[{"text_idx": "#000008", "text": "Albisturo KVINKE: Mallonga historio de la evonima milito (2006/08-09, p. 31)"}, {"text_idx": "#000014", "text": "La 11a de februar'o est'as la tag'o de la fond'ig\u0302'o de Japani'o. Sed mal'mult'a'j ekster Japani'o sci'as, kiel oni fest'as la tag'o'n, kaj kial."}, {"text_idx": "#000015", "text": "La tag'o'n de la fond'ig\u0302'o de Japani'o oni fest'as pro mit'o kre'it'a por firm'ig'i la imperi'estr'a'n au\u0306toritat'o'n. La 11an de februar'o en la jar'o 660 antau\u0306 ni'a era'o sur'tron'ig\u0302'is la unu'a imperi'estr'o, J\u0302inmu. G\u0302is la mal'venk'o de Japani'o en 1945 tiu tag'o nom'ig\u0302'is kigen-setu (feri'a tag'o por fest'i la komenc'o'n). Oni proklam'is, ke Japani'o est'as la land'o de Di'o, reg'at'a de sankt'a'j imperi'estr'o'j, kies nom'o'j'n lern'ant'o'j dev'is parker'e memor'i. La imperi'estr'o'j'n la lern'ant'o'j estim'is kiel di'o'j'n, kaj post'e ili est'is el'send'it'a'j al batal'kamp'o'j por mort'i por la imperi'estr'o."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Post la mal'venk'o ven'is uson'a reg'ad'o. Uson'an'o'j prov'is demokrati'ig'i Japani'o'n. Ili mal'permes'is la mit'o'j'n, kiu'j est'is dogm'o'j kontrau\u0306'scienc'a'j kaj por-imperi'estr'a'j. La tag'o'n kigen-setu la uson'an'o'j nul'ig'is. Sed en la 70aj jar'o'j g\u0302i re'viv'ig\u0302'is. Dekstr'ul'o'j reg'is la japan'a'n post'milit'a'n politik'o'n kaj ili dezir'is, ke japan'o'j de'nov'e estim'u la imperi'estr'ec'o'n. Fin'e ili sukces'e ig'is la tag'o'n de J\u0302inmu la tag'o de la fond'ig\u0302'o de Japani'o."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Nun la 11an de februar'o okaz'as kutim'e kontrau\u0306'a'j event'o'j. Mal'dekstr'ul'o'j en divers'a'j urb'o'j organiz'as mal'grand'a'j'n kun'ven'o'j'n kontrau\u0306 la tag'o: ili prefer'as pac'o'n, ne naci'ism'o'n. Dekstr'ul'o'j fest'as kun s\u0302into'ism'a'j organiz'aj\u0302'o'j: en Tokio pas'int'jar'e part'o'pren'is fest'o'n 1500 membr'o'j de la reg'ant'a politik'a parti'o, kies g\u0302eneral'a sekretari'o dezir'is, ke oni \u201ere'akir'u la japan'a'n kor'o'n\u201d."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Tamen ordinar'a'j hom'o'j indiferent'as pri tiu'j c\u0302i event'o'j. Ili g\u0302u'as simpl'e la feri'o'n. Kiam la nun'a c\u0302ef'ministr'o Koizumi komenc'is reg'i, li si'n'sekv'e adopt'is milit'ism'a'j'n politik'o'j'n, ekzempl'e send'ant'e japan'a'j'n soldat'o'j'n al Irako kaj tord'e interpret'ant'e la japan'a'n konstituci'o'n. Pro tio por mal'dekstr'ul'o'j kaj demokrat'o'j grav'as kontrau\u0306'i la naci'a'n tag'o'n sed g\u0302xenerale ili en Japani'o est'as tro okup'at'a'j, tro lac'a'j kaj tro mal'fort'a'j vid-al-vid'e al dekstr'ig\u0302'ant'a tajd'o."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Tri tag'o'j'n post la naci'a tag'o fest'ig\u0302'as Sankt'a Valenten'o, la 14an de februar'o. Interes'e, ke oni fest'as c\u0302i tiu'n tag'o'n en land'o konsist'ant'a plej'part'e el ne'krist'an'o'j. Sed antau\u0306 30 jar'o'j japan'a c\u0302okolad'o-kompani'o komenc'is reklam'i la tag'o'n de Sankt'a Valenten'o kiel la tag'o'n, kiam vir'in'o'j pov'as am'konfes'i al vir'o'j kaj donac'i c\u0302okolad'o'n al si'a am'at'o."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La reklam'o kaj la tag'o popular'ig\u0302'is, c\u0302ar tiam'a'j japan'a'j vir'in'o'j est'is tiel modest'a'j, ke ili ne kurag\u0302'is konfes'i am'o'n al vir'o. Tamen kia'manier'e donac'i est'is problem'o. Se vir'in'o donac'us c\u0302okolad'o'n al vir'o ekzempl'e en si'a ofic'ej'o, c\u0302iu'j sci'us s\u0302i'a'n sekret'o'n. Por kas\u0302'e am'donac'i au\u0306 am'konfes'i, s\u0302i distribu'is al c\u0302iu'j koleg'o'j mal'mult'e'kost'a'j'n c\u0302okolad'o'j'n, inter kiu'j s\u0302i al'don'is luks'a'n c\u0302okolad'o'n al la am'at'o."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mult'a'j vir'in'o'j sam'e far'is, kaj la tag'o far'ig\u0302'is tre agrabl'a ne nur por la cel'at'a'j vir'o'j sed ankau\u0306 por mult'a'j ali'a'j. Post'e ne nur frau\u0306l'in'o'j sed ankau\u0306 ag\u0302'a'j vir'in'o'j donac'is c\u0302okolad'o'j'n, kaj la tag'o ek'liver'is grand'a'j'n profit'o'j'n al la c\u0302okolad'o-kompani'o'j. Ili pov'as gajn'i tri'on'o'n de la dum'jar'a profit'o nur en la tag'o de Sankt'a Valenten'o."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Tamen neni'o etern'as. Kiam la japan'a ekonomi'o ek'velk'is kaj oft'ig\u0302'is mal'dung'o'j, en ofic'ej'o'j ek'reg'is etos'o ne'amik'a. Rezult'e oni mal'pli donac'is c\u0302okolad'o'n: krom'e inter'temp'e japan'a'j vir'in'o'j kurag\u0302'is am'konfes'i sen c\u0302okolad'o. Sed dau\u0306r'e import'at'a est'as belg'a c\u0302okolad'o, por tiu'j, kiu'j vol'as donac'i; kaj aktual'e furor'as \u201ealt'klas'a kaj japan'ec'a\u201d c\u0302okolad'o kun arom'o de verd'a te'o."}, {"text_idx": "#000023", "text": "La fin'o de l' mond'o"}, {"text_idx": "#000024", "text": "C\u0302e la sud'a lim'o de la amerik'a kontinent'o est'as insul'ar'o, kiu c\u0302iam ankorau\u0306 al'log'as mar'ist'o'j'n kaj aventur'em'ul'o'j'n. S\u0302torm'o'j, alt'a'j ond'o'j, nebul'o'j, s\u0302ip'dron'o'j est'as er'o'j de g\u0302i'a histori'o. La nom'o'n de la insul'ar'o \u201eTierra del Fuego\u201d (Fajroland'o) don'is Magelan'o (hispan'e Fernand'o de Magallanes, portugal'e Ferna\u0303o de Magalha\u0303es) en 1520 pro la mult'a'j fajr'o'j, kiu'j'n la indig\u0302en'o'j kutim'e far'is por si'n varm'ig'i, ec\u0302 en'e de si'a'j kanu'o'j."}, {"text_idx": "#000025", "text": "La insul'ar'o konsist'as el grand'a insul'o Isla Grand'e (orient'e argentina, okcident'e c\u0302ilia) kaj el pli mal'grand'a'j insul'o'j. Inter ili orient'e de insul'o Isla Grand'e trov'ig\u0302'as Isla de los Est'ad'os sur kiu lau\u0306 Jules Verne est'is la \u201elum'tur'o de la fin'o de l' mond'o\u201d."}, {"text_idx": "#000026", "text": "La lum'tur'o fakt'e ne aspekt'is kiel tur'o, sed est'is mal'alt'a ok'angul'a konstru'aj\u0302'o sur mont'o en la nord-orient'a insul'ekstrem'o. G\u0302i est'is inau\u0306gur'it'a en 1884 kaj funkci'is g\u0302is 1902, kiam oni konstru'is nov'a'n lum'tur'o'n sur pli tau\u0306g'a lok'o \u2013 sur insul'o Isla Observatori'o, kiu situ'as nord'e."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Kun la temp'o la for'las'it'a lum'tur'o komenc'is difekt'ig\u0302'i. Tial en 1997 oni mal'munt'is g\u0302i'n kaj ekspozici'is en la mar'a muze'o en Ushuaia, la c\u0302ef'urb'o de Isla Grand'e. Tamen nun'temp'e kopi'o de la lum'tur'o de'nov'e star'as sur la antau\u0306'a lok'o, dank'e al iniciat'o kaj labor'o de la franc'o Andre\u0301 Bronner kaj sub'ten'o far'e de la Asoci'o de la Lum'tur'o fin'e de l' Mond'o en Franci'o. Ties lantern'o uz'as sun'energi'o'n kaj vid'ebl'as je distanc'o de 10 mar'mejl'o'j."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Sur tiu mal'gast'am'a insul'o, kie preskau\u0306 c\u0302iu'tag'e pluv'as kaj blov'as fort'a'j vent'o'j, est'as nur kvar'person'a team'o arme'a, kiu pri'zorg'as g\u0302i'n. Tie krom la natur'a best'ar'o est'as ankau\u0306 rug\u0302'a'j cerv'o'j kaj kapr'o'j, vetur'ig'it'a'j tie'n de hom'o'j fin'e de la 19a jar'cent'o. Tiu'temp'e tie ekzist'is mal'liber'ej'o, kiu post'e est'is trans'lok'it'a al Isla Grand'e pro la \u201ene'hom'a'j viv'kondic\u0302'o'j por mal'liber'ul'o'j kaj gard'ist'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#000029", "text": "En februar'o 2004 unu'a'foj'e ekspedici'o tra'ir'is pied'e la intern'a'n part'o'n de la insul'o 65 km long'a'n. La mars\u0302'ad'o, kiu postul'is ankau\u0306 grimp'ad'o'n, dau\u0306r'is 20 tag'o'j'n."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Sen'dub'e la plej grav'a'j turism'a'j vid'ind'aj\u0302'o'j est'as sur insul'o Isla Grand'e. Kiam la unu'a'j eu\u0306rop'a'j vojag\u0302'ant'o'j c\u0302i tie'n ven'is, kvar nomad'a'j etn'o'j indig\u0302en'a'j log\u0302'is sur la insul'o: selk'nam (au\u0306 on'as) en la centr'o kaj nord'o, haush en la orient'a ekstrem'o, ya\u0301manas (au\u0306 yaganes) c\u0302e ambau\u0306 bord'o'j de la sud'a kanal'o Beagle kaj alakaluf okcident'e kaj sur la najbar'insul'o'j. Dum la unu'a'j du etn'o'j si'n viv'ten'is per c\u0302as'ad'o de gvanak'o'j, bird'o'j kaj kolekt'ad'o de mitul'o'j, molusk'o'j kaj ali'a'j mar'best'o'j, la ceter'a'j du fis\u0302'kapt'is kaj c\u0302as'is c\u0302ef'e mar'a'j'n lup'o'j'n, kies gras'o est'is ties baz'a mang\u0302'ad'o kaj s\u0302mir'aj\u0302'o por protekt'i la korp'o'n kontrau\u0306 mal'varm'o."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Post Magelan'o mult'a'j ali'a'j ekspedici'o'j ating'is la insul'o'n: hispan'a'j, angl'a'j, nederlandaj, franc'a'j, sed la intenc'o'j log\u0302'ig'i g\u0302i'n fiask'is pro mal'facil'a'j kondic\u0302'o'j lig'e kun la veter'o kaj mal'proksim'ec'o. Mez'e de la 19a jar'cent'o c\u0302i tie'n al'ven'is anglikan'a'j misi'ist'o'j, kiu'j est'ig'is lern'ej'o'j'n, meti'ej'o'j'n, bien'et'o'j'n. Thomas Bridges kaj kun'ul'o'j Lawrence kaj Lewis post la fin'o de si'a misi'o decid'is rest'i kaj bred'i brut'ar'o'n. Do ili far'ig\u0302'is la unu'a'j tri bien'mastr'o'j c\u0302e la kanal'o Beagle. Bridges ankau\u0306 kompil'is vort'ar'o'n jamanan-angl'a'n."}, {"text_idx": "#000032", "text": "La ek'log\u0302'ad'o de blank'a'j hom'o'j signif'is la iom-post-iom'a'n mal'aper'o'n de indig\u0302en'o'j. Tio okaz'is pro la al'port'o de mal'san'o'j kaj alkohol'o, c\u0302as'ad'o de best'o'j, kio est'is bezon'at'a por ili'a viv'ten'o, kaj hont'ig'a persekut'o kaj mort'ig'o de lok'a'j log\u0302'ant'o'j. (Oni pag'is unu pund'o'n kontrau\u0306 unu mort'ig'it'a indig\u0302en'o.) Kaj c\u0302io c\u0302i okaz'is malgrau\u0306 la protekt'ad'o de anglikan'a'j kaj katolik'a'j misi'ist'o'j."}, {"text_idx": "#000033", "text": "La nord'a region'o est'as alt'eben'aj\u0302'o sen'arb'a kun grand'eg'a'j s\u0302af'bien'o'j. Tie oni el'ter'ig'as naft'o'n kaj gas'o'n. Ties river'o'j est'as paradiz'o por trut'kapt'ist'o'j. C\u0302e la mar'rand'o est'as are'o, kie'n ven'as divers'a'j migr'ant'a'j mar'bird'o'j, kiu'j au\u0306tun'e for'flug'as por nest'ad'o en la nord'a hemisfer'o. Dum la last'a du'on'o de la 19a jar'cent'o c\u0302i tie'n ven'is katolik'a'j misi'ist'o'j, kiu'j fond'is la misi'o'n de Ni'a Sinjor'in'o de Kandel'o'j, kaj or'serc\u0302'ant'o'j."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Inter c\u0302i-last'a'j eg'e el'star'is la ruman'a ing\u0302enier'o Juli'us Popper. Li nask'ig\u0302'is en Bukares\u0302t'o en 1857 kaj stud'is en Parizo. Tre jun'a li komenc'is vojag\u0302'i tra la mond'o. Popper parol'is mult'a'j'n lingv'o'j'n: la ruman'a'n, jid'a'n, franc'a'n, german'a'n, latin'a'n, grek'a'n kaj tre bon'e la hispan'a'n. Est'ant'e en Brazilo, li ek'sci'is pri la el'trov'o de or'o proksim'e al la Magelan'a Mar'kol'o en 1884 kaj tuj ven'is al Buenos-Ajreso. C\u0302i tie li kontakt'is aristokrat'o'j'n kaj politik'ist'o'j'n. Popper sukces'is establ'i entrepren'o'n por or'serc\u0302'ad'o. Jam en Fajroland'o li est'ig'is propr'a'n arme'o'n por batal'i kontrau\u0306 rab'ist'o'j kaj indig\u0302en'o'j."}, {"text_idx": "#000035", "text": "La pli'part'o de la labor'ist'o'j en li'a entrepren'o est'is kroat'o'j. Popper sukces'is ricev'i g\u0302is du'on'kilo'gram'o da or'o tag'e kaj invent'is or'kolekt'il'o'n, kiu tra'lav'is 75 tun'o'j'n da sabl'o tag'e. Sed li ne nur hav'is arme'o'n kaj sur'hav'is pomp'a'n uniform'o'n hungar'esk'a'n por parad'o'j, li el'don'is ankau\u0306 pos\u0302t'mark'o'j'n kaj stamp'is mon'er'o'j'n. En 1893, dum Juli'us Popper est'is en Buenos-Ajreso por organiz'i ekspedici'o'n al Antarkt'o, li subit'e mort'is. Por iu'j li est'is progres'em'a hom'o, kiu esplor'is kaj far'is map'o'j'n de la region'o, projekt'is fer'voj'o'j'n kaj cert'ig'is la sekur'ec'o'n. Por ali'a'j li est'is masakr'ant'o."}, {"text_idx": "#000036", "text": "En la centr'a part'o de la grand'a insul'o komenc'ig\u0302'as la arb'ar'o'j, kie oni el'labor'as lign'o'n. Tie est'as la plej grand'a lag'o, 100 km long'a kaj 6 km larg\u0302'a, nom'at'a Fagnano, antau\u0306'e natur'a lim'o inter la etn'o'j selk'nam kaj ya\u0301manas."}, {"text_idx": "#000037", "text": "En la sud'a region'o est'as mont'o'j, val'o'j, glaci'ej'o'j, lag'o'j, arb'ar'o'j, golf'et'o'j kaj fjord'o'j. C\u0302e la kanal'o Beagle trov'ig\u0302'as la c\u0302ef'urb'o Ushuaia (\u201egolf'et'o okcident'e\u201d en la jamana lingv'o). Komenc'e tie est'is mal'liber'ej'o por dang\u0302er'a'j krim'ul'o'j (kaj ankau\u0306 politik'a'j kontrau\u0306'ul'o'j), kaj g\u0302i'a cel'o de'komenc'e est'is log\u0302'ig'i tiu'n mal'proksim'a'n region'o'n. Ali'flank'e, pro la krud'a klimat'o ebl'o'j eskap'i de tie ne ekzist'is. La mal'liber'ej'o funkci'is de 1896 g\u0302is 1947, kaj g\u0302i'a grand'a influ'o c\u0302iam ankorau\u0306 sent'ig\u0302'as."}, {"text_idx": "#000038", "text": "La karcer'o funkci'is kiel c\u0302ef'dung'ant'o kaj cert'ig'is la baz'a'j'n bezon'o'j'n de la mal'grand'a vilag\u0302'o: elektr'o'n, telegraf'o'n, ripar'ej'o'n, fleg'ej'o'n, pan'ej'o'n. Tie funkci'is ankau\u0306 la unu'a pres'ej'o sur la insul'o. La mal'liber'ul'o'j hav'is muzik'a'n orkestr'o'n kaj futbal'a'n team'o'n. Ili labor'is c\u0302e la konstru'ad'o de lern'ej'o'j, kloak'a'j kanal'o'j kaj strat'o'j, sed ne est'is bon'e pri'trakt'at'a'j, kaj kun la temp'o la situaci'o mal'bon'ig\u0302'is. G\u0302is la 30aj jar'o'j de la pas'int'a jar'cent'o la mal'liber'ul'o'j kutim'e est'is batat'a'j kaj tortur'at'a'j."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Ek'de 1909 funkci'is trajn'et'o g\u0302is la proksim'a arb'ar'o, kie nun'temp'e trov'ig\u0302'as la naci'a park'o de Fajroland'o. Per g\u0302i la bon'kondut'a'j mal'liber'ul'o'j vetur'is kolekt'i brul'lign'o'n. Post la ferm'o de karcer'o la urb'et'o mal'progres'is g\u0302is 1980, kiam oni star'ig'is favor'a'j'n impost'leg\u0302'o'j'n por la region'o kaj evolu'ig'is turism'o'n."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Hodiau\u0306 en la dom'eg'o de la karcer'o trov'ig\u0302'as mar'a muze'o, art'galeri'o, bibliotek'o, salon'o kaj restoraci'o, kie la kelner'o'j uz'as la stri'it'a'n uniform'o'n de mal'liber'ul'o'j. La trajn'et'o nun est'as turism'a kaj est'as nom'at'a \u201eTrajn'o de la Fin'o de l' Mond'o\u201d. Tir'at'a de vapor'lokomotiv'o, g\u0302i mal'rapid'e tra'vetur'as 14 km da arb'ar'o'j, mont'et'o'j, akv'o'fal'o'j kaj torf'ej'o'j de la naci'a park'o. G\u0302i ampleks'as 63 000 hektar'o'j'n, el kiu'j nur 2000 ebl'as vizit'i. En g\u0302i kun'est'as mar- kaj mont-part'o'j kun ties flau\u0306r'o kaj fau\u0306n'o. Bedau\u0306r'ind'e en la 50aj jar'o'j de la pas'int'a jar'cent'o oni al'vetur'ig'is el Kanado 26 kastor'par'o'j'n, kiu'j, sen natur'a'j mal'amik'o'j, eg'e mult'ig\u0302'is kaj nun est'as plag'o por la insul'o."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Turist'o'j pov'as entrepren'i divers'a'j'n s\u0302ip'ekskurs'o'j'n tra la kanal'o Beagle kaj krom'e vojag\u0302'i el Ushuaia al Antarkt'o. La nom'o de la kanal'o de'ven'as de la brig'o, per kiu la brit'a admiral'o Robert FitzRoy vojag\u0302'is al tiu c\u0302i part'o de la mond'o. En 1828 li mal'kovr'is la kanal'o'n kaj en 1830 ven'ig'is al Angli'o tri jun'a'j'n jamanojn, por ke ili tie est'u eduk'at'a'j kaj post'e trans'don'u si'a'j'n kon'o'j'n al la ceter'a'j indig\u0302en'o'j de Fajroland'o."}, {"text_idx": "#000042", "text": "En 1831 FitzRoy komenc'is nov'a'n vojag\u0302'o'n al Fajroland'o kaj kun li vetur'is Charles Darwin kaj la jun'a'j indig\u0302en'o'j. Bedau\u0306r'ind'e tiu eksperiment'o fiask'is: re'ven'int'e hejm'e'n la jun'ul'o'j tuj re'akir'is si'a'j'n antau\u0306'a'j'n kutim'o'j'n. Est'as teatr'a spektakl'o, kiu prezent'as tiu'n okaz'aj\u0302'o'n kaj per dekor'o'j imit'as la brig'o'n Beagle."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Tre proksim'e al la urb'o est'as 12 sport'ej'o'j kun plej modern'a'j instal'aj\u0302'o'j por praktik'ad'o de c\u0302iu'j vintr'a'j sport'spec'o'j kaj lud'o'j. Ebl'e s\u0302ajn'as strang'e, sed la plej favor'a sezon'o por sub'akv'ig\u0302'i en la kanal'o Beagle est'as la vintr'o. La kial'o est'as, ke vintr'e la akv'o est'as pli klar'a kaj tra'vid'ebl'a, dum en somer'o la sun'lum'o kresk'ig'as la plankton'o'n, kiu mal'klar'ig'as la akv'o'n. En la flau\u0306r'o de mar'profund'o eg'e el'star'as gigant'a'j alg'o'j."}, {"text_idx": "#000044", "text": "La 20an de juni'o c\u0302iu'jar'e okaz'as la fest'o de la plej long'a nokt'o, kiu konsist'as el muzik'a prezent'ad'o, parad'o sur ski'o'j, renkont'ig\u0302'o de neg\u0302'skulpt'ist'o'j, vet'kur'ad'o de hund'tir'at'a'j sled'o'j kaj au\u0306t'o'konkurs'o, en kiu part'o'pren'as la plej bon'a'j profesi'a'j s\u0302ofor'o'j de la land'o."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Resum'e: c\u0302e la fin'o de l' mond'o la vizit'ant'o'j g\u0302u'as natur'bel'aj\u0302'o'j'n, aventur'o'j'n, distr'o'j'n kaj ek'kon'as histori'o'n kaj fikci'o'n."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Mi kompren'is, ke sukces'int'a vir'o mult'e lukr'ant'a kaj mult'e respekt'at'a rest'as van'a, se li ne hav'as hejm'o'n mastr'um'at'a'n de bon'a edz'in'o. Sed, kiam s\u0302i en'hospital'ig\u0302'is, mi pet'is for'permes'o'n por fleg'i s\u0302i'n. Kiam pli kaj pli grav'ig\u0302'is s\u0302i'a mal'san'o, iu el mi'a'j kon'at'o'j dir'is al mi, ke en Kanton'o est'as hospital'o kompetent'a en kurac'o de tiu'spec'a hau\u0306t'kancer'o. Kelk'a'j mal'san'ul'o'j est'is re'san'ig'it'a'j, sed la pag'o est'is tre alt'a, kaj la re'san'ig'it'o'j konsist'ig'is mal'pli ol tri'on'o'n."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Antau\u0306 ek'vetur'o mi ac\u0302et'is mult'e da c\u0302iu'tag'a'j neces'aj\u0302'o'j en proksim'a mem'serv'ej'o lau\u0306 s\u0302i'a list'o. La plen'a'j sak'o'j est'is tre pez'a'j. Dum mult'a'j jar'o'j mi ne sci'is, kiom kost'as sak'o da riz'o kaj botel'o da kuir'ole'o, kaj ne percept'is, ke port'i tiu'j'n ac\u0302et'aj\u0302'o'j'n hejm'e'n est'as tre lac'ig'a afer'o. Antau\u0306'e mi rigard'is mi'n kolos'o en la hejm'o. Sed kiam s\u0302i subit'e mal'san'ig\u0302'is, mi konsci'is, ke s\u0302i est'is la efektiv'a kolos'o en la hejm'o."}, {"text_idx": "#000055", "text": "En Kanton'o ni g\u0302u'is la plej dolc\u0302'a'j'n tag'o'j'n post la ge'edz'ig\u0302'o. En tiu'j tri monat'o'j ni kun'est'is tag'e kaj nokt'e, divid'ant'e g\u0302oj'o'n kaj mal'g\u0302oj'o'n. Mi jam ne pov'is re'memor'i, kiom long'e ni ne far'is tia'n kor'vers\u0302'o'n. Post unu'monat'a kurac'o s\u0302i sent'is si'n s\u0302ajn'e iom bon'e. Kelk'foj'e s\u0302i promen'is, apog'at'e de mi en la kort'o de la hospital'o. Ni far'is re'memor'ad'o'n, sent'ant'e kaj dolc\u0302'o'n kaj c\u0302agren'o'n. Ni neniam hav'is tiel long'a'n inter'parol'ad'o'n post la ge'edz'ig\u0302'o."}, {"text_idx": "#000056", "text": "En la last'a'j tri monat'o'j mi vid'is s\u0302i'a'n mal'dik'ig\u0302'o'n. Tia kurac'o ne efik'is sur s\u0302i'n, kaj fin'e s\u0302i jam ne pov'is pren'i bovl'o'n da kac\u0302'o. S\u0302i dir'is al mi, ke s\u0302i vol'as ir'i hejm'e'n. Kaj ni ir'is hejm'e'n en mal'esper'o."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Kiam s\u0302i iom re'akir'is la fort'o'n, s\u0302i testament'e instru'is al mi mastr'um'ad'o'n. Kaj nur tiam mi konsci'is, ke la bagatel'a mastr'um'ad'o est'as tre lac'ig'a. S\u0302i dir'is al mi, en kiu restoraci'o mi pov'as ac\u0302et'i la s\u0302at'at'a'n pork'aj\u0302'o'n marin'it'a'n en riz'vin'o, kaj en kiu mem'serv'ej'o mi pov'as trov'i sub'c\u0302emiz'o'j'n, kies mark'o'j'n mi prefer'as. Kaj tri tag'o'j'n antau\u0306 si'a for'pas'o s\u0302i instru'is al mi manipul'i lav'mas\u0302in'o'n. Ni kun'e ac\u0302et'is la lav'mas\u0302in'o'n antau\u0306 kelk'e da jar'o'j, sed c\u0302iam est'is s\u0302i, kiu uz'is g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Kelk'e da tag'o'j antau\u0306 si'a for'pas'o s\u0302i ripet'e dir'is al mi, ke s\u0302i est'as felic\u0302'a pro la edz'in'ig\u0302'o al mi, ke la tri monat'o'j en Kanton'o est'as la plej felic\u0302'a'j en s\u0302i'a viv'o. Ankau\u0306 mi gravur'os la tri monat'o'j'n en mi'a memor'o, kvankam en la tri monat'o'j mi'n preter'pas'is promoci'o, kaj mi mult'e perd'is. Sed en kompar'o kun la kun'est'ad'o kun s\u0302i, c\u0302io ali'a far'ig\u0302'is bagatel'a. Felic\u0302'e mi akompan'is s\u0302i'n en s\u0302i'a'j last'a'j tri monat'o'j, ali'e mi bedau\u0306r'us dum mi'a tut'a viv'o."}, {"text_idx": "#000060", "text": "S\u0302i trankvil'e pas'ig'is si'a'n last'a'n tag'o'n. Mi dir'is al la fil'o, ke la patr'in'o ir'is al ali'a lok'o, kaj tie s\u0302i atend'os ni'n. En la est'ont'ec'o ni renkont'ig\u0302'os tie, kaj s\u0302i ankorau\u0306 est'os la patr'in'o, mi la patr'o, kaj li la fil'o."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Mi mal'g\u0302oj'as, vid'ant'e felic\u0302'a'n tri'membr'a'n famili'o'n, kaj preter'ir'ant'e park'o'n, kin'ej'o'n kaj mem'serv'ej'o'n, kiu'j'n ni oft'e kun'e vizit'is. Kiam mi uz'is lav'mas\u0302in'o'n au\u0306 mikro'ond'a'n forn'o'n, kiam mi serc\u0302'is vest'o'j'n por la fil'o, kiam mi hejm'e'n re'ven'is mal'fru'e pro plus'labor'o kaj dev'is prepar'i tuj'vermic\u0302el'o'j'n, kaj kiam mi vek'ig\u0302'is en nokt'o'mez'o kaj trov'is, ke nur mi okup'is la vast'a'n lit'o'n, mi apenau\u0306 pov'is de'ten'i mi'n de plor'o."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Kiam s\u0302i viv'is, mi ne trov'is i'o'n tre felic\u0302'a'n, kaj opini'is, ke s\u0302i est'as bon'a edz'in'o de mult'a'j jar'o'j kaj patr'in'o de la fil'o. Sed kiam s\u0302i for'pas'is, mi sent'is, ke la c\u0302iel'o fal'is. Antau\u0306'e, kiam mi televid'is vir'o'n plor'eg'ant'a pro la for'pas'o de la edz'in'o, mi pens'is, ke tio est'as nur aktor'ad'o. Sed nun mi larm'is kun'e kun la rol'o en la film'o."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Mi memor'as, ke s\u0302i oft'e dir'is al la fil'o, ke mi est'as la plej grav'a en la famili'o, c\u0302ar mi plej lac'e per'labor'as mon'o'n. Sed fakt'e s\u0302i est'is la plej grav'a. Perd'int'e s\u0302i'n, mi kaj mi'a fil'o perd'is g\u0302oj'o'n, la plej grav'a'n por ni en la mond'o. Mi ac\u0302et'is parcel'o'n por s\u0302i'a tomb'o. Skrib'ant'e \u201eAl mi'a am'at'a edz'in'o\u201d sur la tomb'o's\u0302ton'o, mi sent'is kor's\u0302ir'a'n dolor'o'n. Mi ne est'as esprim'plen'a je sent'o, ke mi neniam dir'is al s\u0302i la vort'o'n am'o en ni'a am'ind'um'o. Kiam s\u0302i larm'is, leg'ant'e novel'o'n au\u0306 televid'ant'e film'o'n pri am'o, mi ec\u0302 pri'rid'is s\u0302i'n."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Kaj nun mi pov'is nur skrib'i tiu'n vort'o'n sur s\u0302i'a tomb'o's\u0302ton'o. Mi'a kar'a edz'in'o, se vi re'viv'ig\u0302'us, mi dir'us al vi mil'foj'e la vort'o'n am'o, kiu'n c\u0302iu'j vir'in'o'j s\u0302at'as, ke ili'a'j edz'o'j sen'c\u0302es'e ripet'u. Sed kial mi ne dir'is al s\u0302i la vort'o'n, kiam s\u0302i est'is san'a kaj dezir'is mi'a'n esprim'o'n?"}, {"text_idx": "#000066", "text": "34-jar'a jun'ul'o Vaidotas Steponavic\u030cius el la litova ban'lok'o Druskininkai ne pov'is kontent'ig\u0302'i pri si'a alt'ec'o. Tial li hav'ig'is al si unik'a'j'n s\u0302u'o'j'n."}, {"text_idx": "#000068", "text": "La jun'ul'o asert'as, ke li ek'dezir'is hav'ig'i al si la s\u0302u'o'j'n, post kiam li tra'leg'is artikol'o'n pri litova korb'o'pilk'ist'o Arvydas Sabonis. La sport'ist'o jam est'is 220 cm alt'a, kaj la alt'ec'o de Steponavic\u030cius est'is nur 187 cm. La jun'ul'o vol'is est'i tiel alt'a kiel la popular'a sport'ist'o. Li mult'e sport'is, c\u0302iam maksimum'e etend'ig\u0302'is. Tamen tiel li sukces'is kresk'i nur je unu centi'metr'o. Tiam ven'is la ide'o, ke li akir'u almenau\u0306 s\u0302u'o'j'n, en kiu'j li ig\u0302'us la plej alt'a hom'o en la land'o."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Kiam la s\u0302u'o'j fin'e est'is pret'a'j, Vaidotas Steponavic\u030cius mult'e g\u0302oj'is pri tio, en la s\u0302u'o'j li ja \u201eel'kresk'is\u201d g\u0302is 221 cm, je unu centi'metr'o super'is la fam'a'n sport'ist'o'n kaj ig\u0302'is la plej alt'kresk'a hom'o en Litovio."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Tiel la log\u0302'ant'o'j de la irlanda c\u0302ef'urb'o oft'e nom'as si'a'n urb'o'n. Cert'e, al c\u0302iu'j dublin'an'o'j g\u0302i est'as kar'a. G\u0302i est'as ankau\u0306 antikv'a. Lau\u0306 la Anal'o'j de Ulstro, en la jar'o 841 la viking'o'j establ'is okaz'e de rab'ekskurs'o kamp'ad'ej'o'n en Dubhlinn (nigr'a lag'et'o) c\u0302e la estuar'o de la river'o Liffey (irlande: An Life, kio pli bon'e indik'as la prononc'o'n). En 902 la irland'an'o'j el'pel'is la viking'o'j'n, kiu'j tamen re'ven'is tie'n komenc'e de la dek'a jar'cent'o, sed c\u0302i-foj'e streb'is pli por komerc'i ol por rab'i."}, {"text_idx": "#000073", "text": "En la mez'epok'o Dublino ne plu est'is simpl'a viking'a koloni'o, sed ig\u0302'is jam plur'etn'a kaj plur'lingv'a urb'o, en kiu oni parol'ad'is la noren'a'n (skandinav'a'n), irland'an kaj angl'a'n lingv'o'j'n. La irland'an'o'j nom'is la urb'o'n je la nom'o de monah\u0302'ej'o apud la sud'a river'bord'o: Baile A\u0301tha Cliath [balje oha klia]."}, {"text_idx": "#000076", "text": "La hodiau\u0306'a Dublino est'as modern'a kaj progres'ant'a urb'eg'o, en kiu oni c\u0302ie trov'as atest'o'j'n pri nov'a ric\u0302'ec'o kaj mond'an'ec'o. Kie en la pas'int'ec'o oni vid'ad'is farm'best'ar'o'n kaj tir'c\u0302eval'o'j'n sur la urb'a'j strat'o'j, oni nun observ'as luks'a'j'n kaj modest'a'j'n au\u0306tomobil'o'j'n, nov'a'j'n rapid'a'j'n tram'o'j'n kaj elektr'a'n fer'voj'ret'o'n, lig'ant'a'n la urb'o'centr'o'n kun la antau\u0306'urb'o. Kiel en mult'a'j ali'a'j urb'eg'o'j la konstant'e kresk'ant'a trafik'o est'ig'is grav'a'j'n transport'problem'o'j'n, kiu'j'n la konstru'o de larg\u0302'a'j au\u0306t'o's\u0302ose'o'j kaj nov'a'j pont'o'j ne sukces'is solv'i. Tamen Dublino kaj Irlando de la nov'a jar'mil'o est'as al'log'a'j lok'o'j kaj por log\u0302'ant'o'j kaj por vizit'ant'o'j."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Mi aparten'as al grup'et'o da ge'amik'o'j, kiu en la unu'a sabat'o de c\u0302iu monat'o kun'ven'as en la urb'o'centr'o por ekskurs'i, kon'at'ig\u0302'i kun ekster'land'a'j gast'o'j kaj konversaci'i en la lingv'o de iu mov'ad'o, kiu'n ni ne au\u0306dac'as menci'i sur la pag\u0302'o'j de tiu ne'mov'ad'a magazin'o. Kvankam tiu'j renkont'ig\u0302'o'j jam okaz'is dum plur'a'j jar'o'j, ni c\u0302iam sukces'as trov'i i'o'n nov'a'n por far'i au\u0306 vizit'i. Lau\u0306 ni'a spert'o Dublino propon'as sen'fin'a'j'n ebl'o'j'n por interes'i, distr'i kaj amuz'i."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Krom la normal'a'j vid'ind'aj\u0302'o'j, kiu'j'n oni trov'as en iu ajn urb'eg'o: inter'naci'a'j'n restoraci'o'j'n kaj vend'ej'o'j'n, muze'o'j'n, pinakotek'o'j'n, bibliotek'o'j'n, amuz'ej'o'j'n, teatr'o'j'n, kin'ej'o'j'n ktp, la irlanda c\u0302ef'urb'o hav'as kelk'a'j'n el la plej bel'a'j park'o'j kaj g\u0302arden'o'j en Eu\u0306rop'o. La plej vast'a est'as Phoenix Park [finiks] (irland'lingv'e: Pa\u0301irc an Fhionnuisce), lau\u0306'dir'e unu el la plej grand'a'j ferm'it'a'j urb'a'j park'o'j en la mond'o. En g\u0302i est'as zoologi'a g\u0302arden'o, antikv'a histori'a dom'eg'o apud inform'centr'o por vizit'ant'o'j, rezid'ej'o'j de la irlanda s\u0302tat'prezid'ant'o kaj de uson'a ambasador'o, sid'ej'o de la Gard'a (polic'o), mur'o'j de mal'nov'a fortik'aj\u0302'o, lag'o, arb'ar'o'j kaj greg'o'j de cerv'o'j. Je la okcident'a flank'o de la park'o est'as ali'a bel'a bien'o kun dom'eg'o, en kiu okaz'as koncert'o'j, preleg'o'j ktp."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Ali'a bel'a park'o est'as la botanik'a g\u0302arden'o. En la urb'o trov'ig\u0302'as ankau\u0306 divers'a'j du'on'kas\u0302'it'a'j g\u0302arden'o'j kaj g\u0302arden'et'o'j. Krom la dublina kastel'o, en kiu trov'ig\u0302'as la fam'a orient'a libr'o- kaj manuskript'o-kolekt'o de bibliotek'o Chester Beattie, oni pov'as vizit'i ali'a'j'n kastel'o'j'n kaj bel'a'j'n konstru'aj\u0302'o'j'n: parlament'ej'o'j'n nun'a'n kaj antau\u0306'a'n (la \u201ec\u0302ambr'o'n de la lord'o'j\u201d en la hodiau\u0306'a Bank'o de Irlando), la universitat'o'n Trinity, kiu konserv'as la valor'eg'a'n Libr'o'n de Kells (nom'at'a'n la plej bel'a manuskript'o en la mond'o), Viking'a'n Dublinon (bedau\u0306r'ind'e ne sufic\u0302'e konserv'it'a'n de la urb'a konsil'ant'ar'o). En la naci'a koncert'hal'o oni pov'as g\u0302u'i la muzik'art'o'n de orkestr'o'j, muzik'ist'o'j, kant'ist'o'j kaj h\u0302or'o'j irlandaj kaj ekster'land'a'j. La dublinaj muze'o'j posed'as la plej valor'eg'a'j'n kelt'a'j'n kaj antau\u0306'kelt'a'j'n arkeologi'a'j'n ekspon'aj\u0302'o'j'n. Tiu'j, kiu'j interes'ig\u0302'as pri la irlanda (gael'a) lingv'o, trov'os kaf'ej'o'j'n, klub'o'j'n kaj libr'o'vend'ej'o'j'n, kie gael'parol'ant'o'j renkont'ig\u0302'as."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Kvankam konsider'at'a ek'de la koloni'a'j temp'o'j kiel c\u0302ef'e angl'a'lingv'a urb'o, Dublino hav'as mult'e da gael'a'j lern'ej'o'j kaj instituci'o'j, kaj ties nombr'o konstant'e pli'ig\u0302'as pro postul'o de la ge'patr'o'j, ke ties famili'o'j est'u gael- kaj plur-lingv'a'j."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Tre proksim'e al la urb'o situ'as la bel'eg'a'j Dublin- kaj Wicklow-mont'ar'o'j (gael'e: Cill Manta\u0301in), Bull-insul'o, la pitoresk'a du'on'insul'o kaj la haven'o Howth (gael'e: Binn E\u0301adar), plag\u0302'o'j, arb'ar'o'j kaj lag'o'j. Neni'u dev'as enu'i en Dublino \u2013 urb'o de muzik'ist'o'j, poet'o'j kaj mond'fam'a'j verk'ist'o'j."}, {"text_idx": "#000082", "text": "En last'a'temp'a numer'o de irland'lingv'a j\u0302urnal'o aper'is artikol'o pri Ernst Friedrich Schumacher [s\u0302u\u0301mah\u0302er], la au\u0306tor'o de grav'a libr'o, kiu, kiam el'don'it'a en 1973, provok'is vigl'a'n diskut'o'n, kiu ec\u0302 hodiau\u0306 dau\u0306r'as, almenau\u0306 en angl'e'parol'ant'a'j land'o'j. Tem'as pri la verk'o Small is Beautiful (Mal'grand'a est'as bel'a), kies sub'titol'o est'is \u201estud'ad'o pri ekonomik'o, kvazau\u0306 la hom'o grav'us\u201d."}, {"text_idx": "#000083", "text": "En g\u0302i la au\u0306tor'o argument'as, ke la hom'ar'o est'as mis'konduk'at'a per kult'o de ekonomi'a kresk'ad'o; ke ni'a'j problem'o'j kaj dang\u0302er'o'j est'as ne rezult'o de ni'a'j mal'sukces'o'j, sed de ni'a'j sukces'o'j; ke ni dev'as re'orient'i ni'a'j'n cel'o'j'n al la ver'a'j neces'o'j de la hom'ar'o; ke ni obstin'e klopod'u venk'i kaj super'i la fragment'ig'o'n, kau\u0306z'at'a'n de fak'a special'ist'ig\u0302'o, precip'e far'e de ekonomi'ist'o'j, scienc'ul'o'j kaj teknologi'ist'o'j."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Kontrast'e al la em'o al gigant'ism'o en la modern'a soci'o, Schumacher pled'as por soci'o, kiu respekt'u kaj antau\u0306'e'n'ig'u c\u0302io'n, kio est'as et'a, simpl'a, modest'a kaj human'a; kaj por io, kio'n li nom'as \u201emez'a teknologi'o\u201d au\u0306 \u201eteknologi'o kun hom'a vizag\u0302'o\u201d. Per tiu termin'o li cel'as mal'mult'e'kost'a'n teknologi'o'n, kiu pov'as est'i uz'at'a en evolu'ant'a'j soci'o'j kaj de mal'ric\u0302'a'j popol'o'j. Li'a vizi'o est'as diametr'e mal'simil'a al la hodiau\u0306'a okcident'a liber'merkat'a tut'mond'ig\u0302'o. Kvankam li'a libr'o est'is el'don'it'a antau\u0306 pli ol tri'dek jar'o'j, g\u0302i est'as nun ec\u0302 pli aktual'a kaj pli urg\u0302'e bezon'at'a, ol kiam g\u0302i est'is verk'it'a."}, {"text_idx": "#000085", "text": "E. F. Schumacher est'is german'de'ven'a, sed ven'is en 1930 al Angli'o por stud'i ekonomik'o'n en Oksford'o. En la ag\u0302'o de 22 li instru'is ekonomik'o'n c\u0302e la Columbia-universitat'o en Nov-Jork'o. Tamen li ne s\u0302at'is teori'um'i sen praktik'a spert'o, do li for'las'is la akademi'a'n viv'o'n kaj dedic\u0302'is si'n al komerc'o, agrikultur'o kaj j\u0302urnal'ism'o. Kiam eksplod'is la du'a mond'milit'o, li re'ven'is al Oksford'o, kie li instru'is dum kelk'a'j jar'o'j. De 1946 g\u0302is 1950 li serv'is kiel konsil'ant'o pri ekonomi'o c\u0302e la brit'a reg\u0302'a komision'o en Germanio. Ek'de tiam li ag'is kiel konsil'ant'o al divers'a'j ekster'land'a'j reg'ist'ar'o'j. Inter'temp'e li mult'e verk'is. Du atent'ind'a'j libr'o'j li'a'j est'is A Guide for the Perplexed (Gvid'il'o por konfuz'it'a'j hom'o'j) kaj Good Work (Bon'a labor'o)."}, {"text_idx": "#000086", "text": "La pens'o'j kaj labor'o de Schumacher, kiu mort'is en Svis'land'o en 1977, kongru'is kun kaj al'don'is al la revoluci'a'j teori'o'j, el'don'it'a'j en 1941 de ali'a german'lingv'a ekonomik'ist'o, nom'e Leopold Kohr, kiu nask'ig\u0302'is en Salzburg, Au\u0306strio, en 1909. Li instru'is politik'a'n filozofi'o'n en Uson'o, ig\u0302'is profesor'o pri ekonomik'o kaj publik'a administr'ad'o c\u0302e la Universitat'o de Puerto-Riko, kaj est'is gast'profesor'o divers'lok'e, inkluziv'e de Kimri'o, kie li last'a'temp'e log\u0302'is. Li verk'is inter'ali'e The Breakdown of Nations (La dis'romp'o de la naci'o'j), kiu aper'is en 1957."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Pri tiu c\u0302i verk'o mi skrib'is sam'titol'a'n artikol'o'n, kiu aper'is en MONATO 1989/5. En la artikol'o mi menci'is la tiel nom'at'a'n grand'ec'o-teori'o'n pri ekonomi'a mizer'o. Lau\u0306 c\u0302i tiu teori'o Kohr argument'is, ke la kau\u0306z'o de mult'e da hom'a mizer'o en la modern'a soci'o kus\u0302'as en la tro'grand'ec'o de g\u0302i'a'j instituci'o'j: fabrik'o'j, instru'ej'o'j, sindikat'o'j, politik'a'j parti'o'j, komerc'a'j entrepren'o'j \u2013 kaj precip'e en s\u0302tat'o'j."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Sed ni re'ven'u al Schumacher, kies menci'o en la j\u0302urnal'o memor'ig'is mi'n, ke mi li'n renkont'is. Iam, en la ses'dek'a'j jar'o'j de la pas'int'a jar'cent'o, amik'o mi'a, redaktor'o de lok'a j\u0302urnal'o en Skot'land'o, pet'is, ke mi ir'u al inter'naci'a konferenc'o en Londono kaj verk'u raport'o'n. La tem'o de la konferenc'o est'is \u201eLa est'ont'ec'o de mal'grand'a'j naci'o'j\u201d, kaj la preleg'ant'ar'o inkluziv'is Schumacher, Kohr kaj Gwynfor [gu\u0306invor] Evans, gvid'ant'o'n de la naci'a parti'o de Kimri'o Plaid Cymru [plajd kimr'i]."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Dum la konferenc'o la preleg'ant'o'j ilustr'is per abund'a'j ekzempl'o'j la ide'o'j'n en si'a'j skrib'aj\u0302'o'j. Mi trov'is c\u0302iu'j'n preleg'o'j'n profund'e interes'a'j. Ili'a'j ide'o'j tiom impres'is mi'n, ke ne est'as tro'ig'o asert'i, ke ili kontribu'is al la modl'ad'o de mi'a'j propr'a'j mond'koncept'o kaj ideologi'o (se ne est'as tro pretend'em'e aplik'i tia'j'n termin'o'j'n al mi'a'j ne tro koher'a'j ide'o'j)."}, {"text_idx": "#000093", "text": "En Irlando, kie mi nun log\u0302'as, ide'o'j kaj praktik'o'j simil'a'j al tiu'j de Kohr kaj Schumacher est'as rekomend'at'a'j kaj efektiv'ig'at'a'j de angl'a ekonomik'ist'o Richard Douthwaite [ric\u0302ard dau\u0306tu\u0306ejt] kaj inspir'as grand'a'n nombr'o'n da adept'o'j. Ebl'e li'a plej influ'hav'a verk'o est'as The Growth Illusion (La kresk'ad-iluzi'o)."}, {"text_idx": "#000095", "text": "La pens'o'j de tiu'j grand'a'j vir'o'j pov'us form'i map'o'n por gvid'i la hom'ar'o'n al pli human'a, pli sag\u0302'a kaj pli felic\u0302'a mond'o. Bedau\u0306r'ind'e, kiel spert'is Kasandr'o, ne sufic\u0302'e da hom'o'j est'as sufic\u0302'e sag\u0302'a'j kaj humil'a'j por au\u0306skult'i ties voc\u0302'o'j'n."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Est'as mir'eg'ig'e leg'i la recenz'o'n de Carlo Minnaja pri Leter'o'j de Pau\u0306lo kaj li'a Skol'o, traduk'it'a de Gerrit Berveling (MONATO 2005/5, p. 21-22). Minnaja far'as la demand'o'n: \u201eKial Pau\u0306lo ig\u0302'is tiom fam'a kompar'e al ali'a'j krist'an'a'j predik'ant'o'j?\u201d Mult'a'j hom'o'j ja opini'is, ke Pau\u0306lo est'as \u201ela c\u0302ef'a apostol'o\u201d kaj \u201ela unu'a'rang'a teolog'o de la eklezi'o\u201d."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Sed ali'a'j demand'is: \u201eKrist'o au\u0306 Pau\u0306lo?\u201d La kontrast'o ne est'as person'a afer'o, sed inter la ver'e krist'an'a mesag\u0302'o kaj la erar'a pau\u0306la versi'o. Mult'a'j \u2013 ec\u0302 eklezi'a'j grav'ul'o'j \u2013 konvink'ig\u0302'as, ke krist'an'ism'o est'as pli pau\u0306leca ol krist'an'a."}, {"text_idx": "#000098", "text": "La unu'a part'o de la recenz'o rakont'as et'a'n histori'o'n de Pau\u0306lo. Sed la esenc'a ver'o est'as, ke Jesuo pas'ig'is grand'a'n porci'o'n de si'a pastr'ec'o, trejn'ant'e dek du disc\u0302ipl'o'j'n por form'i kern'o'n de krist'an'a frat'ar'o. Tiu'j post'e dau\u0306r'ig'u la labor'o'n. Sed kio okaz'is? Preskau\u0306 tuj kiam Jesuo for'ir'is de ili, Pau\u0306lo aper'is kaj dir'is al la disc\u0302ipl'o'j, ke ili mal'prav'as kaj ke li hav'as la real'a'n versi'o'n de la evangeli'o. Est'as ne mir'ind'e, ke ili mal'inklin'e ricev'is li'n kaj ke amar'a kaj long'e'dau\u0306r'a disput'o okaz'is inter li kaj la disc\u0302ipl'o'j."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Minnaja asert'as, ke Pau\u0306lo \u201ene disting'as inter jud'o'j kaj ne'jud'o'j, kaj ec\u0302 ne inter krist'an'o'j kaj ne'krist'an'o'j\u201d. Sed li disting'as inter vir'o'j kaj vir'in'o'j! C\u0302iu'j, kiu'j leg'as la epistol'o'j'n de Pau\u0306lo, dev'as konstat'i, ke Pau\u0306lo hav'is violent'a'n antau\u0306'jug\u0302'o'n kontrau\u0306 vir'in'o'j. Li konsider'is ili'n nepr'e mal'super'a'j kaj rifuz'is al ili i'a'n ajn rang'o'n au\u0306 part'o'n en la krist'an'a pastr'ec'o."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Minnaja skrib'as pri la \u201ekor'tus\u0302'a tener'o\u201d de Pau\u0306lo, sed ne est'is Pau\u0306lo, sed Jesuo, kiu montr'is grand'a'n tener'o'n pri vir'in'o'j; plur'a'j est'is inter li'a'j intim'a'j sekv'ant'o'j (ekzempl'e Mart'a kaj Maria, Sal'om'a, kaj Suzana). Efektiv'e, oni dir'as, ke, krom Johano, nur kelk'a'j fidel'a'j vir'in'o'j rest'is c\u0302e la Kruc'o; la ali'a'j for'las'is Li'n kaj fug\u0302'is."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Kia diferenc'o est'us far'it'a, se Pilato pren'us en konsider'o'n la vort'o'j'n de si'a edz'in'o (Mateo, 27:19)."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Jesuo montr'is grand'a'n kompat'o'n por vir'in'o'j, kiu'j est'is la viktim'o'j de kontrau\u0306'leg\u0302'a'j dezir'o'j de vir'o'j. Ali'flank'e Pau\u0306lo mal'estim'is vir'in'o'j'n g\u0302eneral'e kaj precip'e jun'a'j'n vidv'in'o'j'n (I Timoteo, 5:3,9-15). Por vidv'in'o'j, lau\u0306 Pau\u0306lo, seks'abstin'o est'as plej bon'a kaj ge'edz'ec'o est'as por la ne're'gener'it'a'j (I Korint'an'o'j 7:8-9). Plur'foj'e Pau\u0306lo skrib'as, ke vir'in'o est'as mal'super'a kaj dev'as sub'met'i si'n al vir'o (ekzempl'e Efez'an'o'j 5:22-24). Li ordon'as vir'in'o'j'n silent'i dum publik'a ador'ad'o kaj mal'permes'as al ili i'a'n ajn part'o'n en la pastr'ec'o (I Timoteo 2:8-12)."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Sen'dub'e Pau\u0306lo ne montr'as \u201ekor'tus\u0302'a'n tener'o'n\u201d al vir'in'o'j. Efektiv'e li kulp'as pri la ac\u0302'a trakt'ad'o de vir'in'o'j en la eklezi'o. Est'as c\u0302ef'e pro li, ke dum mult'a'j jar'cent'o'j oni eksklud'is ili'n de la pastr'ec'o; la rom'katolik'o'j ankorau\u0306 eksklud'as ili'n."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Lau\u0306 tiu trakt'ad'o de du'on'o de la hom'ar'o oni tut'e ne pov'as kompren'i la propon'o'n de \u201esimil'ec'o\u201d, kiu, lau\u0306 Renat'o Corsetti, trov'ig\u0302'as inter Pau\u0306lo kaj L. L. Zamenhof; kaj Pau\u0306lo cert'e ne pov'us kompren'i la spec'o'n de kor'tus\u0302'a'j rilat'o'j de Rozalia, Klar'a kaj Lidj'a kun la majstr'o."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Iu'j part'o'j de la epistol'o'j de Pau\u0306lo est'as inter la plej bel'a'j en la Nov'a Testament'o, ekzempl'e I Korint'an'o'j 13 kaj Roman'o'j 8, sed, ali'flank'e, li far'is vir'o'n blind'a (Ag'o'j 13:11) kaj kruel'e trakt'is ali'a'j'n, kiu'j au\u0306dac'is kontrau\u0306'star'i li'n (I Timoteo 1:20). Kiel skrib'as Minnaja, Pau\u0306lo deklar'as, ke \u201ec\u0302iu'j hom'o'j est'as fil'o'j de Di'o\u201d kaj ke Di'o \u201ezorg'as pri c\u0302iu'j popol'o'j sen'disting'e\u201d. Sed ali'lok'e li pri'skrib'is la tut'a'n kret'an popol'o'n kiel mensog'ul'o'j'n kaj mal'labor'em'a'j'n mang\u0302'eg'em'ul'o'j'n (Tit'o 1:12-13)."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Oni pov'as kulp'ig'i Pau\u0306lon pro c\u0302io, kio iam est'is mal'bon'eg'a en krist'an'ism'o: la mond'a potenc'o, anatem'it'a ne'toler'em'o kaj mal'estim'o al la raci'o; sed c\u0302ef'e pro la terur'a koncip'o de \u201emoral'a fort'o\u201d. Tiel, Pau\u0306lo, ne Petro, est'is la rok'o, sur kiu oni konstru'is la Eklezi'o'n."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Evolu'as nun'temp'e t.n. 100-en'a'j vend'ej'o'j en Japani'o. Valor'as 100 en'o'j proksim'um'e unu uson'a'n dolar'o'n; afrank'o de leter'o al azi'a'j land'o'j kost'as 90 en'o'j'n, al Uson'o au\u0306 Eu\u0306rop'o 110 en'o'j'n. Do por japan'o'j 100 en'o'j est'as simbol'o de \u201emal'mult'a kost'o\u201d."}, {"text_idx": "#000109", "text": "La plej grand'a kompani'o pri 100-en'a'j vend'ej'o'j est'as Daiso\u0304, kiu posed'as 2400 vend'ej'o'j'n en'land'e kaj 350 ekster'land'e. G\u0302i'a vend'o'sum'o ating'is 50 miliard'o'j'n da en'o'j en 1997, 200 miliard'o'j'n en 2000 kaj 320 miliard'o'j'n en 2005. C\u0302e Daiso\u0304 oni vend'as var'o'j'n por c\u0302iu'tag'a viv'o \u2013 preskau\u0306 c\u0302io'n krom fres\u0302'a'j'n mang\u0302'aj\u0302'o'j'n kiel legom'o'j'n, fis\u0302'o'j'n au\u0306 viand'o'j'n."