistoj de Esperantujo estas pritraktita en rakontoj de pluraj au\u0306toroj, entute 5 (Vasilij Devjatnin, Czes\u0142aw Koz\u0142owski, Sten Johansson, Trevor Steele kaj Christian Rivie\u0300re). C\u0302u \u201epopolo diras, Dio diras\u201d? En tiu okazo, bedau\u0306rinde, jes."}, {"text_idx": "#001118", "text": "Ne mankas satiro de Louis Beaucaire, kiu per sia Kiel mi farig\u0302is kunfondinto de UEA (oni legu \u201eUnuig\u0302o de Esperantistaj Amordomoj\u201d) aldonas malprudan spicaj\u0302on al la kolekto. G\u0302i kontrastas, ekzemple, kun la klasika Gastamo de Spomenka S\u030ctimec, ne nepre pro foresto en c\u0302i-lasta de pikaj eventoj, sed pro diferenco de rakonttekniko. Pro forta motivig\u0302o en la eventoc\u0302enoj (kaj eble ankau\u0306 pro aludoj al veraj okazintaj\u0302oj en la Esperanto-movado), la rakonto de Beaucaire impresas pli flua ol tiu de S\u030ctimec. La leganto tamen ambau\u0306okaze ridos."}, {"text_idx": "#001121", "text": "Kiu prenis, Fincorp au\u0306 Monato?"}, {"text_idx": "#001122", "text": "Sur la kovrilo de la februara MONATO estis bildo de viroj grimpantaj supren. Strange, tiu sama bildo aperis en reklamo de la firmao Fincorp en j\u0302urnalo en Sidnejo antau\u0306 nelonge. Ne estis klarigo pri la foto, nek en MONATO, nek en la reklampag\u0302o."}, {"text_idx": "#001123", "text": "Noto de la redakcio: Tio, kion vi vidas en la kovrilo de la februara numero de MONATO, estas kataluna tradicio nomata \u201ecastellers\u201d (hom-tur-istoj). La 10-etag\u0302a homturo estis sukcese plenumita de la homturistoj de la urbo Vilafranca del Penede\u0300s. Pluraj firmaoj bildigis siajn reklamojn per tiuj homturoj, c\u0302ar ili estas klara montrilo de grupa laboro."}, {"text_idx": "#001124", "text": "Mi pensas, ke la intenco krei monunuon, kiu estas s\u0302irmita de inflacio (MONATO 2005/5, p. 23-25), montrig\u0302is esti nur revo. G\u0302i ja estis ligita al guldeno, kiu evidente ne havis konstantan valoron. Fakte, probable pro la perdo de ac\u0302etpovo de guldeno, oni s\u0302ang\u0302is la valoron de la stelo al duono de guldeno."}, {"text_idx": "#001126", "text": "Kompare al ordinara skribado de leteroj helpe de la klasika pos\u0302to, sendi leterojn per reto estas multe pli simple. Por sendi ekzemple paperan leteron el Germanio al Brazilo necesas multaj pas\u0302oj (ankau\u0306 lau\u0306vorte!): Vi devas skribi per mano au\u0306 mas\u0302ino, prepari koverton kun adresoj de sendanto kaj adresato per klare legeblaj literoj, ac\u0302eti pos\u0302tmarkojn, afranki la leteron (g\u0302uste lau\u0306 la tarifo), porti g\u0302in al pos\u0302tkesto kaj esperi, ke post kelka tempo g\u0302i alvenos nedifektita. En la kazo de Brazilo el Germanio tio estas minimume unu semajno, sed leteroj senditaj el la eldonejo en decembro atingis c\u0302iujn brazilajn adresatojn nur en marto ...). Por la sama proceduro en kazo de retletero nur la tajpado de la teksto estas same tempobezona; por sendi g\u0302in sufic\u0302as kelkaj musklakoj \u2013 kaj jen, post kelkaj sekundoj au\u0306 maksimume minutoj la adresato ricevas g\u0302in kie ajn en la mondo. La adresato lau\u0306plac\u0302e povas legi sur ekrano au\u0306 elpresi, tiel ke el elektronika farig\u0302as normala paper-letero. Kiom komforte kompare al ordinara leter-sendado!"}, {"text_idx": "#001127", "text": "Pli kaj pli multaj homoj uzas tiun c\u0302i simplan metodon por sendi leterojn. Ankau\u0306 nia multjara leter-redaktoro Aimo Rantanen spertis tion post sia eklaboro en 2001: pli kaj pli ofte leteroj ne venis lau\u0306 la ordinara vojo sed al nia koncerna ret-adreso monato-leterojfel.esperanto.be. Nun pro sankialoj li devis demisii; ni dankas lin pro la fidela plenumado de tiu c\u0302i tasko, kiu ne c\u0302iam estas facila kaj bezonas sufic\u0302e da sentemo, ekzemple por la limo inter kritiko kaj kalumnio kaj ofendo, al kiuj inklinas fojfoje skribantoj de leteroj. Lian taskon, cetere, transprenis nia redakcia sekretario Paul Peeraerts. Por vi kiel eventuala skribanto de leteroj al nia revuo la adresoj restas samaj; vi trovas ilin en la apuda kolofono sub la rubriko \u201eLeteroj\u201d. Ne hezitu skribi al ni, c\u0302u \u201ehelikpos\u0302te\u201d, c\u0302u retpos\u0302te. Au\u0306toroj kaj redaktoroj estas eraremaj homoj, do korektu iliajn erarojn kaj kritiku, se io ne plac\u0302as al vi. (Kompreneble vi rajtas ankau\u0306 lau\u0306di ...) Se vi ne havas retpos\u0302ton, certe por vi peno kaj kosto estas iom pli grandaj, sed tio ja ne detenu vin. Por nia revuo gravas la dialogo kun vi, niaj legantoj. Ni g\u0302ojas pri c\u0302iu letero. Skribu do!"}, {"text_idx": "#001128", "text": "Fojfoje estas tre malfacile, ne skribi satiron. Por eviti g\u0302in, ni kreas fikcion:"}, {"text_idx": "#001129", "text": "Albert Bauer fug\u0302as el la fundamentisma kristana Germanio al Afganio. Tie li ricevas s\u0302tatan civitanecon kaj konvertig\u0302as al islamo. 16 jarojn poste li revenas al liberigita Germanio, kie intertempe oni forpelis la ekstrem-kristanan reg\u0302imon kaj komencis instali demokration; aliancaj islamaj trupoj \u2013 inter ili 3000 afganaj soldatoj \u2013 sekurigas la demokratan evoluon. Sed la familio de lia edzino akuzas lin pro perfido de kristanismo; supera jug\u0302isto tuj deklaras publike, ke lau\u0306 la kristana leg\u0302aro eblas kondamni lin nur je morto. Tuj eksplodas amasaj protest-manifestacioj en la tuta islama mondo; ili postulas, ke Germanio obeu al la propra konstitucio, kiu garantias religian liberecon. Sed la papo en Romo deklaras, ke tio ne validas por eklezia juro, kiu postulas mortigon de perfiduloj."}, {"text_idx": "#001130", "text": "Kaj nun la realo: La afgano Abdul Rahman antau\u0306 16 jaroj venis al Eu\u0306ropo kaj konvertig\u0302is al kristanismo. Dum 9 jaroj li vivis en Germanio kaj akiris ties s\u0302tatanecon. Intertempe okcidentaj trupoj forpelas la fundamentisman islaman reg\u0302imon en Kabulo kaj instalas demokration. Kun aliaj okcidentaj trupoj ankau\u0306 3000 germanaj soldatoj provas garantii evoluon al demokratio. Kiel germana civitano kaj kristano Rahman revenas en 2005 al sia hejmlando. Pro kvereloj pri liaj 2 filinoj en marto 2006 la familio akuzas lin pro perfido de islamo. La jug\u0302isto tuj deklaras, ke pro la s\u0302ario (islama leg\u0302aro) ne eblas io alia ol kondamni lin je morto. La germana kaj aliaj okcidentaj registaroj protestas kaj postulas liberecon por Rahman, atentigante, ke en Afganio la konstitucio garantias religian liberecon. Sed la teologoj-jug\u0302istoj insistas, ke oni devas apliki la s\u0302arion. Ne okazas iuj protest-manifestacioj en kristanaj landoj, tamen la papo petas la afganan prezidanton por indulgo. Manifestacioj tamen okazas en Afganio; islamanoj protestas kontrau\u0306 la eventuala liberigo de Rahman kaj krias \u201emorton por kristanoj!\u201d. Teologoj postulas mortigi lin; pro mortminacoj de kunarestitoj oni transigas lin al alia karcero. Fine oni deklaras, ke Rahman estas psike malsana kaj pro tio ne eblas procesi kontrau\u0306 li, kaj oni transportas lin eksterlanden."}, {"text_idx": "#001131", "text": "Ni scias, ke multaj religioj principe inklinas al perforto au\u0306 estas ec\u0302 militemaj (c\u0302ar ja \u201enur ni posedas la veron\u201d). Judoj helpe de romianoj mortigis herezulon Jesuo, romianoj persekutis kaj murdis kristanojn, kristanoj brulmortigis herezulojn, islamanoj militis en sud-orienta Eu\u0306ropo kontrau\u0306 kristanoj, kristanoj dum krucmilitoj amase murdis islamanojn, kristanaj konfesioj inter si militis \u2013 plej fifama estas la tridekjara milito. Tamen, el la grandaj mondreligioj, judismo kaj kristanismo evoluis (ne gravas, pro kio) al pacamaj organizaj\u0302oj, kvankam ankorau\u0306 fine de la pasinta jarcento kristanoj militis inter si, ekzemple en Nord-Irlando kaj eksa Jugoslavio. Sed g\u0302enerale kaj lau\u0306 propraj doktrinoj kristanoj hodiau\u0306 obeas al Jesuo Kristo, kiu predikis pacon kaj postulis ami ec\u0302 siajn malamikojn."}, {"text_idx": "#001132", "text": "Judoj en Israelo vole-nevole militas kontrau\u0306 palestinanoj, kiuj parte volas ekstermi la judan s\u0302taton; ambau\u0306 flankoj aplikas teror-metodojn. Sed ankau\u0306 en judismo, kiel en kristanismo, hodiau\u0306 g\u0302enerale ne plu validas la rigoraj principoj kontrau\u0306 alireligianoj. Kontraste al la aliaj, la islama socio ne nur ne evoluis en direkto al pli da liberaleco kaj humaneco, sed ec\u0302 retropas\u0302is, farig\u0302is pli kaj pli agresema kaj militema. Sekve de la irana revolucio en tiu lando instalig\u0302is fundamentisma reg\u0302imo, poste sekvis Afganio kun ec\u0302 pli rigora fundamentismo. Ambau\u0306 reg\u0302imoj subtenis kaj finance helpis islamistan terorismon, g\u0302is la kulmina detruo de komercaj turoj en Novjorko kun miloj da murditoj. Nuntempe precipe en Irako islamistoj militas ne nur kontrau\u0306 \u201ela okcidento\u201d (t. e. kristanismo), sed ankau\u0306 la du grandaj konfesioj unu kontrau\u0306 alia. (Cetere, la s\u0302ario kun mortpuno por perfiduloj de islamo validas krom en Afganio ankau\u0306 en Irano, Sau\u0306da Arabio, Sudano kaj Mau\u0306retanio.)"}, {"text_idx": "#001133", "text": "Certe, estas troigo paroli pri \u201emilito de la kulturoj\u201d. Aliflanke estas iom naive, en tiaj situacioj kaj sub tiaj kondic\u0302oj kredi je vera dialogo inter la du kulturoj, islama kaj okcidenta. En multaj islamaj landoj fundamentismaj movadoj kreskis kaj kreskas, kiel ekzemple montras la venko de terorisma partio Hamas dum liberaj elektoj en Palestino. C\u0302u plac\u0302as al ni au\u0306 ne, ni devas konstati, ke perfortemo kaj militemo en islamo havas fortajn radikojn en la religio mem. Ni ja povas esperi sed certe ne atendi, ke la moderaj kaj toleremaj partoj en islamo baldau\u0306 sukcesas superi la perfortemon."}, {"text_idx": "#001134", "text": "En marto mortis en Bariloche, Argentino, Werner Schad, unu el la plej oftaj kunlaborantoj de MONATO. Schad verkis por tre multaj rubrikoj (politiko, medio, s\u0302erco kaj satiro, hobio, spirita vivo), sed estis konata precipe pro siaj multnombraj vojag\u0302raportoj pri Sud-Ameriko. Li tre s\u0302atis la naturon, kaj per vortoj kaj fotoj sukcesis pludoni tiun amon al siaj legantoj. La lasta artikolo de Werner Schad en MONATO, Tondrulo \u2013 montego de la Andoj, aperis en la februara numero de 2003."}, {"text_idx": "#001136", "text": "C\u0302i-jare, la 27an de januaro, en la 61a datreveno de la liberigo de koncentrejo Auschwitz-Birkenau [au\u0306s\u0302vic bi\u0301rkenau\u0306] fare de la sovetia armeo, denove la mondo honoris la pereintojn de Holokau\u0306sto1. La \u201eInternacian tagon de memoro pri Holokau\u0306sto\u201d proklamis la G\u0302enerala Asembleo de Unuig\u0302intaj Nacioj por honori la memoron de la viktimoj murditaj de la nazioj dum la dua mondmilito."}, {"text_idx": "#001137", "text": "Dum la solenaj omag\u0302oj la ombroj de l' murditoj estis inter ni, en niaj koroj. La murditoj memorigis pri sia kruela sorto; subtreto de la baza homa rajto vivi ... En pluraj preg\u0302ejoj diversreligiaj ili estis memorigitaj per preg\u0302oj, funebraj kantoj, lumigitaj kandeloj ..."}, {"text_idx": "#001138", "text": "La \u201eInternacia tago de memoro pri Holokau\u0306sto\u201d donas al la homaro, al c\u0302iu homo, moralan devon fari c\u0302ion por ke neniam plu ... Por ke la mondo farig\u0302u hejmo por c\u0302iuj homoj."}, {"text_idx": "#001139", "text": "En Pollando, kie la nazioj establis la plimulton de la koncentrejoj, en kiuj estis murditaj homoj el pluraj nacioj, sed precipe judoj, tiu tago pasis tre solene kaj inde. La solenaj\u0302ojn arang\u0302is Societo S\u0302alom' (Paco) sub gvido de sia prezidantino, la aktorino kaj reg\u0302isorino Go\u0142da Tencer [gou\u0306da], kunlabore kun c\u0302iuj judaj organizaj\u0302oj en Pollando. Honora Patrono estis la s\u0302tatprezidanto de l' Pola Respubliko, Lech Kaczyn\u0301ski [kac\u0302e\u0301njski]. Partoprenis kelkaj ministroj, reprezentantoj de la diplomataro, estroj de komunumaj instancoj kaj la log\u0302antaro de Varsovio, ankau\u0306 de aliaj lokoj de Pollando."}, {"text_idx": "#001140", "text": "Profundan impreson elvokis la mondfama kantoro Israel Rand el Israelo. Li kors\u0302ire preg\u0302is omag\u0302e al la pereintoj per tre konvenaj kantoj: Kol Nidrej' (C\u0302iuj solenaj promesoj), kiun kutime oni kantas antau\u0306 Jom Kipur' (Tago de repacig\u0302o kaj pento), la plej grava tago en judismo, kaj El Male Rah\u0302amin' (Dio plena je mizerikordo), preg\u0302o por la spiritoj de la mortintoj. Origine oni recitis c\u0302i tiun preg\u0302on por la viktimoj de krucmilitaj kampanjoj kaj por la viktimoj de pogromoj dum la ribelo de Bohdan Chmielnicki en 1648. Poste omag\u0302e al c\u0302iuj mortintoj, per siaj preg\u0302oj la kantoro kortus\u0302is c\u0302iujn. Kompletigis la preg\u0302ojn la konata aktoro Krzysztof Goszty\u0142a [kj\u0302es\u0302tof gos\u0302teu\u0306a] deklamante fragmentojn el la korskua poemaro \u201eKanto pri la neniigita juda popolo\u201d de la eminenta verkisto Icchak Kacenelson, kies edzino kaj du filoj estis murditaj en Treblinka, kaj li mem kun la tria filo en Auschwitz-Birkenau."}, {"text_idx": "#001141", "text": "Post la solenaj\u0302o c\u0302e la Placo de Herooj de la Geto okazis en la juda s\u0302tata teatro renkontig\u0302o kun du israelaj au\u0306toroj, Jehuda Koren kaj Eilat Negev, kiuj verkis libron pri juda familio de nanoj-artistoj, kiu travivis Holokau\u0306ston nur pro tio, ke doktoro Mengele en la koncentrejo Auschwitz-Birkenau, kie ili trovig\u0302is, realigis je ili siajn kruelajn pseu\u0306do-medicinajn eksperimentojn. La dolorigajn sentojn, kiujn c\u0302i tiu historio vekas, estas malfacile esprimeblaj."}, {"text_idx": "#001142", "text": "La sekvan tagon grupo el la nemultaj, kiuj travivis Holokau\u0306ston, forveturis al la koncentrejo Auschwitz-Birkenau, kiu nun servas kiel muzeo memore al la murditoj. Tiutage je la 16a horo, lau\u0306 alvoko de la organizantoj de la solenaj\u0302o, en pluraj fenestroj de Pollando ekflamis kandeloj."}, {"text_idx": "#001143", "text": "Dum Holokau\u0306sto, inter milionoj da judoj, ankau\u0306 estis neniigitaj pluraj miloj de niaj samideanoj, judaj adeptoj de Esperanto kaj de la homaranisma idearo de Zamenhof, preskau\u0306 c\u0302iuj pollandaj. Malgrau\u0306 tiu katastrofa perdo, la kelkaj kiuj transvivis, kiel Isaj Dratwer, Jakub Garbar kaj aliaj, kune kun aliaj antau\u0306militaj aktivuloj sur la ruinoj de la lando aktive partoprenis en g\u0302ia rekonstruo, ankau\u0306 lau\u0306ebla en la preskau\u0306 tute neniigita Esperanto-movado. Ne estis facile, kaj malgrau\u0306 grandaj penoj de malnovaj esperantistoj kaj de sufic\u0302e multnombraj novuloj, neniam g\u0302is nun la pola Esperanto-movado reakiris la antau\u0306an idealisman nivelon."}, {"text_idx": "#001144", "text": "Mi sentas grandan moralan bezonon revenigi al nia memoro kaj tiamaniere honori la viktimojn de la nazia rasismo, por tiel esprimi al ili ankau\u0306 niajn dankosentojn por c\u0302io bona, bela, valora, kion ili faris por la afero. Temas ne nur pri la historio. Danke al iliaj faroj, ilia idealisma agado entute, la movado dau\u0306ras malgrau\u0306 c\u0302iuj persekutoj kaj lau\u0306eble penas kontribui al pli bona mondo en kiu estos respektata estimo je alieco, rajto digne vivi."}, {"text_idx": "#001145", "text": "Tiucele mi verkis plurajn biografiajn artikolojn, memorigis ankau\u0306 pri la pereintoj de la familio Zamenhof en monografia verko kaj en la libro La Pereintoj in Memoriam pri alia sesopo, tre meritaj aktivuloj-verkistoj. Per memorigo mi celas proksimigi ilin al niaj koroj. Omag\u0302o al ili estu simbola pri c\u0302iuj viktimoj de Holokau\u0306sto."}, {"text_idx": "#001146", "text": "La zamenhofa esperantismo estas nepre bezonata al la unuig\u0302anta Eu\u0306ropo kaj al la mondo, dau\u0306re plena je konfliktoj, kiuj bedau\u0306rinde fojfoje ankau\u0306 nian Esperanto-komunumon ne evitas."}, {"text_idx": "#001147", "text": "1. Holokau\u0306sto: origine \u201ebrulofero\u201d, nuntempe ofte uzata por la amasmurdado de la viktimoj de l' dua mondmilito."}, {"text_idx": "#001148", "text": "Nig\u0302erio, la plej log\u0302ata afrika lando kun konjekteble 150 milionoj da civitanoj, entreprenis fine de marto oficialan popolnombradon por scii precize, kiom da log\u0302antoj g\u0302i havas. La kvartaga nombrado estis plilongigita je du kromaj tagoj post plendoj, ke milionoj ne estas enkalkulitaj."}, {"text_idx": "#001149", "text": "Ekde la sendependig\u0302o de Nig\u0302erio el Britio en 1960 regas disputoj pri la preciza statistiko. Vivas en Nig\u0302erio pli ol 450 gentoj kun malsamaj religioj. Kaj la diversaj etnoj kaj la du plej grandaj religioj, islamo kaj kristanismo, c\u0302iam disputas, kies grupo pli multnombras. La interna milito de 1967 g\u0302is 1970 rezultis c\u0302efe de disputoj pri la tiama popolnombrado."}, {"text_idx": "#001150", "text": "C\u0302i-foje, por eviti antau\u0306ajn problemojn, oni forigis de la enketilo demandojn pri etneco kaj religio \u2013 malgrau\u0306 plendoj de la koncernitaj grupoj. Oni esperas, ke la rezultoj kontentigos kaj en- kaj ekster-landajn komunumojn."}, {"text_idx": "#001151", "text": "La popolnombrado okazis dum periodo de malstabileco kau\u0306zita de miskompreno pri planoj de la prezidanto s\u0302ang\u0302i la konstitucion, por ke li restu en sia ofico kvar pliajn jarojn. En 2007 okazos en Nig\u0302erio s\u0302tataj elektoj kaj jam komencig\u0302is la planado, malgrau\u0306 tio, ke eble s\u0302ang\u0302ig\u0302os la konstitucio."}, {"text_idx": "#001152", "text": "La artikolo Satiro kaj realo (MONATO 2006/5, p. 7) estas bonega artikolo! Gratulu sinjoron Maul miaflanke; mi ege s\u0302atas liajn opiniaj\u0302ojn!"}, {"text_idx": "#001153", "text": "La 29an de marto 2006 okazis en Togolando eklipso de la suno. La registaro deklaris ferio la matenon de la eklipso-tago kaj togolandanoj restis hejme. Tamen antau\u0306e kaj dume regis konfuzo kaj kontrau\u0306diroj."}, {"text_idx": "#001154", "text": "C\u0302irkau\u0306 du semajnojn antau\u0306 la eklipso amaskomunikiloj atentigis, ke oni dume ne rigardu la sunon pro blindig\u0302o-dang\u0302ero. Rezulte homoj ac\u0302etis c\u0302e apotekoj apartajn okulvitrojn. Tamen tri tagojn antau\u0306 la eklipso oni au\u0306dis, ke la okulvitroj, kiujn disponigis al la popolo la registaro, ne protektas kontrau\u0306 blindig\u0302o."}, {"text_idx": "#001155", "text": "Anstatau\u0306e estis dirite, ke oni restu hejme, enfermita en la propra c\u0302ambro, kaj ne rigardu la eklipson. Krome rondiris diversaj onidiroj: oni mals\u0302altu elektronikajn aparatojn, kiuj dum la eklipso difektig\u0302os; oni translokig\u0302u, se oni log\u0302as en domo el pajlo au\u0306 konsistanta el feraj\u0302oj, ktp. Panikig\u0302is multaj homoj, ac\u0302etante antau\u0306 la eklipso-tago mang\u0302aj\u0302ojn kaj alian provianton."}, {"text_idx": "#001156", "text": "Venis la tago mem kaj la ordonoj de la registaro estis klaraj: \u201eC\u0302iu restu hejme, en la c\u0302ambro kun fenestroj kaj pordoj fermitaj.\u201d La stratoj de la c\u0302ef- kaj aliaj urboj restis senhomaj kaj la popolo sekvis la progreson de la eklipso per televido- kaj radio-raportoj. Tamen ne c\u0302iu restis hejme: rabistoj diversloke profitis la okazon por pris\u0302teli bienojn kaj butikojn au\u0306 forpreni bredatajn dombestojn."}, {"text_idx": "#001157", "text": "G\u0302uis la fenomenon ankau\u0306 turistoj, kiuj spektis la eklipson per siaj okulvitroj. Rezulte multaj togolandanoj malkontentis, dirante, ke ilin trompis la registaro, c\u0302ar la eklipso ne tiom timigis, kiom ili atendis. Ekzemple, la prognozita nigro similis al tiu de pluva tago kaj ne al plena nokto."}, {"text_idx": "#001158", "text": "Tiuj, kiuj memoris la lastan eklipson en Togolando en 1947, diris, ke tiam estis pli mallume. Nun togolandanoj devos atendi g\u0302is 2081, g\u0302is okazos la venonta eklipso en ilia lando."}, {"text_idx": "#001159", "text": "Kvankam mi estis au\u0306toro de Lingva Davido kontrau\u0306 Goljato (MONATO 2006/4, p. 19-20), ne estis mi, kiu elektis la bildojn. La dua ilustraj\u0302o sur pag\u0302o 20 ne tau\u0306gas por eseo pri la gaela lingvo en Irlando, kvankam g\u0302i estas tre interesa kaj unika. Temas pri la titolpag\u0302o de ege rara kaj antikva biblio en la gaela lingvo, tradukita el la hebrea en la gaelan de William Bedel kaj el la greka de William O Domhnuill, kiu, por komuna profito de la skotaj gaeloj, estas transskribita el la irlanda tiparo al la legeblaj romiaj minuskloj."}, {"text_idx": "#001160", "text": "La historio de tiu versio estas interesa. Ekde la alveno de la kristana religio en la 5a jarcento, la irlandanoj konis Biblion en la latina lingvo. Neniu gaela traduko ekzistis g\u0302is preskau\u0306 la fino de la 16a jarcento, kiam la au\u0306toritatoj de la anglikana eklezio proponis tradukigi la Novan Testamenton. En la 17a jarcento aperis irlanda eldono de la tuta Biblio, tradukita de O Domhnuill kaj Bedel, populare konata kiel \u201eBedel-biblio\u201d. C\u0302ar en tiu epoko apenau\u0306 estis diferenco inter la gaela uzata en Irlando kaj tiu en Skotlando, aparta eldono por uzo en Skotlando estis presita en Londono, post antau\u0306preparo en Dublino. Tamen oni baldau\u0306 konstatis, ke la skotgaeloj ne povis kompreni la originalan Bedel-tekston, c\u0302ar tiam \u2013 kaj ec\u0302 g\u0302is la lasta duono de la 20a jarcento \u2013 la tiparo, per kiu oni en Irlando presis gaelajn tekstojn (inkluzive tiun de la Bedel-biblio), estis la bela mezepoka manuskripta alfabeto. La ilustraj\u0302o en MONATO do rilatas al represo publikigita en la jaro 1690 kaj tau\u0306gus ne por artikolo pri la irlandgaela, sed por bildigi specimenon de la skotgaela, kiu dum la jarcentoj post la 17a multe s\u0302ang\u0302ig\u0302is kaj evoluis g\u0302is aparta lingvo hodiau\u0306 ankorau\u0306 parolata en Skotlando."}, {"text_idx": "#001161", "text": "Fruaprile koncertis en Tirano, Albanio, la muzik-grupo de Goran Bregovic\u0301, la filo de patro kroata kaj patrino serba, kiu kreskis iom libera je kompleksoj naciismaj kaj s\u0302ovinismaj, karakterizaj por multaj balkananoj."}, {"text_idx": "#001162", "text": "Pro la milito en eksa Jugoslavio Bregovic\u0301 elmigris okcidenten kaj koncertis en pluraj landoj, c\u0302iam inspirate de la nocio, ke per muziko eblas krei amikecon."}, {"text_idx": "#001163", "text": "Intervjuate, Bregovic\u0301 diris, ke li neniam komprenis, kial albanoj kaj serboj malbone interrilatas. Sed eble la koncerto en Tirano, kun 50 muzikistoj, inau\u0306guros pli pacan estontecon por la popoloj de la maltrankvila duoninsulo. Tial la urbestro de Tirano Edi Rama honoris la muzikiston, donante al li \u2013 kio okazas tre malofte \u2013 la tiel nomatan oran s\u0302losilon de la c\u0302efurbo."}, {"text_idx": "#001164", "text": "Toleremo kaj liberecoj en Nederlando"}, {"text_idx": "#001165", "text": "En MONATO (2006/3, p. 11) mi esprimis \u2013 en formo de \u201eOpinio\u201d \u2013 do en iom persone kolorita, iom emocia teksteto \u2013 mian konsternig\u0302on pri la fakto, ke g\u0302uste s-inon Hirsi Ali oni kandidatigis por pac-premio. Kelkaj homoj tion s\u0302ajne ne bone komprenis, supozante, ke mi kontrau\u0306as reziston al tiel nomata \u201evirino-cirkumcido\u201d."}, {"text_idx": "#001166", "text": "Por esti unu fojon por c\u0302iam tute klara tiurilate: cirkumcido lau\u0306 mia kompreno estas ege praa religia rito en judismo kaj islamo, c\u0302e kiu oni fortranc\u0302as etan pecon de la (vira!) penisa hau\u0306to simbole al submetig\u0302o al Dio. Mi au\u0306dis plurfoje, ke en Usono oni faras ion saman c\u0302e multaj knaboj mallonge post la naskig\u0302o, sen ia ajn religia intenco sed pro higieno au\u0306 pro beleco-idealo. Nu, tio ne interesas min c\u0302i tie."}, {"text_idx": "#001167", "text": "C\u0302e ina infano fizike ne eblas fari tian saman operacion, c\u0302ar ino ne havas penison. Krom tio la Biblio ne petas tion de la homoj, do tute mankas la religia postulo."}, {"text_idx": "#001168", "text": "Ke en multaj afrikaj triboj ekzistas de multaj jarcentoj la kutimo grave mutili la inajn seksorganojn, nomante tion virino-cirkumcido, estas fakto, kiu komence ne estis ligita al la supre menciita \u2013 origina, vera \u2013 cirkumcido. Tamen, en la dau\u0306ro de la tempoj, iam en afrikaj islamaj regionoj farig\u0302is kutime \u201ecirkumcidi\u201d ankau\u0306 inajn infanojn."}, {"text_idx": "#001169", "text": "Lau\u0306 mi estas bone, ke oni kontrau\u0306batalu tian kutimon, kiu povas lezi la virinojn por la tuta vivo. Mi do neniel protestas, ke Hirsi Ali ankau\u0306 kontrau\u0306batalas tion. C\u0302e tio, kiel la plimulto de la nederlandanoj, mi povas nur aprobi s\u0302ian agadon. Ankau\u0306 multaj islamanoj subtenas c\u0302i tian s\u0302ian agadon."}, {"text_idx": "#001170", "text": "Sed efektive, kion Hirsi Ali faradas, estas afero multe pli ampleksa kaj lau\u0306 mi ne nur erara sed dang\u0302era. Kaj g\u0302uste tial mi estis konsternita, kiam mi legis, ke oni s\u0302in kandidatigis koncerne la temon \u201epaco\u201d \u2013 se temus pri batalo kontrau\u0306 virino-mutilado, nu, bone \u2013 tion s\u0302i eble povus meriti. Se aliaj ne meritus la saman premion ec\u0302 pli forte ..."}, {"text_idx": "#001171", "text": "Por mi temas precipe pri tio, kion Hirsi Ali faras en nia politiko."}, {"text_idx": "#001172", "text": "En Nederlando oni konas la tiel nomatan politikan triopon: jen la registaro \u2013 la c\u0302efministro, la ceteraj (vic)ministroj, la reg\u0302(in)o \u2013, jen la parlamento (en du c\u0302ambroj) kaj trie jen la jug\u0302istaro. C\u0302iu el la tri havas siajn taskojn, siajn devojn, siajn rajtojn ktp. C\u0302iu el la tri havas propran respondecon, sendepende de la aliaj. La log\u0302antaro, la civitanoj, havas siajn leg\u0302e garantiitajn libereco-rajtojn \u2013 vidu en paragrafo 1 de nia konstitucio: absoluta malpermeso je diskriminacio surbaze de raso, sekso, religio ktp. Lau\u0306litere la teksto diras: \u201eC\u0302iuj kiuj trovig\u0302as en Nederlando estas, en samaj okazoj, same traktataj. Diskriminacio pro religio, kredo, politika opinio, raso, sekso au\u0306 pro kiu ajn alia kau\u0306zo, ne estas permesata.\u201d Tio estas klara, s\u0302ajne. Tio ec\u0302 ne limig\u0302as nur al civitanoj \u2013 ne: temas pri c\u0302iu en nia lando."}, {"text_idx": "#001173", "text": "Pro kio oni formulis tian artikolon? G\u0302i ja estas integra parto de nia nederlanda historio, g\u0302i ligig\u0302as intime al la fakto, ke nian landon formis unuavice rezisto kontrau\u0306 la troa s\u0302tata potenco super la religio: paragrafo 1 de la konstitucio s\u0302irmas la homojn individue kontrau\u0306 la eblo de s\u0302tata perforto."}, {"text_idx": "#001176", "text": "Sed ekestis certa problemo lastatempe, eble de post la 70aj jaroj, eble ec\u0302 pli poste: pluraj homoj ekopiniis, ke tiu paragrafo 1 de la konstitucio celas s\u0302irmi ilin kontrau\u0306 aliaj individuoj anstatau\u0306, kiel estis la origina intenco, kontrau\u0306 s\u0302tata perforto. Ili ekkutimis rezoni: lau\u0306 la konstitucio mi estas libera \u2013 mi rajtas do havi kiun ajn opinion, religian, politikan, au\u0306 alian ... Sekve mi do efektive rajtas havi kiun ajn opinion. Nu, se mi estu vere libera, mi devas havi la rajton eldiri mian opinion pri kio ajn, kaj pri kiu ajn, c\u0302ie kaj c\u0302iam, sen iu ajn limigo."}, {"text_idx": "#001177", "text": "Kelkaj, interalie Pim Fortuyn [forte\u0301jn], tion ege vaste faris. Multaj el la publiko, c\u0302ar tio ofte okazis televide, unuavide eble prenis tion por nova speco de amuzo, kabaredsimile. Post kiam fanatika defendanto de bestorajtoj murdis Pim Fortuyn, kelkaj aliaj, c\u0302ar intertempe vastig\u0302is akra debato ankau\u0306 en nia lando pri islamismaj ekstremistoj (bonvolu atenti: tio ne estas simplaj islamanoj sed islamismaj ekstremistoj), ekpretendis la rajton je pleja libero diri kion ajn. Kie ajn, kiam ajn. Ion similan pretendis por si ekzemple Theo van Gogh, kiu ekkutimis ne plu paroli pri \u201eislamanoj\u201d sed pri \u201ekaprofikuloj\u201d. Kaj tiun esprimon \u2013 sufic\u0302e malafablan, sed eble en la unua elsendo iomete kabaredecan \u2013 li uzadis dau\u0306re pri islamanoj, c\u0302ie kaj c\u0302iam. Je certa momento fanatika islamano murdis lin. Tio ne estas defendebla, lau\u0306 mi: murdi homon neniam estas bone au\u0306 defendeble. Ankau\u0306 Korano tion klare diras. Sed certe lau\u0306 nederlanda tradicio, lau\u0306 nia juro, lau\u0306 niaj kutimoj ion similan oni ne faru. Neniam!"}, {"text_idx": "#001178", "text": "Kaj post tio Hirsi Ali, kiu jam kelkajn jarojn kampanjis en televido kontrau\u0306 islamo, religio kiun Pim Fortuyn jam kutimis nomi \u201edegenerinta religio\u201d, \u201eprimitiva religio\u201d k.s., \u2013 post tio s\u0302i ekpostulis al si la rajton insulti libere. Lau\u0306 Hirsi Ali, s\u0302i rajtas publike insulti islamon kiel religion. C\u0302ar paragrafo 1 de la konstitucio atribuas al ni c\u0302iuj liberecojn. C\u0302ar tiamaniere, lau\u0306 la sulko de Pim Fortuyn kaj Theo van Gogh, s\u0302i nun emfaze kaj ripete \u2013 plurfoje televide tion s\u0302i klare ripetis \u2013 postulas al si la plene liberan rajton insulte ofendi islamon tute g\u0302enerale."}, {"text_idx": "#001179", "text": "En tio tute ne temas pri tio, c\u0302u s\u0302i havu la rajton esti au\u0306 ne esti membro de islamo au\u0306 de iu ajn religio au\u0306 de neniu religio. Tiun rajton kompreneble s\u0302i havas \u2013 tiun rajton havas c\u0302iu ajn homo trovig\u0302anta en Nederlando. Kaj tute ne temas pri tio, c\u0302u s\u0302i rajtas havi iun ajn opinion au\u0306 konvinkon \u2013 kompreneble tiun rajton s\u0302i havas \u2013 vidu supre ..."}, {"text_idx": "#001180", "text": "Temas pri tio, ke Hirsi Ali oftege kaj tre insulte ofendas homojn c\u0302ar ili apartenas al islamo. Kaj por multaj homoj, krom tio, estas kroma problemo, ke s\u0302i estis membro de la parlamento, do parto de nia registara triopo, supre menciita. Tia homo ja devus stari super la partioj, almenau\u0306 ne sisteme ofendi iun kategorion. Kaj dau\u0306re insulti grandan religion \u2013 tio ne estas kongrua al nia nederlanda tradicio, nek al niaj kutimoj, nek al niaj leg\u0302oj. Kaj kiel pastoro mi ne povas pri tio silenti."}, {"text_idx": "#001181", "text": "Do al mi persone estis vere tre s\u0302oke, legi ke iu proponis g\u0302uste s\u0302in por premio pri paco!"}, {"text_idx": "#001182", "text": "SEPA: la fina fazo de la enkonduko de eu\u0306ro"}, {"text_idx": "#001183", "text": "Por multaj eu\u0306ropanoj la uzo de eu\u0306ro-monbiletoj kaj -moneroj ig\u0302is tute normala afero. Por eu\u0306ro-pagoj per banko kaj per karto jam iom estas realigite, sed vera eu\u0306ro-zono ekzistos nur ekde la jaro 2010."}, {"text_idx": "#001184", "text": "La sistemo por malmultekoste kaj fidinde g\u0302iri monon al alia lando de la eu\u0306ro-zono relative bone funkcias. La c\u0302efaj restantaj problemoj s\u0302ajnas esti la kostoj (kiuj teorie ne estu pli altaj ol por enlanda pago) kaj la tre longaj kaj komplikaj internaciaj kontonumeroj kaj bankokodoj."}, {"text_idx": "#001185", "text": "Pagi per kreditkarto, kiel Visa au\u0306 MasterCard, proksimume funkcias kiel antau\u0306e. Tiu metodo ig\u0302as pli sekura, c\u0302ar iom post iom la subskribon anstatau\u0306as persona kodo. Tamen, g\u0302i restas multekosta por la komercistoj, kiuj devas pagi procentaj\u0302on al la kreditkartokompanioj. La uzanto ricevas la konteltirojn nur la sekvan monaton. Tiel li g\u0302uas monaton da pagoprokrasto, sed aliflanke li ankau\u0306 nur post monato ekscias pri ebla misuzo de sia karto. Ankau\u0306 akiri kontantan monon per kreditkarto ofte multe kostas. Pli racia kaj enlande kutime uzata estas la debetkarto. G\u0302i funkcias nur per persona kodo kaj elspezoj per g\u0302i estas tuj subtrahataj de la kontosaldo. G\u0302ia uzo ekster la hejmlando (per la Maestro-sistemo) ne g\u0302enerale eblas."}, {"text_idx": "#001188", "text": "Eblas observi la progreson de la SEPA-projekto per la retejo de la Eu\u0306ropa Centra Banko, ."}, {"text_idx": "#001189", "text": "Projekto por restigi knabinojn c\u0302e lernejoj en Togolando montrig\u0302as sukcesa. Tradicie knabinoj ne tiom bone instruig\u0302is kiom knaboj kaj do malmultas virinoj ekzemple en oficaj kaj registaraj postenoj. Abundas la kialoj: gepatroj favoras siajn filojn, kredante, ke filinoj laboru surkampe au\u0306 prizorgu aliajn infanojn; patroj neglektas siajn filinojn, ne sufic\u0302e atentante pri iliaj bezonoj; kaj fojfoje knabinoj suferas c\u0302e lernejoj pro seksa ekspluatado."}, {"text_idx": "#001190", "text": "En 1996 Togolando iniciatis kunlaboran programon aprobitan de la infana fonduso de Unuig\u0302intaj Nacioj (UNICEF) por eduki kaj knabinojn kaj gepatrojn. La celoj estis altigi je 80 % la enskribig\u0302on de knabinoj en la vilag\u0302aj lernejoj, kie efektivig\u0302as la programo. Por subteni la iniciaton, la registaro fiksis la koston de knaba instruado c\u0302e elementa lernejo je 1400 okcidentafrikaj frankoj (213 eu\u0306roj), de knabina instruado je 1000 frankoj (152,50 eu\u0306roj). La koncernitaj vilag\u0302oj profitis alimaniere, ricevante diversajn ekipaj\u0302ojn, inkluzive de kajeroj kaj skribiloj, kaj ankau\u0306 infanvartejojn."}, {"text_idx": "#001191", "text": "La rezultoj estis kontentigaj. Pli da lernantinoj restis g\u0302is la lasta klaso kaj la registaro decidis pli vaste apliki la originalan programon. Notindas, ke gepatroj ne tiom s\u0302arg\u0302is siajn filinojn, dividante kun ili tradiciajn taskojn. Ankau\u0306 aliaj organizaj\u0302oj kontribuis al la sukceso de la projekto, tiel ke estas konstruitaj klasc\u0302ambroj ankau\u0306 por pli ag\u0302aj lernantoj. Tiuj c\u0302i organizaj\u0302oj, i.a. Rotario kaj Leonkluboj, finance subtenis gelernantojn kaj trejnadon de instruistoj."}, {"text_idx": "#001193", "text": "C\u0302eftemo: \u201eJunag\u0302o, geedzig\u0302o\u201d, kiun sekvas subtemo: \u201ejunulo\u201d, kiun sekvas subsubtemoj: \u201eknabino, junulino, knabo, junulo\u201d; \u201eviziti malbonan societon\u201d; \u201ela tuta vivo estas antau\u0306 li\u201d; \u201eprotesti/ribeli kontrau\u0306 io\u201d kaj post tio plia subtemo: \u201ejunularo\u201d, kiun sekvas subsubtemo: \u201egejunuloj;\u201d \u201esenzorga\u201d"}, {"text_idx": "#001194", "text": "Unuarigarde, la tuto aspektas tute h\u0302aosa kaj malfacile komprenebla. Nu jes, tia g\u0302i estas, se oni uzas g\u0302in kiel ordinaran vortaron. Mankas difinoj, klarigoj, indekso. Sed nun pensu: Supozu, ke vi estas lernanto, kaj via tasko prepare por klaso pri la angla, esperanta au\u0306 hungara lingvo estas lerni utilajn c\u0302iutagajn vortojn por esprimi familiaraj\u0302ojn kaj kelkajn eble utilajn frazojn, utilajn, kiam oni diskutas tiujn familiaraj\u0302ojn. Por la hodiau\u0306a klaso oni lernas vortojn pri la junag\u0302o kaj geedzig\u0302o. Krom la ordinarajn vortojn, kiujn instruas ordinara lernolibro, kiel trovi specifajn vortojn, rilatantajn al la temo \u201ejunag\u0302o kaj geedzig\u0302o\u201d?"}, {"text_idx": "#001196", "text": "Au\u0306 imagu alian situacion: Vi estas hungaro, studanta au\u0306todidakte, kaj volas lerni la vortojn anglalingvajn kaj esperantajn pri hejmaj au\u0306 familiaj aferoj, por tiel pligrandigi vian konon de la vortaro de tiuj du lingvoj. Sekcio 4 de la vortaro prezentas al vi, en paralelaj kolumnoj, zorge interagorditaj, la vortojn en la angla, en kolumno 1; en Esperanto, en kolumno 2; kaj la hungara en kolumno 3."}, {"text_idx": "#001197", "text": "Por kiaj studentoj eble utilus c\u0302i tia vortaro? Nu, supozu, ke vi laboras en hungara meblobutiko kaj bezonas scii la anglalingvajn terminojn por multaj hejmaj mebloj, kiujn angle parolanta ac\u0302etemulo emas prienketi au\u0306 eble ac\u0302eti. Nu, vi ja bezonas scii la anglalingvajn nomojn de la multaj mebloj en la butiko, c\u0302u ne? Kaj, eble, c\u0302ar vi estas internaciemulo, vi decidas lerni ankau\u0306 la esperantajn nomojn de la mebloj."}, {"text_idx": "#001198", "text": "Au\u0306, kompreneble, supozu, ke via propra lingvo estas nek la hungara, nek la angla, sed vi turismas en Usono au\u0306 en Hungario; konante la esperantajn nomojn de la koncernaj mebloj, kiuj interesas vin, vi povas antau\u0306studi la anglajn au\u0306 hungarajn nomojn de tiuj mebloj, antau\u0306 ol viziti la meblobutikojn."}, {"text_idx": "#001203", "text": "La 13an de marto en la rusa kultura-informa centro (RKIC) en Sofio okazis akademia konferenco pri la temo \u201eLa religioj en Eu\u0306ropo kaj la estonteco de la ortodoksa kristanismo\u201d, organizita de la RKIC kaj de scienca-esplora grupo pri religiaj-filozofiaj paradigmoj, konsistanta el instruistoj en kelkaj bulgaraj universitatoj."}, {"text_idx": "#001204", "text": "En la konferenco la supera scienca kunlaboranto de la bulgara akademio de la sciencoj Stefan Penov, kiu estas ankau\u0306 konsilanto de la permanenta parlamenta komisiono pri la konfesioj, prezentis donitaj\u0302ojn pri la religioj en Bulgario surbaze de statistikaj esploroj el la jaro 2005, kiuj estis publikigitaj en la gazetaro. Lau\u0306 tiuj c\u0302i donitaj\u0302oj la situacio de la religioj en la lando prezentig\u0302as jene: ses milionoj da bulgaroj deklaris esti ortodoksaj kristanoj, sed nur 50 % el ili regule vizitas diservojn. Bulgario kristanig\u0302is oficiale en 865. G\u0302i akceptis la ortodoksan kristanismon de Bizanco dum la regado de princo Boris la 1a, kiu ricevis la kristanan nomon Mih\u0302ail (Mih\u0302aelo), la nomon de la bizanca imperiestro. Kano1 Kubrat (naskig\u0302is c\u0302irkau\u0306 la fino de la 6a jarcento \u2013 mortis c\u0302irkau\u0306 650), la patro de la fondinto de la bulgara s\u0302tato kano Asparuh, tamen jam estis ortodoksa kristano. La ortodoksa kristanismo estas konsiderata kiel tradicia por la bulgara popolo."}, {"text_idx": "#001205", "text": "La katolikoj en Bulgario estas inter 60 kaj 70 miloj, el kiuj almenau\u0306 29 miloj estas unianoj, t.e. ili sekvas la ritojn de la ortodoksa eklezio, sed rekonas la papon de Romo. Kontraste al la ortodoksaj kristanoj 90 % el ili regule frekventas siajn diservojn."}, {"text_idx": "#001206", "text": "La klasikaj protestantoj estas c\u0302irkau\u0306 50 miloj da homoj. Inter 50 mil kaj 60 mil estas la homoj, kiuj alig\u0302is al pli novaj sektoj. Ili tamen ne estas pure protestantaj: lau\u0306 la sciencistoj ilia religio estas stranga miksaj\u0302o el judismo, islamo, kristanismo, orientaj religioj kaj malkas\u0302a okultismo. Pri la plimulto de la sektoj ne eblas difini, g\u0302uste al kiu konfesio ili apartenas, sed klaras, ke ili gravitas c\u0302irkau\u0306 tiel nomataj novepokecaj movadoj. Ili aperis en Bulgario post la 10a de novembro 1989, kiam komencig\u0302is la proceso de demokratiig\u0302o de la lando."}, {"text_idx": "#001207", "text": "La fakto, ke entute pli ol 100 mil homoj estas ligitaj kun konfesioj netradiciaj por la bulgara popolo, eksplikig\u0302as per la cirkonstanco, ke 35-40 mil el ili estas romaoj, c\u0302e kiuj la netradiciaj konfesioj rikoltas grandan sukceson. Lau\u0306 Stefan Penov la kialoj por tio kas\u0302ig\u0302as en la misiemo, kiu manifestig\u0302as en disdonado de socialaj helpoj, organizado de sociala patronado kaj kulturaj programoj. La esploro montras, ke c\u0302irkau\u0306 3500 homoj apartenas al judismo."}, {"text_idx": "#001208", "text": "La islamanoj en Bulgario nombras c\u0302irkau\u0306 760 000. Ili estas sunaistoj escepte de 50 mil, kiuj estas moderaj s\u0302ijaistoj. Nur kelkaj centoj da islamanoj estas adeptoj de pli fundamentismaj tendencoj."}, {"text_idx": "#001209", "text": "Lige kun la donitaj\u0302oj pri la nombro de la adeptoj de fundamentismaj tendencoj en islamo, mi konsideras necesa mencii la antau\u0306 nelonge aperintan bulgarlingvan libron de Veselin Boj\u0302kov La invado de la islama fundamentismo. En g\u0302i Boj\u0302kov konatigas la legantojn pri tiu c\u0302i invado en la mondon, en Eu\u0306ropon, en Balkanion kaj precipe en Bulgarion. (Islamo komencis disvastig\u0302i en Bulgario post la okupo de la lando fare de la Otomana Turkio en 1396. Perforte estis islamigita granda nombro da bulgaroj. Okazis ankau\u0306 libervolaj konvertig\u0302oj interalie pro ekonomiaj konsideroj.)"}, {"text_idx": "#001210", "text": "La au\u0306toro atentigas speciale pri manifestig\u0302oj de islama fundamentismo en Bulgario. Li vidas ilin unue en la streboj de turkaj kaj arabaj fundamentismaj organizaj\u0302oj penetri Bulgarion kaj montras la vojojn de la realigo de tiu penetrado. Krom konspiraj formoj de agado aplikig\u0302as lau\u0306leg\u0302aj formoj, kiel vizitoj de komisiitoj, registrado de iliaj fondaj\u0302oj, konstruado de dekoj da moskeoj en la montaro Rodopo, disvastigo de literaturo, sendado de junuloj eksterlanden por religia trejnado. Ekde 1990 g\u0302is nun sume 450 g\u0302is 500 junuloj finis sian religian edukon eksterlande. Estas konstatite, ke parto el ili lernis kaj lernas ne en s\u0302tataj, sed en privataj religiaj lernejoj, subtenataj de fundamentismaj organizaj\u0302oj. La selektado kaj sponsorado de la plimulto el ili estas efektivigata c\u0302efe de tiuj c\u0302i eksterlandaj islamaj organizaj\u0302oj. Reveninte Bulgarion, parto el ili farig\u0302as imamoj, instruistoj au\u0306 aktive alig\u0302as al la religia vivo de la islamanoj kaj komencas propagandi islamajn ideojn, fremdajn al la tradicie islama log\u0302antaro de la lando."}, {"text_idx": "#001211", "text": "Centroj de la disvastigo de islama fundamentismo estas la islamaj lernejoj, en kiuj estas instruate surbaze de la u\u0306ahabita tendenco de islamo, konfirmanta la ideojn de la radikala islamo. En Bulgario apud la tri oficiale rekonataj islamaj lernejoj ekzistas ok nerekonataj islamaj lernejoj. En la libro tute nature estas pritraktata ankau\u0306 la agado de iuj radikalaj elementoj en la movado por rajtoj kaj liberoj (lau\u0306 bulgarlingva siglo DPS), kiu dum la lastaj 15 jaroj diversforme partoprenas en la regado de la lando, kaj de aliaj porturkaj naciismaj organizaj\u0302oj en la lando kiel la turka demokratia partio, kies gvidanto Ahmed Kenan malkas\u0302e alvokas al armita batalo kaj ribelo, kaj la eksterleg\u0302a islama organizaj\u0302o La S\u0302tato estas Kalifejo, kiu efektivigas sian agadon surbaze de islamaj fundamentismaj ideoj."}, {"text_idx": "#001213", "text": "1. Bulgaraj historiistoj ekuzis la formon \u201ekano\u201d anstatau\u0306 \u201eh\u0302ano\u201d, konsiderante g\u0302in kiel originan bulgaran titolon."}, {"text_idx": "#001214", "text": "Jam de 1997 Spartak Ngjela [ng\u0302ela] aktivas en la albana reganta Demokratia Partio, dum kelkaj monatoj precipe kiel ministro pri justico en la tiel nomata registaro de nacia savig\u0302o, g\u0302is venkis la socialistoj. Li estas filo de ministro pri komerco en la reg\u0302imo de la albana diktatoro Enver Hoxha [hodj\u0302a] kaj lau\u0306profesie advokato."}, {"text_idx": "#001215", "text": "En julio 2005 li estis elektita kiel deputito, sed la nova c\u0302efministro ne metis lin en la registaron. Anstatau\u0306e Ngjela ricevis partiajn kaj parlamentajn postenojn, farig\u0302ante komisionestro pri leg\u0302aro. Tamen li kontrau\u0306staris registarajn klopodojn elradikigi korupton (unu el la kialoj pro kiuj Albanio ankorau\u0306 ne estas akceptita de internaciaj instancoj kiel Eu\u0306ropa Unio au\u0306 Nord-Atlantika Traktat-Organizaj\u0302o)."}, {"text_idx": "#001216", "text": "Ngjela argumentis, ke ekzemple s\u0302ang\u0302i la metodojn por elekti membrojn de sendependaj s\u0302tataj institucioj au\u0306 enkonduki elektronikan voc\u0302donadon en la parlamento kontrau\u0306as la konstitucion. Lia konduto vekis admiron c\u0302e la opozicio socialista, sed seniluziigis liajn estrojn en la Demokratia Partio."}, {"text_idx": "#001217", "text": "Rezulte Ngjela aperis antau\u0306 partiestroj por klarigi sian starpunkton. Li akuzis la c\u0302efministron Sali Berisha pri blokado de s\u0302tata kaj ekonomia projektoj surbaze de kontrau\u0306konstitucia agado. Li aldonis, ke Berisha kaj du aliaj ministroj estas eks-komunistoj, kiuj dau\u0306re agas lau\u0306 komunisma pensmaniero."}, {"text_idx": "#001218", "text": "Ngjela kas\u0302e registris la debaton kaj la sekvan tagon donis la bendon al televida kompanio. Jen la unua fojo ekde 1990, ke neformalaj diskutoj estas kas\u0302e registritaj. Tiel rompig\u0302is la pacienco de la Demokratia Partio, kiu eksigis sian disidenton."}, {"text_idx": "#001220", "text": "La deficito de la komerca bilanco kaj de la s\u0302tata bug\u0302eto rapide kreskas. Plialtig\u0302as la s\u0302uldig\u0302o pro s\u0302tataj elspezoj. La deficiton financas la resto de la mondo per ac\u0302etado de s\u0302tataj obligacioj. Ekde la jaro 2001 Popola Respubliko C\u0302inio ac\u0302etis 43 % de la usonaj s\u0302tataj obligacioj por bremsi la falon de la valoro de la usona dolaro kaj tiel eviti damag\u0302on al sia eksporto al Usono kaj al aliaj regionoj, kie la dolaro estas la c\u0302efa valuto."}, {"text_idx": "#001221", "text": "Superaverag\u0302aj profitoj de internaciaj kompanioj kun c\u0302efe usona kapitalo estas atingataj per transigo de produktado kaj esplorado en C\u0302inion, Baraton kaj sud-orientan Azion. Tio malhelpas la internan evoluon en Usono. Kreskas la senlaboreco kaj ekestas strec\u0302oj en la sociala sfero."}, {"text_idx": "#001222", "text": "Malgrau\u0306 c\u0302i tiuj problemoj Usono restas akceptanto de gravaj eksterlandaj investoj. Sed ankau\u0306 en c\u0302i tiu sfero okazas konstanta malkresko kaj la investoj ne iras rekte en la industrion sed en investajn fondusojn. Ili estas senc\u0302ese pli riskaj. Konfirmas tion la strebado de la centraj bankoj de Japanio kaj C\u0302inio. G\u0302is antau\u0306 nelonge ili konstante ac\u0302etis usonajn s\u0302tatajn obligaciojn por limigi la malaltig\u0302on de la valoro de la dolaro. Nun ili ne nur malpliigas siajn investojn en la usonan ekonomion sed pripensas kreon de komuna merkato de aziaj obligacioj kiel alternativon al usonaj. Ambau\u0306 bankoj strebas s\u0302ang\u0302i la proporcion de valutaj rezervoj profite al eu\u0306ro."}, {"text_idx": "#001223", "text": "En la usona ekonomio de la lastaj 65 jaroj rimarkindas unu konstanto: la forta kunligo inter militaj invadoj kaj kresko de la landa ekonomio. Lau\u0306 donitaj\u0302oj de la s\u0302tata oficejo pri ekonomiaj esploroj, kreskoj de la ekonomio okazis dum preparado de militoj, dum militoj kaj dum la postmilita rekonstruo. La usona gazeto Wall Street Journal skribis en februaro 2003, ke dum la preparo de la atako de Irako la militaj elspezoj reprezentis la unusolan favoran flankon de la \u201emalforta usona ekonomio\u201d."}, {"text_idx": "#001224", "text": "Kiaj estas la preferataj militaj elspezoj? \u2013ili plifortigas kelkajn gravajn sektorojn de la usona ekonomio: la aviadajn, komputilajn kaj elektronikajn kompleksojn, kiuj arigas 85 000 kompaniojn kun milionoj da dungitoj \u2013ne nur armilaj entreprenoj sed ankau\u0306 esploraj kaj disvolvaj teknologioj estas financataj per s\u0302tataj rimedoj \u2013eksporto de armiloj kaj milita tekniko estas unu el la plej gravaj eksporteroj de Usono (47 % de la monda komerco de armiloj)."}, {"text_idx": "#001225", "text": "Ekde la unua interkonsento pri internacia komerco en la jaro 1947 (la t.n. G\u0302enerala Konvencio pri Dogano kaj Komerco, konata per la angla mallongigo GATT) la usona milita industrio g\u0302uas escepton pravigitan per \u201es\u0302tata sekureco\u201d. Tio ebligas al Usono havi protektadan kaj subvencian politikon rilate al eksporto de armiloj kaj de milita tekniko. La profitoj de armistoj tiel multe plialtig\u0302is en la lasta periodo."}, {"text_idx": "#001226", "text": "Post la profitoj el la detruo de Irako sekvas profitoj el la rekonstruo. En la rekonstruo de Irako partoprenas c\u0302efe usonaj kompanioj kiel Bechtel Group, Fluor Corporation, Louis Berger Group, Parsons Corporation, Halliburton. Halliburton (g\u0302is la jaro 2000 vicprezidanto Dick Cheney estis prezidanto de g\u0302ia administra konsilantaro) akiris pere de frata kompanio Kellog Brown and Root kontrakton kun valoro de 200 milionoj da dolaroj por rekonstruo de la dummilite detruitaj nafto-ekspluataj instalaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001227", "text": "Kiu pagas? Jam antau\u0306 la invado de Irako tiama oficiala parolisto de prezidanto Bush diris, ke la efektiva problemo de la estonteco estas pagoj por rekonstruo de Irako. Irako, diference de Afganio, estas ric\u0302a lando. Tie estas senlimaj fontoj de krudaj\u0302oj, kiuj apartenas al la iraka popolo. Estas multaj manieroj kiel akiri repagon au\u0306 kompenson por la rekonstruo."}, {"text_idx": "#001228", "text": "Juran bazon por prirabo de la malvenkinta Irako kreis la unua usona guberniestro Paul Bremer. Li organizis la privatigadon de irakaj s\u0302tataj propraj\u0302oj: produktado de elektra energio, telekomunikado, infrastrukturo de ekspluato kaj transporto de nafto kaj gaso ktp. Estis ekskluzivita ia ajn posta regado kaj interveno de la iraka registaro kaj la s\u0302tataj organoj. Eksterlandaj kompanioj akiris plenan liberon. Ili rajtas posedi kaj plene kontroli g\u0302is 100 % de la akcioj. Ankau\u0306 100 % de la profitoj povas iri eksterlanden. Kompanioj pagas nur 15 % de imposto (antau\u0306 la milito 45 %). Ses elektitaj bankoj ricevis licencon kaj tiel priregas la irakan bankan sektoron. Jozefo Saba, tiama regiona direktoro de la Monda Banko, pritaksis la leg\u0302igitan rabon jene: \u201eC\u0302i tiu pas\u0302o ebligis krei tau\u0306gan medion por alfluo de eksterlandaj investoj.\u201d"}, {"text_idx": "#001230", "text": "Paul Wolfowitz, la tiama vicministro pri defendo de Usono kaj ekde junio 2005 prezidanto de la Monda Banko, diris: \u201eLa kau\u0306zo kial ni ekmilitos kontrau\u0306 Irako kaj ne kontrau\u0306 Norda Koreio estas, ke Irako nag\u0302as sur maro da nafto.\u201d C\u0302u la usonaj kompanioj havos utilon el naftaj fontoj nur post stabiligo de politika situacio en Irako? Ili profitas jam nun. Pro la alten pelita prezo de nafto la tri plej grandaj usonaj kompanioj krome enspezis 10 g\u0302is 30 miliardojn da dolaroj. Naftaj kompanioj havas pli grandan intereson teni la prezon de la nafto alta ol la proprietuloj."}, {"text_idx": "#001231", "text": "El akiro de regado super la iraka nafto Usono havas du avantag\u0302ojn: limigon de la pozicio de Sau\u0306da Arabio kaj OPEL (Organizaj\u0302o de Petrol-Eksportaj Landoj) kaj malpligravig\u0302on de la rusaj fontoj. Tiuj estas konsiderataj kiel alternativoj en la okazo de provoj pri revoluciaj s\u0302ang\u0302oj en s\u0302tatoj de Persa Golfo. En la unua kazo, kiam la ekspluato de iraka nafto estos plene modernigita, tio farig\u0302os katastrofo por Sau\u0306da Arabio kaj OPEL, kiuj jam nun precize plenumas la instrukciojn de Usono. En la dua kazo, Rusio, kiu post la 11a de septembro 2001 sukcese klopodis farig\u0302i la dua plej granda produktanto de nafto, povus esti elpremita el la ludo, c\u0302ar en Irako la kostoj de ekspluato kaj transporto estas multe pli malaltaj ol en Rusio."}, {"text_idx": "#001232", "text": "Eu\u0306ropo dependas de la nafto el Persa Golfo. Nur parto de la eu\u0306ropa naftobezono estas kovrita per liveroj el Britio, Norvegio kaj Rusio. En la jaro 2000 Sadam Husajn decidis, ke naftokomerco okazos per eu\u0306roj. Tion Usono devis puni, c\u0302ar alie la usona dolaro perdus sian rolon kiel c\u0302efa monda valuto, kaj g\u0302i estus senigita de sia influo por decidi pri mondaj prezoj de nafto. Se oni komercas kun nafto nur en dolaroj, la s\u0302tatoj sen dolaraj rezervoj devas vendi siajn varojn kontrau\u0306 dolaroj por povi ac\u0302eti nafton dolare."}, {"text_idx": "#001233", "text": "Kia estis la celo de invado en Irakon? Usono volis teni la pagojn por nafto nur en dolaroj kaj tiel savi la usonan ekonomion. Krom tio g\u0302i donis signalon al c\u0302iuj produktantoj de nafto, kio povus sekvi, se ili provus fari ion similan kiel Husajn."}, {"text_idx": "#001234", "text": "Provizore la ekonomio de Usono s\u0302ajnas esti plifortigita per la militado. Sed la usonaj ekonomiaj problemoj ne estas solvitaj. La milito subtenis ekonomian disvolvon sed ne sukcesis kompensi la g\u0302isnunajn perdojn. La deficito de la eksterlanda komerco plu plialtig\u0302as same kiel la deficito de s\u0302tataj elspezoj. C\u0302u oni solvos tion per plia milito?"}, {"text_idx": "#001235", "text": "\u201eMovig\u0302u iomete, por ke mi trovu lokon por mia kajero por kopii la lecionojn,\u201d diris unu lernanto al alia. Ankau\u0306 tiu c\u0302i diris tion al tria persono, la tria al kvara, ktp, g\u0302is fine la mesag\u0302o atingas la lernanton apud la muro. Venas la peto: \u201eMuro, movu vin antau\u0306en, por ke mi trovu lokon por mia kajero por kopii la lecionojn.\u201d"}, {"text_idx": "#001236", "text": "Tia estas la situacio en togolandaj klasc\u0302ambroj. G\u0302enerale, en s\u0302tataj lernejoj la studantoj sidas duope en klasc\u0302ambroj kun pli ol 50 gelernantoj. Kaj la nombro kreskas. Fojfoje enestas en klasc\u0302ambro 100 gelernantoj, tiel ke oni sidas tri- au\u0306 kvarope, kaj neniam estas spaco por teni kajeron kaj labori."}, {"text_idx": "#001239", "text": "La litova servo pri sanprotektado informis, ke miloj da policistoj, limgardistoj, fajrobrigadanoj kaj militistoj de internaj tac\u0302mentoj estas tro grasaj."}, {"text_idx": "#001240", "text": "Preskau\u0306 duono de la oficistoj superpezas; kontraste, inter la samag\u0302a cetera log\u0302antaro de Litovio, nur iom pli ol du kvinonoj estas tro dikaj. Precipe grasaj kaj superpezaj estas policanoj: preskau\u0306 kvinono de la policanoj suferas pro diversaj sanproblemoj, inkluzive de malbonaj sangocirkulado kaj vidado."}, {"text_idx": "#001242", "text": "Post longa malc\u0302eesto mi revizitis pasintjare mian iaman patrujon, Libanon. Kiam mi estis knabo en mia vilag\u0302o At-Tajba (La Bonklimata), en la sudo, apenau\u0306 rimarkeblis la 20a jarcento. Nun g\u0302i estas relative prospera urbeto. En la centro mi trovis mian iaman domon kun g\u0302ia frukt-g\u0302ardeno (malgrau\u0306 postsigno de israela bombo sur la muro) bone prizorgata de la komunumo omag\u0302e al mia patro, la mulao en la regiono. Mi promenadis tien kaj reen kaj mang\u0302is de la samaj s\u0302atataj fig-, granat- kaj oliv-arboj. Malmultaj samag\u0302uloj restas, sed la gejunuloj varme akceptis min."}, {"text_idx": "#001243", "text": "Orienten el At-Tajba oni vidas la pinton de Hermon-monto okupata de Israelo. Tuj sude de At-Tajba estas bone videbla juda vilag\u0302o. Kontrau\u0306 la okupo de Israelo batalas Hizbul-Laah. Tamen miaopinie ne Hizbul-Laah forpelis Israelon de Libano sed okcidentaj potencoj, kiuj unue instigis Israelon ekokupi la landon kaj g\u0302in terurigi dum pli ol du jardekoj."}, {"text_idx": "#001244", "text": "Nun la c\u0302efa rolo de Hizbul-Laah estas helpi la popolon de la sudo de Libano reakiri sian egalecon kun la nordo. Alia rolo estas protekti la popolon kontrau\u0306 eblaj masakroj, kiel tiuj de Sabra kaj S\u0302atella en 1982. Samtempe la okcidentaj potencoj bezonas Hizbul-Laah-on, por ke Israelo restu c\u0302iam veka, armita kaj preta ataki."}, {"text_idx": "#001245", "text": "Pasintjare estas mortigita la iama c\u0302efministro de Libano, Al-Hariri. Tiu c\u0302i farig\u0302is milionulo, sed liaj ric\u0302oj ne restis en Libano kaj la lando apenau\u0306 profitis de liaj projektoj. Li konstruigis plej modernan flughavenon en Bejruto kaj s\u0302oseojn por turismo. Lokaj komercistoj kolektis la profitojn kaj resendis ilin al okcidentaj bankoj."}, {"text_idx": "#001246", "text": "Plue, Al-Hariri starigis fonduson por finance subteni libanajn studentojn en okcidento kaj ilin poste revenigi. En 1996 mi renkontis lin en Londono kaj demandis, kiom da studentoj fakte revenas hejmen. Li promesis esplori kaj faksigi respondon, sed neniun mi ricevis."}, {"text_idx": "#001247", "text": "Ankau\u0306 Sirio estas parto de la okcidenta strategio pri Libano kaj la regiono. En 1976 okcidentaj potencoj petis, ke Sirio eniru Libanon por \u201eprotekti kristanojn\u201d dum la interna milito (1976-1991). La armea c\u0302efo ricevis 50 milionojn da dolaroj, nun investitaj en Londono. Tiuj samaj potencoj postulis pasintjare la reirigon de la siria armeo al Sirio, vers\u0302ajne por ke la armiloj trovig\u0302u en pli malgranda tereno kaj, se necese, estu pli facile detrueblaj."}, {"text_idx": "#001248", "text": "La kristana elito estas la plej lerta tavolo de libana socio. Tamen oni trompe kredigas ec\u0302 al g\u0302i, ke Okcidento estas iel g\u0302ia \u201epatrino\u201d. Se vere la okcidenta Francio kompatus Libanon, g\u0302i estus helpocele interveninta por eviti la buc\u0302adon dum la interna milito. Kaj nun la kristanoj kondamnas Sirion kiel okupanton kaj subpremanton de Libano."}, {"text_idx": "#001249", "text": "Apenau\u0306 mirige estas, ke tiom da ambiciaj junuloj forlasas Libanon, lasante hejme junajn virinojn, kiuj mem atendas eksterlandajn svatantojn."}, {"text_idx": "#001250", "text": "En Germanio dum pluraj jaroj okazas vigla diskutado pri la lingvo, unue pri mise proponita ortografia reformo (kun nun fina rezulto, ke post multegaj kritikoj kaj oponoj oni enkondukas nur moderajn modifojn), kaj nun pri la graveco de la lingvo mem. La germana dum la unua parto de l' pasinta jarcento apud hispana, franca, angla kaj rusa estis inter la tiel nomitaj mondlingvoj; grava g\u0302i estis precipe en scienca sfero (ekzemple en medicino), sed pli kaj pli perdis signifon kaj definitive farig\u0302is malgrava sekve de la horora hitlera reg\u0302imo kaj 2a mondmilito, kiun komencis nazia Germanio."}, {"text_idx": "#001251", "text": "Aktuale diskutado (kiu foje ig\u0302as disputado) temas pri uzado \u2013 pli g\u0302uste ne-uzado \u2013 de la germana fare de enmigrintoj, precipe kiam per diversaj esploroj, ekzemple la konataj PISA-studaj\u0302oj, oni fine rimarkis, ke Germanio neglektis instruadon de la nacia lingvo al ne-germanaj infanoj, kio kau\u0306zas multajn problemojn en lernejoj kaj socio. En la du plej grandaj grupoj de enmigrintoj (kaj ties idoj), turka kaj rus-germana, ec\u0302 en dua kaj tria generacio scio de la germana estas tiom rudimenta, ke infanoj fiaskas en lernejoj kaj junuloj neniel trovas laborpostenojn. Sekve de frustracio ili ne malofte pro manko de vivperspektivo ne nur enuas kaj huliganas, sed ec\u0302 ig\u0302as krimemaj."}, {"text_idx": "#001252", "text": "Kiam en printempo instruistoj de lernejo en Berlino publikigis helpkrian leteron al la koncerna ministrejo, per kiu ili klarigis, ke praktike ne eblas eduki siajn lernejanojn (precipe turkajn kaj arabajn) pro manko de lingvoscio, ekscitite reagis politikistoj kaj konstatis, ke tiaj infanoj povas integrig\u0302i en la socio nur, se ili scias la germanan. Iuj postulis, ke en lernejoj oni rajtu paroli nur germane, ne turke, ruse au\u0306 en alia \u201efremda\u201d lingvo. Aliaj postulis, ke infanoj de enmigrintoj rajtu eniri lernejon nur, se ili scias la germanan. Sed kiel ili sciu g\u0302in, se en la familioj oni tute ne parolas la lingvon de la \u201egastlando\u201d? Nur nun politikistoj ekkonis, ke pri tio kulpas manko en la eduka sistemo: frekventado de infanvartejo estas libervola en Germanio \u2013 kaj kosta (gepatroj devas pagi kotizon), sed frekventado de lernejo estas deviga kaj senpaga. Do gepatroj de enmigrintoj hezitas sendi siajn idojn al infanvartejo; kiam ili eniras lernejon, ili do scias tute ne au\u0306 nesufic\u0302e la germanan, por kompreni instruistojn."}, {"text_idx": "#001253", "text": "Aliflanke en lernejoj oni pli kaj pli reduktadis instruadon de l' germana favore al \u2013 angla, kiun oni parte instruas jam en la unuaj klasoj de elementaj lernejoj kaj baldau\u0306 ankau\u0306 en infanvartejoj. Sekve ankau\u0306 abiturientoj ne plu bone regas sian gepatran lingvon, kiun en multaj fakoj studentoj ec\u0302 ne plu bezonas, c\u0302ar en universitatoj oni lekcias per la angla. Sciencistoj estas devigataj, perfekte scii tiun lingvon; ec\u0302 la plej granda germana scienca akcel-organizaj\u0302o DFG postulas skizon en la angla, se iu volas havi stipendion au\u0306 subvencion! Tial renomaj sciencistoj antau\u0306 unu jaro postulis redoni al la germana sian sciencan rangon. Ili argumentis, ke 30 % de la germanoj tute ne scias la anglan, pliaj 30 % nur rudimente, tiel ke ili ne povas partopreni sciencan evoluon. Lekcioj en la angla de germanoj ofte estas subkvalitaj, ili avertas. Krome uzado de la angla nutras la impreson, kvazau\u0306 germanoj ne plu kapablus esprimi novajn ideojn. Unu jaron poste oni neniel povas konstati efikon de tiu protesto, male politikistoj favoras ec\u0302 pli ol antau\u0306e instruadon de la angla kaj fajfas pri la germana."}, {"text_idx": "#001254", "text": "Kontraste politikistoj batalas kontrau\u0306 la angla kaj por la germana en aliaj sferoj. En aprilo la prezidanto de la germana parlamento skribis akran leteron al la komisiono de EU kaj minacis, ke la germana parlamento ne plu traktos leg\u0302proponojn de EU, se ili ne estas tradukitaj al la germana sed aperigitaj nur en angla kaj franca. Germanoj argumentas, ke 24 % de la EU-civitanoj parolas la germanan, kontraste al nur 16 %, kiuj parolas la anglan kaj francan respektive. Certe tio estas prava argumento, sed g\u0302i validas same por hispanoj, poloj au\u0306 italoj, kiuj same suferas pro lingva neglekto. Tamen sekve de la plendo el Berlino la prezidanto de EU-komisiono promesis, prezenti la tekstojn ankau\u0306 en la germana."}, {"text_idx": "#001255", "text": "Sed protesto jam venis el Finnlando, kiu meze de 2006 transprenas prezidon de EU: Helsinko ne havigos tekstojn en la germana. Tio jam okazis la lastan fojon, kiam Finnlando prezidis kaj uzis nur la anglan kaj francan lingvojn. Germanaj kaj au\u0306straj ministroj simple ne plu partoprenis kunsidojn de EU, g\u0302is fine Helsinko cedis kaj denove uzis la germanan. Sed s\u0302ajnas, ke la batalo por la germana dau\u0306ros kaj probable germanoj malgajnos, se ili dau\u0306rigas ambigue: kiel oni povas defendi la propran lingvon se oni samtempe per c\u0302iuj rimedoj favoras la anglan? Germana kancelierino Angela Merkel, cetere, perfekte parolas la anglan (kaj preskau\u0306 perfekte ankau\u0306 la rusan). Almenau\u0306 s\u0302i do povas same bone dialogi kun usona prezidanto kaj rus-germanoj ..."}, {"text_idx": "#001256", "text": "Antau\u0306 du jaroj la kabineto staris antau\u0306 fiasko kaj senkurag\u0302ig\u0302o. Tamen la nova c\u0302efministro Ferenc Gyurcsa\u0301ny [djurc\u0302anj] energie laboris, tiel ke antau\u0306 la c\u0302i-jara balotado egale staris lau\u0306 opinisondoj la reganta koalicio kaj la opozicio. Fine venkis la koalicio ec\u0302 pli konvinke ol antau\u0306 kvar jaroj."}, {"text_idx": "#001257", "text": "La balota sistemo de Hungario similas al la germana. Hazarde ankau\u0306 la partioj iom similas: du grandaj partioj kaj kelke da satelitoj. Antau\u0306 la unua balotrondo okazis debatoj dissenditaj en radio- kaj televidaj kanaloj. La c\u0302efministro parolis pri la estonteco, dum Viktor Orba\u0301n, estro de la dekstra ligo, atentigis pri la eraroj kaj la pekoj de la pasinteco. La estrino de la malgranda dekstra partio MDF Ibolya [iboja] Da\u0301vid kaptis atenton pro sia aspekto: rug\u0302a vesto kaj blonde farbita hararo."}, {"text_idx": "#001258", "text": "En la unua balotrondo la rezulto estis preskau\u0306 la sama ol antau\u0306 kvar jaroj. La socialistoj atingis etan avantag\u0302on, ricevinte 71 mandatojn. La dekstra ligo ricevis 69, liberaluloj 4 kaj MDF 2. Post tiu c\u0302i balotrondo Gyurcsa\u0301ny faris pakton kun la liberaluloj por dau\u0306rigi la koalicion. Kandidatoj de ambau\u0306 partioj reciproke rezignis por helpi unu la alian kaj kune kampanji."}, {"text_idx": "#001259", "text": "Aliflanke Orba\u0301n petis Da\u0301vid-on unuigi la fortojn. Da\u0301vid starigis ok postulojn, i.a. ke Orba\u0301n retirig\u0302u, por ke la c\u0302efministro-kandidatino estu Da\u0301vid. Voc\u0302donontoj konstatis, ke maldekstre prezentig\u0302is interkonsento, programo kaj kandidato; dekstre male (Orba\u0301n ja retirig\u0302is)."}, {"text_idx": "#001260", "text": "Tial la dua balotrondo portis grandan sukceson por la koalicio. Sen voc\u0302oj el eksterlando la socialistoj akiris 190 seg\u0302ojn kaj la liberaluloj 20. Jen komforta plimulto, c\u0302ar Orba\u0301n gajnis nur 164 seg\u0302ojn kaj Da\u0301vid 11."}, {"text_idx": "#001261", "text": "La malnova-nova kabineto havas du neprokrasteblajn farendaj\u0302ojn. G\u0302isau\u0306tune oni devas prezenti programon al Eu\u0306ropa Unio por malpliigi la bug\u0302etan deficiton. Poste g\u0302i devas fronti al konsilantaraj elektoj."}, {"text_idx": "#001262", "text": "En mia log\u0302urbo Augsburg policanoj lernis la rusan lingvon, por ke ili povu pli bone interkomuniki kun rus-germanoj, kiuj amase vivas tie c\u0302i sed nur malamase scias kaj lernas la germanan. Renversita mondo? Ne, sed tio necesas por sekurigi la urbon. C\u0302ar turkoj jam de multaj jardekoj vivas en Augsburg, la polico disponas jam pri sufic\u0302e da turkdevenaj kolegoj, do pri tiu grupo de enmigrintoj oni ne havas lingvajn problemojn. Kelkaj politikistoj j\u0302us proponis, ke oni prezentu turkan version de l' germana nacia himno, por ke ankau\u0306 turkoj povu kanti g\u0302in \u2013 tio helpos integrig\u0302i, argumentis verdula politikisto, c\u0302ar estos \u201esimbolo por multlingveco de Germanio\u201d. Sed kristandemokrata politikisto obj\u0302etis: \u201eTio estus la malo de integrig\u0302o.\u201d La germanaj kandidatoj por la konkurso de eu\u0306ropaj televizioj pri kanzonoj prezentas jam de jaroj siajn kantojn ne en la germana, sed la angla lingvo. Preskau\u0306 neniu protestas. Protestoj tamen jen kaj jen aperas kontrau\u0306 la \u201egermangla\u201d. Kontrau\u0306 superfluaj anglismoj nun agadas triopo da fakuloj pri germana lingvo. Precipe en reklamlingvaj\u0302o abundas tiaj monstraj\u0302oj, tiel ke lau\u0306 fres\u0302aj esploroj ilin komprenas nur 8 % de la germanaj klientoj. Per ilia agado \u201eVivanta germana\u201d ili volas proponi c\u0302iumonate tri germanigojn de anglismoj, ekzemple por homepage (Startseite = startpag\u0302o)."}, {"text_idx": "#001263", "text": "Jen nur kelkaj facetoj el longa listo de lingvaj problemoj en Germanio. Sed preskau\u0306 c\u0302iuj germanoj favoras la anglan, lingvon de tutmondig\u0302o. Fervore oni lernas g\u0302in. 12-jara filo de konato tamen ne bone progresas en angla kurso de la lernejo kaj tial riskas ne atingi la pli altan klason. Do la patro sendis lin por unusemajna lingvokurso al Malto, por 1250 eu\u0306roj. Imagu, se oni proponus al usona patro sendi sian filon al Germanio, por ke li pli bone lernu tiun lingvon. Li deklarus vin freneza. Kial lia filo lernu akcesoran, sensignifan lingvon, se li ja posedas la mondlingvon? Germanoj ne vidas tian maljustaj\u0302on, tamen plendas pri malgravig\u0302o de sia lingvo. Pri tiu c\u0302i ambigua konduto vi povas legi en la c\u0302i-numera \u201evidpunkto\u201d. Estus interese, ekscii de niaj legantoj, c\u0302u similajn lingvoproblemojn oni havas en aliaj landoj. Skribu!"}, {"text_idx": "#001264", "text": "Argumenteblas, ke rapida modernigo detruas tradiciajn kulturojn kaj rapidigas ilian pereon. Protekti tradiciajn kulturojn kaj akceli ekspluaton de kulturaj ric\u0302fontoj farig\u0302is gravaj rimedoj por konservi kulturan diversecon kaj garantii dau\u0306rigeblan disvolvon de la homaro en ekonomia tutmondig\u0302o."}, {"text_idx": "#001265", "text": "En Pekino estas komerca kvartalo Dazhalan, kiu situas sud-okcidente de Tiananmen-placo. De la dinastio Yuan (1271-1368) g\u0302is la Respubliko de C\u0302inio (1912-1949), g\u0302i estis unu el komercaj kaj amuzaj centroj de Pekino. Tiu c\u0302i komerca kvartalo sin karakterizis pro cento da konataj malnovaj firmaoj, ekzemple la c\u0302inmedicina apoteko Tongrentang, la butiko de legompeklaj\u0302oj Liubiju, la s\u0302u-butiko Neiliansheng kaj la silkovendejo Ruifu\u0306iang."}, {"text_idx": "#001266", "text": "Surbaze de primitiva interna spirito de la tradiciaj kulturoj oni renovigas la tieajn kulturajn heredaj\u0302ojn kaj fandas modernajn elementojn en ilin. Ekzemple, en Dazhalan estas strateto Langfang-1, en kiu trovig\u0302as blanka kvaretag\u0302a domo, konstruita en la jaro 1905. G\u0302i funkciis kiel la unua magazeno en Pekino, kaj nun g\u0302i servas kiel hotelo."}, {"text_idx": "#001267", "text": "En la kvartalo kun areo de c\u0302irkau\u0306 unu kvadrata kilometro troveblas 50 000 log\u0302antoj kaj rekonstruado komencig\u0302is decembre de 2004. Sed aperis unu post la alia problemoj fojfoje malfacile solveblaj."}, {"text_idx": "#001268", "text": "Por restau\u0306ri la antikvajn konstruaj\u0302ojn necesis translog\u0302igi la log\u0302antojn. Kaj, post la rekonstruado, la kvartalo povos enteni malpli da homoj ol antau\u0306e: rezulte pli ol duonon de la tuta investo kompense ricevis 20 000 homoj, kiuj por c\u0302iam forlasos la kvartalon. Parenteze, por la investantoj granda profito simple venas de konstruo de domegoj post malkonstruo de malnovaj domoj."}, {"text_idx": "#001269", "text": "Por efike protekti kvadratajn kortajn domojn de tradicia arkitekturo, la magistrato formulis la c\u0302efan principon de rekonstruado tiel: protekto kaj riparo. La Instituto de Arkitekturo kaj Urbo de la Universitato Tsinghua, kiu respondecas pri la rekonstruado, nepre konservu la trajtojn de la antikva c\u0302efurbo, inkluzive de la kvadrataj kortaj domoj, kun originala ebeneco kaj vasteco."}, {"text_idx": "#001270", "text": "Konstruota estas komerca trafiklinio, dum c\u0302irkau\u0306 la kvartalo estos malpermesataj altaj konstruaj\u0302oj. Originalaj log\u0302domoj plejparte konservig\u0302os, sed oni s\u0302ang\u0302os ilian internan funkcion. Estontece la kvartalo Dazhalan servos al kulturo, turismo kaj komerco."}, {"text_idx": "#001271", "text": "Pekino estas kaj historia kultura urbo kaj moderna metropolo. Multaj novaj konstruaj\u0302oj reprezentas la funkciojn de moderna c\u0302efurbo, dum multaj bone konservataj kortaj domoj, stratetoj kaj aliaj tradiciaj areoj spegulas kulturajn trajtojn. Rapide evoluante, Pekino tamen konservas sian tradician kulturon."}, {"text_idx": "#001272", "text": "La postmilita generacio, nun pensiulig\u0302anta, estas tre egoisma \u2013 tiel opinias Osku Pajama\u0308ki, la au\u0306toro de La avida generacio. Tiu c\u0302i generacio elspezis la havaj\u0302on de la s\u0302tato por malpezigi la impostadon de la plej ric\u0302aj popolanoj. G\u0302i kreis socion, kie tiuj j\u0302us eklaborintaj pasigu sian tutan vivon kiel servistoj de la pli ag\u0302aj homoj, pagante iliajn pensiojn kaj ankau\u0306 la s\u0302tatan s\u0302uldon amasigitan dum la regotempo de la postmilitnaskitoj."}, {"text_idx": "#001273", "text": "Nunaj junaj laboruloj povos g\u0302ui nek sekuran dungitecon nek tradician familian vivon. Aldone, la idealo de vivlonga lernado, kiu por iliaj antau\u0306uloj estis agrabla nova defio kaj s\u0302anco, garantias al la nova generacio nur disrompitajn karierojn kaj homajn rilatojn. Kvankam la juna generacio pagas pli por pensioj, ili mem ne havos pensiojn egalajn al tiuj de la antau\u0306uloj, kiuj povas senzorge amuzi sin sur sunaj plag\u0302oj de sudaj landoj, sciante, ke Finnlando disponigos al ili bazan sekurecon pagatan de nunaj laboruloj."}, {"text_idx": "#001275", "text": "Konstante aperas en la gazetaro artikoloj pri la bedau\u0306rinda stato de maljunulejoj kaj pri la nesufic\u0302a nombro de iliaj vartistoj kaj flegistoj; simile pri pensiuloj, kiuj vivas solaj kaj izolitaj en siaj apartamentoj kaj domoj. Sed antau\u0306e finnoj kreskis en kuniga ni-animeco gvidate de tradicio luterana. Ili alproprigis al si valorojn, kiaj estas religiemo, solidareco, deco kaj interhelpado."}, {"text_idx": "#001276", "text": "Tiam la edukado estis unueciga, sed hodiau\u0306aj adoleskantoj sentas sin ne aranoj, sed individuoj. Ilin ne plu interesas predikoj pri postmortaj\u0302oj: ili pli maltrankvilas pro la stato de la nuna medio kaj la naturo kaj pro la fakto, ke multajn gravaj\u0302ojn oni decidas ne en Finnlando, sed ie ekstere."}, {"text_idx": "#001277", "text": "Ili ne scias, c\u0302e kies pordo indus proteste manifestacii. De la eklezio ili atendas pli socian mesag\u0302on, ankau\u0306 konsideron pri la medio, ne disputojn pri la rajtoj de virinoj pastorig\u0302i au\u0306 de samseksemuloj kunig\u0302i. Pli kaj pli da homoj eksig\u0302as de la eklezio, opiniante, ke fido kaj savo ne dependas de tradiciaj institucioj \u2013 tial ili esploras aliajn kredojn."}, {"text_idx": "#001278", "text": "Tamen la merkatekonomio ne lasos ilin liberig\u0302i de siaj katenoj forg\u0302itaj el reklamado, konsumado, dungado kaj timo de senlaboreco."}, {"text_idx": "#001279", "text": "Genealogoj esploras la devenon kaj parencecon de familioj. Nuntempe genealogio estas s\u0302atokupo de fervoraj amatoroj. La ekesto de komputilo kaj Interreto draste s\u0302ang\u0302is la labormetodojn kaj serc\u0302eblecojn."}, {"text_idx": "#001280", "text": "En c\u0302iuj epokoj kaj regionoj la homoj opiniis, ke gravas koni siajn antau\u0306ulojn, ekzemple pro religiaj kialoj au\u0306 por altigi la personan prestig\u0302on, pruvante, ke oni devenas de iu gravulo. La labormetodoj malsamas. C\u0302u estas nur bus\u0302a tradicio au\u0306 c\u0302u ekzistas dokumentoj? C\u0302u la dokumentoj kovras longan, kontinuan periodon au\u0306 c\u0302u multo perdig\u0302is kaj restis nur fragmentoj? C\u0302u ili estas alireblaj kaj legeblaj? La sekvanta priskribo validas nur por Belgio kaj la najbaraj okcident-eu\u0306ropaj landoj. En aliaj regionoj la kompilo de genealogio povas esti tute malsama, pli au\u0306 malpli facila, depende de politikaj, kulturaj kaj religiaj cirkonstancoj."