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Sed, konkurenc'e kontrau\u0306 Daiso\u0304, en 2000 ali'a kompani'o mal'ferm'is si'a'j'n t.n. vend'ej'o'j'n 99, kie ac\u0302et'ebl'as kontrau\u0306 100 en'o'j ankau\u0306 fres\u0302'a'j mang\u0302'aj\u0302'o'j. La kompani'o nun hav'as 580 vend'ej'o'j'n en Tokio kaj c\u0302irkau\u0306'e kaj, kompar'e kun mart'o 2003, g\u0302i'a vend'o'sum'o kvar'obl'ig\u0302'is. Kontrau\u0306 la nov'stil'a'j 100-en'a'j vend'ej'o'j, la t.n. oportun'a'j vend'ej'o'j komenc'is ofert'i fres\u0302'a'j'n mang\u0302'aj\u0302'o'j'n kontrau\u0306 100 en'o'j. Plan'at'a'j ekzempl'e de la firma'o Lawson est'as 1000 tia'j vend'ej'o'j."}, {"text_idx": "#000111", "text": "Mal'antau\u0306 tiu'j inter'batal'o'j kus\u0302'as kelk'a'j kial'o'j, ekz. soci'a'j kaj famili'a'j s\u0302ang\u0302'ig\u0302'o'j (la aper'o de mal'jun'a'j par'o'j, kies ge'fil'o'j sen'de'pend'ig\u0302'is; jun'a'j par'o'j sen ge'fil'o'j; sen'famili'a'j unu'op'ul'o'j: por tiu'j tre util'as la ebl'ec'o ac\u0302et'i mal'grand'kvant'e). Ankau\u0306 kresk'ant'a mal'ric\u0302'ec'o en Japani'o kontribu'as al la flor'ad'o de 100-en'a'j kaj simil'a'j vend'ej'o'j: kiam Japani'o ekonomi'e \u201ebol'is\u201d, oni hont'is en'ir'i mal'alt'prez'a'j'n butik'o'j'n."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Antau\u0306 ne'long'e la gazet'ar'o en nord'a Italio de'nov'e kampanj'is kontrau\u0306 fremd'ul'o'j, apart'e alban'o'j. Tio'n est'ig'is mort'ig'o de ital'o per tranc\u0302'il'o far'e de alban'a en'migr'int'o en la urb'o Varese."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Est'is intervju'it'a'j en la s\u0302tat'a televid'a kanal'o RAI 3 la c\u0302ef'redaktor'o de la j\u0302urnal'o La Padania, organ'o de la ital'a ekstrem'dekstr'a parti'o Leg'a Nord, kaj la urb'estr'o de Tiran'o Ed'i Ram'a. La j\u0302urnal'ist'o ripet'is, ke en'migr'int'o'j est'as krim'ul'o'j, dang\u0302er'ul'o'j kaj for'pel'end'ul'o'j. Ram'a, kondolenc'ant'e la parenc'o'j'n de la viktim'o, atent'ig'is, ke pli dang\u0302er'a ol la tranc\u0302'il'o de la alban'o est'as la ideologi'a tranc\u0302'il'o ekzempl'e de j\u0302urnal'ist'o'j, kiu'j kondamn'as tut'a'n etn'o'n, c\u0302ar kelk'a'j ties an'o'j krim'as."}, {"text_idx": "#000115", "text": "En Italio est'as 250 000 alban'a'j en'migr'int'o'j, kiu'j far'as labor'o'j'n mal'facil'a'j'n kaj ne's\u0302at'at'a'j'n de en'land'an'o'j, kaj kiu'j per'labor'as mal'pli ol ital'o'j kontrau\u0306 la sam'a labor'o, apart'e kiam ili labor'as \u201enigr'e\u201d, tio est'as kiam ili est'as ankorau\u0306 ne registr'it'a'j. Sed g\u0302eneral'e la alban'o'j kondut'as dign'e kaj sukces'e, ekzempl'e student'o'j, kiu'j ating'as bon'a'j'n rezult'o'j'n. Kaj la televid'o en Italio raport'is pri alban'o, kiu inter'ven'is, kiam vend'ist'o est'is atak'at'a: nur pro la alban'o ebl'is arest'i la atak'int'o'n."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Invers'e Ram'a menci'is la ital'a'n en'migr'int'o'n en Uson'o, kiu murd'is antau\u0306 ne'long'e si'a'n uson'a'n fianc\u0302'in'o'n. La tie'a'j instanc'o'j, dir'is Ram'a, ne re'ag'is kiel la ital'o'j kontrau\u0306 la alban'o'j kaj ne kondamn'is la tut'a'n etn'o'n. Simpl'e, en c\u0302iu etn'o est'as krim'ul'o'j, sed la krim'o de unu ne far'ig\u0302'u pretekst'o por kondamn'i la kondut'o'n de c\u0302iu'j."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Krom la divers'a'j dialekt'o'j de la gael'a, est'as tri simil'a'j, sam'de'ven'a'j, sed iom mal'sam'a'j variant'o'j de la lingv'o, nom'e: la irlanda, la skot'a kaj la manks'a. La last'a est'as la indig\u0302en'a idiom'o de la Manks-Insul'o, kiu situ'as en Irlanda Mar'o, inter Irlando kaj Angli'o. G\u0302i ne est'as oficial'e region'o de Angli'o, sed de'pend'a teritori'o de la brit'a kron'o kun sufic\u0302'e alt'a grad'o de au\u0306tonomi'o. G\u0302i hav'as propr'a'n reg'ist'ar'o'n, la du'c\u0302ambr'a'n tiel nom'at'a'n Tynwald, kiu ankorau\u0306 uz'as la manks'gael'a'n kiel ceremoni'a'n, kvankam ne labor'a'n, lingv'o'n. G\u0302eneral'e, leg\u0302'o'j far'it'a'j de la brit'a parlament'o en Londono ne valid'as sur la insul'o. La Manks'a Insul'o el'ig'as si'a'j'n propr'a'j'n mon'bilet'o'j'n kaj pos\u0302t'mark'o'j'n. La are'o de la insul'o est'as 572 kvadrat-kilo'metr'o'j, kaj en la jar'o 2000 la log\u0302'ant'ar'o nombr'is 76 200 person'o'j'n."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Mal'kiel la lingv'a situaci'o en Irlando kaj Skot'land'o, kie la gael'a est'as ankorau\u0306 viv'ant'a, kvankam ne la plej parol'at'a lingv'o, oni kutim'e rigard'as la manks'a'n kiel mort'int'a'n. En la jar'o 1800, nau\u0306 dek'on'o'j de la log\u0302'ant'o'j est'is gael'lingv'an'o'j, sed en 1974 rest'is nur unu de'nask'a flu'a parol'ant'o, nom'e Ned Maddrell [madrel], kiu tiam est'is 98-jar'a. E\u0301amonn [ejmon] de Valer'a, prezid'ant'o de Irlando, vizit'is tiu'n last'a'n manks'lingv'an'o'n, kiam Ned est'is jam tre mal'jun'a, kaj li mir'is, ke tiom mal'mult'e da insul'an'o'j tiam interes'ig\u0302'is pri si'a propr'a lingv'o kaj las'as g\u0302i'n mort'i."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Nun vizit'ant'o'j al la Manks'a Insul'o konstat'as i'o'n ver'e ekster'ordinar'a'n. En 2001 deklar'is 1689 insul'an'o'j, ke ili est'as parol'ant'o'j de la lingv'o. Oni demand'as si'n, kio okaz'is por kau\u0306z'i tia'n s\u0302ang\u0302'o'n? Konfes'end'as, ke tiu nombr'o est'as mal'grand'a kompar'e kun la tut'a log\u0302'ant'ar'o de la insul'o, sed sufic\u0302'e mult'a'j de la log\u0302'ant'o'j ne est'as indig\u0302en'a'j insul'an'o'j, sed fremd'ul'o'j el Angli'o au\u0306 ali'a'j region'o'j."}, {"text_idx": "#000121", "text": "Fakt'e, ec\u0302 post la mort'o de Ned Maddrell, la manks'gael'a ne est'is tut'e forges'it'a. Dum li'a viv'o, oni persvad'is li'n sur'bend'ig'i parol'ad'o'j'n en la manks'a, kaj oni uz'is tiu'j'n registr'aj\u0302'o'j'n por re'lern'i la lingv'o'n. Pli'e, divers'a'j manks'a'j vort'o'j kaj fraz'o'j est'is ankorau\u0306 uz'at'a'j de la insul'an'o'j. G\u0302i dau\u0306r'is kiel ceremoni'a lingv'o de la parlament'o. Literatur'o en la lingv'o ne abund'is, sed est'is manks'a traduk'o de la Bibli'o kaj kelk'a'j ali'a'j tekst'o'j kaj libr'o'j. Last'a'temp'e aper'is vort'ar'o, lern'o'libr'o'j kaj ali'a'j publik'ig'aj\u0302'o'j. Do ebl'is \u201ere'konstru'i\u201d kaj re'en'konduk'i la lingv'o'j'n en sufic\u0302'e au\u0306tent'a form'o."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Pro instig'o de lingv'o-entuziasm'ul'o'j oni fond'is antau\u0306'lern'ej'o'j'n, kie mal'grand'a'j infan'o'j lern'is la lingv'o'n. Post'e, la reg'ist'ar'o demand'is al ge'patr'o'j, c\u0302u ili vol'is, ke la gael'a est'u instru'it'a en la lern'ej'o'j. La respond'o surpriz'is la au\u0306toritat'o'j'n. El la ge'patr'o'j de la 3500 element'a'j lern'ej'an'o'j, 1000 pet'is, ke la lingv'o ig\u0302'u lern'ej'a fak'o."}, {"text_idx": "#000123", "text": "Unu'e est'is la Manks'a Hered'a Fond'aj\u0302'o, kiu pag'is la kost'o'n de instru'ad'o, sed post'e la reg'ist'ar'o dung'is kvin instru'ist'o'j'n por vojag\u0302'i inter la lern'ej'o'j, instru'ant'e la lingv'o'n. En la jar'o 2003 mal'ferm'ig\u0302'is Gael'a Element'a Lern'ej'o en urb'o Keeil Eoin. G\u0302i hav'as tri instru'ist'o'j'n, kaj la nombr'o de la lern'ej'an'o'j kresk'as."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Fin'fin'e la insul'an'o'j re'kon'as la valor'o'n de si'a lingv'o, kiel simbol'o kaj pruv'o, ke la manks'a popol'o est'as apart'a komun'um'o kun apart'a'j valor'o'j kaj kultur'o, pri kiu'j ili fier'as."}, {"text_idx": "#000125", "text": "Kvankam gael'parol'ant'o'j el Skot'land'o kaj Irlando pov'as sen grand'a mal'facil'o kompren'i mult'o'n, kiu'n oni dir'as en la manks'a, pov'as okaz'i mis'kompren'o'j. Iu skot'a vizit'ant'o al la lern'ej'o en Keeil Eoin prezent'is si'a'n akompan'ant'o'n kiel \u201emi'a'n amik'o'n Phil\u201d. La tut'a klas'o eksplod'is de rid'o, c\u0302ar la skot'gael'a vort'o caraid son'as kiel la manks'a carradje, kiu signif'as \u201ekarot'o\u201d. Ali'flank'e, vizit'ant'o'j ebl'e rid'et'os, kiam ili konstat'as, ke la manks'a vort'o por banan'o signif'as \u201eflav'a serp'o\u201d."}, {"text_idx": "#000126", "text": "Bedau\u0306r'ind'e la liter'um'ad'o uz'at'a por skrib'i la manks'gael'a'n est'as mal'sam'a de la ortografi'o'j uz'at'a'j en Irlando kaj Skot'land'o, kiu'j unu la ali'a'n simil'as, kvankam ne tut'e sam'as. G\u0302i est'is invent'it'a de episkop'o, kiu antau\u0306 tri jar'cent'o'j traduk'is la Bibli'o'n en la manks'a'n, kaj g\u0302i baz'ig\u0302'as sur la mal'logik'a angl'a skrib'sistem'o, ebl'e kun iom da influ'o el la kimr'a. Do gael'lingv'an'o'j el ali'a'j region'o'j apenau\u0306 pov'as leg'i la manks'a'n, ec\u0302 se ili kompren'as la parol'at'a'n lingv'o'n."}, {"text_idx": "#000127", "text": "Tia re'viv'ig'o de mort'int'a lingv'o ne est'as unik'a. Ali'a ekzempl'o trov'ig\u0302'as en Kornvalo, sud-okcident'a provinc'o de Briti'o, kie la last'a'j parol'ant'o de lok'a kelt'a lingv'o mort'is c\u0302irkau\u0306 la jar'o 1800. Nev'o de mi'a edz'in'o tie log\u0302'ant'a inform'as ni'n, ke mal'grand'a sed signif'a kaj kresk'ant'a nombr'o da kornval'an'o'j lern'is kaj nun uz'as la kornval'an kiel famili'a'n lingv'o'n. Pro tio re'foj'e ekzist'as ar'et'o da \u201ede'nask'a'j parol'ant'o'j\u201d de la kornvala. Tiu re'nask'ig\u0302'o est'as help'at'a de la fakt'o, ke la sam'de'ven'a kaj simil'a kimr'a est'as ankorau\u0306 viv'ant'a lingv'o."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Dum mi atent'e leg'ad'is la artikol'o'n Ver'a hom'o de Sefan Maul (MONATO 2005/5, p. 7) mi halt'is c\u0302e li'a asert'o pri tre konservativ'a'j opini'o'j de Johano Pau\u0306lo la 2a: \u201ePor vir'in'o'j ne valid'as la hom'a'j rajt'o'j\u201d. C\u0302u est'as special'a hom'a rajt'o sacerdot'ig\u0302'i en la katolik'a eklezi'o? De kio de'ven'as tia rajt'o?"}, {"text_idx": "#000130", "text": "Origin'o de tia hom'a rajt'o ne trov'ebl'as en la katolik'a tradici'o nek en la Nov'a Testament'o. En la Nov'a Testament'o leg'ebl'as plur'lok'e: \u201eNe vi elekt'is mi'n, sed mi elekt'is vi'n.\u201d Tial al neni'u, c\u0302u vir'o au\u0306 vir'in'o, aparten'as la hom'a rajt'o sacerdot'ig\u0302'i."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Episkop'o ben'as per man'sur'met'o la al'vok'it'o'n al eklezi'ul'a posten'o. C\u0302u tiu man'sur'met'o simbol'as mister'a'n komenc'ig\u0302'o'n de sacerdot'ec'a'j hom'a'j rajt'o'j? Eklezi'ul'o kiel hom'a est'ul'o jam posed'as c\u0302iu'j'n hom'a'j'n rajt'o'j'n. Kio'n esenc'e pli'a'n al'don'as la episkop'a ben'o al ili?"}, {"text_idx": "#000132", "text": "Al la seri'o Orient'o-Okcident'o de UEA al'don'ig\u0302'as c\u0302i tiu bel'e bind'it'a kaj el'don'it'a libr'o. La jam abund'e traduk'it'a verk'o aper'as nun komplet'e en Esperant'o. Has\u030cek mem tra'viv'is la unu'a'n mond'milit'o'n, en kiu mort'is 15 milion'o'j da person'o'j, inkluziv'e de milion'o da soldat'o'j el la au\u0306str'a-hungar'a arme'o. Li'a re'ag'o est'is c\u0302i tiu libr'o, verk'it'a en 1921-1922, sed li mort'is en 1923, fin'int'e nur kvar el la ses plan'it'a'j part'o'j."}, {"text_idx": "#000133", "text": "La hero'o, kvankam lau\u0306t'e proklam'int'a dezir'o'n lojal'e batal'i por la imperi'estr'o, renkont'as seri'o'n da mal'liber'ej'o'j, mal'san'ul'ej'o'j kaj intern'ig'ej'o'j, vid'as hom'o'j'n, kiu'j ne pov'as au\u0306 ne vol'as batal'i, kaj divers'a'j'n absurd'a'j'n vizag\u0302'o'j'n de la milit'a mas\u0302in'ar'o kaj dev'as iel defend'i si'a'n ident'ec'o'n. La verk'o tiom penetr'is en la c\u0302eh\u0302'a'n konsci'o'n, ke ekzist'as la verb'o s\u030cvejkovat kun la signif'o \u201eper ruz'o tra'viv'i\u201d. Kvankam plej'part'e rakont'a kaj intim-scen'a, foj'foj'e la verk'o lev'as si'n al pli alt'a rigard'o, kiel fin'e de unu el la komenc'a'j c\u0302apitr'o'j: \u201eKaj ie en la for'a'j mal'proksim'o'j de la histori'o, s\u0302veb'as al Eu\u0306rop'o la fakt'o, ke la morgau\u0306'o detru'os ankau\u0306 la plan'o'j'n de la nun'temp'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000134", "text": "Has\u030cek pionir'is nov'a'n verk'stil'o'n, analog'a'n al tiu de la tiu'temp'a'j dadaism'a'j pentr'ist'o'j. Iu'j opini'as, ke tiu rekt'a, sen'ornam'a stil'o est'is komenc'o de tradici'o, sekv'at'a post'e de Hemingway, Fitzgerald, Faulkner kaj ali'a'j. Asert'ebl'as, ke c\u0302i tiu est'as pionir'a kontrau\u0306-milit'a roman'o. La au\u0306tor'o de la difin'a tiu'spec'a roman'o pri la du'a mond'milit'o Joseph [jozef] Heller mem leg'is la libr'o'n S\u030cvejk kaj konfes'is, ke sen tiu spert'o li'a roman'o Kapt'il'o 22 neniam est'us verk'it'a."}, {"text_idx": "#000136", "text": "La re'ag'o'j de S\u030cvejk rid'ig'as pro la s\u0302ajn'a mank'o de logik'a lig'o inter burokrat'a'j demand'o'j kaj li'a'j respond'o'j. Mezur'il'o de traduk-kvalit'o est'as, kiom traduk'o las'as al vi konklud'i, ke S\u030cvejk est'as efektiv'e stult'a au\u0306 ke li ruz'e s\u0302ajn'ig'as/uz'as tiu'n stult'ec'o'n kiel tra'viv-teknik'o'n. La esperant'a traduk'o konven'e star'ig'as la demand'o'n, sed las'as g\u0302i'n mal'ferm'it'a. Ankorau\u0306 pli'a literatur'a klasik'aj\u0302'o nun hav'ebl'a ni'a'lingv'e."}, {"text_idx": "#000139", "text": "Malagas'o'j kutim'as si'n nutr'i per tri riz'plad'o'j c\u0302iu'tag'e. Tial je c\u0302iu kost'alt'ig\u0302'o de tiu var'o la reg'ist'ar'o tim'as popol'a'n re'ag'o'n."}, {"text_idx": "#000140", "text": "Kvankam 80 % de la log\u0302'ant'ar'o konsist'as el kamp'ar'an'o'j, kiu'j mem est'as riz'produkt'ant'o'j, la rikolt'o tut'e ne sufic\u0302'as por nutr'i 17 milion'o'j'n da hom'o'j. C\u0302iu'jar'e oni dev'as import'i pli ol 200 000 tun'o'j'n da riz'o. Kulp'as la arkaik'a kultiv'metod'o, kies c\u0302ef'a grund'plug'il'o est'as s\u0302pat'o. Pli'e, la kultiv'ad'o ekstrem'e de'pend'as de la pluv'abund'ec'o, kiu ne c\u0302iam favor'as la kamp'ar'an'o'j'n. Tial unu hektar'o da riz'kamp'o proviz'as al ili ne pli ol du tun'o'j'n. Ali'a'j problem'o'j, kiel mal'facil'a transport'o, mank'o de sekur'ec'o kamp'ar'a kaj analfabet'ism'o, pez'eg'as sur la situaci'o ekonomi'a de la malagas'a kamp'ar'o."}, {"text_idx": "#000141", "text": "Ek'de novembr'o 2004 vid'ebl'is sen'c\u0302es'a prez'alt'ig\u0302'o de la blank'a riz'o, kiu kulmin'is c\u0302e 8000 malagas'a'j frank'o'j (MGF, 1 eu\u0306r'o = 12 000 MGF; averag\u0302'a salajr'o est'as 10 eu\u0306r'o'j monat'e) por kilo'gram'o. Tio dau\u0306r'is g\u0302is la nov'a rikolt'o en maj'o de la nun'a jar'o. La kial'o est'as, ke, unu'flank'e, riz'kolekt'ant'o'j spekul'cel'e re'ten'is si'a'j'n stok'o'j'n. Ali'flank'e, ne tre grand'a est'is la produkt'aj\u0302'o pro inund'o'j, kau\u0306z'it'a'j de du si'n'sekv'a'j ciklon'o'j. Malgrau\u0306 avert'o de profesi'ul'o'j pri eventual'a kriz'o, la au\u0306toritat'o'j ne mal'help'is g\u0302i'n. Ne trov'ebl'is riz'o en la vend'ej'o'j, kaj c\u0302iu'j ac\u0302et'is maniok'o'n kaj maiz'o'n. Bedau\u0306r'ind'e ankau\u0306 tiu'j surogat'o'j mal'aper'is post kelk'a'j tag'o'j."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Pli'a mal'bon'aj\u0302'o est'is, ke, inter'temp'e, la riz'kurz'o en la inter'naci'a merkat'o pli'alt'ig\u0302'is, c\u0302ar ne sufic\u0302'is la propon'o, dum C\u0302ini'o pli'grand'ig'is si'a'n riz'import'o'n. La malagas'a reg'ist'ar'o mal'facil'e trov'is s\u0302ip'o'n por transport'i riz'o'n al Madagaskaro. Mal'mult'ig\u0302'is la proviz'ad'o, kaj nur kelk'a'j urb'o'j profit'is el tiu mal'mult'e'kost'a riz'o, vend'at'a kontrau\u0306 3500 MGF por kviet'ig'i, se ne la mal'sat'o'n, almenau\u0306 la koler'o'n de la popol'o. Pli'mult'o de tiu riz'o ven'is el Barato. G\u0302i est'is la plej mal'bon'kvalit'a, c\u0302ar iu'j konsum'ant'o'j, mang\u0302'int'e g\u0302i'n, plend'is pri juk'ad'o. Ali'a'j kvant'o'j ven'is el Pakistano kaj C\u0302ini'o."}, {"text_idx": "#000143", "text": "Ne ebl'as al la \u201eGrand'a Insul'o\u201d tuj solv'i la menci'it'a'j'n problem'o'j'n, kaj ripet'ig\u0302'o de la sam'a situaci'o est'as tut'e probabl'a. Nun kilo'gram'o da lok'a riz'o jam kost'as 5000 MGF, tamen normal'a prez'o dum la nun'a rikolt'a period'o averag\u0302'us 2500 g\u0302is 3500 MGF. La reg'ist'ar'o ordon'is al c\u0302iu'j region'estr'o'j reg'i la el'ir'o'n de riz'o el si'a region'o, kio de'nov'e alt'ig'as la s\u0302anc'o'n de la korupt'em'a'j spekul'ant'o'j."}, {"text_idx": "#000144", "text": "Kelk'a'j politik'ist'o'j, sub'ten'ant'o'j de la nun'a reg'ist'ar'o, instig'as la popol'o'n s\u0302ang\u0302'i la c\u0302ef'a'n mang\u0302'aj\u0302'o'n, propon'o ne tiom serioz'a, se konsider'i la fakt'o'n, ke c\u0302i tie riz'o est'as ne nur nutr'aj\u0302'o, sed ankau\u0306 grav'a kultur'element'o en la viv'o de la malagas'o'j."}, {"text_idx": "#000146", "text": "Antau\u0306 dek jar'o'j la Demokrati'a Respublik'o Kongo (DRK) hav'is tri entrepren'o'j'n de publik'a transport'o en grand'a'j urb'o'j. C\u0302iu'j bankrot'is. Pro la politik'a kriz'o la reg'ist'ar'o ne est'is kapabl'a kre'i ali'a'n entrepren'o'n. Tiu situaci'o kau\u0306z'as ekonomi'a'j'n mal'facil'aj\u0302'o'j'n."}, {"text_idx": "#000147", "text": "En la grand'a'j urb'o'j la transport'o est'as efektiv'ig'it'a de vetur'il'o'j de privat'ul'o'j. Tiu'j ricev'as ili'n de si'a'j parenc'o'j el'migr'int'a'j, precip'e el Eu\u0306rop'o. Est'as vetur'il'o'j, kiu'j'n la okcident'an'o'j deklar'as ne'uz'ebl'a'j au\u0306 kiu'j'n ili ne plu s\u0302at'as uz'i. Ili est'as ac\u0302et'it'a'j mal'mult'e'kost'a'j. En 1997, kiam Laurent Kabil'a ig\u0302'is la prezid'ant'o de DRK, li liber'ig'is la import'o'n de tia'j vetur'il'o'j kaj la dogan'o je ili est'as mal'alt'a."}, {"text_idx": "#000148", "text": "La c\u0302ef'urb'o Kins\u0302aso hav'as preskau\u0306 sep milion'o'j'n da log\u0302'ant'o'j, kaj la transport'o est'as mal'facil'a, precip'e maten'e kaj vesper'e. Maten'e la plej mult'a'j labor'ist'o'j konverg\u0302'as al la urb'o'centr'o, kaj vesper'e ili re'ven'as. Lau\u0306 la belg'a'j plan'int'o'j de la urb'o la grand'a'j entrepren'o'j kaj vend'ej'o'j est'as en la centr'o, kaj de post la sen'de'pend'ig\u0302'o neni'o s\u0302ang\u0302'ig\u0302'is. La labor'ist'o'j, kies entrepren'o'j est'as rigor'a'j pri akurat'ec'o, el'ir'as si'a'j'n dom'o'j'n je la kvar'a maten'e. En Kins\u0302aso, por uz'i taksi'o'n au\u0306 ali'a'n transport'il'o'n, neces'as batal'i, c\u0302ar mult'a'j atend'as."}, {"text_idx": "#000149", "text": "La konduk'ist'o'j de tia'j vetur'il'o'j renkont'as mult'a'j'n obstakl'o'j'n: la mal'bon'a'n stat'o'n de voj'o'j, la polic'ist'o'j'n, kiu'j postul'as serv'o'mon'o'n anstatau\u0306 respekt'ig'i la leg\u0302'o'j'n, la arme'an'o'j'n kaj la polic'ist'o'j'n, kiu'j sen'pag'e vetur'as kaj kelk'foj'e amas'e en'ir'as, la trafik'obstrukc'o'j'n, la petrol'a'n kriz'o'n."}, {"text_idx": "#000150", "text": "Por redukt'i la problem'o'j'n de la transport'ist'o'j, la reg'ist'ar'o decid'is, ke unu litr'o da benzin'o kost'as mal'pli ol unu dolar'o. Ankau\u0306 vetur'bilet'o mal'mult'e kost'u. Malgrau\u0306 tio, la transport'a situaci'o est'as tre mal'facil'a: anstatau\u0306 kvin pasag\u0302er'o'j trov'ig\u0302'as sep en unu vetur'il'o; la sid'ej'o'j en grand'a'j bus'o'j est'is for'ig'it'a'j por met'i benk'o'j'n por kvin au\u0306 ses pasag\u0302er'o'j. La reg'ist'ar'o promes'is la fond'o'n de nov'a entrepren'o."}, {"text_idx": "#000151", "text": "Wen Xin mal'ferm'is la pord'o'n de si'a nov'a log\u0302'ej'et'o en student'a hejm'o en Esbo. C\u0302u vi ne sci'as, kie situ'as tiu modern'a urb'o? \u2013 En Finnlando, apud Helsink'o. Nur dek tag'o'j'n Xin log\u0302'os tie kaj post'e trans'log\u0302'ig\u0302'os en ali'a'n student'hejm'o'n, pli proksim'a'n al si'a nov'a labor'ej'o, kie s\u0302i rest'os almenau\u0306 du monat'o'j'n."}, {"text_idx": "#000152", "text": "Tre mov'ig\u0302'em'a Xin dev'is est'i dum la du pas'int'a'j jar'o'j. S\u0302i j\u0302us ven'is de Kardif'o, kie s\u0302i stud'is dum du'on'jar'o por pli'bon'ig'i si'a'n angl'a'n vort'o'stok'o'n kaj flu'ec'o'n. Nun s\u0302i sent'is si'n lac'a, eg'e lac'a. La log\u0302'ej'o odor'is fremd'e. Cert'e pro la fremd'a kuir'art'o, Xin opini'is. En s\u0302i'a hejm'land'o log\u0302'ej'o'j odor'as mal'sam'e. Ankau\u0306 en Kardif'o mal'sam'a odor'o. C\u0302u pro la spic'o'j? Au\u0306 c\u0302u la hom'o'j mem mal'sam'e odor'as en divers'a'j land'o'j kaj en divers'a'j hejm'o'j? C\u0302u ni'a'j mang\u0302'aj\u0302'o'j ig'as ni'n odor'i, au\u0306 c\u0302u la deterg'ant'o'j? Xin demand'is si'n. Au\u0306 ambau\u0306? Au\u0306 la sap'o kaj parfum'o'j? La veget'aj\u0302'o'j, la ter'o mem?"}, {"text_idx": "#000153", "text": "Kie'n met'i la pez'a'n valiz'o'n? Kie'n la dors'o'sak'o'n? Est'is krepusk'e en la antau\u0306'c\u0302ambr'o, sed Xin komenc'is vid'i, ke g\u0302i ne tre plac\u0302'as al s\u0302i. Ne nur pro la odor'o. Xin serc\u0302'is la s\u0302alt'il'o'n de iu lamp'o. Jen g\u0302i: kaj lum'o! La antau\u0306'c\u0302ambr'o ver'e mal'plac\u0302'e aspekt'is. Sur la plank'o kus\u0302'is mal'nov'a'j gazet'o'j kaj kovert'o'j, sur la unu'nur'a seg\u0302'o ies g\u0302inz'o, s\u0302trump'et'o'j, mam'zon'o. La person'o, kiu lu'ig'is al Xin si'a'n c\u0302ambr'o'n, evident'e ne hav'is temp'o'n ord'ig'i. Per la telefon'o s\u0302i dir'is nur, ke Xin rajt'os uz'i unu c\u0302ambr'o'n en kvar'c\u0302ambr'a c\u0302el'ar'o, kaj la kuir'ej'et'o'n kaj la ban'c\u0302ambr'o'n, kompren'ebl'e. La prez'o ne est'is alt'a, 50 eu\u0306r'o'j por la 10 tag'o'j, sed i'o'n pli agrabl'a'n Xin cert'e imag'is, kiam s\u0302i pag'is."}, {"text_idx": "#000154", "text": "Mal'kontent'a, Xin pren'is la vest'aj\u0302'o'j'n de sur la seg\u0302'o, kaj fal'ig'is ili'n sur'plank'e'n. S\u0302i sid'ig\u0302'is kaj suspir'is, de'pren'is la s\u0302u'o'j'n, la s\u0302ik'a'j'n alt'kalkan'um'a'j'n s\u0302u'o'j'n, kiu'j'n s\u0302i ac\u0302et'is en Londono tuj antau\u0306 la ek'flug'o. Ili ver'e plac\u0302'is al s\u0302i, kvankam s\u0302i diven'is, ke ili ne est'as tre komfort'a'j. S\u0302i ankorau\u0306 ne dezir'is kon'at'ig\u0302'i kun la provizor'a apartament'o. Ferm'ant'e la okul'o'j'n, s\u0302i unu'e prov'is mal'strec\u0302'ig\u0302'i kaj ripoz'i, malgrau\u0306 la soif'et'o, kiu'n s\u0302i de long'e sent'is en la gorg\u0302'o. En la dom'o est'as varm'e kaj kviet'e. Strang'e silent'e."}, {"text_idx": "#000155", "text": "Re'konsider'ant'e si'a'n event'o'plen'a'n tag'o'n, Xin est'as kontent'a, c\u0302ar la intervju'o c\u0302e la dung'ist'o sukces'is. S\u0302i rajt'as gratul'i si'n. S\u0302i sukces'is konvink'i la dung'ist'o'n de mult'naci'a konstru'firma'o pri si'a'j kapabl'o'j parol'i angl'e, traduk'i tekst'o'j'n c\u0302in'e'n kaj el la c\u0302in'a, pri si'a fid'ind'ec'o kaj labor'em'o, pri si'a'j sci'o'j. Ne van'e s\u0302i diligent'is dum la stud'jar'o'j, unu kaj du'on'o en Finnlando kaj la j\u0302us'a du'on'jar'o en Briti'o. De c\u0302ie s\u0302i hav'is bon'a'j'n atest'o'j'n. Kaj c\u0302i-maten'e s\u0302i long'e star'is antau\u0306 la spegul'o en la neces'ej'o de la flug'haven'o, taks'ant'e si'a'n aspekt'o'n. Strikt'a jup'o hel'brun'a, ne tro mal'long'a, hel'flav'a long'manik'a bluz'o, la nov'a'j s\u0302ik'a'j s\u0302u'o'j, nur iom da ruj\u0302'o. S\u0302i'a'j nigr'a'j brov'o'j kaj okul'har'o'j ne bezon'is s\u0302mink'o'n. S\u0302i aspekt'is kompetent'a, mem'fid'a, kvankam tre jun'a. C\u0302u jun'ec'o est'as avantag\u0302'o au\u0306 mal'e? S\u0302i'a vizag\u0302'o est'as preskau\u0306 infan'ec'a, tio'n s\u0302i sci'as, sed pri si'a c\u0302in'ec'o s\u0302i ne hont'as. S\u0302i'a glat'a bril'e nigr'eg'a har'ar'o c\u0302ie kapt'as atent'o'n, sam'e s\u0302i'a'j okul'o'j. En la okcident'a mond'o Xin sent'as si'n ekzot'a kaj oft'e ec\u0302 admir'at'a, kvankam kelk'foj'e okaz'as mis'kompren'et'o'j pro la lingv'o'j: finn'a, sved'a, angl'a, c\u0302in'a. Nur unu-du esperant'ist'o'j'n s\u0302i renkont'is."}, {"text_idx": "#000156", "text": "La pep'ad'o de pos\u0302'telefon'o vek'as Xin. S\u0302i ne tuj memor'as, kie s\u0302i est'as kaj kio okaz'as. Kaj kiom'a hor'o est'as? C\u0302u jam maten'o? Ne est'as mal'hel'e. S\u0302i iom dorm'et'is, kaj song\u0302'is pri S\u0302anhajo, pri si'a'j hejm'o kaj ge'patr'o'j. Ge'frat'o'j'n s\u0302i ne hav'as. La unu-infan'a politik'o, vi sci'as. La ge'patr'o'j atend'as mult'o'n de la inteligent'a fil'in'o, ili invest'is en s\u0302i, ili ne est'as mal'ric\u0302'a'j, sed kaj al ili kaj al Xin la plej grand'a ofer'o est'as la plur'jar'a dis'ig\u0302'o. Fakt'e, tio est'as kvazau\u0306 vet'lud'o je dang\u0302er'e alt'a'j sum'o'j. La telefon'o re'pep'as kaj Xin kompren'as, ke g\u0302i est'as la s\u0302i'a. S\u0302i el'pos\u0302'ig'as g\u0302i'n kaj vid'as, ke est'as iom post la 22a hor'o kaj ke iu al s\u0302i send'is tekst'mesag\u0302'o'n du'foj'e. La mesag\u0302'o'j est'as en la angl'a. Would you lik'e to hav'e lunch with me tomorrow? (C\u0302u vi s\u0302at'us lunc\u0302'i kun mi morgau\u0306?) La send'int'o ne met'is si'a'n nom'o'n. Tio ja ne est'as g\u0302entil'a, Xin iom tim'as mesag\u0302'o'j'n de ne'kon'at'o'j. Antau\u0306 long'e en S\u0302anhajo iu vir'o bomb'ad'is s\u0302i'n tekst'mesag\u0302'e kaj telefon'vok'e per pli kaj pli au\u0306dac'a'j propon'o'j kaj demand'o'j. Tiam s\u0302i decid'is s\u0302ang\u0302'i si'a'n telefon'numer'o'n. Est'is komplik'e kaj eg'e mal'agrabl'e. Xin c\u0302io'n tio'n memor'as tro bon'e. C\u0302u de'nov'e? Rilat'e vir'o'j'n s\u0302i est'as tre si'n'gard'a. Ne, s\u0302i ne vol'as kontakt'ig\u0302'i. Nepr'e ne! \u2013 C\u0302u la j\u0302us'a mesag\u0302'o pov'us est'i erar'o, s\u0302i ja ne facil'e don'as si'a'n numer'o'n al hom'o'j? Mal's\u0302alt'ant'e la telefon'et'o'n, s\u0302i prov'as konvink'i si'n, ke ne al s\u0302i est'is la mesag\u0302'o."}, {"text_idx": "#000157", "text": "La pli'fort'ig\u0302'ant'a soif'o pens'ig'as Xin pri la kuir'ej'o. Kiu pord'o kuir'ej'e'n? C\u0302u tiu kun mal'pur'a vis\u0302'tuk'o sur'pord'e? Xin mal'ferm'as: jes, jen la kuir'ej'et'o, sed c\u0302iel mal'ord'a. Ne'lav'it'a'j teler'o'j kaj tas'eg'o'j sur la lav'tabl'o, sek'ig\u0302'int'a'j kaserol'o'j sur la elektr'a fornel'o, uz'it'a'j fork'o'j kaj kuler'o'j. Kial ili ne pur'ig'is antau\u0306 ol ek'feri'i? Kvankam la lu'prez'o est'is mal'alt'a, ili ne rajt'us trakt'i la lu'ant'o'n tiel c\u0302i. Xin ek'koler'as. S\u0302i rigard'as en la frid'uj'o'n. C\u0302u ili las'is i'o'n en g\u0302i? Suk'o'n, botel'akv'o'n. Xin ne sci'as, c\u0302u la kran'akv'o c\u0302i-urb'e est'as trink'ebl'a. Star'as skatol'o da suk'o sur unu el la bret'o'j, sed la odor'ac\u0302'o de la frid'uj'o nau\u0306z'as s\u0302i'n. Acid'ig\u0302'int'a lakt'o, tranc\u0302'aj\u0302'o'j de dub'ind'a viand'aj\u0302'o, s\u0302im'ant'a'j karot'o'j kaj pan'o, makul'o'j de romp'ig\u0302'int'a'j ov'o'j ... Xin rapid'e ferm'as la pord'o'n, tiu'n suk'o'n s\u0302i ne trink'os. En la dors'o'sak'o s\u0302i hav'as orang\u0302'o'n kaj pom'o'n. Tio sufic\u0302'u, kaj la kran'akv'o'n s\u0302i trink'os, supoz'ebl'e g\u0302i est'as trink'ebl'a, lau\u0306'dir'e c\u0302ie en Finnlando tiel est'as. Xin en'rigard'as en la kvar c\u0302ambr'o'j'n. Nur unu est'as ord'ig'it'a, kaj sur la tabl'o s\u0302i trov'as paper'et'o'n por si. \u201eBon'ven'o'n, WEN Xin! Est'u kiel c\u0302e vi!\u201d Kaj iu nom'o. Xin ne bon'e re'kon'as c\u0302i-land'a'j'n nom'o'j'n, se ili ne est'as tajp'it'a'j. La c\u0302ambr'o hav'as grand'a'n fenestr'o'n. Ekster'e bril'as la sun'o trans blu'a akv'o'vast'aj\u0302'o. Tio dev'as est'i la Golf'o de Finnlando. Bel'eg'e, sed se Xin ne sci'us, ke tio est'as la mar'o, s\u0302i pens'us, ke tio est'as grand'a lag'o kun verd'a'j arb'ar'kovr'it'a'j insul'et'o'j. La sun'o preskau\u0306 tus\u0302'as la arb'o'supr'o'j'n en la horizont'o. Pli proksim'e vid'ebl'as du blank'vel'a'j s\u0302ip'et'o'j. La vid'aj\u0302'o est'as ne'kred'ebl'e trankvil'a. Se s\u0302i mal'ferm'os la fenestr'o'n, s\u0302i ne plu sent'os la mucid'a'n haladz'o'n de la apartament'o. Sed c\u0302u s\u0302i pov'os en'dorm'ig\u0302'i en tiu c\u0302i fremd'a lum'o, kiu fal'as oblikv'e sur la lit'o'n? Nek persien'o nek s\u0302utr'o trov'ebl'as."}, {"text_idx": "#000158", "text": "Xin vek'ig\u0302'is. Plu est'as lum'e. Kia strang'a nokt'a lum'o! La horlog\u0302'o montr'as la unu'a'n hor'o'n. C\u0302u ebl'as? El la kort'o au\u0306d'ig\u0302'as ritm'a bru'o de tambur'o kaj vir'a'j voc\u0302'o'j. Xin rigard'as el la fenestr'o. Sur la asfalt'it'a sen'au\u0306t'a park'ej'o danc'as kvin'o da nigr'a'hau\u0306t'a'j alt'a'j vir'o'j. Dev'as est'i afrik'a'j student'o'j el iu ali'a student'a c\u0302el'ar'o. Neniam Xin vid'is tia'n fort'eg'a'n danc'ad'o'n. Kaj apud la tambur'eg'o star'as trink'botel'o'j. C\u0302u ili drink'et'is? Kial ili tiel bru'eg'as? Cert'e ankau\u0306 ili sent'as si'n sol'a'j en fremd'a land'o kaj prov'as forges'ig'i al si la hejm'sopir'o'n. Surpriz'e, ke neni'u ven'is mal'permes'i la tambur'ad'o'n. Subit'e la pos\u0302'telefon'o en la c\u0302ambr'o sur la nokt'o'tabl'o re'pep'as. De'nov'e la mesag\u0302'o de la ne'kon'at'o: C\u0302u ni tag'mang\u0302'et'u kun'e? Kaj neni'u nom'o, nur ne'kon'at'a numer'o. C\u0302u iu el la sovag\u0302'a'j danc'ant'o'j vok'is s\u0302i'n? Ne, s\u0302i ne s\u0302at'as pens'i pri tio, s\u0302i ne s\u0302at'as au\u0306d'i la tamtam'o'n, nek vid'i la preskau\u0306 nud'a'j'n korp'o'j'n, ritm'e mov'ig\u0302'ant'a'j'n. S\u0302i ek'trem'as pri si'a sekur'ec'o. Kiam est'os ver'a lum'o, normal'a tag'o? Ne plu ebl'os dorm'i, nur pens'ad'i, trem'ad'i, atend'i maten'o'n. S\u0302i bezon'as fres\u0302'a'n trink'aj\u0302'o'n kaj i'o'n por mang\u0302'i. S\u0302i dev'ig'as si'n koncentr'ig\u0302'i kaj plan'i la sekv'a'n tag'o'n, por ne panik'ig\u0302'i."}, {"text_idx": "#000159", "text": "Maten'e, serc\u0302'int'e vend'ej'o'j'n s\u0302i pov'as nur konstat'i, ke c\u0302iu'j est'as ferm'it'a'j, kun blank'a slip'o sur la pord'o \u201eJuhannuksena suljettu\u201d. Kutim'e ili sabat'e est'as mal'ferm'a'j de la 9a maten'e g\u0302is la 18a, sed nun \u201esuljettu\u201d. Ferm'it'a'j! C\u0302iu'j! Kiosk'o'j ferm'it'a'j, pos\u0302t'ofic'ej'o ferm'it'a, kaj neniu'j lok'an'o'j en la strat'o. Kio'n signif'as \u201ejuhannuksena\u201d? En la vort'ar'o trov'ebl'as nur \u201ejuhannus\u201d, somer'mez'a fest'o. (Nur post'e s\u0302i sci'os, ke g\u0302i est'as la du'a plej grand'a fest'o'tag'o de la jar'o, kiam urb'o'j sen'hom'ig\u0302'as, c\u0302ar finn'o'j feri'as kamp'ar'e, mar'e, c\u0302e lag'o'j.) Sur plur'a'j flag'o'stang'o'j flirt'as la land'a blu'blank'a standard'o, sed tio ne gaj'ig'as Xin. Mal'cert'o kaj tim'o g\u0302erm'as en s\u0302i'a kor'o. S\u0302i ne mult'e dorm'is post la unu'a hor'o. La fremd'ec'o turment'as s\u0302i'n. Nun s\u0302i sent'as si'n mal'fort'a kaj mal'sat'a. Ec\u0302 la bel'a veter'o ne g\u0302oj'ig'as. Rapid'e s\u0302i pas\u0302'as preter la tambur'eg'o kaj la mal'plen'a'j botel'o'j. Ili odor'as je vin'o. S\u0302i nur dezir'as s\u0302los'i si'n en la lu'it'a c\u0302ambr'o. Se nur si'a'n naz'o'n s\u0302i pov'us s\u0302los'i ..."}, {"text_idx": "#000160", "text": "C\u0302e la pord'o s\u0302i re'sent'as la haladz'o'n, memor'as la nau\u0306z'a'j'n kuir'ej'o'n kaj frid'uj'o'n. Kiam s\u0302i kus\u0302'ig\u0302'as sur si'a lit'o kaj ferm'as la okul'o'j'n, la tambur'ad'o re'komenc'ig\u0302'as, pli'fort'ig\u0302'as, pli'rapid'ig\u0302'as. Ec\u0302 sen el'rigard'i, Xin en si'a kap'o vid'as la nigr'a'j'n atlet'a'j'n korp'o'j'n, kiu'j en s\u0302ort'o kaj sen c\u0302emiz'o kaj s\u0302u'o'j ritm'e mov'ig\u0302'as. Est'as varm'eg'e, sed s\u0302i trem'as, ek'plor'as. C\u0302iu'j s\u0302i'a'j ge'amik'o'j log\u0302'as ali'land'e. S\u0302i ne vol'as telefon'i al ili, las'i ili'n rimark'i, ke s\u0302i ne plu kapabl'as reg'i si'n. S\u0302i'a'j stud'ad'o kaj nov'a posten'o ja dev'as est'i venk'o, io, pri kio oni g\u0302oj'u, kio'n oni envi'u. Neni'u sci'u, ke la sukces'o minac'as mal'ig\u0302'i. El s\u0302i'a gorg\u0302'o el'ig\u0302'as plor'eg'o. Tim'ant'e, ke s\u0302i ne pov'os brid'i si'a'n kresk'ant'a'n tim'eg'o'n, Xin kompren'as, ke s\u0302i nepr'e kontakt'u iu'n por el'vers\u0302'i si'a'n kor'o'n. Se ne, panik'o kapt'os s\u0302i'n. Mal'rapid'e s\u0302i serc\u0302'as la numer'o'n de la mal'jun'a esperant'ist'in'o, kiu'n s\u0302i renkont'is antau\u0306 du'on'jar'o mult'e pli nord'e en la land'o. C\u0302u s\u0302i respond'os? C\u0302u iu respond'os en tiu c\u0302i s\u0302ajn'e sen'hom'a medi'o?"}, {"text_idx": "#000161", "text": "La amik'a voc\u0302'o de la sinjor'in'o ig'as Xin ek'plor'i de'nov'e. Ne tuj est'as facil'e kompren'i unu la ali'a'n. Kio'n la sinjor'in'o pov'us far'i? S\u0302i log\u0302'as 500 kilo'metr'o'j'n for de la urb'o Esbo. Almenau\u0306 kompren'i kaj kompren'ig'i la situaci'o'n al Xin s\u0302i prov'as, kvankam mal'rapid'e kaj ne kun komplet'a sukces'o. C\u0302e Xin, mal'sat'o, sol'ec'o, tro da fort'a'j tra'viv'aj\u0302'o'j dum mal'long'a temp'o, lac'o kaj komenc'ig\u0302'ant'a terur'ig\u0302'o; en la land'o, feri'ad'o, fest'eg'o pro la somer'a solstic'o; nur lund'e la viv'o normal'ig\u0302'os. Felic\u0302'e la sinjor'in'o hav'as frat'in'o'n kaj bo'frat'o'n en Esbo. Xin nur don'u si'a'n adres'o'n, kaj ili ven'os vid'i, c\u0302u ebl'as iel help'i. Xin absolut'e pov'as fid'i ili'n. S\u0302i trankvil'ig\u0302'u, atend'u du'on'hor'o'n. La tambur'ad'o kaj kri'o'j au\u0306d'ebl'as ec\u0302 tra la telefon'o."}, {"text_idx": "#000162", "text": "Oni sonor'ig'as c\u0302e la pord'o. Tra la mal'grand'a el'rigard'il'o Xin vid'as mez'ag\u0302'a'j'n vir'in'o'n kaj vir'o'n. Ili prezent'as si'n, kaj s\u0302i mal'ferm'as. S\u0302i preskau\u0306 j\u0302et'ig\u0302'as al ili por salut'i, la vir'in'o mal'pez'e ek'kares'as s\u0302i'a'n har'ar'o'n, prov'ant'e trankvil'ig'i la knab'in'o'n per mal'rapid'a'j sekur'ig'a'j vort'o'j en Esperant'o. Iom post iom ili inter'kompren'ig\u0302'as. Xin ven'u al la esperant'ist'o'j por ripoz'i kaj mang\u0302'i. Ne ver'a regal'ad'o, c\u0302ar ankau\u0306 ili feri'is, pagaj'is en la arkipelag'o por celebr'i juhannus, sed en ili'a urb'o'part'o est'as kviet'e, kaj Xin sent'os si'n sekur'a c\u0302e ili. La au\u0306t'o atend'as en la park'ej'o. Xin mal's\u0302alt'u si'a'n telefon'o'n por ne plu ricev'i tekst'mesag\u0302'o'j'n de la si'n'trud'ant'o. S\u0302i nur pren'u si'a'n dent'o'bros'o'n kaj pij\u0302am'o'n, kaj ek!"}, {"text_idx": "#000163", "text": "Lund'o'n maten'e, kiam Xin el'ir'as el si'a c\u0302el'ar'o, s\u0302i renkont'as unu el la afrik'an'o'j, kiu salut'as s\u0302i'n per pardon'pet'a rid'et'o: \u201eC\u0302u ni g\u0302en'is vi'n? Vi est'as nov'a. Ni ebl'e tro bru'is antau\u0306'hierau\u0306. Tio ne ripet'ig\u0302'os.\u201d En la ofic'ej'o de la konstru'firma'o, la vir'a sekretari'o de la dung'int'o salut'as Xin: \u201eKial vi ne respond'is mi'a'j'n tekst'mesag\u0302'o'j'n? Mi dezir'is pli'facil'ig'i vi'a'n semajn'fin'o'n en tiu c\u0302i fremd'a land'o, sed vi nur mal's\u0302alt'is. Mi ver'e s\u0302at'us kon'at'ig\u0302'i kun vi, Wen Xin. Ne est'as facil'e al'kutim'ig\u0302'i al fremd'a urb'o, precip'e ne dum finn'a Johano-fest'o. Sed ni parol'u pri tio pli post'e, c\u0302u ne? Nun mi kon'at'ig'os vi'n kun ni'a'j ofic'ej'o kaj labor'manier'o'j.\u201d"}, {"text_idx": "#000164", "text": "Al kiu'j la olimpi'a'j lud'o'j just'us?"}, {"text_idx": "#000166", "text": "La last'a'j somer'a'j olimpi'a'j lud'o'j jen'as:"}, {"text_idx": "#000167", "text": "Lau\u0306 vic'o de la mond'part'o'j en 2012 sekv'u ne Eu\u0306rop'o, sed Sud-Amerik'o au\u0306 Afrik'o."}, {"text_idx": "#000168", "text": "Tamen en Hispanio kaj Uson'o la olimpi'a'j lud'o'j okaz'is antau\u0306 ne'long'e, en Moskvo ili est'as arang\u0302'it'a'j nur unu foj'o'n en la jar'o 1980, kaj tiam ili'a gast'ig'land'o est'is tut'e ali'a, la total'ism'a Sovetio. Kelk'a'j sport'a'j program'er'o'j akv'a'j kaj ali'a'j okaz'is ec\u0302 ne en Moskvo, sed ali'urb'e. Do, en Rusio (ne plu Sovetio) la Olimpik'o'j neniam est'is arang\u0302'it'a'j! En Briti'o la last'a'j est'is en la jar'o 1948 kaj en Franci'o en la jar'o 1924 (tem'as nur pri la somer'a'j Olimpik'o'j)."}, {"text_idx": "#000169", "text": "Lau\u0306 antau\u0306'menci'it'a'j fakt'o'j plej traf'e la olimpi'a'j'n lud'o'j'n de la jar'o 2012 pov'us pretend'i Parizo au\u0306 ec\u0302 Moskvo. Sed la land'o Rusio est'as nun en milit'o, kaj tial la Olimpi'a Komitat'o ne pov'is favor'i Moskvon. Kvankam g\u0302is la jar'o 2012 ankorau\u0306 est'as sep jar'o'j! Cert'e la Olimpi'a Komitat'o konsider'is ankau\u0306 mult'a'j'n ali'a'j'n fakt'o'j'n, ekzempl'e ekonomi'a'j'n, sekur'ec'a'j'n kaj transport'a'j'n."}, {"text_idx": "#000170", "text": "Se est'i honest'a, la Olimpik'o'j neniam okaz'is en Sud-Amerik'o au\u0306 Afrik'o! Nun'temp'e per la Olimpik'o'j iu'j eg'e profit'as kaj politik'um'as, ec\u0302 forges'ant'e la deviz'o'n por c\u0302iu part'o'pren'ant'o'j al la olimpi'a'j lud'o'j: Grav'as ne gajn'i, sed part'o'pren'i."}, {"text_idx": "#000171", "text": "Mi opini'as, ke Brazilo pov'us arang\u0302'i olimpi'a'j'n lud'o'j'n per help'o de ali'a'j land'o'j au\u0306 organiz'aj\u0302'o'j. Brazilo est'as ja kvin'obl'a c\u0302ampion'o pri futbal'o, sed la mond'a futbal'a c\u0302ampion'ad'o el c\u0302iu'j 17 est'is arang\u0302'it'a en Brazilo mem nur unu foj'o'n en la jar'o 1950. Ankau\u0306 ali'a'j land'o'j sud-amerik'a'j pov'us organiz'i Olimpik'o'j'n, ekzempl'e: Argentino kun C\u0302ilio, Argentino kun Urugvajo au\u0306 Argentino kun Brazilo lau\u0306 la simil'a skem'o de la last'a mond'a futbal'a c\u0302ampion'ad'o: Japani'o kun'e kun Sud-Korei'o."}, {"text_idx": "#000172", "text": "Tro viv'i foj'foj'e ne bon'as"}, {"text_idx": "#000173", "text": "Nun'temp'e en Japani'o vir'in'o'j mez'nombr'e viv'as 85,59 jar'o'j'n kaj vir'o'j 78,64: tio est'as respektiv'e 0,26 kaj 0,28 jar'o'j'n pli long'e ol en 2003. Japan'a'j vir'in'o'j pli long'e viv'as ol vir'in'o'j en iu ajn ali'a land'o, kaj nur islandaj vir'o'j pli long'e viv'as ol japan'a'j. En 2004 la japan'a viv'long'ec'o est'as 10 jar'o'j'n pli ol en 1965."}, {"text_idx": "#000174", "text": "Tamen ju pli long'e hom'o'j viv'as, des pli not'ind'as apart'e demenc'a'j mal'jun'ul'o'j. En Japani'o viv'as g\u0302is 1,69 milion'o'j da demenc'ul'o'j, sed, lau\u0306 prognoz'o'j, en 2015 viv'os 2,5 milion'o'j. Tre vari'as la simptom'o'j: kelk'a'j mal'jun'ul'o'j nur mild'e sufer'as sed ali'a'j est'as per'fort'em'a'j, vag'em'a'j au\u0306 forges'em'a'j. Precip'e tiu'j last'a'j g\u0302en'as kaj lac'ig'as famili'an'o'j'n."}, {"text_idx": "#000175", "text": "En mult'a'j komun'um'o'j oni okaz'ig'as kurs'o'j'n por evit'i demenc'o'n. Rekomend'it'a'j est'as inter'ali'e re'memor'o-terapi'o (oni re'memor'u la jun'a'j'n tag'o'j'n, por ke la cerb'o jun'ig\u0302'u), lern'ad'o, g\u0302arden'ad'o, art'o kaj muzik'o. Ankau\u0306 san'o-kurs'o'j grav'as."}, {"text_idx": "#000176", "text": "D-ro Uragami Kac'uj'a de la universitat'o Tottori don'as enket'il'o'n al si'a'j kurs'an'o'j por trov'i demenc'o'n. Ec\u0302 unu'sol'a jes'a respond'o pov'as indik'i demenc'o'n:"}, {"text_idx": "#000177", "text": "Mi ne sci'as, en kiu'j tag'o'j de semajn'o kaj monat'o mi est'as. Mi oft'e forges'as nom'o'j'n de famili'an'o'j. Mi oft'e forges'as grav'a'n promes'o'n. Mi ne pov'as kuir'i divers'a'j'n plad'o'j'n. Mi ne vol'as ekster'en'ir'i au\u0306 butik'um'i."}, {"text_idx": "#000178", "text": "Tro viv'i foj'foj'e ne bon'as. Vid'ant'e si'a'j'n ge'patr'o'j'n, pli kaj pli da japan'o'j nun pri'pens'as si'a'n propr'a'n est'ont'ec'o'n kun mal'trankvil'o."}, {"text_idx": "#000179", "text": "En trankvil'a'j spac'o'j dis'a'j vi veget'as in'o kaj mi sol'as mal'danc'as plor'as Se la ruburb' est'us pli fi'a au\u0306 vi'a'j mam'o'j pli mi'a'j Se nur la nokt'o al'proksim'ig\u0302'us al vi'a'j en'o'j g\u0302em'o'j kaj gem'o'j el ter'o'j perd'it'a'j pli traf'e mi pri'skrib'us c\u0302i tiu'n sol'ec'o'n perfid'a'n c\u0302i tiu'n morn'o'n acid'a'n Sed ne en'ord'e kaj uniform'e la tag'o'j krev'as kiel papili'o'j"}, {"text_idx": "#000180", "text": "Hazard'e vi promen'as nud'a sur la strand' de l' g\u0302oj' retin'e bril'a lum'a plong\u0302'ant'e de temp' al temp' en la lazur' au\u0306tun'a Jen la voc\u0302' de l' mar' sen'senc'a jen la tril' mal'gravit'e konsekvenc'a Flug'as du bird'o'j sed pov'int'us est'i pli en aer' mal'pez'a du sag\u0302'o'j du vent'o'j Kiu glis'os al vi'a hau\u0306t'o lun'a? Imperfekt'a vi est'as kiel la surfac'o Ter'a mal'nigr'a panter'a"}, {"text_idx": "#000182", "text": "Vir'in'o en vir'a korp' mi lukt'as sol'a kontrau\u0306 mond' solen'a kaj mult'obl'e pli ol averag\u0302'a'j sam'seks'em'ul'o'j c\u0302ar, krom'e, mi gej'as lesbas kaj fest'em'as Traf'it'a de fulm'a sort' mi lek'as pic\u0302'o'j'n kas\u0302'it'e Sam'seks'em'as ne c\u0302iu vir'in' kun kiu mi kus\u0302'as en'lit'e"}, {"text_idx": "#000184", "text": "Falc\u0302'il'as du Kibic'as tri Simi'as bu' kaj s\u0302ark'as mi Por solv'i tiu'n enigm'o'n vi bezon'os minimum'e tri svelt'a'j'n siren'o'j'n Mi? Mi bezon'as vi'n C\u0302ar tim' sezon'as Ven'u jam soritsovag\u0302' vi bel'son'as Mord'u mi'n mort'ig'a si'n' de hast'a g\u0302oj' mord'u mi'n Vi'a'n vost'o'n mang\u0302'os ne s\u0302akal'o'j sed komet'o'j kaj la flor'o'j'n pluk'os ne l' g\u0302angal'o'j sed la pet'o'j Sovag\u0302'a'j best'o'j ni est'as vi kaj mi efemer'a'j tord'ant'e la fat'o'n facil'a'n vring'ant'e la vort'o'n anim'a'n."}, {"text_idx": "#000185", "text": "Mal'ferm'it'a al ajn'a'j mesag\u0302'o'j kaj plej sovag\u0302'a'j dosier'o'j bril'as la sklav'o per skvam'o'j dorn'a'j Lau\u0306d'u la stult'ul'o'n kaj las'u li'n labor'i suflor'as la sag\u0302'ul'o Kaj la patr'o kov'as plan'o'j'n pervers'a'j'n por la infan'o c\u0302i'mond'a ajn'e vi vek'ig\u0302'os ne tim'u elekt'u la voj'o'n plej strang'a'n vi sukces'os Dorm'et'as la tim'o mez'e de l' plant'a bru' Milion'o'j da dolar'o'j bru'son'a'j dispon'ebl'a'j fres\u0302'a'j kandidat'o'j al premi'o'j c\u0302ek'a'j kirl'ig\u0302'as abund'e en trezor'ej'o'j vant'a'j Kaj kajt'o'j flug'as alt'e'n pli alt'e'n ol iam ni flug'os S\u0302rump'as flag'o'j en mild'a'j tag'o'j somer'a'j Bilet'o'j dis'vend'ig\u0302'as al neni'e Tau\u0306r'as la batal' (vi gap'as tie) Astr'o Fenestr'o Tornistr'o Frank Sinatra Trist'o"}, {"text_idx": "#000186", "text": "Patr'as li sur strat' sen'lum'a infan'fragment'o brum'a Sopor'as moment' mal'hel'as sopir'as dent' pel'as Ras' ebri'a el cindr'o kaj bier' dorm'ant'a sur fatras' sur mal'esper' Vintr'a frustr'ig\u0302' odor'o frost'a kaj kun'a sol'ec' g\u0302is'ost'a Sibl'as la vent' neni'u parol'as atend'as la tent' la sang'o bol'as Invit'as al rab' turist'a mon'uj' kaj patri'n' al fil' vok'as: tuj!"}, {"text_idx": "#000187", "text": "Ne kribr'i la stel'o'j'n sed en'glut'i la nokt'o'n pur'a'n mar'e velur'a'n His'i la vel'o'j'n kaj bark'i g\u0302is vi elektr'a koktel'o mi'a Larm'o'j fal'as el nub'o'j trankvil'a'j pluv'as seren'e tus\u0302'i vi'a'n hau\u0306t'o'n ne pov'os mi iam Dum ali'a'j pilol'as nokt'e, mal'dorm'as lant'e mi ponard'as hor'o'j'n esperant'e Elektr'a hotel'o mi'a Gast'ig'u mi'n c\u0302iam"}, {"text_idx": "#000188", "text": "Plast'a klimaks'o amator'a El's\u0302ut'o timid'a Virus'o'j rub'aj\u0302'o'j Urb'o'j haladz'e fetor'a'j. Sen'rim'a mensog'o c\u0302iu'tag'a Stil'e povr'a Sen'mon'a Sur'strat'e dorm'ant'a ul' admon'a. Narkot'e vi taks'as normal'a la krim'o'n kutim'a'n kaj suc\u0302'as el pip' la fum'o'n ebri'a Sen'spur'e la kulp' vi'n las'as liber'a Dum pas\u0302'as la vulp' al pred'o leg\u0302er'a."}, {"text_idx": "#000189", "text": "Ind'a kontribu'o el la rus'a literatur'o"}, {"text_idx": "#000190", "text": "Dum mi leg'is c\u0302i tiu'n volum'o'n, mi surpriz'it'e leg'is novel'et'o'n Roman'o kun kontrabas'o. Mi'n surpriz'is, c\u0302ar antau\u0306 nun mi kon'is g\u0302i'n nur kiel komik'a'n film'o'n, Romanc'e with a double bass, en kiu c\u0302ef'rol'is John Cleese, en 1974. La film'o tre fidel'e re'don'as la en'hav'o'n de la novel'et'o de C\u0302eh\u0302ov. Diferenc'as nur, ke la film'o al'don'as tre tau\u0306g'a'n fin'aj\u0302'o'n al la kurioz'e ne'komplet-sent'a novel'et'o, fin'aj\u0302'o'n tiom kongru'a'n kun la stil'o kaj pri'skrib'a manier'o de C\u0302eh\u0302ov, ke g\u0302i tut'e sen'brec\u0302'e glu'ig\u0302'is al la origin'a rakont'o. Ankau\u0306 kurioz'e est'as, ke la rus'a rakont'o titol'ig\u0302'as \u201eroman'o\u201d, dum la film'o de Cleese titol'ig\u0302'as \u201eromanc'o\u201d. Nu, titol'i la rakont'o'n \u201eroman'o\u201d est'as tip'a humur'a c\u0302eh\u0302ov'aj\u0302'o; kaj titol'i g\u0302i'n \u201eromanc'o\u201d est'as pli kongru'e kun la natur'o de la film'o. Tamen, mi ja demand'et'is al mi, c\u0302u ebl'e la esperant'ig'o de la rus'a titol'o est'is mis'pres'it'a, au\u0306 (tre mal'ver's\u0302ajn'e, pro la tre zorg'a labor'ad'o de la el'don'ist'o) ebl'e mis'traduk'o de la rus'a."}, {"text_idx": "#000191", "text": "C\u0302eh\u0302ov est'as plej kon'at'a de mi kiel dram'ist'o; ke li verk'is tiom da drol'a'j rakont'et'o'j, mi tut'e ne sci'is. Grand'part'e ili memor'ig'as mi'n pri la novel'o'j de la kanada verk'ist'o Stephen Leacock (1869-1944), kies c\u0302ef'verk'o'j komenc'is publik'ig\u0302'i iom post 1910, do proksim'um'e 30 jar'o'j'n post la en'mond'ig\u0302'o de la unu'a'j verk'o'j de C\u0302eh\u0302ov. C\u0302u li kon'is la verk'o'j'n de C\u0302eh\u0302ov? Tio'n mi tut'e ne sci'as, sed la sprit'a simil'ec'o est'as rimark'ind'a."}, {"text_idx": "#000192", "text": "Post grand'a nombr'o da komik'a'j novel'et'o'j, C\u0302eh\u0302ov komenc'is verk'i pli long'a'j'n kaj pli mal'drol'a'j'n rakont'o'j'n, en kiu la komik'a element'o est'is g\u0302eneral'e nur alud'at'a, anstatau\u0306 est'i evident'a. Li'n interes'is la karakter'o de hom'o'j, grand'part'e la kas\u0302'it'a karakter'o, kontrast'e kun la publik'a karakter'o. Konsekvenc'e, paradoks'o'j far'ig\u0302'is am'at'a art'form'o li'a, kiu evident'ig\u0302'as en mult'a'j el la verk'o'j. Bon'a ekzempl'o est'as Enu'a histori'o, long'a novel'o pri profesor'o, kiu de la publik'o est'as tre alt'e estim'at'a, kaj kiu mult'e admir'as si'a'n propr'a'n fak'sci'o'n, sed kies famili'a viv'o est'as preskau\u0306 sen'koher'a, kaj kiu montr'as si'n ekster'ordinar'e ne'kompetent'a, kiam tem'as pri la c\u0302iu'tag'a real'o. Tia tem'o est'as kon'at'a, kaj en la literatur'o, kaj en la karakter'o de mult'a'j hom'o'j, kiu'j'n ni renkont'as. Sed tiom intim'e kaj kompleks'e g\u0302i'n prezent'as C\u0302eh\u0302ov, ke g\u0302i fort'e traf'as la anim'o'n de la leg'ant'o."}, {"text_idx": "#000193", "text": "La traduk'aj\u0302'o'j en la volum'o est'as bon'e polur'it'a'j kaj sen'escept'e lert'e far'it'a'j. Pro tio la libr'o est'as ind'a post'e'ul'o de la nau\u0306 antau\u0306'a'j verk'o'j en la seri'o Rus'a Literatur'o, el'don'at'a de Sezon'o'j."}, {"text_idx": "#000195", "text": "Por la sekv'a'j jar'dek'o'j la prognoz'o'j antau\u0306'vid'as sek'ec'o'n en la sud'o kaj inund'o'j'n en la nord'o de la ter'o, c\u0302ar la alt'a'j averag\u0302'a'j temperatur'o'j kau\u0306z'os degel'o'n de glaci'o'j c\u0302e la polus'o'j. Au\u0306strio, kiu est'as inter ambau\u0306 ekstrem'o'j kaj kus\u0302'as en mez'a Eu\u0306rop'o, dev'as prepar'i si'n por akcept'i kresk'ant'a'n nombr'o'n da klimat'fug\u0302'ant'o'j el Afrik'o en la sekv'a'j du'dek jar'o'j. \u201eC\u0302ef'e el la sud'o de ni'a planed'o pli'alt'ig\u0302'os la en'migr'a prem'o al la veter'e favor'a'j region'o'j en la mond'o\u201d, dir'is Jacqueline McGlade [j\u0302aklin makglejd], administr'a direktor'in'o de la Eu\u0306rop'a Medi'a Agent'ej'o, dum podi'a diskut'ad'o de ekspert'o'j en Vieno."}, {"text_idx": "#000196", "text": "McGlade, kiu antau\u0306 ne'long'e re'ven'is de vojag\u0302'o al Arkt'o, est'is mal'trankvil'ig'it'a: \u201eEn la jar'o 2025 glaci'o sur Barenc'a Mar'o est'os mal'aper'int'a. Krom la nov'a'j s\u0302ip'itiner'o'j kaj fis\u0302'teritori'o'j \u2013 la pozitiv'a'j sekv'o'j \u2013 tio kau\u0306z'os tamen ankau\u0306 tro alt'a'n nivel'o'n de la Nord'a Mar'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000197", "text": "Pli da karbon'a di'oksid'o en Azi'o"}, {"text_idx": "#000198", "text": "\u201eLa klimat's\u0302ang\u0302'ig\u0302'o est'os tiu'rilat'e la plej grand'a defi'o\u201d, klar'ig'is Su'e Tierney [su tan'i], direktor'in'o de la Vas\u0302ington'a Analiz'a Grup'o pri Tut'mond'a'j Stud'o'j. Lau\u0306 s\u0302i, la tro rapid'a ekonomi'a evolu'o c\u0302ef'e de C\u0302ini'o kaj Barato est'ig'os fort'e pli'ig\u0302'ant'a'j'n, klimat's\u0302ang\u0302'a'j'n el'las'o'j'n de karbon'a di'oksid'o en la aer'o'n: \u201eG\u0302is 2030 g\u0302i du'obl'ig\u0302'os en Azi'o pro la kresk'ant'a trafik'o en tiu mond'part'o\u201d, dir'is Tierney."}, {"text_idx": "#000199", "text": "La ministr'o'j pri energi'o de C\u0302ini'o kaj Barato \u201eest'as en grand'a'j zorg'o'j, kiel ili pov'us solv'i tiu'j'n problem'o'j'n\u201d, raport'is Hans Haider, la c\u0302ef'direktor'o de la Unu'ig\u0302'o de Elektro'societ'o'j en Au\u0306strio, pri la Mond'a Konferenc'o de Energi'o en 2004."}, {"text_idx": "#000200", "text": "Lau\u0306 Tierney, la mond'o postul'as, ke la evolu'o'n en Azi'o oni far'u \u201elau\u0306'ebl'e energi'efik'a\u201d. Tamen, lau\u0306 s\u0302i, ankau\u0306 Uson'o'n minac'as 50-procent'a pli'ig\u0302'o de la el'ig'o de karbon'a di'oksid'o g\u0302is 2055, se g\u0302i plu uz'os petrol'o'n kaj karb'o'n kiel energi-baz'o'n."}, {"text_idx": "#000201", "text": "Tamen ja est'as ankau\u0306 \u201esign'o'j de esper'o\u201d: unu tri'on'o de la uson'a'j s\u0302tat'o'j decid'is akcept'i klimat'protekt'a'j'n program'o'j'n, akci'ul'o'j de firma'o'j far'is liber'vol'a'j'n inter'konsent'o'j'n tiu'rilat'e. Per tio oni trans'pren'is alt'a'n respond'ec'o'n. \u201eEu\u0306rop'o plu hav'as gvid'rol'o'n en la medi'politik'a'j afer'o'j mond'skal'e\u201d, al'don'is McGlade."}, {"text_idx": "#000202", "text": "Konsider'e al la labor'merkat'a kriz'o tut'mond'e \u201eoni tamen plu sub'ten'u la konfid'o'n je la bezon'o de klimat'politik'o\u201d, emfaz'is McGlade."}, {"text_idx": "#000203", "text": "Lau\u0306 la statistik'ul'o Bj\u00f8rn Lomborg kontrau\u0306'e, tiu neces'o en'tut'e ne ekzist'as. Lau\u0306 li, la protekt'o de klimat'o lau\u0306 la Kiot'o-protokol'o (1997) est'as mult'e'kost'a recept'o por pli'bon'ig'o de la mond'o kun ne'klar'a'j s\u0302anc'o'j je sukces'o."}, {"text_idx": "#000204", "text": "En la tiel nom'at'a Kopenhago-inter'konsent'o (2004) est'is akcept'it'a prioritat'list'o de efik'a'j tut'mond'a'j re'form'o'j. Kiel unu el la plej grand'a'j problem'o'j de mal'ric\u0302'a'j land'o'j montr'ig\u0302'is la polu'ad'o de aer'o. Batal'ant'e kontrau\u0306 tiu grand'a dang\u0302er'o por la hom'a san'o, oni dev'us dispon'ig'i al la plej mal'ric\u0302'a'j hom'o'j mon'rimed'o'j'n, por ke ili ac\u0302et'u kerosen'o'n por hejt'ad'o kaj kuir'ad'o."}, {"text_idx": "#000206", "text": "Per tiu c\u0302i artikol'o mi re'ag'as al artikol'o en MONATO 2005-7/8, pag\u0302'o 17 de W. Simcock. Kun interes'o mi leg'is la opini'o'n de sinjor'o Simcock, lau\u0306 kiu \u201ela bibli'o prezent'as preskau\u0306'a'n katalog'o'n de kontrau\u0306'koncip'il'o'j kaj abort'ig'o'j.\u201d El li'a'j en'konduk'a'j lini'o'j mi konklud'as, ke li iam hav'is mal'agrabl'a'j'n spert'o'j'n kun krist'an'o'j, kiu'j opini'is, ke c\u0302iu vort'o de la bibli'o est'as sen'erar'a kaj c\u0302iam aplik'ebl'a ver'o. Pro tia spert'o li nun vol'is demonstr'i, ke la bibli'o ne kontrau\u0306'as abort'ig'o'n, sed ec\u0302 propagand'as g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#000209", "text": "Se ekzempl'e la bibli'o raport'as real'ec'e pri la \u201enormal'a\u201d kruel'ec'o de milit'o'j (ekzempl'e en 2 Reg\u0302'o'j 8: 12; Nah\u0302umo 3: 1 kaj Jeh\u0302ezkel 9: 5-6), li akuz'as, ke la bibli'o \u201eprav'ig'as kaj instig'as la mort'ig'o'n de fet'o'j kaj nov'nask'it'o'j\u201d. C\u0302u do ankau\u0306 MONATO prav'ig'as kaj instig'as al krim'o, kiam g\u0302i raport'as pri krim'o'j?"}, {"text_idx": "#000210", "text": "Ali'lok'e li asert'as, ke la bibli'o permes'as al ge'patr'o'j mang\u0302'i la propr'a'j'n id'o'j'n. Li tiu'rilat'e indik'is vers'o'j'n el la Plor'kant'o'j 2: 20 kaj 4: 10. Tiu'j kant'o'j est'is verk'it'a'j de person'o(j), kiu(j) post'viv'is la detru'o'n de Jerusalemo per'e de la babela arme'o en la jar'o 587 antau\u0306 Krist'o. La babelaj soldat'o'j ne nur detru'is c\u0302iu'n mur'o'n en la tut'a urb'o, sed ankau\u0306 masakr'is c\u0302iu'n jerusalem'an'o'n, sen'demand'e c\u0302u est'is graved'a, vir'a, in'a, jun'a au\u0306 mal'jun'a person'o. La post'viv'int'o'j de tiu masakr'o est'is en tre mizer'a situaci'o. Unu el ili skrib'is tiu'j'n plor'kant'o'j'n kaj plend'is al si'a di'o, ke nun ne plu ekzist'as ia human'ec'o kaj etik'o, ja ec\u0302 patr'in'o'j mang\u0302'as la viand'o'n de la propr'a'j infan'o'j. Sed la vers'o'j ja kritik'as kaj neniel permes'as tia'n ag'ad'o'n!"}, {"text_idx": "#000211", "text": "Ali'a'j post'viv'int'o'j de tiu masakr'o est'is transport'it'a'j al Babelo, kie ili est'is sklav'o'j. Ili kant'is ali'a'j'n plor'kant'o'j'n, ekzempl'e psalm'o'n 137. La unu'a'j vers'o'j re'memor'ig'as la mal'g\u0302oj'a'n situaci'o'n kaj la okaz'int'aj\u0302'o'j'n en la mal'proksim'a Izraelo. La bibli'o ne cenzur'as ili'a'j'n sent'o'j'n. C\u0302u ni mal'lau\u0306d'u la viktim'o'j'n, se ili en si'a plor'kant'o esper'is, ke la kulp'ul'o'j de tiu'j masakr'o'j spert'u la sam'o'n? Por ni modern'a'j hom'o'j, kiu'j ebl'e neniam spert'is tia'n masakr'o'n, por ni est'as tro facil'e dir'i, ke \u201eoni\u201d ne parol'u tiel mal'afabl'e. Tamen ne c\u0302iu hom'a preg\u0302'o kongru'as kun la di'a vol'o."}, {"text_idx": "#000213", "text": "G\u0302is antau\u0306 kelk'a'j jar'dek'o'j mult'a'j beb'o'j mort'is mal'long'a'n temp'o'n post si'a nask'ig\u0302'o. Levid'o'j 27: 6 kaj Nombr'o'j 3: 15-50 real'ec'e sci'as tio'n, kaj tial parol'as pri infan'o'j, kiu'j est'as pli ag\u0302'a'j ol unu monat'o. Ankau\u0306 c\u0302i tie la bibli'o ne opini'as, ke fet'o'j au\u0306 nov'nask'it'o'j est'as hom'o'j sen viv'rajt'o."}, {"text_idx": "#000214", "text": "Mi ne pov'as c\u0302i tie refut'i c\u0302iu'n tez'o'n de sinjor'o Simcock. Tial mi pet'as la leg'ant'o'j'n mem atent'e leg'i c\u0302iu'n akuz'it'a'n tekst'er'o'n kaj g\u0302i'a'n kun'tekst'o'n en la bibli'o kaj post'e decid'i c\u0302u sinjor'o Simcock prav'as au\u0306 ne. Sed mi ankorau\u0306 dev'as klar'ig'i la tekst'o'n en Nombr'o'j 5: 11-31. Ne tem'as pri \u201emetod'o por abort'ig'i fet'o'n\u201d; tem'as pri tiel nom'at'a \u201edi'a decid'o\u201d, afer'o kiu ekzist'as en mult'a'j religi'o'j: Se edz'o opini'is, ke li'a edz'in'o amor'is kun ali'a, sed ne hav'is pruv'o'n, tiam li ir'is kun si'a edz'in'o al la templ'o. Tie s\u0302i preg\u0302'is al di'o, ke di'o pun'u s\u0302i'n, se s\u0302i est'us kulp'a. Post'e s\u0302i ofer'is ofer'don'o'n al di'o kaj trink'is sankt'a'n akv'o'n el la templ'o. La Izrael'an'o'j kred'is, ke di'o pun'us s\u0302i'n, se s\u0302i est'us kulp'a, kaj ke neni'o okaz'us, se s\u0302i est'us sen'kulp'a. Ebl'e tia \u201edi'a decid'o\u201d est'as strang'a superstic\u0302'o el mal'proksim'a epok'o, sed cert'e ne tem'as pri metod'o de abort'ig'o."}, {"text_idx": "#000215", "text": "Oft'e en la bibli'o hom'o en dang\u0302er'o kri'as al si'a di'o, ke tiu help'u li'n, c\u0302ar tiu ja form'is la preg\u0302'ant'o'n en la ventr'o de si'a patr'in'o. Leg'u ekzempl'e en Jeremia 1:5 au\u0306 Psalm'o 22: 10-11. Tio signif'as, ke la hom'o'j en Izraelo est'is konsci'a'j, ke c\u0302iu fet'o, c\u0302iu beb'o est'as hom'o kaj kre'it'a de di'o kaj kun viv'rajt'o. Kontrast'e al tio est'is la opini'o en la grek'a au\u0306 romia kultur'o. En Romio la patr'o de la famili'o (latin'e: pater famili'as) hav'is la rajt'o'n post la nask'ig\u0302'o decid'i, c\u0302u la beb'o viv'u, au\u0306 c\u0302u g\u0302i mort'u. Ekzempl'e arkeolog'o'j trov'is en iam'a'j bordel'o'j amas'o'n da kadavr'o'j de vir'a'j beb'o'j. La prostitu'it'in'o'j mort'ig'is si'a'j'n knab'et'o'j'n, c\u0302ar ili ne uz'ebl'is en la bordel'o. En antikv'a temp'o nur la jud'o'j kaj la krist'an'o'j (tiam jud'a sekt'o) rifuz'is tia'n kutim'o'n. Ili kred'is, ke di'o kre'as en la ventr'o de la patr'in'o c\u0302iu'n hom'o'n, kaj tial neni'u rajt'as mort'ig'i beb'o'n au\u0306 fet'o'n."}, {"text_idx": "#000217", "text": "Kiu'j ajn est'as la reg'ant'o'j en Madagaskaro, la Mond'a Bank'o (MB) kaj la Inter'naci'a Mon'a Fondus'o c\u0302iam hav'as bon'eg'a'j'n rilat'o'j'n kun ili, c\u0302ar ili sekv'as lau\u0306'vort'e la drast'a'j'n kondic\u0302'o'j'n, postulat'a'j'n de ambau\u0306 instituci'o'j. C\u0302io aspekt'as normal'e g\u0302is tiu c\u0302i punkt'o, sed kiel si'n ten'i, kiam la lok'a reprezent'ant'o de MB ekzempl'e publik'e deklar'as person'a'n apog'o'n al la nun'a prezident'o? Kio des pli sku'is la mond'o'n politik'a'n, tio est'as la rekt'a engag\u0302'ig\u0302'o de MB en la help'o al eklezi'o'j."}, {"text_idx": "#000218", "text": "Antau\u0306 du monat'o'j ni'a prezident'o vok'is c\u0302iu'j'n pastor'o'j'n en la c\u0302ef'urb'o'n por trejn'i ili'n pri la s\u0302tat'a afer'o. Nov'a'j task'o'j est'is konfid'it'a'j al tiu'j pastor'o'j: ili nun ig\u0302'as la okul'o'j kaj orel'o'j de la s\u0302tat'o, ili okup'ig\u0302'u ankau\u0306 pri ekonomi'a ag'ad'o en la lok'o, kie ili dej\u0302or'as, por plen'um'i la deviz'o'n de la prezident'o: \u201erapid'a kaj dau\u0306r'a progres'o\u201d. Fak'ul'o'j instru'is al ili serc\u0302'i ebl'o'j'n pri mikro'kredit'o por star'ig'i et'a'j'n entrepren'o'j'n. Ili dev'as ankau\u0306 help'i la reg'ist'ar'o'n batal'i kontrau\u0306 la korupt'ad'o. Nau\u0306'cent milion'o'j'n da malagas'a'j frank'o'j proviz'is al la reg'ist'ar'o MB por real'ig'i la du'tag'a'n kun'ven'o'n en Antananariv'o. Tio est'as nur unu ekzempl'o el plur'a'j pri tio, kiel la s\u0302tat'o en'miks'ig\u0302'as en la religi'a'j'n afer'o'j'n kaj invers'e."}, {"text_idx": "#000219", "text": "S\u0302tatlaikeco, t.e. ke la s\u0302tat'o si'n re'ten'u de religi'a'j afer'o'j kaj invers'e, ig\u0302'as batal'c\u0302ef'tem'o en la sen'c\u0302es'a polemik'o far'e de la opozici'o al la nun'a gvid'ant'ar'o. Ili kritik'ad'as la mal'respekt'o'n de la konstituci'o flank'e de la prezident'o, kiu princip'e ne plu rajt'as okup'ig\u0302'i pri iu ali'a afer'o krom estr'i la naci'o'n, \u2013 alud'o al li'a vic'estr'ec'o en'e de la protest'ant'a eklezi'o FJKM. Menci'ind'as, ke krist'an'a'j eklezi'o'j dis'etend'ig\u0302'as sur la malagas'a teritori'o, g\u0302is la plej profund'a ne'al'ir'ebl'a region'o. Sur ili apog'is si'n la prezident'o dum la last'a balot'o en 2001. Probabl'e jen est'as li'a manier'o dank'i la sub'ten'int'o'j'n. Sed ali'a'j observ'ant'o'j opini'as, ke help'o al krist'an'a'j eklezi'o'j signif'as ankau\u0306 star'ig'ad'o de s\u0302ild'o kontrau\u0306 la kresk'o de la islam'a influ'o precip'e dum la antau\u0306'a reg\u0302im'o. Tamen ne c\u0302iu'j krist'an'a'j eklezi'o'j profit'as el la prezident'a mal'avar'ec'o, nur tiu'j, kiu'j membr'as en FFKM, la unu'ig\u0302'o de protest'ant'a, rom'katolik'a, luter'an'a kaj anglikan'a eklezi'o'j, kiu de'long'e prov'as marg\u0302en'ig'i ali'a'j'n \u201esekt'o'j'n\u201d."}, {"text_idx": "#000220", "text": "El histori'a vid'punkt'o, la malagas'a'j religi'ul'o'j ja kutim'as esprim'i politik'a'n pozici'o'n, sed la nun'a \u201ekun'labor'o\u201d de la reg'ist'ar'o kun eklezi'o'j ne plu hav'as lim'o'n. La naci'estr'o mem'decid'e donac'is plur'a'j'n milion'o'j'n al iu'j lok'a'j paroh\u0302'o'j, li konstru'is preg\u0302'ej'o'n, la kardinal'o deklar'is, ke li sub'ten'as la nun'a'n reg'ist'ar'o'n, c\u0302ar g\u0302i al'port'as palp'ebl'a'n progres'o'n al la popol'o ... El 17 milion'o'j da malagas'o'j nur pli-mal'pli 4 milion'o'j aparten'as al la krist'an'a komun'um'o, islam'o du'a'rang'as kaj la pli'mult'o al'kroc\u0302'ig\u0302'as al la tradici'a religi'o."}, {"text_idx": "#000221", "text": "Histori'o sen vual'o de mit'o'j"}, {"text_idx": "#000222", "text": "Origin'e intenc'it'a kiel kurs-tekst'o por la Somer'a Esperant'o-Kurs'ej'o (Jekaterinburg, 1998), Histori'o de Esperant'o aper'is, c\u0302e Sezon'o'j, kiel ne'pretend'a verk'o. G\u0302i'a au\u0306tor'o Aleksander Korj\u0302enkov, kon'at'a rol'ul'o en la rus'a kaj inter'naci'a Esperant'o-mov'ad'o'j, de jar'o'j kontribu'as al la Esperant'a kultur'o precip'e kiel el'don'ist'o."}, {"text_idx": "#000223", "text": "En medi'o foj'foj'e iom sekt'ec'a, en kiu individu'o'j tendenc'as di'ig'i si'a'j'n el'star'a'j'n person'o'j'n kaj ating'o'j'n, bon'ven'as sobr'a'j prezent'o'j de histori'a'j fakt'o'j. Tiu'okaz'e for'est'o de patos'a ton'o kaj klopod'o por objektiv'ec'o jam est'as en si mem io atent'ind'a. Jen la atut'o'j de tiu labor'o de Korj\u0302enkov: li prov'is, sur'baz'e de sufic\u0302'a nombr'o da dokument'o'j, liver'i al la leg'ant'o histori'o'n de Esperant'o liber'a'n de parti'a rigard'o."}, {"text_idx": "#000224", "text": "La libr'o, verk'it'a en lingv'aj\u0302'o lakon'a kelk'foj'e ating'ant'a la rand'o'n de sek'ec'o, est'as kvazau\u0306 sintez'o de pli-mal'pli c\u0302io grav'a aper'int'a pri la histori'o de Esperant'o precip'e en la 80a, 90a kaj nun'a jar'dek'o'j. La sintez'a aspekt'o akr'e relief'ig\u0302'as en la last'a el la 11 c\u0302apitr'o'j, nom'e en Post la fal'o de la Berlina Mur'o: g\u0302i aper'as pli kiel list'o de okaz'int'aj\u0302'o'j post la kolaps'o de la social'ism'o en la Orient'a Eu\u0306rop'o, ol kiel histori'a pri'skrib'o. Kontrau\u0306'vol'e verk'it'a, kiel la au\u0306tor'o mem ni'n sci'ig'as en pied'not'o, la koncern'a c\u0302apitr'o prezent'ig\u0302'as tiel resum'a cert'e pro prudent'o, ali'vort'e, pro la risk'o de erar'o, al kiu est'as el'met'it'a c\u0302iu, kiu si'n j\u0302et'as al la mal'facil'a task'o histori'o'grafi'i pri si'a temp'o. Ekzempl'e, la organiz'it'a prov'o \u201eagnosk'ig'i la Esperant'o-komun'um'o'n kiel objekt'o'n de inter'naci'a jur'o\u201d, kon'at'a kiel la Esperant'a Civit'o, est'as pri'trakt'it'a en nur du mal'grand'a'j aline'o'j. Do leg'ant'o serc\u0302'ant'a pri'lum'o'n pri tiu nebul'a projekt'o \u2013 almenau\u0306 kurioz'a el ideologi'a, politik'a kaj kultur'a vid'punkt'o'j \u2013 plu rest'os en si'a ne'sci'o. La c\u0302apitr'o Antau\u0306 inter'naci'a'j instituci'o'j si'a'flank'e est'as mal'long'a prezent'o pri instituci'a'j sukces'o'j kaj mal'venk'o'j de ni'a lingv'o, kun apart'a atent'o al Esperant'o c\u0302e la Lig'o de Naci'o'j, ebl'e la plej grav'a fiask'o, pri kiu ni pov'as mal'fier'i."}, {"text_idx": "#000225", "text": "En mal'sam'a direkt'o, la grav'a kaj komplik'a \u201efranc'a\u201d au\u0306 \u201epropagand'a\u201d period'o ricev'is pli long'a'n kaj detal'o'ric\u0302'a'n trakt'ad'o'n, sam'e kiel la okaz'int'aj\u0302'o'j, pri'skrib'it'a'j en Du grav'a'j jar'o'j: 1905-1906, Id'o-skism'o kaj Serc\u0302'ant'e organiz'a'n solv'o'n. Ceter'e, oni tie ne trov'as la tiu'temp'a'j'n protagonist'o'j'n de intrig'o'j, disput'o'j kaj politik'a'j manovr'o'j pentr'it'a'j per emoci'a'j vort'o'j. C\u0302i-foj'e do la \u201emister'a\u201d kaj \u201eperfid'em'a\u201d de Beaufront est'as prezent'it'a kiel nur'a propon'int'o de re'form'it'a Esperant'o (Id'o) c\u0302e la Deleg'it'ar'o por al'pren'o de lingv'o help'a inter'naci'a, kiam li fakt'e dev'us defend'i la Zamenhof'an lingv'o'n."}, {"text_idx": "#000227", "text": "Histori'o de Esperant'o ne hav'as la mal'kas\u0302'ig'a'n karakter'o'n de La dang\u0302er'a lingv'o de Lins, nek ties analiz'em'o'n de fakt'o'j kaj cirkonstanc'o'j, sed g\u0302i'a au\u0306tor'o bon'e dokument'is si'a'n verk'o'n (pri kio atest'as la bibliografi'a list'o kaj not'o'j) kaj pov'is kalkul'i je prov'leg'ad'o kaj konsil'o'j de grav'a'j nom'o'j, inter'ali'e de Osmo Buller kaj Ulrich Lins. La mal'mult'a'j'n lingv'a'j'n mal'glat'aj\u0302'o'j'n kaj pres'erar'o'j'n oni pov'us for'ig'i por eventual'a du'a el'don'o. Tiu c\u0302i pov'us prezent'i al la leg'ant'o nom'indeks'o'n, al'don'e al la biografi'a'j not'o'j de kelk'a'j el'star'a'j nom'o'j de la Esperant'o-komun'um'o, kiu'j aper'as en la fin'o de la verk'o. Tiu mank'o tamen ne ig'as la libr'o'n sen'valor'a. Kontrau\u0306'e, fin'analiz'e c\u0302iu libr'o pli-mal'pli bon'a, aper'int'a sur la Esperant'a merkat'o, est'as io atent'ind'a, se oni konsider'as la kutim'a'n mizer'o'n de ni'a'j rimed'o'j kaj la mal'kresk'ant'a'n kvalit'o'n de ni'a'j kultur'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000229", "text": "\u201eLabor'ant'e en iu'spec'a'j esper'o-vend'ej'o'j, ili ne rajt'as part'o'pren'i en la re'produkt'a procez'o de la speci'o. Mi demand'as mi'n, c\u0302u la super'a c\u0302io'pov'a kre'ant'o kre'is ili'n sen re'produkt'organ'o'j.\u201d"}, {"text_idx": "#000230", "text": "Acid'a alud'o al la frau\u0306l'ec'o de la katolik'a'j pastr'o'j, tiu'j lini'o'j, pren'it'a'j el la rakont'o don'ant'a nom'o'n al la libr'o, iom resum'as la etos'o'n de la kvin rakont'o'j tra la du'dek ok pag\u0302'o'j de la kolekt'o. La kugl'o'j el'paf'it'a'j de la au\u0306tor'o, Thierry Sal'om'o'n, jun'a franc'o log\u0302'ant'a en Hungari'o, ne lim'ig\u0302'as al la religi'a sfer'o, sed ir'as plur'direkt'e'n: stult'ig\u0302'o antau\u0306 televid'ekran'o'j, fremd'ig\u0302'o c\u0302e pos\u0302'telefon'o'j, mal'simetri'o inter ric\u0302'ul'o'j kaj mal'ric\u0302'ul'o'j konsist'ig'as kelk'a'j'n el la objekt'o'j de li'a furioz'o. C\u0302io tio, pentr'it'a per ordinar'a lingv'aj\u0302'o kaj konstru'it'a lau\u0306 sen'surpriz'a skem'o, las'as c\u0302e la leg'ant'o nur'a'n gust'o'n de kvazau\u0306'j\u0302urnal'ism'a tekst'o. Sen mult'a'j lingv'a'j erar'o'j, la rakont'o'j tamen est'us iom pli plac\u0302'e leg'ebl'a'j."}, {"text_idx": "#000231", "text": "Kiel oft'as c\u0302e verk'ist'o'j de ni'a tro mem'ig\u0302'int'a kaj lingv'em'a komun'um'o, la etern'a demand'o pri lingv'o'problem'o'j (ho ve!) ankau\u0306 c\u0302i tie est'as pri'trakt'it'a, sed sen lau\u0306'a literatur'a el'labor'o. La tem'o aper'as en la rakont'o Mond'o'lingv'o, en kiu lau\u0306 invers'ig'o de histori'a fakt'o, la nazi'a Germanio, venk'int'a en la du'a mond'milit'o, trud'as si'a'n lingv'o'n al la mond'o. La konsekvenc'o'j, facil'e antau\u0306'vid'ot'a'j dank'e al la uson'a model'o, kiu'n la rakont'o alegori'e re'produkt'as, est'as pri'trakt'it'a'j sur c\u0302iu lini'o. Jen la rakont'ant'o pri'plor'as la mal'ekvilibr'o'n de labor's\u0302anc'o'j inter de'nask'a'j german'parol'ant'o'j kaj ceter'a'j civit'an'o'j, jen g\u0302i koment'as la rezult'o'n de mal'bon'a reg'o de la german'a (\u201eengleutsch\u201d kaj \u201efrallemand\u201d) ekster'land'e. Rezult'o: oni ricev'as la impres'o'n leg'i ne rakont'o'n, sed unu el tiu'j eu\u0306rop'ec'a'j Esperant'o-propagand'il'o'j, farc\u0302'it'a'j je la kutim'a lingv'o'problem'a litani'o."}, {"text_idx": "#000232", "text": "La inspir'o por kelk'a'j rakont'o'j s\u0302ajn'as ven'i el la soci-politik'a fikci'o de la hungar'o Sa\u0301ndor Szathma\u0301ri (1897-1974), sen, tamen, ties bril'o. Ali'a'j, kiel Re'ven'o al Esperant'o'land'o, est'as nur'a babil'aj\u0302'o, en kiu la rakont'ant'o, al'ter eg'o de la au\u0306tor'o, bedau\u0306r'as la korupt'it'ec'o'n de tro neolog'ism'plen'a Esperant'o. La tut'o impres'as kiel rezult'o de adolesk'a verv'o, tiel ke literatur'am'ant'o ne fier'os sur'bret'ig'i la rakont-kolekt'o'n apud ni'a'j'n plej bon'a'j'n proz'ist'o'j'n. Des pli se, krom literatur'am'ant'o, li/s\u0302i est'as bibliofil'o."}, {"text_idx": "#000233", "text": "Thierry Sal'om'o'n: La planed'o de la sen'fel'a'j simi'o'j kaj ali'a'j rakont'o'j. Eld. Abonasoft, Budapes\u0302to, 2005. 28 pag\u0302'o'j vinkt'it'a'j. ISBN 963 218 213 8."}, {"text_idx": "#000234", "text": "La 20an de januar'o 2005 la C\u0302eh\u0302'a Pos\u0302t'o el'don'is memor'ig'a'n pos\u0302t'mark'o'n. Sur la pos\u0302t'mark'o montr'ig\u0302'as desegn'aj\u0302'o de la lun'o, en kies c\u0302iel'o vid'ebl'as la mal'proksim'a ter'o; kaj apud la desegn'aj\u0302'o est'as fot'o de infan'o, Petr Ginz (1928-1944). La pos\u0302t'mark'o honor'as la unu'a'n publik'ig'o'n de du tag'libr'o'j de tiu infan'o, la kre'int'o de la desegn'aj\u0302'o."}, {"text_idx": "#000235", "text": "Inter la 19a de septembr'o 1941 kaj la 8a de au\u0306gust'o 1942 la 14-jar'a Petr skrib'is en paper'a'j kajer'o'j, kiu'j'n li mem kun'met'is el mal'nov'a'j paper'pec'o'j kaj mem bind'is, du si'n'sekv'a'j'n tag'libr'o'j'n."}, {"text_idx": "#000236", "text": "Tiu'j du tag'libr'et'o'j ne est'is la sol'a'j, kiu'j'n li skrib'is; ankau\u0306 divers'a'j ali'a'j foli'o'j, sur kiu'j li skrib'is, kaj relativ'e grand'a nombr'o da desegn'aj\u0302'o'j kaj akvarel'a'j pentr'aj\u0302'o'j ekzist'as, zorg'e konserv'it'a'j de la patr'o de la infan'o. Ili nun trov'ig\u0302'as en la muze'o Jad Vas\u0302em en Jerusalemo."}, {"text_idx": "#000237", "text": "En januar'o 2003 la israela astronau\u0306t'o Il'a'n Ram'o'n pet'is la muze'o'n Jad Vas\u0302em don'i al li i'o'n, kio'n li pov'os kun'pren'i en la kosm'o's\u0302ip'o Columbia, honor'e al la viktim'o'j de la holokau\u0306st'o. La muze'o don'is al li por tiu cel'o kopi'o'n de la lin'o'gravur'aj\u0302'o, kiu aper'as nun sur la pos\u0302t'mark'o."}, {"text_idx": "#000238", "text": "La kosm'o's\u0302ip'o Columbia pere'is katastrof'e la 1an de februar'o 2003. La infan'o, kiu desegn'is la lin'o'gravur'aj\u0302'o'n, Petr Ginz, egal'e katastrof'e pere'is, en gas'kamer'o en Au\u0306s\u0302vic'o en septembr'o 1944."}, {"text_idx": "#000239", "text": "Ses'dek jar'o'j'n post la mort'o de si'a frat'o, la frat'in'o de Petr sukces'is el'don'ig'i la du tag'libr'et'o'j'n en volum'o, kiu ankau\u0306 detal'e inform'as pri Petr, inkluziv'as grand'a'n nombr'o'n da li'a'j art'verk'o'j, kaj kelk'a'j'n fot'o'j'n, kaj koment'o'j'n por eksplik'i pri la terur'a'j event'o'j, tre konciz'e menci'it'a'j en la tag'libr'o'j."}, {"text_idx": "#000241", "text": "\u201eLa veter'o est'as nebul'a. Oni en'konduk'is emblem'o'n por la jud'o'j, kiu est'as proksim'um'e jen'a: [li skiz'as jud'a'n stel'o'n kun la german'a vort'o \u201aJud'e\u2019 en la mez'o]. Kiam mi ir'is al la lern'ej'o, mi kalkul'is sum'e 69 \u201as\u0302erif'o'j'n\u2019, la patr'in'o fin'kalkul'is post'e pli ol cent.\u201d"}, {"text_idx": "#000242", "text": "La vort'o \u201es\u0302erif'o'j'n\u201d, kompren'ebl'e, s\u0302erc'e kvazau\u0306'kompar'as la jud'o'j'n kun ili'a'j flav'a'j stel'o'j kaj la s\u0302erif'o'j'n en la uson'a'j film'o'j el la \u201esovag\u0302'a okcident'o\u201d, kiu'j sur'port'is or'kolor'a'n emblem'o'n."}, {"text_idx": "#000243", "text": "Iom post iom en la tag'libr'o'j ni leg'as simpl'a'j'n menci'o'j'n pri konstant'e nov'a'j mal'permes'o'j, far'it'a'j de la nazi'a reg\u0302im'o, kontrau\u0306 la jud'o'j; kaj pri brutal'a'j ag'o'j kontrau\u0306 jud'o'j:"}, {"text_idx": "#000247", "text": "Divers'lok'e ni leg'as, inter la ordinar'a'j c\u0302iu'tag'aj\u0302'o'j, pri arbitr'a mort'paf'ad'o de jud'o'j far'e de la nazi'a'j okupaci'ant'o'j. Sed mult'e pli tim'ig'e, preskau\u0306 c\u0302iu'semajn'e ni leg'as pri kon'at'o'j de Petr kaj pri najbar'a'j famili'o'j jud'a'j, dev'ig'it'a'j pak'i si'a'j'n valiz'o'j'n kaj ir'i al la \u201efor'ir'e'j'o\u201d, por transport'o ... kie'n? Kelk'foj'e al Pollando, pli'oft'e al Terezi\u0301n, kie ili dev'is log\u0302'i, atend'ant'e transport'ad'o'n al Pollando."}, {"text_idx": "#000248", "text": "Kio plej'e larm'ig'as la leg'ant'o'n, est'as, ke c\u0302i tiu'j (kaj mult'a'j ali'a'j simil'a'j) incident'o'j est'is not'it'a'j, sen'avert'e, inter ali'a'j c\u0302iu'tag'aj\u0302'o'j: lecion'o'j en la lern'ej'o, kurac'ist'a'j konsult'o'j, pret'ig'o de mang\u0302'o'j, lud'o'j kaj simil'e. Jes, c\u0302iu'tag'aj\u0302'o'j. Por infan'o 14-jar'a, la mort'o au\u0306 for'send'ig\u0302'o por est'i mort'ig'it'a far'ig\u0302'is c\u0302iu'tag'aj\u0302'o, unu event'o inter c\u0302iu'j ali'a'j. Neni'a emoci'ig\u0302'o est'is indik'it'a en la tag'libr'o'j. Tem'is pri simpl'a'j fakt'o'j de la c\u0302iu'tag'a ekzist'o. Rutin'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000249", "text": "Petr est'is ne'el'star'a infan'o. Ebl'e, plen'kresk'int'e, li far'ig\u0302'us talent'a art'ist'o profesi'a \u2013 la pentr'aj\u0302'o'j, re'produkt'it'a'j en la 21 bild'o'pag\u0302'o'j c\u0302e la fin'o de la libr'o, indik'as, nu, ne geni'a'n talent'o'n, sed art'kapabl'o'n pli grand'a'n, ol tiu de tip'a dek'kvar'jar'ul'o. Li'a frat'in'o, la pret'ig'int'o de la libr'o, iom tro'ig'e admir'as li'a'n verk'talent'o'n, kaj s\u0302i inkluziv'as en la libr'o specimen'o'j'n el iu'j prov'verk'o'j li'a'j. Ver'dir'e, oni pov'as dub'i pri ili'a literatur'a valor'o. Ne anticip'u trov'i i'o'n grandioz'a'n en c\u0302i tiu volum'o. Nur la simpl'a'j'n not'o'j'n pri viv'spert'o'j, skrib'it'a'j'n de sen'kulp'a infan'o, kiu'n mort'ig'is profesi'a'j de la s\u0302tat'o dung'it'a'j murd'ist'o'j, por plen'um'i la ordon'o'j'n de frenez'a diktator'o kaj li'a sam'ide'an'ar'o."}, {"text_idx": "#000250", "text": "Interes'as, ke kaj Petr kaj li'a tut'a famili'o est'is tre kompetent'a'j esperant'ist'o'j. De tio nur unu spur'o montr'ig\u0302'as en la libr'o mem, la re'produkt'o de du pag\u0302'o'j el Esperant'o-c\u0302eh\u0302'a vort'ar'o, kiu'n li verk'is dum si'a du'jar'a atend'o en Terezi\u0301n antau\u0306 si'a transport'ig\u0302'o al gas'mort'ig'o en Au\u0306s\u0302vic'o."}, {"text_idx": "#000251", "text": "Iom bedau\u0306r'ig'as, ke Petr verk'is si'a'j'n tag'libr'o'j'n c\u0302eh\u0302'e kaj ne esperant'e, c\u0302ar la traduk'o est'as plen'a de c\u0302eh\u0302'ism'o'j. Tre oft'e la vort'o'n \u201ede\u201d anstatau\u0306'as la vort'o \u201eal\u201d (supoz'ebl'e pro la kaz'struktur'o de la c\u0302eh\u0302'a lingv'o, c\u0302ar preciz'e sam'e est'as en la traduk'o de la roman'o Aventur'o'j de la brav'a soldat'o S\u0302vejk dum la mond'milit'o, el'don'it'a en 2004 de la sam'a el'don'ej'o Kava-Pech). \u201eLau\u0306'dir'e\u201d uz'ig\u0302'as mult'dek'foj'e, evident'e c\u0302eh\u0302'ism'o, uz'at'a, kiam ni atend'us la uz'o'n de finitiv'a verb'o. Sed g\u0302eneral'e, kvankam ne tre kontent'ig'a, la traduk'o adekvat'e kompren'ig'as si'n."}, {"text_idx": "#000252", "text": "La libr'o est'as bel'e prezent'it'a, estetik'e. La preskau\u0306'glace'a paper'o est'as plezur'ig'a. La kompost'ad'o est'as bon'a, kaj tajp'erar'o'j tre mal'oft'as. Do aspekt'e rekomend'ind'a. Rilat'e al si'a en'hav'o, rekomend'ind'a ne pro literatur'a'j kial'o'j, sed pro si'a histori'a memor'ig'o pri la sort'o de sen'kulp'ul'o'j, pro la ag'ad'o de frenez'a'j reg'ist'o'j, kiu'j majstr'is la art'o'n de s\u0302tat'teror'ism'o."}, {"text_idx": "#000255", "text": "Akademi'o Inter'naci'a de la Scienc'o'j San Marin'o el'don'is nov'a'n libr'o'n, en si'a kutim'a manier'o kun du paralel'a'j tekst'o'j \u2013 esperant'e kaj german'e. La tem'o'n ebl'as difin'i kiel \u201eLa lingv'o'problem'o en Eu\u0306rop'o kaj g\u0302i'a solv'o per Esperant'o\u201d. Esenc'e g\u0302i dau\u0306r'ig'as la libr'o'n La kost'o'j de la Eu\u0306rop'a lingv'a (ne)komunik'ad'o, iam el'don'it'a'n en kelk'a'j lingv'o'j, sed, c\u0302ar tiu libr'o aper'is antau\u0306 plur'a'j jar'o'j, el'don'o de nov'a libr'o pri la sam'a tem'o est'as sen'dub'e dezir'ind'a. El g\u0302i oni pov'as facil'e c\u0302erp'i material'o'j'n por \u201escienc'ec'e\u201d propagand'i ide'o'n pri en'konduk'o de neu\u0306tral'a inter'lingv'o, kio est'as tre grav'a, c\u0302ar oft'e la sam'ide'an'o'j far'as tio'n iom amator'ec'e. Almenau\u0306 pro tio la libr'o'n ebl'as rekomend'i al c\u0302iu'j aktiv'a'j Esperant'o-mov'ad'a'j propagand'ist'o'j. Por german'lingv'an'o'j la libr'o pov'as est'i ec\u0302 pli facil'e uz'ebl'a, c\u0302ar por ili ebl'as c\u0302erp'i cit'aj\u0302'o'j'n por varb'o'preleg'o'j sen traduk'pen'o'j."}, {"text_idx": "#000256", "text": "Du nom'o'j de la au\u0306tor'o'j sur la kovr'il'pag\u0302'o ne tro mis'gvid'u la leg'ont'o'n: al la Nobel'premi'it'o profesor'o Selten en la libr'o aparten'as nur unu ne tre grand'a artikol'o; c\u0302io ceter'a aparten'as al profesor'o Frank, kaj, krom'e, est'as kolekt'o de divers'a'j dokument'o'j pri neces'o de la inter'naci'a lingv'o, sufic\u0302'e grand'a kaj util'a (tie trov'ebl'as c\u0302io ek'de dokument'o'j de krist'an'o'j kaj budh'an'o'j g\u0302is la Praga Manifest'o). La verv'a artikol'o de profesor'o Selten apart'e grav'as, tamen, pro tio, ke g\u0302i permes'as al c\u0302iu'j propagand'ist'o'j de la verd'a lingv'o rekt'e cit'i tiu'n grand'a'n eminent'ul'o'n \u2013 ja nun'temp'e ne tro mult'a'j Nobel'premi'it'o'j est'as adept'o'j de Esperant'o! Da artikol'o'j de profesor'o Frank est'as tri; unu tem'as pri la lingv'o-orient'ig'a instru'ad'o, ankau\u0306 g\u0302i util'as kiel rekt'a cit'ad'font'o por propagand'ist'o'j, kaj du tem'as pri argument'o'j por la inter'naci'a lingv'o, special'e por Eu\u0306rop'o."}, {"text_idx": "#000257", "text": "Tamen tiu'j artikol'o'j de Frank, malgrau\u0306 sen'dub'a util'ec'o, en'ten'as kelk'a'j'n dub'ind'a'j'n asert'o'j'n, kiu'j pov'as iom sen'valor'ig'i la tut'o'n. Neni'u azi'an'o, afrik'an'o kaj amerik'an'o pov'as dub'i, ke en'konduk'o de Esperant'o en Eu\u0306rop'a Uni'o (EU) est'us la unu'a pas\u0302'o al la dis'vast'ig\u0302'o de la inter'naci'a lingv'o tra la tut'a mond'o, c\u0302ar tie g\u0302i'a bezon'o, pro c\u0302iam pli evolu'ant'a ekonomi'a kaj politik'a integr'ig\u0302'o de la s\u0302tat'o'j kaj popol'o'j, est'as plej evident'a. Kaj, akcept'it'e en Eu\u0306rop'o, Esperant'o pli facil'e dis'vast'ig\u0302'os en la ceter'a'j mond'o'part'o'j. Tial c\u0302iu esperant'ist'o ekster EU nepr'e salut'as pen'o'j'n por g\u0302i'a oficial'a en'konduk'o en Eu\u0306rop'o. Sed por profesor'o Frank la afer'o aspekt'as iom ali'manier'e. Li vid'as en'konduk'o'n de Esperant'o kiel last'a'n pas\u0302'o'n de la lingv'a unu'ig\u0302'o de Eu\u0306rop'o; kaj la unu'a pas\u0302'o, lau\u0306 li, dev'as est'i en'konduk'o de ... la german'a kiel la du'a lingv'o por c\u0302iu eu\u0306rop'an'o, c\u0302ar la german'o'j nun est'as la plej grand'nombr'a kaj ekonomi'e potenc'a naci'o en EU."}, {"text_idx": "#000258", "text": "Sed kia'j avantag\u0302'o'j do de Esperant'o, lau\u0306 la estim'at'a profesor'o, ekzist'as? Krom la komun'e kon'at'a'j al ni c\u0302iu'j \u2013 facil'ec'o, logik'ec'o, bel'son'ec'o ktp, ktp? Ankau\u0306 la \u201eeu\u0306rop'ec'o\u201d?! Jes, jes, por profesor'o Frank Esperant'o est'as eu\u0306rop'a lingv'o, kiu kontribu'os al kre'o de eu\u0306rop'a ident'ec'o kaj apart'ig'o de Eu\u0306rop'o dis'de la ceter'a mond'o, kiu al g\u0302i minac'as! Do, fakt'e, li'a koncept'o est'as, se ni eksplik'u li'a'j'n pens'o'j'n mal'kas\u0302'e, ke dev'as aper'i la nov'a eu\u0306rop'a naci'o kun si'a fort'a naci'ism'o; kaj port'ant'o, vehikl'o de tiu eu\u0306rop'a naci'ism'o est'u la lingv'o Esperant'o (ebl'e, iom s\u0302ang\u0302'ig\u0302'ont'a) ... C\u0302u tio simil'as al kutim'a esperant'ism'a koncept'o, pens'u mem \u2013 precip'e se vi ne est'as eu\u0306rop'uni'an'o!"}, {"text_idx": "#000259", "text": "Per tio ne fin'ig\u0302'as la sensaci'a'j mal'kovr'o'j, kiu'j'n oni pov'as trov'i en la artikol'o'j de profesor'o Frank. Li atenc'is ne nur la esperant'ism'o'n (nu, kiu, krom esperant'ist'o'j tio'n rimark'os?), sed ankau\u0306 la estim'ind'a'n scienc'o'n geografi'o'n. Vi opini'is, ke Eu\u0306rop'o trov'ig\u0302'as inter Atlantik'o okcident'e kaj Uralo orient'e? Van'e! Eu\u0306rop'o orient'e fin'ig\u0302'as c\u0302e la lim'o de Rusio \u2013 minimum'e, c\u0302ar la rus'a lingv'o est'as sam'e fremd'a al la eu\u0306rop'a pens'manier'o, kiel la angl'a, kaj Rusio tial ne est'as part'o de Eu\u0306rop'o, sam'e kiel Uson'o. (Sam'temp'e, lau\u0306 profesor'o Frank, la ukraina lingv'o, proksim'a al la rus'a, sufic\u0302'e bon'e esprim'as la eu\u0306rop'a'j'n valor'o'j'n, por ke Ukrainio est'u part'o de Eu\u0306rop'o.) De la ali'a flank'o, sud-orient'e Eu\u0306rop'o facil'e trans'salt'is Bospor'o'n kaj okup'is la tut'a'n Turki'o'n (pro proksim'ec'o de Turki'o al propr'e eu\u0306rop'a'j valor'o'j kaj pens'manier'o). Do, g\u0302i est'as EU en tiu konsist'o, kiu'n vol'as vid'i sinjor'o profesor'o, sed ne tiu Eu\u0306rop'o, kiu'n vid'as la mal'nov'ig\u0302'int'a'j geograf'o'j de la Konsili'o de Eu\u0306rop'o."}, {"text_idx": "#000260", "text": "Mi ne kred'as, ke profesor'o Frank mem c\u0302io'n tio'n invent'is koncern'e la geografi'o'n. Li, ver's\u0302ajn'e, lau\u0306t'e esprim'as tiu'j'n opini'o'j'n, kiu'j ja cirkul'as en la medi'o de eu\u0306rop'uni'a'j politik'em'a'j intelekt'ul'o'j kaj influ'a'j politik'ist'o'j, kaj kiu'j rivel'ig\u0302'as en la real'a ag'ad'o \u2013 ekzempl'e, per emfaz'e sever'a viz'a politik'o rilat'e al civit'an'o'j de Rusio, cert'a'j ekonomi'a'j ag'o'j kaj mult'e da ali'a'j afer'o'j. Li simpl'e sekv'as tiu'n ne tre estim'ind'a'n pens'manier'o'n. Sed c\u0302u tiu pens'manier'o ver'e help'os al en'konduk'o de Esperant'o en tiu lim'ig'it'a Eu\u0306rop'o? C\u0302u c\u0302iu'j'n eu\u0306rop'uni'a'j'n esperant'ist'o'j'n g\u0302i kontent'ig'os? Mi esper'as, ke ne ..."}, {"text_idx": "#000261", "text": "Konklud'e kio'n mi dir'is komenc'e: la libr'o est'as tre util'a, en'hav'as mult'a'j'n valor'a'j'n afer'o'j'n (ankau\u0306 en la artikol'o'j de Frank!) kaj est'as bon'a donac'o por tiu'j, kiu'j dis'kon'ig'as ver'a'j'n sci'o'j'n pri ni'a lingv'o kaj g\u0302i'a neces'o. Sed oni si'n'gard'e rilat'u al iu'j ide'o'j de la c\u0302ef'a au\u0306tor'o, kiu'j, kiel noc'a verm'et'o, en's\u0302tel'ig\u0302'is en la bel'a'n kaj bon'gust'a'n pom'o'n."}, {"text_idx": "#000263", "text": "La vilag\u0302'o Geashill ver'e ekzist'as. Kiam la brit'o'j reg'is la land'o'n, g\u0302i est'is part'o de grand'eg'a bien'o de angl'a baron'o. Se vi rigard'os map'o'n de Irlando, vi trov'os g\u0302i'n sur la s\u0302ose'o R420 inter la iam'a'j hugenot'a'j urb'o'j Portarlington kaj Tullamore, kie antau\u0306'e est'is distil'ej'o de la fam'a viski'o Tullamore Dew. Ankau\u0306 g\u0302i'a mal'nov'a staci'dom'o ver'e ekzist'as. G\u0302i situ'as sur la fer'voj'a lini'o inter Dublino kaj Galway."}, {"text_idx": "#000264", "text": "La staci'dom'o dist'as proksim'um'e je tri kilo'metr'o'j de la vilag\u0302'o mem, do en la pas'int'a'j du jar'cent'o'j, kiam en la kamp'ar'a Irlando est'is mal'mult'e da vetur'il'o'j, hom'o'j dev'is pied'ir'i sub oft'a pluv'o au\u0306 mal'oft'a sun'o sur mal'glat'a voj'o inter dens'e arb'ar'ig\u0302'int'a pejzag\u0302'o, se ili dezir'is per'trajn'e vojag\u0302'i au\u0306 renkont'i al'ven'ant'a'j'n pasag\u0302er'o'j'n."}, {"text_idx": "#000265", "text": "Ek'de long'e \u2013 ebl'e kvin'dek jar'o'j'n au\u0306 pli \u2013 la staci'dom'o ne est'as uz'at'a. G\u0302i ne plu est'as halt'ej'o sur'voj'e al Galway au\u0306 Dublino. Lau\u0306 oni'dir'o, famili'o log\u0302'as en g\u0302i, sed el la trajn'o'j neni'u est'as vid'ebl'a en au\u0306 apud la dom'o, kaj tie est'as neni'u sign'o de viv'o. Supoz'ebl'e, g\u0302i ankorau\u0306 aparten'as al CIE\u0301, la irlanda fer'voj'a instanc'o. Iam mi serc\u0302'is en la telefon'libr'o la numer'o'n de ni'a staci'dom'o, kaj sub la titol'o CIE\u0301 est'is indik'it'a'j la numer'o'j de c\u0302iu fer'voj'a halt'ej'o en ni'a region'o, inkluziv'e de tiu de Geashill. S\u0302ajn'is al mi strang'e, ke telefon'numer'o de ne plu uz'at'a staci'dom'o est'as ankorau\u0306 publik'ig'it'a. Mi demand'is mi'n: Kio okaz'us, se mi telefon'us kaj demand'us, kiam halt'os en Geashill la ven'ont'a trajn'o de orient'o au\u0306 okcident'o? C\u0302u iu respond'os? Cert'e oni pens'us, ke mi est'as frenez'ul'o au\u0306 fars'ul'o. Sed mi neniam prov'is telefon'i al g\u0302i ..."