}, {"text_idx": "#001281", "text": "Estas du gravaj datoj por genealogoj. La koncilio (kunveno de episkopoj) de Trento (1545-1563) ordonis, ke c\u0302iujn baptojn, geedzig\u0302ojn kaj entombigojn oni devas noti en registroj. Tiu ordono kompreneble validis nur por tiu parto de la kristanaro, kiu estis regata de la papo en Romo, kaj g\u0302i efektivig\u0302is nur post kelkaj jardekoj. La registrojn oni faris kaj konservis en paroh\u0302oj kaj multo dependis de la zorgemo de paroh\u0302estroj."}, {"text_idx": "#001282", "text": "Alia aro da reguloj ekestis post la Franca Revolucio (1789). Per ili oni transdonis la respondecon por la registrado de naskig\u0302oj, geedzig\u0302oj kaj mortoj de religiaj al civilaj au\u0306toritatoj, de paroh\u0302oj al komunumoj au\u0306 urboj (kvankam la paroh\u0302oj g\u0302is nun dau\u0306rigas la registradon, g\u0302i ne plu havas civiljuran validecon). Nur post la jaro 1800 la registrado fidinde okazis. Eblas konkludi, ke ekde la 17a jarcento ekzistas g\u0302enerala registrado de c\u0302iuj log\u0302antoj. La kvalito de la registrado iom post iom progresas, sed oftas mankoj c\u0302irkau\u0306 la jaro 1800, kiam la religia registrad-sistemo estis perturbita kaj la nova civila sistemo trovig\u0302is en konstrufazo."}, {"text_idx": "#001283", "text": "Estas sufic\u0302e simple retrovi siajn antau\u0306ulojn g\u0302is la jaro 1800 kaj kun iom pli da peno ec\u0302 eblas reiri g\u0302is 1600. Sed c\u0302u eblas fosi ankorau\u0306 pli profunde? Grava familio ja povas havi proprajn arkivojn, per kiuj eblas trastudi multajn jarcentojn reen. Kontrau\u0306e, de malric\u0302a familio vers\u0302ajne ne restas iu spuro. Pri mezklasaj familioj ofte en la urbaj arkivoj troveblas informeroj, c\u0302ar ili ekzemple partoprenis militon, c\u0302ar ili estis partio en proceso, c\u0302ar ili vendis au\u0306 ac\u0302etis domon, ktp. Tiel eblas kompletigi sian genealogion, sed la rezulto ne nepre fidindas. Aktuala ekzemplo el mia urbo estas la esploroj pri Jan Breydel [brejdl], fama figuro el milito inter Flandrio kaj Francio en la jaro 1302 (la \u201ebatalo de la oraj spronoj\u201d, konata c\u0302e historiistoj kiel la \u201ebatalo de Kortrejko\u201d). Arkivistoj trakribris la dokumentojn, sed hezitas indiki la \u201everan\u201d Jan Breydel, c\u0302ar en tiu epoko estis tre multe da personoj kun la sama au\u0306 simila nomo."}, {"text_idx": "#001284", "text": "Komence necesas klarigi, ke la dokumentoj de la lastaj cent jaroj ekzistas, sed publike ne alireblas. Nur familianoj au\u0306 esploristoj, kiuj ricevis specialan permeson, povas konsulti ilin. Tiurilate nun estas kontrau\u0306aj starpunktoj. Unuflanke oni volas garantii la privatecon de personaj donitaj\u0302oj kaj ec\u0302 emas plilongigi tiun periodon. Aliflanke la genealogoj opinias tion sensenca, c\u0302ar la dezirataj informoj plejparte troveblas ankau\u0306 aliloke (ekzemple en gazetoj), sed nur pere de pli pena serc\u0302ado."}, {"text_idx": "#001287", "text": "Kun la persona komputilo ankau\u0306 venis programoj por fari genealogion. Nun eblas pli detale registri kaj pli detale retrovi informojn ol per la tradiciaj sliparoj kaj libretoj. Ec\u0302 maljunaj genealogoj kunportas sian porteblan komputilon al arkivo kaj per g\u0302i transskribas dokumentojn. Multloke ekestas projektoj por registri en komputilo c\u0302iujn naskig\u0302ojn, geedzig\u0302ojn kaj mortojn de iu regiono. Tiel la serc\u0302laboro multe facilig\u0302as. Bona ekzemplo estas la nederlanda ISIS ()."}, {"text_idx": "#001288", "text": "Interreto pas\u0302on post pas\u0302o forigas la individuecon de genealogoj. G\u0302is nun multaj genealogoj avide konservas la rikoltitan materialon por si mem. Ili opinias, ke ili per multe da peno akiris la informojn, kaj ke aliaj faru la samon. Kun la ekesto de Interreto venis nova, multe pli helpema generacio. Ekzistas diskutgrupoj, en kiuj eblas peti kaj inters\u0302ang\u0302i informojn kaj ig\u0302as kutimo aperigi sian genealogion en retpag\u0302o. Por inters\u0302ang\u0302i informojn inter diversaj genealogiaj programoj oni kreis la komunan GEDCOM-dosierformon (.ged)."}, {"text_idx": "#001289", "text": "Verkante tiun tekston, mi rimarkis, ke apenau\u0306 ekzistas genealogiaj terminoj en Esperanto. Mi ne trovis libron pri la temo, kaj g\u0302is nun mi neniam renkontis Esperanto-parolantojn en genealogiaj rondoj. Plej interesaj rezultoj de interreta serc\u0302ado estas la Genealogia Societo Worsten () kaj Asocio Genealogia Alleum () kun revuo Alleum. Ambau\u0306 s\u0302ajnas esti dau\u0306rigo de la laboro de Edward Woytakowski [edvard vojtakovski] el Wroc\u0142aw [vrocu\u0306av], Pollando."}, {"text_idx": "#001290", "text": "Andreo Cseh: legendo jam dum sia vivo"}, {"text_idx": "#001291", "text": "Komence de 1920 la katolikan subpastron de Sibiu vizitis du senditoj de la loka laborista organizo. Ili havis la jenan peton: \u201eEn nia organizo estas diversaj popolanoj, kiuj parolas germane, hungare au\u0306 rumane, sed ni ne scias la lingvon unu de la alia. Ni au\u0306dis, ke vi uzas mondolingvon, kiun komprenas c\u0302iu.\u201d"}, {"text_idx": "#001292", "text": "Kompreneble, temis pri la deziro lerni Esperanton. Lernolibroj ne estis haveblaj. La petita subpastro, tamen, elturnig\u0302is. Li komencis instrui la diverslingvanojn per simpla konversacio. Naskig\u0302is tio, kion la esperantistoj konas kiel la \u201eC\u0302e-metodon\u201d."}, {"text_idx": "#001293", "text": "G\u0302ia au\u0306toro estis Andra\u0301s Cseh [c\u0302e]. Li tiam estis s\u0302tatano de Rumanio, sed la rumanan lingvon li neniam lernis. Simile kiel Zamenhof, li devenas el multnacia regiono kaj ne estas facile lin klasifi lau\u0306 nacieco. Sed Transilvanio, kie Cseh kreskis, tradicie estis pli tolerema ol la regiono de Bjalistoko, kaj li estis ec\u0302 malpli ol Zamenhof strikte ligebla al unu nacio. La avo estis c\u0302eh\u0302devena kaj nomis sin C\u030cech; pro profesiaj kau\u0306zoj li translokig\u0302is de Bohemio al alia angulo en la au\u0306stra-hungara monarkio, al Transilvanio. Tie kunvivis hungaroj, germanoj kaj rumanoj. La patrino estis hungardevena; hejme oni parolis germane. Kiam Andreo naskig\u0302is (en 1895), la familia nomo estis jam hungarigita al Cseh."}, {"text_idx": "#001294", "text": "La junag\u0302o de Andreo Cseh pasis en tempo de tempestaj s\u0302ang\u0302oj post la militeksplodo de 1914. Fizike tro malforta por soldatservi, li komencis studi juron en Budapes\u0302to. Sed du jarojn poste li revenis al sia hejmregiono por ekstudi katolikan teologion. La prezento de Ed Borsboom kredigas, ke Andreon logis unuavice la perspektivo, ke kun la profesio de sacerdoto estas ligita ne tro da strec\u0302o. G\u0302i certe utilis por havi tempon por Esperanto, kiun li eklernis jam en 1911. La debutan natur-metodan instruadon en Sibiu sekvis la gvidado de kursoj en Cluj kaj la c\u0302efurbo Bukares\u0302to. Li ankau\u0306 vojag\u0302is eksterlanden, kaj jam en 1924 pensis pri laboro por Esperanto ekster Rumanio. La episkopa superulo, lia granda favoranto, permesis al li liberig\u0302i de la sacerdotaj devoj; komencig\u0302is alispeca \u201eapostolado\u201d, nome vojag\u0302oj tra eu\u0306ropaj landoj, dum kiuj Cseh faris varbajn prelegojn, kutime kun \u201eprov-lecionoj\u201d de sia metodo. Precipe sukcesaj estis lia partopreno en la Universala Kongreso en Dancigo (1927) kaj la posta prelegvojag\u0302o tra Svedio. Li sukcesis altiri mirige multajn novajn lernantojn de Esperanto pro unika miksaj\u0302o de talentoj: Lau\u0306 Borsboom, Cseh havis magian h\u0302arismon, li kvazau\u0306 lude instruis, sorc\u0302is per anekdotoj kaj kapablis sen strec\u0302o entuziasmigi homojn per/por Esperanto. Li, ne malplej grave, estis bonaspekta viro, kiun precipe junulinoj admiris, ec\u0302 adoris."}, {"text_idx": "#001295", "text": "Per la biografio de Borsboom ni ekscias multon pri la etoso de la Esperanto-movado antau\u0306 (kaj post) la dua mondmilito. Okazis konfliktoj; la oficiala movado emis suspekti lin pro lia troa memstareco. Sed se temas pri populareco inter ordinaraj esperantistoj, la au\u0306toro prave metas Cseh kaj Julion Baghy sur la saman s\u0302tupon. Interesaj estas ankau\u0306 la karakterizoj de la c\u0302efaj kunagantoj de Cseh, la ege simpatia geedza paro Julia kaj Jan Isbru\u0308cker, la pradisc\u0302iplo Tiberio Morariu, la klera judo Sigismundo Pragano (al kies konvinkipovo ankau\u0306 la recenzinto dankas sian esperantistig\u0302on), au\u0306 tiel malsamaj personoj kiel Lidja Zamenhof, George Alan Connor, Margarete Saxl kaj Jorge de Saldanha Carreira. Kiam Andreo Cseh en 1965 ig\u0302is 70-jara, inter la gastoj de la festa akcepto estis Willem Drees, la eksa c\u0302efministro de Nederlando, unu el la miloj, kiuj lernis Esperanton en \u201eC\u0302e-kurso\u201d."}, {"text_idx": "#001296", "text": "Andreo Cseh, kiu mortis en 1979, \u201etiel insiste, trudc\u0302arme elokventis, ke li kreis kvazau\u0306 hipnotan etoson\u201d, skribas Ed Borsboom. La sama homo montris severan disciplinon: En siaj kursoj li neniam mankis kaj neniam venis tro malfrue. Al lia personeco apartenas ankau\u0306, ke li ne estis unu el la iom senkoloraj \u201eneu\u0306traluloj\u201d, kiuj regis la movadon inter la du mondmilitoj. Cseh, la \u201eferianta\u201d pastro, estis iom maldekstrema. Dekomence li tre kritike rilatis al la nazia reg\u0302imo en Germanio kaj malkas\u0302e publikigis sian opinion pri g\u0302ia politiko kontrau\u0306 Esperanto. En 1942, meze de la milito, li en la okupita Nederlando kurag\u0302is organizi sekretan kunvenon por fondi la mondfederalisman Universalan Ligon."}, {"text_idx": "#001297", "text": "Ed Borsboom estas dankinda pro tiu c\u0302i biografio pri homo, kiu, kiel formulis la revuo Esperanto en nekrologo, \u201efarig\u0302is legendo jam dum sia vivo\u201d."}, {"text_idx": "#001299", "text": "Maria Magdalena: c\u0302u edzino au\u0306 ne?"}, {"text_idx": "#001300", "text": "Jen la fontoj el kiuj la au\u0306toro Dan Brown venigas la pruvon, ke Jesuo estis la edzo de Maria Magdalena. La temo de la romano (lau\u0306 la au\u0306toro mem) estas esence, ke Jesuo edzig\u0302is kaj naskis filinon, de kiu devenas la franca merovida dinastio kaj c\u0302iuj \u201efalsaj\u0302oj kaj altrudoj\u201d de la kristana eklezio kun la Priorejo de Ciono kaj Opus Dei. Jen kiel estas konstruataj la pruvoj."}, {"text_idx": "#001301", "text": "La unua pruvo de la au\u0306toro venas de la apokrifa Evangelio lau\u0306 Filipo (tiel nomata kun ioma kaprico, c\u0302ar en la papirusoj malkovritaj en la egipta urbeto Nag Hamma\u0304di la teksto prezentig\u0302as senau\u0306tore), verko certe enkadrebla en la gnostika literaturo de la fino de la dua jarcento post Kristo. Temas pri la anonima logio 55b (logio estas teksta diraj\u0302o), kiu diras: \u201ela kunulino (koinonos) estas Maria Magdalena. La Sinjoro s\u0302in amis pli ol la aliajn disc\u0302iplojn kaj ofte s\u0302in kisadis sur ...\u201d. La tripunkton oni ne jug\u0302u silento pro pudoro au\u0306 pro neceso kas\u0302i ion misteran: ili simple indikas, ke estas truo en la papiruso mem. La truon Dan Brown plenigas per \u201e... sur la bus\u0302o\u201d, kio do estas aldonaj\u0302o au\u0306 interpreto, kiel oni nomu g\u0302in. Aldonaj\u0302o, tamen, tute oportuna, c\u0302ar tia sama estas ankau\u0306 la komuna fakula interpreto. Jen do la \u201epruvo\u201d, ke Jesuo kaj Magdalena estis geedzoj!"}, {"text_idx": "#001303", "text": "La dua pruvo venas de la apokrifa Evangelio lau\u0306 Tomaso, malkovrita en 1945 kun la antau\u0306e menciita teksto en la gnostika biblioteko de Nag Hamma\u0304di1. Jen la teksto, kiel citita en la libro The da Vinci Code: \u201eSimono Petro diris al ili (la disc\u0302iploj): Maria forig\u0302u el inter ni, c\u0302ar la virinoj ne indas je la Vivo!\u201d (logio 112, alitraduke 114). Tio do estu la pruvo pri la edza stato de Jesuo, c\u0302ar (c\u0302u j\u0302aluza?) Petro proklamus c\u0302i tie malkas\u0302e la am-rilaton inter Jesuo kaj Magdalena!"}, {"text_idx": "#001304", "text": "Sed la romanisto, kiu asertas, ke li c\u0302erpis el historiaj dokumentoj, forgesas prezenti al la leganto la sekvon de la sama tekstero. G\u0302in ni citu komplete: \u201eSimono Petro diris al ili: Maria forig\u0302u el inter ni, c\u0302ar la virinoj ne indas je la Vivo! Jesuo respondis: Jen, mi s\u0302in altiros al mi tiel, ke ankau\u0306 el s\u0302i vire konformig\u0302u, por ke ankau\u0306 s\u0302i farig\u0302u spirito viva simila al vi viroj. C\u0302ar c\u0302iu virino sin faranta viro eniros en la c\u0302ielan regnon.\u201d"}, {"text_idx": "#001305", "text": "Kial Dan Brown silentas pri la sekvo de la sama diraj\u0302o? Se li citus la kompleton, oni ja vidus, ke tiu edzinigo al si celus detrui la virinecon de la virino por edzig\u0302i al masklo ... kun kiu naski ... filinon, el kiu rezultu la merovida dinastio ktp!"}, {"text_idx": "#001306", "text": "C\u0302i-punkte utilas, se ne nepras, precizigi ion pri la c\u0302i-tema instruo de la gnostiko tiutempa, multflanka certe, sed rilate c\u0302i tiun punkton tre konstanta: lau\u0306 g\u0302i, la materio kaj, do, la homa korpo-karno enkarcerigas la homan spiriton, kiu ne povas ne sopiri al ties superado kaj al la liberig\u0302o el tiu subpremo, kau\u0306zita de iu supera Eono, emanaj\u0302o malobeanta al la plej supera Dio. Kio odoras karna au\u0306 seksa au\u0306 je la abomena generado estu repus\u0302ita! (Kia veneno en la homa amoro!)"}, {"text_idx": "#001307", "text": "Kaj, lau\u0306 la romanverkisto, kiu verkus respektante la historion, la gnostikuloj, kiuj faris el Jesuo la liberiganton el la subpremiteco de la korpo por liberigi la homajn spiritojn, fine farus el sia Dia Eono iun, kiu falus en tiun \u2013 lau\u0306 ili \u2013 abomenindan seksumadon! Nome, g\u0302uste la gnostikuloj c\u0302i-kaze akordig\u0302as kun la kristana tradicio, kvankam ili intencas malproksimigi Jesuon el iu malpurigo."}, {"text_idx": "#001308", "text": "Sed la romano plu mars\u0302as kun nova argumento por apogi sian tezon: ne nur dokumentoj pruvas, ke Jesuo edzig\u0302is kun Maria Magdalena; helpas ankau\u0306 teoriumado pri supozata kreda principo! La kristanaro de la katolika eklezio, lau\u0306 la supozo de la romano, bezonus la needzinecon de Jesuo por certig\u0302i pri lia dieco: se Jesuo estus edzo de virino, farig\u0302us klare kiel reale estas, nome ke li estas nur homo. Ho ve! Kiuj rekonis lian de-c\u0302iaman diecon, kiuj kredas je li kiel je iu, kiu samtempe \u201een c\u0302io similas al la homo\u201d, kaj kiuj lin kontemplas sanganta kaj feke kaj urine sin malpuriganta sur la kruco, c\u0302u tiuj do bezonus la konfirmon pere de lia frau\u0306leco! Sur kia kristana teologia skolo Dan Brown apogas tian elpensaj\u0302on?"}, {"text_idx": "#001309", "text": "La au\u0306toro en la enkonduka pag\u0302o nau\u0306a (en la itala eldono) kaj en multnombraj prelegoj divers-urbe sin montras konvinkita, ke la romano bazig\u0302as sur historiaj dokumentoj, kaj postulas respekton pri siaj opinioj. C\u0302u eblas, ke tie kaj tie almenau\u0306 kelkaj instigu al respekto de la dokumentoj?"}, {"text_idx": "#001311", "text": "1. Esperanto-traduko aperis sub la nomo Evangelio kopta lau\u0306 Tomaso, IABO, Ravenna, 1981; 2a eldono, VoKo, Breda, 1994. La citita ero en tiu traduko tekstas: \u201eSimono Petro diris al li: Maria foriru de ni, c\u0302ar virinoj ne estas indaj je la vivo. Jesuo diris: Jen mi levos s\u0302in, por fari s\u0302in vira, por ke ankau\u0306 s\u0302i farig\u0302u viva spirito simila al la viroj. C\u0302ar c\u0302iu virino, kiu sin faros vira, eniros en la regnon de l' c\u0302ieloj.\u201d"}, {"text_idx": "#001312", "text": "Sian artikolon Sigloj en MONATO 2006/4, p. 5, Stefan Maul dedic\u0302as al la mallongigoj, kiuj abundas en c\u0302iuj lingvoj kaj ankau\u0306 en nia. Li indikas, ke \u201eofte ili erargvidas homojn, precipe komencantojn\u201d."}, {"text_idx": "#001314", "text": "Por eviti la negativaj\u0302ojn de la sigloj en presita teksto, necesas c\u0302e la unua uzo de la siglo enkrampe dec\u0302ifri g\u0302in. La au\u0306toroj kaj la redaktoroj konsideru, ke c\u0302iam estos legantoj, kiuj ne scias iun siglon."}, {"text_idx": "#001315", "text": "Komence de majo alvenis al la flughaveno en Tirano kvin c\u0302inaj civitanoj kun ujgura nacieco, kiuj \u2013 akompanataj de advokato usona \u2013 tuj petis azilon. La kvinopo, akuzita pro terorismo, pasigis kvar jarojn en la usona prizono de Guanta\u0301namo en Kubo, sed antau\u0306 unu jaro usona jug\u0302ejo deklaris la ujgurojn nekulpaj. S\u0302ajnas, ke la pakistana armeo \u201evendis\u201d ilin kontrau\u0306 5000 eu\u0306roj al usonanoj."}, {"text_idx": "#001316", "text": "Kvar jarojn la ujguroj apenau\u0306 povis kontakti siajn familianojn, kaj dum longa tempo la usonaj au\u0306toritatoj vane negocis kun 20 s\u0302tatoj por akirigi al la ujguroj politikan rifug\u0302ejon. Finfine Albanio akceptis ilin."}, {"text_idx": "#001317", "text": "Tio tamen vekis diversajn reagojn en- kaj ekster-lande. Unuavice la c\u0302ina registaro forte petis, ke Albanio reirigu la kvinopon al C\u0302inio. Tie la kvin ujguroj estas konsiderataj teroristoj, c\u0302ar ili apartenas al militista organizaj\u0302o por liberigi Orientan Turkestanon, kiun c\u0302inoj nomas Xi\u0304njia\u0304ng, delonge aneksitan de C\u0302inio. Tiucele C\u0302inio diplomatie protestis c\u0302e la albana ministrejo pri eksteraj aferoj kaj nuligis kelkajn oficialajn vizitojn al Albanio."}, {"text_idx": "#001318", "text": "Sed albanoj restis c\u0302e sia sankta neskriba leg\u0302o popola, kiu malpermesas al dommastro enmanigi al fremduloj la neinvititan gaston, ec\u0302 se tiu estus malamiko. Krome analizistoj memorigis, ke la ujgura popolo batalas por liberigi sin de la longtempa jugo de C\u0302inio, same kiel c\u0302ec\u0302enoj en Rusio. Sekve ilin oni ne povas konsideri teroristoj."}, {"text_idx": "#001319", "text": "Iam en Kosovo batalantoj de la Liberiga Armeo komence estis konsiderataj teroristoj, ec\u0302 de usonaj politikistoj, kvankam la tiea milito ne estis etna, sed liberiga. Intertempe la kvin ujguraj rifug\u0302intoj vivas komforte kaj kontente en Babru, apud la c\u0302efurbo Tirano."}, {"text_idx": "#001320", "text": "Albanio sin distingas ankorau\u0306 inter la ceteraj landoj de Eu\u0306ropo pro relative alta naskokvanto. Tamen kontraste al antau\u0306aj jardekoj g\u0302ia log\u0302antaro ankau\u0306 maljunig\u0302as. Lau\u0306 donitaj\u0302oj, la meza ag\u0302o nun estas 31,2 jaroj, kompare kun malpli ol 27 jaroj en 1960. Tiam averag\u0302e c\u0302iu virino naskis kvin infanojn vivaj, nun nur 1,8."}, {"text_idx": "#001321", "text": "Pro elmigrado post 1990 (pli ol triono de la iama log\u0302antaro jam log\u0302as eksterlande) kaj la nasko-falo oni konstatas maljunig\u0302on de la popolo. La averag\u0302a vivolongo plialtig\u0302is dum la periodo 1958-2001 de 52,6 jaroj al 72,1 por viroj kaj de 54,4 jaroj al 78,6 jaroj por virinoj. Oni konjektas, ke la albana log\u0302antaro atingos 3,7 milionojn en la jaro 2021, kiam la naskokvanto estos averag\u0302e nur 1,4 por c\u0302iu virino."}, {"text_idx": "#001322", "text": "En la ege interesa letero Pacigunto (MONATO 2006/1, p. 6) de Hektor Alos i Font el Katalunio, la au\u0306toro uzis la vorton \u201ereprezaliitoj\u201d kun signifo, kiun tiu c\u0302i vorto ne havas. La kapvorto \u201ereprezalio\u201d en PIV2 estas eksplikita jene: \u201ePerforta agado, jure malpermesita, per kiu armeo au\u0306 armita grupo respondas al malamika agado: ~e forbruligis vilag\u0302on.\u201d En PIV1 g\u0302i estas eksplikita pli-malpli samsignife: \u201eAgo, en si mem jure malpermesita, per kiu unu s\u0302tato respondas al kontrau\u0306jura ago de alia s\u0302tato: ~e forbruligis vilag\u0302on.\u201d Do temas pri veng\u0302o de unu s\u0302tato al alia."}, {"text_idx": "#001323", "text": "La termino \u201ereprezalio\u201d do apartenas al la fako de la internacia publika juro, sed en la nuna kunteksto temas pri ago de s\u0302tato kontrau\u0306 siaj civitanoj. En tiu c\u0302i kazo la vorto \u201ereprezalio\u201d estas uzata kiel politika termino. La au\u0306toro eble havis antau\u0306vide la hispanan vorton \u201erepresalia\u201d, kiu similas al \u201ereprezalio\u201d, sed signifas pun(sub)premon. En la Hispana-Esperanta Pos\u0302vortaro Lexico\u0301n Sopena, Barcelono, 1988, la vorto \u201erepresalia\u201d estas tradukita per \u201ereveng\u0302o\u201d kaj en la direkto esperanta-hispana \u201ereprezalio\u201d estas prezentita kiel ekvivalento de \u201eveng\u0302o\u201d."}, {"text_idx": "#001324", "text": "Bedau\u0306rinde, ankau\u0306 alilingvaj esperantistoj diverskiale erare uzas la vorton \u201ereprezalio\u201d."}, {"text_idx": "#001325", "text": "En Roterdamo forpasis la 13an de majo Izabel Cristina Oliveira Santiago [izabe\u0301u\u0306 kristina olivejra sanc\u0302iagu], multjara redaktoro, revizianto kaj redakcia sekretario de MONATO."}, {"text_idx": "#001326", "text": "Izabel Santiago naskig\u0302is en Rio-de-J\u0302anejro en 1959, kiel filino de portugalo el Avejro. S\u0302i estis magistrino pri antropologio kaj psikiatro, sed tiun profesion s\u0302i nur mallonge praktikis pro prietikaj malkonsentoj kun siaj kolegoj medicinistoj. S\u0302i instruis Esperanton en sia hejmurbo kaj gvidis muzikan programeron en radio Imprensa-FM. S\u0302ian Esperanto-kurson O Que e\u0301 Esperanto (Kio estas Esperanto) publikigis la ne-esperantista eldonejo Editora Brasiliense."}, {"text_idx": "#001327", "text": "En 1989 s\u0302i venis al Eu\u0306ropo por volontuli c\u0302e Universala Esperanto-Asocio (UEA). Tuj poste s\u0302i estis varbita de Pau\u0306l Peeraerts por kunlabori en la internacia skipo de reviziantoj de MONATO. Kvankam s\u0302i lau\u0306 instruiteco ne estis lingvisto, s\u0302i montris tre grandan kaj profundan konon de la lingvo. S\u0302i posedis escepte delikatan lingvan senton pri Esperanto. S\u0302ia lingvoregado montrig\u0302is, kompreneble, en la diskutoj pri detaloj en la lingvaj\u0302o de MONATO-tekstoj, sed ankau\u0306 estis g\u0302uinda tio, ke s\u0302i kapablis pri subtile humura sinesprimado per rimedoj de la lingvo."}, {"text_idx": "#001329", "text": "S\u0302iaj amikoj memoros s\u0302in kiel teneran kaj precipe tre sentivan homon. En sia privata vivo Izabel Santiago estis c\u0302iam serc\u0302anta la veron: la veron en la interhomaj rilatoj, sed ankau\u0306 la veron en la naturo, la veron pri morto kaj postmorta vivo. Tiu scio pri postmorta vivo vers\u0302ajne igis s\u0302in decide rifuzi kuracistan helpon kaj medikamentojn en la lastaj tagoj de sia vivo."}, {"text_idx": "#001330", "text": "Lingvo-politiko: mankas unueco en la Unio"}, {"text_idx": "#001331", "text": "La Eu\u0306ropa Komisiono proklamas egalrajtan lingvan politikon: c\u0302iu civitano povas oficiale uzi sian nacian lingvon kie ajn kaj ricevi dokumentojn kaj respondojn en sia lingvo. Sed praktike la komisiono elpensis principon, lau\u0306 kiu c\u0302iu eu\u0306ropano devus scii krom la gepatra ankorau\u0306 du fremdajn lingvojn."}, {"text_idx": "#001332", "text": "Tial eblas legi c\u0302e Eu\u0306robarometro, ke enketitoj al la demando, kiujn du lingvojn ili s\u0302atus lerni, respondis per 77 % la anglan kaj per 33 % la francan. Do estas logike, ke institucioj de Eu\u0306ropa Unio (EU) sekvu la deziron de civitanoj kaj tiel subtenu unulingvecon, kiun ili formale malaprobas."}, {"text_idx": "#001333", "text": "C\u0302iuj do lernas la anglan, krom angloj kaj irlandanoj, kiuj apenau\u0306 lernas fremdajn lingvojn. La formala lingva egalrajteco realig\u0302as tiel, ke en c\u0302iuj lingvoj oni ricevas dokumentojn kun plurmonata malfruo au\u0306 neniam, kie de novembro 2005 oni ne aperigis novajn tekstojn kaj oni atendis kvar monatojn por aperigi bazan tekston en dek malpli grandaj lingvoj)."}, {"text_idx": "#001334", "text": "Ec\u0302 tie, kie oni disponas pri interpretistoj kaj tradukistoj por c\u0302iuj lingvoj, ekzemple en la Eu\u0306ropa Parlamento, interpretado fojfoje entenas erarojn, tiel ke parlamentanoj emas pli kaj pli ofte uzi la anglan, por ne dependi de la humoro de la interpretistoj."}, {"text_idx": "#001335", "text": "Ec\u0302 en skribaj tekstoj sur la plej alta nivelo estas tradukprecizeco tre dubinda. Kiel sekretario de Eu\u0306ropa Esperanto-Unio (EEU) mi skribis leteron al Ja\u0301n Figel', la komisionano pri instruado en EU, kaj starigis al li kvar demandojn rilate dokumenton, en kiu la Eu\u0306ropa Komisiono asertis, ke \u201eartefaritaj lingvoj ne havas kulturreferencojn\u201d: 1. Kiuj estas, baze de tiu aserto, artefaritaj lingvoj? 2. Kiu difinis la diferencojn inter artefaritaj kaj aliaj lingvoj kaj kiel? 3. En kiu kunveno la Eu\u0306ropa Komisiono akceptis la supran tekston? 4. Se la Eu\u0306ropa Komisiono opinias Esperanton artefarita lingvo, kiu ne havas per definitionem kulturajn referencojn, c\u0302u tiuokaze originalaj libroj skribitaj en g\u0302i, artikoloj pri sciencoj en Vikipedio kaj milionoj da tekstoj en Esperanto en Interreto estas fantomaj fenomenoj, kiuj ne rilatas al kulturo?"}, {"text_idx": "#001336", "text": "Mi ricevis respondon de lia konsilanto, sinjoro Delmolly, en la slovena, kiun ne indas traduki, c\u0302ar mi ne komprenis g\u0302in. Estis galimatio de politikaj frazac\u0302oj kelkloke sintakse tute ne klaraj. Mi petis originalon kaj oni sendis al mi la anglan tekston, kiu ankau\u0306 estis ne pli bona."}, {"text_idx": "#001337", "text": "En marto vizitis Slovenion la prezidanto de la Eu\u0306ropa Komisiono, Jose\u0301 Manuel Barroso. Dum televida interparolo iu demandis lin, kiel EU imagas instruan sistemon, se oni deziras maksimuman inters\u0302ang\u0302on de scioj (ekzemple profesoroj gastprelegu kie ajn kaj studentoj studu kie ajn), sen interkonsento pri la lingvo, per kiu tio okazu. Rektan respondon Barroso ne donis, sed parolis pri egalrajteco de c\u0302iuj eu\u0306ropaj lingvoj kaj neceso plu havi g\u0302in."}, {"text_idx": "#001338", "text": "Kia estas la praktiko? La homoj elturnig\u0302as. Profesoroj ja prelegas en la angla kaj studentoj lernas kaj au\u0306skultas en la angla. Tiel oni dau\u0306rigas la neformalan, sed evidente ie planitan praktikon, kiu kondukas al neegalrajta unulingva Eu\u0306ropo, kiun oni formale kontrau\u0306staras."}, {"text_idx": "#001340", "text": "La raporto de profesoro Grin, lau\u0306 mendo de la franca ministrejo pri klerigado, klare diras, ke Britio c\u0302iujare gajnas minimume 17 miliardojn da eu\u0306roj pro vendo de servoj rilataj al la angla lingvo. Se oni uzus en komunaj instancoj neu\u0306tralan lingvon, EU s\u0302parus 25 miliardojn kaj la gajno estus egale distribuita inter c\u0302iuj landoj (/grin). Ric\u0302a Britio gajnas multegan monon de la malpli ric\u0302aj popoloj de EU."}, {"text_idx": "#001341", "text": "Kial la reganta tavolo de EU ne komprenas, ke devas c\u0302iuj krom du (Britio kaj Irlando), se oni volas komunikig\u0302i en multlingva komunumo, rezigni pri sia lingvo? Se do c\u0302iuj krom du, kial ne ankau\u0306 la privilegiitoj?"}, {"text_idx": "#001342", "text": "S\u0302ajnas, ke finfine homoj komencis pensi alimaniere. La au\u0306stra revuo Der Standard en enketo pri la plej konvena lingvo por komuna uzo en EU (la enketo diferencis de aliaj, c\u0302ar eblis interalie voc\u0302doni por Esperanto), ricevis neatenditajn rezultojn. La unuan pozicion nun okupas Esperanto kun 54,8 %, duapozicie estas la germana kun 15,8 % kaj apenau\u0306 la trian pozicion gajnis la angla per 14,5 % (derstandard.at/url=/?id=2375931). Sag\u0302aj politikistoj devus obei la voc\u0302on de la popolo."}, {"text_idx": "#001346", "text": "Tiu, kiu plej bone divenis la valoron estas Jeremy Aldrich (li divenis 15 385 eu\u0306rojn) kaj li ricevos do la libropremion de 100 eu\u0306roj! La premion de 50 eu\u0306roj ricevas Mo\u0301nika Molna\u0301r (s\u0302i divenis 13 752,64 eu\u0306rojn) kaj la trian premion de 25 eu\u0306roj ricevas sinjoro au\u0306 sinjorino Anderson (kiu divenis 13 535 eu\u0306rojn)."}, {"text_idx": "#001347", "text": "Flandra Esperanto-Ligo dankas c\u0302iujn partoprenintojn!"}, {"text_idx": "#001348", "text": "Kiam Roland Rotsaert recenzis senpagajn programojn kiel kaj Thunderbird (MONATO 2006/3, p. 19-20), li diris, ke ili ankorau\u0306 havas mankojn, c\u0302ar oni ne povas ekzemple malfermi Access-dosierojn facile au\u0306 movi retadresojn el Netscape perfekte. Mi scivolas, kiom ofte sinjoro Rotsaert penis movi retadresojn al Netscape el aliaj programoj au\u0306 malfermi -dokumentojn per Word? Novaj senpagaj programoj (kaj aparte liberaj programoj kiel tiuj) tre, tre pli bone povas uzi fremdajn dosierojn, ol povas pagendaj programoj. Fakte, la recenzo diris nenion pri la uzeblo de Firefox au\u0306 Thunderbird. Jen lia plendo: \u201eIli ne estas Netscape.\u201d"}, {"text_idx": "#001349", "text": "Konsternis min la reago de Monik Robert-Bernard al la artikolo de Gerrit Berveling kontrau\u0306 la kandidatigo de Hirsi Ali por la Nobelpremio pri paco. S\u0302okas min s\u0302ia postulo, ke \u201eislamo\u201d luktu por forigi tiun malhumanegan fikutimon, kvankam s\u0302i mem akceptas, ke tiu nau\u0306zaj\u0302o estas antau\u0306-islama. Islamo fakte tute ne rilatas al g\u0302i, se oni konsideras Koranon kaj la plej gravajn verkojn de tiu religio. Plie, tiu mutilado tute ne estas disvastig\u0302inta inter la treege larg\u0302a plimulto de islamaj landoj, i.a. ne inter la arabaj. Laste, sed ne balaste, islamo estas multflanka kaj multkapa: g\u0302i neniel estas organizita tiel fere kaj piramide kiel ekzemple katolikismo. S\u0302ajnas do al mi tre facil-anime postuli al tuta religia komunumo, ke g\u0302i aktive kontrau\u0306staru fremdan kutimon, ec\u0302 plej ac\u0302an, endemian en unu el g\u0302iaj periferioj. Tiaj esprimoj evidentigas al la okuloj de islamanoj nesupereblan arogantecon de eu\u0306ropanoj, kiuj c\u0302iel sentas sin kapablaj primoki islamon, kaj konfuzas religion kun moroj \u2013 dum ili ja bone kapablas disigi la du aspektojn ekzemple en Biblio. Ni bonvolu esti pli toleremaj kun aliaj komunumoj."}, {"text_idx": "#001350", "text": "Unu viro valoras du virinojn"}, {"text_idx": "#001351", "text": "Mi estas kristandevena, mia edzino islamdevena. Ni ambau\u0306 nek praktikas izolan religion nek kontrau\u0306batalas religian konvinkon de aliaj. Mi forte interesig\u0302as pri aliaj, \u201efremdaj\u201d religioj kiel judismo, hinduismo au\u0306 budhismo, kaj provas esti(g\u0302i) vera kosmopolito tolerema, sennacieca kaj senrasisma."}, {"text_idx": "#001352", "text": "Supozeble mi povus amike rilati kaj diskutadi kun Hussain Al-Amily (MONATO 4/2006, p. 6) kaj certe konsenti en multaj vidpunktoj. Sed mi ne sukcesas senhezite konsenti kun lia aserto, ke \u201ene estas vere, ke la araba virino suferas pro \u201apremo de Korano\u2019\u201d. La Korano mem distingas virojn kaj virinojn per malsamaj rajtoj:"}, {"text_idx": "#001354", "text": "Mi citis el La Nobla Korano en la Esperanto-traduko de Italo Chiussi, sed la samon konfirmas mia germana traduko kaj mia Korano en turka traduko."}, {"text_idx": "#001355", "text": "La Korano en alia loko postulas egalrajtecon inter viroj kaj virinoj, nome en suro 33:36, sed la c\u0302iutaga vivo en islamaj familioj montras senrajtecon kaj subpremon de virinoj."}, {"text_idx": "#001356", "text": "Mi konsentas, ke Okcidento ne rajtas subpremi la araban kaj islamajn kulturojn kun ilia propra speco de demokratio. Sed mi pridubas, ke c\u0302iu sistemo sin nomanta demokratia kaj libereca fakte estas tia."}, {"text_idx": "#001357", "text": "La vidpunkto de Stefan Maul (MONATO 4/2006, p. 7) reagigas min. Li rediras la kutimajn onidirojn pri disvastigo de birdogripa viruso. C\u0302ie oni au\u0306das kaj legas, ke la viruson kunportas la migrantaj birdoj, kaj ili infektas bredejajn kortobirdojn."}, {"text_idx": "#001358", "text": "Kompreneble, tio kelketajn fojojn okazas, sed nur malofte, c\u0302ar malsanaj birdoj ne povas migri. Plie, ne estas facila afero por migrinta anaso eniri fermitan industrian kortobirdan bredejon, kaj g\u0302enerale ili preferas plau\u0306di lagetojn. Bredejo enhavanta milojn da koketoj povas multe pli facile infekti la najbarajn sovag\u0302ajn birdojn per fluanta malpura akvo, sterko kaj koto."}, {"text_idx": "#001359", "text": "En Japanio oni trovis en 2003 la viruson. La registaro malpermesis importon de bredejaj birdoj, sed la sovag\u0302aj birdoj dau\u0306rigis la migradon. En 2006 ne plu estas birdogripo en Japanio. Simile, sovag\u0302aj birdoj dau\u0306re migras de sud-orienta Azio, kie komencig\u0302is la birdogripo, al Au\u0306stralio, kie birdogripo ankorau\u0306 ne aperis. La epizootio disvastig\u0302is c\u0302efe de C\u0302inio al Eu\u0306ropo. Tio ne estas birda migrovojo, krom trajne au\u0306 aviadile por enkag\u0302igitaj birdoj."}, {"text_idx": "#001361", "text": "En komento pri la afero Abdul Rahman en Afganio (MONATO 2006/5, p. 7), Stefan Maul g\u0302eneraligas ke, kontrau\u0306e al islamo, judismo kaj kristanismo evoluis al pacamaj organizaj\u0302oj. Pri la novelektita registaro de Palestino, li diras ke g\u0302i konsistas el anoj de terorisma partio, sed pri la \u201emuro de la honto\u201d li diras nenion."}, {"text_idx": "#001362", "text": "Oni povas diskuti, c\u0302u la israela politiko rezultas el religia fanatikismo, el rasismo, au\u0306 el memsubtenanta terorisma sistemo, sed fakto estas, ke la c\u0302iopova Dio ne povas instigi homojn al milito. C\u0302iopova Dio ne bezonas helpon de siaj fideluloj. Religiaj militoj rezultas el komuna agado de Dio kaj Diablo, kiuj kune devigas la homojn elekti inter du flankoj. La dio de Israelo estas la diablo de c\u0302iuj aliaj popoloj en la regiono."}, {"text_idx": "#001363", "text": "Mi legis en MONATO 2006/5, p. 5, la enkondukon de Stefan Maul pri modernaj komunikiloj. Mi ne estas tiel entuziasma kiel li, almenau\u0306 pri la nuntempo. Fakte, la aferoj estas simplaj, sed nur kiam c\u0302io bone funkcias. Kiam io neatendita okazas, la aferoj subite komplikig\u0302as."}, {"text_idx": "#001366", "text": "Ofte, kiam asocio uzas retpos\u0302ton por organizi kunvenon, la duono de la korespondantoj konfesas, kiam respondeculo finfine alvokas ilin telefone, ke ili ne havis tempon por legi la mesag\u0302on, ke ilia leterkesto estis plens\u0302topita au\u0306 ke j\u0302us estis problemeto pri la komputilo ..."}, {"text_idx": "#001367", "text": "La novaj teknologioj hodiau\u0306 ne estas tutpretaj, kaj dezirindas, ke baldau\u0306 ili estu ..."}, {"text_idx": "#001368", "text": "Grava lingvo estas tiu, en kiu oni trovas multajn informojn"}, {"text_idx": "#001369", "text": "La 7an de julio aperis la 50 000a artikolo en Vikipedio, la c\u0302iutage kreskanta esperantlingva enciklopedio, ne pri Esperanto, sed pri c\u0302iuj facetoj de la homa kono. G\u0302i troveblas interrete c\u0302e la adreso . Okaze de la apero de tiu \u201efesta artikolo\u201d MONATO parolis kun kelkaj motoroj de Vikipedio, nome kun Chuck Smith [c\u0302ak smif], la iniciatinto de la projekto, kun Arno Lagrange [lagra\u0301j\u0302], la \u201eburokrato\u201d de Vikipedio, kaj kun Miroslav Malovec, unu el la multaj tre aktivaj kunlaborantoj."}, {"text_idx": "#001370", "text": "MONATO: S-ro Smith, vi estas la iniciatinto de la esperantlingva Vikipedio, kiu ekestis apud multaj aliaj lingvo-versioj. C\u0302u vi bezonis multe da persvad-kapablo por aldonigi plian lingvon?"}, {"text_idx": "#001371", "text": "Chuck Smith: Tute ne. Kiam mi alvenis al Vikipedio, g\u0302i ja jam posedis Esperanto-version, sed tute sen artikoloj. Do, mi kontaktis Stefanon Kalb, kiu tiam havis sian Enciklopedion Kalblandan, kiu tiutempe estis la plej granda reta Esperanto-enciklopedio kun 150 artikoloj. Li konsentis enmeti siajn artikolojn en Vikipedion, kaj tio donis al ni bonan bazon por komenci verki veran enciklopedion."}, {"text_idx": "#001372", "text": "MONATO: Oni do komencis nur per unu-du kunlaborantoj. C\u0302u vi havas ideon, kiom da personoj nun kunlaboras?"}, {"text_idx": "#001374", "text": "MONATO: C\u0302u la fakto, ke povas kunlabori multaj personoj, ne enhavas riskon pri manko de kohereco?"}, {"text_idx": "#001376", "text": "MONATO: S-ro Lagrange, vi estas la \u201eburokrato\u201d de Vikipedio, do la administranto. Kion praktike tio signifas?"}, {"text_idx": "#001378", "text": "MONATO: Se mi g\u0302uste komprenas, redakti tekston povas do c\u0302iu ajn?"}, {"text_idx": "#001380", "text": "MONATO: Kiam vi parolas pri \u201ela komunumo\u201d, c\u0302u vi aludas la Esperanto-komunumon?"}, {"text_idx": "#001381", "text": "Arno Lagrange: Ne, ni kompreneble tie c\u0302i emfazas la esperantlingvan Vikipedion, sed g\u0302i estas nur unu branc\u0302o de multlingva projekto, kundisvolvata de same multlingva multnombra komunumo. Nun estas pluraj dekmiloj da kontribuantoj el c\u0302iuj landoj kaj lingvoj: necesas do starigi regulojn. G\u0302enerale ili aperas, kiam post diskutoj oni atingis interkonsenton. Ni fieras pri niaj 50 000 artikoloj, pri nia aktiva komunumo kun dekoj da tre aktivaj redaktantoj kaj centoj da okazaj, sed la tuta projekto entenas pli ol milionon da artikoloj, kaj branc\u0302oj en iuj lingvoj enhavas plurajn centmilojn da artikoloj, kiujn pluverkadas miloj da kontribuantoj. Ni do konsciu, ke unuflanke Vikipedio estas granda s\u0302anco por Esperanto, c\u0302ar g\u0302i estas unu el la plej grandaj atingaj\u0302oj iam ajn realigitaj en la lingvo, sed ke aliflanke nia esperanta branc\u0302o aspektas tute malgranda apud branc\u0302oj en deko da \u201egrandaj lingvoj\u201d (la angla, germana, japana, franca, pola ktp)."}, {"text_idx": "#001382", "text": "Arno Lagrange: Mi opinias, ke la esperantistaro devos laboregi por progresigi la esperantan Vikipedion ne nur kvante, sed ankau\u0306 kvalite, por ke ni povu montri al c\u0302iuj interesig\u0302antoj, ke eblas trovi bonajn enciklopediajn artikolojn pri c\u0302iuj temoj en Esperanto kaj ke sekve iam eblos al gestudentoj el c\u0302iuj mondpartoj studi per Esperanto ian ajn fakon. Jen celo, kiun la Esperanto-komunumo devus strebi atingi. Kaj jen kial mi kunlaboras en Vikipedio kaj kial mi farig\u0302is \u201eburokrato\u201d en tiu projekto."}, {"text_idx": "#001383", "text": "MONATO: S-ro Malovec, vi estas unu el la plej oftaj kunlaborantoj de Vikipedio. C\u0302u vi havas iujn preferatajn temojn, pri kiuj vi ofte verkas?"}, {"text_idx": "#001384", "text": "Miroslav Malovec: Jes, nun mi kontribuas pri c\u0302eh\u0302aj verkistoj. Plej multajn artikolojn mi enmetis el Enciklopedio de Esperanto 1935, pri kio petis min Chuck Smith."}, {"text_idx": "#001385", "text": "MONATO: Vi ankau\u0306 korektas kontribuojn de aliaj. C\u0302u vi legas c\u0302iujn artikolojn?"}, {"text_idx": "#001386", "text": "Miroslav Malovec: Mi ne legas c\u0302iujn. Nur hazarde mi elektas en la rubriko Lastaj s\u0302ang\u0302oj tiujn, kiuj min iel interesas (ekzemple Twain, Leonardo, Collodi ktp), kaj se mi vidas, ke mankas io interesa, kion mi scias, mi aldonas la informon. Krome mi koncentrig\u0302as je tri temoj: kompletigadi informojn pri la Esperanto-movado post 1935; informi pri c\u0302eh\u0302aj eminentuloj, pri kiuj oni vane serc\u0302us informojn en alilingvaj enciklopedioj, kaj informi pri c\u0302eh\u0302aj urboj kaj iliaj vidindaj\u0302oj, por ke Esperanto estu la plej ric\u0302a turisma inform-fonto pri C\u0302eh\u0302io (sed c\u0302i-rilate meritas lau\u0306don c\u0302efe Petr Tomas\u030covsky\u0301)."}, {"text_idx": "#001387", "text": "MONATO: Iuj diras, ke Vikipedio estas kvazau\u0306 narkotaj\u0302o. Se oni iam komencis verki por g\u0302i, oni estas tentata c\u0302iam plulabori. C\u0302u tiel estas ankau\u0306 c\u0302e vi?"}, {"text_idx": "#001388", "text": "Miroslav Malovec: Nur parte. Mi estas redaktoro de Starto, la organo de C\u0302eh\u0302a Esperanto-Asocio, kaj mi sisteme enkomputiligas librojn kaj manuskriptojn por la estonteco. Dum kelkaj monatoj mi enmetadis besto- kaj planto-nomojn al la reta biologia libraro (BioLib) \u2013 do tiuj taskoj deturnas min de Vikipedio, al kiu mi nun ne kontribuas tiom, kiom antau\u0306e. Sed mi estas certa, ke la c\u0302efa tasko de internacia lingvo estas liveri informojn pri c\u0302iuj imageblaj temoj kaj ke Vikipedio estas la plej grava projekto, kiun Esperantujo faras, kvankam esperantistoj tion ne konscias. Grava lingvo estas tiu, en kiu retanoj trovas informojn, ne al kiu oni aplau\u0306das en Bruselo."}, {"text_idx": "#001395", "text": "C\u0302u ne jam li diris en Proverbaro, ke plena objektiveco ne estas de tiu c\u0302i mondo? Se ne ... li hazarde forgesis diri."}, {"text_idx": "#001398", "text": "Mia aliro estos jena: mi elektis kelkajn lastatempe renkontitajn gramatikajn g\u0302enaj\u0302ojn kaj esploros, c\u0302u ili estas traktitaj en la Pomego, kiel ili estas traktitaj kaj c\u0302u ili estas facile kaj rapide elfoseblaj, sen ke oni por tio trafoliumu la libron dum kelkaj horoj. Pomego ja nepre devos esti tia konsultverko, pli ol studlibro."}, {"text_idx": "#001399", "text": "Nepraj helpiloj kaj gvidiloj do devas esti la enhavtabelo kaj la eventuala indekso. Kaj? Trifoje haleluja! Due, c\u0302ar tuj estas al mi klare, en kiu pag\u0302o mi espereble trovos miajn ses respondojn, trie, c\u0302ar la indekso, tre ampleksa kaj klara, konfirmas mian supozon, kaj unue \u2013 nun ec\u0302 Haleluja majuskla \u2013 c\u0302ar Bertilo regalas nin per gramatiko, adaptita al, kaj deduktita el, g\u0302ia lingvo! La terminologio estas logika kaj klara ... li uzas la ankau\u0306 PIV-ajn terminojn o-vortoj, a-vortoj, ... traktas rolmontrilojn, kunligajn vortojn, frazrolojn, difinajn vortojn. Iuj terminoj do estas nur en Esperanto-gramatiko uzeblaj, kaj jen, tiel devas esti! kaj devus esti ankau\u0306 por naciaj lingvoj, anstatau\u0306 facilanime c\u0302ion vole-nevole konstrui surbaze de klasika gramatiko, tau\u0306ga nur por klasika lingvo. En la libro trovig\u0302as \u2013 c\u0302u por kontentigi pedantulojn? \u2013 gramatika vortareto, kie oni retrovos ankau\u0306 la tradiciajn terminojn."}, {"text_idx": "#001400", "text": "C\u0302u ne jam la majstro diris en Proverbaro: inter esperantistoj kriu esperante? Se ne ... li hazarde forgesis."}, {"text_idx": "#001401", "text": "Konklude: Kiel li promesis, la libro ne estas nur por specialistoj, sed por c\u0302iutagaj esperantistoj. Tamen ankau\u0306 specialistoj trovos lau\u0306 sia(j) gusto(j)."}, {"text_idx": "#001403", "text": "Tamen min g\u0302enas zub, zed/zet, zupo. G\u0302enas min, ke iuj mang\u0302as la zupon. Kion diras Pomego? Nu, g\u0302i konstatas, ke tiaj elparoloj uzig\u0302as; diras, ke iuj estas neg\u0302ustaj sed praktike akceptataj, c\u0302ar ili ne kau\u0306zas miskomprenojn ... kaj por iuj kazoj konsilas eviti ilin. Klare Pomego diras, ke por tio ne ekzistas reguloj kaj ke oni faru lau\u0306plac\u0302e. Eble iom tro pragmatisma sinteno, eble tro facila submeto al la homa facilamo? Oni foje komparu la nunan esperantan prononcon de iuj popoloj kun la antau\u0306a! Aliflanke, mi, tamen, ne pensas, ke tiun progreson ni dankas al severaj reguloj."}, {"text_idx": "#001406", "text": "Karakteriza en la traktado, kaj lau\u0306dinda, estas la Zamenhofeca toleremo kaj malemo al trudado de nepre obeendaj reguloj. Tia toleremo kaj preteco akcepti diversajn eblecojn estas tre nekutima en gramatikaj libroj sed esenca, lau\u0306 mi, en Esperanto. Eble g\u0302i estas unu el la plej gravaj bazoj de nia fundamento kaj nepra kondic\u0302o por lingva sukceso. Kutime en gramatikoj regas la veng\u0302ema, regulema, punema, ordonema dio de la malnova testamento, c\u0302e ni regas la komprenema, bona, bonvola dio de la nova."}, {"text_idx": "#001407", "text": "C\u0302u ne jam Zamenhof diris en Proverbaro, ke al c\u0302iu lingvoteritorio sia dio? Se ne ... li hazarde forgesis."}, {"text_idx": "#001409", "text": "Gramatiklibroj g\u0302enerale uzas multe da pag\u0302oj por klarigi transitivecon kaj netransitivecon... au\u0306, lau\u0306 la pli klara terminologio bertila objektajn kaj senobjektajn verbojn, sed plej ofte ili forgesas mencii, ke ekzistas ankau\u0306 nulvalentaj verboj, sensubjektaj verboj. Antau\u0306 iom da tempo estis interesaj diskutoj pri tio en la reto. Grava estas tiu fakto, c\u0302ar g\u0302i klarigas, ke *frostinta/frostita lago ne eblas, c\u0302ar frosti estas (normale) sensubjekta, do lago ne povas esti subjekto (au\u0306 objekto) de frosti."}, {"text_idx": "#001411", "text": "Sed c\u0302u Zamenhof ne jam diris en Proverbaro ke ankau\u0306 verbo nulvalenta povas esti talenta? Se ne... li hazarde forgesis."}, {"text_idx": "#001413", "text": "Oni povus esti tentata al la konkludo, ke Pomego estas anarh\u0302iisma, c\u0302ar g\u0302i lasas tro da libero. Tiu ideo, tamen, estus falsa. Bertilo deklaras sin fundamentisto (en la dua senco de PIV2005) kaj klare klopodas redukti c\u0302iujn problemetojn al la fundamentaj reguloj. Tiam oni alvenas c\u0302e la toleremo de Zamenhof, kiu vidis la lingvon kiel universalan interkomprenilon. Se via kunparolanto komprenas vin, same bone kiel en sia propra nacia lingvo (kio do ne nepre estas perfekte!), tiam c\u0302io estas en ordo. Superfluan n ne g\u0302enos kaj kompensos iu mankanta. Kaj la kazoj, kie severa regulo obeenda necesas, estas tre klare indikitaj. Kun iom da troigo oni povus diri, ke la libro alportas nenion novan. Kie estas do la utilo? Nu, mi estas tre kontenta havi g\u0302in, c\u0302ar mia logiko, la homa logiko, ofte devojig\u0302as, ofte sekvas strangajn vojojn. Iam mi bezonis kelkajn tagojn por solvi la simplan problemon de la *frosti(n)ta lago, kaj mi ne hontas konfesi tion. Kiam mi trovis, per rezonado, la solvon, g\u0302i ja estis treege logika kaj klara. Sed neniu homo estas neerarema. Cetere, tiu fama lago estas kelkfoje trovebla en la bertila datenaro (ne en Pomego!)."}, {"text_idx": "#001414", "text": "C\u0302u jam Zamenhof diris en Proverbaro, ke al pacienca serc\u0302anto c\u0302iam venas trovitaj\u0302o? Se ne, li hazarde forgesis."}, {"text_idx": "#001415", "text": "Konklude: Se dau\u0306ra strec\u0302iga pensado ne estas via s\u0302atokupo, se vi deziras sekuran havenon por ankri vian s\u0302ipon, vi trovos amikon en Pomego."}, {"text_idx": "#001416", "text": "Esperanta gramatiko tuj montras sian sintenon al la Fundamento: au\u0306 g\u0302i tutsimple ignoras g\u0302in, au\u0306 g\u0302i montras g\u0302in kiel historian (hontindan?) ruinaj\u0302on, au\u0306 g\u0302i serioze prezentas g\u0302in. Pomego serioze konsideras g\u0302in, dau\u0306re en la teksto (multaj ekzemploj ankau\u0306 estas prenitaj el la Fundamento, kaj por c\u0302iu prunteprenita frazo la fonto estas klare indikita) kaj ankau\u0306 en la plena prezento de g\u0302i, en fina c\u0302apitro sed komplete (tio signifas kun listigo de c\u0302iuj gramatikaj elementoj/reguloj el la ekzercaro). Mi konstatis, ke multaj junaj esperantistoj estas tute ne informitaj pri la Fundamento kaj tute ne konas g\u0302in."}, {"text_idx": "#001417", "text": "Kaj c\u0302u Zamenhof ne proverbis ke nekonate, neamate? Se ne, li hazarde forgesis."}, {"text_idx": "#001418", "text": "Konklude: Pomego estas plene fundamentobea libro. La solaj lokoj, kie la au\u0306toro deklaras iun formon erara, estas kiam iu formo vere estas nefundamenta, en plej strikta senco."}, {"text_idx": "#001419", "text": "Iuj rimarkigos, ke mi uzis iom bibliecan stilon por priskribi laikecan verkon. Nu, vole-nevole la verko ig\u0302os biblio por pluraj sekvontaj generacioj kaj sendube evoluos plie. G\u0302i ne enombrigos PAG, c\u0302ar tiu restos verko por gramatikemuloj, kiuj precipe deziras esplori, kiel oni en Esperanto povas redoni la serpentumaj\u0302ojn kaj fajnaj\u0302ojn de multaj naciaj lingvoj. PAG estas antau\u0306 c\u0302io, almenau\u0306 lau\u0306 mi, klopodo de universala gramatiko pli ol pure esperanta. La pomo, cetere, igas min pensi pri la g\u0302ardeno de Edeno, kien Adamo kaj Evo estis forsenditaj pro simpla unusola mordo de pometo. Ni, kontrau\u0306e, ricevas Pomegon kaj enirbileton de paradizo, paradizo, kie oni respondas plej grandan parton de niaj demandoj. Kaj, cetere, la Majstro diris en Proverbaro, ke oni lasu al c\u0302iu sian maroton, au\u0306 se ne ... li hazarde forgesis."}, {"text_idx": "#001420", "text": "Mi komence demandis min, c\u0302u eble mia banko estas sponsoro de Pomego, c\u0302ar mia banko uzas pomon \u2013 tamen kun formordita kavaj\u0302o \u2013 kiel rekons\u0302ildon. La prezo de la libro estas pli malalta ol tio, kion vi elspezus per elprintado de la elektronika versio (krom se vi havas la eblecon s\u0302teli la printadon en via firmao). Do nepre rapide mendu g\u0302in, ec\u0302 se vi absolute c\u0302ion scias pri gramatiko. Neniu valida kialo por ne fari tion estas imagebla."}, {"text_idx": "#001421", "text": "C\u0302u ne jam Zamenhof diris en Proverbaro, ke avarulo kaj porko estas bonaj nur post la morto? Ne! Li ne diris tion! Li, amuze, misskribis kaj kalumniis malavarulon!"}, {"text_idx": "#001424", "text": "Dum la pasinta vintro en Litovio ege famig\u0302is jena historio. Dalia Budrevic\u030ciene\u0307, dungitino de agrofirmao el Krekenava, kies akciojn posedas i.a. la estro de la tiam reganta Laborista Partio, Viktor Uspaskih\u0302, publike deklaris, ke parton de sia salajro c\u0302iuj dungitoj ricevadas neoficiale, lau\u0306 litova esprimo \u201een kovertoj\u201d. Baldau\u0306 post tia publika konfeso la virino estis maldungita."}, {"text_idx": "#001425", "text": "La historio en Litovio provokis grandan reagon. Aktivig\u0302is prokurorejo kaj diversaj organizaj\u0302oj ekis al defendo de la kurag\u0302a virino, kvankam tia situacio por neniu estis surprizo. S\u0302i senvualigis nur la pinton de la nigra ekonomio. Spertuloj asertas, ke en la tuta lando c\u0302irkau\u0306 20 % de la salajroj estas pagataj \u201een kovertoj\u201d. Kutime tiel oni pagas al dungitoj, kiuj oficiale ricevas nur minimuman salajron."}, {"text_idx": "#001426", "text": "Jonas Guzevic\u030cius, vicprezidanto de la litova industriista konfederacio, klarigis, ke la metodo estas tre favora por entreprenoj, pro tri kialoj: unue, dungitoj ne protestas kontrau\u0306 tia pagmaniero; due, dungantoj evitantaj impostpagon sentas sin nepunindaj kaj trie, la impostoj en Litovio estas tiel grandaj, ke oni preferas riski entute eviti impostpagon."}, {"text_idx": "#001427", "text": "Antau\u0306 nelonge la s\u0302tata imposta inspekto c\u0302e ministrejo pri financoj oficiale esprimis g\u0302ojon pri la kreskanta konscienco de la dungitoj kaj informis, ke ekde nun c\u0302iuj log\u0302antoj povos informi pri enkovertaj salajroj je telefonnumero 1882. La oficistoj promesis konfidencon kaj anonimecon de la telefoninto. La ricevitajn informojn pritraktos specialaj laborgrupoj."}, {"text_idx": "#001428", "text": "Arto videbla ankau\u0306 por blinduloj"}, {"text_idx": "#001429", "text": "De 1993 ekzistas en Ankono, Italio, muzeo iom eksterskema, la muzeo Omero (nomata lau\u0306 la itala formo de Homero, kiu, lau\u0306 tradicia scio, estis blinda). Vi eniras en unu el la grandaj salonoj, kaj vi trovas ... jes! Jen Nike el Samotraco! Sed c\u0302u g\u0302i ne trovig\u0302as en Louvre? Kaj pli proksime rigardas nin kun sia sinteno impona kaj iom scimontra Aulus Metellus au\u0306 La Etruska Alparolisto. Ni turnu nin maldekstren, kaj en bela salonego salutas nin la plej elstaraj c\u0302efverkoj de antikva arto: c\u0302i tie Diskoj\u0302etanto, tie la fortikaj muskoloj de Luktantoj kaj c\u0302e alia flanko la sens-instiga ekrido de Melosa Venuso."}, {"text_idx": "#001430", "text": "Ni s\u0302ang\u0302u salonon kaj la renesancaj brilaj\u0302oj renkontas nin: Donatello, Michelangelo, Bernini ..."}, {"text_idx": "#001431", "text": "En tiu muzeo, sur belaj lignaj piedestaloj, ni trovas kunmetita centon el la plej elstaraj c\u0302efverkoj, kiujn la homa menso kapablis elpensi kaj la mano de eminentaj skulptistoj skulptis el marmoro au\u0306 forg\u0302is el bronzo, de la egipta civilizacio g\u0302is la novklasika stilo en la dek-nau\u0306a jarcento. Kompreneble temas ne pri originaloj, sed pri perfektaj muldkopioj gipsaj au\u0306 vitrorezinaj, preskau\u0306 c\u0302iuj reproduktitaj lau\u0306 la originalaj dimensioj. Sed ne gravas! La rigardantoj povas aprezi kaj admiri c\u0302iujn nuancojn, kiujn la sentsugestado de tiuj mirigaj formoj kapablas vivigi. Cetere, se vi pluiros la longan koridoron, inter grandaj statuoj kaj belaj arkeologiaj aj\u0302oj, vi estos c\u0302irkau\u0306ita de aro da nuntempaj skulptaj\u0302oj, c\u0302iuj originalaj, tiaj, kiaj eliris el la manoj de pluraj eminentaj artistoj, el s\u0302tono, ligno, bronzo, terakoto ktp."}, {"text_idx": "#001432", "text": "Pri la didaktika valoro de tiu muzeo rapide ekkonsciis la ankonaj lernejoj, kiuj multnombre tien kondukas siajn klasojn. Nu, kial admiri la c\u0302efverkojn de plastikaj artoj nur el la fotoj, se c\u0302i tie oni povas ilin vidi deproksime kaj ... ec\u0302 tus\u0302i?"}, {"text_idx": "#001434", "text": "Eble laiko povus spontane ekdemandi iom naive: \u201eC\u0302u blindulo kapablas kompreni arton?\u201d"}, {"text_idx": "#001435", "text": "Iru al la muzeo Omero g\u0302uste tiam, kiam tie estas iu, kiu per siaj manoj sentemaj ektus\u0302as delikate, preskau\u0306 karese, la vizag\u0302on de Mortanta Galato au\u0306 la minacmienon de mikelang\u0302ela Davido, kaj vi tuj ricevos la respondon: lia atentemo, skrupulesplora pri tiuj formoj, lia haltado sur la detaloj, lia mieno mirigita kaj preskau\u0306 ravita diras al vi tre klare, ke li komprenas tion, kion li \u201erigardas\u201d permane. Kaj vi eble povas ankau\u0306 pripensi jenon: tiujn famajn c\u0302efverkojn, kiujn c\u0302iuj konas, vidinte multfoje sur fotoj, li eble admiras unuafoje, c\u0302ar por blindulo ne estas facile tus\u0302i ilin: ne eblas viziti c\u0302iujn muzeojn kaj lokojn tra la mondo, kaj, c\u0302iuokaze, kiamaniere atingi iujn altojn? Kiel eskapi el multaj afis\u0302oj kun la kutima skribaj\u0302o: \u201eNe tus\u0302u\u201d? Kiel trapenetri per manoj vitrajn barilojn?"}, {"text_idx": "#001436", "text": "Sed en la muzeo Omero tiaj problemoj tute ne ekzistas: statuoj estas tie, sur siaj belaj piedestaloj, kaj estas ankau\u0306 moveblaj s\u0302tuparetoj, kiuj ebligas al blindaj vizitantoj (kaj, kial ne?, ankau\u0306 al vidantaj infanoj) supreniri por esplori la plej altajn partojn; kaj estas brajlskribaj\u0302oj, por ke ili sciu, pri kio temas."}, {"text_idx": "#001437", "text": "Sed ne sufic\u0302as statuoj. Sur alia etag\u0302o tronas grandaj maketoj de kelkaj belegaj monumentoj: la baziliko de Sankta Petro en Romo, la katedraloj de Ankono kaj de Florenco, Panteono en Romo, Partenono ktp kun c\u0302iuj detaloj perfekte faritaj lau\u0306skale. Post kelkaj monatoj aldonig\u0302os elstara ekzemplo de la gotika stilo: la katedralo de Chartres."}, {"text_idx": "#001438", "text": "Tiu ideo naskig\u0302is antau\u0306 pli ol dudek jaroj en la kapoj mia kaj de mia edzino post longa migrado tra la mondo kaj penado trovi la g\u0302ojon g\u0302ui la belecon de artoj kun oftaj seniluziig\u0302oj pro la oftaj malpermesoj, plejokaze nenecesaj. Mi laboradis kelkajn jarojn por tiu projekto, kaj finfine la muzeo farig\u0302is realaj\u0302o la 29an de majo 1993. Tiu bela kaj simpla realaj\u0302o estas unika en Italio, kaj g\u0302i nun havas nur unu similspecan ekzemplon en Madrido."}, {"text_idx": "#001440", "text": "G\u0302i naskig\u0302is por blinduloj, sed g\u0302ia sperto malkovrigas al la nuna \u201ebildsocio\u201d, ke nia \u201evirtuala\u201d mondo ne estas au\u0306tentika; naturo donis al homoj kvin alirojn al la realo, kaj konkreta kono bezonas c\u0302iujn kvin sensojn. Muzeo Omero redonas dignon al unu \u201eperdita\u201d scikanalo: palpsenso. La muzeo jam estas tre atentema ankau\u0306 pri la plursensa dimensio de la mondo kaj ankau\u0306 de arto. Multaj studentoj venas al ni por fari stag\u0302ojn, multaj por prilabori siajn doktorigajn disertaciojn."}, {"text_idx": "#001441", "text": "Muzeo Omero naskig\u0302is por blinduloj; nun g\u0302i estas senbarila muzeo por c\u0302iuj. Denove pravig\u0302as la aserto, ke, se oni pensas pri handikapuloj, la socio farig\u0302as pli bela kaj pli komforta por c\u0302iuj!"}, {"text_idx": "#001442", "text": "La esperantlingva retejo c\u0302e nun estas konstruata."}, {"text_idx": "#001443", "text": "Lastatempe la greka registaro postulis, ke oni konstruu tri tombejojn por grekaj soldatoj mortintaj en la teritorio de Albanio dum la dua mondmilito. Neniam Albanio kontrau\u0306is similajn tombejojn en sia teritorio, krom por naziaj soldatoj."}, {"text_idx": "#001444", "text": "Tiel, delonge ekzistas tombejoj por francaj falintoj en la unua mondmilito kaj por britaj en la dua. Koncerne italajn kaj germanajn mortintojn la koncernaj registaroj reprenis ekde la 1950aj jaroj la ostojn de siaj viktimoj por ilin sialande entombigi. Nur Grekio neniam reprenis la ostojn de siaj falintoj (tion tamen private ja faris familianoj)."}, {"text_idx": "#001445", "text": "Sed antau\u0306 nelonge la konsulo greka en Gjirokaster (sude de la lando), interkonsente kun la registaro, arang\u0302is kun grek-ortodoksa pastro de apuda vilag\u0302o, ke estu eltombigitaj la ostoj de supozitaj mortintaj grekaj soldatoj kaj reentombigitaj aliloke sed en la sama distrikto."}, {"text_idx": "#001446", "text": "Sekvis protestoj pri tiu c\u0302i fres\u0302a malbonintenco de la greka registaro, kiu dau\u0306re konsideras la sudan parton de Albanio Vorio Epiro, t.e. norda Epiro, do greka teritorio. Kiam la pastro provis arigi la ostojn de la supozitaj grekaj soldatoj en specialajn metalajn kestojn en sia preg\u0302ejo, protestis vilag\u0302anoj, dirante, ke ne temas ekskluzive pri la restaj\u0302oj de grekoj sed ankau\u0306 de albanoj. Lau\u0306 la protestantoj, la pastro kaj liaj kunlaborantoj ec\u0302 pagis monon al relative malric\u0302aj vilag\u0302anoj, por ke tiuj silentu, kvankam temas pri tomboj de iliaj proksimuloj."}, {"text_idx": "#001447", "text": "En la albana parlamento kelkaj deputitoj opiniis, ke la iniciato indikas alian aventuron politikan de por-grekaj s\u0302ovinistoj, kiu neniel plibonigos rilatojn inter la du pratempaj popoloj de la duoninsulo."}, {"text_idx": "#001448", "text": "Pli kaj pli venas eksterlandanoj kuracocele al Litovio. Aparte furoras c\u0302e privataj klinikoj dentaj kaj plastiaj operacioj: en Litovio la kosto estas g\u0302enerale nur triono de tiu en Usono, Skandinavio au\u0306 Britio, de kie venas plejparte la pacientoj."}, {"text_idx": "#001449", "text": "Fojfoje operaciotoj komunikig\u0302as retpos\u0302te kun kliniko, sendante ekzemple panoramajn radiografaj\u0302ojn kaj aliajn medicinajn informojn al la kirurgo kaj tiam interkonsentante pri la dato de la operacio. Pro favoraj flugeblecoj al Litovio la kuracistoj atendas, ke plu kreskos tiu c\u0302i medicina turismo."}, {"text_idx": "#001450", "text": "Misteraj estuloj kun teruraj kapabloj: multaj homoj en Kongo-Brazavilo tiel konsideras g\u0302emelojn. Oni kredas, ke g\u0302emeloj envenas la mondon kun mistikaj fortoj kaj tial ili estu aparte bone traktataj kaj respektataj de familianoj kaj aliaj. G\u0302emeloj povas ekzemple malsanigi, malric\u0302igi kaj alimaniere suferigi."}, {"text_idx": "#001451", "text": "Kelkaj homoj opinias, ke g\u0302emeloj devenas de la akvo; kaj la fakto, ke ili pli-malpli samtempe naskig\u0302as, kaj foje samaspektas, kredigas, ke ili estas iel unu estaj\u0302o, kiu kapablas ekspluati misterajn fortojn por trompi simplajn homojn."}, {"text_idx": "#001452", "text": "Se iam akcidentas la gepatroj, au\u0306 estas enplektitaj en komplika afero, pri c\u0302io c\u0302i kulpas supozeble la g\u0302emeloj. Rezulte, multaj homoj ne volas naski g\u0302emelojn \u2013 ne nur pro la kromaj elspezoj sed ankau\u0306 pro la mistiko, kiu asociig\u0302as kun g\u0302emeloj."}, {"text_idx": "#001453", "text": "Alia sfero, en kiu rolas superstic\u0302oj, estas sporto. C\u0302i tie, kiel ankau\u0306 pli g\u0302enerale en la socio kaj la ekonomio, ludas fetic\u0302oj gravan rolon. Multaj sportistoj vizitas fetic\u0302istojn por havigi al si apartajn fortojn. Ili do ricevas talismanon, entranc\u0302on en la hau\u0306ton, au\u0306 sorc\u0302on por farig\u0302i nevenkeblaj."}, {"text_idx": "#001454", "text": "Fojfoje ludonto ekdancas, kvazau\u0306 hipnote, antau\u0306 la kontrau\u0306uloj. Tion li faras ne intence sed pro ia stranga forto, kiu pus\u0302as lin preskau\u0306 g\u0302is frenezeco. Ofte tiel kurag\u0302igas lin trumpetoj kaj aliaj instrumentoj, g\u0302is la dancanto teren falas. Dum tiu c\u0302i spektaklo, g\u0302uinda sed ankau\u0306 ridinda, videblas la fetic\u0302isto, kiu gardas la sorc\u0302on en fetic\u0302ujo kaj g\u0302in de tempo al tempo reaktivigas."}, {"text_idx": "#001455", "text": "Apenau\u0306 kompreneblas la rilato inter ekzemple futbalo kaj fetic\u0302ismo. Pro tio, ke du interludontaj teamoj vizitas siajn fetic\u0302istojn, komencig\u0302as la ludo jam antau\u0306 la matc\u0302o mem. Sed c\u0302e la futbalejo tiuj, kiuj estas pleje elmetataj al la influo de la fetic\u0302istoj, estas la goluloj. Lau\u0306dire aperas antau\u0306 ili fojfoje pitono au\u0306 gorilo kaj, por eviti la minacon, ili flankenkuras kaj tiel enlasas golon."}, {"text_idx": "#001456", "text": "Aliflanke, c\u0302e internacia nivelo, afrikaj sportistoj bone konscias, ke regas ne superstic\u0302oj kaj fetic\u0302oj, sed scienco kaj tekniko."}, {"text_idx": "#001457", "text": "Memoroj neniam perdas sian malg\u0302ojon"}, {"text_idx": "#001458", "text": "Kelkaj personoj spertas relative felic\u0302an infanag\u0302on. Aliaj spertas kos\u0302maran infanag\u0302on kaj plej ofte neniam sukcesas forgesi la teruron de tiu periodo. Kelkafoje, la kos\u0302mareco de eventoj persistas dum la tuta vivo kaj plagas g\u0302is preskau\u0306suicido. Homoj tiel suferantaj reagas diversmaniere. Multaj el la c\u0302efaj artistoj de la historio penis liberigi sin, almenau\u0306 iomete, per pentrado au\u0306 skulptado, tiel konkretigante siajn emociajn sentojn. Granda nombro de la plej gravaj verkistoj de la historio tiel agis. Pensu nur pri Graham Greene, kies suicidemo devigis lin ludi \u201erusan ruleton\u201d c\u0302iujare je certa dato. (Oni prenas revolveron, en kiun oni s\u0302argis unusolan kuglon; oni ruligas la cilindron, metas la bus\u0302on de la revolvero al sia kapo, kaj pafas. Au\u0306 nenio rezultas, au\u0306 oni mortas.)"}, {"text_idx": "#001459", "text": "Nia au\u0306toro, Armela LeQuint, en antau\u0306noto, atentigas: \u201eMi dankas al Stefan Maul, kiu senvole donis al mi impulson skribi kaj, tiel, liberigi min de kelkaj premaj infantravivaj\u0302oj\u201d."}, {"text_idx": "#001460", "text": "La unua duono de la libro efektive pentras scenaron el relative felic\u0302a frua infanag\u0302o. Kvankam (senintence) naskita, en 1940 en Francio, al patro kiu estis panbakisto, kaj al patrino kiu fus\u0302penis abortigi s\u0302in, s\u0302iaj unuaj jaroj estis tolereblaj; s\u0302i log\u0302is kun diversaj parencoj: geavoj, diversaj gepraonkloj kc., kelkafoje kun sia patro. La patrino malaperis el s\u0302ia vivo kelkajn tagojn post la nasko, kaj reaperis nur jarojn poste, dum la infera parto de la infanag\u0302o de nia verkinto."}, {"text_idx": "#001461", "text": "Kiom felic\u0302aj estis tiuj unuaj ses jaroj? Nu, evidente ili ne estis tro katastrofaj, kvankam ni certe povas dubi pri la sento de stabileco, al kiu la infano rajtis, sed al kiu g\u0302i mankis. Kion ni ja povas konkludi el la rakontoj, estas, ke la infano akiris nenian fidon al la estonteco, kaj ne povis antau\u0306kalkuli pri tio, kio okazos post monato au\u0306 ec\u0302 semajno. S\u0302i s\u0302ajnis tre lerta kaj inteligenta infano, kvankam ne c\u0302iam tre sukcesa en la lernejo. S\u0302ian edukig\u0302on oni ne tre fervore kontrolis. Tamen, plenkreskinta, s\u0302i montras sin kaj talenta kaj inteligentoplena."}, {"text_idx": "#001462", "text": "Kiu ses- au\u0306 sep-jara infano ne kelkafoje pisas en la lito, dumdorme? Kiu ses au\u0306 sep-jara infano, konstante relokata al nova domo kaj novaj prizorgantoj, ne regule pisas dumdorme en la lito? Kiom el tiuj infanoj oni premias pro tio per vangobatoj? \u201eMi vidis nur kandelojn pro la violentaj vangofrapoj ricevitaj.\u201d Multfoje."}, {"text_idx": "#001463", "text": "Nelonge post tio, al jam ankorau\u0306 nova domo, en kvartalo plena de gangsteremaj log\u0302antoj, ebriuloj, policanoj. Unufoje, komisiite ac\u0302eti florbrasikon, s\u0302i perdis la moneron, donitan al s\u0302i tiucele. Reveninte hejmen, la vicpatrino veng\u0302is sin. \u201e... c\u0302u vi povas imagi la furiozon, kiu kaptis mian anstatau\u0306patrinon? S\u0302i bategis min, sango fluis de mia nazo ...\u201d Intermite s\u0302i estis savita el tiu hejmetoso per nelonga log\u0302ado kun iu afabla parenco; tamen abruptaj vizitoj fare de s\u0302ia patrino ne c\u0302iam plifelic\u0302igis la situacion."}, {"text_idx": "#001464", "text": "Nu, la infanag\u0302o ne dau\u0306ras eterne, kvankam povas sentig\u0302i tiel al la koncerna infano. Kio okazis en la postadoleska periodo, la au\u0306toro firme rifuzas diskuti. Do ni povas nur imagi. C\u0302iukaze, malgrau\u0306 c\u0302iaj tragedioj (kaj c\u0302u, espereble, kelkaj maltragedioj postinfanag\u0302aj?) de sia vivo, s\u0302i en sia sesdekkvina jaro kurag\u0302as prezenti al la mondo la historion de tiuj infanjaroj, kaj tiurilate mi nur povas lau\u0306di s\u0302in."}, {"text_idx": "#001465", "text": "La libro estas bone presita. Kaj la lingvouzo de la au\u0306toro, jam konata pro sia traduklaboro pri diversaj gravaj verkoj, estas neriproc\u0302ebla. Se vi ne deziras konsciig\u0302i pri la veroj de la vivo, do nepre ne legu c\u0302i tiun libron. Sed se vi volas malkas\u0302e konfronti la realon de la vivo, la libro estas rekomendenda. Eble c\u0302ar profesie mi devas kuraci tiajn viktimojn de la c\u0302iutaga nigra flanko de la vivo, mi konsilas, ke vi ne strutumu, sed legu kaj pripensu."}, {"text_idx": "#001466", "text": "Armela LeQuint: Infantravivaj\u0302oj: au\u0306tobiografia rakonto. Eld. la au\u0306toro, 2005 (2a eldono). 36 pag\u0302oj, vinktitaj. ISBN ne indikita."}, {"text_idx": "#001467", "text": "Mi sentas min eksterordinare felic\u0302a. Kaj tamen ... la edzino grumblas dau\u0306re kiel kutime, la infanoj faradas g\u0302uste la kontrau\u0306on de tio, kion mi deziras, ec\u0302 la kato ne c\u0302asas la kolombojn, kiuj malpurigas mian trotuaron. Kaj tamen, io en mi jubilas, io en mi festas. Festi sola ne estas agrable, tial mi invitas vin festi kun mi, c\u0302ar mi malkovris la fonton de mia g\u0302ojo, la fonton de mia felic\u0302o, la fonton de mia deliro."}, {"text_idx": "#001469", "text": "Unue: tiam aperas kaj estas haveblaj la (holandaj) virgaj haringoj! Temas pri la nova, tiel nomata \u201everda\u201d malgranda haringo, peklita surmare, kiun oni en sia tuto glitigas tra la gorg\u0302o. Mmmmm! Mmmmm! Nenio en la mondo estas pli bongusta ol tia virga haringo! En la iama katolika tempo oni c\u0302i tie al la infanoj rakontis, ke en la c\u0302ielo oni pavas dau\u0306re mang\u0302i, per oraj kuleretoj, rizkac\u0302on ... sed ni c\u0302iuj estis konvinkitaj, ke tute ne temis pri rizkac\u0302o, sed pri la holandaj virgaj haringoj!"}, {"text_idx": "#001472", "text": "Estas vere, ke plej ofte oni akiras diareon pro mang\u0302ado de tiaj terpomoj, sed c\u0302iu flandro tre volonte suferas iom da diareo post la mang\u0302o de junaj novaj terpomoj. Strange, sed tiuj terpomoj de malgranda vilag\u0302o havas apartan guston. Ec\u0302 tiuj de apudaj vilag\u0302oj ne estas same bongustaj."}, {"text_idx": "#001473", "text": "Trie: preskau\u0306 samtempe estas haveblaj la novaj fragoj. En nia lando, Flandrio, estas multaj regionoj, kie oni kreskigas fragojn. Ekde kiam ili estas haveblaj, mi c\u0302iutage veturas al apuda regiono, kie oni apud la fragokampo vendas la rikolton, kaj c\u0302iun duan tagon mi ac\u0302etas tutan kilogramon. En tiu periodo ni mang\u0302as ilin matene kun la buterpano, tagmeze post la tagmang\u0302o, plej ofte en kefiro, kaj denove vespere kun la vespermang\u0302o, plej ofte denove kun buterpano. Ekzistas nun sendube dudeko da diversaj specoj, kaj c\u0302iu havas sian apartan guston. Sed preskau\u0306 c\u0302iuj ravas min."}, {"text_idx": "#001475", "text": "Kaj nun oni trovis manieron ankorau\u0306 suprenlevi nian felic\u0302on. Se antau\u0306 deko da jaroj mituloj estis haveblaj nur en la monatoj, kiuj enhavas la literon \u201er\u201d en sia nomo, nun oni trovis manieron por servi (post rikolto) mitulojn jam ekde la mezo de julio. Sekvontan semajnfinon ili jam estas anoncitaj. Ankau\u0306 ili konsistigas nepre iun nacian mang\u0302on c\u0302e ni. Kiu deziras mang\u0302i la plej bonajn, la plej dikajn, la plej bongustajn, tiu veturas (kun ankau\u0306 miloj da flandroj ... kion mi diras? dekmiloj da flandroj) al malgranda vilag\u0302o en Nederlando, tamen je nur kelkdeko da kilometroj de mia pordo."}, {"text_idx": "#001476", "text": "Mi ne povas dau\u0306rigi skribadon pri tio, au\u0306 mi ploros emocie. Oni servas la mitulojn en kolosaj kvantoj, en grandaj kaseroloj, en ilia s\u0302elo, orflavaj, dikaj kiel voluptaj virinaj bus\u0302oj, en vaporanta sau\u0306c-akvo kun sekretaj spicoj kaj legomoj. Oni mang\u0302u prefere kun farmista bruna pano, bone buterumita per fres\u0302a farmista natura butero. Kiu iam mang\u0302is tion nepre ne plu povos pluvivi sen regula porcio. Kelkfoje, sed tio estas malpli sankta, oni mang\u0302as ilin ankau\u0306 kun frititaj terpomoj. Tamen, ankau\u0306 c\u0302iu flandra virino havas propran sekretan recepton, por prepari ilin hejme (1 kg po!)."}, {"text_idx": "#001477", "text": "Kaj mi ankorau\u0306 nenion rakontis pri cikorio au\u0306 angiloj. Nu, eble iam!"}, {"text_idx": "#001478", "text": "En junio estis subskribita Stabiliga Interkonsento inter Albanio kaj Eu\u0306ropa Unio (EU) \u2013 granda evento por malgranda lando trairinta jam 15-jaran postkomunisman periodon."}, {"text_idx": "#001479", "text": "Albanoj pretis subskribi antau\u0306 multaj jaroj, tuj post Hungario kaj aliaj pli evoluintaj landoj de centra Eu\u0306ropo, sed politikaj okazaj\u0302oj en 1997 prokrastis g\u0302is nun la subskribon."}, {"text_idx": "#001480", "text": "En la 500-pag\u0302a interkonsento estas notite, ke Albanio devas dau\u0306rigi siajn ekonomiajn kaj politikajn reformojn koncerne i.a. redonon de proprietaj\u0302oj al iamaj mastroj, rajtojn de etnaj malplimultoj kaj liberon de gazetaro kaj regado. La registaro kaj aliaj instancoj dau\u0306rigu same sukcese la batalon kontrau\u0306 korupto kaj krimado."}, {"text_idx": "#001481", "text": "En sia danksaluto la c\u0302efministro albana Sali Berisha [beris\u0302a] diris, ke per tiu c\u0302i interkonsento oni agnoskas la gravajn pas\u0302ojn faritajn en Albanio. Tiel la lando eliris el la plej severa totalisma komunisma reg\u0302imo en Eu\u0306ropo, kiu inkluzivis altruditan oficialan ateismon, troan kolektivigon kaj frakason de libera iniciato, kaj aliris al firmigita politika plurismo, libero de religia kredo, toleremo kaj privatigo de la ekonomio, kiu certigas pli ol 80 % de la malneta enlanda produkto."}, {"text_idx": "#001482", "text": "La interkonsento estas realigita en momento, kiam ankorau\u0306 en EU-landoj plurestas la memoro pri malagrablaj okazaj\u0302oj en Albanio post 1990, kaj kiam samtempe kreskas laceco en Eu\u0306ropo pri ties plivastigo. Tamen Albanio tiamaniere estos pli sekura, paca kaj stabila lando."}, {"text_idx": "#001483", "text": "Monarh\u0302o-mistero: c\u0302u murdo au\u0306 sinmortigo?"}, {"text_idx": "#001484", "text": "Turistoj en Germanio ofte volas vojag\u0302i lau\u0306longe de la Romantika Strato kaj vidi la fabelo-kastelon Neuschwanstein [nojs\u0302vans\u0302tajn], esperante \u201enovcignos\u0302tono\u201d (s\u0302tono en la senco de roko, monto), kiun konstruigis dum la 1870aj jaroj Ludoviko 2a, reg\u0302o de Bavario. La reg\u0302o tiam reprezentis jam mortantan sistemon, arkaikan feu\u0306dismon sursojle de imperiisma germana grandregno. Dum tiu c\u0302i epoko pli kaj pli s\u0302rumpis la memkonscio kaj vivhorizontoj de la reg\u0302o, kiu fine proksimig\u0302is al memdetruo."}, {"text_idx": "#001486", "text": "Ludoviko volis alvoki al la popolo bavara: Princo Luitpold intencas kontrau\u0306 mia volo levig\u0302i kaj farig\u0302i reganto de mia lando, kaj malveroj pri mia sanstato trompis mian amatan popolon kaj preparas perfidajn ribelajn agojn. Mi apelacias al c\u0302iu fidela bavaro alig\u0302i al miaj lojalaj anoj kaj malebligi la planon perfidi reg\u0302on kaj patrion (fonto: Gazeto de Bamberg la 11an de junio \u2013 nelonge poste la gazeto estis konfiskita). Bismarck, la tutgermana kanceliero, konsilis la reg\u0302on tuj sin prezenti antau\u0306 la popolo, sed Ludoviko ne sekvis la konsilon. Malgrau\u0306 helpproponoj la reg\u0302o restis pasiva."}, {"text_idx": "#001487", "text": "Ludoviko estis arestita c\u0302e kastelo Neuschwanstein kaj poste veturigita al kastelo Berg apud Starnberg-lago. Tie li mortis vespere de la 13a de junio 1886 en malprofunda akvo proksime de la bordo, kvankam li kapablis bonege nag\u0302i. Kun li mortis lia kuracisto, profesoro von Gudden."}, {"text_idx": "#001489", "text": "La patologian ekzamenon de la reg\u0302a korpo partoprenis la persona kuracisto de la reg\u0302o, d-ro Schlei\u00df [s\u0302lajs]), kiu ne estis konvinkita pri malsano de la reg\u0302o. Post dissekcado la mortinto estis tuj enbalzamigita: la tombo de Ludoviko 2a trovig\u0302as en malgranda preg\u0302ejo en Munkeno, sed lia koro estas forportita en urno al pilgrimejo Alto\u0308tting [alteting]."