}, {"text_idx": "#000266", "text": "Iu'n mal'hel'a'n vintr'a'n nokt'o'n mi est'is en trajn'o re'ven'ant'a hejm'e'n de Dublino. Inter la c\u0302ef'urb'o kaj Clara, kie situ'as mi'a dom'o, est'as kvar halt'ej'o'j, kvankam ne c\u0302iu trajn'o halt'as c\u0302e c\u0302iu'j. Antau\u0306 la dis'vast'ig\u0302'o de la privat'a au\u0306tomobil'o est'is pli da staci'dom'o'j, kaj fakt'e preskau\u0306 c\u0302iu'j urb'o'j kaj region'o'j en la land'o est'is ating'ebl'a'j per la fer'voj'o."}, {"text_idx": "#000268", "text": "Kvankam mi ne est'is tut'e cert'a, mi kred'is, ke mi ek'vid'is kelk'a'j'n ombr'o'j'n, kiu'j mov'ig\u0302'is antau\u0306'e'n, kaj ie ajn mal'ferm'ig\u0302'is vagon'pord'o. Mi ne pov'is rezist'i la tent'o'n sekv'i ili'n por konstat'i, kio okaz'as, c\u0302ar mi sci'is, ke Geashill ne est'as uz'at'a halt'ej'o, nur neglekt'at'a fantom'o de antikv'a staci'dom'o. Preskau\u0306 sen'pri'pens'e, mi el'ir'is tra la mal'ferm'it'a pord'o kaj tuj trov'is mi'n sur la grund'o antau\u0306 la staci'dom'o. Kaj'o'n mi ne vid'is. Neni'u lamp'o bril'is kaj lau\u0306's\u0302ajn'e neni'u dej\u0302or'is en la staci'dom'o. Apud la gic\u0302et'o de la bilet'ej'o est'is neni'u hor'ar'o de la trajn'o'j, kaj neni'u afis\u0302'o, s\u0302ild'o au\u0306 anonc'o pend'is sur la mur'o'j."}, {"text_idx": "#000269", "text": "Mi vid'is nur unu sign'o'n de viv'o. Sur la plank'o kus\u0302'is stump'et'o de cigared'o, kaj dum moment'o mi supoz'is, ke g\u0302i ankorau\u0306 sub'brul'as kaj el'ig'as fum'o'n, sed ebl'e tio est'is nur imag'o mi'a. El la pasag\u0302er'o'j, kiu'j supoz'ebl'e el'vagon'ig\u0302'is, mi vid'is neniu'n. Mi est'is sol'a en for'las'it'a staci'dom'o. Mi vol'is re'en'vagon'ig\u0302'i, sed la trajn'o jam est'is for. Mi sid'ig\u0302'is sur benk'o por atend'i la al'ven'o'n de la sekv'ant'a trajn'o. Dum du hor'o'j mi atend'is, sed ali'a trajn'o ne al'ven'is. Mi tiam re'memor'is, ke mi vetur'is per la last'a trajn'o. C\u0302iu'okaz'e, la fakt'o, ke g\u0302i c\u0302i-nokt'e ne'normal'e halt'is tie, tut'e ne signif'as, ke ali'a trajn'o iam sam'e far'os."}, {"text_idx": "#000270", "text": "Mi subit'e ek'konsci'is pri la mal'varm'o de la nokt'o, kaj decid'is pied'ir'i g\u0302is la vilag\u0302'o, kie mi esper'is trov'i iu'n ajn transport'il'o'n. Mi komenc'is mars\u0302'i, sed la mal'kresk'ant'a lun'o mal'aper'is mal'antau\u0306 la nub'o'j, kaj est'is mal'facil'e vid'i la voj'o'n. Por mal'pli'bon'ig'i la situaci'o'n, frost'a nebul'o c\u0302irkau\u0306'is mi'n. Dum kelk'a'j hor'o'j mi mal'rapid'e mars\u0302'is, palp'ant'e antau\u0306 mi'a vizag\u0302'o por evit'i ne'vid'ebl'a'j'n obstakl'o'j'n. Subit'e mi konstat'is, ke mi ne est'as sol'a. Mal'grand'a hund'o aper'is el la mal'hel'o kaj trot'is flank'e de mi. G\u0302i apenau\u0306 merit'is est'i nom'at'a hund'o. G\u0302i est'is mizer'a, hirt'a hund'ac\u0302'o, kiu pli simil'is el'uz'it'a'n skrap'tapis\u0302'o'n. Sed mi est'is dank'a pro g\u0302i'a kompani'o. La hund'o akompan'is mi'n g\u0302is arb'ar'o, kie g\u0302i silent'e mal'aper'is."}, {"text_idx": "#000271", "text": "Mi esper'is ating'i la c\u0302ef'voj'o'n al la vilag\u0302'o, sed tio ne okaz'is. Post long'eg'a temp'o mi re'kon'is la lok'o'n, en kiu mi trov'ig\u0302'is. Kun mal'g\u0302oj'o mi konstat'is, ke pro la mal'hel'o kaj la nebul'o, mi sen'sci'e est'is re'ven'ant'a al la for'las'it'a staci'dom'o. Evident'e, mi pied'ir'is en grand'a cirkl'o. Re'foj'e mi for'mars\u0302'is kaj persist'is dum pli'a hor'o au\u0306 du, sed por mi'a angor'o mi re'foj'e trov'ig\u0302'is en la apud'ec'o de la staci'dom'o. S\u0302ajn'is, ke mi ne pov'as eskap'i el tiu diabl'a cirkl'o. Tut'e el'c\u0302erp'it'a, mi sink'is sur staci'dom'a'n benk'o'n kaj konsider'is, kio'n mi pov'as far'i por el'ir'i el tiu situaci'o. Inter'temp'e, mi sent'is mal'sat'o'n, soif'o'n, mal'varm'o'n kaj mal'esper'o'n. Mi serc\u0302'is en mi'a valiz'o i'o'n por mang\u0302'i kaj trink'i, sed trov'is neni'o'n. Serc\u0302'ant'e, mi ne rimark'is \u2013 sed post'e konstat'is \u2013 ke el la valiz'o fal'is sur la plank'o'n leter'o kun mi'a nom'o kaj adres'o, kiu'n mi tiu'n maten'o'n per'pos\u0302t'e ricev'is."}, {"text_idx": "#000272", "text": "Tiam la c\u0302iel'o iom'et'e est'is hel'ig\u0302'int'a, kaj la nebul'o est'is for. Mi pov'is vid'i kelk'a'j'n stel'o'j'n de la Grand'a Urs'in'o. La Polus'a Stel'o ne est'is vid'ebl'a, sed mi pli-mal'pli diven'is, kie g\u0302i trov'ig\u0302'is, kaj decid'is sekv'i g\u0302i'n i'e'n ajn. Re'foj'e mi komenc'is mars\u0302'i."}, {"text_idx": "#000273", "text": "Post pen'ig'e long'a temp'o, mi hav'is la impres'o'n, ke mi re'kon'as la pad'o'n, sur kiu mi est'is. Tem'is pri unu el la tiel nom'at'a'j \u201evoj'o'j de la mal'sat'o\u201d. Dum la katastrof'a'j jar'o'j de la Grand'a Mal'sat'o (1845-1850), kiam c\u0302irkau\u0306 1,1 milion'o'j da irland'an'o'j mort'is kaj milion'o el'migr'is, lok'a'j au\u0306toritat'o'j kaj kelk'a'j ric\u0302'a'j bien'ul'o'j ig'is la mizer'ul'o'j'n konstru'i ne'neces'a'j'n voj'o'j'n, mur'o'j'n kaj tur'o'j'n kontrau\u0306 pag'o per bovl'o da sup'o au\u0306 kelk'a'j mon'er'o'j. Iu'j \u201evoj'o'j de la mal'sat'o\u201d konduk'is neni'e'n kaj fin'ig\u0302'is en la torf'ej'o'j au\u0306 en for'las'it'a kamp'ar'o. Sur tia voj'o mi trov'ig\u0302'is. Pro mi'a mal'trankvil'a kaj lac'a stat'o mi imag'is, ke la spirit'o'j de la mal'sat'a'j labor'ant'o'j plen'ig'as la lok'o'n kaj sekv'as mi'n, pet'ant'e mang\u0302'aj\u0302'o'n. Mi tim'is, ke mi delir'as, sed baldau\u0306 mi konvink'is mi'n, ke mi ne perd'is mi'a'n mens'a'n ekvilibr'o'n, malgrau\u0306 mi'a el'c\u0302erp'ig\u0302'o kaj mal'sat'o."}, {"text_idx": "#000274", "text": "Fin'fin'e, mi ek'vid'is elektr'a'j'n lum'o'j'n kaj re'kon'is, ke mi trov'ig\u0302'as en la vilag\u0302'o. J\u0302us kiam mi al'ven'is, halt'is grand'a kamion'o c\u0302e la kruc'voj'o, kiu divid'as la vilag\u0302'o'n. Mi trov'is sufic\u0302'e da energi'o por kur'i g\u0302is la pord'o de la vetur'il'o, kaj mi demand'is de la au\u0306t'ist'o, kie'n li vetur'as, kaj c\u0302u li permes'as, ke mi kun'vetur'u. Li respond'is, ke Galway est'as li'a cel'o kaj ke mi en'salt'u. Mi sent'is grand'eg'a'n sen'pez'ig\u0302'o'n, c\u0302ar Clara, mi'a hejm'a urb'o, situ'as sur la s\u0302ose'o inter Geashill kaj Galway."}, {"text_idx": "#000276", "text": "Bedau\u0306r'ind'e, tio ne est'is la fin'o de mi'a mal'agrabl'a aventur'o. Je tag'mez'o fort'a frap'o sur mi'a pord'o vek'is mi'n. Mi el'lit'ig\u0302'is kaj mal'ferm'is la pord'o'n. Sur la sojl'o star'is du gardai\u0301 (polic'an'o'j). Ili demand'is, c\u0302u mi'a nom'o est'as A... K..."}, {"text_idx": "#000277", "text": "Mi jes'is, kaj ili postul'is, ke mi akompan'u ili'n al la polic'ej'o. Tie ili montr'is al mi la leter'o'n, kiu evident'e fal'is el mi'a valiz'o, kiam mi trov'ig\u0302'is en la for'las'it'a staci'dom'o."}, {"text_idx": "#000278", "text": "Lau\u0306's\u0302ajn'e, dum la pas'int'a nokt'o iu vagabond'o est'is trov'it'a mort'int'a \u2013 supoz'ebl'e murd'it'a \u2013 en la proksim'ec'o de la staci'dom'o. Ili klar'ig'is, ke la s\u0302ofor'o de la kamion'o \u2013 al kiu mi rakont'is sur'voj'e mi'a'n tiu'nokt'a'n spert'o'n \u2013 sci'is, ke mi est'is en la fer'voj'a dom'o. Pli'e, la trov'it'a leter'o est'as konfirm'o pri tio, kaj do mi est'as suspekt'ind'a kaj dev'as rest'i en la polic'ej'o dum la krim'esplor'o."}, {"text_idx": "#000279", "text": "Felic\u0302'e, la period'o de mi'a arest'o ne long'e dau\u0306r'is. Iu najbar'o mi'a, kiu est'is sur la sam'a trajn'o kiel mi, atest'is, ke li vid'is mi'n, kiam mi en'vagon'ig\u0302'is en Dublino kaj serc\u0302'is sid'lok'o'n. Pri halt'o c\u0302e la antikv'a Geashill-halt'ej'o li sci'is neni'o'n. Li pli'e asert'is, ke tio ne ebl'as, c\u0302ar neni'u trajn'o iam halt'as au\u0306 halt'os en Geashill. Do mi ne pov'is est'i tie kaj cert'e ne est'as implik'it'a en la afer'o. La polic'o akcept'is li'a'n atest'o'n, kaj mi est'is liber'ig'it'a."}, {"text_idx": "#000280", "text": "La sekv'ant'a'n semajn'o'n mi est'is re'foj'e en Dublino. Mi demand'is c\u0302e la inform'ej'o en la staci'dom'o Heuston, c\u0302u trajn'o iam ajn halt'as en Geashill. La komiz'in'o respond'is, ke tiu nom'o ne aper'as sur la fer'voj'a map'o, nek en la hor'ar'o de la trajn'o'j. Se mi dub'as, mi demand'u de la staci'dom'estr'o en li'a ofic'ej'o sur la kaj'o 1. Tio'n mi far'is. La staci'dom'estr'o kap'ne'is. \u201eMi nask'ig\u0302'is en Portarlington, la halt'ej'o plej proksim'a al Geashill, kaj mi pov'as asert'i, ke ec\u0302 dum la viv'o de mi'a patr'o neniu'j trajn'o'j halt'is tie. Ebl'e dum la temp'o de mi'a av'o la antikv'a staci'dom'o en Geashill est'is ankorau\u0306 uz'at'a. Pri tio mi ne est'as cert'a.\u201d"}, {"text_idx": "#000281", "text": "Mi dir'is al li, ke antau\u0306 semajn'o la last'a trajn'o el Dublino ja halt'is en Geashill kaj mi fakt'e el'vagon'ig\u0302'is tie."}, {"text_idx": "#000282", "text": "La staci'dom'estr'o rid'et'is. \u201eNe, ne, amik'o. Absolut'e ne. La Geashill-staci'dom'o ne plu est'as uz'ebl'a. La kaj'o est'is antau\u0306'long'e mal'konstru'it'a, kaj se la fer'voj'a instanc'o intenc'us re'mal'ferm'i la staci'dom'o'n, est'us neces'e re'konstru'i la tut'a'n dom'o'n, instal'i signal'o'j'n kaj re'far'i la kaj'o'n. Neni'u pasag\u0302er'trajn'o halt'us, kie ne est'as kaj'o nek signal'o'j. Est'us tro dang\u0302er'e. Mi pov'as cert'ig'i vi'n, ke vi erar'as. Cert'e vi cel'as halt'ej'o'n Portarlington au\u0306 Tullamore. Ver's\u0302ajn'e vi ne rimark'is la nom'o'n de la halt'ej'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000284", "text": "Turism'a migr'ad'o de la alban'o'j"}, {"text_idx": "#000285", "text": "Kvankam Albanio est'as ideal'a turism'ej'o, pro klimat'o, natur'o, temperatur'o kaj hom'gast'am'o, la turism'a industri'o ankorau\u0306 ne okup'as si'a'n ind'a'n lok'o'n en la land'a ekonomi'o. Kial do?"}, {"text_idx": "#000286", "text": "C\u0302ef'e pro la mal'bon'a infra'struktur'o kaj pro la mal'alt'a kvalit'o de la turism'a'j serv'o'j. Sam'e pro la relativ'e alt'a'j prez'o'j. Tiel dum 2004 Albanion vizit'is 370 000 ekster'land'a'j turist'o'j, precip'e alban'o'j log\u0302'ant'a'j en Kosovo kaj Makedonio (tiel nom'at'a patriot'ism'a turism'o) kiu'j al'port'is en'tut'e 350 milion'o'j'n da eu\u0306r'o'j. Al'ven'is ankau\u0306 ne'alban'o'j el divers'a'j land'o'j de Eu\u0306rop'o, sed la pli'mult'o ven'is simpl'e pro sci'vol'o pri tiu iam tre izol'it'a regn'o. Ali'flank'e log\u0302'ant'o'j de Albanio mem prefer'as turism'i ekster'land'e, precip'e tie kie oni akir'as en'ir'viz'o'j'n facil'manier'e: en Turki'o, Makedonio, Montenegro, Kroati'o, Tunizio, Egipti'o, Kubo, sed ankau\u0306 en Hispanio, Havajo k.s. En 2004 la alban'o'j el'spez'is tiu'cel'e 600 milion'o'j'n da eu\u0306r'o'j, kre'ant'e tia'manier'e deficit'o'n je 250 milion'o'j al la s\u0302tat'a ekonomi'o."}, {"text_idx": "#000287", "text": "Dum'e la najbar'o'j, apart'e Kroati'o, gajn'is sufic\u0302'e mult'e da mon'o dank'e al turism'o. Kroati'o'n vizit'is 8,8 milion'o'j da turist'o'j, el'spez'ant'a'j 5,5 miliard'o'j'n da eu\u0306r'o'j au\u0306 c\u0302irkau\u0306 20 % de la mal'net'a en'land'a produkt'o. Greki'o akcept'is 13 milion'o'j'n da turist'o'j kaj Turki'o 17,5 milion'o'j'n."}, {"text_idx": "#000288", "text": "Lau\u0306 spur'o'j de La Tri'a Vir'o"}, {"text_idx": "#000289", "text": "Oni oft'e pens'as pri Vieno lig'e kun la verk'ar'o de kompon'ist'o'j Haydn, Mozart, Beethoven, Schubert kaj famili'o Strauss. Mult'a'j turist'o'j vizit'as la au\u0306str'a'n c\u0302ef'urb'o'n pro g\u0302i'a'j muzik'o kaj teatr'o'j, muze'o'j kaj park'o'j. Krom'e ankau\u0306 vigl'a'j film'am'ant'o'j pov'as vetur'i al Vieno por ek'kon'i la lok'o'j'n, kiu'j'n reg\u0302isor'o Carol Reed uz'is por la film'o \u201eThe Third Man\u201d (La tri'a vir'o, 1949) \u2013 ver'a majstr'o'verk'o kaj plej grand'a film'o iam ajn produkt'it'a de brit'a kompani'o. La scen'ar'o'n de la film'o verk'is Graham Greene."}, {"text_idx": "#000290", "text": "Post la du'a mond'milit'o Vieno est'as konker'it'a de la nigr'a merkat'o. Komenc'e de la film'o oni au\u0306d'as la ek'tim'ig'a'n citr'o-muzik'o'n de Ant'o'n Kar'as, kiu rapid'e gvid'as la spekt'ant'o'j'n en la mond'o'n de malic'o, mensog'o'j kaj murd'o. Sed la film'o est'as ankau\u0306 gaj'a kaj sprit'a, popular'a, sed ankau\u0306 profund'a esplor'o de la moral'a elekt'o."}, {"text_idx": "#000291", "text": "Neniam antau\u0306'e au\u0306 post'e oni tiel real'ism'e pentr'is Vienon en film'o. Unu el la plej vid'ind'a'j lok'o'j tie est'as Riesenrad, la fam'kon'at'a gigant'a rad'o, kiu trov'ig\u0302'as en Prater-park'o. Ankau\u0306 nun el ties supr'o oni pov'as g\u0302u'i panoram'a'n vid'aj\u0302'o'n de la du'mil'jar'a urb'o. Harry Lim'e (aktor'o Orson Welles), protagonist'o en La tri'a vir'o, invit'as al Vieno si'a'n mal'nov'a'n amik'o'n Holly Martins (Joseph Cotton). Ili'a sol'a real'a renkont'o en la film'o okaz'as sur tiu gigant'a rad'o."}, {"text_idx": "#000292", "text": "Ali'a grav'a lok'o en la film'o est'as la monument'o omag\u0302'e al imperi'estr'o Jozefo la Du'a sur la sam'nom'a plac'o. \u201eBaron'o\u201d Kurtz, ruman'o Popescu kaj la mister'a Tri'a Vir'o port'is la korp'o'n de Harry preter la statu'o de imperi'estr'o. Harry hav'as apartament'o'n en la proksim'a palac'o Pallavicini, konstru'it'a en 18a jar'cent'o. Du gigant'a'j kariatid'o'j ankau\u0306 nun star'as ambau\u0306'flank'e de la pord'o de Pallavicini. Tie oni pov'as vid'i ankau\u0306 la fenestr'o'n de la palac'o, tra kiu la pord'ist'o \u2013 sol'a atest'ant'o de la \u201eakcident'o\u201d \u2013 promes'as komunik'i la inform'o'n al Holly. Sed oni mort'ig'is la pord'ist'o'n antau\u0306 ol li pov'as plen'um'i tio'n."}, {"text_idx": "#000293", "text": "Komenc'e de la film'o oni vid'as part'o'n de Zentralfriedhof (centr'a tomb'ej'o), kiu'n oni pov'as ating'i per long'a tram'vetur'o ek'de la urb'o'centr'o de Vieno. Zentralfriedhof hav'as tri milion'o'j'n da tomb'o'j, inkluziv'e tiu'j'n de mult'a'j fam'a'j kompon'ist'o'j. Post la du'a mond'milit'o g\u0302i situ'is en la inter'naci'a sektor'o (1945\u20131955), kiu'n dum la film'labor'o'j administr'is soldat'o'j el Sovetio, Uson'o, Briti'o kaj Franci'o."}, {"text_idx": "#000294", "text": "La au\u0306toritat'o'j permes'as la fos'ad'o'n de special'a tomb'o en la centr'a tomb'ej'o por la \u201efunebr'a\u201d ceremoni'o de la \u201emort'int'a\u201d Harry Lim'e. Tie Holly Martins vid'as kiel li'a'j amik'o'j Kurtz kaj d-ro Winkel j\u0302et'as ter'o'n en la tomb'o'n. Tie c\u0302e'est'as ankau\u0306 Anna Schmidt, la amor'ant'in'o de Harry. Ankau\u0306 polic'ist'o'j, kiu'j esplor'is la krim'o'j'n de Lim'e kaj li'a band'o, observ'as la ceremoni'o'n. Post'e en la film'o Holly vid'as pruv'o'n pri la krim'o'j de si'a mal'nov'a amik'o, vizit'int'e mal'san'ul'ej'o'n kaj vid'int'e la sufer'ad'o'n de infan'o'j je mening'it'o, kiu'j'n oni pov'is kurac'i per penicilin'o. Kaj Lim'e s\u0302tel'is, dilu'is kaj vend'is tiu'n kurac'il'o'n, ricev'ant'e grand'a'n profit'o'n."}, {"text_idx": "#000295", "text": "Ankau\u0306 kloak'a'j kanal'o'j de Vieno, kiu'j long'as en'tut'e 500 km, vizit'ind'as, c\u0302ar ili est'as grav'a lok'o en la film'o. Ili est'as preskau\u0306 la sol'a part'o de Vieno, kiu ne est'is difekt'it'a dum la milit'o kaj est'is ideal'a lok'o por sekret'a'j vojag\u0302'o'j. Lim'e plu viv'as (est'as ali'a membr'o de la band'o, kiu kus\u0302'as en la c\u0302erk'o komenc'e de la film'o) kaj uz'as la kloak'o'j'n por frekvent'i la soveti'an kaj inter'naci'a'n sektor'o'j'n. G\u0302ust'e en la kloak'a kanal'o Martins mort'paf'as Lim'e fin'e de la film'o."}, {"text_idx": "#000296", "text": "Est'as muze'o pri la film'o en Pressgasse 25 en Vieno. Tie oni pov'as vid'i grand'a'n kvant'o'n da afis\u0302'o'j en mult'a'j lingv'o'j, per kiu'j oni reklam'is g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#000297", "text": "Est'is nur tri vort'o'j, kiu'j'n li rev'is au\u0306d'i, kaj nur de unu person'o. Sed ec\u0302 la vesper'a vent'o ne blov'us la vort'o'j'n en li'a direkt'o, kiam li sol'ec'e promen'is. Kie'n li ir'is? Neni'u sci'is. Plej'ebl'e ankau\u0306 li ne sci'is, c\u0302ar li'a mien'o montr'is, ke li ne hav'as cel'o'n. Sed cert'e li vol'is ir'i for de iu ajn hom'o, kaj jam post 30 minut'o'j de sen'cel'a promen'o li sukces'is. Li ek'vid'is bel'e fres\u0302'a'j'n roz'o'j'n, sed nun ne pov'is renkont'i ili'n kun la rid'et'o, kun kiu hom'o'j kutim'e renkont'as roz'o'n. S\u0302ajn'as, ke ili nur profund'ig'as li'a'n sol'ec'o'n."}, {"text_idx": "#000298", "text": "Hom'o'j c\u0302iam dezir'as pluk'i kaj met'i ili'n en la man'o'j'n de iu'j kiel demonstraci'o de am'o. Sed nun li ne pov'is far'i tio'n. Mult'foj'e li jam dir'is al s\u0302i, kiel li sent'as. Li jam esprim'is si'a'n esper'o'n, ke ili pov'os kun'est'i dum jar'mil'o'j. Tiu bel'ul'in'o, kvazau\u0306 s\u0302i posed'us la tut'a'n pov'o'n dikt'i li'a'n sort'o'n, nur foj'foj'e dir'is, ke s\u0302i bezon'as temp'o'n por pri'pens'i la afer'o'n. C\u0302u mank'as al s\u0302i kor'o? Kiel s\u0302i ne pov'as sent'i la trem'o'n kaj dolor'o'n en li'a kor'o? Kial s\u0302i ne sci'as, ke tia prokrast'o mort'ig'as hom'o'n tre rapid'e? Est'us bon'a nov'aj\u0302'o por li, se s\u0302i reciprok'us li'a'n sent'o'n ec\u0302 unu'procent'e. Sed s\u0302i sent'is neni'o'n kaj c\u0302iam dir'is al li, ke li iom atend'u kaj esper'u."}, {"text_idx": "#000299", "text": "Li klin'is si'n por pluk'i roz'o'n, kiu'n li neniam pov'os met'i en la man'o'n dezir'at'a'n."}, {"text_idx": "#000300", "text": "Li memor'is tiu'n lud'o'n, per kiu oni pov'as esplor'i pri am'o. Tio est'as tro superstic\u0302'a kaj naiv'a. Li ne kred'is al s\u0302anc'o au\u0306 al iu ajn afer'o, kiu'n oni ne pov'as kalkul'i per matematik'a preciz'ec'o. Kaj tia est'as am'o. Se li pov'us tiel kalkul'i am'a'n sent'o'n, li ne hav'us tiom da zorg'o'j, li nur kalkul'us kaj tuj sci'us la el'ir'ej'o'n el tia situaci'o. Sed nun li, pro mank'o de ali'a manier'o solv'i la problem'o'n, decid'is esplor'i la sent'o'n de la bel'ul'in'o per la lud'o, kiu g\u0302is nun est'is al li sen'senc'aj\u0302'o."}, {"text_idx": "#000301", "text": "La roz'o hav'is mult'a'j'n petal'o'j'n, kaj li sci'is, ke la last'a est'as tre grav'a, c\u0302ar tiu determin'os li'a'n sort'o'n rilat'e la afer'o'n. Dir'ad'i \u201es\u0302i mi'n am'as\u201d kaj \u201es\u0302i ne am'as mi'n\u201d, de's\u0302ir'ant'e unu petal'o'n dum c\u0302iu dir'o. Tio est'as sen'senc'aj\u0302'o! Li for'j\u0302et'is la roz'o'n rezign'e kaj serc\u0302'is konsol'o'n sub iu arb'o, sed la arb'o propon'is neni'o'n, c\u0302ar tut'e mank'is al g\u0302i foli'o'j. Tamen ne neces'is ben'o de ombr'o en tiu temp'o, c\u0302ar jam vesper'ig\u0302'is, kaj la sun'o jam ek'ripoz'is en la patr'in'ec'a sin'o de la horizont'o. Tamen, li sid'ig\u0302'is sub g\u0302i kaj ripoz'ig'is si'a'n dors'o'n kontrau\u0306 g\u0302i kaj ferm'is si'a'j'n okul'o'j'n. Tio tut'e ne help'is. Li ne pov'is el'pens'i bon'a'n solv'o'n al si'a problem'o. Ebl'e tiu lud'o help'us, sed li ne vol'is re'ir'i por trov'i la for'j\u0302et'it'a'n roz'o'n."}, {"text_idx": "#000302", "text": "Kun la okul'o'j ankorau\u0306 ferm'it'a'j, li star'ig\u0302'is kaj per'man'e sent'is la trunk'o'n de la arb'o. Lau\u0306 la sent'o, la arb'o jam perd'is la last'a'n foli'o'n ebl'e antau\u0306 tri jar'o'j, sed g\u0302i ankorau\u0306 hav'as branc\u0302'o'j'n. Ankau\u0306 li trov'is, ke la arb'o ne est'as tre alt'a. Ebl'e per tio li pov'as diven'i si'a'n sort'o'n. Li prov'os ..."}, {"text_idx": "#000304", "text": "Nun li ne bezon'is, ke oni dir'u al li, ke li est'as frenez'a. Li mem sci'is, ke li jam perd'is la kapabl'o'n rezon'i au\u0306 pens'i normal'e, sed li jam ne pov'is ag'i ali'e. Li de's\u0302ir'is ali'a'n branc\u0302'o'n: \u201eS\u0302i am'as mi'n.\u201d"}, {"text_idx": "#000305", "text": "Li ek'plor'is. Li ne sci'is, kiom da branc\u0302'o'j rest'is, kaj nun la lud'o far'ig\u0302'is dang\u0302er'a, c\u0302ar la branc\u0302'o'j dum c\u0302iu de's\u0302ir'o preskau\u0306 vund'is li'n. Fin'e li trov'is, ke li'a man'o pov'is tus\u0302'i nur unu rest'ant'a'n branc\u0302'o'n. Li jam pens'is pri tio, ke s\u0302anc'o neniam favor'os li'n. Li ne lud'os la lud'o'n. Nu, li de's\u0302ir'is la last'a'n branc\u0302'o'n kun la dir'o, kiu eskap'is el li'a bus\u0302'o nur kiel profund'a g\u0302em'o, kaj en absolut'a mal'esper'o li tut'e ne sci'is, ke la last'a branc\u0302'o est'is akompan'at'a de grand'a branc\u0302'o, kiu jam mult'a'j'n jar'o'j'n pend'is sur ali'a najbar'a arb'o, kaj la cel'o de la mal'ben'ind'a branc\u0302'o est'is li'a kap'o."}, {"text_idx": "#000306", "text": "Tiu'n sam'a'n vesper'o'n la bel'ul'in'o ord'ig'is afer'o'j'n en si'a et'a salon'o. La nokt'o est'is tre profund'a, kaj oni hav'is la pens'o'n, ke la sun'o ne lev'ig\u0302'os dum jar'cent'o. Ankau\u0306 pluv'is."}, {"text_idx": "#000307", "text": "Li aper'is en la en'ir'ej'o de la log\u0302'ej'o de la knab'in'o, kiu'n li am'is kun ekstrem'a am'o. S\u0302ajn'is, ke li nun jam trov'is manier'o'n solv'i la problem'o'n kaj trov'is, kio'n dir'i por ig'i s\u0302i'n deklar'i si'a'n am'o'n al li. Li nun ne plor'is, sed li'a mal'g\u0302oj'o est'is ec\u0302 pli evident'a ol antau\u0306'e. Li la fres\u0302'a'j'n roz'o'j'n en si'a'j man'o'j don'os al s\u0302i kaj dir'os, ke ili sign'as li'a'n am'o'n al s\u0302i. Kiam s\u0302i turn'is si'n en li'a direkt'o, li tuj genu'ig\u0302'is kaj, lev'int'e la roz'o'j'n, li solen'e dir'is: \u201eBon'vol'u dir'i al mi nun, kiel vi sent'as pri mi, mi'a pacienc'o el'c\u0302erp'ig\u0302'is, kaj mi rapid'e mort'as.\u201d"}, {"text_idx": "#000309", "text": "\u201eKio? C\u0302u vi est'as lac'a?\u201d"}, {"text_idx": "#000311", "text": "Kio'n li sol'e far'is tie? Kiel tio okaz'is?"}, {"text_idx": "#000312", "text": "La bel'ul'in'o klin'ig\u0302'is kaj ek'plor'is. Tiu'moment'e li rigard'is la roz'o'j'n en si'a'j man'o'j kaj trov'is, ke ili est'is sen'viv'a'j. \u201eHo ve! Neni'u ricev'os ili'n. Kaj kiel mi ne tuj sci'is, ke ili velk'is? Pardon'u!\u201d Nun plor'ant'e lau\u0306t'e, la bel'ul'in'o star'ig\u0302'is kaj ek'promen'is en li'a direkt'o, sed montr'ig\u0302'is, ke s\u0302i tut'e ne vid'as li'n."}, {"text_idx": "#000314", "text": "Unu'a fotograf'aj\u0302'o de ekster'sun'sistem'a planed'o"}, {"text_idx": "#000315", "text": "\u201eNi'a'j nov'a'j bild'o'j montr'as konvink'e, ke tiu ver'e est'as planed'o, la unu'a planed'o ekster ni'a sun'sistem'o, kiu est'is bild'ig'it'a\u201d, asert'as Gael Chauvin, skip'estr'o kaj astronom'o de la Eu\u0306rop'a Sud'a Observatori'o (ESO)."}, {"text_idx": "#000316", "text": "2M1207b est'as la nom'o de la unu'a rekt'e observ'it'a planed'o ekster ni'a sun'sistem'o. Nov'a'j bild'o'j, far'it'a'j dum februar'o kaj mart'o de c\u0302i tiu jar'o, fin'fin'e konklud'is disput'o'n inter astronom'o'j, disput'o kiu dau\u0306r'is proksim'um'e unu jar'o'n. Benjamin Zuckermann, team'an'o kaj profesor'o de fizik'o kaj astronomi'o, dir'is, ke li est'as \u201epli ol 99 %\u201d cert'a pri la el'trov'o. Bild'o far'it'a dum april'o 2004, montr'is mal'fort'a'n, rug\u0302'a'n makul'o'n apud brun'a nan'o (vd. termin'ar'o'n fin'e) lok'it'a proksim'um'e 200 lum'jar'o'j'n for. La objekt'o bril'as proksim'um'e 100-obl'e pli mal'fort'e ol la apud'a brun'a nan'o. Sed tiu'temp'e la preciz'a natur'o de la objekt'o est'is mal'cert'a."}, {"text_idx": "#000317", "text": "Nov'a'j analiz'o'j, uz'ant'e spektr'o'skopi'a'j'n metod'o'j'n, nun cert'ig'is, ke 2M1207b fakt'e est'as planed'o. Fort'a sign'o de akv'o est'as vid'ebl'a en la spektr'o, grav'a indik'o, ke la objekt'o est'as mal'varm'a. La relativ'e mal'alt'a temperatur'o, de proksim'um'e 976oC, indik'as, ke la objekt'o ne pov'as est'i stel'o. Tamen, kelk'a'j astronom'o'j menci'is, ke la nask'ig\u0302'o de la objekt'o est'is ne'kutim'a por planed'o'j. Lau\u0306 ili'a'j opini'o'j, 2M1207b form'ig\u0302'is, sam'kiel la stel'o'j, per gravit'a kolaps'o de kosm'a nebul'o."}, {"text_idx": "#000318", "text": "La planed'o trov'ig\u0302'as en la konstelaci'o Hidr'o kaj pez'as kvin'obl'e pli ol la planed'o Jupiter'o. G\u0302i rotaci'as c\u0302irkau\u0306 la brun'a nan'o je 55-obl'a sun-mond'a distanc'o. La nov'a'j observ'ad'o'j ankau\u0306 montr'is, ke la planed'o kaj la brun'a nan'o mov'ig\u0302'is kun'e, tiel konfirm'ant'e, ke ili est'as lig'it'a'j per gravit'o. La taks'it'a period'o de rivolu'o de la planed'o est'as proksim'um'e 2500 jar'o'j. Pro tiu kau\u0306z'o ne jam ebl'is observ'i la mov'ad'o'n de la planed'o mem. Uz'ant'e la nun'a'n teknik'a'n skip'o'n, kelk'a'j jar'dek'o'j de observ'ad'o'j est'us neces'a'j."}, {"text_idx": "#000319", "text": "La unu'a ekster'sun'sistem'a planed'o est'is el'trov'it'a jam antau\u0306 dek jar'o'j, en 1995. Ek'de tiam la list'o de tiel nom'at'a'j ekzo'planed'o'j kresk'is g\u0302is pli ol 150 kandidat'o'j. G\u0302is nun la ekzist'o de planed'o'j ekster ni'a sun'sistem'o est'is pruv'at'a per mal'rekt'a'j metod'o'j. La planed'a gravit'o trans'lok'as tie'n re'e'n la centr'a'n stel'o'n iom'et'e, tiel kau\u0306z'ant'e kolor'a'n fluktu'ad'o'n de la stel'a lum'o. La mezur'ad'o de tiu fluktu'ad'o ebl'ig'as dedukt'o'n pri la atribut'o de la planed'o. Ali'a aplik'at'a metod'o est'as la mezur'ad'o de la mal'hel'ig\u0302'o de la stel'o, kiam la planed'o pas'as antau\u0306 g\u0302i. Kontrau\u0306'e, la rekt'a observ'ad'o de ekzo'planed'o'j est'as eg'e mal'facil'a afer'o: oft'e la bril'o de la centr'a stel'o kas\u0302'as la mal'fort'a'n planed'a'n lum'o'n. Tamen, por sci'i pli pri la kemi'a konsist'o de la planed'o, tiu rekt'a observ'ad'o est'as nepr'e neces'a."}, {"text_idx": "#000320", "text": "La team'o uz'is unu el la kvar \u201etre larg\u0302'a'j'n teleskop'o'j'n\u201d (nom'it'a'j \u201eVLT\u201d, very larg'e telescope) de ESO sur mont'o Cerro Paranal en C\u0302ilio. La diametr'e 8,2-metr'a teleskop'a c\u0302ef'spegul'o est'as ekip'it'a kun adapt'ebl'a optik'a sistem'o. Tiu sistem'o kompens'as la perturb'a'n efik'o'n de la ter'a atmosfer'o, pli'bon'ig'ant'e la kvalit'o'n de la observ'ad'o tiel, ke ec\u0302 la mal'fort'a ekzo'planed'a lum'o est'is vid'ebl'a."}, {"text_idx": "#000321", "text": "C\u0302u planed'o au\u0306 brun'a nan'o?"}, {"text_idx": "#000322", "text": "Oni pov'as konsider'i brun'a'j'n nan'o'j'n iel \u201esen'sukces'a'j\u201d stel'o'j, c\u0302ar ili ne posed'as sufic\u0302'e da mas'o por ek'ig'i plen'a'n nukle'a'n fuzi'o'n. Tial ili okup'as apart'a'n rang'o'n inter planed'o'j kaj stel'o'j: tro pez'a'j por est'i planed'o, tro mal'pez'a'j por est'i stel'o. La lim'o inter gigant'a'j planed'o'j kaj brun'a'j nan'o'j est'as ankorau\u0306 pri'disput'at'a. Por klasifik'i objekt'o'n planed'a, g\u0302i'a mas'o dev'as est'i sufic\u0302'e mal'grand'a. Lau\u0306 la difin'o de la Inter'naci'a Astronomi'a Uni'o, brun'a'j nan'o'j dev'as hav'i almenau\u0306 13,6 MJup (jupiter'a'j'n mas'o'j'n), kiu est'as la minimum'a mas'o por fuzi'i deu\u0306teri'o'n."}, {"text_idx": "#000323", "text": "Lau\u0306 tiu difin'o, objekt'o 2M1207b (kvin MJup) est'as planed'o. Dum si'a'j serc\u0302'ad'o'j de ekzo'planed'o'j, la sam'a team'o el'trov'is ankau\u0306 objekt'o'n c\u0302e la stel'o AB Pictoris. C\u0302ar la mas'o de tiu objekt'o est'is determin'it'a inter 13 kaj 14 MJup, g\u0302i'a status'o est'as ne ankorau\u0306 klar'ig'it'a. Ankau\u0306 german'a team'o, estr'at'a de Ralph Neuha\u0308user de la Universitat'o Jen'a, el'trov'is ekzo'planed'a'n kandidat'o'n dum 2004. Tiu objekt'o orbit'as jun'a'n stel'o'n en la konstelaci'o Lup'o, je 400 g\u0302is 500 lum'jar'o'j for, nom'it'a'n GQ Lup'i. Tiu kandidat'o posed'as inter 1 kaj 42 MJup. Pro tiu grand'a mal'cert'ec'o de la mas'o ankorau\u0306 ne ebl'is konfirm'i la ver'a'n natur'o'n de GQ Lup'i kaj pli'a'j esplor'o'j est'as neces'a'j."}, {"text_idx": "#000324", "text": "La serc\u0302'ad'o'n pri ekzo'planed'o'j oni dau\u0306r'ig'as kun fervor'o. La last'a'j el'trov'o'j montr'as la aktiv'ec'o'n de tiu astronomi'a fak'o. Anne-Marie Lag'rang'e, team'an'o el la Grenobl'a Observatori'o en Franci'o resum'as la signif'o'n: \u201eNi'a el'trov'o reprezent'as unu'a'n pas\u0302'o'n al unu el la plej grav'a'j cel'o'j de modern'a astr'o'fizik'o: karakteriz'i la fizik'a'n struktur'o'n kaj kemi'a'n konsist'o'n de gigant'a'j kaj, fin'e, ter'simil'a'j planed'o'j\u201d. Cert'e ni pov'as atend'i ali'a'j'n ekscit'ig'a'j'n el'trov'o'j'n dum la est'ont'a'j jar'o'j."}, {"text_idx": "#000325", "text": "Stel'o: Varm'eg'a, gas'a, kosm'a objekt'o, kiu gener'as energi'o'n per nukle'a fuzi'o, tiel radi'ant'e lum'o'n (ni'a sun'o est'as stel'o)."}, {"text_idx": "#000326", "text": "Planed'o: Kosm'a objekt'o, kiu rivolu'as c\u0302irkau\u0306 centr'a stel'o au\u0306 brun'a nan'o. Planed'o'j ne gener'as energi'o'n per fuzi'o kaj ne radi'as vid'ebl'a'n lum'o'n per si mem (ni'a mond'o est'as planed'o). Ili reflekt'as la lum'o'n de la centr'a stel'o."}, {"text_idx": "#000327", "text": "Brun'a nan'o: Gas'a objekt'o ne sufic\u0302'e pez'a kaj varm'eg'a por ek'ig'i plen'a'n nukle'a'n fuzi'o'n. Kelk'a'j, tamen, pov'as fuzi'i deu\u0306teri'o'n (pez'a'n hidrogen'o'n)."}, {"text_idx": "#000328", "text": "Ekzo'planed'o: Planed'o ekster ni'a sun'sistem'o. G\u0302i ne rivolu'as c\u0302irkau\u0306 ni'a sun'o, sed c\u0302irkau\u0306 ali'a stel'o."}, {"text_idx": "#000329", "text": "Jugoslavio inter'konsent'is pri land'lim'o'j kun Italio, per kio preciz'e est'is difin'it'a ankau\u0306 la mar'a lim'o en Adriatik'o. Oni difin'is punkt'o'n M5, kie inter'tus\u0302'ig\u0302'is lini'o inter ter'a lim'punkt'o kaj la inter'naci'a mar'o. Kiam dis'fal'is Jugoslavio, okaz'is princip'a inter'konsent'o inter Sloveni'o kaj Kroati'o, ke la lim'o'j inter ili rest'u tiu'j, kiu'j est'is en'e de Jugoslavio, sed neni'u tus\u0302'is la demand'o'n pri la mar'a lim'o."}, {"text_idx": "#000330", "text": "Lau\u0306 la inter'naci'a mar-kod'o la sloven'a mar'lim'o kun Italio est'as la iam'a jugoslav-ital'a mar'lim'o. Sed kun Kroati'o la mar'lini'o dev'us ir'i mez'e de golf'o du'on'e kroat'a kaj du'on'e sloven'a. Tia'manier'e la sloven'a mar'o est'us tri'angul'et'o, kiu ne ating'us la inter'naci'a'n mar'o'n, ferm'it'a unu'flank'e per la lim'o kun Italio kaj ali'flank'e per la lim'o kun Kroati'o."}, {"text_idx": "#000331", "text": "C\u0302ar Sloveni'o dev'as kalkul'i kun eventual'a dis'fal'o de Eu\u0306rop'a Uni'o kaj kun la ebl'o, ke g\u0302i de'nov'e est'us tut'e suveren'a s\u0302tat'o sen el'ir'o al la inter'naci'a mar'o, g\u0302i vol'as inter'konsent'i kun Kroati'o pri sloven'a koridor'o, per kiu ebl'us navig'i al la sloven'a haven'o Koper, sen pet'i permes'o'n de Kroati'o au\u0306 Italio (kiel Franci'o aprob'is koridor'o'n al Monak'o)."}, {"text_idx": "#000332", "text": "En 2003 la kroat'a parlament'o proklam'is ekologi's\u0302irm'a'n mar'a'n zon'o'n, kiu pli'vast'ig'as la mar'kompetent'o'j'n de la kroat'a polic'o je pli'a tri'dek'o da kilo'metr'o'j en la inter'naci'a mar'o. Tiu c\u0302i leg\u0302'o ne deklar'is, ke Kroati'o al'propr'ig'is pli'a'n mar'teritori'o'n; simpl'e ke g\u0302i decid'is ek'zorg'i pri ekologi'a'j mar'problem'o'j sur pli vast'a are'o. Praktik'e la decid'o signif'as, ke nun la kroat'a ekologi'a zon'o en'hav'as ankau\u0306 la tut'a'n sloven'a'n mar'teritori'o'n."}, {"text_idx": "#000333", "text": "La proklam'o kau\u0306z'is grand'a'n ekscit'o'n en Sloveni'o. Komenc'e de oktobr'o 2005 la sloven'a parlament'o si'a'vic'e akcept'is leg\u0302'o'n pri ekologi'a s\u0302irm'zon'o, kio pli'vast'ig'is la kompetent'o'j'n ankau\u0306 de g\u0302i'a polic'o. Tio signif'as, ke sloven'o'j ekologi'e respond'ec'us pri iom da kroat'a mar'teritori'o."}, {"text_idx": "#000334", "text": "Re'ag'e ekscit'ig\u0302'is kroat'o'j, kies parlament'o deklar'is la sloven'a'n leg\u0302'o'n sen'valor'a. Sam'tag'e la kroat'a ministr'in'o pri ekster'land'a'j afer'o'j Kol'ind'a Grabar-Kitarovic\u0301 send'is leter'o'n al si'a sloven'a sam'rang'ul'o, Dimitrije Rupel, propon'ant'e, ke inter'naci'a kaj neu\u0306tral'a tribunal'o decid'u la afer'o'n."}, {"text_idx": "#000335", "text": "Sed sloven'o'j ne s\u0302at'as tiu'n solv'o'n, kiu pov'us est'i mal'avantag\u0302'a por ili. Ili insist'as pri jam ating'it'a inter'konsent'o pri mar'koridor'o el la jar'o 2002 inter la tiam'a'j reg'ist'ar'o'j. Tiu'n inter'konsent'o'n akcept'is kaj ratif'is la sloven'a parlament'o, sed la kroat'a ne ratif'is g\u0302i'n, kaj tial g\u0302i neniam ek'valid'is."}, {"text_idx": "#000336", "text": "Ali'flank'e la sloven'o'j vol'as \u201ekomerc'i\u201d pri la afer'o. Ili pret'us don'i du mal'grand'a'j'n sur'ter'a'j'n teritori'o'j'n al kroat'o'j kontrau\u0306 mar'koridor'o. Kroat'a'j politik'ist'o'j sci'as, pri kio tem'as, sed neni'u reg'ant'a parti'o post 2002 kurag\u0302'is propon'i tiel \u201efor'don'i\u201d la propr'a'n teritori'o'n, tim'ant'e la politik'a'j'n risk'o'j'n."}, {"text_idx": "#000337", "text": "Tamen la kroat'o'j tim'as, ke, kiam Kroati'o kiel definitiv'a kandidat'o por EU-membr'ig\u0302'o komenc'os detal'e inter'trakt'i kun la uni'o, Sloveni'o \u2013 jam membr'o de la 25-s\u0302tat'a uni'o \u2013 ebl'e negativ'e influ'os la diskut'o'j'n. Tiel rest'as situaci'o, kiu est'ig'as mal'amik'ec'o'n inter du najbar'a'j s\u0302tat'o'j kaj mal'util'as al ambau\u0306."}, {"text_idx": "#000338", "text": "Pas'int'jar'e kras\u0302'is en Litovio 50 km for de Kaunas rus'a c\u0302as'aviad'il'o de la mark'o Su-27. La pilot'o, 36-jar'ag\u0302'a Valeri'j Trojanov, si'n sav'is, kiam ne plu rest'is brul'aj\u0302'o kaj akcident'o ne'evit'ebl'is. Trojanov est'is arest'it'a pro delikt'o kontrau\u0306 la regul'ar'o pri inter'naci'a'j flug'o'j, sed post du semajn'o'j da enket'o'j liber'ig'it'a."}, {"text_idx": "#000339", "text": "La aper'o de rus'a aviad'il'o, ekip'it'a per kvar raket'o'j kaj unu kanon'o, sur la teritori'o de membr'o's\u0302tat'o de Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aj\u0302'o (NATO), s\u0302ok'is estr'o'j'n kaj de Litovio kaj de NATO mem. Unu'e, post zorg'a'j esplor'o'j c\u0302e la akcident'ej'o, kie est'is trov'it'a inter la romp'it'aj\u0302'o'j sekret'a instal'aj\u0302'o pri re'kon'o de milit'a'j aviad'il'o'j, la instanc'o'j kred'is, ke tem'as pri test'o flank'e de la rus'o'j por esplor'i la defend'o-pret'ec'o'n de litovaj kaj ali'a'j c\u0302as'aviad'il'o'j."}, {"text_idx": "#000340", "text": "Post'e est'is decid'it'e, ke la rus'a c\u0302as'aviad'il'o el'aer'ig\u0302'is pro pilot'a erar'o: esplor'ad'o de la t.n. \u201enigr'a kest'o\u201d indik'is, ke la mas\u0302in'o est'is teknik'e sen'riproc\u0302'a, tamen antau\u0306 la flug'o ne est'is sufic\u0302'e inspekt'it'a. S\u0302ajn'as, lau\u0306 rus'a'j oficir'o'j, ke la aviad'il'o kun ses ali'a'j for'las'is baz'o'n apud Sankt-Peterburgo, rond'um'is super la mar'o apud la dan'a insul'o Bornholm sed, anstatau\u0306 re'ven'i kun la ali'a'j al Kaliningrado, de'flank'ig\u0302'is kaj trov'ig\u0302'is super Litovio."}, {"text_idx": "#000341", "text": "La okaz'int'aj\u0302'o por litovaj au\u0306toritat'ul'o'j al'trud'as la esper'o'n, ke Rusio analiz'os la incident'o'n kaj est'ont'e elimin'os s\u0302tat'lim'a'j'n delikt'o'j'n tia'j'n. Sam'temp'e politik'ist'o'j ek'zorg'os pri la neces'o fort'ig'i la defend'ebl'o'n de la aer'o super la balt'a'j s\u0302tat'o'j: pro tio ili diskut'os kun gvid'ant'o'j de NATO kaj de Rusio."}, {"text_idx": "#000342", "text": "Ek'is ankau\u0306 ide'o'j pri la sen'arm'ig'o de la kaliningrada enklav'o, et'a sed fort'e arme'plen'a rus'a teritori'o."}, {"text_idx": "#000343", "text": "La plej popular'a libr'o de la last'a'j jar'o'j"}, {"text_idx": "#000344", "text": "S\u0302ajn'as, ke tut'e antau\u0306 ne'long'e mi pri'labor'is la du'a'n el'don'o'n de Vojag\u0302'o en Esperant'o-land'o por la ret'katalog'o Trov'ant'o de Inter'naci'a Esperant'o-Muze'o en Vieno. Kaj jen g\u0302i el'c\u0302erp'ig\u0302'is, kaj jam aper'is la tri'a el'don'o, en pli grand'a format'o, rapid'e vend'ig\u0302'ant'a."}, {"text_idx": "#000346", "text": "Krom la montr'ad'o de la util'o de Esperant'o, montr'ig\u0302'as ankau\u0306 indik'o'j pri pas'int'a'j organiz'a'j problem'o'j, ekzempl'e en la artikol'o de Sergej Kuznecov Dang\u0302er'a libr'o pri dang\u0302er'a lingv'o (pri la sekv'o'j en Rusio de la histori'a stud'o de Ulrich Lins)."}, {"text_idx": "#000347", "text": "La Esperant'o-muze'o de Vieno aper'as per artikol'o el la jar'o 1992, sed kun long'a aktual'ig'a koment'o pri la ret'katalog'o. Kompren'ebl'e, ankorau\u0306 ne ebl'is montr'i bild'o'j'n pri la nov'a ekspozici'o en la palac'o Mollard (strat'o Herrengasse 9, do ne plu en Hofburg), c\u0302ar la trans'lok'ig\u0302'o okaz'is nur somer'e de la jar'o 2005, post la aper'o de la libr'o, kaj la ekspozici'o ec\u0302 fin'e de septembr'o ne est'is pret'a. Tio rest'as task'o por la kvar'a el'don'o."}, {"text_idx": "#000348", "text": "Ankau\u0306 praktik'a'j konsil'o'j trov'ig\u0302'as en la libr'o, ekzempl'e, kio'n far'i, por ke la kontakt'o kun nov'a'j plum'amik'o'j bon'e evolu'u (konsil'o'j de Marjorie Boulton), kaj en'konduk'o en Inter'ret'o'n. Est'is c\u0302arm'a ide'o de la kompil'int'o skrib'i koment'o'j'n kiel anonc'o'j'n por fikci'a Esperant'o-klub'o."}, {"text_idx": "#000349", "text": "La libr'o tau\u0306g'as kaj por unu'op'a leg'ad'o kaj kiel baz'o por kurs'o de progres'int'o'j (la uz'ant'o'j jam reg'u la gramatik'o'n kaj baz'a'n vort'proviz'o'n). Evit'ant'e tro da neolog'ism'o'j, g\u0302i konsider'ind'e pli'grand'ig'as la vort'proviz'o'n de la leg'ant'o. Ec\u0302 spert'a'j esperant'ist'o'j cert'e trov'os en la libr'o i'o'n nov'a'n."}, {"text_idx": "#000350", "text": "Se oni vol'as distr'ig\u0302'i, sufic\u0302'as leg'i la tekst'o'j'n kaj la koment'o'j'n. Sed se oni vol'as ver'e lern'i mult'o'n pri la Esperant'o-kultur'o, neces'as leg'i c\u0302iu'j'n not'o'j'n. Nur stud'int'e atent'e la not'o'j'n, oni kapabl'as respond'i al c\u0302iu'j demand'o'j je la fin'o de la lecion'o'j."}, {"text_idx": "#000354", "text": "Ni leg'as MONATOn por inform'ig\u0302'i pri ali'a'j land'o'j kaj kultur'o'j, do bon'vol'u ne supoz'i, ke ni jam sci'as pri ili."}, {"text_idx": "#000355", "text": "Nazi'a influ'o kaj german'a ekspansi'o"}, {"text_idx": "#000356", "text": "Gerrit Berveling en la artikol'o Ni'a est'ont'a Eu\u0306rop'o ..., MONATO 2005/9, p. 8, rakont'as pri c\u0302ikan'o'j far'e de german'a'j kaj pol'a'j dogan'ist'o'j kontrau\u0306 instru'ist'o'j parol'ant'a'j pri ras'ism'o. Est'as ebl'e, ke tiu'j dogan'ist'o'j ag'is sub nazi'a influ'o. Lau\u0306 la dan'a libr'o Blod og \u00c6re (Sang'o kaj honor'o) de Ol'e Linboe kaj lau\u0306 mi'a spert'o trov'ig\u0302'as mult'a'j nazi'o'j en polic'a'j instanc'o'j. Aboutaleb ne mal'prav'as. Mi kurag\u0302'as dir'i pli: Kresk'ant'a influ'o de nazi'o'j pov'os kau\u0306z'i real'a'n katastrof'o'n en Eu\u0306rop'o."}, {"text_idx": "#000357", "text": "La german'a popol'o sub la gvid'ad'o de Adolf Hitler spert'is la plej grand'a'n katastrof'o'n en si'a tut'a histori'o. Hitler asert'is, ke la s\u0302tat'o kre'it'a de li dau\u0306r'os 1000 jar'o'j'n, sed g\u0302i dau\u0306r'is 12 jar'o'j'n kaj sekv'is nul'ig'o de 1100-jar'a german'a ekspansi'o orient'e'n. La german'a ekspansi'o ne nur est'is milit'ad'a, sed c\u0302ef'e ekonomi'a, kultur'a kaj demografi'a. La streb'o de german'a influ'o ampleks'is centr'a'n kaj orient'a'n Eu\u0306rop'o'n kaj krom'e grand'a'n part'o'n de Azi'o. La german'a lingv'o nom'ig\u0302'is \u201eEsperant'o de slav'o'j\u201d. Ind'os pri'lum'i la influ'o'n de nazi'ism'o al la mult'etn'a'j soci'o'j en orient'a Eu\u0306rop'o."}, {"text_idx": "#000358", "text": "Ni lern'u de la histori'o, ni ne fals'u g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#000359", "text": "Protest'is ge'jun'ul'o'j en Litovio kontrau\u0306 la intenc'o'j vend'i akci'o'j'n de la plej grand'a naft'o-kompani'o (Mazeikiu naft'a) en la balt'a'j s\u0302tat'o'j al rus'a kompani'o."}, {"text_idx": "#000360", "text": "Antau\u0306 la labor'ej'o de la c\u0302ef'ministr'o Algirdas Brazauskas prezent'is si'n ge'jun'ul'o'j vest'it'a'j en uniform'o'j el la sovetia epok'o. Al'ven'int'e per mal'nov'a kaj iam prestig\u0302'a rus'a au\u0306tomobil'o Volg'a, du soveti'ec'a'j au\u0306toritat'ul'o'j deklar'is, ke ili ac\u0302et'os ne nur petrol'a'n uzin'o'n en Mazeikiai, sed ankau\u0306 kastel'o'j'n kaj la katedral'a'n plac'o'n en Vilniuso. Post'e ili port'is \u201ehonor'a'n leter'o'n\u201d pri inter'popol'a amik'ec'o \u2013 dum la sovetia period'o la plej honor'a dank'esprim'o \u2013 al la reg'ist'ar'o."}, {"text_idx": "#000361", "text": "La organiz'ant'o'j intenc'e elekt'is tia'n protest'o'n. Ili mal'trankvil'ig\u0302'as pri la cinik'ec'o de la reg'ist'ar'o, kiu sen'kas\u0302'e protekt'as kompani'o'j'n kaj ili'n privat'ig'as per rus'a kapital'o."}, {"text_idx": "#000362", "text": "Litovio vol'as rest'i nukle-energi'a s\u0302tat'o"}, {"text_idx": "#000363", "text": "An'ig\u0302'ant'e al Eu\u0306rop'a Uni'o (EU), Litovio akcept'is la dev'o'n ferm'i si'a'n nukle'a'n central'o'n en Ignalina, kie funkci'is du C\u0302ernobil-tip'a'j reaktor'o'j. La unu'a reaktor'o, taks'it'a mal'sekur'a, est'is ferm'it'a fin'e de la jar'o 2004. La du'a est'as ferm'ot'a fin'e de 2009. Tamen Litovio ne vol'as tiel facil'e rezign'i pri si'a nukle'a praktik'o."