}, {"text_idx": "#001490", "text": "G\u0302is hodiau\u0306 ekzistas sekreta societo de Guglma\u0308nner, esperante gugluloj, kiuj en nigraj kapuc\u0302oroboj \u2013 simile al tiuj de usonaj ku-kluks-klananoj \u2013 dau\u0306re memoras kaj adoras la iaman reg\u0302on. Vers\u0302ajne ili sopiras pri la reveno de monarkio. La gugluloj certas, ke la reg\u0302o estis murdita. Okaze de la 120a datreveno de lia morto tri kapuc\u0302uloj remis tien en la Starnberg-lago, kie lau\u0306 ilia konvinko la reg\u0302o perdis sian vivon."}, {"text_idx": "#001491", "text": "Tiel ili malkas\u0302is \u201egravan\u201d detalon. Ili kredas, ke la oficiala kruco malekzakte montras la lokon de la reg\u0302a morto, kaj do tial ili starigis luman krucon 47 metrojn pli sude, kie ili kredas la veran mort-lokon. Krome ili certas, ke du kugloj trafis ilian amatan reg\u0302on en la dorson, senditaj de \u201eperfida pruso\u201d, almenau\u0306 de murdisto lau\u0306 ordono de la prusa sekreta servo."}, {"text_idx": "#001492", "text": "Gugluloj estas konataj jam de la mezeu\u0306ropa pestepoko inter 1347 kaj 1353 kiel misteraj simboloj de morto kaj, samtempe, admono de vivantoj. Kavaliroj, vestitaj kiel monah\u0302oj, mars\u0302is antau\u0306 la c\u0302erkoj de mortintaj bavaraj monarkoj. Ili kovris la kapon kaj vizag\u0302on per kapuc\u0302o, en malnova bavara dialekto nomita gugl, kaj ili portis en la manoj du krucitajn pec\u0302torc\u0302ojn \u2013 timiga spektaklo memoriganta pri la maldau\u0306ro de la surtera vivo lau\u0306 la devizo media in vita in morte sumus: meze en vivo en morto ni estas."}, {"text_idx": "#001494", "text": "Lau\u0306 la gugluloj, oni transportis la kadavron de la reg\u0302o al sekreta loko kaj la c\u0302erko intertempe estas malplena. Fakte la reg\u0302aj posteuloj malpermesas (re)aperigon de la c\u0302erko. Kial?"}, {"text_idx": "#001495", "text": "La gugluloj de Ludoviko 2a donis al si la taskon malkas\u0302i la cirkonstancojn de lia morto. Ili asertas, ke la reg\u0302o estis nek memmortiganto nek murdisto, kaj ili ne volas toleri, ke \u201eilia\u201d s\u0302atata reg\u0302o suferu tiajn reputaciac\u0302on kaj malhonoron. Legante pri tiaj eventoj mi timas, ke ni ankorau\u0306 ne tute superis la mezepokon."}, {"text_idx": "#001497", "text": "Balotado kiu devis okazi fine de julio espereble kontribuis al la politika restrukturado de la lando. Tamen, por fine eskapi el la problemoj de la pasinteco, necesas unuigi la diversajn milicojn por krei unusolan s\u0302tatan armeon kaj, samtempe, aresti kaj senarmigi la eksmilitistojn ankorau\u0306 aktivajn en najbaraj landoj, ekzemple Ruando kaj Burundo, kiuj semas panikon en la vilag\u0302oj de Kongo."}, {"text_idx": "#001498", "text": "Tiuj banditoj nepre rehejmig\u0302u kaj kontribuu al la rekonstruado de sia patrolando. Por tion realigi, denove necesos la interveno de la internacia komunumo, inkluzive de Unuig\u0302intaj Nacioj, Eu\u0306ropa Unio kaj Afrika Unio."}, {"text_idx": "#001499", "text": "Ni estas jam meze en la turisma sezono en grandaj partoj de l' mondo. Se vi intencas viziti mezan Eu\u0306ropon kaj precipe Germanion, vi povos miri pri speciala biotopo, kiun kreis la historio de la pasinta jarcento. C\u0302u vi memoras? Dum la plurjardeka periodo de tiel nomita malvarma milito Eu\u0306ropon tranc\u0302is \u201efera kurteno\u201d, kiu etendig\u0302is de Balta Maro g\u0302is Hungario. G\u0302i disigis komunismajn landojn en orienta Eu\u0306ropo de okcidentaj landoj. Jam nur en Germanio g\u0302i longis 1393 kilometrojn. En la g\u0302is 200 metrojn larg\u0302a mortiga zono oni ne nur instalis preskau\u0306 ne supereblan baraj\u0302on kaj pavimitan vojon lau\u0306longe de la zono por patrolantaj limgardistoj, sed ankau\u0306 enfosis grandan nombron da ter-minoj. Neniu rajtis log\u0302i tie au\u0306 agrikulturi. Mortis multaj homoj, kiuj volis fug\u0302i el orienta Germanio kaj tial provis superi la feran kurtenon, sed la naturo vivis komplete netus\u0302ita kaj povis evolui lau\u0306plac\u0302e. Elkreskis g\u0302angalo, en kiu trovig\u0302as multaj maloftaj specioj de plantoj kaj bestoj, kiujn oni preskau\u0306 au\u0306 tute ne plu trovas en cetera Eu\u0306ropo. Kiam falis la fifama berlina muro kaj tiu fera kurteno, mediprotektantoj tuj ekaktivis; oni forigis ne nur la baraj\u0302ojn sed intertempe ankau\u0306 c\u0302iujn minojn, tiel ke c\u0302i-jare oni povis malmunti la lastajn avertajn plakojn \u201eMort-dang\u0302ero!\u201d Kaj la germana registaro j\u0302us realigis la planon, fari el la iama mortiga zono naturprotektejon kun pli ol 120 000 hektaroj. Estig\u0302is la plej granda areo de koheraj biotopoj en Germanio."}, {"text_idx": "#001500", "text": "Log\u0302antoj apud la naturprotektejo profitos ne nur ekologie sed ankau\u0306 ekonomie: la kombino de netus\u0302ita naturo, kulturo kaj historio sendube allogos multajn turistojn kaj precipe naturamantojn, kiuj volas vidi kaj sperti tiun unikan biotopegon. C\u0302u ne estas konsole, ke fojfoje \u2013 kiel montras tiu c\u0302i ekzemplo \u2013 el malbonaj\u0302o povas estig\u0302i io bona?"}, {"text_idx": "#001501", "text": "En junio 2006 la Eu\u0306ropa Parlamento kaj la Eu\u0306ropa Komisiono decidis, ke Slovenio plenumas c\u0302iujn kriteriojn por transiri de la loka valuto, la slovena tolaro, al la komuna eu\u0306ropa valuto, eu\u0306ro. La decido bazig\u0302is sur fakraportoj pri la ekonomia evoluo de Slovenio."}, {"text_idx": "#001502", "text": "Slovenio estas la unua el la dek novaj EU-membros\u0302tatoj, kiu farig\u0302os (ekde la 1a de januaro 2007) membro de la komuna monmerkato kaj ekuzos eu\u0306ron. Tio indikas, ke la iama Jugoslavio, kies parto estis Slovenio ankorau\u0306 antau\u0306 1991, havis pli stabilan kaj merkate konkurenckapablan ekonomion, ol aliaj landoj de la iama socialisma bloko elirintaj el la sovetia c\u0302irkau\u0306brako."}, {"text_idx": "#001503", "text": "Jugoslavio havis de 1950 tre specifan kaj propre inventitan ekonomian sistemon, la t.n. memmastrumadon. En tiu sistemo oni kombinis la merkatan ekonomion kun iu apartaspeca socialismo, en kiu posedanto de laborrimedoj (fabrikoj kaj fabrikiloj, entreprenoj) estis nek unuopulo, nek la s\u0302tato, sed c\u0302iuj enpostenigitoj en la koncerna entrepreno."}, {"text_idx": "#001504", "text": "Inter la entreprenoj funkciis normala merkata konkurenco. Tial pli evoluintaj partoj de Jugoslavio (Slovenio kaj Kroatio) levig\u0302is al alta ekonomia s\u0302tupo. La memmastrumado, kiun indus analizi kaj esplori nun el historia distanco de 15 jaroj post g\u0302ia nuligo, per sia specifa posedmaniero estis eksperimento, kies rezultoj estis tre pozitivaj."}, {"text_idx": "#001505", "text": "Eble, g\u0302in studante, oni povus trovi alternativon al la nuna novliberalisma kapitalismo. En Jugoslavio funkciis ekonomia memmastrumado kombinita kun politika unupartieco. Kio estus okazinta, se g\u0302i estus kombinita kun politika multpartieco?"}, {"text_idx": "#001506", "text": "La stilo estas la homo"}, {"text_idx": "#001507", "text": "En Bakongo, okcidenta kvartalo de Brazavilo, renkonteblas elegante vestitaj junuloj. Tiuj c\u0302i dandoj, nomataj ankau\u0306 \u201eparizanoj\u201d, c\u0302ar ili pasigis tempon en la franca c\u0302efurbo Parizo, sin vestas per luksaj vestaj\u0302oj, ec\u0302 frakoj. Tiel ili volas prezenti sin antau\u0306 la publiko kiel sukcesuloj, speco de nigrahau\u0306taj \u201eblankuloj\u201d."}, {"text_idx": "#001508", "text": "Cetere multaj el la \u201eparizanoj\u201d sin s\u0302minkas, denove por esti simbolo de socia sukceso. Ili apartenas al amikaj rondoj, kies membroj rekonas unu la alian pro la fakto, ke ili vizitis la landon de moda prestig\u0302o, nome Francion."}, {"text_idx": "#001509", "text": "Do, elegante vestitaj de la piedoj g\u0302is la kapo, ili renkontig\u0302as en trinkejoj por sin prezenti al la rigardoj de preterpasantoj. G\u0302ueblas la senpaga spektaklo, kies observantoj ridete kapklinas au\u0306 ec\u0302 aplau\u0306das. Aparte dum la someraj monatoj videblas la dandoj, kiuj parade pas\u0302as lau\u0306 la stratoj de Bakongo."}, {"text_idx": "#001510", "text": "Iufoje vestas sin vire junulinoj per tiel nomataj kravato-kostumoj. Tiam okazas dancado \u2013 sed nenio anstatau\u0306as la fieran mars\u0302adon kaj parademon de la dandaj \u201eparizanoj\u201d. La franca verkisto Buffon (1707-1788) diris, ke la stilo estas la homo. Sendube li pravis."}, {"text_idx": "#001511", "text": "Manioko-folioj, kiam bone preparitaj lau\u0306 strikta recepto, multe plac\u0302as al konganoj ambau\u0306borde de la rivero Kongo. Nepras pisti la foliojn, g\u0302is ili farig\u0302as preskau\u0306 verda kac\u0302o; kaj la bruo de la pistado signifas al la konganoj, ke tiel preparig\u0302as tio, kion ili konsideras la nacia plado."}, {"text_idx": "#001512", "text": "La mang\u0302aj\u0302o ricevas plurajn nomojn. En Kongo-Brazavilo oni nomas g\u0302in, depende de la loka lingvo, saka-saka, ntoba au\u0306 pondu. Oni preparas g\u0302in tre sperte; kaj en la kuirpoton, kun la manioko-folioj, eniras ekzemple palm-oleo, bulboj au\u0306 bulbetoj, au\u0306 fis\u0302aj\u0302o. La rezulto bongustas. Se necesas iam plezurigi konganon, konsilindas proponi al tiu belan pladon da saka-saka."}, {"text_idx": "#001513", "text": "Gratulon al Stefan Maul pro liaj artikoloj Lingvaj problemoj (MONATO 2006/6, p. 5) kaj Germana batalo (p. 7). S\u0302ajnas, ke la germana lingvo, kiu iam en la pasinteco ludis gravan rolon en la sciencoj kaj artoj, iom post iom ig\u0302as minacata. Jen sperto mia pri la radiostacio WDR, kiu elsendas en la plej granda germana federacia lando Nordrejn-Vestfalio, log\u0302ata de 17 milionoj da homoj. De ses jaroj mi observas, ke WDR ofte prezentas en siaj novaj\u0302elsendoj intervjuojn kun anglalingvanoj tiel, ke oni au\u0306das komence la tuton en la angla kaj poste en la germana traduko. Male la parolojn de alilingvaj gravuloj oni au\u0306das nur unufoje, c\u0302ar la neanglalingvajn parolojn oni interpretas samtempe. Tio havas la strangan efikon \u2013 ekzemple dum la nuna milito de Usono kontrau\u0306 Irako \u2013, ke oni au\u0306das dufoje la mensogojn de George Bush, sed nur unu fojon la vortojn de la neanglalingvaj kontrau\u0306militemuloj. Mi skribis protestleteron al WDR, ties respondon mi g\u0302is hodiau\u0306 vane atendas. Kiam mi rakontis al konatoj miaj pri tio, ili montrig\u0302is nekomprenemaj \u2013 ne pro la lingva diskriminacio, sed pro mia c\u0302agreno pri tio. Tia sinteno estas normala en la germana socio, kies anojn oni povas efike ofendi per la diraj\u0302o \u201eVi estas tipe germana\u201d."}, {"text_idx": "#001514", "text": "Evidentig\u0302is, ke Litovio, male al alia novulo de Eu\u0306ropa Unio (EU) Slovenio, ankau\u0306 en la jaro 2007 restos sen eu\u0306ro, al kiu g\u0302i strebas de longa tempo. Eu\u0306ropa Komisiono analizis la situacion kaj konkludis, ke la lando ankorau\u0306 ne estas preta por funkciigi eu\u0306ron en sia teritorio."}, {"text_idx": "#001515", "text": "Fakte g\u0302i plenumis c\u0302iujn mastrih\u0302tajn kriteriojn, krom unu: g\u0302i ne sukcesis regi la inflacion. Lau\u0306 kalkulo de la Komisiono, la averag\u0302a jara inflacio g\u0302is marto de 2006 en Litovio estis 2,7 % kaj iomete superis la fundamentan indicon 2,6 %."}, {"text_idx": "#001516", "text": "La litovaj au\u0306toritatuloj tamen akiris lau\u0306dojn pro siaj penadoj de la EU-komisionano pri ekonomiaj kaj financaj aferoj Joaqui\u0301n Almunia. Li kurag\u0302igis la litovojn pro \u201ebonaj rezultoj de ekonomia agado\u201d kaj esprimis la esperon, ke baldau\u0306 Litovio plenumos c\u0302iujn kondic\u0302ojn."}, {"text_idx": "#001517", "text": "La iama ministro pri financoj Zigmantas Balc\u030cytis al tiu konkludo reagis, dirante, ke EU ankorau\u0306 ne estas preta al vigla disvolvigo de la eu\u0306ro-zono. \u201eKiam tiu c\u0302i afero estos pritraktita kaj kiam ni interkonsentos pri kondic\u0302oj kun la Eu\u0306ropa Komisiono, tiam c\u0302io devus solvig\u0302i\u201d, rimarkigis li. Balc\u030cytis aldonis, ke g\u0302is la sekva etapo de la eu\u0306ro-zona disvolvig\u0302o la litova registaro penos havi klarigon pri la kvanto de anoj, lau\u0306 kies donitaj\u0302oj estas kalkulata la inflacia indico. Ja c\u0302i-foje oni enkalkulis inflacion de landoj, kiuj ne havas eu\u0306ron, ekzemple de Pollando."}, {"text_idx": "#001518", "text": "Valdas Adamkus, la prezidanto de Litovio, instigis la registaron aktive agi por strikta bug\u0302eta politiko, ne akcepti popularajn decidojn kaj vigligi reformojn, celitajn al longdau\u0306ra kresko de la ekonomio kaj popola bonstato, por ke en la estonteco ne aperu duboj pri enkonduko de la eu\u0306ro. Li rimarkigis, ke eraroj pri la eu\u0306ro devas servi kiel leciono por estonte eviti similajn rezultojn en alia integrig\u0302a flanko \u2013 anig\u0302o al la s\u0302engena areo1."}, {"text_idx": "#001519", "text": "Intertempe la kvanto de malsimpatiantoj de la eu\u0306ro en Litovio senc\u0302ese kreskas. Dum la lastaj ses monatoj g\u0302i altig\u0302is je 3,7 % kaj atingis 41,8 %. Samtempe kreskis kvanto de tiuj, kiuj estas por pli rapida apero de eu\u0306ro en Litovio: g\u0302i pliig\u0302is je 2,1 % al 30,5 %."}, {"text_idx": "#001521", "text": "Kiu gvidas la mondon? Vi tuj respondas: kompreneble Usono, la sola grandpotenco post disfalo de Sovetio, la politike kaj ekonomie plej forta s\u0302tato, sen au\u0306 kontrau\u0306 kiu nenio funkcias bone. G\u0302i sola konstruis la militon kontrau\u0306 Irako, aliaj landoj nur kontribuis per manpleno da soldatoj; Usono ne vere bezonis ilin por forpeli la despoton en Bagdado. G\u0302i ec\u0302 ne bezonis la subtenon de Unuig\u0302intaj Nacioj (UN)."}, {"text_idx": "#001522", "text": "Kiam la usona prezidanto Bush [bus\u0302] komencis la militon, en multaj landoj oni admiris lian kurag\u0302on, en aliaj oni malaprobis g\u0302in kiel kontrau\u0306leg\u0302an au\u0306 ec\u0302 kriman. Nun, tri jarojn poste, la usonaj soldatoj ankorau\u0306 ne kapablas fini la militon kaj la reputacio de Usono falis draste ne nur en tiuj landoj sed ankau\u0306 en multaj aliaj. Bush kaj lia registaro devis lerni, ke tamen Usono tute sola ne povas majstri c\u0302iujn krizojn kaj ke g\u0302i bezonas helpon de aliaj. Ankau\u0306 en Eu\u0306ropa Unio (EU) oni lernas. La Irak-milito disigis landojn de EU; Francio kaj Germanio kontrau\u0306is la militon, aliaj helpis Usonon, sed pluraj el ili jam retiris siajn soldatojn. Nun EU provas reunuig\u0302i kaj reproksimig\u0302as al Usono, c\u0302ar g\u0302i devis konstati, ke spite al c\u0302iuj klopodoj g\u0302i ne kapablis solvi iujn problemojn sen Usono \u2013 aktuale temas pri Irano kaj g\u0302ia ambicio posedi atomarmilojn. Sed jen, ankau\u0306 Bush siavice lernis, ke li devas kunlabori kun EU kaj do finfine denove intertraktas kun Irano."}, {"text_idx": "#001523", "text": "Serc\u0302ante sian estontan rolon en la mondpolitiko, ankau\u0306 multaj aliaj lernas, ekzemple Rusio, kiu post fazo de deprimo rimarkas novan fortig\u0302on, uzante siajn energifontojn por devigi EU kaj Usonon al kunlaboro. C\u0302iuj aliaj devas agnoski, ke rapide prosperanta C\u0302inio estas ne nur grandpotenco sed hegemonia s\u0302tato en Azio. Japanio devas adaptig\u0302i al la nova situacio. Simile Barato, kiu ankau\u0306 prosperas, akiris novan pozicion de forto kaj farig\u0302as plia grandpotenco. Irano provas akiri tiun rolon en sia regiono, Egiptio iom perdis sian gvidan rolon en la islama mondo. Kaj tiel plu. C\u0302iuj trovig\u0302as en lernofazo por destini la estontan strukturon de mondpolitiko, kiun karakterizas ne nur ekonomia tutmondig\u0302o. Ni ne povas preteratenti, ke c\u0302iuj landoj, ankau\u0306 la grandaj, ig\u0302as c\u0302iam pli kaj pli interdependaj kaj ke neniu povas agadi izole."}, {"text_idx": "#001524", "text": "Plej malfacile estas por EU, kiu g\u0302is nun ne trovis metodon por paroli ekstere kaj tutmonde per unu voc\u0302o. Post fiasko de provo enkonduki konstitucion, preskau\u0306 ne eblas establi komunan eksteran politikon. Pro tio estig\u0302is agogrupoj ekster la kutimaj strukturoj, ekzemple rilate al Irano au\u0306 okcidenta Azio; en tiuj agogrupoj gravan rolon ludas Francio, Germanio kaj Britio. Jen oni kunagas kun Rusio, jen kun Usono au\u0306 kun ambau\u0306. Kaj c\u0302iujn unuigas batalo kontrau\u0306 terorismo."}, {"text_idx": "#001525", "text": "Kia do estos la mondpolitiko? Aldonig\u0302as la problemo, ke tute mankas vizioj. Post kolapso de komunismo praktike malaperis politikaj ideologioj; ankau\u0306 komunismo en C\u0302inio ne estas vera ideologio, nur ankorau\u0306 masko por ordinara kapitalismo. Bush havis la vizion, ke per milito li povos porti demokration kaj liberecon al Irako kaj sekve al la tuta islama mondo. Li funde eraris, c\u0302ar okcidenta demokratio kaj islamo absolute ne kongruas. Sed ankau\u0306 en islamo mankas vera vizio; fundamentismo estas retropas\u0302ado, ne progreso al pli bona estonteco."}, {"text_idx": "#001526", "text": "Unu vizion tamen ni havas: la c\u0302arton de UN kun impetoj por libereco kaj homaj rajtoj por c\u0302iuj. Sed UN ankau\u0306 estas en malfacila fazo, nelaste pro malatento kaj kritikado fare de Usono. Fiaskis g\u0302is nun provoj reformi la organizaj\u0302on tiel, ke g\u0302i povos majstri la defiojn de nuntempo kaj estonteco. Certe, Bush lernis intertempe, ke ankau\u0306 Usono bezonas la organizaj\u0302on, kiun g\u0302i kunfondis, ekzemple en la Iran-konflikto. Sed Usono ankorau\u0306 ne tiom favoras g\u0302in kiel necesus. Ni do esperu, ke la nuna lernofazo ankau\u0306 tiurilate kondukos al bona rezulto."}, {"text_idx": "#001527", "text": "Bavario funebras pro Beppo Bruno"}, {"text_idx": "#001528", "text": "En suda Germanio post 20a de majo 2006 dum pluraj semajnoj unuopa kaj unika \u201emonstro\u201d kau\u0306zis maltrankvilon: urso. G\u0302i ne sciis, ke post la mortpafo de la lasta urso en 1835, neniu urso rajtas vivi libere en tiu \u201elibera s\u0302tato\u201d Bavario. Veninte el norda Italio g\u0302i vagadis en la monta regiono inter Tirolo/Au\u0306strio kaj Bavario/Germanio, migrante multajn kilometrojn zigzage en arbaroj kaj alta montaro. Lau\u0306 sia naturo la vagulo mortigis kelkajn kaprojn kaj s\u0302afojn penetrante sur pas\u0302tejojn, formang\u0302is kuniklojn rompmalferminte iliajn stabletojn kaj detruis abelujon por frandi mielon."}, {"text_idx": "#001529", "text": "Pli ol 130 jarojn tiaj bestoj estis kvazau\u0306 malaperintaj el tiu regiono. La ekzamenado de haroj kaj spuroj identigis la urson: JJ1 \u2013 virseksa. Li estis nomita lau\u0306 la gepatroj: patrino Jurka kaj patro Joze venis el Slovenio. Oni translokigis ilin en la naturparkon Adamello-Brenta, kie en 2002 naskig\u0302is du viraj ursetoj. JJ2 malaperis. En septembro 2005 perdig\u0302is liaj spuroj. JJ1 similas al la patrino, kiu kondukis lin al homaj vilag\u0302oj, kiam li estis ankorau\u0306 ursobebo, instruis lin enpenetri en stablojn kaj pas\u0302tejojn kaj buc\u0302i mang\u0302eblan bruton. Tiel li perdis sian naturan timon kaj distancemon."}, {"text_idx": "#001530", "text": "Nervoze kaj sensperte reagis popolo kaj politikistoj. Kion fari? En Bavario oni decidis, ke la urso estas dang\u0302ero publika kaj oni permesis al c\u0302asistoj mortpafi g\u0302in. Naturprotektantoj kaj bestamantoj kontrau\u0306is; ili proponis kapti g\u0302in en speciala kaptilo. Sed la urso ne emis esti kaptita kaj ne alproksimig\u0302is. C\u0302iam denove g\u0302i buc\u0302is s\u0302afojn kaj kuniklojn, formigradis kaj transiris sen g\u0302eno la landlimon konforme al la konvencioj de Schengen kaj Maastricht kaj la traktato de Amsterdam. En Au\u0306strio g\u0302i ricevis azilon: Tie la respondecaj instancoj malpermesis la ursc\u0302asadon. Veterinaroj kaj specialistoj kun spertoj en kaptado de sovag\u0302aj bestoj per blovtuboj kaj narkotigaj sagoj embuskis \u2013 vane."}, {"text_idx": "#001531", "text": "De tempo al tempo la urso mallonge montrig\u0302is al kamparanoj kaj turistoj, fojfoje iu sukcesis kapti foton. Sed c\u0302iam li tuj forzigzagis kaj neniu c\u0302ashundo sukcesis sufic\u0302e longe sekvi g\u0302ian spuron. Ec\u0302 la speciale trejnitaj ursohundoj, importitaj el Finnlando post kelktagaj burokrataj intertraktoj, perdis la ursan odoron disflugantan en la somera varmego."}, {"text_idx": "#001532", "text": "La popolo pli gastame, kvazau\u0306 familiece akceptis la urson kaj tuj transbaptis g\u0302in. Tiel la urso ricevis du novajn nomojn: Beppo kaj Bruno \u2013 supozeble lau\u0306 lia koloro."}, {"text_idx": "#001533", "text": "La 14an de junio nokte g\u0302i karambolis kun au\u0306tomobilo. Sed nek la au\u0306tomobilisto nek la urso spertis gravan damag\u0302on. Ne trovig\u0302is sangospuroj c\u0302e la au\u0306tomobilo. S\u0302ajnas, ke la besto nur pasante tus\u0302etis la retrospegulon."}, {"text_idx": "#001534", "text": "La 16an de junio la urso estis vidita proksime al la sud-bavara urbo Bad To\u0308lz [telc]. La finnlandaj ursoc\u0302asistoj kun siaj kvin speciale trejnitaj hundoj rekomencis la serc\u0302adon lau\u0306longe de la rivero Isar. La polico vaste baris la regionon multe vizitatan de montar-migruloj. Sed Bruno g\u0302uis plue sian liberecon. Merkrede g\u0302i akompanis au\u0306tomobilon. J\u0302au\u0306de g\u0302i montrig\u0302is sur teraso de skikabano kaj foriris nur malrapide, kiam la dommastrino bojis kiel hundo. Vendrede unu el la finnaj specialhundoj haltigis la urson, sed dum alrapidis la ceteraj hundoj kaj c\u0302asistoj, Bruno adiau\u0306is kaj malaperis denove."}, {"text_idx": "#001535", "text": "La regiona registaro ediktis, ke neniu rajtas restadi en proksimo de mil metroj c\u0302irkau\u0306 la c\u0302askaptistoj. Malobeante la dekreton oni riskus monpunon de 5000 eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#001536", "text": "Vetoficejoj demandis, kiu el ambau\u0306 restos pli longe: la urso en libereco au\u0306 la germana futbalteamo en la mondc\u0302ampionad-turniro. Kaj gazeto organizis voc\u0302donadon pri la nomo de urso, c\u0302u Beppo au\u0306 Bruno. Intertempe oni trovis c\u0302asludon en Interreto (), kaj oni povis ac\u0302eti T-c\u0302emizojn, kiuj montras la datojn kaj lokojn de la ursa migrado, simpatias kun la ursa ruzeco au\u0306 apelacias trovi g\u0302in ()."}, {"text_idx": "#001537", "text": "Iam unu el la finnaj serc\u0302hundoj perdig\u0302is en la montaro, sed bonkondute sin reanoncis c\u0302e arbohakisto, kiu rekondukis al la posedanto la hundon, elc\u0302erpitan de la somera varmo. La c\u0302asistoj timis la porursan simpation de la popolo. Tial bavaraj barbaroj postulis, ke policistoj mortpafu la urson."}, {"text_idx": "#001538", "text": "Lunde la 26an de junio 2006 kelkajn minutojn antau\u0306 la kvina horo c\u0302asistoj mortpafis g\u0302in. Politikistoj defendis la c\u0302asagon, publiko funebras, kelkaj ec\u0302 minacas la c\u0302asiston, kies identeco ne estas publikigita. \u201eLa urso mortis, la murdistoj vivas\u201d, iu diris. Kaj \u201eBruno estas morta \u2013 R.I.P.\u201d (latine: Requiescat in pace \u2013 g\u0302i ripozu en paco). Opozicia partio postulas abdikon de la pormedia ministro en Bavario kaj unio de bestoprotektantoj asertas, ke la mortigo lezas internaciajn traktatojn kaj regulojn."}, {"text_idx": "#001539", "text": "La c\u0302asista asocio bedau\u0306ris la mortpafon kaj defende diris, ke necesis c\u0302asi la urson pro g\u0302iaj nenormala konduto kaj dang\u0302eraj kutimoj."}, {"text_idx": "#001540", "text": "Nun la kadavro estos genetike ekzamenata kaj poste preparata por esti montrata en la muzeo Mensch und Natur (homo kaj naturo) en Munkeno, kie trovig\u0302as ankau\u0306 la lasta sovag\u0302a urso el Bavario, c\u0302asmortigita antau\u0306 130 jaroj."}, {"text_idx": "#001541", "text": "Restas nur malmultaj ursoj en Eu\u0306ropo: En Slovakio oni taksas 300 g\u0302is 600, en Hispanio iom pli ol 100, en Italio 60 g\u0302is 70. En Francio vivas nur malmultaj en la pirenea montarregiono. En 2004 la lasta \u201epurrasa\u201d franca ursino estis mortpafita eksterleg\u0302e. En la lastaj semajnoj estis kaptitaj tri ursoj en Slovenio kaj metitaj en liberecon en la franca parto de pireneoj. Artistoj transprenis patronadojn por tiuj bestoj, sed s\u0302afistoj elmetis venenitan mielon."}, {"text_idx": "#001542", "text": "Meze de junio 2006 la albana c\u0302efministro Sali Berisha oficiale vizitis Kosovon. En parolado c\u0302e la kosova parlamento, Berisha alvokis albanojn kaj serbojn de Kosovo kunlabori por starigi s\u0302tatajn instituciojn de ilia komuna lando. Krome li vizitis ortodoksajn preg\u0302ejojn en Fushe-Kosove (Kosovo-Kampo), kie en 1389 batalis kune albanoj kaj serboj kontrau\u0306 otomanaj trupoj."}, {"text_idx": "#001543", "text": "Dum la vizito li anoncis, je la surprizo de la c\u0302eestantoj, ke \u201ela registaro de Albanio pretas disponigi al damag\u0302itaj serbaj preg\u0302ejoj kaj monah\u0302ejoj en Kosovo grandan monsumon por riparo kaj rekonstruo.\u201d La serboj, dankante la albanan c\u0302efministron, konsideris tion indiko de interetna amikeco."}, {"text_idx": "#001544", "text": "La norvega organizaj\u0302o Biciklado por la paco planas novan kampanjon en 2007, anoncis la iniciatinto Tore N\u00e6rland. La sloganoj de la rajdado estas: 1. Ne al atomarmiloj okcidente/oriente, norde/sude; 2. Subtene al la viktimoj en Semipalatinsk, Nevada kaj C\u0302ernobil; 3. Bicikle por paco kaj malarmado; 4. Bicikle por sano, g\u0302ojo kaj mediprotektado; 5. Sporto por c\u0302iuj."}, {"text_idx": "#001545", "text": "La rajdo dau\u0306ros de la 1a de majo g\u0302is la 3a de junio 2007: komence de Novjorko al Vas\u0302ingtono, poste fluge al Bordozo, Francio, kaj tiam al Parizo, Amsterdamo kaj Berlino. Tamen oni ne nur biciklos. Survoje, en c\u0302iu urbo, kie oni tranoktos, okazos kunvenoj en lernejoj kaj institutoj por handikapitoj, kaj kun pac- kaj sport-organizaj\u0302oj, politikaj au\u0306toritatoj, registaroj kaj komunumoj. Okazos ankau\u0306 kulturaj arang\u0302oj kun kantado kaj muziko."}, {"text_idx": "#001546", "text": "La partoprenontoj venos c\u0302i-foje el Germanio, Norvegio kaj aliaj landoj \u2013 la rajdo estas malfermita por biciklantoj el la tuta mondo. Oni celas grupon de 20-60 partoprenantoj. Kerngrupo biciklos la tutan vojon. Kunbiciklos lokaj biciklantoj de unu urbo al la sekva."}, {"text_idx": "#001547", "text": "La unua tia \u201epacbiciklado\u201d okazis en Nord-Irlando en 1978. Poste Biciklado por la paco arang\u0302is grupbicikladojn en pli ol cent landoj cele al paco, malarmado, solidareco, mediprotektado, amikeco kaj sporto por c\u0302iuj."}, {"text_idx": "#001548", "text": "En 1983, jam dum la malvarma milito, realig\u0302is biciklado (en kiu partoprenis la au\u0306toro) Moskvo \u2013 Oslo \u2013 Novjorko \u2013 Vas\u0302ingtono kun kerngrupo el Sovetio, Skandinavio kaj Usono, kaj en 1999 azi-eu\u0306ropa rajdo Pekino \u2013 Alma Ata \u2013 Moskvo \u2013 Bergeno, 102-taga."}, {"text_idx": "#001551", "text": "Mi s\u0302atis la artikolon de Stefan Maul pri la malkresko de la germana lingvo (MONATO 2006/6, p. 7). C\u0302ar antau\u0306 35 jaroj mi studis germanan beletron, mi kapablas konversacii en la germana lingvo pri ordinara temo. Sed plurfoje en Germanio okazis al mi la jena misaventuro: Mi parolis germane kun germano. Post kvaronhora konversacio li demandis min: \u201eVi estas alilandano, c\u0302u ne?\u201d \u201eJes ja, mi estas francino.\u201d Tuj li ekparolis al mi en la angla! Mi devis grumbli. Mi diris, ke mi estas francino, ne anglino. \u201eBonvolu dau\u0306rigi en la germana!\u201d Neniu germano, kun kiu mi parolis germane, proponis al mi transiri al la franca lingvo."}, {"text_idx": "#001552", "text": "Ankau\u0306 en Hispanio oni proponis al mi paroli angle anstatau\u0306 kastilie. Sed tio estas iom pli komprenebla, c\u0302ar mia nivelo en la kastilia lingvo ne estas tre alta. Tiam mi nur g\u0302entile klarigis: \u201eMi ne parolas la anglan pli bone ol la kastilian.\u201d"}, {"text_idx": "#001553", "text": "Japanio estas ric\u0302a lando, kie abundas mang\u0302aj\u0302oj, tiel ke oni ec\u0302 forj\u0302etas multajn ankorau\u0306 mang\u0302eblajn pladojn. Tamen en c\u0302iuj generacioj trovig\u0302as tiuj, kiuj neniam matenmang\u0302as. Lau\u0306 statistikoj en 1975 6,3 % de la japanoj ne matenmang\u0302is; en 2003, 10,1 %."}, {"text_idx": "#001554", "text": "Precipe pli ol 20 % de la viroj inter 20 kaj 39 jaroj ne matenmang\u0302as. Ankau\u0306, en la jaro 2000, 16 % de la elementlernejanoj kaj 20 % de la mezlernejanoj (12-14-jaruloj) ne matenmang\u0302is. Lau\u0306 alia enketo inter 2305 patrinoj, 10 % de la unu- g\u0302is tri-jaruloj ne c\u0302iutage ricevas matenmang\u0302on."}, {"text_idx": "#001555", "text": "Krome konstateblas rilato inter matenmang\u0302o kaj enlitig\u0302o: ne matenmang\u0302is 2,9 % de la beboj, kiuj enlitig\u0302is antau\u0306 la 8a horo vespere; 13,8 % de tiuj, kiuj enlitig\u0302is inter la 10a kaj 11a horoj; kaj 50,0 % de tiuj, kiuj enlitig\u0302is post noktomezo."}, {"text_idx": "#001556", "text": "Rezulte ekde aprilo, la komenco de la japana lernojaro, la ministrejo pri edukado kaj scienco komencis kampanjon \u201eFrua enlitig\u0302o, frua ellitig\u0302o kaj matenmang\u0302o\u201d. G\u0302is 1997 la s\u0302tato ne respondecis pri tiaj familiaj aferoj, sed en tiu jaro okazis en urbo Koobe mortigoj de geknaboj fare de knabo: kulpis fus\u0302a hejma edukado. Pasintjare la registaro publikigis fundamentan leg\u0302on pri mang\u0302edukado, kiu farig\u0302is bazo de la kampanjo \u201eFrua enlitig\u0302o, frua ellitig\u0302o kaj matenmang\u0302o\u201d."}, {"text_idx": "#001557", "text": "Matenmang\u0302i s\u0302ajne rilatas al klereco. Lau\u0306 la Nacia Esplorejo pri Edukpolitiko, 13-jaruloj kiuj c\u0302iam matenmang\u0302as, ricevas pli altajn lernejajn poentojn ol la senmatenmang\u0302uloj. Prof. Suzuki Masas\u0302ige de la universitato U\u0306aseda diras, ke matenmang\u0302o estas energio-fonto bezonata por taga agado: kiuj matenmang\u0302as, havas 50 % pli densan glukozon unu horon poste, ol tiuj, kiuj ne mang\u0302as. La profesoro rekomendas, ke oni matenmang\u0302u kvalite, tagmang\u0302u simple por s\u0302topi energio-mankon, kaj vespermang\u0302u lukse."}, {"text_idx": "#001559", "text": "Tamen malgrau\u0306 registaraj kampanjoj malfacile estas matenmang\u0302igi lernejanojn. En socio, kie laboristoj devas sklave labori kaj ofte ne revenas hejmen g\u0302is malfrue, fojfoje mankas c\u0302e familioj la kutimo kune mang\u0302i. Familianoj, inkluzive de la junaj, ofte ac\u0302etas mang\u0302aj\u0302ojn c\u0302e tiel nomata oportuna vendejo kaj mang\u0302as solaj."}, {"text_idx": "#001561", "text": "Lau\u0306don specialan pro la artikolo de Zlatko Tis\u030cljar Lingvo-politiko: mankas unueco en la Unio (MONATO 2006/7, p. 7). Konciza, klara kaj inteligenta. Dankon!"}, {"text_idx": "#001562", "text": "En MONATO 2006/6, p. 6, Filippo Franceschi atentigas pri baldau\u0306a lingva katastrofo: la estingig\u0302o ene de tiu c\u0302i jarcento de la plimulto de la c\u0302irkau\u0306 6800 nun parolataj lingvoj pro la superrego de la usonangla. Tiu estingig\u0302o kau\u0306zos malric\u0302ig\u0302on ne nur antropologian, sed ankau\u0306 filozofian, logikan, etikan, historian."}, {"text_idx": "#001563", "text": "Lau\u0306 mi lingvoj plenumas almenau\u0306 tri funkciojn, c\u0302ar ili samtempe estas: a) amaskomunikiloj, b) deponejoj de kulturo (bibliotekoj de originalaj au\u0306 tradukitaj verkoj), c) identigiloj de la koncerna lando."}, {"text_idx": "#001564", "text": "En MONATO 2005/7-8, p. 28-29, Pau\u0306lo Peeraerts raportis, ke c\u0302i-monde estas 6912 vivantaj lingvoj, el kiuj nur 8 havas pli ol 100 milionojn da denaskaj parolantoj, dum 204 lingvoj havas malpli ol dek parolantojn. Lau\u0306 la supre menciitaj kriterioj, almenau\u0306 tiuj 204 lingvoj valoras neniom. Tamen de multaj jarcentoj la lingvoj latina kaj helena ne plu estas vivantaj, sed ili pluvivas, c\u0302ar iliaj kulturaj akiraj\u0302oj (alireblaj en fakaj bibliotekoj) fundamentas nian hodiau\u0306an okcidentan civilizon. La lingvoj en vivdang\u0302ero hastu restigi skriban ateston pri siaj kulturaj akiraj\u0302oj, kaj, tion farinte, ili povos senprobleme formorti kaj malaperi."}, {"text_idx": "#001565", "text": "La urbeto Hay-on-Wye [hej-on-u\u0306aj], situanta c\u0302e la pitoreska limo inter Kimrio kaj Anglio, unikas en Britio: kun log\u0302antaro de nur iom pli ol 1800 homoj g\u0302i tamen posedas 41 libro-vendejojn. Kaj tie, c\u0302iujare fine de majo kaj komence de junio, okazas dusemajna kultura festivalo, kiu altiras eminentajn verkistojn, precipe el la angleparolanta mondo, ankau\u0306 j\u0302urnalistojn, klerulojn kaj fojfoje politikistojn."}, {"text_idx": "#001566", "text": "C\u0302i-jare, ekzemple, prelegis c\u0302e la festivalo \u2013 kiu en 2007 celebros sian 20an datrevenon \u2013 la iama usona prezidanto-kandidato Al Gore [al gor], kiu pasie atentigis pri la \u201eplaneda krizo\u201d rezulte de la tergloba varmig\u0302o kau\u0306zata de la homaro. Ovacion starantan (relative malofta fenomeno en Britio) li ricevis, kiam li petis, ke c\u0302iu farig\u0302u aktivulo, kiel konsumanto, voc\u0302donanto kaj civitano."}, {"text_idx": "#001567", "text": "Tamen dominas la eventon verkistoj \u2013 almenau\u0306 tiuj, kiuj en la pasinta jaro eldonigis novajn librojn, pri kiuj ili prelegas au\u0306 estas intervjuataj. Jen ebleco dum 50-minutaj sesioj publike esplori la novan verkon kaj eniri la au\u0306toro-menson: bonvenaj estas demandoj de la publiko. Inter la verkistoj c\u0302e la festivalo en 2006 renkonteblis, inter multaj aliaj, Salman Rushdie (fifama pro la Satanaj versoj), la romanisto kaj biografo David Lodge, la porinfana au\u0306toro Michael Morpurgo, la dramisto Alan Plater kaj la barata romanisto kaj poeto Vikram Seth."}, {"text_idx": "#001569", "text": "Interese estas dum la festivalo esplori la 41 libro-vendejojn en Hay-on-Wye. Inter la centmiloj da libroj vendataj rimarkeblas signifa kaj bedau\u0306rinda fenomeno: bretoj da volumoj pri klasikaj\u0302oj el \u2013 precipe \u2013 la germana literaturo, elj\u0302etitaj kiel superfluaj el universitataj bibliotekoj britaj kaj ankorau\u0306 enhavantaj la stampojn de prestig\u0302aj institucioj, ekzemple kolegioj de la Universitato de Oksfordo. Nenio pli elegante, pli plorinde parolas pri la nuna stato de lingvaj kaj literaturaj studoj en Britio."}, {"text_idx": "#001570", "text": "La festivalo farig\u0302as c\u0302iam pli populara, kaj c\u0302i-jare g\u0302i pligrandig\u0302is, tiel ke g\u0302iaj tendegoj okupis novan kaj pli vastan terenon iom ekster la urbeto \u2013 sed piede au\u0306 au\u0306tobusete ankorau\u0306 facile atingeblan. Granda problemo, memevidente, en malgranda komunumo estas gastigi la milojn da festivalanoj, kiuj s\u0302veligas la log\u0302antaron. Necesas mendi hotelon au\u0306 pensionon minimume unu jaron antau\u0306 la venonta festivalo kaj toleri prezojn iom super la kutimaj."}, {"text_idx": "#001571", "text": "Tamen strange estas, ke c\u0302e festivalo, kiu fakte okazas en Kimrio, apenau\u0306 estas spegulataj la kimraj lingvo kaj kulturo. Ac\u0302eteblis libroj en la kimra, sed malmultaj, malfermis la festivalon kimra kantistino, kaj eblis mang\u0302i c\u0302e tendo de kimra firmao proponanta kimrajn varojn \u2013 krome nenio. La festivalo, sponsorata parenteze de la brita tagj\u0302urnalo The Guardian, malgrau\u0306 parenca evento en Hispanio, restas esence angla \u2013 sed sendispute spirite stimula kaj ric\u0302iga."}, {"text_idx": "#001572", "text": "Diplomo-ceremonio de la matematika kaj komputika fakultato de la vilniusa universitato en Litovio farig\u0302is fajra afero: diplomito subite, antau\u0306 500 homoj, bruligis sian j\u0302us ricevitan ateston."}, {"text_idx": "#001573", "text": "El sia pos\u0302o prenis fajrilon 23-jarag\u0302a studento kaj ekbruligis la dokumenton. Poste li klarigis: \u201eTio estis mia protesto kontrau\u0306 la kleriga sistemo de Litovio, kontrau\u0306 g\u0302ia nivelo kaj g\u0302ia rigardo al instruado. Mi estas malkontenta pri tia indiferenteco, kiam oni tute ne zorgas pri la kvalito de la laboro.\u201d"}, {"text_idx": "#001574", "text": "La universitato reagis, pridubante la psikan staton de la junulo kaj ties aserton, ke la s\u0302tata financado de superaj studoj ne sufic\u0302as."}, {"text_idx": "#001575", "text": "Sendrata telefonado regata de monopolistoj"}, {"text_idx": "#001576", "text": "Post la jaro 1991 ankau\u0306 en Albanio aperis la sendrata telefonado. Antau\u0306e posedi telefonon estis privilegio de familioj, kiujn la reg\u0302imo opiniis fidindaj. Bedau\u0306rinde en la lando aktivas nur du telefonkompanioj, kiuj ambau\u0306 apartenas al la reto de la greka kompanio Cosmote. Tial la prezoj por telefonado estas relative altaj. C\u0302iuj registaroj pasintaj neglektis tiun monopolan situacion, kvankam en aliaj ekonomiaj kampoj (ekzemple nutraj\u0302komerco kaj naftokomerco) ili ja intervenis. Tio okazas en lando, kie ankorau\u0306 iuj regionoj (ec\u0302 urboj) estas senigitaj de fiksaj telefonoj pro nefunkciado de la tieaj malnovaj telefoncentraloj s\u0302tataj. Tial la civitanoj devas nepre uzi la multekostan pos\u0302telefonon."}, {"text_idx": "#001577", "text": "La apuda tabelo kun la enlandaj tarifoj en Albanio kaj Luksemburgo ilustras la altegajn albanajn tarifojn. Ankau\u0306 internaciaj telefonalvokoj kostas en Albanio almenau\u0306 je 170 % pli, ol en Luksemburgo. Estas mirinde, ke ec\u0302 en Irako, spite de tiea h\u0302aoso, interna milito kaj altaj kostoj de manag\u0302erado kaj asekurado pagendaj de telefonkompanioj, la prezoj estas nur dekono de la albanaj."}, {"text_idx": "#001578", "text": "Siatempe la industria revolucio kau\u0306zis totalan s\u0302ang\u0302on de la socia funkciado de la homaro. G\u0302i s\u0302ang\u0302is la feu\u0306dan socian sistemon, kiu funkciis baze de heredaj leg\u0302oj, g\u0302i s\u0302ang\u0302is la filozofion, en kiu la socia hierarkio valorigis la laboron, g\u0302i s\u0302ang\u0302is la ekonomian funkciadon, g\u0302i s\u0302ang\u0302is la homajn liberecojn (ne plu servuteco, sed libermerkata laboro dum limigitaj horoj), g\u0302i s\u0302ang\u0302is la rilaton al religio kaj apartigis la religion disde la s\u0302tato. Temis pri egaj sociaj s\u0302ang\u0302oj, kiuj kondukis al tute alia pozicio de la unuopulo en la socio, al libera tempo por c\u0302iuj, al malpli grandaj familioj kaj al multaj aliaj novaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001579", "text": "Kaj nun disvolvig\u0302as informadika teknologio. Oni ankorau\u0306 ne konscias, ke g\u0302i kondukas al same granda revolucio en la homara historio, kiel faris la industria teknologio. La sekvoj de tio estas same enormaj kaj por ni apenau\u0306 imageblaj. C\u0302u servutulo au\u0306 grafo en la 17a jarcento povus entute imagi, ke iam c\u0302iuj homoj havos egalajn rajtojn, ke c\u0302iuj devos labori, ke c\u0302iuj estos alte klerigitaj kaj ke estos demokratio, en kiu pli-malpli c\u0302iuj povos partopreni en politika vivo?"}, {"text_idx": "#001580", "text": "La neimageblaj s\u0302ang\u0302oj, kiujn alportos la informadika revolucio, estas nur konjekte senteblaj. Jam nun ekevoluas paralela interreta mondo, en kiu grandparte ne plu validas la leg\u0302oj de la formala mondo. Interreto evoluas sen politika gvidado. La interretan mondon ne kontrolas iu forto au\u0306 iu armeo, g\u0302in ne direktas iu potenco, en g\u0302i jam nun c\u0302iam pli okazas aferoj sen mono. Sekve en la paralela interreta mondo, kiu c\u0302iam pli influas c\u0302ies vivon, regos tute aliaj leg\u0302oj, nekonataj en nia ankorau\u0306 lau\u0306 industriepoka leg\u0302aro funkcianta sociordo."}, {"text_idx": "#001581", "text": "La interreta mondo montras jenajn tendencojn de la estonta socio: 1. mono perdos sian funkcion \u2013 inventojn kaj evoluon konstruos homkreemo en libera tempo; 2. sekve de tio malaperos laborlokoj (homoj laboras sen esti pagataj, c\u0302ar ili havas liberan tempon, en kiu ili povas evoluigi sian kreivecon, kaj tiun tempon ili havas, c\u0302ar varojn por la vivo produktas robotoj); 3. la socion ne gvidos iuj potencaj mastroj (politikistoj, reg\u0302oj) kaj la kunordigado okazos sen superuloj; 4. la sistemon ne defendos iuj armeoj; 5. malaperos diversaj tabuoj (seksaj kaj aliaj \u2013 rilato al publika sekspropono plene s\u0302ang\u0302ig\u0302os); 6. tio sendube kau\u0306zos s\u0302ang\u0302ojn pri religia vivo kaj vivfilozofioj."}, {"text_idx": "#001583", "text": "La homaro ne plu havos laborlokojn, g\u0302i ekonomie funkcios sen mono. Regos ne politikistoj, sed posedantoj de informoj kaj scioj. Pli efikaj informinters\u0302ang\u0302oj inkluzivos pli ekonomian lingvan sistemon \u2013 vers\u0302ajne tian, en kiu internacie malmultig\u0302os la lingvoj uzataj kaj sendube la rolo de Esperanto kreskos."}, {"text_idx": "#001584", "text": "Mi estas scivola pri opinioj de vi, legantoj de MONATO. Eble valorus malfermi interretan forumon por inters\u0302ang\u0302i ideojn."}, {"text_idx": "#001585", "text": "En MONATO 2006/6, pag\u0302o 9, mi legis en Eksterlande eminentaj la sekvan frazon: \u201epost 1990, kiam Albanio reanig\u0302is al la granda eu\u0306rop-usona familio\u201d."}, {"text_idx": "#001586", "text": "Strange. Unue, ankorau\u0306 nenie mi g\u0302uis au\u0306di pri \u201ela granda eu\u0306rop-usona familio\u201d. Due, c\u0302u Albanio reanig\u0302is nur al tiu familio? C\u0302u nia mondo kaj planedo ne estas unu familio? C\u0302u la mondo-partoj latinamerika, afrika, azia, au\u0306stralia estas malpli allogaj?"}, {"text_idx": "#001587", "text": "Monopolo super la elektropova provizado"}, {"text_idx": "#001588", "text": "La plimulto de la c\u0302inoj opinias, ke la monopola situacio pri la elektropova provizado estas unu el la strangaj fenomenoj en la c\u0302ina ekonomio. Kvankam en la jaro 2002 la c\u0302ina registaro transformis la monopolon de la S\u0302tata Kompanio pri Elektropovo (S\u0302KEP) al konkurenca grupo kun kvar grandaj kompanioj pri elektropovo kiel la kerno, tamen la transformo ne estigis ajnan pozitivan efikon, kaj la monopolo restas kiel antau\u0306e."}, {"text_idx": "#001589", "text": "Jam antau\u0306 la jaro 2002 S\u0302KEP, la plej granda produktanto, liveranto kaj administranto de elektropovo en C\u0302inio, posedis pli ol 70 % de la 2500 miliardoj da juanoj da kapitalo investita en la tutlanda elektroindustrio. Fakte la kompanio restas monopola magnato, kiu gvidas kaj regas la elektropovan reton de la lando."}, {"text_idx": "#001590", "text": "Antau\u0306 nelonge pluraj s\u0302tataj au\u0306toritatuloj prezentis al la S\u0302tata Konsilantaro sian raporton, kiu montris, ke la sistema reformado de la c\u0302ina elektropova industrio malsukcesis. Tiu industrio ig\u0302is la c\u0302efa faktoro, kiu malhelpas la reformadon kaj disvolvig\u0302on de la nacia ekonomio. La raporto klarigas ankau\u0306, ke la c\u0302efaj estroj de S\u0302KEP, pere de sia monopolo, diversmaniere premas lokajn kompaniojn ekspluatantajn elektropovan reton, por ke ili malrapide kresku kaj ne plu evoluu. S\u0302KEP celas plifortigi sian monopolan rolon kaj protekti la administracian centralizon. La au\u0306toritatuloj opinias, ke la radika kau\u0306zo, ke dum la lastaj kvar jaroj en C\u0302inio la elektropova provizado forte ondig\u0302adis kaj ofte estis ege nesufic\u0302a, estas la S\u0302KEP-monopolo."}, {"text_idx": "#001591", "text": "Sub la monopolo la kosto de la c\u0302ina elektropovo restas alta. Kvankam en la tuta lando la prezo de elektro g\u0302enerale levig\u0302as, la c\u0302irkau\u0306 2000 miliardoj da juanoj investitaj en la elektropova industrio (kvarono de la tuta kapitalo por la s\u0302tato) c\u0302iujare havas profiton de nur 20 miliardoj da juanoj. Tio estas rendimento de apenau\u0306 1 %, ec\u0302 malpli alta ol la kredita procento de la s\u0302tata banko. Kontraste, en evoluintaj landoj la kapitala rendimento g\u0302enerale povas esti de 9 % g\u0302is 11 %."}, {"text_idx": "#001592", "text": "Post kas\u0302observado la S\u0302tata Fako pri Revizio malkovris, ke en la pasinta jaro la estraro de S\u0302KEP per malkonvena politiko de livero de elektro kau\u0306zis grandan perdon de 7,84 miliardoj da juanoj. Krom tio, ankau\u0306 okazis senkiala neniig\u0302o de la kapitalo kaj materialoj de la kompanio je 4,5 miliardoj da juanoj. La S\u0302tata Fako pri Revizio konstatis, ke en nur unu jaro en la kompanio estis almenau\u0306 12 krimaj ekonomiaj faroj, kiuj rilatis al monsumo de unu miliardo da juanoj. G\u0302i kalkulis, ke la kompanio en la lastaj kelkaj jaroj havigis al si kontrau\u0306leg\u0302e 21,1 miliardojn da juanoj. Aro da c\u0302inaj ekonomikistoj taksas, ke c\u0302iujare la c\u0302ina elektropova sektoro, pro la monopolo super la elektropova provizado, kau\u0306zas al la s\u0302tato perdon de rento de 56 g\u0302is 112 miliardoj da juanoj."}, {"text_idx": "#001593", "text": "En la printempo de la jaro 2007 C\u0302inio okazigos tutlandan popolan kongreson por diskuti pri s\u0302tataj aferoj. Cirkulas informo, ke dum la kongreso la reprezentantoj diskutos proponon pri la tiel nomata Leg\u0302o kontrau\u0306 monopolo kaj fine g\u0302in agnoskos, por ke la s\u0302tato ne plu pro la elektropova monopolo suferu, kaj por ke la publiko ne plu provoku per plendoj la ministrejon pri elektropovo."}, {"text_idx": "#001595", "text": "Bedau\u0306rinde, esti simpla tranoktanto nuntempe kostas preskau\u0306 c\u0302ie tro multe, almenau\u0306 por modesta dormanto (postulema \u201egasto\u201d ja pagu!). Mirigas min, kara samgeneraciulo, kies tekstojn mi plej ofte aprobe legas en MONATO, via toleremo al tia mondo, kia g\u0302i farig\u0302is kaj kiun vi aliokaze konvinke kondamnas. Sed en tiu c\u0302i enkonduko vi nur plendis pri ia pagenda mizereco de s\u0302par-hoteloj, sed ne pri la \u201esistemo\u201d. Envere ja ne temas pri kvadratmetroj kaj prezoj, sed pri vivostilo kaj moralo."}, {"text_idx": "#001596", "text": "La priskribita c\u0302enhotelo, kie tranoktis Stefan Maul (MONATO 2006/7, p. 5) estas tre simila al hoteloj en francaj \u201ec\u0302enoj\u201d, kie ni jam dum jaroj tranoktadas sen troa malkomforto. Sed \u2013 jen la diferenco: ni pagas malpli ol la duonon de tiu terure alta prezo! La absoluta maksimumo (en 2006) por dupersona c\u0302ambro en la centroj de grandurboj (Berlino, Parizo) estas 50 eu\u0306roj. Kaj ne diru, ke tio validas nur por hoteloj en Francio. La c\u0302eno Accor trovig\u0302as tre multloke en Germanio kaj Belgio."}, {"text_idx": "#001597", "text": "Noto de la redakcio: G\u0302uste en hotelo de la c\u0302eno Accor Stefan Maul tranoktis. Sed evidente gasti en Antverpeno estas pli koste, ol en Berlino au\u0306 Parizo ..."}, {"text_idx": "#001599", "text": "Jam de unu jaro eblas en Finnlando havigi al si interretajn adresojn, kiuj havas ankau\u0306 nacilingvajn literojn. Eblas uzi literojn de la finna kaj sveda lingvoj (a\u030a, a\u0308 kaj o\u0308). Ekde au\u0306gusto 2006 eblas uzi ankau\u0306 literojn de tri sameaj lingvoj parolataj en Finnlando. La apuda bildo montras la 14 nove permesatajn literojn."}, {"text_idx": "#001600", "text": "Ankorau\u0306 relative malmultaj uzis la eblecon, parte pro tio, ke ne c\u0302iuj retumiloj komprenas la neanglajn literojn. Ekzemple, la plej nova versio 6.0 de Explorer ankorau\u0306 ne scipovas uzi ilin, sed Mozilla ja povas. Tamen ekzistas jam kelkaj komunumoj, kiuj uzas sian nomon en nacilingva formo. Ekzemple, la komunumo Alaha\u0308rma\u0308 havas retejon c\u0302e . Kelkaj aliaj urboj kaj komunumoj registris por si nacilingvajn nomojn, sed temas nur pri redirektado al la tradicia retejo."}, {"text_idx": "#001601", "text": "Ekde la komenco de marto 2006 eblas en Finnlando registri sian propran nomon kiel retnomon kun la finaj\u0302o .fi. Pli frue necesis uzi internaciajn retnomojn, c\u0302ar propraj nomoj ne estis permesataj en finnlandaj retnomoj. Oni rajtas registri nur sian propran nomon, kaj inter samnomuloj la unua rajtas registri por si la nomon. Aliaj devas uzi aldonajn indikilojn, ekzemple literojn de sia alia antau\u0306nomo, por distingi inter adresoj. Eblas uzi ankau\u0306 mallongigojn, se ili ne vundas rajton de, ekzemple, varmarkoposedanto, registrita societo, kompanio au\u0306 nomo de alia persono. La petanto de nova retnomo devas mem certigi pri la rajteco de sia retnomo; alie la Komunikila Administracio rajtas nuligi g\u0302in."}, {"text_idx": "#001602", "text": "Finnlandaj retnomoj kostas 52 eu\u0306rojn kaj validas tri jarojn. Antau\u0306 la 1a de septembro 2003 estis registritaj 41 000 retnomoj, kiuj malnovig\u0302is komence de septembro 2006, se ili ne estis renovigitaj. Du semajnojn antau\u0306 la limdato ankorau\u0306 triono el tiuj adresoj ne estis renovigitaj. Nuntempe ekzistas entute pli ol 138 000 finnlandaj retnomoj."}, {"text_idx": "#001603", "text": "Aldone al la artikolo Krimo forgesita (MONATO 2006/1, p. 13): En 2001 la franca senato akceptis leg\u0302on, agnoskantan la genocidon de armenoj en la Otomana Imperio en 1915. La malsupra c\u0302ambro de la franca parlamento (la c\u0302ambro de deputitoj) akceptis analogan leg\u0302on en majo de 1998. Tiam la evento provokis s\u0302tormon de indigno en Turkio. Turkaj potenculoj aplikis ec\u0302 kelkajn limigojn de ekonomia aktiveco de francaj kompanioj en Turkio."}, {"text_idx": "#001604", "text": "La saman reagon elvokis rezolucio pri agnosko de la genocido de armenoj, akceptita de la komitato pri internaciaj rilatoj de la usona senato. Finfine la usonaj leg\u0302donantoj decidis ne kvereli kun Turkio kaj ne akceptis la rezolucion."}, {"text_idx": "#001605", "text": "Ankau\u0306 la francaj senatanoj dubis. La leg\u0302o estis agnoskita nur post relative longaj debatoj, kun 164 voc\u0302oj por kaj 40 kontrau\u0306. La tiama ministro pri ligoj kun la parlamento Jean-Jack Queyranne deklaris: \u201eFrancio estas amiko de Armenio kaj nuntempa Turkio, kiun oni ne konsideru respondeca pri krimoj okazintaj dum la agonio de la Otomana Imperio.\u201d"}, {"text_idx": "#001606", "text": "En sia artikolo Susanna Gevorgjan menciis, ke 15 registaroj agnoskis la genocidon. S\u0302i bonvolu mencii ilin. Antau\u0306 anigi Turkion, Eu\u0306ropa Unio postulu, ke g\u0302i agnosku la genocidon."}, {"text_idx": "#001607", "text": "Mi gratulas plenkore al Petro Desmet' pro lia recenzo pri Pomego (MONATO 2006/7, p. 18-20). G\u0302i estas la plej bona, kiun mi legis g\u0302is nun. C\u0302u ne jam Zamenhof diris en sia Proverbaro, ke serioza kaj humura recenzisto estas talenta kaj vera artisto? Se ne ... li hazarde forgesis diri."}, {"text_idx": "#001608", "text": "Ekonomio ege kreskas, sed lando restas malric\u0302a"}, {"text_idx": "#001609", "text": "En julio 2006 la Monda Banko publikigis la plej fres\u0302an vicordon de la malneta enlanda produkto (MEP) de la diversaj landoj de la mondo. G\u0302i montras, ke la MEP de C\u0302inio, kun suma kvanto de 2229 miliardoj da usonaj dolaroj (USD), ig\u0302is la kvara plej granda."}, {"text_idx": "#001610", "text": "La Monda Banko, kies sidejo trovig\u0302as en Vas\u0302ingtono, c\u0302iujare faras vicordon de la landoj lau\u0306 MEP. En la listo pri la jaro 2005 trovig\u0302as 183 landoj kaj regionoj. Usono restas la unua ekonomia potenco kaj kun MEP de 12 455 miliardoj da USD ege superas Japanion, kiu havas MEP de 4505 miliardoj da USD. Germanio estas tria kaj C\u0302inio kvara. Brazilo forpus\u0302is Baraton de la deka loko."}, {"text_idx": "#001611", "text": "Kompare kun 2004, kiam C\u0302inio estis sepa, g\u0302i preterpas\u0302is Italion, Francion kaj Brition. La MEP de C\u0302inio estis 2229 miliardoj da USD kaj iomete superis tiun de Britio (2192 miliardoj da USD). La kresko de la c\u0302ina MEP atingis 9,9 %, kompare kun 1,8 % por Britio."}, {"text_idx": "#001614", "text": "Kongaj bankoj ekhavas malbonan reputacion"}, {"text_idx": "#001615", "text": "En 2004 preskau\u0306 500 000 usonaj dolaroj (USD) malaperis el la monkelo de Banque Centrale du Congo (BCC), la centra banko de la Demokratia Respubliko Kongo. En la sama jaro, post interna kontrolo, evidentig\u0302is, ke c\u0302e Banque Commerciale du Congo (BCDC) mankis 4,5 milionoj da USD."}, {"text_idx": "#001616", "text": "Western Union estas internacia organizaj\u0302o pri g\u0302irado de mono. En landoj sen bone funkcianta banka sistemo g\u0302i estas la sola ebleco por fidinde sendi monon de unu loko al alia. En Kongo g\u0302i kunlaboras kun BCDC. En multaj kongaj urboj la agentejoj de BCDC ricevas monon kaj plenumas pagordonon por Western Union. Kiam aperis bruoj pri neregulaj\u0302oj, BCDC fermis la gic\u0302etojn de Western Union kaj lanc\u0302is enketon. La enketo montris, ke per komplikaj procedoj dungitoj de la banko malaperigis 4,5 milionojn da USD."}, {"text_idx": "#001617", "text": "C\u0302e la BCC la 14an de oktobro 2004 oni konstatis, ke monc\u0302ambro, en kiu devis esti diversaj valutoj kun egalvaloro de preskau\u0306 500 000 USD, estis malplena. La pordo de la c\u0302ambro estis blokita, kaj, trarompinte g\u0302ian muron \u2013 laboro, kiu postulis plurajn tagojn \u2013 oni konstatis, ke en g\u0302i estis nenio. Kvar dungitoj, respondeculoj pri tiu monc\u0302ambro, estis maldungitaj kaj transdonitaj al la tribunalo. Lau\u0306 krim-specialistoj ili solaj ne povis fari tion kaj devas esti retoj kaj protektantoj."}, {"text_idx": "#001618", "text": "Depost kelka tempo la faskoj de monbiletoj el la centra banko estis neplenaj: fojfoje ses g\u0302is dek biletoj mankis en c\u0302iu ligaj\u0302o de dudek kvin biletoj. Tamen la banko havas kontrolilojn. La s\u0302tatoficistoj pagitaj tra la centra banko g\u0302emas pro tiu nesufic\u0302o, c\u0302ar iliaj salajroj jam ne permesas al ili bone vivi. Ankau\u0306 iuj faskoj enhavas multajn monbiletojn s\u0302iritajn au\u0306 gluitajn kun malsamaj numeroj. Nur la transportistoj kaj la petrols\u0302ipoj facile akceptas tiajn biletojn. Felic\u0302e, la valoro de la konga franko nun estas stabila."}, {"text_idx": "#001619", "text": "Mussolini, Hitler, Stalin kaj Bush"}, {"text_idx": "#001620", "text": "S\u0302ajnas, ke la bando de Bush preterpasis c\u0302ian limon. Plej s\u0302okas la silento, ec\u0302 aprobo de la usona popolo. Sed nenio nova: ofte la popoloj tiel eraras kaj poste amare pagas. 1938, 90 elcentoj de la italoj subtenas Mussolini, amasmurdiston en Libio kaj Etiopio; 1944, 90 elcentoj de la germanoj subtenas Hitler, kreinton de la koncentrejoj; 1953, 90 elcentoj de la rusoj subtenas Stalin, elpensinton de la gulago ... Simile hodiau\u0306 en Usono: Bush, evidenta senbrida militkrimulo \u2013 multe pli ol Milos\u030cevic\u0301 kaj Sadam \u2013 subtenata en siaj imperiaj militoj fare de 61 elcentoj de la usonanoj, lau\u0306 fres\u0302data opinisondo. Respublikanoj kaj demokratoj \u2013 c\u0302iuj pasie kune, por la Patrio (nome, por la Petrolo). \u201ePrava au\u0306 malprava: mia Patrio!\u201d"}, {"text_idx": "#001622", "text": "Iam vizitis Togolandon la kolombia esperantisto Ruben Torres. Li demandis min: \u201eKiu estas via religio?\u201d Mia respondo estis spontana: \u201eMi ne scias.\u201d Li tuj ridis kaj diris: \u201eMulto estas kas\u0302ita en tiu c\u0302i respondo.\u201d Li certe pravas."}, {"text_idx": "#001623", "text": "Mia respondo ne signifas, ke mi scias nenion pri religioj, sed g\u0302i aludas pri la tau\u0306geco de la religio, kiun mi praktiku. Kiu g\u0302i estas? Ne perdu tempon scii la nomon de mia religio. Eble g\u0302i estos \u201erilatologio\u201d. Mi naskig\u0302as en la naturo kaj mi devas vivi en harmonio kun la naturo."}, {"text_idx": "#001624", "text": "Mi naskig\u0302is de paganaj gepatroj. Mia patro havis propran voduon1, sed liaj vortoj c\u0302iam montradis lin skeptika pri idolaj aferoj. Mia patrino estis verva idolano, sed dum la lastaj jaroj de sia vivo s\u0302i estis kristano. Mia patro mortis la 8an de decembro 1981 kaj mia patrino la 7an de oktobro 2004. La periodo inter la du mortodatoj estas tre grava por mia vivo: geedzig\u0302o, malapero de karaj homoj, konatig\u0302o kun Esperanto, studado ktp. Kio pli gravas por mi, tio estas mia lernado pri la vivo, c\u0302ar en g\u0302i trovig\u0302as c\u0302io alia."}, {"text_idx": "#001625", "text": "Koni la tau\u0306gan religion de la mondo estis mia irletero."}, {"text_idx": "#001626", "text": "Vere, g\u0302is nun mi ne trovis la religion, kiun mi praktiku. Kiam inter ateistoj mi diras, ke mi ne scias, c\u0302u Dio ekzistas, ili konsideras min samkredanto. Min oni konsideras ateisto, kiam en la sama medio mi diras, ke organizig\u0302i en grupo por havi komunan regularon nur por nei la ekziston de Dio signifas, ke oni neas ne la ekzistadon mem de Dio, sed la neadon de g\u0302ia ekzistado, c\u0302ar c\u0302io okazas, kvazau\u0306 oni ne volus rekoni ion, pri kies ekzisto oni ne havas opiniojn."}, {"text_idx": "#001628", "text": "Kie mi estas, tie mi neniam volas esti rimarkata. Mi do faru c\u0302ion, kion la tieaj homoj faras. Se ili iras nudaj, ankau\u0306 mi iru nuda. Au\u0306dinte tion de mi, kuzino kristana tuj demandis: \u201eSe vi estas inter idolanoj, c\u0302u vi mang\u0302os aferojn oferitajn por la idoloj?\u201d"}, {"text_idx": "#001629", "text": "Certe mian respondon al tiu c\u0302i demando c\u0302iuj povas scii: \u201eIdoloj ne pretigas mang\u0302ojn. Ec\u0302 se ili pretigas mang\u0302ojn, ili tion faras, por ke oni mang\u0302u. Se mi ne mang\u0302us, la nutraj\u0302oj povus putri kaj la naturo punos, c\u0302ar la mang\u0302on g\u0302i donis pere de la idolo au\u0306 idolanoj.\u201d Strange, c\u0302u ne? Ne mia respondo estas stranga, sed la konduto de ni, homoj, antau\u0306 religiaj aferoj. Ni demandu nin, kial ni kredas, kaj certe tie ni trovos diversajn respondojn, kiuj lernigos multon al ni."}, {"text_idx": "#001630", "text": "Idolanoj esperas nenian vivon postmortan, sed kristanoj jes. Budhanoj celas la nirvanon ktp. Oni pensus, ke la celtabuloj de la religioj estas malsamaj."}, {"text_idx": "#001631", "text": "Observante la konduton de homoj vere religieme trankvilaj, sed ne fanatikaj, oni tuj rimarkos, ke ili faras c\u0302ion por esti en harmonio kun la medio, kie ili vivas: observas c\u0302iujn regulojn, kunlaboras kun c\u0302iuj ktp. Ili neniam malamas, kaj tiel ili konsideras c\u0302iujn homfratoj. Ili rekonas la homecon en c\u0302iuj homoj kaj tiel rilatas al c\u0302iuj, respektante tiun c\u0302i homecon. Ili respektas la naturon kaj c\u0302ion en g\u0302i, c\u0302ar ties ekvilibro ebligos harmonian vivon inter la estuloj kaj estaj\u0302oj, kiuj g\u0302in konsistigas."}, {"text_idx": "#001632", "text": "Religio de homoj ne havu nomon au\u0306 oni simple ne konsideru la nomojn de la religioj, c\u0302ar tio naskas disputojn. Religio estu en la koro kaj igu la homojn vivi en harmonio kun la naturo. Kio estas agrabla al aliulo sen damag\u0302i ceteran homon, tion ni faru al li. Vere, kiu estas la nomo de mia religio, tion mi ne scias. Eble, c\u0302ar mi s\u0302atas c\u0302iam rilati kun c\u0302io, c\u0302ar mi bezonas, ke kune ni partoprenu en la plibonigo de nia medio, mi elpensus diversajn vortojn por kontentigi homojn, kiuj s\u0302atas nomojn.2 C\u0302u \u201erilatio\u201d, \u201erilatogio\u201d au\u0306 \u201erilatologio\u201d estas tau\u0306gaj vortoj por nomi tion? Eble pliaj vortoj tuj aperos. Tio montras, ke ne vortojn ni bezonas por ligi nin kun aliaj estuloj/estaj\u0302oj de nia naturo, sed niajn sintenojn/agojn, por ke ni estu utilaj al c\u0302iuj."}, {"text_idx": "#001633", "text": "1. Voduo estas tradicia afrika religio, kiu konsistas el multego da religietoj variaj lau\u0306 la tradicioj de c\u0302iu socikultura grupo. G\u0302i konas multe da dioj, c\u0302efe naturajn elementojn kiel arbon, s\u0302tonon, serpenton, sablon, feron, statueton ktp."}, {"text_idx": "#001634", "text": "2. Lau\u0306 la fama latina filozofo Cicerono la etimologio de \u201ereligio\u201d estas c\u0302u \u201eesti ligata kun ...\u201d, c\u0302u \u201eregule au\u0306 dau\u0306re relegadi\u201d."}, {"text_idx": "#001635", "text": "Alia kontribuanto al MONATO jam plendis pri la emo de la redaktora teamo \u201eplibonigi\u201d la originalan tekston de au\u0306toroj. Bedau\u0306rinde eraro refoje okazis, kiam aperis mia teksto pri la evonima milito (MONATO 2006/8-9, p. 31-32). En la jaroj antau\u0306 tiu milito mi kaj mia edzino Hortensia Kvinke ofte vizitis la Evoniman Respublikon, kaj ni povas certigi, ke ties g\u0302entila popolo estus profunde s\u0302okita, se g\u0302i scius, ke iu ajn priskribis g\u0302ian landon kiel \u201esenregan\u201d. Sen reg\u0302o g\u0302i ja estas, sed tute ne senrega."}, {"text_idx": "#001636", "text": "Kiel la samtempe fondita San-Marino, la malgranda evonima nacio fieras pri sia titolo (koincide sama kaj en la itala lingvo, kaj en la evonima) Serenissima Repubblica. Tamen, c\u0302ar la superlativa finaj\u0302o \u201e-issima\u201d ne ekzistas en Esperanto, mi tradukis g\u0302in \u201eserenega\u201d (t.e. \u201eseren-\u201d plus \u201e-ega\u201d). Mi esperas, ke MONATO humile pardonpetos al la evonimanoj pri la kvazau\u0306a (kaj sendube senintenca) insulto al ilia lando."}, {"text_idx": "#001637", "text": "Noto de la redakcio: Efektive temas pri senrega komposteraro, kaj ne pri intenca insulto al amika s\u0302tato. La kompostisto kapkline pardonpetas al la au\u0306toro kaj al la multnombraj evonimaj abonantoj de MONATO."}, {"text_idx": "#001638", "text": "La 16an de julio kras\u0302is albana registara helikoptero en Adriatikon: la mas\u0302ino portis la malsanan eksc\u0302efministron Gramoz Pashko al Bari, en Italio. Pereis ankau\u0306 la filo de Pashko, kuracisto, du pilotoj kaj alia akompananto."}, {"text_idx": "#001639", "text": "Dum pli ol du semajnoj serc\u0302adis la falintan helikopteron milits\u0302ipoj el Albanio, Italio kaj Francio. Fine oni trovis la restaj\u0302ojn de la mas\u0302ino 40 km for de la marbordo kaj en profundo de 1024 m. Speciala s\u0302ipkompanio el Francio elakvigis la dispecigitan helikopteron, en kiu ne estis kadavroj."}, {"text_idx": "#001640", "text": "Komence oni suspektis homan eraron au\u0306 motoran difekton: la helikoptero Bell 222 estis produktita almenau\u0306 30 jarojn antau\u0306e. Tamen la restaj\u0302oj indikis enaeran eksplodon \u2013 kaj du horojn antau\u0306 la lasta flugo la mas\u0302ino transportis la nunan c\u0302efministron Sali Berisha inter la albana orienta urbeto Pogradec kaj la c\u0302efurbo Tirana. Rezulte oni nun konsideras sabotadon pro politikaj celoj kiel eblan kau\u0306zon de la kras\u0302o."}, {"text_idx": "#001641", "text": "Prezidanto de la japana centra banko profitis"}, {"text_idx": "#001642", "text": "Malkas\u0302ig\u0302is, ke Fukui Tos\u0302ihiko, prezidanto de Japana Banko, profitis 14,73 milionojn da enoj (105 214 eu\u0306rojn), investinte en Fonduso Murakami. Pri tio multaj japanoj koleras kaj postulas lian eksig\u0302on."}, {"text_idx": "#001643", "text": "Japana Banko estas la centra banko de Japanio, kiu traktas c\u0302ion pri la japana valuto kaj decidas pri la interezonivelo de privataj bankoj. G\u0302iaj movoj influas la prezojn de akcioj. La prezidanto de Japana Banko povas scii kaj fari c\u0302ion pri la japana ekonomio. C\u0302u estas permesite al li gajni monon per investado en profitcela fonduso influata de la politiko de Japana Banko?"}, {"text_idx": "#001644", "text": "Petite en la parlamento, Fukui prezentis sian proprieton. Li investis 10 milionojn da enoj en 1999, kiam li estis prezidanto de privata kompanio Fuj\u0302icuu-sooken, kaj post sep jaroj li profitis 14,73 milionojn da enoj. Pri tiu sumo li diris: \u201eTiu profito ne estas tiel granda\u201d. C\u0302i-rilate menciindas, ke li enkondukis en la japanan ekonomion la politikon de nulo-interezo, pro kio ordinaraj homoj preskau\u0306 ne povas ricevi interezon de siaj s\u0302paraj\u0302oj. Dume li profitis multe sen laboro, kaj ec\u0302 diras, ke tiu sumo estas malgranda."}, {"text_idx": "#001645", "text": "Li ankau\u0306 investis 10 milionojn da enoj en Fonduso Murakami. Murakami estis burokrato de la ministrejo pri financoj, kiu en 2000 eksig\u0302is kaj komencis agadi en la ekonomia mondo kun kapitalo de 4 miliardoj da enoj, kun la helpo de Mijauc\u0302i, prezidanto de kompanio Orix. Post la debuto de Murakami aperis en la akcia mondo fenomeno, ke kiam Murakami investis al iu kompanio, ties akciprezo altig\u0302is. Ricevinte la informon pri kurzaltig\u0302o, Murakami senprokraste vendis tiujn akciojn kaj gajnis multege da mono."}, {"text_idx": "#001646", "text": "Tamen c\u0302io havas sian finon. En junio 2006 li estis arestita pro sia kontrau\u0306leg\u0302a ac\u0302eto kaj vendo de akcioj. Fukui investis en lia fonduso kaj asertis ke tio estis perfekte g\u0302usta. Tamen, en la konsilantaj raportoj de la Murakami-Fonduso estis lia nomo. Li do funkciis kiel reklamanto de Murakami, nuna krimulo. Tiam Fukui ne estis prezidanto de Japana Banko, sed la eksa vic-prezidanto kaj probabla estonta prezidanto. Li helpis al Murakami gajni monon kaj samtempe ankau\u0306 li gajnis monon danke al Murakami."}, {"text_idx": "#001647", "text": "C\u0302efministro Koizumi en 2003 nomumis Fukui kiel prezidanton de Japana Banko, sed li kaj lia kabineto estas indiferentaj pri lia mongajno kaj volas silentigi la kritikon per revizio de la interna regularo pri la estraranoj de Japana Banko. Ankau\u0306 Fukui ne havas intencon eksig\u0302i."}, {"text_idx": "#001648", "text": "Lau\u0306 enketo de la j\u0302urnalo Mainic\u0302i, 67 % de la enketitoj opinias, ke Fukui eksig\u0302u, tamen tiu opinio tute ne spegulig\u0302as en la politiko de la registaro. Estas jena sag\u0302a frazo el C\u0302inio \u201ene rearang\u0302u c\u0302apelon sub la persikarbo\u201d. Tio signifas \u201eevitu dubindan agon\u201d, c\u0302ar kiam iu rearang\u0302as sian c\u0302apelon sub la persikarbo, oni emas dubi tiun pri s\u0302telado de persiko supre pendanta. La prezidanto de Japana Banko plukis grandan persikon. Li kaj la c\u0302efministro insistas, ke tio ne estas kontrau\u0306leg\u0302a, sed tio estis tiel dubinda ago, ke multaj homoj perdis fidon al Japana Banko."}, {"text_idx": "#001650", "text": "Lau\u0306 la bulteno de la c\u0302ina centra banko, en 2006 la kvanto de devizo-rezervoj de C\u0302inio superis 800 miliardojn da usonaj dolaroj kaj estas la plej alta iam. Tamen tio ne povas fari C\u0302inion ric\u0302a lando. G\u0302i ec\u0302 ne apartenas al la meze ric\u0302aj landoj."}, {"text_idx": "#001651", "text": "C\u0302inio restas disvolvig\u0302anta lando kaj bezonas gravajn investadojn por levi la estontan vivnivelon de pli ol miliardo da civitanoj. Enlande la elspezos\u0302arg\u0302o de la c\u0302ina registaro estas sufic\u0302a peza. Antau\u0306 nelonge grava inform-esplora organizaj\u0302o en Pekino faris opinienketon, por informig\u0302i, kiel peza estos tiu s\u0302arg\u0302o dum 2006-2010. Sube estas la c\u0302efaj rezultoj de la enketo."}, {"text_idx": "#001652", "text": "Unue, la c\u0302inoj plejparte sentas maltrankvilig\u0302on pro la malbona situacio de la c\u0302ina banksistemo. La vera sumo de malbonaj kreditoj ne estas konata, sed oni g\u0302enerale opinias, ke la s\u0302tato certe ne permesos al enlanda banko bankroti. Sekve la c\u0302ina registaro nepre apartigu fonduson de po kelkdek miliardoj da c\u0302inaj juanoj jare por eventuala monhelpo okaze de urg\u0302o au\u0306 krizo."}, {"text_idx": "#001653", "text": "Due, la c\u0302ina registaro devas elspezi diversajn subvenciojn promesitajn de la s\u0302tato. Ekzemple, la registaro lastatempe asignis monsumon al iu s\u0302tata entrepreno, kiu pro la plialtig\u0302o de la monda petrolprezo havis gravan deficiton. La entrepreno akiris la deficiton, c\u0302ar g\u0302i devis vendi multekoste ac\u0302etitan petrolon je kompare malalta prezo fiksita de la s\u0302tato."}, {"text_idx": "#001654", "text": "Cetere, la s\u0302tato devas ankau\u0306 pagi subvenciojn al kelkaj milionoj da oficistoj kaj laboristoj, kiuj antau\u0306e laboris en s\u0302tata entrepreno, sed nun estas maldungitaj pro la ekonomia reformado. Milionoj kaj milionoj da malric\u0302aj agrokulturantoj, kies agron la s\u0302tato ial konfiskis, forte postulas de la registaro kompenson."}, {"text_idx": "#001655", "text": "Krom tiuj menciitaj pagoj, C\u0302inio nepre disponigu grandegajn monsumojn al instruado, publika higieno, publika trafiko, publika sekureco, media regulado, konstruado de bazaj oportunaj\u0302oj, nacia defendo kaj aliaj sektoroj."}, {"text_idx": "#001656", "text": "Ekzemple, C\u0302inio disponigas senpagan nau\u0306jaran instruadon al la plej junaj lernantoj kaj pro tio grandkvante asignas monon al lernejoj mezaj kaj bazaj, por ke ili ac\u0302etu instruajn ekipaj\u0302ojn kaj por ke instruistoj havu stabilan monatsalajron."}, {"text_idx": "#001657", "text": "Ankau\u0306 estas c\u0302iujare c\u0302. kvin milionoj da gejunuloj kiuj diplomitig\u0302as el superaj lernejoj kaj serc\u0302as enoficigan s\u0302ancon. Sed tro malmultaj laborpostenoj ofte ne povas kontentigi la plejmulton de la gejunuloj. Por ne kau\u0306zi socian fluktuadon, la registaro c\u0302iam malavare donas al senlaboraj gejunuloj monhelpon, por ke ili havu minimuman viv-garantion."}, {"text_idx": "#001658", "text": "En la enketa raporto trovig\u0302as ankau\u0306 emfaza diskutado pri la problemoj de media protekto kaj publika higieno, c\u0302ar ambau\u0306 interrilatas."}, {"text_idx": "#001659", "text": "Ekde 2000 en C\u0302inio estas serioze poluciataj multaj urboj, c\u0302efe pro mineralaj brulaj\u0302oj. C\u0302inio akiras siajn necesajn energifontojn, kiel elektron kaj varmon, c\u0302efe pere de siaj abundaj mineralaj ric\u0302aj\u0302oj. Kvankam la malaltaj normoj de elig\u0302o-regado kaj de petrolprodukta kvalito eble reduktas la rektan produktokoston, tamen la polucioj kau\u0306zataj de malmodera uzado de malbonkvalitaj brulaj\u0302oj sendube kau\u0306zas problemon de publika sano. C\u0302inio estas devigata pli multe elspezi por kurackostoj, mediregulado kaj aliaj."}, {"text_idx": "#001660", "text": "C\u0302ar pro la malbonaj vivkondic\u0302oj fakte la plimulto de la ordinaraj c\u0302inoj trovig\u0302as sur la lima punkto inter sano kaj malsano, C\u0302inio alfrontas kaj alfrontos tre altan pagon por la publika higieno. Nun neniu el la plej altaj instancoj kapablas antau\u0306kalkuli, kiom granda estos tiu kosto dum 2006-2010. Kiam en 2005 en C\u0302inio okazis la \u201ebirda gripo\u201d, la registaro por tio elspezis pli ol dek miliardojn da c\u0302inaj juanoj. Tutcerte, la pago por publika higieno estos grandega, ne nur dum 2006-2010, sed ankau\u0306 dum tre longa posta periodo."}, {"text_idx": "#001661", "text": "Ankau\u0306 la problemo pri profesia sano estas konsiderinda. Kiel konate, la reala forto de la industria ekonomio en C\u0302inio estas starigita surbaze de la povo produkti eksportajn varojn. Alivorte, g\u0302i tute dependas de tio, ke laboristoj nepre senc\u0302ese praktikas sian produktadon. Tiuj inkludas la tutan laboristaron c\u0302e produktadaj linioj, la ministojn, kiuj ekspluatas karbojn, kaj la laboristinoj en la fabrikanta industrio. Preskau\u0306 c\u0302iuj tiuj c\u0302i laborspecoj facile kondukas siajn profesiulojn al profesiaj malsanoj. Nun en C\u0302inio estas almenau\u0306 dek milionoj da suferantoj de profesiaj malsanoj kaj la nombro multig\u0302as kun rapideco de c\u0302irkau\u0306 miliono da homoj c\u0302iujare. Lau\u0306 la c\u0302ina leg\u0302o pri labora protekto, iliaj kurackostoj devas esti pagataj de la s\u0302tato."}, {"text_idx": "#001662", "text": "Mi s\u0302atis la artikolon en la lasta MONATO (2006/8-9, p. 17-20) pri Samarkando des pli pro tio, ke jam mi turismis kun deko da samurbanoj en Uzbekio. Anatoli Ionesov estas kompetenta vojag\u0302isto kaj amikeca c\u0302ic\u0302erono. C\u0302i-septembre alia grupo flugis al la Silka Vojo. Ne bedau\u0306rinda vojag\u0302o."}, {"text_idx": "#001663", "text": "Kun granda emocio kaj plezuro mi tralegis la artikolon pri Samarkando. La verko de Anatoli Ionesov ne nur memorigas min pri la belega vojag\u0302o kaj restado en Samarkando, sed donis al mi la perspektivon pri la historio de la urbo. Kiam mi organizis karavanon kun 22 japanoj, Ionesov gastame kaj afable kondukis nin al la moskeoj kaj medreseoj, pri kiuj li detale skribis en la artikolo."}, {"text_idx": "#001664", "text": "Grandan dankon pro la publikigo en MONATO de la rimarkinda artikolo de Anatoli Ionesov pri Samarkando. La artikolo tre inspirplene rakontas pri c\u0302iuj tutmonde konataj belegaj monumentoj de Samarkando. Tre pitoreskaj estas la fotoj."}, {"text_idx": "#001665", "text": "Finig\u0302is 13-jara disputo inter Nig\u0302erio kaj Kameruno pri la nafto-ric\u0302a duoninsulo Bakassi. Nig\u0302erio konsentis transdoni la teritorion al Kameruno, post kiam la lasta el 3000 nig\u0302eriaj soldatoj estas hejmenreveninta."}, {"text_idx": "#001666", "text": "Jam en 1994 procesis Kameruno kontrau\u0306 Nig\u0302erio c\u0302e la internacia kortumo en Hago, kiu fine verdiktis favore al Kameruno, sed Nig\u0302erio ne akceptis la decidon por protekti la interesojn de nig\u0302erianoj log\u0302antaj sur la duoninsulo."}, {"text_idx": "#001667", "text": "Tamen en junio c\u0302i-jare, premata i.a. de Unuig\u0302intaj Nacioj, la nig\u0302eria prezidanto Olus-egun Obasanjo akceptis la decidon de la kortumo. Restas al nig\u0302erianoj en la duoninsulo du jaroj por decidi, c\u0302u translokig\u0302i al Nig\u0302erio, reteni sian s\u0302tatanecon kaj ne translokig\u0302i, au\u0306 farig\u0302i civitanoj de Kameruno. Plejparte la nig\u0302erianoj decidis reveni al sia patrujo, kie la registaro disponigos al ili apartan teritorion."}, {"text_idx": "#001668", "text": "Nig\u0302erianoj ne facile forgesos la aferon, aparte tiuj devigataj pro la interkonsento cedi siajn havaj\u0302ojn al Kameruno. Francio jam anoncis sian deziron komenci nafto-esploradon en la duoninsulo. Nuntempe Kameruno importas nafton, dum 90 % de la nig\u0302eriaj s\u0302tataj enspezoj devenas de nafto."