}, {"text_idx": "#000364", "text": "58 el 141 litovaj parlament'an'o'j, reprezent'ant'a'j preskau\u0306 c\u0302iu'j'n parlament'a'j'n frakci'o'j'n, akcept'is la ide'o'n pri pli'long'ig'o de la funkci'ad'o de la du'a reaktor'o kaj pri evolu'o de nukle'a energi'o. Politik'ist'o'j opini'as, ke nun est'as tre favor'a situaci'o por tia'j debat'o'j inter Litovio kaj EU: la prez'o de petrol'o kaj sekv'e de fuel'o'j alt'ig\u0302'as. Ili'a'opini'e, last'a'temp'e EU mem ig\u0302'is pli favor'a al nukle'a energi'o: mal'nov'a'j central'o'j modern'ig\u0302'as au\u0306 est'os konstru'at'a'j nov'a'j. Krom'e inter'naci'a'j spert'ul'o'j konfirm'is, ke la central'o de Ignalina est'as sufic\u0302'e sekur'a."}, {"text_idx": "#000365", "text": "En si'a rezoluci'o la parlament'o propon'is al la reg'ist'ar'o akcept'i \u201ekonkret'a'j'n decid'o'j'n\u201d pri ferm'o de nukle'a central'o kaj pri konstru'o de nov'a central'o, kiu est'u pret'a en 2015-2017. Parlament'an'o'j ankau\u0306 instig'is la reg'ist'ar'o'n pri'labor'i program'o'n pri la evolu'ig'o de nukle'a energi'o en Litovio, en kiu est'u fiks'it'a'j princip'o'j de la konstru'ad'o de nov'a nukle'a central'o, g\u0302i'a'j financ'a'j kondic\u0302'o'j kaj postul'o'j por eventual'a'j invest'ant'o'j kaj produkt'ant'o'j."}, {"text_idx": "#000366", "text": "Antau\u0306'e Algirdas Brazauskas, la c\u0302ef'ministr'o de Litovio, ide'o'j'n pri nov'a reaktor'o kaj est'ont'ec'o de la land'o kiel nukle'a s\u0302tat'o nom'is van'a'j. Tamen nun li ordon'is prepar'i jur'a'n, ekonomi'a'n kaj financ'a'n fundament'o'j'n por al'log'i invest'ant'o'j'n. Pri neces'o de nov'a nukle'a central'o atent'ig'is ankau\u0306 la c\u0302ef'ministr'o'j de Latvi'o kaj Estoni'o."}, {"text_idx": "#000367", "text": "Tamen spert'ul'o'j avert'is, ke konstru'ad'o de nov'a nukle'a reaktor'o est'os mult'e'kost'a afer'o. Se Litovio sukces'os en tio, g\u0302i dev'os zorg'i ankau\u0306 pri sekur'a depon'ej'o de nukle'a'j rest'aj\u0302'o'j. Tio kost'us pli, ol la konstru'ad'o de nov'a nukle'a central'o. Oni kalkul'is, ke arang\u0302'o de depon'ej'o de uz'it'a nukle'a brul'aj\u0302'o, la plej dang\u0302er'a radioaktiv'a rest'aj\u0302'o, kost'us c\u0302irkau\u0306 2,6 miliard'o'j'n da eu\u0306r'o'j kaj la konstru'ad'o de la central'o inter 2,03 kaj 2,32 miliard'o'j'n."}, {"text_idx": "#000368", "text": "Por la zorg'o pri la unu'a reaktor'o, kies mal'munt'ad'o est'as antau\u0306'vid'it'a g\u0302is la jar'o 2030, kaj la kun tio lig'it'a'j labor'o'j jar'e est'os bezon'at'a'j c\u0302irkau\u0306 14,48 milion'o'j da eu\u0306r'o'j. En la fondus'o por la c\u0302es'ig'o de funkci'ad'o de la central'o nun est'as c\u0302irkau\u0306 340 milion'o'j da eu\u0306r'o'j."}, {"text_idx": "#000369", "text": "En 2005 la nukle'a central'o de Ignalina plan'as vend'i 8,5 g\u0302is 9 miliard'o'j'n da kilo'vat'hor'o'j da elektro'energi'o, t.e. je 35 % mal'pli, ol dum la antau\u0306'a jar'o."}, {"text_idx": "#000370", "text": "Gas'o'dukt'a projekt'o implic'as politik'a'j'n problem'o'j'n"}, {"text_idx": "#000371", "text": "La 8an de septembr'o 2005 nask'ig\u0302'is nov'a projekt'o, pri kiu inter'konsent'is la s\u0302tat'estr'o'j de Rusio kaj Germanio: balt'a gas'o'dukt'o. La kontrakt'o'n sub'skrib'is respond'ec'ul'o'j de la rus'a monopol'a gas'kompani'o Gazprom kaj de la german'a'j energetik'a entrepren'o E.On kaj entrepren'o Wintershall, aparten'ant'a al la kemi-industri'a kompani'o BASF. La gas'o'dukt'o, kies konstru'o kost'os c\u0302irkau\u0306 5,7 miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j kaj kiu ek'funkci'u en 2010, al okcident'a Eu\u0306rop'o kapabl'os liver'i c\u0302irkau\u0306 55 miliard'o'j'n da kubaj metr'o'j da natur'a gas'o."}, {"text_idx": "#000372", "text": "Lau\u0306 la projekt'o gas'o el Siberio al Germanio est'os liver'at'a per 1189 km long'a gas'o'dukt'o, en la profund'o de Balt'a Mar'o, inter la rus'a urb'o Viborg kaj la german'a Greifswald. Tiel g\u0302i c\u0302irkau\u0306'ir'os la balt'a'j'n s\u0302tat'o'j'n kaj Pollandon."}, {"text_idx": "#000373", "text": "La rus'a'n-german'a'n inter'konsent'o'n la litova c\u0302ef'ministr'o Algirdas Brazauskas komenc'e trakt'is trankvil'e. Lau\u0306 li, la nun'a gas'o'dukt'a infra'struktur'o en Litovio respond'os postul'o'j'n de la land'o ankau\u0306 post dek jar'o'j. Dum la jar'o'j 1985-1990 la land'o jar'e konsum'ad'is pli ol 7 miliard'o'j'n da kubaj metr'o'j kaj nun nur 2,9 miliard'o'j'n."}, {"text_idx": "#000374", "text": "Tamen post'e kun bedau\u0306r'o la c\u0302ef'ministr'o konstat'is, ke pri nov'a rus'a-german'a projekt'o Litovion neni'u inform'is, nek demand'is. Li menci'is pri antau\u0306'a'j plan'o'j de Gazprom konstru'i gas'o'dukt'o'n tra Latvi'o, Litovio kaj la kaliningrada region'o. G\u0302i don'us ebl'ec'o'n liver'i gas'o'n ankau\u0306 invers'direkt'e, ekzempl'e, el la Nord'a Mar'o. Tiel Litovio kaj Latvi'o est'us protekt'it'a'j kontrau\u0306 politik'a'j au\u0306 teknik'a'j hazard'o'j."}, {"text_idx": "#000375", "text": "Diskut'o'j'n pri s\u0302ang\u0302'o de la jam proklam'it'a'j plan'o'j Brazauskas nom'is van'a'j. Li promes'is en kun'ven'o de la c\u0302ef'ministr'o'j de la nord'a'j kaj balt'a'j land'o'j iniciat'i rezoluci'o'n, ke dum la konstru'o de gas'o'dukt'o est'u observ'at'a'j konvenci'o'j pri protekt'o de Balt'a Mar'o. Li atent'ig'is, ke en la fund'o de la mar'o, je 120 km de la litova bord'o, est'as rest'aj\u0302'o'j de kemi'a'j arm'il'o'j. Tie post la jar'o 1945 rus'o'j sub'akv'ig'is minimum'e 30 000 kontener'o'j'n kun toks'a gas'o."}, {"text_idx": "#000376", "text": "Konservativ'ul'o Vytautas Landsbergis, eu\u0306rop'a parlament'an'o kaj eks'a litova parlament'estr'o, nom'is nov'a'n gas'o'dukt'o'n, kiu kun'lig'os Rusion kaj Germanion, intenc'o re'desegn'i la map'o'n de Eu\u0306rop'o. \u201eTiu c\u0302i nov'a german'a-rus'a alianc'o, hodiau\u0306 nom'at'a per la inter'naci'a termin'o \u201aenergi'a alianc'o\u2019, est'as plan'it'a por s\u0302ang\u0302'i la politik'a'n map'o'n de Eu\u0306rop'o. Est'as domag\u0302'e, ke Eu\u0306rop'o pret'as financ'i tio'n.\u201d Li sub'strek'is, ke c\u0302i-okaz'e en la plej mal'avantag\u0302'a situaci'o rest'os Pollando kaj balt'a'j s\u0302tat'o'j, barit'a'j ec\u0302 dis'de provizor'a skandinavi'a alternativ'o kaj for'don'it'a'j al rus'a bon'vol'o, c\u0302ar manipul'ad'o per monopol'a'j prez'o'j est'os oportun'a rimed'o por ankau\u0306 manipul'i politik'o'n de najbar'a'j land'o'j."}, {"text_idx": "#000377", "text": "La nun'a litova parlament'estr'o Artur'as Paulauskas al'don'is, ke Germanio, trakt'ant'e la gas'o'dukt'a'n afer'o'n, neglekt'is pet'o'j'n de ali'a'j land'o'j, membr'o'j de Eu\u0306rop'a Uni'o, inter ili ankau\u0306 Litovio. German'a'j koleg'o'j asert'is, ke gas'o'dukt'o est'as afer'o de privat'a'j kompani'o'j, tamen Paulauskas opini'as, ke gas'o'dukt'o est'as sufic\u0302'e grav'a energetik'a projekt'o, aprob'ot'a ankau\u0306 en politik'a nivel'o."}, {"text_idx": "#000378", "text": "Dum la rus'a prezid'ant'o Vladimir Putin kaj la tiam'a german'a kancelier'o Gerhard Schro\u0308der varm'e c\u0302irkau\u0306'brak'is unu la ali'a'n pro la sukces'a decid'o, la prezid'ant'o de Pollando Aleksander Kwas\u0301niewski fort'e kritik'is la pozici'o'n de najbar'a Germanio. Li'a'opini'e ne est'as bon'e, ke grav'a s\u0302tat'o efektiv'ig'as tia'n politik'o'n sen konsider'i la opini'o'n de la najbar'o'j kaj de EU, c\u0302ar fakt'e g\u0302i est'as projekt'o de Rusio kaj Germanio, kiu ne aparten'as al g\u0302eneral'a eu\u0306rop'a koncept'o."}, {"text_idx": "#000379", "text": "La rus'a prezid'ant'o Putin konfirm'is, ke la gas'o'dukt'a plan'o kas\u0302'as neniu'j'n politik'a'j'n motiv'o'j'n, kaj li invit'is land'o'j'n de Eu\u0306rop'o part'o'pren'i en la projekt'o. La rus'a gazet'ar'o tiu'rilat'e menci'as, ke konstru'o de la gas'o'dukt'o don'as al Rusio la ebl'o'n fort'e pli'bon'ig'i si'a'j'n ekonomi'a'j'n kaj politik'a'j'n pozici'o'j'n en Eu\u0306rop'o."}, {"text_idx": "#000381", "text": "La 30an de septembr'o la katalun'a parlament'o voc\u0302'don'is por nov'a statut'o de au\u0306tonomi'o. Tem'as pri leg\u0302'o, difin'ant'a la rilat'o'j'n kaj distribu'o'n de respond'ec'o'j inter la centr'a hispan'a kaj la au\u0306tonom'a katalun'a reg'ist'ar'o'j, kiu dev'us aktual'ig'i la nun ekzist'ant'a'n, aprob'it'a'n en 1979."}, {"text_idx": "#000382", "text": "Hispanio far'ig\u0302'is mal'centr'ig'it'a s\u0302tat'o fin'e de la 1970aj jar'o'j. Baldau\u0306 la au\u0306tonomi'o, ating'it'a de katalun'o'j, eu\u0306sk'o'j kaj galeg'o'j, far'ig\u0302'is la norm'o, kaj la s\u0302tat'o far'ig\u0302'is mult'aspekt'e, kvankam ne plen'e, federaci'o, sen nom'i g\u0302i'n tia. La naci'a'j problem'o'j tra'kur'as la histori'o'n de Hispanio dum la tut'a 20a jar'cent'o kaj far'ig\u0302'is unu el la plej tikl'a'j punkt'o'j de g\u0302i'a kompleks'a politik'a panoram'o."}, {"text_idx": "#000383", "text": "Dum unu'flank'e la dekstr'a tend'ar'o de'ven'as de radikal'e naci'ism'a tradici'o, lig'it'a al fas\u0302ism'o, c\u0302ef'e eu\u0306sk'o'j kaj katalun'o'j \u2013 la du popol'o'j kun fort'a naci'a sent'o kaj el'star'a'j sen'de'pend'ism'a'j parti'o'j \u2013 evolu'ig'is apart'a'j'n politik'a'j'n parti'o'j'n, kiu'j akir'is decid'a'n pez'o'n en la s\u0302tat'a parlament'o dum la last'a jar'dek'o."}, {"text_idx": "#000384", "text": "La rilat'o'j inter la centr'a reg'ist'ar'o kaj tiu'j de la 17 au\u0306tonom'a'j komun'um'o'j kaj du au\u0306tonom'a'j urb'o'j regul'ig\u0302'as per unu'op'a'j leg\u0302'o'j, nom'it'a'j statut'o'j de au\u0306tonomi'o, kiu'j rang'as kiel c\u0302ef'leg\u0302'o'j en la hispan'a jur'o. Ili est'as diskut'it'a'j kaj aprob'it'a'j unu'e en la respektiv'a au\u0306tonom'a parlament'o, post'e diskut'it'a'j kaj eventual'e amend'it'a'j en la s\u0302tat'a parlament'o kaj fin'e referendum'it'a'j de la civit'an'o'j de la koncern'a komun'um'o."}, {"text_idx": "#000385", "text": "Du'dek jar'o'j'n post ili'a aprob'o la statut'o'j'n oni konsider'is eks'dat'a'j en divers'a'j komun'um'o'j, sed dum la du'a mandat'o de la dekstr'a Popol'a Parti'o (PP) (2000-2004), pro ties naci'ism'a kaj s\u0302tat-centr'ism'a ag'ad'o, la procez'o sent'ig\u0302'is nepr'a en Kataluni'o kaj Eu\u0306ski'o."}, {"text_idx": "#000386", "text": "Sen'de'pend'e de la venk'ont'a parti'o, la c\u0302ef'a cel'o de la nun'a parlament'a period'o en Kataluni'o, komenc'it'a per la elekt'o'j de novembr'o 2003, sen'kontest'e est'is la redakt'ad'o de nov'a statut'o. Sed kiam la Social'ism'a Parti'o venk'is en la hispan'a'j balot'o'j de mart'o 2004, montr'ig\u0302'is unik'a s\u0302anc'o, por ke la propon'o, el'ir'ont'a de la katalun'a parlament'o, est'u akcept'it'a de la s\u0302tat'a."}, {"text_idx": "#000387", "text": "Dum 19 monat'o'j la kvin parlament'a'j grup'o'j diskut'is kaj kun'e redakt'is la nov'a'n propon'o'n. Est'is klar'e de la komenc'o, ke la Popol'a Parti'o de Kataluni'o (PPK) (15 el 135 parlament'a'j seg\u0302'o'j) fin'e voc\u0302'don'os kontrau\u0306 g\u0302i, sed long'a tradici'o de lojal'ec'o kaj reciprok'a estim'o permes'is, ke en la unu'a leg'o est'is inter'konsent'it'a de c\u0302iu'j la larg\u0302'a pli'mult'o de la artikol'ar'o. Post la fin'a voc\u0302'don'o, kiam 89 % de la parlament'an'o'j voc\u0302'don'is por la fin'a leg\u0302'o'propon'o en solen'a sesi'o, ankau\u0306 la grup'estr'o de PPK al'ig\u0302'is al la komun'a fot'o de parti'estr'o'j."}, {"text_idx": "#000388", "text": "Tiu fin'a fot'o, en fest'a etos'o, kvankam ne por c\u0302iu'j, ne kas\u0302'is ekstrem'e vigl'a'n inter'trakt'ad'o'n, kaj ec\u0302 dram'ec'a'n last'a'punkt'a'n inter'konsent'o'n en la antau\u0306'a tag'o, kiam la parlament'o debat'is g\u0302is la du'a maten'e, g\u0302is est'is ating'it'a vort'um'ad'o pri la s\u0302los'il'a c\u0302apitr'o pri financ'o'j, kontent'ig'ant'a la kvar grup'o'j'n, kiu'j sub'ten'as la nov'a'n statut'o'n."}, {"text_idx": "#000389", "text": "Post la last'a etap'o de la PP-reg'ist'ar'o rezult'is kristal'e klar'e, ke c\u0302io dev'is est'i nigr'e sur blank'e detal'ig'it'a en la nov'a el'don'o de la statut'o, por evit'i mal'favor'a'j'n unu'flank'a'j'n leg'o'j'n far'e de la hispan'a reg'ist'ar'o, kaj ec\u0302 de la konstituci'a kort'um'o, en kies membr'o-elekt'ad'o preskau\u0306 ne rol'as la politik'a'j parti'o'j de la periferi'a'j naci'o'j."}, {"text_idx": "#000390", "text": "La nov'a statut-propon'o komenc'ig\u0302'as per bombast'a antau\u0306'parol'o, sen jur'a valor'o, en kiu oni memor'ig'as pri la kontinu'a mem'reg'ad'o de Kataluni'o dum jar'cent'o'j kaj deklar'as la rajt'o'n de mem'dispon'o, kvankam g\u0302i post'e ne aper'as en la jur-valid'a part'o. Tiu antau\u0306'parol'o, analog'a per si'a retor'ik'o al mult'a'j konstituci'o'j, vek'is ec\u0302 histeri'a'j'n kri'o'j'n en Hispanio (vid'u la apud'a'n artikol'o'n)."}, {"text_idx": "#000391", "text": "Kvankam la politik'a'j deklaraci'o'j ankorau\u0306 preskau\u0306 ne pri'trakt'as tio'n, lau\u0306 la spert'ul'o'j la statut-propon'o lev'os du c\u0302ef'a'j'n diskut'o'j'n."}, {"text_idx": "#000392", "text": "Unu'flank'e, tem'as pri la star'ig'o de du'op'a'j rilat'o'j parti-egal'a'j inter Hispanio kaj Kataluni'o en kre'ot'a'j au\u0306 re'form'ot'a'j lig-organ'o'j. El la centr'ism'a vid'punkt'o, Kataluni'o est'as nur unu inter mult'a'j komun'um'o'j, kaj far'ig\u0302'us mult'e pli oportun'e, se g\u0302i akcept'us al'ig\u0302'i al mult'op'a'j organ'o'j, kie c\u0302iu'j au\u0306tonom'a'j komun'um'o'j sam'temp'e inter'trakt'us kun la centr'a potenc'o. Al tio katalun'o'j opon'as, ke la diferenc'o'j inter la dezir'o'j pri mem'reg'ad'o de katalun'o'j kaj c\u0302iu'j ali'a'j, krom eu\u0306sk'o'j, est'as grand'eg'a'j kaj ke la hispan'a konstituci'o difin'as mal'sam'a'j'n nivel'o'j'n de au\u0306tonom'ec'o, lau\u0306 la dezir'o'j de c\u0302iu'j region'o'j kaj naci'o'j de la s\u0302tat'o."}, {"text_idx": "#000393", "text": "Ali'flank'e, mon'o far'ig\u0302'is de'long'e la c\u0302ef'a batal'kamp'o. La centr'a reg'ist'ar'o regul'e agnosk'as, ke Kataluni'o est'as sub'financ'at'a, sed la kvant'o de tiu mon'o de'pend'ad'as de politik'a marc\u0302and'ad'o kaj de la pez'o de katalun'ism'a'j parti'o'j en la hispan'a'j kortes'o'j en c\u0302iu parlament'a period'o. La statut-propon'o fiks'as objektiv'a'j'n kriteri'o'j'n, kiel fisk'a'j'n bilanc'o'j'n, por mezur'i la impost'o-kvot'o'n en'spez'ig'end'a'n de Kataluni'o kaj la part'o'n trans'don'end'a'n al la s\u0302tat'o, pag'e al g\u0302i'a'j serv'o'j kaj kiel solidar'ec'o kun la pli mal'ric\u0302'a'j region'o'j."}, {"text_idx": "#000394", "text": "La punkt'o montr'ig\u0302'as ekstrem'e grav'a, c\u0302ar ekzist'as divers'a'j manier'o'j kalkul'i tiu'j'n bilanc'o'j'n, kaj neni'u hispan'a reg'ist'ar'o kurag\u0302'is publik'ig'i ili'n, mal'kiel ekzempl'e okaz'ad'as en Germanio. Tiu'j punkt'o'j, kaj ali'a'j, est'as diskut'at'a'j pro si'a eventual'a kontrau\u0306'konstituci'ec'o. Kvankam la konsult'a jur-organ'o de la katalun'a parlament'o prav'ig'is la tekst'o'n, kelk'a'j renom'a'j jur'ist'o'j esprim'is dub'o'j'n pri difin'it'a'j punkt'o'j."}, {"text_idx": "#000395", "text": "La diskut'o'j en la hispan'a parlament'o long'ig\u0302'os g\u0302is mart'o au\u0306 april'o, kaj oni kalkul'as, ke la referendum'o por la aprob'o de la statut'o okaz'os en juni'o. Tamen tiu c\u0302i kalendar'o est'as tre s\u0302ang\u0302'ebl'a pro la ekster'ordinar'e batal'em'a opozici'o de la Popol'a Parti'o."}, {"text_idx": "#000396", "text": "Sen'brid'a naci'ism'o en la hispan'a dekstr'o"}, {"text_idx": "#000397", "text": "Tuj post la elekt'ig\u0302'o de la nov'a katalun'a reg'ist'ar'o, koalici'o de social'ist'o'j, mal'dekstr'a'j sen'de'pend'ist'o'j kaj eko-social'ist'o'j, en decembr'o 2003, Manuel [manu\u0306e\u0301l] Frag'a, la honor'a prezid'ant'o kaj fond'int'o de la Popol'a Parti'o kaj eks'ministr'o dum la fas\u0302ism'a reg\u0302im'o de Franc'o [frank'o], memor'ig'is en parol'ad'o, ke konstituci'a dev'o de la arme'o est'as konserv'i la unu'ec'o'n de la patr'uj'o."}, {"text_idx": "#000398", "text": "Tia'j pli-mal'pli vual'it'a'j minac'o'j al puc\u0302'o, apenau\u0306 kred'ebl'a'j en preskau\u0306 20-jar'a membr'o's\u0302tat'o de Eu\u0306rop'a Uni'o, far'ig\u0302'is de tiam period'a'j en la hispan'a'j naci'ism'a'j amas'komunik'il'o'j. Tamen, post la aprob'o de la propon'o de nov'a statut'o de au\u0306tonomi'o far'e de la katalun'a parlament'o, ili far'ig\u0302'is preskau\u0306 c\u0302iu'tag'a'j."}, {"text_idx": "#000399", "text": "Antonio [antonjo] Burg'os, opini'ist'o de la madrida j\u0302urnal'o ABC, epitet'is la propon'o'n puc\u0302'o, sam'e kiel li'a koleg'o Carlos Da\u0301vila [karlos da\u0301bila] de la pli radikal'a La Razo\u0301n, kiu ec\u0302 taks'is g\u0302i'n pli terur'a ol la fiask'a arme'a puc\u0302'o de 1981, kiam la reg'ist'ar'o kaj la parlament'o est'is kidnap'it'a'j de g\u0302endarm'a rot'o kaj tank'o'j sur'strat'ig\u0302'is en Valencio."}, {"text_idx": "#000400", "text": "G\u0302ust'e Alfons'o Ussi\u0301a, de La Razo\u0301n, taks'is tut'e ebl'a, ke tank'o'j baldau\u0306 rul'ig\u0302'os tra la c\u0302ef'a'j katalun'a'j urb'o'j. Jam dum la period'o de la reg'ad'o de la prezid'int'o de la reg'ist'ar'o Jose\u0301 Mari\u0301a Aznar [h\u0302ose\u0301 maria asna\u0301r], la dang\u0302er'o de balkan'ig\u0302'o de Hispanio est'is fiks-ide'o li'a, kvazau\u0306 li inklin'us al konkur'ad'o kun la iam'a'j serb'a'j gvid'ant'o'j."}, {"text_idx": "#000401", "text": "En tiu c\u0302i okaz'o ne nur Ussi\u0301a re'lanc\u0302'is la terur'a'n minac'o'n, sed ankau\u0306 la direktor'o de la du'a c\u0302ef'a j\u0302urnal'o de Madrido, El Mundo, tre proksim'a al la Popol'a Parti'o. Tamen, la plej akr'a'n ton'o'n, kiel kutim'e, uz'ad'as la s\u0302ovinism'a radi'o-c\u0302en'o COPE, posed'at'a de la hispan'a katolik'a episkop'ar'o, kaj la ekstrem'e ekstrem'a Diario de Valencia, i.a. taks'int'a la katalun'a'n parlament'o'n fanatik'a."}, {"text_idx": "#000402", "text": "En'tut'e la propon'o de statut'o ricev'is lau\u0306t'a'n mal'aprob'o'n en Hispanio, kaj tre apart'e el la vic'o'j de la Popol'a Parti'o, kies c\u0302iu'nivel'a'j gvid'ant'o'j kvazau\u0306 konkur'as, serc\u0302'ant'e kiel ebl'e plej mal'estim'a'j'n adjektiv'o'j'n. Mari\u0301a San Gil [h\u0302il], prezid'ant'in'o de la eu\u0306sk'a PP, ec\u0302 asert'is, ke la katalun'a statut'o est'is oksigen'a balon'o por Et'a, la eu\u0306sk'a arm'it'a organiz'aj\u0302'o."}, {"text_idx": "#000403", "text": "Ankau\u0306 kelk'a'j el'star'a'j membr'o'j de la Social'ism'a Parti'o kvazau\u0306 part'o'pren'is la lud'o'n, kiel Francisco Va\u0301zquez [fransisko baskes], prezid'ant'o de la Hispan'a Federaci'o de Municip'o'j kaj Provinc'o'j, kiu dir'is, ke la antau\u0306'parol'o de la statut'o, kie oni deklar'as Kataluni'o'n naci'o, kau\u0306z'as al li urtikari'o'n."}, {"text_idx": "#000404", "text": "Plej alarm'a'j est'is la deklaraci'o'j de c\u0302ef'stab'estr'o Fe\u0301lix Sanz Rolda\u0301n [feliks sans rolda\u0301n] pri la mal'trankvil'ig\u0302'o de la arme'o pri la unu'ec'o de Hispanio, sed tio ne kau\u0306z'is admon'o'n, almenau\u0306 publik'a'n, far'e de li'a'j reg'ist'ar'a'j super'ul'o'j pro la dev'o de arme'an'o'j silent'i en politik'a'j debat'o'j. Ankau\u0306 la prezid'ant'o de la Bank'o de Hispanio, sindikat'estr'o'j kaj ec\u0302 la hispan'a ombudsmano (popol'defend'ant'o) montr'is si'a'j'n rezerv'o'j'n pri la propon'o."}, {"text_idx": "#000405", "text": "Antau\u0306 tiel fort'eg'a'j prem'o'j la reg'ist'ar'a prezid'ant'o Rodri\u0301guez Zapatero [rodriges sapatero], promes'int'a akcept'ig'i en la hispan'a parlament'o c\u0302i'a'n propon'o'n, larg\u0302'e inter'konsent'it'a'n en la katalun'a parlament'o kaj lau\u0306'a'n al la konstituci'o, klopod'as kiel ebl'e plej sen'vund'e el'tir'i si'n el la embaras'o. Akord'e kun si'a fam'o pri dialog'em'o, li lanc\u0302'is, ke li hav'as ec\u0302 ok ebl'o'j'n, kontent'ig'ont'a'j'n c\u0302iu'j'n pri la disput'at'a asert'o, ke Kataluni'o est'as naci'o \u2013 tiu vek'ant'a la plej sent'em'a'j'n re'ag'o'j'n en Madrido."}, {"text_idx": "#000406", "text": "Sed mez'e de kruc'milit'a etos'o de sen'brid'a naci'ism'o de la hispan'a dekstr'o, la ating'o de inter'konsent'o inter g\u0302i kaj la 89 % de la katalun'o'j s\u0302ajn'as entrepren'o donkih\u0302ot'a."}, {"text_idx": "#000407", "text": "\u201eStudent'o'j ne est'as rub'o\u201d, \u201eVi s\u0302par'as, ni el'migr'as\u201d, \u201eNi merit'as pli ol du'a'rang'a'j'n diplom'o'j'n\u201d: tia'manier'e pli ol 5000 litovaj student'o'j protest'is en Vilnius antau\u0306 la parlament'ej'o. Ili atent'ig'is c\u0302ef'e pri ne'sufic\u0302'a stud'kvalit'o, mal'bon'a liver'ebl'o de lern'o'libr'o'j kaj instru'material'o'j, terur'a'j komun'log\u0302'ej'o'j, mal'grand'a'j stipendi'o'j kaj kredit'o-lim'o'j."}, {"text_idx": "#000409", "text": "La vic'ministr'o pri kler'ig'o kaj parlament'an'o'j diskut'is la problem'o'n kun student'o'j kaj promes'is pli atent'i ili'a'j'n problem'o'j'n."}, {"text_idx": "#000410", "text": "Fin'e de 2005 mort'is kvar hom'o'j pro kugl'o'j en la nord-afrik'a urb'o Sebto dum sturm'o de 500-600 en'migr'em'ul'o'j al la du'obl'a pik'drat'ar'o c\u0302irkau\u0306'ant'a la urb'o'n. La 6an de oktobr'o marokaj g\u0302endarm'o'j paf'mort'ig'is ali'a'j'n ses, kiu'j klopod'is trans'salt'i la drat'ar'o'n de Melilo, la ali'a hispan'a koloni'o en Nord-Afrik'o. Dum dek'o da tag'o'j la salt-atak'o'j far'e de cent'o'j da afrik'an'o'j far'ig\u0302'is c\u0302iu'nokt'a'j kaj en divers'a'j okaz'o'j dek'o'j da hom'o'j, ec\u0302 350 sam'temp'e la 2an de oktobr'o, sukces'is en'ir'i en la hispan'a'j'n posed'aj\u0302'o'j'n, taks'at'a'j'n la pord'o de Eu\u0306rop'o kaj bilet'o al mal'pli mank'a viv'o."}, {"text_idx": "#000411", "text": "Kvankam sturm'o'j ne est'as nov'a'j, ili'a pli'oft'ig\u0302'o kaj la amas'ig\u0302'o de la part'o'pren'ant'o'j surpriz'is la hispan'a'j'n au\u0306toritat'o'j'n. La fon'a'j kau\u0306z'o'j est'as klar'a'j: la last'a Inform'o pri la Hom'a Dis'volv'o de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j montr'as, ke en la sub'sahar'a Afrik'o viv'as 100 milion'o'j pli da hom'o'j en ekstrem'a mal'ric\u0302'ec'o ol en 1990. Pli proksim'a kau\u0306z'o est'as la kresk'ant'a prem'o de Maroko kontrau\u0306 tiu'j hom'o'j, kiu'j amas'ig\u0302'as en ac\u0302'a'j kamp'ad'ej'o'j proksim'a'j al Sebto kaj Melilo, sen mang\u0302'aj\u0302'o'j, akv'o kaj kurac'il'o'j, kiel denunc'ad'as de la komenc'o de la jar'o la ne'reg'ist'ar'a organiz'aj\u0302'o SOS Ras'ism'o kaj kiel publik'ig\u0302'is en la Inform'o 2005 de la Hispan'a Komision'o por Help'o al la Rifug\u0302'int'o'j. Ne'last'e, ankau\u0306 la pli'alt'ig'o de la du'obl'a drat-bar'il'o, kiu c\u0302irkau\u0306'as la du urb'o'j'n de 3 al 6 metr'o'j, komenc'it'a antau\u0306 kelk'a'j monat'o'j, cert'e lud'as rol'o'n."}, {"text_idx": "#000412", "text": "Al la sturm'o'j, kaj si'n'sekv'o de 10 mort'ig'o'j (14 lau\u0306 ne'oficial'a'j font'o'j) kaj cent'o'j da vund'it'o'j, la hispan'a reg'ist'ar'o prem'is la marokajn au\u0306toritat'o'j'n. Eu\u0306rop-Uni'a'j help'o'j kun valor'o de 40 milion'o'j da eu\u0306r'o'j promes'it'a'j antau\u0306 du jar'o'j est'is tuj mal'blok'it'a'j, kaj por la unu'a foj'o Maroko aplik'is la hispan-marok'an traktat'o'n de 1992, per kiu Maroko dev'ig'as si'n re'akcept'i la el'migr'int'o'j'n el tri'a'j land'o'j en'ir'int'a'j Hispanion tra g\u0302i'a teritori'o. Unu'a grup'o de 70 hom'o'j flug'is al Tang\u0302er'o jam en la 6a de oktobr'o."}, {"text_idx": "#000413", "text": "Tamen Maroko komenc'is aplik'i nov'a'n politik'o'n al la en'migr'int'o'j. Anstatau\u0306 vetur'ig'i ili'n g\u0302is la nord'a land'lim'o kun Alg\u0302erio, g\u0302i for'las'is cent'o'j'n da hom'o'j en la dezert'o. Kun'labor'ant'o'j de Kurac'ist'o'j Sen Lim'o'j trov'is pli ol 500 hom'o'j'n 30 km for de la urb'o Ajn as\u0302-S\u0302uatir, en dezert'a lim'region'o kun Alg\u0302erio la 7an de oktobr'o. La ne'reg'ist'ar'a organiz'aj\u0302'o klar'ig'is, ke inter tiu'j hom'o'j trov'ig\u0302'is infan'o'j, graved'ul'in'o'j kaj tre grav'a'j vund'it'o'j, kaj ili hav'is nek mang\u0302'o'j'n nek akv'o'n. Lau\u0306 SOS Ras'ism'o kaj Prodein \u2013 konfirm'int'a'j la nov'aj\u0302'o'n \u2013 mort'is 24 hom'o'j el tiu grup'o. Ali'a'j denunc'o'j ven'is pri for'las'o de ali'a'j grup'o'j en neni'ej'o apud Mau\u0306ritani'o, kaj ankau\u0306 Front'o Polisario asert'is, ke Maroko for'pel'is 80 el'migr'em'ul'o'j'n trans la mur'eg'o'j'n, kiu'j mez'e de la dezert'o rol'as kiel fakt'a lim'o inter c\u0302i tiu geril'a teritori'o kaj la marokaj okupaci'ant'o'j de Okcident'a Saharo."}, {"text_idx": "#000414", "text": "Tiu'j kontrau\u0306'hom'a'j ag'ad'o'j de la maroka reg'ist'ar'o met'is la hispan'a'n reg'ist'ar'o'n en tre embaras'a'n situaci'o'n, kaj lau\u0306t'ig'is la voc\u0302'o'j'n de la kolektiv'o'j kontrau\u0306'a'j al la en'migr'o-politik'o'j de la last'a'j hispan'a'j reg'ist'ar'o'j. La prezid'ant'in'o de la Patr'in'o'j de la Maj'o-Plac'o, Heb'e Pastor [ebe pasto\u0301r] de Bonafini, send'is mal'ferm'it'a'n leter'o'n al la prezid'ant'o de la hispan'a ekzekutiv'o, Jose\u0301 Lu'is Rodri\u0301guez Zapatero [h\u0302ose\u0301 lu\u0306is rodriges sapatero], pri la ag'ad'o de li'a reg'ist'ar'o pri la amas'a'j al'ven'o'j de afrik'an'o'j al Sebto kaj Melilo. En g\u0302i s\u0302i memor'ig'is, kiel mil'o'j da hispan'o'j est'is akcept'it'a'j de Argentino, kiam ili fug\u0302'is de la mal'sat'o post la hispan'a milit'o. Ankau\u0306 por mult'a'j hispan'o'j, mem spert'int'a'j el'migr'ad'o'n al ali'a'j land'o'j, la nun'a'j okaz'aj\u0302'o'j kre'as akr'a'j'n konscienc-riproc\u0302'o'j'n. En'tut'e, en la last'a'j dek jar'o'j mort'is 1400 hom'o'j klopod'ant'a'j en'ir'i Hispanion, lau\u0306 reg'ist'ar'a'j font'o'j. Tamen, lau\u0306 inform'o'j de Kurac'ist'o'j Sen Lim'o'j, la nombr'o alt'ig\u0302'as g\u0302is 6300."}, {"text_idx": "#000415", "text": "Mal'sat'o minac'as kvin milion'o'j'n da hom'o'j en Sahelo, lau\u0306 kalkul'o'j de la Nutr'aj\u0302'a kaj Agr'o'kultur'a Organiz'aj\u0302'o de UN. G\u0302i'n kau\u0306z'as fatal'a kombin'o de pluv-mank'o kaj akrid'o'j. Kiam antau\u0306 unu jar'o plag'o de migr'ant'a'j akrid'o'j neni'ig'is 4 milion'o'j'n da hektar'o'j en Mau\u0306ritani'o, Sen'egal'o, Mali'o, Nig\u0302ero kaj C\u0302ado, kelk'a'j jam prognoz'is intens'a'n migr'o-ond'o'n en 2005: \u201eOni ne vol'is don'i la neces'a'n help'o'n g\u0302ust'a'temp'e, do ili dev'os pag'i la faktur'o'n per el's\u0302ip'ig\u0302'o,\u201d tiam deklar'is maroka funkci'ul'o, antau\u0306'vid'ant'a mult'obl'ig\u0302'o'n de la dram'a'j prov'o'j trans'ir'i la G\u0302ibraltar'an mar'kol'o'n au\u0306 ec\u0302 la ocean'o'n g\u0302is la Kanariaj Insul'o'j per boat'ac\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000416", "text": "Nur el Mali'o, la akrid'o'j, kapabl'a'j for'glut'i en unu tag'o kvant'o'n egal'a'n al si'a propr'a pez'o, neni'ig'is unu milion'o'n da hektar'o'j. De la 900 sub'sahar'an'o'j log\u0302'ig'it'a'j mez'e de oktobr'o en la Centr'o de Por'temp'a Rest'ad'o por En'migr'int'o'j de Melilo, 35 % est'is mali'a'j. Sed la mizer'o est'as g\u0302eneral'a en ali'a'j land'o'j: el la 674 milion'o'j da sub'sahar'an'o'j nombr'it'a'j en 2003, 46 % tra'viv'as per mal'pli ol po unu dolar'o tag'e, lau\u0306 la Mond'a Bank'o."}, {"text_idx": "#000417", "text": "G\u0302ust'e la hispan'a ministr'o pri Intern'a'j Afer'o'j, Jose\u0301 Antonio [h\u0302ose\u0301 antonjo] Alonso agnosk'is, ke \u201emis'funkci'as la inter'naci'a politik'o pri help'o al Afrik'o.\u201d Tamen li ne parol'is pri la propr'a hispan'a politik'o, kiu tre for'as de la fam'a cel'o de la 0,7 % de la mal'net'a en'land'a produkt'o (MEP): malgrau\u0306 la grand'a ekonomi'a kresk'o de la 80aj kaj 90aj jar'o'j, la help'o por dis'volv'ad'o fal'is je 20 %, kaj tre apart'e dum la jar'o'j de la dekstr'a reg'ist'ar'o de la Popol'a Parti'o, kiu, lau\u0306 Intermo\u0301n Oxfam, redukt'is la invest'o'j'n g\u0302is 0,23 % de la MEP. Krom'e, la hispan'a'j invest'o'j por dis'volv'ad'o c\u0302iam prioritat'ig'is Sud-Amerik'o'n, anstatau\u0306 la najbar'a'j'n sud'a'j'n land'o'j'n. Pli'e, lau\u0306 raport'o de OneWorld, Hispanio est'as la land'o de la Organiz'aj\u0302'o por Ekonomi'a'j Kun'labor'o kaj Evolu'ig'o kun la plej grand'a procent'o de help'o lig'it'a al propr'a'j komerc'a'j interes'o'j: la t.n. kredit'o'j Fad, kiu'j tiom et'e help'as la dis'volv'ig\u0302'ant'a'j'n land'o'j'n kaj ja impuls'as la komerc'a'n ekspansi'o'n de la hispan'a'j entrepren'o'j."}, {"text_idx": "#000419", "text": "En oktobr'o la c\u0302in'a kun'hom'a kosm'o's\u0302ip'o Shenzhou 6 al'tir'is mult'e da atent'o en kaj ekster C\u0302ini'o. La sukces'a lanc\u0302'o kaj re'ven'o de du kosmonau\u0306t'o'j far'ig\u0302'is ekscit'a event'o por la c\u0302in'a naci'o kaj indik'is, ke C\u0302ini'o plu progres'is en spac-esplor'ad'o."}, {"text_idx": "#000420", "text": "La c\u0302in'a spac-projekt'o konsist'as el tri faz'o'j. La unu'a est'is ating'it'a en 2003, kiam la unu'a c\u0302in'a kosmonau\u0306t'o, Yang Liwei, sukces'e observ'is la ter'o'n kaj far'is scienc'a'n eksperiment'o'n. La du'a faz'o est'as plen'um'at'a per la sukces'a lanc\u0302'o de la kun'hom'a eksperiment'ej'o Shenzhou 6. La tri'a faz'o cel'as star'ig'i konstant'a'n kosm'o-eksperiment'ej'o'n kaj kosm'o-projekt'a'n sistem'o'n."}, {"text_idx": "#000422", "text": "Ek'de 1978, post kiam C\u0302ini'o ek'is mal'ferm'a'n kaj re'form'ad'a'n politik'o'n, la ekonomi'o rapid'e kresk'as. Tial C\u0302ini'o gajn'is rimark'ind'a'n efik'o'n en for'ig'o de la mal'ric\u0302'ec'o. De 1987 g\u0302is 2001 redukt'ig\u0302'is je 23 milion'o'j la nombr'o de mizer'a'j hom'o'j lau\u0306 norm'o, difin'it'a de la Mond'a Bank'o."}, {"text_idx": "#000423", "text": "El nov'a enket'o konstat'ebl'is, ke ek'de 1997 g\u0302is nun la en'spez'o'j de urb'an'o averag\u0302'e kresk'is je 75 %. Nun'temp'e jar'a en'spez'o ating'as 3000 uson'a'j'n dolar'o'j'n. Tamen en la sam'a period'o la en'spez'o'j de vilag\u0302'an'o'j mal'mult'e kresk'is. La kial'o est'as, ke la labor'a'j s\u0302anc'o'j trov'ig\u0302'as precip'e en urb'o'j kaj urb'eg'o'j, la fabrik'ad'a'j centr'o'j de eksport'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000424", "text": "G\u0302ust'e pro la ne'egal'a rapid'o de la kresk'ad'o drast'e grand'ig\u0302'as la distanc'o inter ric\u0302'ul'o'j kaj mal'ric\u0302'ul'o'j. Statistik'o, publik'ig'it'a de la Evolu'ig'a Program'o de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j, montr'as, ke la Gini-koeficient'o de C\u0302ini'o nun'temp'e est'as 0,45. 20 % de la plej mal'ric\u0302'a'j hom'o'j hav'as nur 4,7 % de la en'spez'o'j kaj konsum'ad'o, dum 20 % de la plej ric\u0302'a'j hom'o'j hav'as 50 %. La distanc'o inter ric\u0302'ec'o kaj mal'ric\u0302'ec'o en C\u0302ini'o jam super'is akcept'ebl'a'n lim'o'n kaj ankorau\u0306 pli'grand'ig\u0302'as. Se tiel dau\u0306r'os, est'os ne'facil'e real'ig'i komun'a'n ric\u0302'ec'o'n kaj ebl'e ek'est'os soci'a mal'stabil'ec'o. Rimark'ind'as, ke la c\u0302in'a reg'ist'ar'o tre atent'as tiu'n fenomen'o'n kaj al'pren'as rimed'o'j'n por redukt'i la distanc'o'n."}, {"text_idx": "#000425", "text": "Litovio al'front'as mal'avantag\u0302'a'n situaci'o'n. Dum 15 jar'o'j de s\u0302tat'a sen'de'pend'ec'o la land'o'n for'las'is c\u0302irkau\u0306 300 000 litovoj dum re'ven'is nur 72 000. Post an'ig\u0302'o en Eu\u0306rop'a Uni'o la migr'ad'procez'o pli'grand'ig\u0302'is: en la jar'o 2003 el'migr'is 11 000 kaj en 2004 15 200 person'o'j. La plej al'log'a'j land'o'j est'as Briti'o, Irlando kaj Skandinavi'o."}, {"text_idx": "#000426", "text": "Litovaj gazet'o'j kaj anonc'tabul'o'j plen'as je divers'a'j labor'ofert'o'j. En la c\u0302ef'urb'o mank'as divers'profesi'a'j labor'ist'o'j: mason'ist'o'j, s\u0302ofor'o'j, vend'ist'o'j ... Ec\u0302 kompani'o'j, kiu'j ne postul'as alt'kvalit'a'n labor'ist'ar'o'n, ne hav'as elekt'o'ebl'ec'o'n. Ekzempl'e la c\u0302ef'urb'a komun'um'a mastr'um'ad'o plend'as pro mank'o de kort'ist'o'j. Kvankam oficial'e en Vilniuso est'as 9000 sen'labor'ul'o'j, en la labor'a bors'o la postul'ad'o de labor'ant'o'j cent'obl'e super'as la real'a'n propon'ad'o'n."}, {"text_idx": "#000427", "text": "Spert'ul'o'j asert'as, ke tia situaci'o baldau\u0306 negativ'e influ'os la ag'ad'o'n de kompani'o'j kaj la evolu'o'n de la ekonomi'o. Real'a dang\u0302er'o minac'as transport'o'n. C\u0302ef'urb'a'j bus'kompani'o'j apenau\u0306 pov'as trov'i po unu s\u0302ofor'o'n por c\u0302iu urb'a trafik'itiner'o. Pli'a'j neces'a'j bus'o'j jam kau\u0306z'us grand'eg'a'n problem'o'n. Plur'a'j s\u0302ofor'o'j konsent'as labor'i ekster si'a'j oficial'a'j labor'hor'o'j kontrau\u0306 pli alt'a salajr'o."}, {"text_idx": "#000428", "text": "Ali'a'j kompani'o'j ec\u0302 akcept'as person'o'j'n sen sufic\u0302'a kvalifik'o por bus'a stir'ad'o kaj intenc'as mem instru'i ili'n. \u201eNi pag'os la instru'ad'o'n kaj ni streb'os, ke la dung'it'o labor'u c\u0302e ni dum minimum'e du jar'o'j. Se li ek'dezir'us s\u0302ang\u0302'i labor'ej'o'n, li dev'us re'don'i al la entrepren'o tut'e au\u0306 almenau\u0306 part'e la invest'it'a'n mon'sum'o'n\u201d, dir'is Vilius Lauz\u030cikas, la estr'o de la kompani'o Busturas el la urb'o S\u030ciauliai. Tiu c\u0302i kompani'o dum la du'a du'on'o de 2004 perd'is 35 s\u0302ofor'o'j'n, kiu'j for'las'is si'a'j'n posten'o'j'n por serc\u0302'i pli bon'e pag'at'a'j'n lok'o'j'n. Plur'a'j for'vojag\u0302'is al Londono. S\u0302arg\u0302transportaj kompani'o'j ne pli bon'e fart'as. Al ili precip'e mank'as s\u0302ofor'o'j por inter'naci'a'j itiner'o'j."}, {"text_idx": "#000429", "text": "Direktor'o'j de divers'a'j litovaj entrepren'o'j riproc\u0302'as la reg'ist'ar'o'n, ke ne ven'as decid'o pri liber'a labor'fort'a en'ven'o el ali'a'j land'o'j kaj ke g\u0302i ec\u0302 ne hav'as ajn'a'n strategi'o'n tiu'rilat'e. Iu'j kompani'o'j jam konstat'is, ke ili ne pov'as pli'vast'ig'i si'a'n ag'ad'o'n pro mank'o de labor'fort'o. \u201eEn mart'o al ni mank'os 500-600 person'o'j. C\u0302i-moment'e ni bezon'as 250 dung'it'o'j'n, kiu'j'n ni van'e serc\u0302'as. Se la situaci'o dau\u0306r'os, part'o'n de produkt'ad'o ni dev'os trans'log\u0302'ig'i en ali'a'j'n land'o'j'n\u201d, dir'is estr'o de la japan'a kompani'o Yazaki, kiu jam dum dek jar'o'j funkci'as en Litovio."}, {"text_idx": "#000430", "text": "La litova labor'bors'o inform'is, ke dum la unu'a du'on'o de la jar'o 2005 permes'o'n labor'i en Litovio ricev'is 881 ekster'land'an'o'j, sam'grand'a kvant'o, kiel dum la tut'a antau\u0306'a jar'o (877). La plej grand'a kvant'o da ekster'land'an'o'j trov'is labor'o'n en Vilniuso."}, {"text_idx": "#000431", "text": "Lund'o ek'as sabat'e est'as unu el la plej bon'a'j libr'o'j, verk'it'a'j en Rusio en la 20a jar'cent'o. Al rus'a'j leg'ant'o'j ne neces'as prezent'i g\u0302i'n \u2013 jam kelk'a'j generaci'o'j bon'e kon'as g\u0302i'n kaj tre s\u0302at'as, \u2013 sam'e mi est'as grand'a s\u0302at'ant'in'o de la libr'o kaj de la au\u0306tor'o'j \u2013 du frat'o'j: Bor'is kaj Arkadi'j Strugackij. Ili verk'is mult'a'j'n fantast'a'j'n kaj scienc-fikci'a'j'n libr'o'j'n. Kelk'a'j est'as jam traduk'it'a'j en Esperant'o'n."}, {"text_idx": "#000432", "text": "Fakt'e, la libr'o Lund'o ek'as sabat'e antau\u0306'is la mod'o'n kaj la epok'o'n: g\u0302i en'hav'as tem'o'j'n, kiu'j nur komenc'as est'i popular'a'j. Nun leg'ant'o'j de c\u0302iu'j land'o'j kun interes'o kaj plezur'o sekv'as la aventur'o'j'n de la fam'a Harry Potter en la mond'o de hom'o'j kaj en paralel'a mond'o de sorc\u0302'ist'o'j. Sed la frat'o'j Strugackij el'pens'is tiu'n paralel'a'n mond'o'n 40 jar'o'j'n pli fru'e, en la jar'o 1963! En la libr'o Lund'o ek'as sabat'e tem'as g\u0302ust'e pri du paralel'a'j mond'o'j: la mond'o de ordinar'a'j hom'o'j kaj la mond'o de sorc\u0302'ist'o'j! Nur c\u0302i tie tem'as ne pri sorc\u0302'ist'a lern'ej'o, sed pri esplor-scienc'a institut'o IESMASO (Institut'o Esplor-Scienc'a pri Magi'o kaj Sorc\u0302'o)."}, {"text_idx": "#000434", "text": "En si'a mal'long'a sed tre interes'a antau\u0306'parol'o la traduk'int'o menci'as, ke la libr'o en'hav'as du c\u0302ef'a'j'n grup'o'j'n de rol'ant'o'j: person'o'j de rus'a folklor'o kaj person'o'j de sovetia real'o de la 50aj-60aj jar'o'j de la 20a jar'cent'o: kun'e kun mar'vir'in'et'o'j, hejm'kobold'o'j, parol'ant'a ezok'o, Ost'ul'o la Sen'mort'a, mult'kap'a Drak'o Gorinic\u0302 kaj ali'a'j, kun'ekzist'as normal'a'j ordinar'a'j sovetiaj burokrat'o'j kaj fals'a'j scienc'ist'o'j, kiu'j viv'as en la ombr'o de ver'a'j scienc'ist'o'j. Sed en la magi'a mond'o de la frat'o'j Strugackij oni tuj vid'as fals'a'n scienc'ist'o'n: li hav'as har'oz'a'j'n orel'o'j'n! Sed en la libr'o est'as la tri'a grup'o de rol'ant'o'j, ebl'e la plej grav'a por la en'hav'o: ver'a'j scienc'ist'o'j, entuziasm'ul'o'j g\u0302is frenez'ig\u0302'o, por kiu'j scienc'o grav'as pli ol c\u0302io en la mond'o."}, {"text_idx": "#000435", "text": "La titol'o de la libr'o vol'as dir'i, ke ver'a scienc'ist'o \u2013 hom'o au\u0306 sorc\u0302'ist'o \u2013 labor'as si'n'don'e, ne kalkul'ant'e labor'hor'o'j'n, solv'ad'as scienc'a'j'n problem'o'j'n ec\u0302 dum ripoz'temp'o kaj komenc'as nov'a'n labor'semajn'o'n ne lund'e, sed sabat'e. Cert'e, la au\u0306tor'o'j vol'is kritik'i la real'o'n de si'a epok'o sub la form'o de fantazi'a verk'o, \u2013 sed mi cert'as, ke ili sam'e vol'is glor'ig'i entuziasm'ul'o'j'n, kiu'j aper'as en c\u0302iu'j temp'o'j kaj sub c\u0302iu'j reg\u0302im'o'j. Ebl'e, g\u0302ust'e pro tio la libr'o est'as tiom gaj'a kaj optimism'o'plen'a!"}, {"text_idx": "#000436", "text": "En la libr'o for'est'as aventur'a au\u0306 krim'a intrig'o. La en'hav'o'faden'o est'as tre simpl'a: ordinar'a hom'o, program'ist'o Aleksandro Privalov hazard'e traf'as magi'a'n institut'o'n, komenc'as labor'i tie kaj po'iom'et'e mal'kovr'as g\u0302i'n kaj g\u0302i'a'j'n scienc'ist'o'j'n. La au\u0306tor'o'j tre felic\u0302'e uz'as fantast'a'j'n form'o'j'n por far'i verk'o'n plen'a de humur'o \u2013 fakt'e, tio est'as tre mal'nov'a tradici'o, ven'ant'a de antikv'ec'o kaj sekv'it'a de Jonathan Swift en Aventur'o'j de Gulivero, de Wells en li'a'j fantazi'a'j roman'o'j, de Pierre Boulle en La planed'o de simi'o'j kaj de mult'a'j ali'a'j verk'ist'o'j el divers'a'j land'o'j. Ili uz'as fantazi'a'n form'o'n por akr'a soci'a kritik'o. Ankau\u0306 la frat'o'j Strugackij uz'as g\u0302i'n por la kritik'o. Ili'a humur'o est'as eg'e original'a kaj aper'as oft'e en unu sol'a bild'o au\u0306 fraz'o. Pro tio oni pov'as leg'i kaj re'leg'i la libr'o'n, kaj c\u0302iam vi trov'os tie i'o'n nov'a'n, ne rimark'it'a'n dum antau\u0306'a'j leg'ad'o'j. Mi vol'as tamen avert'i, ke leg'ad'o de la libr'o postul'as cert'a'n intelekt'a'n nivel'o'n. Do, pri intelekt'a nivel'o: jen kio'n pens'as pri tio program'ist'o Privalov kaj fam'a magi'ist'o Kristobal H\u0302unta:"}, {"text_idx": "#000437", "text": "\u201eNi ven'is al bon'a humor'o kaj komenc'is pri'parol'i nov'a'n task'o'n de H\u0302unta, kaj tre baldau\u0306 li dir'is, ke ec\u0302 antau\u0306'e li opini'is si'n pobrecito, sed ke mi est'as profan'o pri matematik'o li cert'ig\u0302'is de la unu'a renkont'o. Mi ard'e sub'ten'is li'n kaj el'dir'is mi'a'n supoz'o'n, ke li ver's\u0302ajn'e jam matur'as por pensi'ul'ig\u0302'o, sed mi'n oni dev'as per'bot'e pel'i for el la institut'o al s\u0302arg\u0302'ad'o de trab'o'j, c\u0302ar mi tau\u0306g'as por neni'o ali'a. Li opon'is mi'a'n opini'o'n. Li dir'is ke ne ebl'as ec\u0302 parol'i pri la pensi'o, ke li dev'as est'i uz'it'a nur kiel sterk'o, sed mi'n oni dev'as al'las'i al trab's\u0302arg\u0302'ej'o je la distanc'o ne mal'pli ol unu'kilo'metr'a, c\u0302ar ankau\u0306 tie est'as bezon'at'a cert'a intelekt'a nivel'o, do oni dev'as labor'ig'i mi'n kiel lern'ant'o'n de merd'o'c\u0302erp'ist'o en h\u0302oler'barak'ar'o.\u201d ..."}, {"text_idx": "#000438", "text": "La libr'o'n traduk'is Mikael'o Brons\u0302tejn \u2013 bon'e kon'at'a en Rusio kaj en Eu\u0306rop'o, spert'a verk'ist'o kaj traduk'ist'o, bon'eg'e posed'ant'a Esperant'o'n kaj hav'ant'a si'a'n propr'a'n literatur'a'n stil'o'n. Do, cert'e, la traduk'o est'as eg'e alt'nivel'a. Ne neces'as dir'i, ke la afer'o est'is tre mal'facil'a, c\u0302ar la traduk'ant'o dev'is prezent'i al inter'naci'a leg'ant'ar'o pur'e rus'a'j'n folklor'a'j'n kaj fabel'a'j'n est'aj\u0302'o'j'n kaj aj\u0302'o'j'n, kies nom'o'j for'est'as en oficial'a'j vort'ar'o'j. Krom'e, en si'a temp'o la libr'o est'is eg'e aktual'a, g\u0302i en'hav'as mult'eg'a'j'n real'aj\u0302'o'j'n de si'a epok'o. Kaj kiam la libr'o est'as tre lig'it'a kun aktual'ec'o, g\u0302i rapid'e ig\u0302'as mal'facil'e kompren'ebl'a, c\u0302ar mult'a'j real'aj\u0302'o'j, mal'long'ig'o'j, noci'o'j, vort'et'o'j mal'aper'as. Mi opini'as, ke la traduk'int'o hav'is bon'a'n ide'o'n don'i tre mal'long'a'j'n klar'ig'o'j'n mal'supr'e de la pag\u0302'o pri noci'o'j, ne'kon'at'a'j de inter'naci'a leg'ant'ar'o (kaj, kiel li mem g\u0302ust'e rimark'as, ebl'e ec\u0302 por la nun'a generaci'o de rus'o'j ...)."