}, {"text_idx": "#001669", "text": "Tra infanaj okuloj: memoroj pri la eventoj de '56"}, {"text_idx": "#001670", "text": "En 2006 oni festas la duonjarcentan jubileon de la t.n. eventoj de '56. La revolucion de la hungaroj kontrau\u0306 la altrudita komunista-sovetia vid- kaj viv-maniero oni nomas en Hungario simple \u201ekvindek ses\u201d. Tamen dum pli ol 30 jaroj la popollevig\u0302on oni devis nomi oficiale kontrau\u0306revolucio au\u0306, iom neu\u0306trale, sed kun malaprobiga akcento, \u201ela eventoj de '56\u201d. Ordinaraj homoj c\u0302iam diris \u201erevolucio\u201d au\u0306, mallonge, \u201ekvindek ses\u201d."}, {"text_idx": "#001671", "text": "En 1956, kiam okazis la revolucio (inter la 23a de oktobro kaj la 4a de novembro), mi estis sepjara infano, kiu vizitadis la duan klason de bazlernejo. Mi estis senkonscia au\u0306 duonkonscia kunvidanto, kaj iom ankau\u0306 partoprenanto, de eventoj, kiuj skuis la fundamentojn de la rug\u0302a diktaturo kaj kontribuis al g\u0302ia posta falo."}, {"text_idx": "#001672", "text": "La 24an mi iris, kiel kutime, en la lernejon. El radioaparatoj au\u0306dig\u0302is informoj, au\u0306skultataj de nekutime multaj homoj, kvankam oficialajn komunikojn oni ja g\u0302enerale ne tro fidis kaj atentis. Kelkajn domojn for de nia familia domo, knabo iom pli juna ol mi ekstaris en la kadro de malfermita fenestro kaj kriis al ni, infanoj preterpasantaj: \u201eEksplodis la revolucio!\u201d Revolucio? Kio estas revolucio? Tiuj vortoj ne multe diris al mi. Sed en la lernejo mi eksciis pli pro tio, ke ne c\u0302io okazis kiel kutime. C\u0302iutage ni devis grupig\u0302i lau\u0306 klasoj en la korto: tiel nomata pioniro kun rug\u0302a koltuko ekstaris c\u0302e la lernejo-pordo kaj tre false ekkantis ian pioniran kanton himnecan. Ni devis kunkanti, kaj dume apud mi oni malrapide hisis ian flagon, mi ne plu memoras, c\u0302u hungaran au\u0306 rug\u0302an. Tiutage la ceremonio ne okazis."}, {"text_idx": "#001673", "text": "La instruhoroj komencig\u0302is malfrue. Kelkaj lernejanoj forrestis, kaj la instruistoj kuradis ekscitite en la koridoroj. La direktoro malaperis. Kelkajn tagojn ni devis resti hejme: oni ne sciis, g\u0302is kiam. Similan konfuzon mi vidis la 1an de majo 1955, kiam kun mia patro mi iris por la festa defilo de la \u201elaboristaro\u201d de la urbo. Mia patro haltis, por babili kun konato, kaj mi pro enuo iom antau\u0306eniris. C\u0302e la angulo de la metiista faklernejo mi ekvidis grandan portretan portotabulon de Ma\u0301tya\u0301s Ra\u0301kosi [matjas\u0302 ra\u0301kos\u0302i], nia c\u0302efkomunisto, diagonale prifekitan. La homoj, kas\u0302e rigardante, preteriradis g\u0302in, kelkaj terurite, kelkaj kun apenau\u0306 retenebla rideksplodo."}, {"text_idx": "#001674", "text": "Oni ne kurag\u0302is decidi, c\u0302u voki policanon (kaj eble preni sur sin la torturon de pridemandado kaj eventualan respondecon), lasi g\u0302in por tutpopola primokado au\u0306 iel malaperigi g\u0302in. Tian respondecon neniu kurag\u0302is (au\u0306 emis) preni sur sin. Fine hazarde preterpromenantaj policanoj trovis g\u0302in kaj devis decidi, c\u0302u forvis\u0302i la ekskrementon de sur la tutpopole adorata vizag\u0302o (kun la dang\u0302ero diss\u0302miri g\u0302in tute) au\u0306 malaperigi g\u0302in, rekonante tiamaniere la senpovon de la povo. La disvolvig\u0302on mi ne c\u0302eestis, c\u0302ar mia patro terurite fortrenis min kaj, luktante kontrau\u0306 ridado, malpermesis pluajn demandojn."}, {"text_idx": "#001675", "text": "Do io s\u0302vebis en la aero en 1956 kaj iom antau\u0306e, kion ankau\u0306 ni, infanoj, iel perceptis. Ni vidis homgrupojn, vigle parolantajn; ankau\u0306 s\u0302arg\u0302au\u0306tojn plenajn de laborvestitaj fabrik-laboristoj, portantaj fojfoje fusilojn kaj entuziasme kantantaj, kun hungara trikoloro fiksita al la kajuto. La rug\u0302aj flagoj tute malaperis: videblis c\u0302ie la hungaraj. Sur muroj aperis kalke pentritaj surskriboj: \u201eVivu la hungara patrujo, hejmen c\u0302iu ruso!\u201d Kontrau\u0306 forinto eblis ac\u0302eti plastan insignon kun la historia s\u0302tatblazono; kontrau\u0306 du, ankau\u0306 metalan. C\u0302i tiu blazono, kun la duobla apostola kruco de reg\u0302o Sankta Stefano kaj supre lia krono, estis frue rigore malpermesata."}, {"text_idx": "#001676", "text": "Sur la insulo Rado\u0301, inter la du branc\u0302oj de la rivero Ra\u0301ba, instalis sin sovetia tanko. Du maljunulinoj preteriris el la proksima karmelana preg\u0302ejo, kiam aperis stratpurigisto kaj, kiel poste mi eksciis, iama militkaptito en Sovetio, kiu j\u0302etis ruslingvajn blasfemojn kaj minacis pugne al la soldatoj. Unu el ili senvorte malaperis en la militilo, kaj mi rimarkis nur, ke la kanontubo kaj la mitralo malrapide, sed tre minace direktig\u0302as al ni kaj sekvas la spiteme plu sakrantan, malrapide forirantan stratpurigiston. Kaj neniam mi vidis tiel kuregi maljunulinojn."}, {"text_idx": "#001677", "text": "Mia patro, milithardita homo, nur komentis: \u201eLa afero ne tiom brulas.\u201d Tamen restis en mi demandoj, al kiuj mi ne ricevis respondojn. Sed nur unufoje mia patro permesis al si fari iaspecan klarigon. Ni haltis antau\u0306 impona konstruaj\u0302o kun fortikaj kradoj sur c\u0302iuj fenestroj, kaj li flustre diris al mi, ke tiu estas la sidejo de A\u0301VH (S\u0302tatdefenda Oficejo, fakte torturejo por alipensantoj). Je mia peto pri pliklarigo li donis al mi du sonorajn vangofrapojn."}, {"text_idx": "#001678", "text": "En strato paralela al la nia log\u0302is 18-jara knabino. Iun tagon oni hejmenveturigis s\u0302in bandag\u0302ita sur la dekstra femuro. Lau\u0306dire s\u0302i grimpis sur la urbodomon por forigi la grandan rug\u0302an stelon, fiksitan antau\u0306 la plurjarcenta s\u0302tona blazono de la urbo. S\u0302i jam sukcesis, kiam iu el la najbara konstruaj\u0302o pafis en s\u0302ian femuron. Post s\u0302ia liberig\u0302o el la prizono mi vidadis s\u0302in multajn jarojn en profunda deprimo. Oni diris, ke s\u0302i delonge ne trovas laborlokon. Pri ties kialo mi konsciig\u0302is nur poste."}, {"text_idx": "#001679", "text": "La urbo Gyo\u030br [djoor], kie mi log\u0302is, situas en la nordokcidenta parto de Hungario, g\u0302uste mezvoje inter Vieno kaj Budapes\u0302to en strategie grava nodo de vojoj, fervojoj kaj riveroj. Tiutempe tiu c\u0302i regiona centro havis c\u0302irkau\u0306 70 000 log\u0302antojn kaj multajn fabrikojn. Pro g\u0302ia graveco g\u0302in rapide invadis sovetiaj trupoj. En la novembraj tagoj post la malvenko de la revolucio longaj kolonoj de tankoj, kanonoj, kirasveturiloj kaj trupportiloj pasis senfine tra la c\u0302efstrato de la urbo direkte al Vieno. Lau\u0306dire ili returnig\u0302is ekster la urbo, por minace-defie ree traveturi la urbon."}, {"text_idx": "#001680", "text": "Iun novembran tagon, kiam la instruado komencis denove normale funkcii, mi iris kun du kamaradoj al la lernejo. Ni havis tempon, do ni iris al la apuda strato por algapi la militan defiladon. Ja nec\u0302iutaga vidaj\u0302o: knarantaj rau\u0306pveturiloj, long- kaj mallong-tubaj kanonoj, mas\u0302inpafiloj, malfideme c\u0302irkau\u0306gvatantaj soldatoj kun pafpretaj mitraletoj \u2013 cetere la bruo de la longe serpentumanta militmonstro inter la pace afablaj barokaj log\u0302domoj kaj la kvin diversreligiaj preg\u0302ejoj de la strato Kossuth [kos\u0302ut]. Ni au\u0306dis ion kaj tion pri telerminoj c\u0302e la landlimo kontrau\u0306 la invadantaj sovetiaj trupoj; ni au\u0306dis krome pri budapes\u0302taj junuloj, kiuj j\u0302etis grenadojn kaj benzinbotelojn kontrau\u0306 la tankojn. Tio donis ideon. Ek do al ago! En la najbara domo log\u0302is cigana familio, kies infanoj ofte mang\u0302is el ladteleroj kus\u0302antaj sursojle de la domo. Kaj ni s\u0302telis la aluminian trinkujon por kokinoj de mia avino."}, {"text_idx": "#001681", "text": "Tiel telerminojn ni havis: necesis ilin nur instali (au\u0306 c\u0302u j\u0302eti?). Memevidente ni havis nek praktikon, nek scion, nur svagan imagon. Ni kas\u0302is nin malantau\u0306 la angulo de la pastrodomo, kaj en oportuna momento ni j\u0302etis unu el la teleroj en la mezon de la kolono antau\u0306 tankon. La s\u0302talrau\u0306paj\u0302o abrupte bremsis, haltis kaj radiofone oni haltigis ankau\u0306 la tutan kolonon. Nia g\u0302ojo pro la sukcesinta \u201eludo\u201d estis senlima. La soldatoj sub la klapkovriloj de la tankoj kaj kirasveturiloj tenis pretaj siajn mitralojn. Strec\u0302o pendis en la aero, kaj au\u0306dig\u0302is la forta anhelado de la dizelmotoroj."}, {"text_idx": "#001682", "text": "El tanko elsaltis ulo kun s\u0302irmkasko, kiu etendis maldikan teleskopan bastonon, singarde proksimig\u0302is al la \u201emino\u201d, tus\u0302is, pus\u0302is, kaj, konvinkig\u0302inte pri la blufo, kolere j\u0302etis g\u0302in for de la vojo. Ni iom atendis, reprenis la teleron kaj ripetis la \u201emilitan operacion\u201d. G\u0302is la oka horo, la komenco de la instruado, ni almenau\u0306 kvinfoje haltigis per niaj \u201eminoj\u201d la militmas\u0302inaron de la Rug\u0302a Armeo. Pri eblaj sekvoj de la ludo ni konsciig\u0302is nur poste."}, {"text_idx": "#001683", "text": "La ludo tamen ne estis nura ludo. Per nia infana instinkto ni perceptis ion majestan, tamen senforman; ni sentis svage, ke homoj kvazau\u0306 eliras en la sunbrilon post longa vagado en mallumaj kavernoj, ke kvazau\u0306 post longa premo ili nun libere spiras. La dolc\u0302a amaro de tiuj oktobraj-novembraj tagoj farig\u0302is por eterne neels\u0302irebla parto de mia personeco kaj tiu de plurmilionoj da hungaroj."}, {"text_idx": "#001684", "text": "Post la eventoj ni decidis kun mia pli ag\u0302a frato peti fontoplumon de rusaj soldatoj, kiuj onidire volonte donadis tiajn al infanoj. C\u0302e apud-danuba kazerno, post reciproka kurag\u0302igo, ni salutis la gardostarantan soldaton per lau\u0306ta \u201edrastutji\u201d (misprononcita \u201esaluton\u201d), kaj mia frato petis lin per sia magra vortostoko akirita en la lernejo: \u201eTovaris\u0302, daj karanda\u0301s\u0302!\u201d (\u201eKamarado, donu krajonon!\u201d). La vorton \u201efontoplumo\u201d li ne konis. Tiu afable resalutis nin, ion diris al sia kunulo en la pordistejo, kaj oni donis al ni du verdajn krajonojn. Ni iom seniluziig\u0302is, sed ekkomprenis, ke rusoj mem estas afablaj kaj tute ne teruraj homoj."}, {"text_idx": "#001685", "text": "Regis h\u0302aoso dum du tagoj en au\u0306gusto c\u0302e britaj flughavenoj, kiam la registaro anoncis, ke kaptitaj estas 23 homoj \u2013 c\u0302iuj estis britaj islamanoj \u2013 kiuj lau\u0306akuze komplotis samtempe eksplodigi g\u0302is 12 aviadilojn survoje inter Britio kaj Usono."}, {"text_idx": "#001686", "text": "Lau\u0306 la brita ministro pri internaj aferoj, John Reid [g\u0302on rid], la teroristoj estis preskau\u0306 pretaj lanc\u0302i siajn atakojn, uzante kemiaj\u0302ojn en likva au\u0306 pulvora formo, kiujn ili unuope enaviadiligus kaj dumfluge kunmiksus por krei eksplodaj\u0302on."}, {"text_idx": "#001687", "text": "Tuj striktig\u0302is sekureco en la flughavenoj. Pasag\u0302eroj rajtis kunporti en aviadilon nur plastan, travideblan saketon kun monujo, pasporto kaj flugdokumentoj. C\u0302io alia, inkluzive de boteloj da akvo, s\u0302ampuo, kontaktolensa fluidaj\u0302o, ankau\u0306 dentopasto, devis esti tuj repakita \u2013 kune kun komputiloj, fotiloj kaj ec\u0302 libroj \u2013 en valizojn destinitajn al la aviadila kargujo."}, {"text_idx": "#001689", "text": "Jen la faktoj. Neklara estas la fono \u2013 tiom neklara, efektive, ke multaj britoj ekdubis pri la ekzisto de la komploto. Tuj cirkulis famoj, ke la registaro \u201einventis\u201d la krizon, por montri sin aktiva kontrau\u0306 terorismo kaj por mutigi kreskantan kritikon kontrau\u0306 siaj militistaj intervenoj en Afganio kaj Irako kaj kontrau\u0306 sia silento dum la konflikto inter Israelo kaj Libano."}, {"text_idx": "#001690", "text": "Britoj amare memoras la 11an de septembro 2001, ne nur pro la atenco kontrau\u0306 la turparo en Novjorko, sed ankau\u0306 pro samtaga retmesag\u0302o, en kiu registaraj konsilantoj volis kapti la okazon \u201eenterigi malbonan novaj\u0302on\u201d \u2013 alivorte, publikigi malfavorajn statistikojn, esperante, ke neniu ilin atentos. Pro tiu c\u0302i \u2013 kaj similaj incidentoj \u2013 la registaro ne estas fidata. Se ministro ion anoncas, la publiko emas male kredi \u2013 kaj aparte kaze de la lasta komploto pro manko de specifaj pruvoj."}, {"text_idx": "#001691", "text": "Levig\u0302as pluraj, ankorau\u0306 ne kontentige responditaj demandoj. La registaro pretendis, ke g\u0302i gvatas dum pli ol unu jaro la akuzitojn kaj jam posedas detalojn pri la komploto. Se jes, kial ne simple aresti ilin sen paniki dekmilojn da homoj c\u0302e flughavenoj? Krome, se g\u0302i estis informita pri la detaloj, kial ne trankvile anonci, ke pro sekureco ne plu estos permesate enaviadiligi botelojn kaj similajn ujojn? Kaj, pri la komploto mem, pluraj spertuloj opiniis, ke, sen laboratorio, estus preskau\u0306 neeble kunmiksi en aviadilo la fatalan kemiaj\u0302an koktelon. Denove: c\u0302u la registaro troigis por provi regajni la simpation kaj subtenon de cinika publiko?"}, {"text_idx": "#001693", "text": "La tiel nomata milito kontrau\u0306 terorismo jam pereigis nenombreblajn viktimojn \u2013 kaj ne nur homajn. En Britio, parte pro la registara politiko en Afganio kaj Irako, erodig\u0302as jaroj da pena laboro por starigi harmoniajn rilatojn inter etnaj kaj religiaj malplimultoj, inkluzive de islamanoj, kaj la indig\u0302enaj britaj popoloj. La registaro, sola inter estroj de la diversaj enlandaj komunumoj, sociologoj, kleruloj kaj ec\u0302 ordinaraj homoj, rifuzas agnoski ligon inter sia katastrofa eksterlanda politiko kaj, ekzemple, la kreskanta emo inter kelkaj junaj britaj islamanoj au\u0306skulti la sirenajn voc\u0302ojn de ja malmultaj, tamen influaj, fanatikaj pastroj kaj ekmiliti kontrau\u0306 okcidentaj valoroj kaj socioj."}, {"text_idx": "#001694", "text": "Sed la c\u0302efa viktimo estas la demokratio \u2013 kaj tiusence la tiel nomata milito kontrau\u0306 terorismo, malgrau\u0306 la naivaj eldiroj de Bush kaj Blair, jam estas afero perdita. Britaj politikistoj, c\u0302iam celantaj limigi nome de sekureco homajn rajtojn (insistante, ekzemple, ke britoj proprakoste portu identigilojn, kiuj neniel estus helpintaj identigi la jam identigitajn akuzitojn; ke arestitoj estu pli longe enkarcerigitaj, antau\u0306 ol aperi antau\u0306 jug\u0302isto; ke registaraj instancoj kolektu kaj retenu c\u0302iam pli da informoj pri personaj cirkonstancoj, inkluzive de financaj kaj familiaj)."}, {"text_idx": "#001695", "text": "Demokratio, en kiu regantoj kaj regatoj ne plu fidas unu la alian, estas nur lau\u0306noma, apenau\u0306 lau\u0306fakta demokratio. Kaj la h\u0302aosaj scenoj c\u0302e britaj flughavenoj en au\u0306gusto nur plifortigas la impreson pri krizig\u0302anta demokratio."}, {"text_idx": "#001696", "text": "Mi log\u0302as en malgranda kampara urbo en la mezo de Irlando. Antau\u0306 malmulte da jaroj la tiea etoso estis vilag\u0302eca. La urbeto situas for de vojoj, kiuj kondukas al la popularaj turismaj regionoj, kaj do estis malofte vizitata de eksterlandanoj. La plimulto de la junularo ne restis en la urbo post la studado: preskau\u0306 c\u0302iu, kiu havis iom da ambicio, elmigris al pli promesplenaj landoj. Ankau\u0306 miaj tri filoj devis serc\u0302i novan vivon en fremdaj landoj."}, {"text_idx": "#001697", "text": "Tamen, post la prospero, kiu sekvis la alig\u0302on de Irlando al la Eu\u0306ropa Komunumo (nun Unio), c\u0302io transformig\u0302is. Anstatau\u0306 amasa elmigrado, Irlando ig\u0302as fokuso de enmigrado. Miloj da homoj el landoj, kiuj suferis de alta senlaboreco, alvenis por tie labori. La plimulto venis de Pollando, sed en nia urbo plej multnombraj estas litovoj kaj latvoj. Ankau\u0306 brazilanoj enmigris por labori en la lokaj viandprilaborejoj. Malpli multnombraj, tamen videblaj, estas afrikaj enmigrintoj."}, {"text_idx": "#001698", "text": "Tiuj c\u0302i enmigrintaj komunumoj sufic\u0302e grandas por influi la socian kaj religian vivon de tradicia kaj konservativa socio. En la katolika preg\u0302ejo regule okazas meso en la pola lingvo, dum en la presbiteriana preg\u0302ejo c\u0302iusemajne estas diservo en la portugala por la brazilanoj. La afrikanoj havas sian propran diservon en la forstisto-klubo."}, {"text_idx": "#001699", "text": "Eldonig\u0302as en Irlando ankau\u0306 j\u0302urnaloj en la pola kaj rusa, kaj la enmigrintoj havas siajn komunumajn centrojn kaj rondojn. Do en lando, kie antau\u0306 nelonge nur la angla kaj la irlanda estis parolataj, kaj preskau\u0306 la solaj fremdaj vizitantoj estis irland-devenaj usonanoj serc\u0302antaj familiajn radikojn, estig\u0302is nova Babelo kaj multe pli bunta kaj interesa socio. Kiom longe dau\u0306ros tiu c\u0302i situacio, ne klaras, c\u0302ar kelkaj timas, ke la venonta enlaso de Bulgario kaj Rumanio en Eu\u0306ropan Union (EU) malekvilibrigos la labor-merkaton. Tamen, g\u0302is nun, c\u0302iu civitano de EU rajtas log\u0302i kaj labori sen permeso en Irlando."}, {"text_idx": "#001700", "text": "Nuntempe en nia urbeto estas tri vendejoj, kiuj vendas produktaj\u0302ojn el orient-eu\u0306ropaj landoj, nome Litas (litova), Kaunas (litova) kaj Medvedj (latva-rusa). C\u0302iuj vendas tipajn mang\u0302aj\u0302ojn kaj aliajn specialaj\u0302ojn el la baltaj s\u0302tatoj kaj el Rusio, kaj lau\u0306s\u0302ajne estas sufic\u0302e da klientoj en c\u0302iu vendejo."}, {"text_idx": "#001701", "text": "La plej videbla enmigrinta grupo estas la litova. Kvankam s\u0302ajnas, ke la plimulto de la litovoj devas akcepti modestajn kaj ne tre bone pagatajn postenojn ofte sub siaj kapabloj kaj klerecnivelo, la enmigrintoj konstatas, ke ili povas perlabori multe pli, ol en siaj respektivaj landoj. Aliflanke la vivkostoj en Irlando estas altegaj kaj konstante pliig\u0302as. Litova najbaro, muzikisto, laboras kiel g\u0302ardenisto, kaj sukcesis post tri au\u0306 kvar jaroj s\u0302pari sufic\u0302e da mono por ac\u0302eti kelkajn hektarojn en Litovio. Liaokaze eble ne g\u0302ustas priskribi lin kiel enmigrinton, c\u0302ar post iom da tempo li vers\u0302ajne reiros kun sia familio al sia lando."}, {"text_idx": "#001702", "text": "Bedau\u0306rinde, neproporcie granda nombro da litovoj mortas au\u0306 estas vunditaj en au\u0306tomobilaj akcidentoj. S\u0302ajne ili ne facile alkutimig\u0302as al la maldekstraflanka stirado au\u0306 al la multaj mallarg\u0302aj kaj ofte dang\u0302eraj kamparaj s\u0302oseoj en Irlando, kie oni ne povas rapide veturi sen riski la vivon. Krome tro da homoj (kaj en- kaj ekster-landanoj) s\u0302oforas post drinkado. Irlanda ministro antau\u0306 nelonge diris: \u201eNi ne volas resendi pli da litovoj en c\u0302erkoj al ilia lando.\u201d Kompreneble ne nur litovoj mortas pro la preskau\u0306 c\u0302iutagaj akcidentoj."}, {"text_idx": "#001703", "text": "Migrado el Litovio kaj el aliaj landoj al la okcident-eu\u0306ropa insularo ne estas tute nova. Antau\u0306 kelkaj jaroj mi estis invitita de geamikoj en najbara Skotlando partopreni kunvenon en la industria urbo Motherwell [ma\u0301deru\u0306el] iom sude de Glasgovo. Temis pri evento por memori la kontribuaj\u0302ojn de enmigrintoj helpe al la industria disvolvo de la regiono. Inter la du mondomilitoj, la ekonomio de Motherwell kaj ties c\u0302irkau\u0306aj\u0302o estas bazita sur fandejoj kaj karbominejoj."}, {"text_idx": "#001704", "text": "Dum tiama tempo de malfavora konjunkturo la dungantoj ne volis pagi vivtenantajn salajrojn al skotaj laboristoj. Do ili rekrutigis el Litovio c\u0302efe agrikulturajn laboristojn sen spertoj pri peza industrio. Multaj venis al Motherwell, kie ili suferis pro malsanigaj laborkondic\u0302oj, nesufic\u0302a mono kaj diskriminacio flanke de skotaj laboristoj, kiuj sentis rankoron kontrau\u0306 homoj pretaj akcepti salajrojn, kiujn ili konsideras neindaj. Por iom eviti la diskriminacion, kelkaj litovoj prenis pli skotsimilajn nomojn kaj efektive integrig\u0302is en pli vastan skotan komunumon. Almenau\u0306 unu domo en Motherwell ankorau\u0306 portas litovan nomon."}, {"text_idx": "#001705", "text": "La litovoj ne estis la solaj enmigrantoj en Skotlandon en tiu c\u0302i periodo. Sekvis alvenintoj el Irlando, Italio kaj aliaj ec\u0302 pli malric\u0302aj landoj. La plej evidenta postsigno de la intermilita enmigrado estas urba ekspoziciejo, memoriga parko kaj katolika informcentro fondita de irlanda katolika pastro. C\u0302irkau\u0306 la parko estas etaj sanktejoj au\u0306 grotoj por c\u0302iu enmigrinta komunumo: litova, pola, irlanda ktp \u2013 c\u0302iuj portantaj surskribojn en la koncerna lingvo. La pola sanktejo inkluzivas monumenton al la viktimoj de naziismo. En la informcentro oni povas spekti filmon pri rilataj temoj."}, {"text_idx": "#001706", "text": "Oni esperas, ke la sperto de la litovoj kaj aliaj enmigrintoj kaj \u201egastlaboristoj\u201d en hodiau\u0306a Irlando estos pli kontentiga kaj malpli peniga, ol tiu de la familioj, kiuj log\u0302is en Skotlando dum tiu c\u0302i malg\u0302oja periodo. C\u0302iuokaze s\u0302ajnas, ke la grandaj demografiaj s\u0302ang\u0302oj en Eu\u0306ropo kaj en la cetera mondo dau\u0306ros kaj kreskos."}, {"text_idx": "#001707", "text": "Dum la teruraj bombardoj de Libano fare de la israela armeo mi ofte rememoris la priskribon de la vizito de Husejn Al-Amily al lia naskig\u0302-vilag\u0302o At-Tajba (MONATO 2006/7, p. 8), kiu mem suferis ilin kun tragikaj rezultoj lau\u0306 gazetaraj raportoj. Liaj vortoj bildigis pejzag\u0302on tre similan al tiu de mia regiono, kaj lia kontribuo sentigis min ec\u0302 pli proksima al la viktimoj."}, {"text_idx": "#001708", "text": "Post 1990 ankau\u0306 en Albanio oni multe konstruis, ekzemple domojn, butikojn, restoraciojn, tamen senpermese kaj malkonforme al la reguliga plano de la koncernaj log\u0302lokoj."}, {"text_idx": "#001709", "text": "Kiam la s\u0302tato plifortig\u0302is, g\u0302i komencis detrui c\u0302iujn nepermesitajn konstruaj\u0302ojn. Sed, c\u0302ar malabundas rimedoj por forigi la ruinojn kaj c\u0302ion poste ordigi, dum abundas konstruaj\u0302oj tiaj, restas dum jaroj duondetruitaj log\u0302ejoj, kiuj malbeligas la c\u0302irkau\u0306aj\u0302on kaj ec\u0302 endang\u0302erigas la vivon."}, {"text_idx": "#001710", "text": "Leteroj de legantoj kutime estas spicaj\u0302o en gazeto, c\u0302ar \u2013 kontraste al au\u0306toroj \u2013 legantoj verkante tekstojn ne devas tiom atenti regulojn de objektiveco. Ili povas eldiri sian tute personan opinion, kritikon, ec\u0302 mokon. Kompreneble ankau\u0306 por tiuj tekstoj validas la j\u0302urnalisma principo, ke oni ne rajtas kalumnii nek ofendi aliajn personojn kaj instituciojn, sed legantoj rajtas polemiki, kion au\u0306toroj kaj redaktantoj povas nur en komentarioj, kaj ec\u0302 tion nur modere. Tia libereco tamen jen kaj jen povas forlogi iujn al duonveroj au\u0306 ec\u0302 mensogoj, kaj se ili volas esti aparte ruzaj, ili kas\u0302as sian nomon per pseu\u0306donimo, tiel ke neniu povas scii, kiu fiulo vere skribis la koncernan leteron."}, {"text_idx": "#001711", "text": "Bons\u0302ance tio ne okazas ofte c\u0302e nia revuo, sed kiam antau\u0306 kelka tempo alvenis letero, pri kiu ni dubis, kaj ne povis konstati, kiu vere estas la au\u0306toro, ni pridiskutis en la redakta teamo la problemon. Rezulte ni enkondukis pli striktajn regulojn por leteroj, tiel ke nun anonimaj au\u0306 falsaj leteroj absolute ne havas s\u0302ancon. Honesta skribanto ja ne timu, se li indikas sian kompletan adreson inkluzive de telefon-numero, tiel ke en okazo de bezono ni povas certigi per alvoko la identecon de verkinto. Eble estas ja nur koincido, sed frapas, ke post la unua aperigo de la novaj reguloj en numero 8-9 alvenis multe pli da leteroj ol kutime (vidu kiom ampleksa c\u0302i-foje estas la rubriko). Kiel ajn, dau\u0306re validas, ke ni g\u0302ojas pri c\u0302iu letero, c\u0302ar g\u0302i montras, ke ni trafis la intereson de niaj legantoj, kiuj reagas al tekstoj aperintaj. Krome leteroj estas bona rimedo por korekti eventualajn erarojn au\u0306 misprezentojn de au\u0306toroj, kiuj ja ankau\u0306 estas nur homoj eraripovaj. Cetere, por tiuj, kiuj havas ret-aliron, nun estas aparte facile sendi leteron (kaj ankau\u0306 pli facile por ni, c\u0302ar ni ne devas komposti la tekston). Do dau\u0306re validas mia alvoko: skribu leterojn! Kaj ne hezitu ne nur lau\u0306di, sed ankau\u0306 kritiki (au\u0306 ec\u0302 insulti) nin ..."}, {"text_idx": "#001712", "text": "Kiel gaelparolanta regiono (Gaeltacht [gu\u0306ejltah\u0302t]) estas agnoskita en septembro kvartalo en okcidenta Belfasto. Neniu alia nordirlanda instanco krom la c\u0302efurba magistrato g\u0302is nun nomumis regionon tia."}, {"text_idx": "#001713", "text": "La termino Gaeltacht estas uzata en la Irlanda Respubliko por regionoj, kie la gaela (irlanda) estas parolata de la plimulto au\u0306 granda parto de la popolo. Lau\u0306konstitucie la gaela estas la unua oficiala lingvo de la Respubliko, sed ne de Nord-Irlando."}, {"text_idx": "#001714", "text": "Sekve membroj de la majoritata Demokrata Uniista Partio de Nord-Irlando protestis kontrau\u0306 gaelparolanta kvartalo en Belfasto. Lau\u0306 ili, iniciatis la projekton Sinn Fe\u0301in [s\u0302in fejn], la respublikista partio, kiu celas unuigi la irlandan insulon kaj c\u0302esigi britan regadon en Nord-Irlando."}, {"text_idx": "#001715", "text": "Defendantoj de la gaelparolanta regiono atentigis, ke en aliaj urboj troveblas simile agnoskitaj kvartaloj, ekzemple la tiel nomataj \u201ec\u0302inaj urboj\u201d (angle: China Town)."}, {"text_idx": "#001716", "text": "En Nord-Irlando oni neniam povas neglekti politikon. Multaj nordirlandanoj reagas pli politike ol kulture al lingvo-demandoj. La politiko decidas interalie pri muziko, danco, sporto, folkloro kaj precipe religio. Tamen videblas signoj, ke tiu c\u0302i sinteno s\u0302ang\u0302ig\u0302as, ekzemple en nesektaj lernejoj kaj en universitatoj."}, {"text_idx": "#001717", "text": "Aliflanke estas raportite lastatempe pri gaelparolanta skota inters\u0302ang\u0302-studento, kiu vizitis Nord-Irlandon. Surprizig\u0302is la skotino, ke la gaela estas rigardata kiel lingvo parolata nur de katolikoj. Simile, nordirlandanoj miris, ke nekatolikaj skotoj parolas la skotan varianton de la gaela. En Skotlando la gaela neniam estas rigardata kiel politika au\u0306 sektisma afero."}, {"text_idx": "#001718", "text": "Kaj konata estas gaela poeto de nordirlanda deveno, kiu intence verkas ne en la irlandgaela sed en la skota, c\u0302ar li ne volas esti rigardata kiel respublikisto."}, {"text_idx": "#001719", "text": "Tamen vizitantoj al multaj urboj en Nord-Irlando rimarkos, ke la gaela ofte estas pli au\u0306debla kaj videbla (ekzemple en vendejoj kaj negocoj) en oficiale anglalingvaj distriktoj, ol en Dublino kaj aliaj urboj en la Respubliko. Oni povas havi la impreson, ke Belfasto iom post iom ig\u0302as pli irlandlingva ol la suda c\u0302efurbo."}, {"text_idx": "#001720", "text": "S\u0302torme kritikis la hungara opozicio la kabineton pro nesufic\u0302a reago okaze de festotaga s\u0302tormo en Budapes\u0302to. Mortis kvar homoj kaj vundig\u0302is sennombraj aliaj, kiam s\u0302tormo faligis arbojn, flugigis tegolojn kaj renversis boatojn dum la nacia festotago en au\u0306gusto honore al la landofondinto Stefano La Sankta."}, {"text_idx": "#001721", "text": "Miliono da homoj surstratig\u0302is por g\u0302ui spektaklojn, amuzajn programojn kaj tagofine piroteknikaj\u0302ojn. Jam c\u0302esis la rivertrafiko sur Danubo, por ke de sur la apuda monto oni pafu raketojn kaj aliajn artfajraj\u0302ojn por ne damag\u0302i en la riveron."}, {"text_idx": "#001722", "text": "Post la komenco de la vespera spektaklo neatendite lumigis la c\u0302ielon ne nur raketoj sed ankau\u0306 fulmoj. Komencig\u0302is s\u0302tormego tiel forta, ke baldau\u0306 ondrulig\u0302is akvo lau\u0306 la stratoj. Ne sufic\u0302is la nombro de ambulancoj, kaj raportite estas, ke lastfoje dum la revolucio en 1956 plenigis malsanulejojn tiom da vunditoj."}, {"text_idx": "#001723", "text": "La sekvan tagon Budapes\u0302to similis al sieg\u0302ita urbo. Normala trafiko ne povis funkcii pro falintaj arboj. S\u0302ajne meteologo rete informis la respondeculojn, ke minacas s\u0302tormo, sed la mesag\u0302o nur malfrue, post la okazaj\u0302oj, estis legita."}, {"text_idx": "#001724", "text": "Savig\u0302is kurag\u0302a slovena j\u0302urnalisto post preskau\u0306 dumonata enkarcerigo en Sudano. Tomo Kriz\u030cnar, arestita en julio kaj kondamnita al dujara malliberig\u0302o, hejmeniris komence de septembro post diplomatiaj intervenoj de Slovenio."}, {"text_idx": "#001725", "text": "Kriz\u030cnar estas konata en Slovenio kiel j\u0302urnalisto, kiu dum pli ol 20 jaroj batalas por savi la au\u0306toktonajn neislamajn popolojn en Sudano. Li faris plurajn ekspediciojn kaj filmis televidajn raportaj\u0302ojn. Li esploris la centran sudanan montaron, kie antau\u0306 dudeko da jaroj vivis du milionoj da Nuba-nigruloj, konataj pro natura kaj ekologia vivmaniero."}, {"text_idx": "#001726", "text": "En filmo farita antau\u0306 ok jaroj Kriz\u030cnar montris, ke vivas en la montaro nur kvarono de la antau\u0306a Nuba-popolo. La sudana islama s\u0302tato dau\u0306re ilin atakis, celante devigi neislamajn nigrulojn islamig\u0302i au\u0306 foriri."}, {"text_idx": "#001727", "text": "Simila situacio dum la lastaj jaroj okazas en la regiono Darfur. Kriz\u030cnar decidis refoje iri al Sudano kaj atesti pri la genocido. Vizon, sed ne rajton li ricevis por iri al Darfur. Kiam li klopodis kontrau\u0306leg\u0302e eniri, sudanaj soldatoj arestis lin."}, {"text_idx": "#001728", "text": "La enkarcerigiton morale subtenis la slovena s\u0302tatprezidanto Janez Drnovs\u030cek, kaj la slovena s\u0302tato esploris diplomatiajn eblojn por lin liberigi, sciante, ke Kriz\u030cnar vers\u0302ajne ne transvivos du jarojn en sudanaj malliberejoj."}, {"text_idx": "#001729", "text": "Alveninte al Ljubljano, Kriz\u030cnar diris: \u201eMi c\u0302iam sentis min peranto por paco. Limoj estas transirendaj, aparte se malantau\u0306 ili trovig\u0302as suferantaj infanoj kaj virinoj. Mi klopodis ion fari, por ke la mondo komprenu, ke Slovenio estas lando, kiu ne indiferentas pri evidentaj malbonoj.\u201d"}, {"text_idx": "#001730", "text": "La prokuroro kaj la prezidanto"}, {"text_idx": "#001731", "text": "La nova demokrata registaro en Albanio, starigita en septembro 2005, deklaris sin preta elradikigi enlandajn korupton kaj krimadon. La rezultoj jam notindas. Sed la socialistoj, kiuj regis dum la lastaj ok jaroj, ne kunlaboras kun la registaro. Ili kaptis la potencon c\u0302e tiel nomataj sendependaj altaj institucioj, ekzemple la g\u0302enerala prokurorejo, la konstitucia jug\u0302ejo kaj prezidantejo, kun la alta konsilio pri justico."}, {"text_idx": "#001732", "text": "Lau\u0306 demokratoj, la g\u0302enerala prokuroro Theodori Sollaku \u201edormas sur la kriminalaj dosieroj\u201d. La demokratoj plendas, ke pli ol 700 murdistoj libere cirkulas en la lando, multaj eksaj s\u0302tatoficistoj \u2013 akuzitaj pri fors\u0302telo de milionoj da dolaroj \u2013 ankorau\u0306 ne estas jug\u0302itaj, kaj en la altan konsilion pri justico eniras novaj membroj suspektataj pri korupto."}, {"text_idx": "#001733", "text": "Aldone la prezidanto malofte dekretas leg\u0302ojn kontrau\u0306 korupto kaj krimado. Ekzemple la parlamento, regata de demokrata koalicio, aprobis komisionan raporton pri la neceso eksigi la prokuroron, sed la prezidanto hezitas g\u0302in akcepti. Siaflanke la opozicio opinias, ke la demokratoj intencas ataki ilin kaj sin veng\u0302i sub la frapfrazo \u201ekontrau\u0306 korupto, kontrau\u0306 krimado\u201d."}, {"text_idx": "#001734", "text": "Antau\u0306 nelonge la gazetaro malkovris skandalon rilate la batalon inter demokratoj kaj socialistoj. Temis pri albana flugkompanio Albatros, posedata de nepo de la prezidanto, kiu s\u0302uldas al la s\u0302tato c\u0302irkau\u0306 800 000 eu\u0306rojn. En decembro 2005 la sekretario de la prezidanto postulis, ke oni ne donu licencojn al la konkuranta albana flugkompanio Belle Air, por ke Albatros ne havu rivalon."}, {"text_idx": "#001735", "text": "Tamen en septembro 2006 la direktorejo de civila aviado suspendis la aktivojn de Albatros. Intertempe la privata televida kanalo Top Channel malkovris telefonan konversacion, en kiu la direktoro de civila aviado diris al la Albatros-posedanto, ke, se tiu volas reakiri sian licencon, li persvadu la prezidanton dekreti la eksigon de la g\u0302enerala prokuroro."}, {"text_idx": "#001736", "text": "La prokurorejo mem esploras la konversacion. Tamen memorindas, ke en Albanio fortas la mafio, kiu havas multajn ligojn kun politikistoj."}, {"text_idx": "#001737", "text": "Kiel la industria revolucio fine de la 18a jarcento centrigis laboron, labormezuradon kaj profiton, tiel ankau\u0306 la nova komputik-kibernetika revolucio s\u0302ang\u0302as filozofiojn, celojn, politikon kaj la ekonomian sistemon. Eblas nun observi la tendencojn, kiuj kondukas al tiuj s\u0302ang\u0302oj."}, {"text_idx": "#001739", "text": "Komputiko malebligas la longdau\u0306ran ekziston de simplaj nigra-blankaj ideologioj kaj kondukas al disfalo de dogmoj. Robotiko detruas laborpostenojn, kaj neniu subvencia kaj socia politiko povas venki la rapidan teknikan progreson produktadi sen homaj laborfortoj. La nova socio forigas la bezonon pri laborlokoj, kaj la novaj teh\u0302nologioj detruas la koncepton pri materiaj valoroj kaj pri mono."}, {"text_idx": "#001740", "text": "Varoj farig\u0302as c\u0302iam pli malmultekostaj, kaj servoj \u2013 ekzemple interretaj kaj telefonaj \u2013 senpagaj. La klasika merkata ekonomio komencas perdi sian g\u0302isnunan signifon kaj funkcion."}, {"text_idx": "#001741", "text": "Militoj farig\u0302as aferoj de fakuloj. Militi per soldatoj, uzantaj simplajn pafilojn, ne plu aktualas. Kiu ne havas fakulojn pri informsistemoj, teh\u0302nologie evoluintajn armilojn kaj soldatojn instruitajn por uzi tiajn armilojn, tiu ne havas s\u0302ancon en milito. La klasika bezono lavi la cerbojn de la popolo por frenezigi amasojn, kiuj ekmilitos, ne plu validas. Militoj ne plu celas teritoriojn, sed energifontojn, c\u0302ar komputika milito ne okazas sen energio. Pligrandig\u0302as la risko pri uzo de atomenergiaj armiloj."}, {"text_idx": "#001742", "text": "La nova spirito detruas la g\u0302eneralan filozofion pri liberalismo kaj profito. Oni rapide ekkonscias pri medio-damag\u0302oj, se la baza celo de la ekonomia sistemo restos plu pligrandigi la profiton. La ideoj, ke eble oni ne bezonas klasikan laborlokon, ke laboro konceptita en kapitalismo (dunganto kaj dungato kun fiksitaj laborhoroj) eble ne necesas, farig\u0302as pli kaj pli diskutataj."}, {"text_idx": "#001743", "text": "Aperas jam kalkuloj montrantaj, ke ric\u0302aj landoj povus ekzisti, se laborus nur proksimume 10 % de la log\u0302antaro. Oni kredas, ke ekzistas minimumo da homoj, kiuj s\u0302atos labori. Do eblus proklami s\u0302taton, en kiu la s\u0302tatanoj simple ne devas havi laborpostenojn kaj laborkvalifikojn, sed c\u0302iuj devos esti instruitaj, c\u0302ar aliokaze ili ne povos vivi c\u0302irkau\u0306ite de teh\u0302nologio. Jam en Germanio nur 39 % de la log\u0302antaro havas laborpostenojn kaj sukcese vivtenas c\u0302iujn aliajn."}, {"text_idx": "#001744", "text": "G\u0302is nun mono determinis la potenc-rilatojn. La homa naturo, klopodanta akiri pli da povo, ig\u0302i pli potenca kaj havi pli altan socian pozicion, c\u0302iam difinos la celon de intersociaj rilatoj. Sed kio povus anstatau\u0306i la funkcion de mono? S\u0302ajnas, ke tio estos scio. La kvanto de scio difinos la poziciojn de individuoj en la socio. Kiel oni tion mezuros kaj organizos, videblos nur en la estonteco."}, {"text_idx": "#001745", "text": "La Esperanto-mondo perdis heroon: meze de septembro mortis William Auld, plej granda poeto de la Lingvo Internacia, korifeo de g\u0302ia literaturo. Ni funebras ne nur pro tio, sed ankau\u0306 c\u0302ar nia revuo havis lin dekomence kiel amikon kaj redaktoron. Kiam antau\u0306 30 jaroj mi preparis la lanc\u0302on de la gazeto Semajno, kun granda hezitemo mi kurag\u0302is demandi la famulon, c\u0302u eventuale li pretus transpreni la rubrikon pri literaturo, do noveloj kaj poemoj. Je mia surprizo li tuj akceptis kaj preparis tekstojn por la nul-numero. Kiam el mia iniciato poste farig\u0302is Monato, li tenis la funkcion de tiurubrika redaktoro. Li estis milda redaktisto, kiu lasis al poetoj liberecon; gravis por li precipe enhavo kaj verk-arto. Pro sia toleremo li pretervidis fojfoje erarojn, kio embarasis kompostistojn kaj reviziantojn. Sed entute li fidele kaj akurate plenumis sian taskon. Kiam okaze de la 100-jara jubileo de Esperanto mi proponis, konforme al la karaktero de nia revuo, kolekton de socikritikaj poemoj, entuziasme li tuj aprezis la ideon kaj fervore atakis la temporaban taskon. Rezulto estis la impona antologio Sub la signo de socia muzo."