}, {"text_idx": "#000443", "text": "La revu'o est'is plu re'viv'ig'it'a de Christer Kiselman per du kajer'o'j en la jar'o'j 1999 kaj 2001 kun la al'don'a angl'a titol'o Esperant'o Studies, kaj de c\u0302i tiu last'a feniks'a re'viv'ig\u0302'o la nun'a kajer'o si'n nom'as tri'a (vid'u ). S\u0302ang\u0302'ig\u0302'is format'o kaj en'hav'o; se la format'o de la pra'a'j numer'o'j est'is iom grand'a kompar'e kun tiu'j kutim'a'j de scienc'a'j revu'o'j, la nun'a aspekt'as ver'e modest'e, ec\u0302 mal'pli grand'a ol format'o A5. El'don'as paper'e Kava-Pech kaj ret'e la sved'a universitat'o de Uppsala. Redakt'a'j lingv'o'j: Esperant'o kaj la angl'a, sed g\u0302i akcept'as artikol'o'j'n ankau\u0306 en ali'a'j lingv'o'j. La redakt'a komitat'o konsist'as el 15 person'o'j plus la redaktor'o, la plej alt'prestig\u0302'a nom'ar'o en la esperant'lingv'a mond'o: pli ol dek membr'as en la Akademi'o de Esperant'o, la ali'a'j est'as c\u0302iu'okaz'e renom'a'j si'a'flank'e."}, {"text_idx": "#000444", "text": "La nun'a numer'o est'as modest'a pag\u0302'o'nombr'e (en'tut'e 68 pag\u0302'o'j) kaj ankau\u0306 el la en'hav'a vid'punkt'o: en'tut'e tri stud'o'j kaj unu recenz'o, mal'super'a al la du antau\u0306'a'j kajer'o'j. La nivel'o est'as bon'a: plej interes'a est'as la bibliografi'a indeks'o de Lingv'a kritik'o, la unu'a esperant'ologi'a period'aj\u0302'o aper'int'a kiel monat'a suplement'o de Herold'o inter 1932 kaj 1935. La indeks'o registr'as la artikol'o'j'n, aper'int'a'j'n en tiu suplement'o, kaj ni pov'us mir'i, kiom abund'e aper'is esperant'ologi'a'j stud'o'j en la tri'dek'a'j jar'o'j. Kiel bel'e, se ankau\u0306 nun ni hav'us tia'j'n!"}, {"text_idx": "#000445", "text": "Pri la unu'a Esperant'o-grup'o el la temp'o'j, kiam g\u0302i est'is ankorau\u0306 volapuk'ist'a, raport'as german'lingv'a artikol'o de Mark'us Sikosek, c\u0302erp'int'a element'o'j'n el la urb'a arkiv'o de Nurenbergo. La nivel'o'n kaj dimensi'o'j'n de ver'a scienc'a stud'o ating'as psikologi'a esplor'o de Renat'o Corsetti kaj H. Nagata pri la influ'o de ge'patr'a lingv'o sur la lern'ad'o'n de Esperant'o; la artikol'o est'as ric\u0302'ig'it'a per statistik'o'j kaj grafik'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000446", "text": "La bros\u0302ur'o en'hav'as ankau\u0306 recenz'o'n pri la Gesellschaft fu\u0308r Interlinguistik (Societ'o por inter'lingv'ist'ik'o), kiu'n mastr'um'as Detlev Blank'e, societ'o, kiu ver'e ind'as dis'kon'ig\u0302'o'n pro si'a alt'nivel'a ag'ad'o."}, {"text_idx": "#000447", "text": "Ebl'e ni'a'j kompetent'ul'o'j ne mal'kovr'is la revu'o'n, au\u0306 ili prefer'as elekt'i ali'a'j'n revu'o'j'n, kie aper'ig'o en'e de kelk'a'j monat'o'j est'as cert'ig'it'a kaj la merkat'o de la leg'ant'o'j est'as pli vast'a. C\u0302ar ja plur'a'j artikol'o'j, aper'int'a'j en Literatur'a Foir'o au\u0306 ali'a'j literatur'a'j revu'o'j, pov'us sen'hont'e est'i prezent'it'a'j c\u0302i tie, kun pli scienc'a mark'o."}, {"text_idx": "#000450", "text": "Last'a'temp'e est'is raport'it'e, ke nig\u0302eri'an'o'j viv'as mez'e 41 jar'o'j'n. La statistik'o s\u0302ok'as, c\u0302ar Nig\u0302erio posed'as naft'o'n kaj pro tio mult'e en'spez'as. Tamen g\u0302i rest'as inter la mal'ric\u0302'a'j land'o'j de la mond'o. La ric\u0302'aj\u0302'o'j en'ir'as la pos\u0302'o'j'n de korupt'a'j politik'ist'o'j kaj eks'a'j soldat'o'j, kiu'j mis'uz'as la en'spez'o'j'n."}, {"text_idx": "#000451", "text": "Rezult'e, ordinar'a'j nig\u0302eri'an'o'j far'ig\u0302'is kadavr'o-mang\u0302'ant'o'j, kiu'j c\u0302iu'tag'e batal'as kontrau\u0306 hund'o'j kaj ali'a'j best'o'j por mang\u0302'i rub'aj\u0302'o'j'n, dum politik'ist'o'j kas\u0302'as si'a'j'n en'spez'o'j'n en sekret'a'j'n ekster'land'a'j'n kont'o'j'n."}, {"text_idx": "#000452", "text": "Pro tio nig\u0302eri'an'o'j ne ir'as al hospital'o pro la alt'a kost'o kaj, se ili tamen tie trov'ig\u0302'as, famili'an'o'j kaj parenc'o'j vend'as bien'o'j'n kaj posed'aj\u0302'o'j'n por pag'i la kost'o'j'n. Mult'a'j hom'o'j do prefer'as mort'i hejm'e, dum ric\u0302'ul'o'j g\u0302u'as la luks'o'n ir'i hospital'e'n. Sed ironi'e est'as, ke, se iu mort'as hejm'e, tiu ne evit'as el'spez'o'j'n."}, {"text_idx": "#000453", "text": "Funebr'a'j kost'o'j vari'as, sed g\u0302eneral'e alt'as. Funebr'o dau\u0306r'as tag'o'j'n au\u0306 semajn'o'j'n, de'pend'e de la ag\u0302'o kaj rang'o de la mort'int'o. Se tiu hav'is tradici'a'j'n honor'o'j'n au\u0306 titol'o'j'n, la famili'an'o'j dung'as danc'ist'o'j'n kaj amas'e kuir'as por funebr'ant'o'j. Oft'e oni drink'as g\u0302is ebri'ig\u0302'o, kaj post'e la famili'an'o'j dev'as kalkul'i la s\u0302uld'o'j'n."}, {"text_idx": "#000454", "text": "Ankau\u0306 c\u0302erk'o mult'o'n kost'as, kaj foj'foj'e al'don'end'as el'spez'o'j por transport'i la kadavr'o'n al la hejm'lok'o de famili'an'o'j. Krom'e, apart'e en la ekonomi'a c\u0302ef'urb'o Lagoso, kie mank'as spac'o en tomb'ej'o'j, nepr'as pag'i s\u0302mir'mon'o'n al la au\u0306toritat'o'j por ricev'i en'ter'ig'ej'o'n (kiu'n oni re'uz'as post kvin jar'o'j)."}, {"text_idx": "#000455", "text": "En la vilag\u0302'o'j oni kutim'e en'ter'ig'as mort'int'o'j'n c\u0302e la famili'a dom'o. Sed c\u0302ia'okaz'e mal'san'i kaj mort'i \u2013 sam'e kiel viv'i \u2013 mult'e kost'as en Nig\u0302erio."}, {"text_idx": "#000456", "text": "Litovaj parlament'an'o'j dum ofic'vojag\u0302'o en Briti'o konstern'ig\u0302'is pro la londona seks-komerc'o, en kiu part'o'pren'as jun'a'j litov'in'o'j. Lau\u0306 brit'a'j au\u0306toritat'o'j pli ol 1000 litov'in'o'j \u201evend'ig\u0302'as\u201d c\u0302iu'jar'e kaj est'as dev'ig'at'a'j labor'i kiel prostitu'it'in'o'j."}, {"text_idx": "#000457", "text": "Brit'a'j s\u0302akr'ist'o'j pag'as g\u0302is 7000 eu\u0306r'o'j'n por litov'in'o, kontrast'e al 500 en ali'a'j land'o'j de Eu\u0306rop'a Uni'o. Spert'ul'o'j kalkul'as, ke prostitu'ad'o profit'ig'as la litov'an ekonomi'o'n je 15 milion'o'j da eu\u0306r'o'j kaj hom-komerc'ad'o je pli ol 60 milion'o'j."}, {"text_idx": "#000458", "text": "Ek'de maj'o 2004 est'as liber'ig'it'a'j en Briti'o pli ol 80 viktim'o'j de hom-komerc'ad'o. C\u0302iu'semajn'e la brit'a polic'o arest'as c\u0302irkau\u0306 70 vir'in'o'j'n kun litovaj pasport'o'j. Tamen mult'a'j ne est'as litov'in'o'j sed viktim'o'j de hom-komerc'ad'o el Moldavio, Ukrainio, Belorusio kaj ali'a'j land'o'j de orient'a Eu\u0306rop'o."}, {"text_idx": "#000459", "text": "Parlament'an'o'j opini'as, ke unu el la plej efik'a'j rimed'o'j por kontrau\u0306'star'i hom-komerc'ad'o'n est'as eduk'ad'o. \u201eKnab'in'o'j dev'us est'i prudent'a'j, se oni propon'as romantik'a'n semajn'fin'o'n en Londono, c\u0302ar tiel facil'as en'plekt'ig\u0302'i en la ret'o'n de hom-s\u0302akr'ist'o'j\u201d, dir'is parlament'an'o."}, {"text_idx": "#000460", "text": "Krom'e parlament'an'o'j postul'as pli sever'a'j'n pun'o'j'n ol nun ekzist'as. Ili cit'is ekzempl'o'n el Svedi'o, kie klient'o'j de ge'amor'ist'o'j risk'as mon'pun'o'n g\u0302is 1100 eu\u0306r'o'j au\u0306 ec\u0302 mal'liber'ig'o'n. En Litovio leg\u0302'o'j antau\u0306'vid'as pun'o'n g\u0302is nur 150 eu\u0306r'o'j la unu'a'n foj'o'n kaj g\u0302is 300 la du'a'n."}, {"text_idx": "#000461", "text": "Sku'is Nig\u0302erion du tragedi'o'j en'e de 24 hor'o'j en oktobr'o. Pere'is 117 pasag\u0302er'o'j, kiam kras\u0302'is aviad'il'o sur'voj'e el la komerc'a c\u0302ef'urb'o Lagoso al la politik'a c\u0302ef'urb'o Abuja, kaj mort'is la t.n. unu'a vir'in'o de Nig\u0302erio, la edz'in'o de la prezid'ant'o Olusegun Obasanjo, post operaci'o en Hispanio. Anonc'is la reg'ist'ar'o tri'tag'a'n naci'a'n lament'ad'o'n por la viktim'o'j de la kras\u0302'o kaj por la mort'int'a unu'a vir'in'o."}, {"text_idx": "#000462", "text": "Stella Olusegun, 59-jar'ag\u0302'a, est'is la plej influ'a vir'in'o en la land'o. Lau\u0306 la nig\u0302eria konstituci'o, la unu'a vir'in'o ne hav'as oficial'a'n rol'o'n, sed mult'a'j trov'is pro s\u0302i al'ir'o'n al la prezid'ant'o. Krom'e s\u0302i okup'ig\u0302'is pri infan'o'j en si'a de'ven's\u0302tat'o Ed'o kaj fond'is asoci'o'n, kiu aktual'e fleg'as 80 handikap'it'a'j'n infan'o'j'n kaj ili'n nutr'as kaj eduk'as."}, {"text_idx": "#000463", "text": "En la aviad'il'o de la kompani'o Bellview pere'is plur'a'j grav'ul'o'j, inkluziv'e de la c\u0302ef'o'j de la nig\u0302eriaj pos\u0302t'o kaj fer'voj'o, kaj la estr'o'j de bank'o kaj de kvin'stel'a hotel'o."}, {"text_idx": "#000464", "text": "80-jar'ul'o, petit'e, rakont'is pri mizer'a'j spert'o'j dum la du'a mond'milit'o al infan'o'j. \u201eDum la milit'o ni est'is mal'sat'a'j, c\u0302ar ni ne hav'is mang\u0302'aj\u0302'o'j'n\u201d, li dir'is. Demand'is infan'o: \u201eKial vi ne ir'is al super'bazar'o por ac\u0302et'i?\u201d"}, {"text_idx": "#000465", "text": "Edz'in'o demand'is al si'a edz'o, kiu insist'as, ke edz'o ne en'ir'u la kuir'ej'o'n: \u201eKio'n vi mang\u0302'os, kiam mi est'os mal'san'a?\u201d \u201eNe grav'as, mi mang\u0302'os ekster'e\u201d, li respond'is. La edz'in'o: \u201eNe, ne! Mi demand'as, kiu don'os mang\u0302'aj\u0302'o'n al mi?\u201d La edz'o: \u201eNe grav'as. Mal'san'ul'o'j ne hav'as apetit'o'n.\u201d"}, {"text_idx": "#000466", "text": "Gast'o en restoraci'o plend'as: \u201eVe, vi'a dik'fingr'o est'as en la sup'o!\u201d Replik'as la kelner'in'o: \u201eNe grav'as, la sup'o ne est'as varm'eg'a.\u201d"}, {"text_idx": "#000467", "text": "Lau\u0306 inform'o en iu libr'o de la fam'a franc'a verk'ist'o Andre\u0301 Castelot, la plej tromp'it'a hom'o el la mond'histori'o sen'dub'e est'as la franc'a sinjor'o Poinsinet. Li ver'e kred'is kio'n ajn, kio'n oni kred'ig'is al li. Li viv'is en la 18a jar'cent'o, kaj li oft'e est'is la viktim'o de amik'o'j, kiu'j dau\u0306r'e komunik'is al li la plej ne'kred'ebl'a'j'n afer'o'j'n."}, {"text_idx": "#000468", "text": "Iu'n tag'o'n oni inform'is li'n, ke li est'as elekt'it'a por instru'ad'i al jun'a rus'a princ'o kaj ke li est'as invit'it'a tiu'cel'e al Sankt-Peterburgo. Sed kompren'ebl'e li dev'us tiu'cel'e unu'e lern'i la rus'a'n lingv'o'n. \u201eAmik'o'j\u201d ec\u0302 dispon'ig'is al li \u201einstru'ist'o'n\u201d de tiu lingv'o. Dum ses monat'o'j la kompat'ind'a Poinsinet fervor'e stud'is \u201ela rus'a'n\u201d. Nur kiam li si'n pret'ig'is por for'vojag\u0302'i en Rusion, li'a'j \u201eamik'o'j\u201d kon'ig'is al li, ke li ne est'is dung'it'a kaj ke li est'as lern'int'a ... la breton'a'n."}, {"text_idx": "#000470", "text": "Ek'de sufic\u0302'e long'e ni \u2013 t.e. mi'a kar'a edz'in'o Hortensi'a kaj mi \u2013 log\u0302'as en Irlando, la tiel nom'at'a Verd'a (au\u0306 Smerald'a) Insul'o. G\u0302i'a verd'a kolor'o de'ven'as de la oft'a pluv'o, kiu ankau\u0306 influ'as la karakter'o'n de g\u0302i'a log\u0302'ant'ar'o. Fin'fin'e, sam'kiel kresk'aj\u0302'o'j, hom'o'j, kiu'j konstant'e akv'um'ig\u0302'as, pov'as est'i nek sek'a'j nek steril'a'j."}, {"text_idx": "#000471", "text": "Unu el la g\u0302oj'o'j de ni'a viv'o en Irlando est'as renkont'ig\u0302'o kun pli kaj pli da specimen'o'j de hom'o hibernica, kaj precip'e kun la in'a variant'o de tiu speci'o. C\u0302iu est'as unik'a, kaj kelk'a'j est'as apart'e interes'a'j. G\u0302eneral'e ili ag'as kaj pens'as kiel ali'a'j membr'o'j de la ras'o hom'o sapiens, sed mult'e pli \u201eirland'ec'e\u201d. (Ili'a'j najbar'o'j kaj iam'a'j \u2013 sed ne plu \u2013 mal'amik'o'j en Angli'o tuj kompren'os, kio'n signif'as c\u0302i tiu esprim'o. Esenc'e, g\u0302i cel'as, ke la irland'an'o'j iom mal'simil'as la angl'o'j'n kaj ali'a'j'n fremd'ul'o'j'n.)"}, {"text_idx": "#000472", "text": "Mi don'u al vi kelk'a'j'n ekzempl'o'j'n. Iu'n tag'o'n Hortensi'a renkont'is sur la c\u0302ef'strat'o en ni'a kamp'ar'a urb'et'o mez'ag\u0302'a'n kon'at'in'o'n, kiu port'is blu'a'n rob'o'n. Mi'a edz'in'o gratul'as s\u0302i'n pro la bel'a kolor'o de s\u0302i'a vest'aj\u0302'o. \u201eHo jes,\u201d s\u0302i dir'is, \u201emi hav'as apart'a'n devot'ec'o'n al Ni'a Dam'o*. Honor'e al s\u0302i mi port'as blu'a'j'n vest'aj\u0302'o'j'n.\u201d"}, {"text_idx": "#000473", "text": "Ni'a amik'in'o Nor'a est'as tip'a kaj simpati'a irland'an'in'o. Iu'tag'e s\u0302i vizit'is ni'a'n dom'o'n por trink'i te'o'n kun Hortensi'o. Mi'a edz'in'o rimark'is, ke iu sub'vest'aj\u0302'o du'on'pend'is el la pos\u0302'o de s\u0302i'a jak'o. \u201eC\u0302u vi c\u0302iam port'as vi'a'n sub'vest'o'j'n en la pos\u0302'o?\u201d demand'is Hortensi'o. \u201eNe,\u201d respond'is Nor'a. \u201eMi'a mam'zon'o est'is tro strikt'a, do mi for'ig'is g\u0302i'n\u201d. Hortensi'o rakont'is tiu'n okaz'aj\u0302'o'n al Brigit'o, ali'a pli jun'a amik'in'o de s\u0302i, kiu dir'is, ke s\u0302i oft'e sam'e far'as. C\u0302u tio est'as g\u0302eneral'a irlanda kutim'o, ne est'as klar'e. S\u0302ajn'as, ke en ali'a'j land'o'j la vir'in'o'j c\u0302iam port'as la sub'vest'o'j'n sur la korp'o, sed evident'e la irland'an'in'o'j rigard'as tio'n kiel tro rigor'a'n."}, {"text_idx": "#000474", "text": "Parol'ant'e pri la vest'o'j kaj sub'vest'o'j de la bel'a seks'o, mi pov'us menci'i interes'a'n reklam'o'n, kiu aper'is en irlanda televid'a revu'o. G\u0302i ofert'is al la leg'ant'in'o'j model'o'n de long'a kaj ampleks'a nigr'a kalson'o, nom'it'a \u201eLa magi'a kalson'o\u201d. La reklam'ant'a firma'o pretend'as, ke tiu mir'ind'a sub'vest'o efik'e mal'dik'ig'os el'star'a'n ventr'o'n. Dum telefon'a konversaci'o kun mi'a fil'o, kiu log\u0302'as kun si'a irlanda edz'in'o en Skot'land'o, li dir'is, ke s\u0302i \u2013 li'a kar'a du'on'o \u2013 uz'as simil'a'n sub'vest'o'n, sed g\u0302i est'as sur'merkat'ig'at'a sub la mark'o \u201eLa beton'a kalson'o\u201d."}, {"text_idx": "#000475", "text": "Parentez'e, ie mi leg'is, ke iam en Uson'o vend'ig\u0302'is tiel nom'at'a'j \u201eatom'a'j bot'o'j\u201d, kiu'j ne est'is ver'e atom'a'j, sed lau\u0306'dir'e special'e komfort'a'j. Oni ne ac\u0302et'is ili'n jam far'it'a'j'n. C\u0302iu klient'o dev'is met'i si'a'j'n pied'o'j'n en s\u0302au\u0306m'e plast'ec'a'n substanc'o'n, kiu tiam al'pren'is la form'o'n de la pied'o. Kiam la material'o est'is sek'a, la bot'o'j est'is pret'a'j. Lau\u0306'raport'e, la bot'o'j est'is sen'kompar'e komfort'a'j, sed sam'temp'e sen'kompar'e mal'bel'a'j. Ili aspekt'is kiel pied'o'j de elefant'o."}, {"text_idx": "#000476", "text": "La hodiau\u0306'a irland'an'in'o tro s\u0302at'as la last'a'j'n mod'o'j'n (ekzempl'e tiu'j'n de la esperant'e nom'it'a butik'ret'o Ver'o Mod'a) por uz'i atom'a'j'n bot'o'j'n. S\u0302i ne plu kutim'as ir'i al la mal'modern'a'j danc'ej'o'j (antau\u0306'e nom'it'a'j \u201ebal'ej'o'j de romantik'o\u201d), kie la partner'o'j oft'e port'is sterk'o's\u0302mir'it'a'j'n kau\u0306c\u0302uk'a'j'n bot'o'j'n. Nun'temp'e tio okaz'as nur en la okcident'irland'a urb'et'o Lisdoonvarna [lisdunvarna], kie c\u0302iu'jar'e est'as \u201eEdz'ig\u0302'foir'o\u201d, c\u0302e kiu sol'ec'a'j, seks'e mal'sat'a'j ter'kultur'ist'o'j pov'as renkont'ig\u0302'i kun simil'e sol'ec'a'j vidv'in'o'j, mal'jun'a'j virg'ul'in'o'j kaj ard'a'j sed ne plu jun'a'j nimf'o'mani'ul'in'o'j."}, {"text_idx": "#000477", "text": "Ho ve, la irlanda soci'o tiom s\u0302ang\u0302'ig\u0302'is ... En ni'a kamp'ar'a urb'et'o pli au\u0306d'ig\u0302'as la pol'a kaj litova lingv'o ol la irland-gael'a, do cert'e c\u0302io iom post iom trans'form'ig\u0302'os: mod'e, lingv'e, fizik'e, etn'e kaj kulinar'e. Esper'ebl'e, g\u0302i ne tut'e mal'irland'ig\u0302'os. Pri kio ni tiam rid'et'os?"}, {"text_idx": "#000478", "text": "*Ni'a Dam'o: la virg'ul'in'o Maria."}, {"text_idx": "#000479", "text": "En april'o 2005 okaz'is la 90a dat're'ven'o de la genocid'o de la armen'a popol'o. La event'o est'as mond'skal'e agnosk'it'a, c\u0302u per scienc'a'j kongres'o'j, c\u0302u per el'don'ad'o de libr'o'j kaj vid'bend'o'j. C\u0302i tie est'as prezent'at'a'j fon'o kaj fakt'o'j pri la unu'a genocid'o de la 20a jar'cent'o."}, {"text_idx": "#000480", "text": "Komenc'ig\u0302'is la eksterm'ad'o en la 19a jar'cent'o. Inter 1894 kaj 1896 pere'is 300 000 armen'o'j kaj pli'a'j 300 000 fug\u0302'is al azi'a'j, eu\u0306rop'a'j kaj afrik'a'j land'o'j. Sed la tiam'a masakr'o apenau\u0306 kompar'ebl'is kun la genocid'o okaz'int'a en 1915."}, {"text_idx": "#000481", "text": "En 1911, en la nun grek'a urb'o Tesaloniko, kas\u0302'e kun'ven'is Jun'a'j Turk'o'j, kiu'j decid'is turk'ig'i islam'an'o'j'n en la turk'a imperi'o kaj eksterm'i krist'an'o'j'n. Ili atend'is oportun'a'n moment'o'n. Kiam komenc'ig\u0302'is la unu'a mond'o'milit'o, en au\u0306gust'o 1914, la turk'a reg'ist'ar'o kompren'is, ke dum milit'a h\u0302aos'o ne rimark'ebl'os genocid'o. En april'o 1915 est'as send'it'a sekret'a instrukci'o, lau\u0306 kiu la armen'a log\u0302'ant'ar'o est'u for'pel'it'a al arab'a'j dezert'o'j kaj tiel elimin'it'a."}, {"text_idx": "#000482", "text": "La program'o efektiv'ig\u0302'is tri'pas\u0302'e. Komenc'e la turk'o'j rekrut'ig'is c\u0302iu'j'n armen'a'j'n vir'o'j'n, kapabl'a'j'n uz'i arm'il'o'j'n, kaj ili'n sekret'e buc\u0302'is. Duapas\u0302e arest'ig\u0302'is parti'a'j, intelekt'a'j kaj religi'a'j armen'o'j: ekzempl'e iu'n nokt'o'n en april'o 1915 en Istanbulo la polic'o arest'is 800 intelekt'ul'o'j'n. Triapas\u0302e oni send'is ekzil'ej'e'n vir'in'o'j'n, infan'o'j'n kaj mal'jun'ul'o'j'n."}, {"text_idx": "#000483", "text": "El 2,5 milion'o'j da armen'o'j est'as masakr'it'a'j au\u0306 mort'is pro mal'sat'o kaj mal'san'o 1,5 milion'o'j. Ali'a'j fug\u0302'is ekster'land'e'n kaj 200 000 per'fort'e turk'ig\u0302'is. Sam'temp'e okaz'is kultur'a genocid'o: est'is detru'it'a'j 66 urb'o'j, 2500 vilag\u0302'o'j kaj 1500 lern'ej'o'j. Krom'e la turk'a reg'ist'ar'o al'propr'ig'is al si posed'aj\u0302'o'j'n kaj bank-kont'o'j'n de armen'o'j."}, {"text_idx": "#000484", "text": "La krim'o rest'is sen'pun'a. Nur post la du'a mond'o'milit'o oni ek'konsider'is genocid'o'n pun'ebl'a. Nun 15 reg'ist'ar'o'j de la mond'o agnosk'as la genocid'o'n de armen'o'j en Turki'o. En 1967, en Parizo, dum du'a inter'naci'a kongres'o pri krim'o'j, oni akcept'is la noci'o'n \u201earmenocido\u201d. Tamen la turk'a reg'ist'ar'o ankorau\u0306 ne agnosk'is la genocid'o'n, kiel analog'e la german'a agnosk'as la holokau\u0306st'o'n."}, {"text_idx": "#000485", "text": "La decid'o de la reg'ist'ar'o de la sud'barat'a sub's\u0302tat'o Karnatak'o en'konduk'i la konkanan lingv'o'n kiel stud'objekt'o'n en reg'ist'ar'a'j lern'ej'o'j re'brul'ig'is la debat'o'n pri la konkana skrib'o: c\u0302u uz'i la devanagaran, kan'ar'a'n au\u0306 la latin'a'n? Tiu c\u0302i hind'eu\u0306rop'a lingv'o ne posed'as propr'a'n skrib'o'n. Lau\u0306 la okcident'a mar'bord'o de Barato la konkana est'as skrib'at'a per la devanagara, kan'ar'a, latin'a, malajal'a kaj pers'o'arab'a skrib'o'j de'pend'e de la c\u0302ef'a skrib'o de la region'o."}, {"text_idx": "#000486", "text": "La 3,7 milion'o'j da parol'ant'o'j de la konkana en Karnatak'o uz'ad'as la kan'ar'a'n skrib'o'n jam de pli ol jar'cent'o. Vigl'as la literatur'a tradici'o: en 2004 c\u0302irkau\u0306 40 libr'o'j aper'is en la kan'ar'a-konkana, se dir'i neni'o'n pri mult'a'j gazet'o'j."}, {"text_idx": "#000487", "text": "Post sufic\u0302'e ampleks'a konsult'ad'o, kiu inkluziv'is eminent'ul'o'j'n, verk'ist'o'j'n, instru'ist'o'j'n, ge'patr'o'j'n de lern'ej'an'o'j kaj la ge'lern'ej'an'o'j'n mem, la sub's\u0302tat'a bel'art'a akademi'o de la konkana decid'is, ke la kan'ar'a est'u la prefer'at'a skrib'o. Sed la politik'e potenc'a prem'grup'o devanagara kontrau\u0306'as tiu'n c\u0302i decid'o'n, argument'ant'e, inter'ali'e, ke la feder'a bel'art'a akademi'o re'kon'as nur la devanagaran form'o'n de la konkana."}, {"text_idx": "#000488", "text": "Kaj nun, kiam oni instru'os la lingv'o'n ankau\u0306 en reg'ist'ar'a'j lern'ej'o'j, kelk'a'j parol'ant'o'j de la konkana rekomend'as, ke ek'uz'ad'i la devanagaran skrib'o'n pli'fort'ig'us la etn'a'j'n lig'o'j'n kun parol'ant'o'j de la lingv'o en la najbar'a'j sub's\u0302tat'o'j Maharas\u0302tr'o kaj Goao: en tiu last'a la oficial'a'j lingv'o kaj skrib'o est'as respektiv'e la konkana kaj la devanagara. Kritik'ant'o'j tamen montr'as, ke lau\u0306 statistik'o'j el la 979 reg'ist'ar'a'j element'a'j lern'ej'o'j en Goao la konkana est'as la instru'lingv'o en nur 81; kontrast'e, 930 lern'ej'o'j permes'as la instru'ad'o'n en la marata. Plu'e, en c\u0302iu'j prestig\u0302'a'j privat'a'j lern'ej'o'j la instru'lingv'o est'as la angl'a."}, {"text_idx": "#000489", "text": "Tri'a prem'grup'o rekomend'as la latin'a'n alfabet'o'n. La konkana en la latin'a skrib'o hav'as la plej mal'nov'a'n literatur'a'n tradici'o'n (jam de 1622) kaj dau\u0306r'e rest'as vigl'a (kontrast'e, la devanagara est'is unu'e uz'at'a por la konkana nur en 1893). Tiu c\u0302i grup'o argument'as, ke oni dev'as adopt'i la latin'a'n alfabet'o'n, ne nur c\u0302ar g\u0302i jam est'as vast'e uz'at'a inter la konkanoj en Goao, sed ankau\u0306 c\u0302ar g\u0302i facil'e funkci'us c\u0302e la konsider'ind'a (kaj influ'a) konkana diaspor'o ekster Barato. Efektiv'e, la apog'ant'o'j de la latin'a skrib'o dis'vast'ig'as modif'it'a'n latin'a'n skrib'o'n, kiu, lau\u0306 ili, est'as \u201eideal'a por la komput'il'a klav'ar'o\u201d."}, {"text_idx": "#000491", "text": "En MONATO 2005/7-8, p. 10, mi leg'is interes'eg'a'n artikol'o'n de Paul Gubbins pri last'a voc\u0302'don'ad'o kaj mal'tau\u0306g'ec'o de la brit'a elekt'a sistem'o. Mi tut'e sam'opini'as kun li. Mi vol'is nur preciz'ig'i unu asert'o'n de li por pli prav'ig'i la au\u0306tor'o'n. Lau\u0306 li, voc\u0302'don'is nur 61 % de la balot'rajt'ig'it'o'j kaj la venk'int'a Labor'ist'a Parti'o rikolt'is 36 % de la voc\u0302'o'j. Se tio est'as ver'o, ne est'as g\u0302ust'e, ke \u201eapog'as la reg'ist'ar'o'n nur kvar'on'o de la brit'a popol'o\u201d, sed matematik'e ec\u0302 sufic\u0302'e mal'pli, tio est'as nek du'on'o nek tri'on'o nek kvar'on'o, sed inter kvin'on'o kaj kvar'on'o. Kompat'ind'a mal'demokrati'o!"}, {"text_idx": "#000492", "text": "Almenau\u0306 vort'o'j'n dispon'ig'is la reg'ist'ar'o nig\u0302era al si'a popol'o, front'ant'a al mal'sat'eg'o. Lau\u0306 prezid'ant'o Tandja Mamadou, la land'o ne kon'as mal'sat'o'n. Mal'e: \u201eLa hom'o dev'as labor'i, antau\u0306 ol akir'i fort'o'j'n\u201d, dir'is la prezid'ant'o, neglekt'ant'e kriz'o'n, aflikt'ant'a'n la land'o'n ek'de maj'o 2005 kaj kau\u0306z'it'a'n de long'a ne'pluv'a period'o kaj de insekt'o'j, kiu'j for'mang\u0302'is rikolt'o'j'n."}, {"text_idx": "#000493", "text": "Tamen post tiel nom'at'a g\u0302eneral'a deklaraci'o politik'a pri la mal'sat'o, lanc\u0302'it'a de la c\u0302ef'ministr'o Amadou Hama c\u0302e la naci'a asemble'o, fin'fin'e ven'is nutr'aj\u0302'o'j kaj financ'a'j subvenci'o'j al Nig\u0302ero. Help'is divers'a'j inter'naci'a'j organiz'aj\u0302'o'j, inkluziv'e de Unicef, kies c\u0302ef-administr'ant'o en Nig\u0302ero Alain Balandi direkt'is la donac'o'j'n precip'e al vir'in'o'j, mam'nutr'ant'a'j si'a'j'n id'o'j'n. Ankau\u0306 la franc'a reg'ist'ar'o donac'is pli ol 200 000 eu\u0306r'o'j'n."}, {"text_idx": "#000494", "text": "Kaj la prezid'ant'o van'e atend'is"}, {"text_idx": "#000495", "text": "La unu'a'n de novembr'o 2005 est'is plan'it'a ne'oficial'a vizit'o de la grek'a prezid'ant'o Karolos Papulias en Albanio. Tiu last'e renkont'is la alban'a'n prezid'ant'o'n Alfred Moisiu en Janina (Greki'o). Tiam Moisiu star'ig'is demand'o'n pri etn'o'kultur'a alban'a log\u0302'ant'ar'o en nord-okcident'a Greki'o, nom'e c\u0302am'o'j, kiu'j grand'part'e est'is for'pel'it'a'j el Greki'o en 1944."}, {"text_idx": "#000496", "text": "La kial'o est'is absurd'a. En 1940 la ital'a'j fas\u0302ist'o'j de Mus'sol'in'i invad'is Greki'o'n el teritori'o, jam okup'it'a de ili en Albanio. Pro tio la iam'a grek'a reg\u0302'o dekret'is t.n. milit'a'n leg\u0302'o'n kun Albanio, kiu ankorau\u0306 ne est'as abol'it'a."}, {"text_idx": "#000497", "text": "Papulias vizit'is Albanion antau\u0306 1990 dum la total'ism'a reg\u0302im'o komun'ism'a. Alban'o'j konsider'as li'n \u201ekolomb'o de pac'o kaj amik'ec'o inter ambau\u0306 land'o'j\u201d. Li mem nask'ig\u0302'is en la alban'a region'o C\u0302amerio, kaj lau\u0306'dir'e mam'nutr'is li'n c\u0302am'a vir'in'o."}, {"text_idx": "#000498", "text": "Tamen cent'mil'o'j da c\u0302am'o'j, rifug\u0302'int'a'j en Albanio post 1944, ankorau\u0306 ne re'gajn'is si'a'j'n rajt'o'j'n pri propriet'aj\u0302'o'j en Greki'o. Kvankam en 1996 Greki'o kaj Albanio sub'skrib'is amik'ec'o-traktat'o'n, grek'a'j jug\u0302'ej'o'j ankorau\u0306 ne komenc'is re'don'i al c\u0302am'o'j ili'a'j'n lau\u0306'leg\u0302'a'j'n ric\u0302'aj\u0302'o'j'n."}, {"text_idx": "#000499", "text": "Tial, okaz'e de la plan'it'a vizit'o de la grek'a prezid'ant'o en sud'a Albanio, 150 manifestaci'ant'o'j pac'e atend'is ekster la rendevu'ej'o de la prezid'ant'o'j. Sed Papulias nul'ig'is si'a'n vizit'o'n kaj re'ven'is al Greki'o, dum la alban'a prezid'ant'o li'n van'e atend'is. La grek'a prav'ig'o pri la nul'ig'it'a renkont'ig\u0302'o ne konvink'is: \u201eLa alban'a reg'ist'ar'o toler'is manifestaci'o'n de alban'a'j ekstrem'ist'o'j c\u0302e la prezid'ant'a rendevu'ej'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000500", "text": "La alban'a prezid'ant'o taks'is la nul'ig'o'n \u201esen'precedenc'a kaj mal'agrabl'a okaz'int'aj\u0302'o\u201d. Kaj cert'e, mal'antau\u0306 la grek'a kondut'o sent'ebl'as ali'a'j kaj pli profund'a'j kau\u0306z'o'j. Ne'long'e antau\u0306'e vizit'is Atenon la c\u0302ef'ministr'o de Serbi'o Vojislav Kos\u030ctunica, kiu akir'is grek'a'n sub'ten'o'n por si'a plan'o por la status'o de Kosovo."}, {"text_idx": "#000501", "text": "Tiu c\u0302i plan'o kontrast'as al la opini'o de la alban'a reg'ist'ar'o kaj mem de la alban'a prezid'ant'o, kiu'j postul'as sen'de'pend'ec'o'n de Kosovo dis'de Serbi'o kaj Montenegro. Tial la vizit'o de Papulias pov'us koler'ig'i Serbi'o'n, mal'nov'a'n alianc'an'o'n de Greki'o. Oni memor'u, ke dum la milit'o en Kosovo en 1999 Greki'o sub'ten'is Milos\u0302evic\u0302on. La alban'a reg'ist'ar'o argument'as, ke sen'de'pend'a Kosovo pli'fort'ig'us la politik'a'n pozici'o'n ne nur de alban'o'j en Balkani'o, sed ankau\u0306 de kroat'o'j, sloven'o'j kaj ali'a'j, kiu'j est'u konsider'at'a'j konkur'ant'o'j por Greki'o kaj ties ambici'o'j en la region'o."}, {"text_idx": "#000502", "text": "Tial pac'a manifestaci'o de c\u0302am'o'j dum vizit'o de grek'a prezid'ant'o neniel pov'as est'i konsider'at'a grav'a obstakl'o kaj minac'o al grek'o'j, kiu'j si'a'vic'e amas'e manifestaci'is en Ateno dum vizit'o de la eks'a uson'a prezid'ant'o Clinton. Sed Clinton ne nul'ig'is si'a'n vizit'o'n, taks'ant'e la manifestaci'ant'o'j'n indik'o'j pri demokrati'a s\u0302tat'o."}, {"text_idx": "#000503", "text": "La total'ism'a'j reg\u0302im'o'j de la 20a jar'cent'o est'ig\u0302'is, c\u0302ar influ'hav'a'j hom'o'j au\u0306 ne atent'is pri la kresk'ant'a dang\u0302er'o, kre'at'a de demagog'o'j kaj fanatik'ul'o'j, au\u0306 g\u0302i'n simpl'e ignor'is. La sag\u0302'a hispan'de'ven'a uson'a filozof'o Georg'e Santayana skrib'is en 1905: \u201eTiu'j, kiu'j ne pov'as re'memor'i la pas'int'ec'o'n, est'as kondamn'it'a'j ripet'i g\u0302i'n.\u201d"}, {"text_idx": "#000504", "text": "La ret'ej'o montr'as tendenc'o'n kaj minac'o'n ebl'e pli grav'a'j'n kaj pli potenc'a'j'n, ol ec\u0302 la ideologi'o'j de Hitlero kaj Stalin'o. Vid'ig\u0302'as map'o, montr'ant'a la ampleks'o'n de uson'a influ'o en la mond'o. Sub la map'o leg'ig\u0302'as la jen'a'j aline'o'j, sub'skrib'it'a'j de iu William Kristol, prezid'ant'o:"}, {"text_idx": "#000505", "text": "La Projekt'o por la Nov'a Uson'a Jar'cent'o est'as sen'profit'a eduk'a organiz'aj\u0302'o, dedic\u0302'it'a al kelk'e da fundament'a'j asert'o'j, nom'e, ke uson'a gvid'ad'o est'as bon'a kaj por Uson'o kaj por la mond'o, kaj ke gvid'ad'o tia postul'as potenc'o'n milit'a'n, energi'o'n diplomati'a'n kaj akcept'o'n de princip'o'j moral'a'j."}, {"text_idx": "#000506", "text": "La Projekt'o por la Nov'a Uson'a Jar'cent'o intenc'as, per el'don'ad'o de inform'il'o'j, esplor-refer'aj\u0302'o'j, propagand'a j\u0302urnal'ism'o, konferenc'o'j kaj seminari'o'j, klar'ig'i, kio'n implic'as uson'a tut'mond'a gvid'ad'o. G\u0302i streb'os ankau\u0306 sub'ten'ig'i vigl'a'n kaj lau\u0306'princip'a'n politik'o'n pri uson'a inter'ven'o inter'naci'a kaj stimul'i util'a'n publik'a'n debat'ad'o'n pri ekster'land'a kaj defend'a politik'o'j kaj pri la rol'o de Uson'o en la mond'o."}, {"text_idx": "#000507", "text": "Monak'o est'as et'a princ'land'o sud'e de Franci'o, kiu tradici'e viv'as el bank'o'j, kazin'o kaj turism'o (fam'e kon'at'a'j est'as la kakt'a g\u0302arden'o kaj la akvari'o). Dum la last'a'j dek jar'o'j, sub instig'o de princ'o Rainier [renje\u0301] la 3a konstru'ig\u0302'is tre modern'a en'rok'a staci'dom'o, art'e'far'it'a haven'o kaj Grimaldi Forum, mal'ferm'it'a al divers'a'j arang\u0302'o'j: koncert'o'j, danc'o'j, kongres'o'j, ekspozici'o'j. Nun g\u0302i prezent'is \u201eunik'a'n vojag\u0302'o'n centr'e de Afrik'o kaj ties art'o\u201d. Unu'a'foj'e est'is vid'ebl'a'j kaj art'aj\u0302'o'j, kiu'j datum'as de 5000 jar'o'j antau\u0306 ni'a era'o kaj modern'aj\u0302'o'j, c\u0302ef'e el privat'a kolekt'o de Je'a'n Pigozzi el Svis'land'o."}, {"text_idx": "#000508", "text": "Art'o'j el antikv'a sub'sahar'a afrik'a bel'ec'o, perfekt'ec'o, harmoni'o karakteriz'as la prezent'it'a'j'n art'aj\u0302'o'j'n. Ili est'as lig'it'a'j al la soci'a'j kaj religi'a'j tradici'o'j. Tie ebl'as mal'trov'i aj\u0302'o'j'n el Sudano de antau\u0306'faraon'a epok'o, cert'e la font'o de ili'a art'o. Ankau\u0306 mult'a'j'n lign'aj\u0302'o'j'n, c\u0302ef'e mask'o'j'n, kiu'j cel'is kas\u0302'i person'ec'o'n au\u0306 montr'i ali'a'n au\u0306 serc\u0302'i protekt'o'n. Ideal'ig'o de la person'ec'o konduk'is al ideal'ig'o de portret'o'j, simetri'a'j, ripoz'ig'a'j, sed dum la vizit'ant'o promen'as tra la 4000 m2 de la ekspozici'o, li est'as traf'it'a de la divers'ec'o de vizag\u0302'esprim'o'j. Se iu'j em'as konsider'i afrik'a'n art'o'n \u201enegr'a\u201d, \u201eprimitiv'a\u201d, post vizit'o de tiu ekspozici'o, ili dir'us nur \u201eart'o\u201dn: el Ife, latun'a'j portret'o'j de la reg\u0302'o'j de la 11a jar'cent'o, terakot'aj\u0302'o'j el la Nok-civiliz'o au\u0306 bronz'aj\u0302'o'j el Igbo-Ukwu (Nig\u0302erio). Tiu'j hom'o'j, muzik'ist'o'j, reg\u0302'o'j, kok'o'j memor'ig'is al mi c\u0302in'a'j'n skulpt'aj\u0302'o'j'n. Re'trov'ig\u0302'is en la nekropol'o de Bur'a-Astoda Sikka (nord-orient'e de Niame'o) 400 funebr'a'j pot'o'j kun c\u0302eval'o'j el la jar'o'j 200 g\u0302is 1000."}, {"text_idx": "#000509", "text": "La fam'a'j dogonoj el Mali'o prezent'as kaj lign'a'j'n kaj s\u0302ton'a'j'n skulpt'aj\u0302'o'j'n, kiu'j rol'is kiel lig'il'o'j kun di'o. Sekv'as ebur'aj\u0302'o'j (kuler'o'j, muzik'il'o'j el Benino), sur kiu'j kus\u0302'as krokodil'o, se g\u0302i ne est'as la pint'ing'o. Tre esprim'pov'a'j est'as la lign'a'j mask'o'j el Bamama (Nig\u0302erio, 17a jar'cent'o). Interes'e est'as, ke ek'de la 19a jar'cent'o en skulpt'aj\u0302'o'j miks'ig\u0302'as lign'o, led'o, plum'o'j, perl'o'j, metal'o ktp. La bronz'a'j plak'aj\u0302'o'j, kiu'j ornam'is palac'o'n en Ob'a (Benino) montr'as, ke tiu palac'o est'is pli grand'a ol la tiam'a bors'ej'o en Amsterdamo!"}, {"text_idx": "#000510", "text": "Rilat'o'j kun la eu\u0306rop'a art'o"}, {"text_idx": "#000511", "text": "Taks'ant'e tiu'n art'o'n tra g\u0302i'a'j kriteri'o'j, eu\u0306rop'a'j kritik'ist'o'j em'as parol'i pri real'ism'o au\u0306 kub'ism'o (la hom'a'j part'o'j est'as sen'de'pend'a'j kaj la korp'o ne formal'a) au\u0306 ekspresionism'o (kun liber'vol'a akcent'ad'o de korp'a'j part'o'j, man'o, pied'o, muskol'o'j) au\u0306 sur'real'ism'o (en'konduk'ant'a imag'it'a'n real'ec'o'n). C\u0302ar fin'e de la 19a jar'cent'o kaj komenc'e de la 20a mult'a'j eu\u0306rop'a'j pentr'ist'o'j (ekzempl'e Picasso, Derain, Le\u0301ger, Modigliani, Nolde) est'is al'log'it'a'j de la afrik'a'j art'a'j verk'o'j, al'port'it'a'j tiam kiel simpl'a'j man'art'aj\u0302'o'j, iu sekci'o far'e de Le\u0301ger, Modigliani, Nolde au\u0306 Pechstein montr'as la rilat'o'j'n: c\u0302u kopi'o'j au\u0306 inspir'o'j?"}, {"text_idx": "#000512", "text": "Ver'a el'trov'o est'is la prezent'o de la nun'temp'a afrik'a art'o. La c\u0302ef'a kriteri'o por elekt'o est'is, ke la art'ist'o dev'as est'i afrik'an'o kaj viv'i en Afrik'o. Mult'a'j art'aj\u0302'o'j hav'us lok'o'n en la c\u0302ef'a'j mond'a'j muze'o'j pri nun'temp'a art'o, sed bedau\u0306r'ind'e, ne'kon'o au\u0306 snob'ism'o las'as ili'n en privat'a'j kolekt'o'j. La vizit'ant'o zigzag'as au\u0306 serpent'um'as en labirint'o, kie pentr'aj\u0302'o'j, skulpt'aj\u0302'o'j, fot'o'j, munt'aj\u0302'o'j, kun'glu'aj\u0302'o'j, pot'o'j, totem'o'j, akvarel'o'j, desegn'aj\u0302'o'j, bild'o'j ktp prezent'as bunt'a'n kaj kolor'a'n bild'o'n pri tiu kontinent'o, kie reg'as el'turn'ig\u0302'em'o, re'util'ig'ad'o kaj respekt'o de la pra'ul'o'j. C\u0302io re'trov'ig\u0302'as en la nun'a'j art'aj\u0302'o'j: mi tiel mal'kovr'is la plur'kolor'a'j'n skulpt'aj\u0302'o'j'n kaj pentr'aj\u0302'o'j'n de Lilanga (Tanzanio) pri kult'o de pra'ul'o'j, la totem'o'j'n el terakot'o de Camara (Sen'egal'o), la tomb'o'j'n de Efiaimbelo (Madagaskaro). El plast'a'j botel'eg'o'j, Hazoume el Benino dau\u0306r'ig'as la tradici'o'n de mask'o'j dum Dakpogan (Benino) far'is ili'n el vetur'il'pec'o'j. Mansaray (Siera-Leon'o) fabrik'as mas\u0302in'o'n, kiu memor'ig'as la \u201emodern'a'j'n temp'o'j'n\u201d de Chaplin. Gedewon (Etiopio) desegn'as seri'o'n de talisman'o'j por kurac'i la korp'o'n kaj anim'o'n. La pentr'aj\u0302'o'j de Mok'e (D. R. Kongo) simil'as al tiu'j sen'relief'a'j bild'o'j, en kies tru'o'n vi met'as la kap'o'n kaj fot'ig\u0302'as: nur la vizag\u0302'o viv'as. Bouabre (Ebur-Bord'o) prezent'as 448 bild'o'j'n pos\u0302'format'a'j'n. Ne ebl'as list'ig'i c\u0302iu'j'n, ekzempl'e Ojeikeje (Nig\u0302erio) kies fot'o'j de har'plekt'aj\u0302'o'j hav'as etn'a'n, kultur'a'n kaj art'a'n valor'o'n."}, {"text_idx": "#000513", "text": "La art'ist'o'j est'as jun'a'j: la plej jun'a nask'ig\u0302'is en 1970, la pli'mult'o nask'ig\u0302'is en la 30aj g\u0302is la 50aj jar'o'j. La plej last'a'n pentr'aj\u0302'o'n \u201eTsunamo\u201d far'is Onyango en 2005."}, {"text_idx": "#000514", "text": "Post Monak'o, la ekspozici'o ir'os al Toront'o: do se vi est'as en Kanado ne mal'traf'u la okaz'o'n; afrik'a art'o ind'as tut'mond'a'n dis'kon'ig'o'n."}, {"text_idx": "#000518", "text": "Kiam s\u0302i turne'is kun si'a naci'a team'o en mal'proksim'a'j urb'o'j de ni'a land'o, s\u0302i send'is al mi leter'o'j'n kaj pos\u0302t'kart'o'j'n kaj, re'ven'int'e, c\u0302iam al'port'is por mi et'a'j'n suvenirojn. Mi s\u0302at'is s\u0302i'a'j'n skrib'aj\u0302'o'j'n pro s\u0302i'a elegant'e angul'ec'a man'skrib'o. G\u0302is nun g\u0302i rest'as la plej bel'a skrib'manier'o, kiu'n mi iam ajn vid'is."}, {"text_idx": "#000520", "text": "La rev'o de Liz'a est'is la mond'kon'at'a moskva cirk'o, s\u0302i nepr'e vol'is iam el'pas\u0302'i kiel trampolin'salt'ant'o en la aren'o de tiu cirk'o. Tio est'is s\u0302i'a dezir'eg'o, s\u0302i'a cel'o, s\u0302i'a c\u0302io. Iu'n tag'o'n s\u0302i vojag\u0302'is al Moskvo por el'prov'i si'a'j'n fort'o'j'n kaj s\u0302anc'o'j'n. S\u0302i neniam plu re'ven'is en ni'a'n urb'o'n. El s\u0302i'a'j leter'o'j ni ek'sci'is, ke post mult'a'j klopod'o'j s\u0302i sukces'is ricev'i lok'o'n en la trampolin'a trup'o de la moskva cirk'o. Sed dum unu el la unu'a'j prezent'ad'o'j, far'ant'e du'obl'a'n mort'o'salt'o'n, s\u0302i krud'e fal'is kaj romp'is al si unu gamb'o'n. Labor'i en cirk'o s\u0302i ne plu pov'is. Ankau\u0306 el mi'a cirk'a karier'o fin'fin'e neni'o rezult'is."}, {"text_idx": "#000521", "text": "Jar'o'j'n post'e, dum kelk'tag'a rest'ad'o en Moskvo, mi renkont'ig\u0302'is kun Liz'a. S\u0302i log\u0302'is kun'e kun si'a plen'kresk'a fil'in'o. La rilat'o'j inter ili est'is strec\u0302'a'j. Ili tut'e ne kompren'is unu la ali'a'n, ec\u0302 ne prov'is tio'n. Kaj dum iu moment'o mi pens'is, ke la tut'a'n am'o'n, kiu'n dev'us ricev'i s\u0302i'a fil'in'o, ricev'is iam mi ..."}, {"text_idx": "#000522", "text": "Ni sid'is en s\u0302i'a c\u0302ambr'o kaj inter'parol'is, Liz'a montr'is al mi nov'a'n vide'o'film'o'n pri la fam'a c\u0302in'a cirk'o. G\u0302is nun la cirk'o rest'as s\u0302i'a plej fort'a pasi'o. Mi sent'is mi'n tiel, kvazau\u0306 neni'o s\u0302ang\u0302'ig\u0302'is dum tiu'j kelk'a'j jar'dek'o'j, kvazau\u0306 ni neniam dis'ig\u0302'is ..."}, {"text_idx": "#000523", "text": "C\u0302e la adiau\u0306'o s\u0302i dir'is al mi: \u201eC\u0302u vi sci'as, ke mi neniam pov'is forges'i la kuk'et'o'j'n kun konfit'aj\u0302'o, kiu'j'n frit'is vi'a patr'in'o? ...\u201d"}, {"text_idx": "#000524", "text": "Est'as dang\u0302er'e labor'i en Kabul'o. Konsil'ind'as, ke fremd'ul'o ne al'ven'u la c\u0302ef'urb'o'n de Afgani'o tut'e sol'a, sen help'o'pret'a amik'o. Afgan'o'j sopir'as al pac'o. Tial la lingv'o de pac'o vek'as iom'a'n interes'o'n c\u0302e ili. Mi dank'as al Husnbanu Ghanzanfar, la dekan'o de la lingv'a kaj literatur'a fakultat'o en la kabul'a universitat'o por la ebl'ig'o de Esperant'o-kurs'o en land'o sub post'milit'a procez'o. La libr'o- kaj vort'ar-bezon'o en la pas\u0302tua kaj la persa grand'as."}, {"text_idx": "#000525", "text": "Sur au\u0306str'a au\u0306t'o's\u0302ose'o oni rajt'as vetur'i maksimum'e 130 km hor'e. Tio ne sufic\u0302'as al la au\u0306str'a vic'c\u0302ef'ministr'o Hubert Gorbach [gorbah\u0302]. Li vol'as permes'i \u201erapid'ec'o'n 160\u201d sur difin'it'a'j voj'o'j. Tuj sekv'is protest'o'j: Tro da bru'o! Tro da emisi'o'j! Mal's\u0302par'o de energi'o! Pli da akcident'o'j!"}, {"text_idx": "#000526", "text": "La politik'ist'o embaras'ig\u0302'is. En kiu federaci'a land'o li trov'os au\u0306t'o's\u0302ose'o'n por test'i la projekt'o'n? Krom'e la afer'o ne valor'as la pen'o'n. Se oni vetur'as 20 km je 130 km hor'e, oni bezon'as 9 minut'o'j'n kaj 14 sekund'o'j'n. Se oni vetur'as la sam'a'n distanc'o'n je 160 km hor'e, la vetur'o dau\u0306r'as 7 minut'o'j'n 30 sekund'o'j'n. Oni s\u0302par'as nur unu minut'o'n kaj 44 sekund'o'j'n. Sed la mov-energi'o pli'alt'ig\u0302'as je 51 % kaj, sekv'e, pli'mult'ig\u0302'as la akcident'o'j."}, {"text_idx": "#000527", "text": "La parlament'a elekt'o de 2005 don'is bizar'a'j'n rezult'o'j'n. La mal'grand'a'j parti'o'j g\u0302eneral'e perd'is sub'ten'o'n, sed ili gajn'is influ'o'n en la nov'a reg'ist'ar'o. Du el ili hav'as posten'o'j'n en la ministr'ar'o. La nov'a Maori'a Parti'o kapt'is kvar elekt'o- distrikt'o'j'n, dum g\u0302i'a proporci'o en la por'parti'a balot'o prav'ig'as nur tri mandat'o'j'n (memor'ind'as, ke Nov-Zelando hav'as proporci'a'n elekt'o'sistem'o'n simil'a'n al tiu de Germanio)."}, {"text_idx": "#000529", "text": "Tamen por kre'i reg'ist'ar'o'n ne sufic\u0302'is la 50 labor'ist'a'j seg\u0302'o'j en la 121-seg\u0302'a parlament'o. Kun la Progres'em'a Parti'o (1 mandat'o) kaj la Verd'ul'a Parti'o (6) la Labor'ist'a Parti'o hav'us 57 voc\u0302'o'j'n, kiu'j ankorau\u0306 ne sufic\u0302'us. Neces'is marc\u0302and'i kun ali'a'j parti'o'j, c\u0302ef'e kun Nov-Zelando Unu'e (7 mandat'o'j) kaj Unu'ig'it'a Est'ont'ec'o NZ (3), kiu'j jam dir'is antau\u0306 la balot'ad'o, ke ili sub'ten'os la parti'o'n, hav'ant'a'n la plej grand'a'n nombr'o'n de mandat'o'j."}, {"text_idx": "#000530", "text": "Fin'fin'e trov'ig\u0302'is kompromis'o: Nov-Zelando Unu'e kaj Unu'ig'it'a Est'ont'ec'o NZ hav'u po unu ministr'o'n ekster la kabinet'o. Ili sub'ten'u la reg'ist'ar'o'n rilat'e la koncern'a'j'n ministr'ej'o'j'n, sed voc\u0302'don'u pri ali'a'j afer'o'j lau\u0306 si'a'j parti'a'j program'o'j. Tiel ili rest'as ekster la formal'a koalici'o. Rezult'e neces'is s\u0302ang\u0302'i part'o'n de la Kabinet'a Gvid'libr'o (konvenci'o'j pri la funkci'ad'o de la kabinet'o) rilat'e la tiel nom'at'a'n kolektiv'a'n ministr'ar'a'n respond'ec'o'n."}, {"text_idx": "#000531", "text": "La estr'o de Nov-Zelando Unu'e Winston Peters [pitrz] far'ig\u0302'is ministr'o pri ekster'land'a'j afer'o'j. Kelk'a'j kontrau\u0306'is, dir'ant'e, ke Peters oft'e kritik'is tro'a'n en'migr'ad'o'n apart'e el azi'a'j land'o'j. Tamen Hel'e'n Clark atent'ig'is, ke Peters est'as spert'a politik'ist'o (antau\u0306'a vic'c\u0302ef'ministr'o), kiu sub'ten'as la politik'o'j'n de la Labor'ist'a Parti'o pri la kontrau\u0306'nukle'a leg\u0302'o kaj pri milit'o'j en Afgani'o kaj Irako."}, {"text_idx": "#000532", "text": "Krom'e la reg'ist'ar'o konsent'is pri kelk'a'j propon'o'j de Nov-Zelando Unu'e, ekzempl'e pli'grand'ig'i pensi'o'j'n de 65 % g\u0302is 66 % de la mez'a en'spez'o, subvenci'i serv'o'j'n por mal'jun'ul'o'j, en'posten'ig'i mil pli'a'j'n polic'an'o'j'n kaj alt'ig'i la minimum'a'n salajr'o'n al ekvivalent'o de proksim'um'e ses eu\u0306r'o'j hor'e."}, {"text_idx": "#000533", "text": "Pro la estr'o de Unu'ig'it'a Est'ont'ec'o Peter Dunne [pit'a da'n], la ministr'o pri impost'o'j, la reg'ist'ar'o konsent'is inter'ali'e re'konsider'i la leg\u0302'o'j'n pri prostitu'ad'o kaj pri sur'strat'a varb'ad'o kaj util'ig'i privat'a'j'n mal'san'ul'ej'o'j'n, por ke pacient'o'j c\u0302e s\u0302tat'a'j hospital'o'j ne tiom atend'u kurac'ad'o'n."}, {"text_idx": "#000534", "text": "La Maori'a Parti'o est'as nov'a parti'o, tamen g\u0302i sekv'as ar'o'n da ali'a'j prov'o'j de maori'o'j unu'ig'i si'a'j'n voc\u0302'o'j'n en propr'a parti'o. Ili'a kun'estr'o Tariana Turia est'is ministr'o en la antau\u0306'a labor'ist'a reg'ist'ar'o, g\u0302is s\u0302i eks'ig\u0302'is pro mal'konsent'o pri leg\u0302'o'j mal'avantag\u0302'a'j al maori'o'j koncern'e la mar'o'n kaj plag\u0302'o'j'n."}, {"text_idx": "#000535", "text": "Fin'e la reg'ist'ar'o pov'as kalkul'i pri 61 voc\u0302'o'j. La opozici'o hav'as 50 (au\u0306 54, se la Maori'a Parti'o voc\u0302'don'as kontrau\u0306 la reg'ist'ar'o). Hel'e'n Clark sukces'is gvid'i minoritat'a'n reg'ist'ar'o'n tra du antau\u0306'a'j mandat'period'o'j, do ver's\u0302ajn'e s\u0302i sam'e far'os de'nov'e."