}, {"text_idx": "#001746", "text": "En 1998 en nia revuo aperis kelkaj artikoloj, kiuj kau\u0306zis skandaletojn; tio c\u0302agrenis Auld tiom, ke li forlasis sian postenon de redaktoro. Ankau\u0306 mi ne sukcesis trankviligi lin, por ke li reviziu sian decidon. Tamen restas la fakto, ke dum 18 jaroj kompetente li redaktis la literaturan rubrikon. Restas lia merito, ke dum tiu longa tempo li donis s\u0302ancon ankau\u0306 al multaj novaj talentoj konatig\u0302i per renoma kaj vaste legata revuo. Ni do havas c\u0302ian motivon, kore danki al li kaj funebri pro lia forpaso. Ni perdis amikon de nia revuo, mi perdis \u2013 kiel multaj aliaj \u2013 bonan personan amikon, kiu profunde impresis ankau\u0306 pro siaj modesteco kaj humaneco. Sed restas felic\u0302e por c\u0302iam la grandioza kultura monumento de lia impona verkaro."}, {"text_idx": "#001747", "text": "Ekleziaj dokumentoj dum jardekoj kas\u0302ataj fine studeblis, kiam en septembro estis malfermita al historiistoj kaj aliaj interesatoj parto de la Sekreta Vatikana Arkivo. La dokumentoj rilatas al la papeco de Pio la 11a (1922-1939)."}, {"text_idx": "#001748", "text": "La arkivo, alirebla pro iniciato de papo Johano Pau\u0306lo la 2a, tamen retenas siajn sekretojn. Ekzemple ne legeblas la aktaro pri la konklavo, kiu elektis la novan papon en februaro 1922. Tamen disponeblas la notoj rilate la au\u0306diencojn de Pio la 11a kun diplomatoj akredititaj c\u0302e la Sankta Seg\u0302o. Lau\u0306 la c\u0302efarkivisto, la dokumentoj indikas, kiel rilatoj inter la papo kaj la fas\u0302ista reg\u0302imo en Italio ekglitis al kolizio."}, {"text_idx": "#001749", "text": "La kolekto konsistas el milionoj da paperoj en 30 000 diversaj dosieroj kaj kovertoj. Legi ne c\u0302iam facilas: la notoj pri la diplomataj au\u0306diencoj estas mane skribitaj sur miloj da folioj. Planita estas plurvoluma eldono de la koncernaj dokumentoj."}, {"text_idx": "#001752", "text": "Se nur unu arbon vi ie vidas, vi pri arbaro ne pensos. Se tri ... ankorau\u0306 ne. Se dek ... iuj jes, aliaj ne. Interese estas pripensi, kiom da arboj necesas, por ke c\u0302iu vidu arbaron. Se unu verkisto aperas en iu regiono, oni pri kulturo ne fanfaronas. Se dek, oni jam pripensas kaj konkludas, ke oni ne povos nei kulturecon de la popolo. Kaj se 893? Nu, tiam oni jam ne postulas altegan kvaliton de c\u0302iu el ili aparte. Kaj 893 estas la nombro de esperantaj au\u0306toroj, prezentitaj en Ordeno de Verda Plumo. Pro multe da arboj (au\u0306toroj) oni arbaron (kulturon) ne povas ignori. El tiuj 893 + 1 entute 461 + 1 surmetis sian ordenon (foton). La suplementa unu estas la kompilinto de la verko, kiu aperas, ordenita, dorse de la libro."}, {"text_idx": "#001753", "text": "Josip Pleadin, la kompilinto, en tre lirika enkonduko parolas pri parko kun kverkoj, betuloj, salikoj, tilioj, pri diece bela loko de Esperantujo. Pri iu Edeno, do. Kaj vere, Adamon vi renkontos, senkas\u0302e ... Evon vi devos iom serc\u0302i, sed s\u0302i estas, ec\u0302 kelkfoje, kun pomo. En la parko estas kelkaj intimaj romantikaj lau\u0306boj, kiosketoj, kie vi konatig\u0302os kun kortus\u0302aj vivorakontoj, c\u0302ar la libro certe ne estas memortabulo kun nekrologaj listoj: legu pri Ada Fighiera-Sikorska, legu pri Leopoldo Knoedt, legu pri Georgij Des\u0302kin, legu pri Armand Su ... kaj pri multaj aliaj. La kompilinto volis prezenti vivantajn (ec\u0302 se ili jam mortis) personojn, el sango kaj karno. Je mia miro, mi dum legado konstatis, ke mi dum longaj jaroj kunlaboris kun Ada kaj fakte tre malmulte sciis pri s\u0302ia (antau\u0306a) vivo."}, {"text_idx": "#001754", "text": "Iam mi lernis, ke la apero de enciklopedioj, prihistoriaj verkoj, antologioj estas signo de agonio de iu kulturo. Mi ne kredas tion. Mi kontrau\u0306e opinias, ke tia vigleco montras maturig\u0302on, konscion de la popolo pri g\u0302iaj valoro, ekzisto, energio kaj estonto. Ni preg\u0302u, ke mi pravu! Tre strange estas, ke la kompilinto mencias en sia antau\u0306parolo, ke li el diversaj landoj ricevis proponon ne okupig\u0302i pri la temo ... c\u0302ar li povus forgesi gravan nomon kaj tiel ofendi iun. Se la nenomito meritus nomig\u0302on, tiam li, lau\u0306 mi, ne vundig\u0302us pro la nenomig\u0302o. (Li ec\u0302 vers\u0302ajne komprenus la j\u0302usan frazon!)"}, {"text_idx": "#001755", "text": "Kiam mi rigardis la rozetojn (fotojn) sur la arboj (rozeto en sia PIV-a signifo: ordeno), mi kelkfoje miris kaj ne rekonis la arbon. Unue mi pensis: \u201eNu, ec\u0302 simio foje rigardas sin en spegulo\u201d, sed poste mi trovis la logikan klarigon. Estante juna (iam!), mi demandis al instruisto, en kiu vivo-ag\u0302o ni aperos en la eterna paradizo. Li, kiu havis rug\u0302an telefonon kaj do estis tre bone informita, instruis al mi, ke ni tie estos tridekjarag\u0302aj. Pripensu la teknikajn problemojn por retrovi viajn geavojn au\u0306 bebe mortintan frateton! Supozeble Josip pripensis tion kaj preparas nin, por ke ni rekonu niajn heroojn, tie, malproksime. Cetere, estas ja problemo! Ankau\u0306 ne estus bona ideo publikigi serion da diversag\u0302aj fotoj de sama persono por tiel klare montri ties kadukig\u0302on!"}, {"text_idx": "#001756", "text": "Parte, sed tio estas neevitebla, la biografietoj fontas el nekrologoj en revuoj, kaj iufoje tio sentig\u0302as. La plej granda parto de la biografiitoj jam mortis, kaj ankau\u0306 tio ne estas evitebla. Kiom da generacioj jam pasis ekde la estig\u0302o de Esperanto? La kvina rulig\u0302as. Samtempe jen alia pruvo, ke ni havas historion! Cetere ... al tiuj, kiuj ac\u0302etos la libron por kompletigi g\u0302in: oni jam por minimume du enlistigitoj povas aldoni mortodaton (Wouter Pilger: 2006-08-15; William Auld: 2006-09-11). Por iuj cititoj la teksto limig\u0302as al nur kelkaj linioj. Tamen estas bone, ke la kompilinto enmetis tion, pri kio li disponis; tiel li atentigas pri tiuj au\u0306toroj kaj instigas vin al alsendo de mankantaj donitaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#001757", "text": "Ec\u0302 en Edena Parko la g\u0302entilaj leopardoj havas makulojn: leopardo sen makuloj ja ne estus leopardo. Pri la (iom tro da) tajperaroj mi tute ne volas paroli, c\u0302ar ankau\u0306 mi mem ja eldonas ... Se oni g\u0302enerale ne rimarkas la forestantojn, en tiu c\u0302i libro oni nepre ja rimarkas ilin, c\u0302ar c\u0302iu leganto au\u0306 uzanto, kiu prenas la libron enmanen, jam havas en la kapo la nomojn, kiujn li tuj serc\u0302os. Ne ofte li seniluziig\u0302os ... au\u0306, ni diru, dependas de lia nacieco, c\u0302u li trovos, kion li deziras trovi, c\u0302ar estas klare, ke ne en c\u0302iu lando la samideanoj same aktive kaj entuziasme kunlaboris."}, {"text_idx": "#001760", "text": "Albanio pli demokrata ol Usono"}, {"text_idx": "#001761", "text": "Strangas legi pri kvin c\u0302inaj ujguroj, akuzitaj pri terorismo (MONATO 2006/7, p. 9), ke la usonaj au\u0306toritatoj vane traktis kun 20 s\u0302tatoj por akirigi al la ujguroj politikan rifug\u0302ejon kaj ke finfine Albanio akceptis ilin. Kial? Antau\u0306 unu jaro usona jug\u0302ejo ja deklaris la ujgurojn nekulpaj. Kial ili ne trovis rifug\u0302ejon en Usono mem? Finfine Albanio ig\u0302is pli demokrata ol Usono, la c\u0302efa garantianto de libero!"}, {"text_idx": "#001762", "text": "La artikolo Lingvo-politiko: mankas unueco en la Unio (MONATO 2006/7, p. 7) konfirmas la fakton, ke altrangaj politikistoj en Eu\u0306ropo estas forte direktitaj al uzo de la angla lingvo, kaj popoloj, pro plurjara agado de la esperantistoj, perceptis la grandan gravecon de neu\u0306trala Esperanto. Eu\u0306ropa Esperanto-Unio pli facile atingos plenan sukceson per modesta enkonduko de Esperanto kiel regula studobjekto en lernejoj de tuta Eu\u0306ropo. Poste per generacia s\u0302ang\u0302o kreig\u0302os nova stato por la lingvo."}, {"text_idx": "#001763", "text": "C\u0302u la Liberiga Armeo en Kosovo (Protestas C\u0302inio, MONATO 2006/7, p. 9) estas reale liberiga au\u0306 ne? Antau\u0306 c\u0302io oni komprenu la esencon. Unue, c\u0302u albanoj en Serbio havis au\u0306 ne havis c\u0302iujn homajn rajtojn? Due, c\u0302u ili rajtas krei novan s\u0302taton sur teritorio de alia s\u0302tato lau\u0306 la internaciaj leg\u0302oj? Se oni komprenas la esencon, ja estas klare, ke albanoj en Serbio ja havas c\u0302iujn homajn rajtojn, kaj ke ili ne havas la rajton des\u0302iri Kosovon de Serbio. Tiun esencon oni devus klarigi al kosovanoj, kaj tiam oni estus evitinta ambau\u0306flankajn homajn kaj materialajn perdojn en Serbio, kio estis ankau\u0306 granda damag\u0302o por Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#001764", "text": "La dilemo de la homaro"}, {"text_idx": "#001765", "text": "Pli kaj pli evidentig\u0302as, ke granda parto de la homaro jam rezignis akiri veran demokration, tio estas politikan kaj ekonomian demokratiojn. Decidojn ne vere faras la s\u0302tatanoj au\u0306 popolanoj, sed pli kaj pli seng\u0302ene la posedantoj de grandaj entreprenoj kaj entreprenc\u0302enoj. La demokratiaj s\u0302tatoj permesas al siaj anoj liberajn elektojn kaj balotojn, sed la elektitoj ne plu traktas serioza la volon de la balotintoj. Gravas nur la bonfarto de la entreprenposedantoj (grandakciuloj). Tiuj jam mondskale agas, dum la plej granda parto de la homaro ankorau\u0306 pretas senhelpe subig\u0302i naciajn kaj regionajn malefikajn decidojn. La tiel nomata tutmondigo evidentig\u0302as esti nenio alia ol subordigo al la interesoj de la restinta granda potenco Usono."}, {"text_idx": "#001766", "text": "La sola kontrau\u0306staro venas de islamaj popoloj, kies estroj decidas lau\u0306 la volo de dio. Sed la volon de dio ne eblas regi au\u0306 pridemandi, do restas nenio alia ol la plenumo de la volo de la potencohavantoj. Kaj jen kia koincido. Tiel ne eblas veni al vera demokratio, sed nur al sufero kaj detruo."}, {"text_idx": "#001767", "text": "Nur demokratiaj decidoj surbaze de raciaj kaj science bazitaj komunutilaj agoj gvidos al bonfarto de la tuta homaro. Sed s\u0302ajnas, ke la homaro ne (plu) volas tion. Kiel estus cetere klarigeble, kial tiel multaj admiras religiajn gvidantojn, kiuj neniam kontribuis al progresigo de demokratio, sed male al stagnigo kaj ec\u0302 malprogresigo."}, {"text_idx": "#001768", "text": "Aviadilon survoje inter Albanio kaj Turkio kaptis en oktobro nearmita turko. Li devigis la piloton flugi al Italio, celante Romon kaj dirante, ke li havas mesag\u0302on por la papo. Tamen la aviadilo alterig\u0302is en Brindisi, en suda Italio, kie la aerpirato cedis al la polico, petante azilon. Neniu el la 113 ostag\u0302oj en la aviadilo vundig\u0302is."}, {"text_idx": "#001769", "text": "La turko, dizertinto el la turka armeo, log\u0302is plurajn monatojn en Tirano, Albanio, kaj tie petis azilon, kiu estas rifuzita. Li decidis reveni Turkion sed en la aviadilo, trovinte la pordon al la pilotejo malfermita, li minacis la pilotojn kaj postulis, ke ili direktu la flugon al Romo."}, {"text_idx": "#001770", "text": "Instancoj kaj en Italio kaj en Albanio ekzamenas flughavenan sekurecon. Sed s\u0302ajne c\u0302iuj antau\u0306flugaj kontroloj en Tirano estis neriproc\u0302eblaj: la turko ne portis armilon, kiel klare montras flughavena sekureco-filmo. Tamen eraris stevardino, kiu ne fermis la pilotejan pordon."}, {"text_idx": "#001771", "text": "Post multjara kaptiteco de Natascha Kampusch [natas\u0302a kampus\u0302], nun 18-jara, la au\u0306stra registaro planas pli severan punon pro forrabo de libereco. Tiucele, lau\u0306 la ministrejo pri justico en Vieno, la registaro estigis laborgrupon, kiu prezentos proponojn por fermi truojn en la leg\u0302o koncerne forrabon de libereco kun au\u0306 sen postulo de elac\u0302eta mono."}, {"text_idx": "#001772", "text": "Krimoj, kiel tiu de Wolfgang Priklopil, la forrabinto de Natascha Kampusch, povus esti punataj estontece per maksimume 20 jaroj da malliberigo."}, {"text_idx": "#001773", "text": "La 44-jara Priklopil forrabis en 1998 la tiam dekjaran knabinon Natascha kaj tenis s\u0302in ok jarojn en sia hejmo. Baldau\u0306 post s\u0302ia fug\u0302o en au\u0306gusto 2006 li mortigis sin. Pro la fakto, ke Priklopil ne postulis elac\u0302etan monon, li povus esti kondamnita lau\u0306 la nun valida leg\u0302o al maksimume dek jaroj da malliberigo."}, {"text_idx": "#001775", "text": "La teksto sub la lasta bildo de la artikolo Maria Magdalena: c\u0302u edzino au\u0306 ne? (MONATO 2006/8-9, p. 25-26) ne estas g\u0302usta. Aperis en Esperanto ne kopta biblio, sed nur traduko de kelkaj koptaj evangelioj. Kelkaj \u2013 apokrifaj \u2013 evangelioj ja absolute ankorau\u0306 ne estas tuta biblio."}, {"text_idx": "#001776", "text": "Skulptado de figuroj el glacio c\u0302iam pli popularig\u0302as en Nordio. Amatoraj glaciskulptantoj spertigas sin reciproke dum pluraj konkursoj, kiuj okazas c\u0302iuvintre. Iliaj laborinstrumentoj estas motorsegiloj, hakiloj, marteloj, c\u0302iziloj, skrapiloj. Ofte la skulptantoj mem elpensas kaj faras la plej bonajn skulptilojn. Krome ili bezonas ankau\u0306 elektron (por varmigi la glacion kaj prilumi la pretan skulptaj\u0302on) kaj akvon (por kunglui partojn de glacio au\u0306 poluri la surfacon). Kompreneble la glaciskulptantoj bezonas tau\u0306gajn vestaj\u0302ojn, precipe varmajn gantojn kaj akvo-imunajn botojn."}, {"text_idx": "#001777", "text": "Materialo por skulptado estas glaciblokoj, transportitaj el iu pura lago kun sufic\u0302e dika glacisurfaco. La vetero ne c\u0302iam favoras la glaciskulptantojn. Nur en frosta vetero la reliefoj kaj plej fajnaj c\u0302izaj\u0302oj el glacio longe ekzistas. Oni povas uzi ankau\u0306 malmolajn neg\u0302blokojn, sed tiuokaze la skulptaj\u0302oj ne estos travideblaj. Ili ofte estas pli grandaj kaj povas esti uzataj kiel ludejoj por etulaj grimpantoj kaj glitantoj. C\u0302i-okaze oni devas zorgi, ke oni detruu ilin antau\u0306 ol ili ig\u0302as rompig\u0302emaj kaj dang\u0302eraj pro la printempa varmo. Ambau\u0306 specoj de glaciskulptado estas apartaj branc\u0302oj de la konkursoj. C\u0302i-lastaj estas gajaj allogaj\u0302oj por familioj kaj soluloj, kiuj s\u0302atas pasigi sian liberan tempon en fres\u0302a aero."}, {"text_idx": "#001778", "text": "Ekzemple temo de glaciskulptado-konkursoj en januaro 2006 apud la Zoologia g\u0302ardeno de Helsinko estis medio- kaj bestprotektado. Plej tau\u0306ga materialo estis natura glacio, transportita de lapona lago, kies glacio kutime estas dika 80 cm, sed pro la milda vintro c\u0302i-foje g\u0302i dikis nur 40 cm. Ne nur finnoj kaj estonoj partoprenis en la glaciskulptado, sed ankau\u0306 c\u0302inoj el Harbino, mongoloj el Ulanbatoro, germanoj, nederlandanoj kaj unu afrikano el Kenjo. La premioj estis monaj (ili variis de 100 g\u0302is 1000 eu\u0306roj) kaj objektaj (pokaloj). La unuaj premioj estis aljug\u0302itaj al nederlandano (skulptaj\u0302o \u201eMara testudo\u201d) kaj mongolo (\u201eEndang\u0302erigitaj montaraj kaproj\u201d). Aliaj vidindaj skulptaj\u0302oj prezentis raran riverkankron, striginon kun ido, tri litojn por ursoj, nordan lumon kaj longkruran insekton (\u201eSpecimeno\u201d), kies maldikaj piedoj rapide degelas. C\u0302i-lasta s\u0302ajnis teknika miraklo kaj gajnis la duan premion. Kroma valora verko (\u201eAmikoj\u201d), kiun skulptis c\u0302inoj, estis figuro de rajdanta maljunulo sub arbo."}, {"text_idx": "#001779", "text": "Alfred Nobel: nobelo inter la sciencistoj kaj lingvistoj"}, {"text_idx": "#001780", "text": "J\u0302urnalistoj nomis Alfred Nobel \u201ela vendisto de la morto\u201d, \u201ela viro, kiu faris la militon profitdona\u201d. Kaj tiu Alfred Nobel estis c\u0302e la bazo de la c\u0302iujare atribuata pacpremio ... Iom malfacile kompreneble? Au\u0306 tamen ne ..."}, {"text_idx": "#001781", "text": "Alfred Nobel naskig\u0302is en 1833 en Stokholmo kiel la tria filo de Immanuel Nobel. Kiam li havis nau\u0306 jarojn, li translog\u0302ig\u0302is kun sia patrino kaj du fratoj (Robert kaj Ludvig) al Sankt-Peterburgo por ricevi privatan instruadon. Tie plia frato Emil naskig\u0302is. Alfred ricevis instruon hejme, g\u0302is li havis dek ses jarojn. Li ne nur estis tre klera pri kemio, sed li estis ankau\u0306 pasia leganto kaj parolis flue la anglan, germanan, francan, svedan kaj rusan."}, {"text_idx": "#001782", "text": "Lia patro Immanuel estis arkitekto kaj entreprenisto. Li fondis entreprenon, kiu fabrikis inter aliaj varoj torpedojn. La entrepreno kreskis prospere, interalie pro multaj mendoj de la rusa armeo. En 1859 la entreprenon transprenis la dua filo Ludvig."}, {"text_idx": "#001783", "text": "La kreo de lia imperio"}, {"text_idx": "#001784", "text": "Dum du jaroj Alfred vojag\u0302is diversdirekte, interalie al Francio (kie li laboris en laboratorio) kaj al Usono. Post sia reveno li laboris en la firmao de sia patro. En 1859 la entrepreno bankrotis, sed Alfred dau\u0306rigis siajn eksperimentojn kun eksplodaj\u0302oj. Li precipe serc\u0302is metodojn por pli sekura fabrikado kaj pristudis la uzon de nitroglicerino. En la jaro 1864, kiam li havis 31 jarojn, li ricevis la unuan patenton pri sia eksplodaj\u0302o. La industriistoj nomis g\u0302in la plej granda malkovro iam ajn farita pri la principoj kaj praktikoj de eksplodaj\u0302oj. Malfelic\u0302e okazis en la sama jaro ankau\u0306 granda katastrofo. Lia fabriko eksplodis, kaj kvin homoj mortis. Inter ili lia 20-jara frato Emil. Nun ankau\u0306 bankroto de lia firmao minacis."}, {"text_idx": "#001785", "text": "La urbo ne volis doni al li novan permeson, kaj pro tio li dau\u0306rigis sian laboron en s\u0302ipokorpo sur la Ma\u0308rla-lago. Kiam reprezentanto de la s\u0302tatfervojoj rakontis al li, ke liaj eksplodaj\u0302oj estos uzataj por la konstruo de tunelo, Alfred sciis, ke lia entrepreno estas savita. Post sia unua patento li kolektis pli ol 300 patentojn plejparte rilate dinamiton kaj la sendang\u0302eran uzon de g\u0302i. Aperis eksplodigiloj, kiuj ekbrulas ne de frotado au\u0306 premado, sed nur de sparkado. Vojkonstruistoj kaj fervojaj kompanioj estis entuziasmaj uzantoj. Ankau\u0306 en la minekspluatado dinamito pruvas sian grandan utilon, kaj finfine la milita industrio ne povas vivi sen tia materialo."}, {"text_idx": "#001786", "text": "La fratoj de Alfred, Ludvig kaj Robert, restis en Rusio. Ili komencis komerci nafton kaj ekspluatis kiel unuaj la naftokampojn de la Baku-regiono en la sudo de Rusio. Ankau\u0306 Alfred investis parton de sia mono en tiu komerco. La sukceso estis preskau\u0306 senlima. En la komenco de la sepdekaj jaroj de la 19a jarcento ili produktis la unuajn barelojn. Post dek jaroj ilia merkatoparto estis tiel granda, ke la usonaj petrolkompanioj c\u0302esigis sian eksporton al Rusio. La fratoj Nobel estis konataj kiel la \u201erusaj Rockefeller\u201d."}, {"text_idx": "#001787", "text": "Alfred Nobel forte interesig\u0302is pri literaturo. Kiam li havis 17 jarojn, lia patro proponis al li studvojag\u0302on al Usono. Ekzistis tamen kondic\u0302o: li rajtas foriri nur se li promesas rezigni pri siaj planoj ig\u0302i verkisto. Tion li faris, sed lia emo al la skribkulturo restis. Lia sola teatraj\u0302o, Nemezo, tragedio en kvar aktoj, estis presita j\u0302us antau\u0306 lia morto. Tamen c\u0302iuj ekzempleroj escepte de tri estis detruitaj tuj post lia morto pro tio, ke la verko estis konsiderata blasfema kaj noca. La unua reala eldono aperis nur en 2003 en Svedio en la sveda kaj en Esperanto (kaj poste en la slovena, tradukita el Esperanto)."}, {"text_idx": "#001788", "text": "Li estis pasia leganto de fikcio kaj havis intereson pri filozofio. Li legis filozofiajn verkojn kun granda atento, substrekis frazojn kaj faris notojn en la marg\u0302enoj. Kvankam tiuj notoj certe ne c\u0302iam atestas pri originalaj ideoj, ili donas bonan imagon pri lia maniero de pensado. Li komentis ne nur la tekstojn de Platono, Aristotelo kaj Demokrito, sed ankau\u0306 de Voltaire kaj Darwin. Li notis ekzemple, ke estas malklare, kiamaniere homoj akiras la koncepton de Dio. Aristotelo opiniis, ke la kialo estas timo, Voltaire asertis, ke g\u0302i estas en la deziro de la intelektularo erarigi simplajn homojn. Nobel parolis respekte pri la filozofaj duboj de Descartes kaj Spinoza, aldirante, ke dubo devas esti la origino de la filozofia pensado."}, {"text_idx": "#001790", "text": "Historio estas bildo de pasinteco kun similaj\u0302oj kaj diferencoj, geografio montras la diferencojn en la terosurfaco, astronomio estas la studo de similaj\u0302oj kaj diferencoj de astroj, fiziko estas la studo de altira forto kaj movado de objektoj. La sola diferenco estas religio, sed ec\u0302 g\u0302i bazig\u0302as sur la simila naiveco au\u0306 trokredemo de homoj. Ankau\u0306 metafiziko devas trovi sian originon en tia hipotezo de analogioj. Sen troigo, li rajtas diri, ke la observado kaj la esplorado estas la bazo de nia kono. Li povas kompletigi tion kun la vortoj de Humboldt: \u201eOni iras de observado al eksperimento sur bazo de analogioj kaj konataj leg\u0302oj.\u201d Alfred Nobel estis konvinkita, ke li uzis tian metodon dum sia eksperimenta laboro."}, {"text_idx": "#001791", "text": "Nobel estis tre humila. Kiam lia frato volis skribi historion pri la familio Nobel kaj petis, ke li verku au\u0306tobiografion, li respondis: \u201eAlfred Nobel, kompatinda kreitaj\u0302o, prefere estus mortigita de humana kuracisto, antau\u0306 sia alveno en tiu c\u0302i mondo. Liaj plej grandaj virtoj: li purigis regule siajn ungojn kaj g\u0302enis neniun. Liaj plej grandaj malfortecoj: li posedis nek edzinon au\u0306 infanojn, nek gajhumoran karakteron, nek sanan avidon.\u201d"}, {"text_idx": "#001792", "text": "Oni rakontas, ke Alfred Nobel akiris la ideon krei premiojn por meritplenaj homoj au\u0306 institucioj, kiam li hazarde legis sian propran nekrologon en diversaj j\u0302urnaloj. J\u0302urnalisto intermiksis lin kun lia frato Ludvig, kaj la informo estis transprenita sens\u0302ang\u0302e en aliaj gazetoj. En la komunikoj li estis priskribita kiel \u201ela vendisto de la morto\u201d, \u201ela viro, kiu faris la militon profitdona\u201d."}, {"text_idx": "#001793", "text": "Tamen, eble pro sia intereso pri filozofio, li montris sin dum sia tuta vivo konvinkita pacemulo. Li diskutis ofte pri tio kun Bertha von Suttner. Iam li diris al s\u0302i: \u201eEble miaj fabrikoj haltigos militojn pli frue ol viaj kongresoj. Kiam du armeoj povas detrui unu la alian en unu sekundo, c\u0302iuj civilizitaj nacioj time retirig\u0302os kaj sendos siajn soldatojn hejmen.\u201d"}, {"text_idx": "#001795", "text": "Alfred Nobel neniam havis la iluzion, ke komitato de kvin norvegoj, kiu c\u0302iujare disdonas la Nobelpremion, vere fondus eternan pacon. La unuajn jarojn la premioj estis atribuataj al universale rekonataj personoj. Poste ekestis pli da polemiko. G\u0302uste tiu polemiko estis eble parto de la sukceso. Tiel en 1938 Adolf Hitler estis nomumita, sed tamen ne gajnis la premion. Henry Kissinger \u2013 gajninto de Nobelpremio en 1973 \u2013 respondecis pri la bombardadoj en Kambog\u0302o en 1969 kaj 1970, dum kiuj proksimume 800 000 civiluloj pereis. En 1994 gajnis Jasir Arafat, kiu poste estis akuzita pri terorismo. Ankau\u0306 pri Begin, iama c\u0302efministro de Israelo, oni povas dubi. Kion pensi pri Wangari Maathai, kiu ricevis la premion en 2004. S\u0302i ne estis vere elektita demokrate fare de la kenja parlamento kun 98 % de la voc\u0302oj. Rimarkinda detalo estis s\u0302ia deklaro: \u201eLa aidosa viruso estas armilo, kiun blankaj sciencistoj inventis por ekstermi la nigran rason.\u201d Tiu c\u0302i deklaro provokis ege indignajn reagojn kaj damag\u0302is s\u0302ian reputacion."}, {"text_idx": "#001796", "text": "Oni povas diri, ke la Nobelpremio precipe estas politika elekto kaj g\u0302i diras pli pri la elektantoj ol la elektatoj. Klare la spirito de la epoko ludas gravan rolon. Aliflanke oni ne tro relativigu la valoron de la premio. La grupo Kuracistoj por la evitado de nuklea milito gajnis la premion en 1985 kaj Joseph Rotblat kun Pugwash en 1995. Tio donis al la du movadoj multe da bonvolo por disvastigi iliajn celojn. La Nobelpremio povas esti mikrofono kun monda atingopovo, kiel en 1996, kiam Ramos Horta kaj la roma katolika episkopo Carlos Belo finfine per la pacopremio altiris la atenton de la mondo al problemoj en sia regiono. La premio ankau\u0306 povas doni iom da protektado, kiel en 1935 por la germana j\u0302urnalisto kaj pacemulo Carl von Ossietzky. La nazi-reg\u0302imo en Germanio malpermesis al Ossietzky, kiu restis tri jarojn en koncentrejo, iri al Oslo por ricevi la premion. Tamen post la aljug\u0302o oni alkondukis lin al hospitalo, kie li post du jaroj mortis pro tuberkulozo."}, {"text_idx": "#001797", "text": "Sendube la premio restas grava simbolo en la homa strebado al paco."}, {"text_idx": "#001798", "text": "En majo 2005 la hispana parlamento permesis al la registaro ekdialogi kun la eu\u0306ska sendependiga movado ETA, sed nur kiam c\u0302esos perfortoj. C\u0302i tiun pas\u0302on al paco rigardis la hispana popolo kaj kun esperoj kaj kun zorgoj."}, {"text_idx": "#001799", "text": "En marto 2006 ETA deklaris paf-c\u0302esigon. Poste g\u0302i petis, ke Eu\u0306skio mem decidu pri siaj aferoj, ke elprizonigitaj estu aktivuloj, kaj ke la politika alo de ETA, la kontrau\u0306leg\u0302a politika partio Herri Batasuna (Unueco), estu legalizita."}, {"text_idx": "#001800", "text": "Komence c\u0302io s\u0302ajne glatis. La proponojn apogis la hispana prezidanto de la registaro Jose\u0301 Luis Rodri\u0301guez Zapatero [h\u0302ose\u0301 lu\u0306is rodriges sapatero] kaj c\u0302iuj politikaj partioj. La polico raportis, ke paf-c\u0302esigo ja realig\u0302is, kaj la socialista partio de Rodri\u0301guez Zapatero komencis intertrakti kun Herri Batasuna."}, {"text_idx": "#001801", "text": "Sed en junio Mariano Rajoy [rah\u0302o\u0301j], c\u0302efo de la opozicia Popola Partio, anoncis, ke la partio ne plu subtenos la pac-iniciaton. Kaj malgrau\u0306 tio, ke la prezidanto de la registaro deklaris, ke ekis dialogoj kun ETA, en au\u0306gusto tiu informis, ke la procezo krizas. Tuj poste komencig\u0302is la kale borroka: eu\u0306sklingve stratluktado, starigo de barikadoj kaj j\u0302etado en eu\u0306skaj urboj de brulboteloj, la Molotov-kokteloj."}, {"text_idx": "#001802", "text": "Levig\u0302as demandoj, kial la pac-iniciato stumblis. La Popola Partio retiris sian eventualan apogon tuj post la aserto de Rodri\u0301guez Zapatero, ke la registaro ektraktos kun ETA. Cetere la registaro ne plene informis la opozicion pri siaj planoj: tiu sentis sin izolita. Kaj ambau\u0306 partioj provis ekspluati la procezon pro propraj politikaj motivoj."}, {"text_idx": "#001803", "text": "Vers\u0302ajne oni ne progresos, g\u0302is la registaro insistos pri transdono de c\u0302iuj armiloj, kaj g\u0302is Herri Batasuna publike kondamnos perforton. Nur tiam, eble post longa tempo, okazos paco."}, {"text_idx": "#001804", "text": "Venkis en balotoj en Makedonio la makedon-etna dekstro, gvidata de Nikola Gruevski, kaj la alban-etna maldekstro, gvidata de Ali Ahmeti. Sed Gruevski, la nova c\u0302efministro, elektis por sia koalicia registaro ne la partion de Ahmeti, sed tiun de Arber Xhaferi [dj\u0302aferi], kiu estas same alban-etna, sed dekstra, kaj natura partnero en dekstrema registaro."}, {"text_idx": "#001805", "text": "Influis la decidon tio, ke la partio de Ahmeti estas kreita de eksaj ribeluloj. En 2001 la Naciliberiga Armeo renversis la dekstran partion makedon-etnan kaj tiel ebligis, per la Interkonsento de Ohrid, pli da rajtoj por albanoj."}, {"text_idx": "#001806", "text": "Humiligite, Ahmeti instigis dekmilojn da albanoj plenigi la placojn kaj manifestacii kontrau\u0306 la registaro. Tiel evidentas, ke albanoj en Makedonio ne sukcesis fondi propran etnan koalicion por garantii al si pli da etnaj rajtoj. Kaj ankorau\u0306 ne tute plenumig\u0302is la Interkonsento de Ohrid, pri kiu la nova c\u0302efministro s\u0302ajne indiferentas."}, {"text_idx": "#001807", "text": "Evoluo vivas ne en la reto"}, {"text_idx": "#001809", "text": "Pri politikistaj mensogoj ni skribis c\u0302i-loke plore plurfoje, ekzemple pri mensogoj de usonaj prezidantoj Bill Klintono en seksoskandalo kaj G\u0302org\u0302 Dablju Bus\u0302 pri Irak-milito. Sed c\u0302i-jare okazis c\u0302i-kampe io nekredebla: politikisto diris mem, ke li (kaj lia partio) mensogadis kaj mensogadas. Hungara c\u0302efministro Ferenc Gyurcsa\u0301ny [djurc\u0302anj] konfesis tiun g\u0302eneralan veron, kaj la mondo miris. Sed ni miris ankau\u0306 pri la reagoj de la publiko hungara: la pompe trompitaj kaj nun klare klerigitaj elektintoj ne dankis pro la vero, sed protestis. Tio certe konfirmos la konvinkon de politikistoj mondvaste, ke ili ne diru la veron, sed pravas brave mensogi. La publiko evidente atendas nenion alian."}, {"text_idx": "#001811", "text": "Mensogis ankau\u0306 germana bulvard-j\u0302urnalo Bild, kiu jubilis \u201eNi estas papo!\u201d Kompreneble ne la germanoj farig\u0302is papo, sed nur unusola Josef Ratzinger [racinger], kiu krome malpli estas germano ol bavaro. Alia afero estas, ke nuna Benedikto 16a en sia blazono havas urson; c\u0302u eble tial somere el Italio venis problem-urso Benno Bruno, kiun pafmortigis bravaj bavaraj c\u0302asistoj, por ke la papo dum sia vizito en au\u0306tuno ne riskus dang\u0302eran renkontig\u0302on kun reala urso?"}, {"text_idx": "#001812", "text": "Pro la krititolo de Bild supozeble palaj poloj c\u0302i-jare ne estis tre afablaj al germanoj, precipe tiuj katolikegaj g\u0302emeloj, kiuj havas nomon similan al \u201eKac\u0302-sinki\u201d kaj nun duope regas Pollandon (unu prezidanto, alia c\u0302efministro), dau\u0306re riproc\u0302is ion al Germanio. Imagu, se ne estus g\u0302emeloj, sed trinaskitoj \u2013 sendube la tria estus papo!"}, {"text_idx": "#001813", "text": "Sed nun ni do havas ne-polan papon, kiu ec\u0302 estis nazio, se ni volas kredi al brutalaj britaj bulvard-gazetoj. Tiuj post elektig\u0302o de Benedikto 16a malkovris, ke li estis \u201eHitler-knabo\u201d, kiel milionoj da germanaj junuloj. Sed la aliaj milionoj ne arogis al si farig\u0302i papo! Benedikto 16a dum universitata prelego en Germanio tamen ne atakis judojn, kiel decus al nazio, sed islamanojn, citante iun mezepokan monarkon, kiu asertis, ke islamo estis tiam perfortema. Tiun prelegon lau\u0306dis ec\u0302 islamaj teologoj, kiuj c\u0302eestis g\u0302in, sed tuj poste c\u0302iuj aliaj islamanoj, kiuj ne au\u0306dis la papajn vortojn, surstrate protestis en tuta la mondo kontrau\u0306 tiu papo kaj volis sendi lin al la infero, lau\u0306 afis\u0302o vidita en Britio. Li ne iris tien, sed provis klarigi, kion li vere diris, kaj iom post iom islamanoj trankvilig\u0302is \u2013 g\u0302is nova ofendo."}, {"text_idx": "#001814", "text": "Kion ni lernas el tio? Ke ni rajtas nek kritiki nek moki pri islamanoj, c\u0302ar ili facile emas ofendig\u0302i. Mirigas min tamen, ke en Germanio islamanoj akceptas c\u0302iujare en decembro \u201ekristnask-monon\u201d sen ofendig\u0302o; tiun ekstran salajron oni pagas en Germanio, por ke kristanoj digne povu festi Kristnaskon. Mi konsilas, ke por islamanoj en Germanio oni transigu tiun almozmonon al la koncerna fast-monato kaj nomu g\u0302in \u201eRamadan-mono\u201d. C\u0302ar, kiel c\u0302i-jare informis abunde turkaj amaskomunikiloj, islamanoj devas elspezi multan monon por fastado, pli g\u0302uste por postfasta fazo de tago. Ili nek mang\u0302as nek trinkas dum la tago, pro kio kolapsis ec\u0302 turka c\u0302efministro, sed post malapero de suno sunaistoj same kiel s\u0302ijaistoj diboc\u0302as ekstreme, mang\u0302ante kaj trinkante dum la tuta nokto, g\u0302is ili matene povas distingi blankan de nigra fadeno. Kontraste al usonanoj, kiuj parolas pri \u201efast food\u201d (rapidnutraj\u0302o), islamanoj do havas sian fastonutraj\u0302on. Ni neniel volas kritiki au\u0306 moki pro tio, sed ni nur citas avertojn de nutrospecialistoj en turkaj gazetoj, kiuj diris, ke tia diboc\u0302ado damag\u0302as sanon \u2013 simile kiel c\u0302e kristanoj, kiuj diboc\u0302as dum Kristnaskofesto (ne Krisnasko-fasto!)."}, {"text_idx": "#001815", "text": "Problemon pri islamo, pli g\u0302uste pri islamistoj, kiel konate, havas ankau\u0306 Bus\u0302o en Irako. Ili simple ne volas akcepti lian predikon pri demokratio kaj dau\u0306re bombatakas la okupaciajn trupojn kaj proprajn popolanojn. Tial nun usonaj militistoj refalis en mezepokon; tiam urbojn oni protektis kontrau\u0306 malamikoj per altaj muroj kaj profundaj fosaj\u0302oj kun akvo. Tiujn volis instali Usono ankau\u0306 c\u0302irkau\u0306 la iraka c\u0302efurbo Bagdado. Grandioza plano, c\u0302u ne? Kiam la fosaj\u0302o estos preta, fine usonaj trupoj povos revojag\u0302i hejmen."}, {"text_idx": "#001816", "text": "Cetere ni devas priplori gravajn perdojn: malaperis en Sensignifolandon miaj du plej dorlotitaj politikaj harlekenoj, au\u0306stra Jorgo Hajdero kaj itala Silvio Berluskono. Nu ja, dau\u0306re restas multaj aliaj politikistoj, pri kiuj ni povas ridi. Eble en 2007 ec\u0302 aperos novaj. Ni rajtas esperi!"}, {"text_idx": "#001818", "text": "Mi preferas la pensmanieron de la brazila konstitucio en kiu trovig\u0302as: \u201eLa fundamenta regula instruado devas esti farita per portugala lingvo, sed estu asekurite al indig\u0302enaj komunumoj ankau\u0306 la uzado de iliaj gepatraj lingvoj kaj de propraj instruprocezoj.\u201d Ne gravas, se indig\u0302ena komunumo sumas dek unu au\u0306 dek mil parolantojn. Lingvo estas \u201eSistemo da vortoj uzata de iu nacio au\u0306 gento por interkomprenig\u0302o\u201d (Revo). Kiam formortas unu lingvo, kune mortas parto de la homa vivo."}, {"text_idx": "#001819", "text": "Legante la titolon \u201eLingvoj formortu senprobleme\u201d, per kiu vi prezentis leteron de Elvia Belluco (MONATO 2006/10, p. 7), mi s\u0302okite pensis: nu, jen persono, kiun tute ne tus\u0302as la lingva katastrofo, okazanta sub niaj okuloj! Sed poste, atente legante la leteron, mi konstatis, ke vers\u0302ajne g\u0302i esprimas la malon. Lau\u0306 mia kompreno, E. Belluco bedau\u0306ras, kiel ni c\u0302iuj, pri la grava fenomeno; g\u0302uste tial s\u0302i proponas: oni haste kolektu skriban ateston pri tiuj lingvoj, kiuj vers\u0302ajne baldau\u0306 mortos, por ke almenau\u0306 dokumenta memoro restu pri ili!"}, {"text_idx": "#001820", "text": "En la junia numero mi raportis pri problemoj de germanoj pri la propra lingvo kaj ligite al tio pri la angla (\u201eGermana batalo\u201d, MONATO, 2006/6, p. 7). Mi citis sciencistojn, kiuj kritikis la troan au\u0306 preskau\u0306 ekskluzivan uzadon de la angla en scienco kaj diris, ke 30 % de la germanoj tute ne scias la anglan, pliaj 30 % nur rudimente (tio estas, ili lernis, sed ne scias g\u0302in). El tio oni povus konkludi, ke unu triono de la germanoj scias la anglan. Tion tamen kontestas nova esploro, kiu enketis 3700 studentojn pri angla lingvo. 34 % asertis, ke ili tre bone scias g\u0302in, 38 % diris bone. Sed postaj lingvotestoj montris: nur 1 (unu!) % scias la anglan tre bone, nur 4 % bone kaj 76 % kontentige (do nebone). Atentu: temas nur pri studentoj (do la elito), ne pri germanoj g\u0302enerale. Tiuj studentoj dum 8 g\u0302is 10 jaroj intense lernas la anglan. Oni do povas paroli nur pri grandioza fiasko de instruado kaj lernado de la angla, se oni vidas tiujn rezultojn. Tio ne povas mirigi, c\u0302ar kontraste al ofte esprimata kontrau\u0306a aserto, la angla por germanoj estas tre malfacila lingvo."}, {"text_idx": "#001821", "text": "Spite al tio tamen precipe politikistoj en Germanio plu kaj pli kaj pli favoras lernadon de la angla. Gu\u0308nther Oettinger [ginter e\u0301tinger], kristandemokrata ministroprezidanto de la federacia lando Baden-Virtembergo, pledante por instruado de la angla, argumentis jene: \u201eLa angla farig\u0302as la laborlingvo. La germana restas la lingvo de familio kaj libertempo, la lingvo, per kiu oni legas private.\u201d Lau\u0306 li do la germana reduktig\u0302u al ludodialekto. Privilegion kaj avantag\u0302on au\u0306tomate havas per uson-angla lingvo tiuj homoj, kies gepatra lingvo g\u0302i estas, dum c\u0302iuj aliaj pene devas lerni g\u0302in, elspezante gigantajn energion, tempon kaj monon. Britoj kaj usonanoj devas lerni neniun fremdan lingvon kaj povas investi energion, tempon kaj monon por aliaj aferoj kaj tiel facile superi c\u0302iujn aliajn ekonomie kaj kulture. Ne malprave tial oni diras, ke tiel nomata tutmondig\u0302o fakte estas nenio alia ol usonigado de la cetera mondo. Estas por mi c\u0302iama enigmo, ke la homoj kaj precipe politikistoj ne ekkonas kaj ne perceptas tiun c\u0302i evidentan maljustaj\u0302on."}]