}, {"text_idx": "#000536", "text": "La 8an de novembr'o la prezid'ant'o de la Franc'a Respublik'o, uz'ant'e leg\u0302'o'n de 1955, dekret'is \u201ela escept'a'n stat'o'n sur la metropol'a teritori'o\u201d (tio est'as sur la eu\u0306rop'a part'o de Franci'o). Tiu'n leg\u0302'o'n star'ig'is la franc'a reg'ist'ar'o de Edgar Faure [edga\u0301r for] en Alg\u0302erio, kiam g\u0302i kontrau\u0306'batal'is la manifestaci'o'j'n antau\u0306 la sen'de'pend'ig\u0302'o de la land'o. Tia'n dekret'o'n kon'is ankau\u0306 la ge'av'o'j en Franci'o, pro la invad'o de la german'a'j arme'o'j. Sed ec\u0302 dum maj'o 1968 la tiam'a reg'ist'ar'o ne uz'is g\u0302i'n. Franc'o'j kon'is tia'n dekret'o'n de franc'a reg'ist'ar'o nur dum la revoluci'o de 1871, la Pariza Komun'um'o. C\u0302u do okaz'as nun en Franci'o nov'a revoluci'o?"}, {"text_idx": "#000537", "text": "La unu'a'j'n tumult'o'j'n est'ig'is la mort'o de du jun'ul'o'j el pariza antau\u0306'urb'o. Por evit'i polic'an'o'j'n, ili prov'is si'n kas\u0302'i en mort'ig'a'n s\u0302irm'ej'o'n: alt-tensi'a'n trans'form'ator'o'n. Kiel kutim'e en tia'j afer'o'j, la dir'o'j de la polic'an'o'j kaj tiu'j de la ali'a'j jun'ul'o'j de la urb'o mal'simil'as."}, {"text_idx": "#000538", "text": "Sed c\u0302i-foj'e Franci'o kon'is kvazau\u0306'a'n revoluci'o'n: g\u0302is 1400 au\u0306t'o'j brul'ig'it'a'j dum unu nokt'o \u2013 post la parol'ad'o de la prezid'ant'o \u2013 cent'o'j da jun'ul'o'j en'karcer'ig'it'a'j, tumult'o'j ne nur en la c\u0302ef'urb'o sed rapid'e en Marsejlo, Lion'o, Tuluz'o, Strasburgo, Saint-E\u0301tienne. Nord'e, sud'e, c\u0302iu urb'eg'o kon'is la fajr'eg'o'j'n, la alarm'o'j'n."}, {"text_idx": "#000539", "text": "Not'ind'as, ke kelk'a'j'n tag'o'j'n antau\u0306 la tumult'o'j la ministr'o pri intern'a'j afer'o'j, Nicolas Sarkozy [nikola\u0301 sarkozi\u0301], vizit'is nokt'e la pariz'an antau\u0306'urb'o'n Argenteuil [arj\u0302ante\u0301j], kon'at'a'n pro ties oft'a'j mal'ord'o'j, kaj dir'is antau\u0306 televid'a'j kamera'o'j, ke li \u201efor'bala'os la kanajl'o'j'n\u201d kaj \u201epur'ig'os la urb'o'j'n per Ka\u0308rcher\u201d [kerh\u0302er] (mark'o de akv'o's\u0302pruc'a pur'ig'mas\u0302in'o)."}, {"text_idx": "#000540", "text": "Sarkozy, dekstr'ul'o kaj rival'o de la prezid'ant'o, si'n prezent'as kiel iu'n, kiu parol'as kiel la franc'o'j, kon'as la problem'o'j'n de la popol'o, kaj sci'as kiel solv'i c\u0302io'n. Parol'ant'e tiel, li cel'is kiel kutim'e parol'ig'i pri li, prepar'ant'e la ven'ont'a'j'n balot'o'j'n, sed fakt'e li blov'is sur la fajr'o'n en la antau\u0306'urb'o'j."}, {"text_idx": "#000541", "text": "Dir'end'as, ke la antau\u0306'a reg'ist'ar'o de c\u0302ef'ministr'o Raffarin [rafare\u0301n] for'ig'is la subvenci'o'j'n de la asoci'o'j, kiu'j en tiu'j lok'o'j prov'as help'i la jun'ul'o'j'n. Tiu'j asoci'o'j, apog'at'a'j de la mal'dekstr'a'j reg'ist'ar'o'j, cel'as nek trov'i labor'o'n nek franc'ig'i ekster'land'an'o'j'n au\u0306 franc'o'j'n fremd-de'ven'a'j'n. Tamen ili lud'as grav'a'n soci'a'n rol'o'n, c\u0302ar ili est'as la sol'a'j lok'o'j, kie mil'o'j da ge'jun'ul'o'j, for'las'int'a'j la lern'ej'o'n kaj sen'labor'a'j, trov'as au\u0306skult'em'a'j'n hom'o'j'n. Ili est'as c\u0302ef'e la pruv'o, ke la franc'a'j politik'ist'o'j de la last'a'j 30 jar'o'j fiask'is en si'a'j ag'ad'o'j pri en'migr'ad'o, pri akcept'o de ekster'land'an'o'j, pri plen'labor'o."}, {"text_idx": "#000542", "text": "Dir'end'as, ke tiu'j antau\u0306'urb'o'j, kie viv'as milion'o'j da franc'o'j, est'as ne'hom'a'j. En La Courneuve [la kurne\u0301v] konstru'ig\u0302'is post la du'a mond'o'milit'o tur'o'j, kie log\u0302'as po g\u0302is 3000 person'o'j. Proksim'a'j al tiam'a'j fabrik'o'j, ili est'is ties dorm'ej'o'j. Mal'aper'is la fabrik'o'j en la 1980aj jar'o'j, sed la estr'o'j de la nov'a liberal'a mond'o pur'ig'is nek si'a'j'n uzin'o'j'n nek la dorm'ej'o'j'n de si'a'j eks'labor'ist'o'j. Pro mank'o de mon'o mal'facil'as zorg'i pri tiu'j konstru'aj\u0302'eg'o'j, rapid'e kaduk'ig\u0302'ant'a'j."}, {"text_idx": "#000543", "text": "Dir'end'as, ke ver'as la fraz'o: \u201eTiu'j, kiu'j brul'ig'as, est'as oft'e vir'o'j, jun'a'j kaj el ekster'land'a de'ven'o.\u201d Respond'end'as: \u201eVir'o'j jun'a'j el ekster'land'a de'ven'o ne trov'as labor'o'n, ne trov'as log\u0302'ej'o'n, ne pov'as en'ir'i danc'ej'o'n ...\u201d pro la antau\u0306'nom'o (Mohamed au\u0306 Narcisse), pro la kolor'o de la vizag\u0302'o. Kaj c\u0302io c\u0302i en Franci'o, land'o de la hom'a'j rajt'o'j."}, {"text_idx": "#000544", "text": "Dir'end'as, ke la franc'o'j prov'is c\u0302iu'j'n ebl'a'j'n politik'a'j'n kombin'o'j'n dum la last'a'j 30 jar'o'j: mal'dekstr'a prezid'ant'o (Mitterrand [mitera\u0301n]) kun mal'dekstr'a parlament'o, post'e kun dekstr'a parlament'o (c\u0302ef'ministr'o Chirac [s\u0302ira\u0301k]), post'e dekstr'a prezid'ant'o (Chirac) kun dekstr'a parlament'o, post'e kun mal'dekstr'a (c\u0302ef'ministr'o Jospin [j\u0302ospe\u0301n]), fin'e kvazau\u0306'a \u201ereg'ist'ar'o de naci'a unu'ig\u0302'o\u201d, dekstr'ul'o'j kaj mal'dekstr'ul'o'j, elekt'ant'e Chirac kontrau\u0306 la fas\u0302ism'em'a Le Pen. C\u0302io fiask'is: nek pli'bon'ig\u0302'o de la kondic\u0302'o'j de labor'o, nek de la soci'a viv'o. Mal'aper'as la labor'o, mal'aper'as la pensi'o'j."}, {"text_idx": "#000545", "text": "Hom'o'j viv'as en mal'nov'a'j kaj ac\u0302'a'j log\u0302'ej'o'j, sen iu ajn esper'o pri bon'ig\u0302'o, sen iu ajn esper'o trov'i labor'o'n krom kelk'a'j'n ac\u0302'a'j'n, sen trov'i iu'n ajn akcept'em'o'n en la soci'o. Kio perd'ot'as por ili? Neni'o. Kiu parol'as ili'a'nom'e en la parlament'o? Neni'u brun'a vizag\u0302'o inter la deput'it'o'j. Kiu postul'as por ili c\u0302e la sindikat'o'j? Neni'u brun'a vizag\u0302'o ankau\u0306 tie. Kiu estr'as la tumult'o'j'n? Neni'u. Revoluci'o hav'as, se ne estr'o'j'n, almenau\u0306 projekt'o'j'n, ideal'o'j'n. Revoluci'o? Ne, nur koler'eg'o."}, {"text_idx": "#000546", "text": "Koler'eg'o kontrau\u0306 soci'o, kiu ripet'ad'as afis\u0302'e, televid'e, radi'e, ret'e \u201eac\u0302et'u Nike, Chevignon, Bullrot\u201d, sed ne don'as al ili la kapabl'o'n akir'i tiu'j'n luks'a'j'n var'o'j'n: sen labor'o mank'as mon'o. Koler'eg'o, c\u0302ar kiam ili prov'as trov'i tiu'n mon'o'n, oni pun'as ili'n: evident'e, c\u0302ar s\u0302akr'ad'o de drog'o, de s\u0302tel'aj\u0302'o'j rest'as kontrau\u0306'leg\u0302'a. Tiu'j jun'ul'o'j ne prov'as kre'i nov'a'n mond'o'n, ili nur serc\u0302'as en'ir'i la reklam'a'n mond'o'n de Nike kaj ali'a'j. Tiu'n viv'o'n de facil'ec'o, de etern'a jun'ec'o inter bel'eg'a'j au\u0306t'o'j kaj am'ind'a'j vir'in'o'j, jen kio'n ili vol'as. Ili ne kulp'as pro tio: ili est'as nur erar'o'j en ni'a soci'o de ac\u0302et'em'o, de ador'ad'o al etern'a kresk'ad'o de la ekonomi'o."}, {"text_idx": "#000547", "text": "Tial la respond'o de la franc'a reg'ist'ar'o est'as pli bon'e kompren'ebl'a. Antau\u0306 revoluci'ul'o'j oni pov'as kapt'i la estr'o'j'n, la pens'ant'o'j'n, oni pov'as eventual'e diskut'i. Kontrau\u0306 \u201eerar'o'j\u201d de la sistem'o oni dev'as rapid'e brems'i la ard'o'j'n, obe'ig'i la ekster'leg\u0302'ul'o'j'n. Kaj la ali'a'j ne mov'ig\u0302'u, au\u0306 ..."}, {"text_idx": "#000548", "text": "La franc'o'j est'as antau\u0306'vid'ebl'a'j por neni'u, jam de kelk'a'j jar'o'j. Ili sci'is for'j\u0302et'i la eu\u0306rop'a'n ekstrem'e liberal'a'n konstituci'o'n, kontrau\u0306 la vol'o de preskau\u0306 c\u0302iu'j franc'a'j politik'ist'o'j kaj j\u0302urnal'ist'o'j. Sam'e en Nederlando. Ekster la tradici'a politik'a kamp'o ag'as asoci'o'j, nov'a'j fort'o'j, kiu'j plan'as ali'a'n mond'o'n, ali'a'j'n solv'o'j'n."}, {"text_idx": "#000549", "text": "Evident'as, ke neni'a politik'a solv'o funkci'os en la nun'a sistem'o. Dum firma'o pov'as for'pel'i la labor'ist'o'j'n, kiu'n g\u0302i ne plu bezon'as, la soci'o ne pov'as tiel facil'e mal'aper'ig'i la civit'an'o'j'n, kiu'j ne plu hav'as soci'a'n rol'o'n post la mal'aper'o de si'a labor'o. Ankau\u0306 en Greki'o kaj en Belgi'o sam'temp'e ek'brul'is au\u0306t'o'j. Franci'o ne est'as izol'it'a problem'o, sed nur la unu'a grand'a el'montr'o de la g\u0302eneral'a mal'bon'a stat'o de ni'a civilizaci'o. La sovag\u0302'a kapital'ism'a sistem'o est'as montr'ant'a si'a'j'n lim'o'j'n."}, {"text_idx": "#000550", "text": "Kio okaz'as en Franci'o ne est'as revoluci'o, sed nur signal'o, ke g\u0302i pov'as al'ven'i. C\u0302ie."}, {"text_idx": "#000552", "text": "Protest'e kontrau\u0306 brid'ad'o de liber'a esprim'ad'o en Kroati'o, Zlatko Tis\u030cljar rifuz'as plu artikol'i pri tiu c\u0302i land'o. Si'a'j'n motiv'o'j'n li sub'e klar'ig'as."}, {"text_idx": "#000553", "text": "Pas'int'jar'e en novembr'o zagreba tribunal'o kondamn'is kroat'a'n intelekt'ul'o'n kaj mult'jar'a'n prezid'ant'o'n de la kroat'a Pen-klub'o, Predrag Matvejevic\u0301, je kvin'monat'a mal'liber'ig\u0302'o pro kalumni'o. Profesor'o'n Matvejevic\u0301 akuz'is bosnia verk'ist'o, kiu en la kroat'a gazet'ar'o dis'sem'is mal'ver'o'j'n pri bosniaj intelekt'ul'o'j. Matvejevic\u0301 menci'is li'n en artikol'o titol'it'a \u201eNi'a'j taliboj\u201d."}, {"text_idx": "#000554", "text": "La kroat'a leg\u0302'o pri inform'il'o'j permes'as akuz'o'j'n pro kalumni'o. Plej oft'e la akuz'ant'o'j est'as politik'ist'o'j, advokat'o'j kaj sub'ten'ant'o'j de la nun'a politik'o. Rezult'e, en la nov'a kroat'a s\u0302tat'o, gazet'o'j kaj j\u0302urnal'ist'o'j g\u0302is nun est'as pun'it'a'j je pli ol 1,5 milion'o'j da eu\u0306r'o'j. Ekzempl'e, al unu'sol'a hom'o la semajn'revu'o Feral Tribun'e dev'is pag'i pro unu artikol'o 30 000 eu\u0306r'o'j'n. Pro ali'a'j tia'j kondamn'o'j kaj la sekv'a financ'a s\u0302arg\u0302'o la revu'o nun aper'as lau\u0306 relativ'e mal'mult'e'kost'a nigr'a-blank'a format'o."}, {"text_idx": "#000556", "text": "Tial gazet'o'j au\u0306 unu'op'a'j verk'ist'o'j pov'os est'i materi'e detru'it'a'j pro iu ajn kritik'o. Tio kau\u0306z'os ver's\u0302ajn'e mem'cenzur'o'n kaj praktik'e neni'ig'os liber'a'n pens'flu'o'n kaj la ebl'o'n kritik'i politik'ist'o'j'n, korupt'ul'o'j'n kaj krim'ul'o'j'n."}, {"text_idx": "#000557", "text": "Kiom politik'ist'o'j, lig'it'a'j al jur'ist'o'j kaj jug\u0302'ist'ar'o, ag'as por silent'ig'i kritik'o'n, montr'as la plej nov'a kaz'o. Kroat'o akuz'is la kroat'a'n filozof'o'n Mil'a'n Kangrga pri anim'sku'o, c\u0302ar la filozof'o en si'a libr'o skrib'is, ke \u201ekroat'o'j est'as pli mal'sag\u0302'a'j ol best'o'j\u201d. Kangrga dir'is, ke kolomb'o kon'as si'a'j'n interes'o'j'n, sed mal'e kroat'o'j, kiu'j voc\u0302'don'is por parti'o, kiu dum 10 jar'o'j detru'is la ekonomi'o'n de la land'o."}, {"text_idx": "#000558", "text": "La akuz'int'o ofend'ig\u0302'is kaj c\u0302ef'o'j c\u0302e la tribunal'o rapid'ig'is la proces'o'n kontrau\u0306 la filozof'o malgrau\u0306 tio, ke la akuz'o est'as kontrau\u0306'leg\u0302'a. Oni ne pov'as akuz'i iu'n kiel kroat'o'n (aparten'ant'o'n al naci'o) sed nur kiel civit'an'o'n."}, {"text_idx": "#000559", "text": "Kio est'as kultur'o, kaj kiel g\u0302i rilat'as al lingv'o? La respond'o'j al tiu'j demand'o'j est'as kaj kompleks'a'j kaj tre vari'a'j. Lau\u0306 iu'j person'o'j kultur'o kaj lingv'o est'as tiom kun'lig'it'a'j, ke tut'e ne ebl'as apart'ig'i ili'n. Lau\u0306 ali'a'j person'o'j la lig'o inter ili est'as tre mal'fort'a, ec\u0302 mank'ant'a. Lau\u0306 iu'j person'o'j la kultur'o determin'as la lingv'o'n, kaj invers'e: la lingv'o determin'as la kultur'o'n. Lau\u0306 ali'a'j person'o'j la kultur'o manifest'ig\u0302'as nur per la krom'signif'o'j de specif'a'j vort'o'j; per histori'a'j au\u0306 religi'a'j kun'tekst'o'j, specif'a'j al unu grup'o. Oft'e est'as dir'it'e, ke por franc'o la vort'o \u201edi'o\u201d signif'as la teologi'o'n de la rom'katolik'a eklezi'o; kaj \u201eateist'o\u201d signif'as person'o'n, kiu mal'akcept'as la rom'katolik'a'n teologi'o'n. Pro tio franc'lingv'a'j verk'ist'o'j, nom'ant'a'j si'n \u201eateist'o'j\u201d, oft'e est'as tre teologi'plen'a'j, lau\u0306 person'o'j el ali'a'j kultur'o'j."}, {"text_idx": "#000561", "text": "C\u0302u efektiv'e est'as tiel? Kaj, se jes, kial Esperant'o ne spert'us la sam'a'n fenomen'o'n? Oni dir'as, ke Esperant'o est'as inter'kultur'a, au\u0306 egal'e ne'indig\u0302en'a por c\u0302iu. Ali'a'j koment'as, tamen, ke tio est'as nur part'e ver'a: Esperant'o est'as plen'e produkt'o de la hind'eu\u0306rop'a lingv'o'grup'o, kaj azi'an'o'j trov'as g\u0302i'n tre eu\u0306rop'ec'a. Kaj se Esperant'o far'ig\u0302'os g\u0302eneral'e la du'a lingv'o de c\u0302iu'j hom'o'j, c\u0302u ja sekv'os, ke la \u201emerkat'a'j potenc'o'j\u201d iel diferenc'os per si'a koncept'ar'o de la nun'a'j? C\u0302u la \u201ekoka-kola-kultur'o\u201d ek's\u0302ang\u0302'ig\u0302'os, se la uson'a'j kultur-imperi'ist'o'j esprim'os si'n per Esperant'o anstatau\u0306 per la angl'a? La esperant'ist'ar'o nun'temp'e est'as sufic\u0302'e mal'grand'a, por pov'i (plej'part'e) toler'i kultur'a'j'n diferenc'o'j'n de la kun'komunik'ant'o'j. Kaj, kiel kelk'a'j au\u0306tor'o'j emfaz'as, toler'as ambigu'ec'o'n en la parol'aj\u0302'o'j de ali'a'j person'o'j kaj en si'a'j propr'a'j dir'aj\u0302'o'j (kiam ili ne kon'as la preciz'a'j'n vort'o'j'n por esprim'i cert'a'n koncept'o'n)."}, {"text_idx": "#000562", "text": "Tut'e ali'a afer'o est'as la facil'ec'o au\u0306 mal'facil'ec'o de la angl'a lingv'o au\u0306 de Esperant'o. Est'as rimark'it'e, ke mult'a'j esprim'o'j, bon'e kon'at'a'j en Esperant'o, efektiv'e est'as komun'a'j al la plej'part'o de la eu\u0306rop'lingv'an'o'j, sed ne nepr'e al la ekster'eu\u0306rop'lingv'an'o'j. Est'as dezir'ind'eg'e, ke iu(j) azi'an'o(j), prefer'e azi'an'o'j, kiu'j ne kon'as ali'a'n eu\u0306rop'a'n lingv'o'n ol Esperant'o'n, kompil'u list'o'n de tia'j esprim'o'j."}, {"text_idx": "#000563", "text": "Ebl'e pli grav'e est'as, ke nek la angl'a'n, nek Esperant'o'n kapabl'as plen'e prononc'i mult'a'j person'o'j en Eu\u0306rop'o, nek en Azi'o (kaj sen'dub'e ankau\u0306 en Afrik'o; kaj, kompren'ebl'e, Latin-Amerik'o). G\u0302is kiom ebl'as toler'i prononc'o'diferenc'o'j'n rilat'e al la liter'o'j \u201el\u201d kaj \u201er\u201d? Kiom da vort'o'j disting'ig\u0302'as nur per si'a util'ig'o de \u201el\u201d kaj ne \u201er\u201d, au\u0306 invers'e, en la sam'a silab'a pozici'o? Kiu'j est'as tiu'j vort'o'j? La liter'o'j \u201eb\u201d kaj \u201ev\u201d kaj \u201ep\u201d kaj \u201ef\u201d prezent'as simil'a'n problem'o'n, unu au\u0306 pli el tiu'j fonem'o'j mank'as en divers'a'j c\u0302ef'lingv'o'j de la mond'o."}, {"text_idx": "#000566", "text": "Kelk'a'j au\u0306tor'o'j en la simpozi'o pri'trakt'as la problem'o'n de la uz'ad'o de plur'a'j lingv'o'j en unu land'o. Ali'a'j pri'trakt'as iom esoter'a'j'n teori'o'j'n lingv'ist'ik'a'j'n. Kelk'a'j bril'e pri'trakt'as si'a'n tem'o'n, kler'e kaj klar'e; ali'a'j tro kurt'e (neniu'j tro long'e!) por far'i pli ol skem'et'o'n."}, {"text_idx": "#000567", "text": "En'tut'e, c\u0302i tiu est'as libr'o, kiu vek'as la bezon'o'n trov'i solv'o'j'n, pli ol prezent'as solv'o'j'n. Do g\u0302i est'as ne por la super'entuziasm'a propagand'ist'o de Esperant'o, sed por la pens'em'ul'o. Valor'a pri'pens'ind'aj\u0302'ar'o."}, {"text_idx": "#000569", "text": "MONATO est'as unik'e interes'a, g\u0302i ver'e merit'as est'i sur pos\u0302t'mark'o! Sed mank'as klar'o en koment'o pri Klav'ar'skrib'o (MONATO 2005/11, p. 6). Mi ne tuj kompren'is, ke tem'as pri muzik'o, c\u0302ar tiu termin'o ne traf'is Enciklopedi'o'n (1933), nek iu'n ajn el'don'o'n de Plen'a Ilustr'it'a Vort'ar'o (Piv)."}, {"text_idx": "#000570", "text": "Dank'o'n al Antonio Vale\u0301n pro Kler'o kaj klar'o delekt'os la leg'ant'o'n (MONATO 2005/11, p. 22-23). Li traf'e emfaz'is la geni'a'n resum'o'n de Cherpillod, ke \u201etransitiv'ec'o kaj akuzativ'o est'as du apart'a'j mond'o'j\u201d. Mi nur vol'us preciz'ig'i la last'a'n rimark'o'n: jam form'ig\u0302'as angl'a lingv'ar'o (analog'e al la german'id'a, latin'id'a, slav'a, balt'a ktp) el dek'du'o da region'a'j lingv'o'j, kiu'j si'n ten'as al komun'a skrib'o. Skrib'o ne est'as lingv'o, kaj nur azen'o pov'as insist'i, ke iu lingv'o hav'as (ne hav'as) super'sign'o'j'n. Kaj pri fin'aj\u0302'o'j: Esperant'o hav'as nur 10 difin'it'a'j'n fin'aj\u0302'o'j'n, la angl'a \u2013 14 regul'a'j'n, sed divers'pozici'a'j'n, kun 20 signif'o'j, krom'e 300 ne'regul'a'j'n verb'o'j'n, kies divers'a'j signif'o'j pov'as hav'i sam'a'j'n form'o'j'n."}, {"text_idx": "#000571", "text": "En la 19a jar'cent'o en Japani'o oni komenc'is ekspozici'i pup'o'j'n, vest'it'a'j'n per krizantem'o'j. Iom post'e, antau\u0306 preskau\u0306 cent jar'o'j, park'o en la urb'o Hirakata far'ig\u0302'is la c\u0302ef'a ekspozici'ej'o por vid'i la krizantem'a'j'n pup'o'j'n. Tie, dum or'a period'o inter 1930 kaj 1980, vid'ebl'is au\u0306tun'e pli ol cent'o da natur'grand'a'j pup'o'j, arang\u0302'it'a'j en tri'dek'o da scen'ej'o'j lau\u0306 histori'a rakont'o."}, {"text_idx": "#000572", "text": "La ekspozici'o est'as ne simpl'a al'log'aj\u0302'o, sed tradici'a distr'aj\u0302'o baz'it'a sur kompleks'a meti'art'o. Sed krizantem'a'j pup'o'j ne plu al'log'as sufic\u0302'e da vizit'ant'o'j. Pli'e, la meti'ist'o'j mal'jun'ig\u0302'is, kaj mank'as spert'a'j post'e'ul'o'j. Tial en 2005 oni decid'is c\u0302es'ig'i la 96-jar'a'n tradici'o'n de la ekspozici'o en Hirakata."}, {"text_idx": "#000573", "text": "Por organiz'i ekspozici'o'n labor'is divers'a'j meti'ist'o'j. G\u0302arden'ist'o'j kresk'ig'is krizantem'o'j'n special'a'j'n kun fleks'ebl'a tig'o por facil'a arang\u0302'o. Pup'ist'o'j far'is pup'a'j'n kap'o'j'n kaj membr'o'j'n, kaj dekor'ist'o'j konstru'is la scen'o'j'n. Apart'e grav'is la tiel nom'at'a'j krizantem'ist'o'j, el kiu'j rest'as nur dek en Japani'o. Ili kre'is bambu'a'n fram'o'n, konform'a'n al la vest'o-form'o kaj en'plekt'is la krizantem'o'j'n."}, {"text_idx": "#000574", "text": "Neces'is cent'o g\u0302is du'cent'o da krizantem'o'j por unu pup'o. La krizantem'o'j sur la pup'o'j ne est'is tranc\u0302'it'a'j flor'o'j, sed re'ten'is si'a'j'n radik'o'j'n, c\u0302irkau\u0306'it'a'j'n per akv'o'plen'a musk'o. Regul'e akv'um'it'a'j, ili viv'is dum pli ol unu semajn'o sur la pup'o'j."}, {"text_idx": "#000575", "text": "Pov'as est'i, ke ebl'os vid'i unu'op'a'j'n krizantem'a'j'n pup'o'j'n en ali'a'j part'o'j de Japani'o. Sed la grand'a ekspozici'o en Hirakata nun aparten'as al la pas'int'ec'o."}, {"text_idx": "#000576", "text": "Kiam eu\u0306r'o ven'os al Litovio?"}, {"text_idx": "#000577", "text": "En Litovio oft'e au\u0306d'ebl'as, ke la jar'o 2006 est'as la last'a, kiam en la land'o cirkul'as la naci'a valut'o lido. Ek'de la 1a de januar'o 2007 g\u0302i'n dev'us anstatau\u0306'i la eu\u0306rop'a valut'o eu\u0306r'o. Tamen c\u0302u ver'e okaz'os tiel, kiel asert'as la au\u0306toritat'ul'o'j de la land'o, ne est'as cent'procent'e klar'e."}, {"text_idx": "#000578", "text": "En Kaunas, la du'a litova urb'o, Litova Bank'o arang\u0302'is ekspozici'o'n pri la est'ig\u0302'o de la eu\u0306r'o-mon'er'o'j. En g\u0302i ankau\u0306 est'is prezent'it'a la land'a flank'o de la est'ont'a litova eu\u0306r'o-mon'er'o. G\u0302i est'as rezult'o de konkurs'o, kiu'n Litova Bank'o iniciat'is en la jar'o 2004. G\u0302i'n part'o'pren'is 14 desegn'ist'o'j, kiu'j prezent'is 54 gips'a'j'n model'o'j'n. Kiel plej bon'a est'is elekt'it'a tiu de la skulpt'ist'o Antanas Z\u030cukauskas."}, {"text_idx": "#000579", "text": "Sur la litovaj eu\u0306r'o-mon'er'o'j est'os la s\u0302tat'a blazon'o Vytis kaj simbol'o'j neces'a'j por c\u0302iu'j eu\u0306r'o-mon'er'o'j \u2013 12 stel'et'o'j kaj la dat'o de stamp'ad'o. Reinoldijus S\u030carkinas, la prezid'ant'o de Litova Bank'o, dir'is, ke Litovio esper'as akir'i permes'o'n stamp'i mon'er'o'j'n sufic\u0302'e baldau\u0306."}, {"text_idx": "#000580", "text": "La Eu\u0306rop'a Komision'o, kontrol'int'a la situaci'o'n en la land'o'j, kiu'j cel'as en'konduk'i eu\u0306r'o'n ek'de la jar'o 2007 au\u0306 2009, konstat'is, ke Litovio, Estoni'o, Slovaki'o kaj Sloveni'o progres'is, sed ke Estoni'o kaj Litovio, kiu'j intenc'as ek'cirkul'ig'i la eu\u0306rop'a'n valut'o'n ek'de 2007, dev'os pli'vigl'ig'i la neces'a'j'n prepar'labor'o'j'n kaj kurag\u0302'ig'i la popol'o'n, obsed'it'a'n de tim'o de prez'o'kresk'o."}, {"text_idx": "#000582", "text": "Bankprezidanto S\u030carkinas inform'is, ke la labor'o'j pri la valut's\u0302ang\u0302'o en Litovio kost'os preskau\u0306 30 milion'o'j'n da eu\u0306r'o'j. Tiu'j'n el'spez'o'j'n kovr'os la land'o mem, Eu\u0306rop'a Centr'a Bank'o kaj Eu\u0306rop'a Komision'o. Li sub'strek'is, ke la preter'las'o ek'hav'i eu\u0306r'o'n en 2007 pov'us kau\u0306z'i serioz'a'j'n ekonomi'a'j'n mal'avantag\u0302'o'j'n."}, {"text_idx": "#000583", "text": "Organiz'aj\u0302'o'j pri protekt'ad'o de rajt'o'j de konsum'ant'o'j ek'dub'is, c\u0302u Litovio sukces'os kontrau\u0306'star'i la kresk'o'n de prez'o'j dum la ek'funkci'ig'o de eu\u0306r'o. Dum'e la ministr'ej'o pri financ'o'j propon'is al komerc'ist'o'j sub'skrib'i kvazau\u0306 honor'kod'o'n, per kiu entrepren'o'j si'n dev'ig'us c\u0302iu'j'n prez'o'j'n s\u0302ang\u0302'i lau\u0306 fiks'it'a lida-eu\u0306r'a kurz'o. Krom'e komerc'ist'o'j si'n dev'ig'us dum du monat'o'j antau\u0306 kaj post la en'konduk'o de eu\u0306r'o indik'i prez'o'j'n en ambau\u0306 valut'o'j. Tio est'u bon'a mem'reklam'a rimed'o kaj moral'a protekt'o kontrau\u0306 intenc'a prez'alt'ig'o."}, {"text_idx": "#000585", "text": "Enket'o montr'is, ke 87 % de la popol'o opini'as, ke la parlament'o dev'us al'pren'i leg\u0302'o'n, mal'permes'ant'a'n alt'ig'o'n de prez'o'j pro funkci'ig'o de eu\u0306r'o. Krom'e 63 % da enket'it'o'j kred'as, ke kun aper'o de eu\u0306r'o ili'a financ'a situaci'o mal'bon'ig\u0302'os."}, {"text_idx": "#000586", "text": "La reg'ist'ar'o'n, kiu far'as c\u0302io'n por ek'hav'i eu\u0306r'o'n ek'de 2007, precip'e mal'trankvil'ig'as la fakt'o, ke la jar'a inflaci'a indic'o en la land'o pov'as super'i la maksimum'o'n, permes'at'a'n lau\u0306 la Traktat'o de Mastrih\u0302to. Tiu traktat'o preskrib'as, ke en land'o, kiu cel'as al en'konduk'o de eu\u0306r'o, jar'a inflaci'o ne pov'as super'i je pli ol 1,5 procent'a'j punkt'o'j la averag\u0302'a'n indic'o'n de la tri EU-land'o'j kun la plej mal'alt'a inflaci'o."}, {"text_idx": "#000587", "text": "En septembr'o 2005 la jar'a inflaci'o en Litovio est'is 2,6 % kaj super'is la mastrih\u0302tan inflaci'a'n indic'o'n je nur 0,1 procent'a punkt'o. Dum la period'o de maj'o g\u0302is septembr'o 2005 la inflaci'o en Litovio ating'is 2,1 %, en Sloveni'o 2,2 % kaj en Estoni'o 3,8 %."}, {"text_idx": "#000588", "text": "Ju pli proksim'as la eu\u0306r'o, des pli mal'favor'a ig\u0302'as la si'n'ten'o de la popol'o. Enket'ad'o en novembr'o 2005 montr'is, ke 51 % de la enket'it'o'j opini'as, ke la land'o dev'us ne en'konduk'i eu\u0306r'o'n. Nur tri'on'o (34 %) opini'as, ke eu\u0306r'o est'as neces'a. Enket'ad'o dum la antau\u0306'a jar'o montr'is pli favor'a'n rezult'o'n: tiam por eu\u0306r'o jes'is 47,7 % kaj ne'is 36,3 % de la enket'it'o'j."}, {"text_idx": "#000589", "text": "Litova Bank'o, reg'ist'ar'o kaj parlament'o opini'as, ke nov'a referendum'o pri eu\u0306r'o ne est'as neces'a, c\u0302ar, lau\u0306 ili, la referendum'o de 2003 pri an'ig\u0302'o al Eu\u0306rop'a Uni'o signif'is ankau\u0306 akcept'o'n de komun'a valut'o. Tamen nov'a'j iniciat'o'j por organiz'i eu\u0306r'o-referendum'o'n en Litovio aper'as. Opozici'a Litova Naci'a Uni'o deklar'is, ke g\u0302i kolekt'os 300 000 jes-sub'skrib'o'j'n neces'a'j'n, por ke referendum'o okaz'u. La parlament'o jam du'foj'e rifuz'is propon'o'n de opozici'a liberal-demokrat'a frakci'o pri arang\u0302'o de referendum'o."}, {"text_idx": "#000590", "text": "Kelk'a'j'n tag'o'j'n antau\u0306 la 30-jar'ig\u0302'o de la mort'o de general'o Franc'o [frank'o], la 20an de novembr'o, aper'is en la ital'a j\u0302urnal'o Corriere della Ser'a intervju'o al Manuel [manu\u0306e\u0301l] Frag'a, eks'ministr'o pri propagand'o de la hispan'a diktatur'o, fond'int'o kaj prezid'ant'o de la dekstr'ism'a Popol'a Parti'o kaj dum jar'o'j prezid'ant'o de Galegi'o. En g\u0302i li taks'as la diktator'o'n \u201epac'ig'int'o\u201d. Ne ebl'as pli kruel'e mal'g\u0302ust'a asert'o por la star'ig'int'o de 40-jar'a fas\u0302ism'a reg\u0302im'o per fiask'a arme'a puc\u0302'o, kiu trans'ir'is al tri-jar'a milit'o (1936-1939). La milit'o mem, kau\u0306z'it'a de la puc\u0302'int'o'j, rekt'e mort'ig'is cent'o'j'n da mil'o'j da hom'o'j."}, {"text_idx": "#000591", "text": "La mal'antau\u0306'front'a'j'n politik'a'j'n murd'it'o'j'n de la fas\u0302ist'o'j en tiu period'o oni kalkul'as je 100 000, al kiu'j al'don'end'as pli'a'j 50 000 ekzekut'it'o'j g\u0302is 1945. Krom'a'j 270 000 est'is en'karcer'ig'it'a'j kaj 400 000 fug\u0302'is ekster'land'e'n por evit'i la teror'o'n. La sang'a sub'prem'ad'o kaj politik'a teror'o ne lim'ig\u0302'is al la unu'a'j jar'o'j de la fas\u0302ism'a reg\u0302im'o, c\u0302ar la diktator'o sub'skrib'is mort'o'kondamn'o'j'n al politik'a'j mal'liber'ul'o'j lau\u0306'long'e de si'a tut'a reg-period'o, ec\u0302 en la mort'o'lit'o. Pac'ig'int'o? Cert'e, mal'e."}, {"text_idx": "#000592", "text": "Last'e, dir'ind'as, ke post 30 jar'o'j la hispan'a reg'ist'ar'o plu s\u0302uld'as honor'ig'o'n al la batal'int'o'j por la tiam'a demokrati'a reg'ist'ar'o kontrau\u0306 la puc\u0302'int'o'j, kaj al la reprezali'it'o'j: murd'it'o'j, mal'liber'ig'it'o'j, mal'dung'it'o'j kaj pri's\u0302tel'it'o'j de ili'a'j posed'aj\u0302'o'j. Kaj ne nur honor'ig'o'n, c\u0302ar mult'a'j el tiu'j posed'aj\u0302'o'j rest'as ankorau\u0306 ne re'don'it'a'j."}, {"text_idx": "#000593", "text": "Inter'temp'e ankau\u0306 la uson'a popol'o mem pli'mult'e kontrau\u0306'as la milit'o'n de si'a reg'ist'ar'o kontrau\u0306 Irako. Est'us nun facil'e kaj log'e por tiu'j inter ni, kiu'j jam antau\u0306'milit'e avert'is, ke neni'u el la argument'o'j prezent'it'a'j de Vas\u0302ington'o por invad'o est'is ver'a, kaj ke g\u0302i nepr'e konduk'os al fiask'o kaj katastrof'o, kun triumf'o dir'i retro'rigard'e: \u201eNun vi vid'as, ke ni prav'is! Est'as katastrof'a fiask'o!\u201d Tia triumf'o ne konven'as, c\u0302ar ni tiam ne admon'is kaj avert'is por c\u0302ikan'i la uson'a'n reg'ist'ar'o'n, sed c\u0302ar ni tim'is, ke la dum jar'dek'o'j sufer'int'a iraka popol'o per tia milit'o dev'os el'ten'i pli'a'j'n, ali'a'j'n sufer'o'j'n."}, {"text_idx": "#000594", "text": "Bedau\u0306r'ind'e g\u0302ust'a est'is ankau\u0306 ni'a prognoz'o, ke ec\u0302 post sukces'o uson'a (do la for'pel'o de despot'o Sadam Husajn [sada\u0301m husa\u0301jn]) la land'o'n terur'ig'os inter'civit'an'a milit'o; cert'e, la okupaci'a'j trup'o'j prefer'as parol'i pri teror'ism'o, sed fakt'o est'as ke inter du mal'amik'a'j islam'a'j grup'o'j (suna'ist'o'j kaj s\u0302ijaist'o'j) furor'as sang'a batal'o, pro kiu preskau\u0306 c\u0302iu'tag'e mort'as dek'o'j da sen'kulp'a'j hom'o'j. La mal'mult'a'j uson'a'j soldat'o'j ne pov'as mal'help'i tiu'j'n sang'a'j'n batal'o'j'n \u2013 jen la evident'a, komplet'a fiask'o."}, {"text_idx": "#000595", "text": "La uson'a'j trup'o'j ne nur ne pov'as protekt'i la irak'an log\u0302'ant'ar'o'n, ili ankau\u0306 ne komplet'e pov'as protekt'i si'n mem, spit'e al si'a bon'eg'a ekip'aj\u0302'o. Kiam en au\u0306tun'o pas'int'jar'a mort'is jam la du'mil'a uson'a soldat'o per mem'mort'ig'a atenc'o, tio est'is signal'o por vast'a'j part'o'j de la uson'a soci'o, definitiv'e ne plu fid'i al si'a prezid'ant'o Georg'e W. Bush [g\u0302org\u0302 dablju bus\u0302], kiu obstin'e asert'as, ke li defend'as la uson'a'n liber'ec'o'n en Bagdado. Sufic\u0302'is jam la mensog'o'j kaj skandal'o'j pri kaj pro tiu milit'o. Kiam li antau\u0306 la invad'o asert'is, ke li hav'as klar'a'j'n pruv'o'j'n, ke Sadam dispon'as pri amas-detru'a'j arm'il'o'j, ni avert'is, ke tia'j pruv'o'j ne ekzist'as, mal'e. Inter'temp'e ni sci'as, ke la sol'a font'o, pri kiu dispon'is tiu'temp'e la uson'a reg'ist'ar'o, est'is tre nebul'a atent'ig'o de (g\u0302ust'e!) german'a sekret'a serv'o, ke perfid'ul'o iraka rakont'is, ke la despot'o hav'as tia'j'n arm'il'o'j'n. Sed la german'a sekret'a serv'o al'don'is: la atest'ant'o est'as tut'e ne'kred'ind'a. Kial tamen oni trans'don'is tiu'n inform'o'n al ali'a'j, do ankau\u0306 uson'a'j sekret'a'j serv'o'j? Probabl'e la german'o'j ne vol'is post'e rikolt'i riproc\u0302'o'j'n, se tamen la asert'o est'us ver'a. La german'a reg'ist'ar'o re'ag'is konsekvenc'e kaj ne kred'is ne'kred'ind'a'n asert'ant'o'n, Bush kaj kompan'o'j simpl'e ignor'is la avert'o'n pri ne'kred'ind'ec'o."}, {"text_idx": "#000596", "text": "Al'don'ig\u0302'is plur'a'j skandal'o'j, kiel la mal'human'a'j tortur'o'j en karcer'o en Bagdado far'e de uson'a'j soldat'o'j (kaj soldat'in'o), mensog'o'j pri prov'o de Sadam akir'i atom'arm'il'o'j'n en Nig\u0302erio kaj, lig'e al tio, mal'kovr'o de kontrau\u0306'leg\u0302'a'j metod'o'j de la uson'a sekret-serv'o Ci'a, fin'e ec\u0302 raport'o'j pri tortur'ej'o'j de Ci'a en plur'a'j ali'a'j land'o'j, kie'n oni kas\u0302'e transport'is oni'dir'a'j'n teror'ist'o'j'n. Apart'e tikl'e en tiu kun'tekst'o est'as, ke g\u0302ust'e en Germanio, kiu de'komenc'e kontrau\u0306'is la Irak-milit'o'n, trov'ig\u0302'is central'o de tiu'j kontrau\u0306'leg\u0302'a'j aviad-transport'o'j. Sekv'e ne nur pli'mult'o de la uson'a log\u0302'ant'ar'o sed ankau\u0306 grav'a'j politik'ist'o'j, kiu'j antau\u0306'e sub'ten'is la prezid'ant'o'n, nun postul'as re'tir'i la uson'a'j'n trup'o'j'n el Irako."}, {"text_idx": "#000597", "text": "Sed c\u0302u tia re'tir'ig\u0302'o solv'us la problem'o'j'n? Tut'e ne. La katastrof'a situaci'o, la inter'civit'an'a buc\u0302'ad'o dau\u0306r'us. Sed ankau\u0306 se la trup'o'j rest'us, rest'us la katastrof'o. Krom for'pel'i despot'o'n, Bush ating'is neniu'n el si'a'j cel'o'j. Pac'o? Iluzi'o. Demokrati'o? Jes, kelk'a'j formal'a'j kriteri'o'j ekzist'as (konstituci'o, elekt'o'j), sed est'as pseu\u0306d'a demokrati'o. Eks'a c\u0302ef'ministr'o de Irako, kiu \u201ereg'is\u201d la land'o'n post fal'o de Sadam, nun dir'as: \u201eLa hom'o'j ag'as sam'e kiel dum la epok'o de Sadam, kaj pli terur'e.\u201d Demokrati'ig'o de Irako est'u, lau\u0306 Bush, signal'o kaj impuls'o ankau\u0306 por ali'a'j land'o'j en Proksim'a Orient'o, por en'konduk'i demokrati'o'n. Neni'u el tiu'j s\u0302tat'o'j mov'ig\u0302'as ec\u0302 mili'metr'o'n en direkt'o al demokrati'o."}, {"text_idx": "#000598", "text": "Ne mal'pli terur'e est'as, ke Bush \u2013 neglekt'ant'e inter'naci'a'n jur'o'n kaj C\u0302art'o'n de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j \u2013 mem detru'is si'a'n reputaci'o'n kaj tiu'n de Uson'o, la pionir'o de liber'ec'o kaj demokrati'o. Bush, kiu per tiu invad'o en Irako far'ig\u0302'is milit-krim'ul'o, perd'is c\u0302i'a'n sub'ten'o'n, naci'a'n kaj inter'naci'a'n. Nun, ekzempl'e, ses el dek german'a'j civit'an'o'j opini'as, ke uson'a gvid'ad'o de la mond'o est'as \u201ene'dezir'ind'a\u201d. Kia mal'bon'a perspektiv'o!"}, {"text_idx": "#000599", "text": "En tiu c\u0302i mult'obl'a dilem'o est'as minimum'e du tre kompat'ind'a'j popol'o'j: la iraka, kiu fal'is de unu mizer'eg'o en ali'a'n, kaj la uson'a, kiu blind'e sekv'is mani'a'n prezid'ant'o'n kaj nun (kiel ajn mal'fru'e) dev'as konstat'i, kiom li tromp'is si'a'j'n civit'an'o'j'n. Tamen li ne sufer'os la sort'o'n de Sadam. Li ne risk'as est'i for'pel'at'a. Post du ofic-period'o'j li ne pov'as de'nov'e kandidat'i por prezid'ant'ec'o. Ne mult'e grav'as, ke la hom'o Bush abdik'as. Pli terur'e est'as, ke Uson'o, protagonist'o de liber'ec'o kaj demokrati'o, sol'a rest'int'a grand'potenc'o, ne plu kapabl'as plen'um'i si'a'n task'o'n energi'e gvid'i la liber'a'n part'o'n de la mond'o. Sekv'o'j'n de tiu c\u0302i potenc-vaku'o ni ne pov'as prognoz'i."}, {"text_idx": "#000600", "text": "Tra Germanio ir'as nov'a sent'o: La unu'a'n foj'o'n la land'o'n reg'as vir'in'o! Tio sen'dub'e est'as grav'a cezur'o en la histori'o de tiu c\u0302i s\u0302tat'o. Angel'a Merkel, parti'estr'o de krist'an'demokrat'o'j, nun est'as c\u0302ef'a reg'ist'o de Federaci'a Respublik'o Germanio. Angel'a, ceter'e, signif'as \u201eang\u0302el'o\u201d; c\u0302u s\u0302i est'os ang\u0302el'o por la land'o, tio'n ni vid'os. Lau\u0306 la konstituci'o s\u0302i hav'as la ofic-titol'o'n \u201efederaci'a kancelier'o\u201d (german'e: Bundeskanzler). Sed la protokol-ofic'o en Berlino decid'is (cert'e lau\u0306 postul'o de Merkel), ke la g\u0302ust'a titol'o est'as \u201eBundeskanzlerin\u201d (federaci'a kancelier'in'o), analog'e al \u201eministr'in'o'j\u201d, kiu'j'n la land'o hav'as jam de'komenc'e. Por si'a unu'a vizit'o al ekster'land'o Merkel elekt'is Parizon, kaj ec\u0302 la franc'o'j obe'is al la german'a'j koleg'o'j kaj titol'is s\u0302i'n ne \u201eSinjor'in'o la Federaci'a Kancelier'o\u201d, kiel postul'us la franc'a lingv'o, sed salut'is s\u0302i'n kiel kancelier'in'o'n."}, {"text_idx": "#000601", "text": "Sed kiel ni proced'u en Esperant'o, ekzempl'e en ni'a revu'o? C\u0302u ankau\u0306 ni'a protokol'o postul'as skrib'i \u201ekancelier'in'o\u201d? La german'a Bundeskanzlerin est'as relativ'e facil'e prononc'ebl'a, almenau\u0306 por german'o'j. En la lingv'o inter'naci'a jam por la vort'o \u201ekancelier'o\u201d oni bezon'as iom da ekzerc'o por g\u0302ust'e prononc'i. Sed \u201ekan-ce-li-er-in'o\u201d est'as ver'e lang'o'romp'a, c\u0302u ne? Mi kompat'as ni'a'j'n komplez'a'j'n help'ant'o'j'n, kiu'j c\u0302iu'monat'e voc\u0302'leg'as la revu'o'n por blind'ul'o'j!"}, {"text_idx": "#000603", "text": "Konstern'ig\u0302'as medicin'ist'o'j, kiam en la korp'o'j de si'a'j pacient'o'j ili trov'as objekt'o'j'n, kiu'j ne dev'us tie est'i. Sed foj'e la hom'a korp'o far'ig\u0302'as strang'a trezor'ej'o. Ekzempl'e 41-jar'ul'o el la litova urb'o Jonava ten'is dum 24 jar'o'j en si'a korp'o kateter'o'n, et'a'n plast'a'n tub'o'n post'las'it'a'n post operaci'o. C\u0302e ali'a vir'o, pli jun'a, kiu en'ir'is hospital'o'n post akcident'o, kurac'ist'o'j trov'is en la stomak'o horlog\u0302'o'n kun metal'a bracelet'o. Ali'a'j objekt'o'j el'ig'it'a'j el hom'a'j korp'o'j inkluziv'as fajl'il'et'o'j'n por pur'ig'i dent'o'j'n, protez'o'j'n kaj dent'a'j'n kron'o'j'n."}, {"text_idx": "#000604", "text": "Apart'e mal'liber'ul'o'j intenc'e vund'as si'n, glut'ant'e pingl'o'j'n, raz'il'o'j'n, kuler'o'j'n, vinkt'o'j'n au\u0306 najl'o'j'n. Kaj el la stomak'o de sen'hejm'ul'o kurac'ist'o'j el'tir'is 23 rust'ig\u0302'int'a'j'n part'o'j'n de matrac'o. En unu mal'san'ul'ej'o en Vilniuso dum la last'a'j 15 jar'o'j pli ol 150 tia'j pacient'o'j est'is kurac'it'a'j."}, {"text_idx": "#000605", "text": "Unu el la komun'um'o'j de la c\u0302ef'urb'o Beogrado est'as Nov'i Beograd (Nov'a Beogrado). S\u0302ajn'as, ke g\u0302i'a'j estr'o'j sufic\u0302'e bon'e organiz'ig\u0302'is kaj sukces'as dau\u0306r'e dis'volv'ad'i si'a'n komun'um'o'n. Uz'ant'e la mon'o'n de ekster'land'a'j invest'ant'o'j, ili kre'as ankau\u0306 nov'a'j'n labor'lok'o'j'n."}, {"text_idx": "#000606", "text": "La invest'o'j ne ven'is per si mem. La komun'um'estr'o'j sukces'is al'tir'i ili'n per kvalit'a'j projekt'o'j kaj per invest'ad'o en la infra'struktur'o, precip'e ord'ig'ad'o de la komun'um'a teritori'o. C\u0302io komenc'ig\u0302'is, kiam la sloven'a entrepren'o Mercator () ac\u0302et'is de la komun'um'o, je prez'o de c\u0302irkau\u0306 ok milion'o'j da eu\u0306r'o'j, unu'hektar'a'n ter'pec'o'n por konstru'i komerc'a'n centr'o'n. Tiu ac\u0302et'o est'is la unu'a ekster'land'a invest'o en Beogrado post la du'a mond'milit'o."}, {"text_idx": "#000607", "text": "Anstatau\u0306 por salajr'o'j, kiel oft'e est'is la praktik'o, la mon'o est'is uz'it'a por ord'ig'i la teren'o'n de la komun'um'o apud la plan'it'a komerc'a centr'o. Est'is konstru'it'a'j kvar kilo'metr'o'j da bulvard'o'j c\u0302irkau\u0306 la centr'o, kloak'ar'o kaj akv'o'ret'o. C\u0302iu'j tiu'j invest'o'j kau\u0306z'is, ke g\u0302ust'e en tiu urb'o'part'o oni konstru'is nov'a'j'n konstru'aj\u0302'o'j'n por ali'a'j, c\u0302ef'e ekster'land'a'j, grand'a'j entrepren'o'j kaj komerc'a'j centr'o'j. Krom'e, oni j\u0302us far'is akv'o-park'o'n sur are'o de kvin hektar'o'j apud la river'o Sav'a."}, {"text_idx": "#000608", "text": "Ankau\u0306 la log\u0302'ej-konstru'ad'o progres'as. Dum la jar'o 2003 oni konstru'is nur 359 log\u0302'ej'o'j'n, sed en 2004 est'is konstru'it'a'j 1943 kaj en 2005 jam 3000 nov'a'j log\u0302'ej'o'j."}, {"text_idx": "#000609", "text": "Tiu'j, kiu'j alt'e taks'as la ric\u0302'a'n kaj bunt'a'n divers'ec'o'n de lingv'o'j kaj kultur'o'j en la mond'o, pli kaj pli mal'trankvil'ig\u0302'as pri la evident'e en'dang\u0302er'ig'it'a stat'o de minoritat'a'j lingv'o'j front'e al la potenc'a ekonomi'a kaj kultur'a influ'o de la plej fort'a'j. En la pas'int'ec'o mult'a'j etn'a'j kaj region'a'j idiom'o'j mal'aper'is au\u0306 est'is for's\u0302ov'it'a'j al la marg\u0302en'o de la soci'o pro unu'lingv'a politik'o de la s\u0302tat'o au\u0306 ne'rezist'ebl'a prem'o far'e de majoritat'a lingv'o. Tio est'is la sort'o de la breton'a, provenc'a kaj eu\u0306sk'a en Franci'o; la kornvala kaj manks'a en Briti'o; region'a'j lingv'o'j de Sovetio; indig\u0302en'a'j lingv'o'j de Nord-Amerik'o, Au\u0306strali'o ktp. Hodiau\u0306, tamen, tiel fort'a est'as la influ'o de unu'nur'a lingv'o, nom'e la uson-angl'a, ke ec\u0302 grav'a'j lingv'o'j, parol'at'a'j de milion'o'j, est'as minac'at'a'j. Est'as hom'o'j en Angli'o, kiu'j tim'as, ke ili'a naci'a angl'a lingv'o iom post iom est'as anstatau\u0306'at'a de la uson-angl'a. S\u0302ajn'as ne'probabl'e, ke la nederlanda kaj la skandinav'a'j lingv'o'j long'e rezist'os la invad'o'n de la nord-amerik'a lingv'o, kaj efektiv'e ne mal'aper'os en ne tro mal'proksim'a est'ont'ec'o. Cinik'ul'o \u2013 au\u0306 real'ist'o \u2013 pov'us asert'i, ke la barbar'o'j trov'ig\u0302'as jam c\u0302e la mur'o'j de Romo ..."}, {"text_idx": "#000610", "text": "Kiam la modern'a irlanda s\u0302tat'o gajn'is si'a'n sen'de'pend'ec'o'n de brit'a reg'ad'o, la arkitekt'o'j de g\u0302i'a s\u0302tat'ec'o, kiel de Valer'a, esper'is, ke est'os re'star'ig'it'a la indig\u0302en'a kelt'a lingv'o de la land'o, nom'e la gael'a (irlanda). Lau\u0306 la konstituci'o de la respublik'o, la irlanda est'as la c\u0302ef'a oficial'a idiom'o de la land'o, sed la plej uz'at'a lingv'o est'as la angl'a au\u0306, ebl'e pli ekzakt'e, la tiel nom'at'a \u201ehiberno-angl'a\u201d (irland-angl'a). Ankau\u0306 c\u0302i tie oni konstat'as, ke la lingv'aj\u0302'o de la jun'a generaci'o pli simil'as la uson-angl'a'n, ol la irland-angl'a'n."}, {"text_idx": "#000611", "text": "Ebl'e en la hodiau\u0306'a mond'o, kie la uson-angl'a g\u0302u'as la super'ec'o'n, preskau\u0306 c\u0302iu'j ali'a'j lingv'o'j est'as minac'at'a'j. Oni tamen pov'as ricev'i la impres'o'n, ke la irlanda est'as almenau\u0306 unu el la plej en'dang\u0302er'ig'it'a'j."}, {"text_idx": "#000612", "text": "En la unu'a'j jar'dek'o'j post la sen'de'pend'ig\u0302'o la irlanda s\u0302tat'o far'is fort'eg'a'j'n klopod'o'j'n por antau\u0306'e'n'ig'i la gael'a'n. Pro mult'a'j jar'cent'o'j da angl'a reg'ad'o, la pli'mult'o de la irland'an'o'j en la du'dek'a jar'cent'o est'is angl'a'lingv'an'o'j. Komenc'e grand'a'j nombr'o'j da tiu'j angl'e'parol'ant'o'j entuziasm'e al'ig\u0302'is al klas'o'j por lern'i la indig\u0302en'a'n lingv'o'n. En c\u0302iu'j lern'ej'o'j la gael'a est'is en'konduk'it'a kiel dev'ig'a stud'objekt'o. C\u0302iu'j oficial'a'j publik'a'j s\u0302ild'o'j kaj anonc'o'j aper'is en la du lingv'o'j: gael'a kaj angl'a \u2013 au\u0306 kelk'foj'e nur en la gael'a. La alfabet'o, tiam uz'at'a por pres'i la gael'a'n, est'is la mez'epok'a manuskript'a irlanda."}, {"text_idx": "#000613", "text": "En gael'a instru'ad'o grav'eg'a'n rol'o'n lud'is la Krist'an'a'j Frat'o'j kaj simil'a'j religi'a'j orden'o'j. La Frat'o'j el'don'is mult'a'j'n bon'a'j'n lern'o'libr'o'j'n pri gael'a gramatik'o, fonetik'o ktp kaj (ne nur rilat'e al la lingv'o) far'is valor'a'n serv'o'n, eduk'ant'e la jun'ul'o'j'n. Bedau\u0306r'ind'e, tamen, la orden'o'j dev'is est'i sever'e kritik'at'a'j pro metod'o'j iom drakon'a'j \u2013 kaj kelk'foj'e kruel'a'j \u2013 aplik'at'a'j en mult'e da lern'ej'o'j. Oft'e infan'o'j, kiu'j ne sufic\u0302'e bon'e far'is si'a'j'n gael'a'j'n lecion'o'j'n, est'is dras\u0302'it'a'j. La rezult'o est'is negativ'a si'n'ten'o rilat'e al la lingv'o inter mult'a'j irland'an'o'j. Do, en tiu'j okaz'o'j hom'o'j, kiu'j sufer'is tia'n trakt'ad'o'n, em'is ig\u0302'i mal'amik'o'j de la irlanda lingv'o."}, {"text_idx": "#000614", "text": "Hodiau\u0306 vizit'ant'a'j filolog'o'j kaj lingv'o'am'ant'o'j, kiu'j esper'as au\u0306skult'i la gael'a'n sur la strat'o'j de irlandaj urb'o'j, est'os profund'e sen'iluzi'ig\u0302'int'a'j. Mal'oft'e oni au\u0306d'as kelk'a'j'n izol'it'a'j'n voc\u0302'o'j'n, parol'ant'a'j'n gael'e per pos\u0302'telefon'o au\u0306 sam'lingv'e konversaci'ant'a'j'n en trajn'o au\u0306 bus'o, sed g\u0302eneral'e tia'j konversaci'o'j okaz'as en la angl'a lingv'o. S\u0302ild'o'j (krom tiu'j, montr'ant'a'j lok'nom'o'j'n kaj strat'nom'o'j'n), sur kiu'j est'as sub'skrib'o en la gael'a, mal'pli oft'e vid'ebl'as. Parentez'e, tut'e ali'e aspekt'as la situaci'o en Eu\u0306ski'o, kie oni c\u0302ie vid'as du'lingv'a'j'n (eu\u0306sk'a'j'n/hispan'a'j'n) publik'a'j'n anonc'o'j'n kaj s\u0302ild'o'j'n."}, {"text_idx": "#000615", "text": "Ne mal'oft'e do oni esprim'as la opini'o'n, ke la batal'o por konserv'ad'o kaj re'viv'ig'o de la indig\u0302en'a idiom'o de Irlando jam est'as perd'it'a. Oni asert'as, ke la irlanda est'as mort'int'a lingv'o, sam'kiel la latin'a kaj la klasik'a helen'a. Ni re'memor'u tamen, ke la latin'a super'viv'as en la form'o de la divers'a'j modern'a'j latin'id'a'j lingv'o'j, kaj la nov'grek'a est'as la viv'ant'a post'e'ul'o de la helen'a. Simil'e, la irlanda ankorau\u0306 viv'as kaj en kelk'a'j aspekt'o'j vigl'as, kvankam la nombr'o de de'nask'a'j parol'ant'o'j en la tradici'a'j tut'gael'a'j region'o'j drast'e s\u0302rump'is."}, {"text_idx": "#000616", "text": "Iom strang'e, kelk'a'j el la plej entuziasm'a'j apog'ant'o'j de la gael'a trov'ig\u0302'as inter la urb'a burg\u0302'ar'o, kiu'j antau\u0306 la sen'de'pend'ig\u0302'o est'is rigard'at'a'j kiel an'o'j de la angl'a'lingv'a elit'o. Hodiau\u0306 est'as kvazau\u0306 mod'e, ke tia'j burg\u0302'a'j civit'an'o'j send'u si'a'j'n infan'o'j'n al tut'gael'a'j lern'ej'o'j, kies nombr'o pli'ig\u0302'as en preskau\u0306 c\u0302iu grav'a urb'o en la land'o. Cert'e, est'as kritik'ul'o'j, kiu'j nom'as tiu'n fenomen'o'n nur'a snob'ism'o, sed est'as konstat'ebl'e, ke student'o'j, kiu'j majstr'as la gael'a'n (au\u0306 iu'n ajn lingv'o'n krom la angl'a) facil'e kaj rapid'e lern'as ali'a'j'n lingv'o'j'n \u2013 grav'eg'a avantag\u0302'o en la hodiau\u0306'a mond'o. Kontrau\u0306'e, tiu'j, kiu'j kapabl'as flu'e parol'i nur la angl'a'n, mal'oft'e sukces'as au\u0306 vol'as lern'i fremd'a'j'n lingv'o'j'n. La kial'o ne c\u0302iam est'as mank'o de lingv'a kapabl'o, sed plej oft'e la komun'a si'n'ten'o inter angl'e'parol'ant'o'j, ke \u201ec\u0302iu'j sci'pov'as la angl'a'n\u201d."}, {"text_idx": "#000617", "text": "En la sfer'o de irland'lingv'a literatur'o la kvalit'a nivel'o de gael'a verk'ad'o est'as surpriz'e alt'a. Kiel la tut'gael-lern'ej'a fenomen'o, la stat'o de c\u0302i tiu verk'ad'a aktiv'ec'o est'as ver'e surpriz'a, c\u0302ar la merkat'o kaj leg'ant'ar'o por irland'lingv'a'j libr'o'j est'as tre mal'grand'a. Ekzempl'e, last'a'temp'e aper'is el'star'a histori'a roman'o kun la titol'o \u201eFontenoy\u201d pri la rol'o de la irlanda brigad'o en la franc'a arme'o dum la batal'o de Fontenoy. La au\u0306tor'o est'as Liam Mac Co\u0301il. Pri li recenz'ist'o en la j\u0302urnal'o Irish Times skrib'is: \u201eNeni'u roman'ist'o en la irlanda lingv'o hodiau\u0306 verk'as kun kompar'ebl'a'j zorg'o, preciz'ec'o kaj klar'ec'o. C\u0302i tiu roman'o est'as art'a verk'o, kaj est'as plezur'o leg'i g\u0302i'n.\u201d Est'as dub'ind'e, ke oni tiel skrib'us pri verk'o en mort'ant'a lingv'o."}, {"text_idx": "#000618", "text": "C\u0302u la irlanda lingv'o super'viv'os? Tio cert'e de'pend'as de la decid'o de la irland'an'o'j, c\u0302u sufic\u0302'e mult'a'j vol'as sav'i si'a'n naci'a'n hered'aj\u0302'o'n au\u0306 ne."}, {"text_idx": "#000619", "text": "La jar'o 2006 est'as deklar'it'a de la alban'a reg'ist'ar'o la \u201ejar'o de Skanderbeg\u201d okaz'e de la 600-jar'ig\u0302'o de la nask'ig\u0302'o de la alban'a naci'a hero'o. Skanderbeg (1405-1468) sukces'e organiz'is rezist'ad'o'n de alban'o'j en la tiel nom'at'a sud-orient'a eu\u0306rop'a rok'a g\u0302arden'o kontrau\u0306 otoman'a'j arme'o'j, minac'ant'a'j Okcident'o'n."}, {"text_idx": "#000620", "text": "Pro la rezist'ad'o la turk'o'j ne real'ig'is si'a'j'n plan'o'j'n invad'i centr'a'n Eu\u0306rop'o'n. Tial la pap'o invit'is Skanderbeg al Romo kaj nom'um'is li'n \u201eatlet'o de krist'an'ism'o\u201d. Tia'manier'e alban'o'j, la sol'a'j katolik'o'j en la iam'a Bizanca Imperi'o, ne nur defend'is si'a'n patr'uj'o'n, sed ankau\u0306 kontribu'is al la protekt'ad'o de la okcident'a civilizaci'o."}, {"text_idx": "#000621", "text": "Skanderbeg (el la turk'a Iskender Be'j) nom'ig\u0302'as c\u0302e alban'o'j Gjergj Kastrioti. En 1444 li far'ig\u0302'is gvid'ant'o de la alban'a'j princ'o'j c\u0302e la Kun'ven'o de Lezha kaj en 1461, help'e de la pap'o kaj la reg'ist'ar'o'j de Venecio, Napolo kaj Hungari'o, dev'ig'is la turk'o'j'n sub'skrib'i dek'jar'a'n milit-pau\u0306z'o'n."}, {"text_idx": "#000622", "text": "En 1463 li rezign'is pri la milit-pau\u0306z'o kaj sen la iam'a'j alianc'an'o'j defi'is la turk'o'j'n. Post li'a mort'o alban'o'j dau\u0306r'e rezist'is, g\u0302is en 1478 fal'is la urb'o Shkoder kaj turk'o'j fin'invad'is la tut'a'n land'o'n. Dum kvin jar'cent'o'j, g\u0302is 1912, alban'a'j teritori'o'j rest'is sub otoman'a reg'ad'o. Tiam du'on'o de la teritori'o'j inkluziv'ig\u0302'is en la sen'de'pend'a s\u0302tat'o Albanio, dum la ceter'o en kvin najbar'a'j slav'a'j kaj grek'a s\u0302tat'o'j."}, {"text_idx": "#000623", "text": "Tro'uz'o de iranaj aviad'il'o'j kaj ne'sufic\u0302'a'j ripar'o'j plej ver's\u0302ajn'e kau\u0306z'is akcident'o'n en Tehrano, kiam mas\u0302in'o C-130 de la irana aer-arme'o pane'is kaj kras\u0302'is apud 10-etag\u0302'a log\u0302'ej'o."}, {"text_idx": "#000624", "text": "Pere'is c\u0302iu'j 94 pasag\u0302er'o'j kaj ofic'ist'o'j en la aviad'il'o kaj krom'a'j 13 hom'o'j sur la ter'o. La pasag\u0302er'o'j est'is plej'part'e raport'ist'o'j de iranaj televid'kanal'o'j, radi'o'staci'o'j, nov'aj\u0302'agent'ej'o'j kaj j\u0302urnal'o'j. Inter la mort'int'o'j trov'ig\u0302'is kon'at'a'j televid'a'j raport'ist'o'j."}, {"text_idx": "#000625", "text": "Okaz'is la katastrof'o post'tag'mez'e la 6an de decembr'o pas'int'jar'e, kiam la aviad'il'o j\u0302us ek'flug'is el Mehrabad-flug'haven'o en Tehrano sur'voj'e al la sud'o de Irano, kie la j\u0302urnal'ist'o'j est'is raport'ont'a'j pri arme'a'j manovr'o'j."}, {"text_idx": "#000626", "text": "Reg'is en televid'a'j kanal'o'j etos'o kondolenc'a. Fot'o'j kaj film'o'j pri la mort'int'o'j est'is dau\u0306r'e montr'at'a'j, kaj preskau\u0306 c\u0302iu'j vest'is si'n nigr'e."}, {"text_idx": "#000627", "text": "Ali'a kontribu'aj\u0302'o al la akcident'o est'as uson'a embarg'o, kiu mal'permes'as al Irano ac\u0302et'i uson'a'j'n au\u0306 eu\u0306rop'a'j'n aviad'il'o'j'n (au\u0306 aviad'il'o'j'n, kiu'j en'hav'as uson'a'j'n material'o'j'n). Do Irano ac\u0302et'as rus'a'j'n aviad'il'o'j'n au\u0306 mal'nov'a'j'n aviad'il'o'j'n de ali'a'j land'o'j. Sed tio pli'grand'ig'as la risk'o'n de aer'akcident'o'j kaj mal'sekur'ec'o'n de flug'vojag\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000628", "text": "Litovaj in'o'j, kiu'j plezur'ig'is vir'o'j'n en Londono, Vieno, Milano au\u0306 Dubai, kapabl'as frenez'ig'i ankau\u0306 profesor'o'j'n de super'a'j lern'ej'o'j de si'a land'o. Evident'ig\u0302'as, ke plur'a'j student'in'o'j sukces'as kun'ig'i ekster'land'a'n prostitu'ad'o'n kun en'land'a stud'ad'o en Litovio. Mult'a'j cel'as prestig\u0302'a'j'n profesi'o'j'n: ebl'e 70 % de litovaj prostitu'it'in'o'j, labor'ant'a'j ekster'land'e, stud'as jur'a'j'n scienc'o'j'n."}, {"text_idx": "#000629", "text": "Nun'temp'e super'a'j lern'ej'o'j en Litovio tra'serc\u0302'as la pag\u0302'o'j'n de ekster'land'a'j agent'ej'o'j, kaj, se ili tie trov'as fot'o'n de unu el si'a'j student'in'o'j, tiu ne plu rajt'as re'ven'i al la universitat'o. Pro tio la student'in'o'j ne vol'as, ke aper'u publik'e ili'a'j fot'o'j. Ekzempl'e unu, pseu\u0306donim'e Jessica, sukces'e pet'is, ke klub'o en Au\u0306strio for'ig'u s\u0302i'a'j'n du'on'nud'a'j'n fot'o'j'n. La fot'o'j tamen re'aper'is en pornografi'a magazin'o en Amsterdamo."}, {"text_idx": "#000631", "text": "Kun mult'e da interes'o mi leg'is la en'konduk'o'n de la c\u0302ef'redaktor'o Stefan Maul Kancelier'in'o (MONATO 2006/1 p. 5)."}, {"text_idx": "#000632", "text": "Mi est'as franc'o kaj ne parol'as nek skrib'as Esperant'o'n tre bon'e kaj flu'e (iu etern'a komenc'ant'o), sed mi pov'is tuj prononc'i la vort'o'n \u201ekancelier'in'o\u201d sen g\u0302en'o; mi tut'e ne trov'is la vort'o'n lang'o'romp'a kaj prononc'is g\u0302i'n sen ajn'a problem'o. Ec\u0302 se la unu'a'n foj'o'n kelk'a'j person'o'j dev'us dir'i \u201ekan-ce-li-er-in'o\u201d, la du'a'n foj'o'n ili cert'e prononc'os g\u0302i'n g\u0302ust'e sen iu ajn pens'o pri lang'o'romp'o."}, {"text_idx": "#000634", "text": "La kares'nom'o'n de s-in'o Merkel franc'a'j j\u0302urnal'ist'o'j prononc'as \u201eang\u0302i\u201d au\u0306 \u201eajng\u0302i\u201d, sed ne \u201eejng\u0302i\u201d."}, {"text_idx": "#000635", "text": "Stefan Maul skrib'as: \u201eCeter'e, ang\u0302el'o'j lau\u0306'difin'e ne hav'as seks'o'n, do tut'cert'e ni ne dev'as dir'i Ang\u0302el'in'o Merkel.\u201d Kial ne? Tut'e ne tem'as pri seks'o, sed pri traduk'o de nom'o kun ital'lingv'a de'ven'o."}, {"text_idx": "#000637", "text": "En antau\u0306'a'j numer'o'j de MONATO (2005/7-8, 10 kaj 11) aper'is spert'o'j pri sen'pag'e hav'ebl'a'j komput'il'a'j program'o'j. Inter'temp'e de kelk'a'j aper'is nov'a versi'o, tiel ke ind'as de'nov'e raport'i."}, {"text_idx": "#000640", "text": "De Netscape mi s\u0302at'is la kombin'o'n de pos\u0302t'il'o kaj foli'um'il'o en unu program'o. C\u0302ar en la inform'pag\u0302'o'j neni'o est'is skrib'it'a pri tio, mi supoz'is, ke ankau\u0306 la nov'a versi'o 8.0 en'hav'as ambau\u0306 kapabl'o'j'n. Nur kiam mi intenc'is efektiv'e trans'ig'i mi'a'j'n pos\u0302t'o-dosier'o'j'n al la nov'a versi'o, mi konstat'is, ke ne plu est'as pos\u0302t'il'o. Kio'n far'i? Dum plur'a'j monat'o'j mi dau\u0306r'ig'is la uz'o'n da la mal'nov'a versi'o 7.0 (ebl'e la plej sag\u0302'a solv'o), sed rest'is la dezir'o \u201emodern'ig'i\u201d mi'a'n program'ar'o'n. Fin'fin'e mi decid'is adiau\u0306'i Netscape (kies versi'o'n 8.0 mi ceter'e opini'is tro's\u0302arg\u0302'it'a) kaj ek'uz'i Firefox (1.5) kiel foli'um'il'o'n kaj Thunderbird (1.0.7) kiel pos\u0302t'il'o'n. C\u0302iu'j est'as an'o'j de la sam'a Mozilla-famili'o kaj la uz'ad'o simil'as."}, {"text_idx": "#000642", "text": "Jen la problem'o'j de liber'a'j program'o'j: ili ne est'as sam'e fid'ind'a'j kiel la tradici'a'j program'o'j (precip'e se tem'as pri nov'a'j versi'o'j), kaj tuj'a help'o ne abund'as. Pri la unu'a problem'o mi mem kulp'as: mi bon'e sci'as, ke nov'a'j versi'o'j de program'o'j hav'as mank'o'j'n (kvankam entuziasm'a'j reklam'o'j kaj recenz'o'j silent'as pri tio), sed mi konsci'e decid'is instal'i ili'n. La du'a problem'o est'as esenc'e propr'a al produkt'o'j far'it'a'j de volont'ul'o'j. OpenOffice est'as escept'o kaj hav'as abund'a'n instrukci'ar'o'n (kvankam por la plej nov'a versi'o nur en la angl'a lingv'o). La ali'a'j hav'as nur lim'ig'it'a'j'n help'dosier'o'j'n, kiu'j ne don'as respond'o'n al c\u0302iu'j demand'o'j. Ekzist'as forum'o'j, sed ili est'as precip'e angl'a'lingv'a'j (kaj foj'e mal'facil'as pri'skrib'i problem'o'n ec\u0302 en la ge'patr'a lingv'o) kaj neces'as iom da temp'o por ek'trov'i kaj ek'kon'i ili'n. Por ambau\u0306 program'o'j rest'as problem'et'o'j, kiu'j'n mi ne sukces'is solv'i."}, {"text_idx": "#000643", "text": "Google Desktop Search: et'a mank'o"}, {"text_idx": "#000650", "text": "Infekt'a'j prion'o'j est'as ekster'ordinar'e rezist'a'j al ekster'a'j efik'o'j: ili ne pere'as rezult'e de ultra'viol'a radi'ad'o, des'infekt'ad'o per kutim'a'j rimed'o'j kaj long'a bol'ig'ad'o (nur unu'hor'a efik'o de temperatur'o pli ol 135 grad'o'j celsi'a'j est'as pere'ig'a por ili). Scienc'ist'o'j montr'is, ke kvankam la h\u0302emi'a struktur'o de normal'a'j kaj infekt'a'j prion'o'j ne diferenc'as inter si, tamen ekzist'as grand'a'j diferenc'o'j en la spac'a dispozici'o de la molekul'o'j (en la terciar'a struktur'o de protein'o'j). Normal'a'j prion'o'j hav'as 42 % de tiel nom'at'a'j alfa-spiral'o'j, kaj nur 3 % de beta-plat'aj\u0302'o'j (ruband'o'j), sed la infekt'a'j prion'o'j est'as mal'pli spiral'form'a'j: ili hav'as nur 30 % de alfa-spiral'o'j sed 43 % de beta-plat'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000656", "text": "En 1988-1990 fin'fin'e est'is oficial'e mal'permes'it'a nutr'ad'o de bov'o'j per ost'o'de'ven'a farun'o kaj viand'a'j rest'aj\u0302'o'j de bov'o'j kaj s\u0302af'o'j. Tamen pro la long'a inkubaci'a period'o la mal'san'ec'o de bov'o'j en Briti'o plu pli'grand'ig\u0302'is g\u0302is 1992, kiam dum unu jar'o est'is registr'it'a'j preskau\u0306 40 000 mal'san'a'j bov'o'j. Krom Briti'o, bov'a spong'ec'a encefal'o'pati'o aper'is en mult'a'j (precip'e eu\u0306rop'a'j) land'o'j: Irlando, Svis'land'o, Franci'o, Portugali'o, Germanio kaj ali'a'j. Last'a'temp'e mal'san'a'j best'o'j est'is registr'it'a'j en Japani'o, Kanado, Uson'o kaj ali'a'j land'o'j. Est'is eksterm'it'a'j milion'o'j da bov'o'j, kies kadavr'o'j est'is for'brul'ig'it'a'j en special'a'j forn'o'j. En mult'a'j land'o'j est'is star'ig'it'a embarg'o rilat'e al bov'o'j kaj bov'aj\u0302'o el endemi'a'j land'o'j."}, {"text_idx": "#000658", "text": "G\u0302is nun scienc'ist'o'j diskut'as pri la ebl'a kvant'o de hom'o'j, infekt'it'a'j de prion'o'j de bov'a spong'ec'a encefal'o'pati'o. Iu'j parol'as pri mal'grand'a probabl'o de la infekt'ad'o, sed ali'a'j supoz'as, ke jam kelk'a'j mil'o'j da hom'o'j trov'ig\u0302'as en inkubaci'a period'o. La real'a'j cifer'o'j de la mal'san'ul'o'j nun'temp'e ver's\u0302ajn'e super'as 100 kaz'o'j'n."}, {"text_idx": "#000660", "text": "Ali'a prion'a mal'san'o, kuruo, est'is endemi'a nur inter aborigen'o'j de Nov-Gvineo. En 1957 la uson'a pediatr'o kaj epidemi'olog'o D. Carleton Gajdusek mal'kovr'is, ke precip'e mal'san'ig\u0302'is indig\u0302en'o'j de la trib'o \u201eFor'e\u201d, kiu'j mang\u0302'ad'is pro rit'a'j cel'o'j la cerb'o'n kaj viscer'o'j'n de mort'int'a'j parenc'o'j, el kiu'j mult'a'j est'is infekt'it'a'j de prion'o'j. La mal'san'o komenc'ig\u0302'is post la mult'jar'a inkubaci'a period'o. Simptom'o'j de kuruo est'is simil'a'j al tiu'j de ali'a'j prion'a'j mal'san'o'j. Krom'e, por kuruo \u2013 pro la psik'a'j perturb'o'j \u2013 est'is karakteriz'a sen'kau\u0306z'a rid'o, kaj tial la mal'san'o est'is nom'it'a \u201erid'eg'a mort'o\u201d. La mal'san'ul'o'j mort'is kutim'e post unu-tri jar'o'j. Rezult'e de esplor'o'j de Gajdusek la rit'a kanibal'ism'o en Nov-Gvineo est'is mal'permes'it'a, kaj nov'a'j infekt'ad'o'j plen'e c\u0302es'is. En 1976 Gajdusek ricev'is la Nobel-premi'o'n pri fiziologi'o kaj medicin'o."}, {"text_idx": "#000664", "text": "Unu'a'foj'e post 1899 la nombr'o de japan'a'j mort'int'o'j super'is tiu'n de nask'ig\u0302'int'o'j. Fin'e de la pas'int'a jar'o la japan'a reg'ist'ar'o anonc'is, ke en 2005 la nombr'o de nask'ig\u0302'o'j est'is 1 067 000 kaj la nombr'o de mort'o'j 1 077 000."}, {"text_idx": "#000665", "text": "Ke tiel s\u0302rump'as Japani'o, rezult'as de plur'a'j faktor'o'j. Unu'e tem'as pri alt'a'j viv- kaj log\u0302-kost'o'j. Salajr'o'j ne alt'ig\u0302'as, mal'e impost'o'j. Tio signif'as, ke mult'a'j ge'patr'o'j ne pov'as toler'i la eduk'o-kost'o'j'n de si'a'j id'o'j: kotiz'o'j c\u0302e infan'vart'ej'o'j kaj ankau\u0306 c\u0302e universitat'o'j pli'alt'ig\u0302'as."}, {"text_idx": "#000667", "text": "Krom'e en Japani'o vir'in'o'j prefer'as labor'i anstatau\u0306 patr'in'ig\u0302'i. Mal'facil'e est'as hav'i beb'o'n kaj ten'i karier'o'n. Ali'a kial'o: pli ol du'on'o de la labor'ist'o'j inter la ag\u0302'o'j de 20 kaj 24 ne hav'as firm'a'j'n posten'o'j'n: ili mal'mult'o'n per'labor'as kaj est'as en situaci'o'j tre mal'stabil'a'j. Rezult'e ili ne ge'edz'ig\u0302'as kaj tial, lau\u0306 statistik'o'j, ne nask'ig\u0302'as g\u0302is ebl'e 28 000 beb'o'j."}, {"text_idx": "#000668", "text": "Prognoz'it'e est'as, ke en la jar'o 2050 viv'os 100 milion'o'j da japan'o'j (en 2005 est'is 128 milion'o'j), el kiu'j 35 % hav'os pli ol 64 jar'o'j'n (en 2005, 20 %). Tamen oni ne parol'u pri kriz'o. Japani'o est'as mal'grand'a land'o kun mal'ric\u0302'a'j natur'font'o'j kaj japan'o'j tro mult'e labor'as por ten'i si'a'n ekonomi'e prosper'a'n viv'nivel'o'n. Do est'as temp'o s\u0302ang\u0302'i c\u0302i tiu'n princip'o'n kaj viv'i harmoni'e kun ali'a'j land'o'j kaj kun la natur'o. Anstatau\u0306 parol'i pri kriz'o, oni parol'u pri grand'a s\u0302anc'o por model'e viv'i en la 21a jar'cent'o."}, {"text_idx": "#000669", "text": "Mal'avantag\u0302'o de la iom komplik'a redaktor'a sistem'o de MONATO est'as tio, ke post plur'foj'a redakt'ad'o kaj revizi'ad'o, la ver'a intenc'o de la au\u0306tor'o kelk'foj'e perd'ig\u0302'as. Ekzempl'e, la antau\u0306'last'a fraz'o de mi'a artikol'o La gael'a roman'art'o (MONATO 2005/12, p. 13) original'e tekst'is: \u201eC\u0302u fin'a glor'a nova'a bril'eg'o de mort'ant'a stel'o au\u0306 re'vigl'ig\u0302'o de et'a kaj preskau\u0306 forges'it'a kultur'o?\u201d Post \u201epli'bon'ig\u0302'o\u201d, g\u0302i ig\u0302'is: \u201eC\u0302u fin'a glor'a nov'a bril'eg'o ...\u201d ktp. Lau\u0306 Plen'a ilustr'it'a vort'ar'o (Piv), la astronomi'a termin'o nova'o signif'as: \u201eStel'o, kiu abrupt'e aper'as, bril'eg'as tre bel'e dum kelk'a temp'o, k[aj] post'e regul'e mal'bril'ig\u0302'as g\u0302is ne'vid'ebl'ec'o ...\u201d La \u201epli'bon'ig'it'a\u201d versi'o signif'as preciz'e la kontrau\u0306'o'n de la original'a senc'o. Nova'o est'as mort'ant'a, ne nov'a stel'o. Mi kred'as, ke mi'a uz'o de la termin'o est'as traf'a metafor'o por ebl'e mal'aper'ant'a lingv'o. Kiel asert'is Pilato en la bibli'o: \u201eKio'n mi skrib'is, tio'n mi skrib'is.\u201d"}, {"text_idx": "#000670", "text": "En la period'o 1947-1949, do post la du'a mond'milit'o, nask'ig\u0302'is en Japani'o grand'a nombr'o da beb'o'j \u2013 pli ol du milion'o'j. Ili aparten'as al la generaci'o, kiu mult'e kontribu'is al la ekonomi'a progres'o de Japani'o, sed ek'de la jar'o 2007, kiam ili ating'os 60 jar'o'j'n, ili komenc'os emerit'ig\u0302'i."}, {"text_idx": "#000671", "text": "Jam vid'ebl'as s\u0302ang\u0302'ig\u0302'o'j en la soci'o, kiu'j spegul'as la bezon'o'j'n de tiu c\u0302i generaci'o. Turism'o-agent'ej'o'j cel'as pli ag\u0302'a'j'n hom'o'j'n, propon'ant'e pas'ig'i feri'o'j'n en \u2013 por japan'o'j \u2013 ne'kutim'a'j lok'o'j, kiel ekzempl'e Islando, kie'n ne rekt'e flug'as aviad'il'o'j el Japani'o. Ali'a'j kompani'o'j konstru'as luks'a'j'n apartament'o'j'n por emerit'o'j, kiu'j ne plu vol'as pri'zorg'i g\u0302arden'o'j'n, sed dezir'as profit'i de urb'a kultur'o."}, {"text_idx": "#000672", "text": "Furor'is antau\u0306 40 jar'o'j t.n. kant'o-kaf'ej'o'j en grand'a'j urb'o'j. Tie jun'a'j labor'ist'o'j kaj student'o'j renkont'ig\u0302'is por kant'i precip'e rus'a'j'n folklor'a'j'n kant'o'j'n. Nun'temp'e re'aper'as la kaf'ej'o'j, frekvent'at'a'j tamen de mal'jun'ul'o'j."}, {"text_idx": "#000674", "text": "Oft'e la edz'o'j, kiu'j labor'is kvazau\u0306 sklav'o'j en si'a'j kompani'o'j, ne posed'as la neces'a'j'n talent'o'j'n por viv'i harmoni'e en hejm'o au\u0306 komun'um'o. Pro tio, kiam oni enket'is: \u201eKun kiu vi vol'as rest'i ekster'land'e?\u201d, 75 % de la edz'o'j respond'is \u201ekun la edz'in'o\u201d, sed nur 42 % de la edz'in'o'j respond'is \u201ekun la edz'o\u201d."}, {"text_idx": "#000675", "text": "Dau\u0306r'is tri jar'o'j'n kaj kost'is 11 milion'o'j'n da eu\u0306r'o'j la re'nov'ig'o de la barok'a Palac'o Mollard en la viena urb'o'centr'o. La palac'o est'as nun la sid'ej'o de kvar fak'o'j de la Au\u0306str'a Naci'a Bibliotek'o, kiu'j est'is antau\u0306'e mal'facil'e al'ir'ebl'a'j: la Globus'a Muze'o, la Kolekt'o de Muzik'aj\u0302'o'j, la Esperant'o-Muze'o kaj la Kolekt'o pri Plan'lingv'o'j."}, {"text_idx": "#000676", "text": "La Globus'a Muze'o en'hav'as 430 er'o'j'n (250 konstant'e ekspozici'at'a'j'n) far'it'a'j'n antau\u0306 1850. Tem'as pri globus'o'j de la ter'o, c\u0302iel'o kaj lun'o kaj model'o'j de la planed'a sistem'o, kun'e kun ekspon'aj\u0302'o'j pri la histori'o, kultur'histori'o kaj produkt'ad'o de globus'o'j. La muze'o est'as la plej grand'a tia'spec'a en la mond'o. La Kolekt'o de Muzik'aj\u0302'o'j konsist'as el 51 000 man'skrib'it'a'j kaj 130 000 pres'it'a'j muzik'not'dokument'o'j, 70 000 libr'o'j, 41 000 hered'it'a'j objekt'o'j kaj 20 000 son'dokument'o'j. Tie reg'as la g\u0302ust'a klimat'o por konserv'i c\u0302i tiu'j'n valor'a'j'n dokument'o'j'n."}, {"text_idx": "#000677", "text": "La Kolekt'o pri Plan'lingv'o'j, la plej grand'a bibliotek'o tia, en'hav'as 20 000 libr'o'j'n kaj 80 000 pli'a'j'n plan'lingv'o'rilat'a'j'n er'o'j'n. Unu el g\u0302i'a'j tem'o'j est'as la rilat'o de la hom'o al la fenomen'o de plan'lingv'o'j. Per film'o'j kaj ekran'o'j konstat'ebl'as, ekzempl'e, ke nek la german'a nek la angl'a est'as tut'e natur'a'j lingv'o'j. Fin'e, en la ter'etag\u0302'o de la Palac'o Mollard situ'as la Esperant'o-Muze'o, kie vizit'ant'o inform'ig\u0302'as pri Volapuk'o, Esperant'o, Interlingua kaj ali'a'j plan'lingv'o'j."}, {"text_idx": "#000678", "text": "La muze'ar'o trov'ig\u0302'as apud la halt'ej'o \u201eHerrengasse\u201d de la metro'lini'o U3."}, {"text_idx": "#000679", "text": "El la 12 plej popular'a'j libr'o'j en Hungari'o 7 est'as verk'it'a'j de ekster'land'a'j au\u0306tor'o'j. Jen la rezult'o de enket'o en hungar'a'j bibliotek'o'j, kun'labor'e kun la s\u0302tat'a televid'o, por trov'i la plej s\u0302at'at'a'n libr'o'n."}, {"text_idx": "#000680", "text": "La iniciat'o, kiu hav'is la titol'o'n \u201eLa grand'a libr'o\u201d, dau\u0306r'is du'on'jar'o'n. En la televid'o est'is nom'at'a'j la plej popular'a'j titol'o'j, kaj kon'at'a'j art'ist'o'j pled'is por la elekt'it'a'j roman'o'j. La plej sukces'a'j verk'o'j ricev'is advokat'o'j'n, kiu'j elokvent'e lau\u0306d'is la koncern'a'j'n libr'o'j'n. Tiu'j televid'a'j el'send'o'j anstatau\u0306'is c\u0302en-tele'film'o'j'n, kaj fin'e oni far'is film'et'o'j'n pri la plej sukces'a'j roman'o'j."}, {"text_idx": "#000681", "text": "La sep ekster'land'a'j au\u0306tor'o'j, kiu'j reprezent'ig\u0302'is en la final'o, est'is Orwell (1984), Milne (Winnie-la-Pu), de Saint-Exupe\u0301ry (La et'a princ'o), Tolkien (La mastr'o de l' ring'o'j), Rowling (Harry Potter kaj la s\u0302ton'o de la sag\u0302'ul'o'j), Bulgakov (La majstr'o kaj Margarita) kaj Ma\u0301rquez (Cent jar'o'j da sol'ec'o)."}, {"text_idx": "#000682", "text": "El la kvin hungar'aj\u0302'o'j du est'as por'infan'a'j roman'o'j, el kiu'j la plej kon'at'a est'as La knab'o'j de Pau\u0306lo-strat'o de Molna\u0301r, en kelk'a'j land'o'j dev'ig'a lern'ej'a leg'aj\u0302'o. La ali'a'j est'as La or'hom'o de Jo\u0301kai, romantik'a roman'o pri komerc'ist'o c\u0302e Danub'o; Abigela de Szabo\u0301, pri frau\u0306l'in'o dum la du'a mond'milit'o; kaj en la unu'a lok'o Stel'o'j de Eger de Ga\u0301rdonyi, patriot'a roman'o, kiu port'as la leg'ant'o'n en la fortik'aj\u0302'o'n Eger, kiu'n turk'o'j van'e sieg\u0302'as."}, {"text_idx": "#000683", "text": "Lau\u0306 la enket'o hungar'o'j tre s\u0302at'as por'infan'a'j'n kaj por'jun'ul'ar'a'j'n verk'o'j'n. En bibliotek'o'j kresk'as la nombr'o de leg'ant'o'j kaj prunt'e'pren'it'a'j libr'o'j."}, {"text_idx": "#000684", "text": "La pli'mult'o de tiu'j libr'o'j aper'is ankau\u0306 en Esperant'o, kaj plur'a'j el ili est'as ankorau\u0306 ac\u0302et'ebl'a'j. Vid'u ."}, {"text_idx": "#000685", "text": "C\u0302u ne est'as bril'a ide'o, kiu'n hav'is Nicholas Negroponte? Li vol'as hav'ig'i al c\u0302iu infan'o de la mond'o komput'il'o'n. Kiel tio pov'as funkci'i? Per simpl'a, mal'mult'e'kost'a komput'il'et'o, kiu ne de'pend'as de kurent'o kaj telefon-ret'o. La de Negroponte fond'it'a Medi'a Lab, komput'il'a laboratori'o de elit-universitat'o Mit en Boston'o (Uson'o), evolu'ig'is tia'n komput'il'o'n, kiu kost'as iom pli ol 100 uson'a'j'n dolar'o'j'n. Oni funkci'ig'as g\u0302i'n per krank'o: se infan'o turn'as g\u0302i'n dum unu minut'o, la komput'il'et'o dispon'as kurent'o'n sufic\u0302'a'n por du'on'a hor'o. Al Inter'ret'o g\u0302i konekt'ig\u0302'as per radi'o'sistem'o."}, {"text_idx": "#000686", "text": "La prototip'o'n Negroponte prezent'is dum mond'a pint'konferenc'o pri komunik'ad'a soci'o en Tuniz'o en novembr'o 2005. \u201eTio est'as esprim'o de mond'vast'a solidar'ec'o\u201d, entuziasm'is Kofi Annan, la g\u0302eneral'a sekretari'o de UN. Nun oni komenc'as produkt'i la minikomputileton, tamen ne en la koncern'a'j land'o'j, por kiu'j g\u0302i est'as destin'it'a, sed en Tajvano; Quanta [kvant'a], mond'vast'e la plej grand'a kompani'o, konstru'ant'a komput'il'et'o'j'n, produkt'os la unu'a'j'n sep milion'o'j'n da aparat'et'o'j por C\u0302ini'o, Barato, Brazilo, Egipti'o, Nig\u0302erio kaj Taj'land'o."}, {"text_idx": "#000687", "text": "Kiu krom Quanta profit'os? Nu, ebl'e la afer'o util'os ankau\u0306 por la lingv'a hegemoni'o de Uson'o, c\u0302ar la infan'o'j en la tri'a mond'o lern'os angl'a'j'n termin'o'j'n komput'il'a'j'n. Sed c\u0302u tio ver'e util'os por ili? La reg'ist'ar'o'j de la koncern'a'j land'o'j dev'os ac\u0302et'i la komput'il'et'o'j'n kaj donac'i al si'a'j lern'ant'o'j. Se ili far'os tio'n, la uz'ot'a mon'o mank'os por ali'a'j task'o'j. \u201eKio'n ni ver'e bezon'as, est'as pur'a akv'o kaj ver'a'j lern'ej'o'j\u201d, kritik'is deleg'it'o el Kamerun'o dum la menci'it'a komunik'ad'a pint'konferenc'o. Deleg'it'o el Mali'o asert'is, ke la projekt'o est'as ruz'a merkat'ik'a instrument'o, per kiu okcident'a'j industri-land'o'j vol'as akapar'i la merkat'o'n de la tri'a mond'o sub mantel'o de altruism'o."}, {"text_idx": "#000688", "text": "Fakt'o est'as, ke oni dispon'ig'os al tri'a'mond'a'j infan'o'j primitiv'a'n aparat'et'o'n, sen fiks'it'a disk'o kaj la kutim'a'j program'o'j, kiu'j'n dispon'as ordinar'a'j komput'il'o'j, kiu'j'n ricev'as lern'ant'o'j en okcident'a'j land'o'j. Oni pov'as parol'i pri diskriminaci'o. Krom'e oni pov'as disput'i, c\u0302u en'tut'e infan'o'j en Afrik'o, Azi'o kaj Sud-Amerik'o ver'e bezon'as Inter'ret'o'n por progres'i, au\u0306 c\u0302u ne est'us pli bon'e help'i ili'n per mult'e pli ordinar'a'j afer'o'j, kiel eduk'ad'o (ge'patr'o'j en tri'a'mond'a'j land'o'j tre oft'e ne pov'as pag'i lern'ej'a'j'n kotiz'o'j'n) kaj medicin'o."}, {"text_idx": "#000689", "text": "Jar'fin'e de 2005 oni mond'vast'e memor'is la cunam'o'katastrof'o'n, kiu mort'ig'is je Krist'nask'o 2004 lau\u0306'taks'e 230 000 hom'o'j'n. Tiam mon'donac'o'j por la viktim'o'j abund'is. Sed kiu interes'ig\u0302'as pri la fakt'o, ke proksim'um'e sam'a nombr'o da infan'o'j mort'as c\u0302iu'monat'e en Afrik'o pro malari'o? Ili'n ne sav'as la cent'dolar'a'j komput'il'o'j de Negroponte. C\u0302u est'as tro primitiv'e el'dir'i tia'n kompar'o'n? Ebl'e, sed c\u0302u oni ne super'taks'as la valor'o'n de Inter'ret'o por hom'o'j, kies plej simpl'a'j (primitiv'a'j) viv'bezon'o'j est'as neglekt'at'a'j? Por viv'i dign'e, ili bezon'as ne komput'il'et'o'n (per kiu \u2013 ho mirakl'o! \u2013 lau\u0306 Negroponte la infan'o'j ankau\u0306 pov'as lud'i), sed trink'akv'o'n, nutr'aj\u0302'o'n, medikament'o'j'n kaj tut'e ordinar'a'n lern'ej'o'n. Sed ebl'e per la Inter'ret'o ili ja ek'sci'os, kiel fos'i put'o'j'n kun pur'a akv'o ..."}, {"text_idx": "#000690", "text": "Ebl'e vi jam vid'is en la list'o de la kolofon'o, ke ni hav'as nov'a'n redaktor'o'n pri scienc'o. Li'a antau\u0306'ul'o Manuel Pancorbo jam de plur'a'j monat'o'j dezir'is demisi'i, c\u0302ar mank'as al li temp'o por dedic\u0302'i si'n sufic\u0302'e al la en'ven'ant'a'j manuskript'o'j. Trans'pren'is li'a'n task'o'n Thomas M. Eccardt el Nov-Jork'o, abon'ant'o kaj kun'labor'ant'o de MONATO ek'de 1993. Li est'as komput'il-program'ist'o kaj fervor'a leg'ant'o de Scientific American kaj Scienc'e News. Cert'e nom'e de vi c\u0302iu'j ni dezir'as al Thomas agrabl'a'n kaj frukt'o'don'a'n kun'labor'ad'o'n kaj mult'a'j'n ne tro komplik'a'j'n manuskript'o'j'n! Al Manuel ni dank'as pro la task'o, kiu'n li tre bon'e plen'um'is dum c\u0302. 18 monat'o'j. Ni esper'as, ke li ekster la redaktor'a skip'o ankorau\u0306 long'e rest'os abon'ant'o de MONATO kaj, kiu sci'as, ebl'e kiel verk'ant'o!"}, {"text_idx": "#000691", "text": "Li'a plend'o pri temp'o'mank'o memor'ig'as al ni, ke redakt'ad'o oft'e est'as sufic\u0302'e strec\u0302'a labor'o, precip'e kiam abund'as manuskript'o'j. Tiu'n labor'ad'o'n leg'ant'o'j ne vid'as, c\u0302ar ili ne sci'as, en kia stat'o al'ven'is manuskript'o, c\u0302u g\u0302i est'is perfekt'a (mal'oft'e) au\u0306 ebl'e bezon'as detal'a'n polur'ad'o'n. Redaktor'o krom'e dev'as decid'i, kiu'n aktual'ec'o'n hav'as artikol'o. Por tio ni uz'as sistem'o'n de prioritat-cifer'o'j; cifer'o 1 ekzempl'e signif'as, ke koncern'a artikol'o dev'us aper'i tuj, do en plej ven'ont'a numer'o. Sed okaz'as \u2013 kiel de'nov'e dum la pas'int'a'j monat'o'j \u2013 ke la redakci'a sekretari'o sid'as antau\u0306 amas'o da artikol'o'j kun prioritat'o 1, sed ke ne por c\u0302iu'j est'as lok'o en la aktual'a numer'o. \u201eBedau\u0306r'ind'e mi'a ministr'o pri financ'o'j ne permes'as el'don'i 56-pag\u0302'a'j'n numer'o'j'n,\u201d g\u0302em'as Paul Peeraerts. Kiel solv'i la problem'o'n? Ebl'e s\u0302ang\u0302'i la financ-ministr'o'n? Au\u0306 c\u0302u vi hav'as pli bon'a'n ide'o'n? Kiel ajn, vi pov'as est'i cert'a dau\u0306r'e leg'i (relativ'e) aktual'a'j'n artikol'o'j'n."}, {"text_idx": "#000693", "text": "La nov'a libr'o de Stefan Maul ne est'as mem'biografi'o \u2013 almenau\u0306 tio'n li mem asert'as. Lau\u0306 li, tem'as nur pri kolekt'o de spert'o'j kaj fakt'o'j, kiu'j s\u0302ajn'is al li grav'a'j por klar'ig'i, kial li \u201eest'as kaj rest'as konvink'it'a adept'o de l' ide'o de L. L. Zamenhof\u201d. Felic\u0302'e por la leg'ant'o, Stefan Maul tre vast'e interpret'as tiu'n si'a'n el'ir'punkt'o'n. Kaj sam'e felic\u0302'e por la leg'ant'o, ne tem'as pri ia rigard'o al la mond'o tra verd'a'j okul'vitr'o'j, sed tre real'ism'a kaj kapt'a rakont'o pri la ver'a viv'o."}, {"text_idx": "#000695", "text": "Tia'senc'e la verk'o de Stefan Maul iom memor'ig'as pri ali'a mem'biografi'a libr'o de german'a j\u0302urnal'ist'o-esperant'ist'o, C\u0302iu c\u0302iu'n ... de Te'o Jung. En la viv'o de la fond'int'o de Herold'o Esperant'o kompren'ebl'e hav'is ec\u0302 pli grav'a'n rol'o'n ol en la viv'o de la fond'int'o de Monat'o, c\u0302ar Te'o Jung fakt'e dum mult'a'j jar'o'j viv'ten'is si'n per si'a esperant'a labor'o, dum Stefan Maul neniam pov'is real'ig'i si'a'n projekt'o'n de Semajn'o, esperant'lingv'a nov'aj\u0302-magazin'o kun el'don'kvant'o de dek mil ekzempler'o'j."}, {"text_idx": "#000696", "text": "Jam antau\u0306 la komenc'o de la du'a mond'milit'o Te'o Jung est'is dev'ig'it'a fug\u0302'i el Germanio por evit'i persekut'o'j'n far'e de la nazi'o'j \u2013 kaj fin'e de la sam'a milit'o la famili'o de Stefan Maul est'is dev'ig'it'a fug\u0302'i el Kroati'o kun'e kun la re'tir'ig\u0302'ant'a german'a arme'o. Stefan Maul tiam est'is sen'kulp'a infan'o, kaj ankau\u0306 li'a'j famili'an'o'j pri neni'o kulp'is \u2013 pri neni'o, krom tio ke ili est'is german'o'j, de plur'a'j generaci'o'j log\u0302'int'a'j en Kroati'o."}, {"text_idx": "#000697", "text": "La plej person'a'j part'o'j de la libr'o tem'as pri la infan'ag\u0302'o kaj lern'ej'a'j jar'o'j de Stefan Maul. Li per mal'mult'a'j vort'o'j, sed kor'tus\u0302'e rakont'as pri la sent'o de fremd'ec'o en la nov'a land'o, Germanio, pri la rezerv'em'a si'n'ten'o de la lok'an'o'j al la rifug\u0302'int'o'j, pri la ekonomi'a'j kaj famili'a'j problem'o'j de la ge'patr'o'j."}, {"text_idx": "#000698", "text": "Esperant'o iom post iom ig\u0302'as unu el la sav'il'o'j, kiu'j liber'ig'as la izol'ig\u0302'em'a'n jun'ul'o'n el la ferm'it'a cirkl'o \u2013 ali'a sav'il'o, post sen'iluzi'ig'a'j spert'o'j en katolik'a pastr'a seminari'o, ig\u0302'as la profesi'a j\u0302urnal'ist'a labor'o, unu'e en paroh\u0302'a j\u0302urnal'o kaj post'e en ali'a'j gazet'o'j."}, {"text_idx": "#000699", "text": "Pri si'a plen'kresk'a viv'o Stefan Maul rakont'as iom mal'pli person'e ol pri la infan'ag\u0302'o, kaj li mult'e pli detal'e pri'skrib'as si'a'j'n profesi'a'j'n problem'o'j'n ol la famili'a'n viv'o'n. Oni facil'e kompren'as, ke li ne em'as plen'e mal'ferm'i si'a'n emoci'a'n viv'o'n al ekster'a'j spekt'ant'o'j, sed iom amuz'e ig\u0302'as, kiam li rezon'as pri si'a bezon'o edz'ig\u0302'i, menci'ant'e, ke li ne kapabl'is mem lav'i kaj glad'i si'a'j'n c\u0302emiz'o'j'n (p. 145). Inter la lini'o'j oni tamen klar'e sent'as la grav'ec'o'n de la famili'a viv'o al la au\u0306tor'o."}, {"text_idx": "#000700", "text": "La verk'o don'as mult'a'j'n interes'a'j'n fakt'o'j'n pri evolu'o'j en la Esperant'o-mov'ad'o kaj en la esperant'a gazet'ar'a viv'o dum la last'a'j jar'dek'o'j, sed la c\u0302ef'a sald'o de la leg'ad'o, tamen, est'as person'a kon'at'ig\u0302'o kun Stefan Maul. Li'a'n si'n'ten'o'n al la Esperant'o-mov'ad'o, lau\u0306 li mem, karakteriz'as la profesi'a skeptik'o de j\u0302urnal'ist'o. Ebl'e jes, sed foj'e mal'antau\u0306 la skeptik'a fasad'o vid'ebl'as ideal'ism'a'j re'bril'et'o'j."}, {"text_idx": "#000701", "text": "S\u0302tat'o, eklezi'o kaj ideologi'a laik'ec'o"}, {"text_idx": "#000702", "text": "Ne pas'as tag'o, en epok'o de referendum'o pri la bru'a tem'o rilat'e embri'a'n hom'a'n viv'o'n, sen ke, en martel'a insist'o en Italio, politik'ist'o'j au\u0306 intelekt'ul'o'j si'n sent'as dev'ig'at'a'j horor'ig'it'e rimark'i, kiel la katolik'a eklezi'o sen'rajt'e en'miks'ig\u0302'as, per la tut'a pez'o de si'a au\u0306toritat'ec'o, en afer'o'j'n, kiu'j konstituci'e ne aparten'as al g\u0302i'a kompetent'o-sfer'o."}, {"text_idx": "#000703", "text": "Tiel la eklezi'o ekster'kamp'e lud'as, kiam g\u0302i parol'as al si'a'j adept'o'j, ec\u0302 pri tem'o'j etik-moral'a'j, kontrast'e al s\u0302tat'a'j iniciat'o'j. G\u0302i'a'j sci'ig'o'j rilat'e leg\u0302'o'j'n jam aplik'it'a'j'n sed sub'met'it'a'j'n je popol'a jug\u0302'o simil'as al prem'eg'o kontrau\u0306 la s\u0302tat'o. La j\u0302urnal'o'j kaj revu'o'j plen'plen'as je tiu'j debat'o'j, argument'at'a'j jen popular'e jen intelekt'ul'e."}, {"text_idx": "#000704", "text": "La pretekst'o est'is kre'it'a, c\u0302ar la ital'a eklezi'o, okaz'e de referendum'o lanc\u0302'it'a de radikal'ul'a parti'o por akir'i per popol'a voc\u0302'don'o la abol'o'n de norm'o'j mal'permes'ant'a'j la manipul'ad'o'n de hom'a embri'o, propon'is al si'a'j adept'o'j ne part'o'pren'i balot'o'j'n, por ke ne est'u ating'it'a la leg\u0302'a kvorum'o. Fin'fin'e la kontrast'o kern'ig\u0302'is lau\u0306 la demand'o: C\u0302u la hom'a embri'o est'as jam individu'a viv'o kaj, do, jam person'o, au\u0306 c\u0302u g\u0302i ankorau\u0306 ne ating'as la hom'a'n nivel'o'n pro kio lic'as, moral'e kaj leg\u0302'e, g\u0302i'n manipul'ad'i?"}, {"text_idx": "#000705", "text": "La katolik'a eklezi'o en Italio defend'is la unu'a'n vid'punkt'o'n kaj invit'is voc\u0302'don'i kontrau\u0306 la modif'o de la pri'jug\u0302'end'a leg\u0302'o (rubrik'it'a 40), kvankam g\u0302i en'ten'as element'o'j'n absolut'e ne'katolik'a'j'n. Tiu invit'o hirt'ig'is la kontrau\u0306'eklezi'ul'ar'o'n, el kio nask'ig\u0302'is la akuz'o de mal'respekt'o de la s\u0302tat'a laik'ec'o."}, {"text_idx": "#000706", "text": "La katolik'a flank'o, politik'ist'a kaj intelekt'ul'a, respond'is, sub'strek'ant'e kontrau\u0306'dir'o'j'n en la akuz'o. La vort'o \u201eperson'o\u201d ekscit'as re'ag'a'j'n mis'kompren'o'j'n kaj util'as antau\u0306'met'i disting'o'n: lau\u0306 person'o c\u0302i tie est'as intenc'it'a la tut'a, nek kresk'ant'a nek mal'kresk'ant'a, dign'ec'o de la hom'o, sen'de'pend'e de ties aktual'a mens'a stat'o; por person'ec'o, mal'e, oni rilat'ig'as al la dis'volv'ig\u0302'o de la person'a'j karakteriz'o'j, kiu'j ordinar'e pov'as kresk'i/mal'kresk'i."}, {"text_idx": "#000707", "text": "La ital'a konstituci'o kaj la leg\u0302'o'j kaj la praktik'o re'kon'as al c\u0302iu civit'an'o kaj asoci'a grup'o la rajt'o'n si'n deklar'i konsent'a au\u0306 mal'konsent'a apart'e en afer'o'j de el'star'a valor'o rilat'e la person'a'n respond'ec'o'n. Kaj jen paradoks'o: la civit'an'o unu'op'a au\u0306 asoci'it'a ne g\u0302en'ig\u0302'as, se tiu mal'aprob'as kaj protest'as au\u0306 propon'as modif'o'j'n pli'bon'ig'a'j'n lau\u0306 si'a vid'punkt'o, dum se tiu civit'an'o est'as kred'ant'o, au\u0306 se tiu civit'an'ar'o grup'ig\u0302'as en eklezi'o, tiu ne rajt'as je tio, kaj ec\u0302 krim'as kontrau\u0306 la s\u0302tat'o."}, {"text_idx": "#000708", "text": "Por sub'ten'i si'a'n tez'o'n, la akuz'ant'o'j al'vok'as la princip'o'n de laik'ec'o, nom'e de la total'a sen'de'pend'ec'o de la s\u0302tat'o de religi'o c\u0302iu'spec'a; laik'ec'o asert'at'a ec\u0302 de la civit'an'o'j organiz'it'a'j en eklezi'o. Jen nov'a paradoks'o: civit'an'ar'o rajt'as propagand'i pri si'a hom'vizi'o kaj soci'koncept'o, sed tio ne est'us permes'at'a al civit'an'ar'o kred'ant'a."}, {"text_idx": "#000709", "text": "La akuz'o dis'split'ig\u0302'as en divers'a'j'n form'o'j'n, inter kiu'j el'star'as la sekv'a: kred'ant'o'j pren'as instru'o'n el io super'natur'a kaj ekster'hom'a; la akuz'it'o'j respond'as, ke ili dedukt'as si'a'j'n filozofi'a'j'n kaj pri'soci'a'j'n kaj pri'hom'a'j'n koncept'o'j'n el la hom'a raci'o, kaj ke c\u0302iu rajt'as eventual'e inspir'ig\u0302'i je tio, kio'n tiu mem jug\u0302'as hom'dign'a, sam'kiel ali'a'j rajt'e inspir'ig\u0302'as je ali'a'j filozofi'o'j proksim'a'j au\u0306 mal'proksim'a'j spac'e kaj temp'e."}, {"text_idx": "#000711", "text": "Mal'e, per si'a'j instru'o'j kaj sugest'o'j la eklezi'ul'ar'a kred'ant'ar'o blok'as la hom'a'n progres'o'n kiel en la mal'permes'o modif'i kaj uz'i embri'o'j'n por eksperiment'o'j au\u0306 por pli'san'ig'i hom'o'j'n. Evident'as, ke, de'supr'e sub'e'n, kur'as relativ'ism'o, absolut'a relativ'ism'o, kiu'n ankau\u0306 la nun'a pap'o, tiam kardinal'o, kritik'is, kun'e kun katolik'a intelekt'ul'ar'o, asert'ant'e ke per g\u0302i la hom'o disip'as si'a'n human'ec'o'n."}, {"text_idx": "#000712", "text": "Akuz'int'o'j kontrau\u0306 la inter'ven'o'j de la eklezi'o dau\u0306r'ig'as: est'as la monoteism'o mal'ferm'e konfes'at'a de la krist'an'a'j eklezi'o'j, kiu pus\u0302'as al tiu'j \u201ekontrau\u0306'leg\u0302'a'j\u201d en'miks'ig\u0302'o'j, kvazau\u0306 al'proksim'ig\u0302'o'j al est'ont'a'j konsekvenc'o'j, nom'e voj'o'j al per'fort'o, c\u0302ar est'as montr'at'e, ke monoteism'o ig'is hom'o'j'n reciprok'e violent'a'j en si'a'j nepr'a'j rilat'o'j. Tra tiu'j tendenc'o'j pas'as ec\u0302 la ne'rajt'a prem'eg'o kontrau\u0306 la liber'o de civit'an'o'j au\u0306 s\u0302tat'o."}, {"text_idx": "#000713", "text": "Kio'n la katolik'a flank'o respond'os al c\u0302i last'a akuz'o, en kiu histori'o, psikologi'o, antrop'ologi'o ktp postul'ig\u0302'as en koncert'o kun cent ali'a'j scienc'o'j? Krom la dokt'a'j respond'o'j, c\u0302i tie interes'as la praktik'a'j, inter kiu'j jen la last'a en la list'o de decid'a efik'o: ankau\u0306 s\u0302tat'o viv'is, kresk'is, flor'is inter krim'o'j, ankau\u0306 en c\u0302iu'j hom'a'j rilat'o'j okaz'is mal'am'o'j kaj krim'o'j, ec\u0302 tie kie svarm'is politeism'o, ec\u0302 kie monoteism'o est'is batal'at'a. C\u0302u c\u0302iu'j kun'e pov'us el'ir'i el la hom'a est'ont'ec'o?"}, {"text_idx": "#000715", "text": "La akuz'ant'o'j apelaci'as al la princip'o de Cavour pri \u201eliber'a eklezi'o en liber'a s\u0302tat'o\u201d; sed la princip'o, klar'a en si'a'j vort'o'j, ven'as turn'it'a kaj re'turn'it'a, g\u0302is kiam al la eklezi'o rezult'us jes liber'a, sed nur en sakristi'o'j au\u0306 preg\u0302'ej'o'j, kvazau\u0306 la s\u0302tat'o rajt'us kre'i anim'divid'it'a'j'n hom'o'j'n: c\u0302e si pens'i ia'manier'e sed ekster'e dev'ig'it'e silent'i. Kaj se ec\u0302 tio est'us absurd'e permes'it'a, je vid'punkt'o de jur'o kaj de psik'a prosper'o, est'us la princip'o mem \u201eliber'a eklezi'o en liber'a s\u0302tat'o\u201d, kiu, lau\u0306 la nov'a interpret'o, lam'us, c\u0302ar g\u0302i korod'as la liberal'demokrat'a'n politik'a'n sistem'o'n kre'it'a'n en Italio."}, {"text_idx": "#000716", "text": "Bon's\u0302anc'e koment'ist'o'j si'n deklar'ant'a'j sen'de'pend'a'j opini'as, ke akuz'o'j kontrau\u0306 la katolik'a reg'ant'ar'o en Italio el'ir'as pli el amar'ec'o pro la juni'a referendum'a mal'venk'o (15,9 % voc\u0302'don'int'o'j kontrau\u0306 84,1 % de ne'voc\u0302'don'int'o'j + 12 % de \u201ene\u201d en la kest'o de voc\u0302'don'int'o'j) ol el atent'a analiz'o de la koncept'o de laik'ec'o, kiu, lau\u0306 iu'j, tiu'kaz'e akir'is la karakter'o'n de \u201eideologi'a laik'ec'o\u201d. La nombr'o'j s\u0302ajn'as indik'i, ke la furioz'a disting'o inter laik'ist'o'j kaj klerikal'ul'o'j ne ekzist'as nivel'e de la popol'o."}, {"text_idx": "#000717", "text": "Se ni etend'as ni'a'j'n rigard'o'j'n al la histori'o, la problem'o pri la rilat'o'j inter s\u0302tat'o kaj eklezi'o hav'is vari'a'j'n sort'o'j'n antau\u0306 ol ating'i ekvilibr'a'n punkt'o'n per al'ven'o de la liberal'demokrati'o. En la unu'a'j jar'cent'o'j, la romia imperi'o fiks'ig\u0302'is en la pozici'o de ne'toler'a rifuz'o pri la liber'a konfes'o de la krist'an'a kred'o, leg\u0302'far'ant'e por persekut'i krist'an'o'j'n, c\u0302ar la krist'an'a rifuz'o re'kon'i la di'ec'o'n de la imperi'estr'o s\u0302ajn'is mal'stabil'ig'a por la s\u0302tat'o."}, {"text_idx": "#000718", "text": "Si'a'flank'e, mal'e, krist'an'o'j respekt'is la ordinar'a'n s\u0302tat'a'n leg\u0302'ar'o'n lau\u0306 la sam'spec'a instru'o de Jesuo. Pri'e oni leg'as en la Matea Evangeli'o, ke al farise'o'j demand'ant'a'j, c\u0302u lic'as \u201epag'i impost'o'j'n al Cezar'o\u201d, Jesuo respond'is, indik'ant'e sur la mon'er'o la bild'o'n de la imperi'estr'o: \u201eRe'don'u al Cezar'o, kio aparten'as al Cezar'o\u201d."}, {"text_idx": "#000719", "text": "Sum'e, s\u0302tat'o kaj eklezi'o hav'as du mal'sam'a'j'n manier'o'j'n kaj cel'o'j'n por al'proksim'ig\u0302'i, kaj trakt'i, al la soci'a'j kaj politik'a'j aspekt'o'j de la hom'a real'o. Tiel inspir'it'e, la krist'an'ar'o de la unu'a'j jar'cent'o'j opini'is, ke la fidel'ec'o al la evangeli'o est'as spirit'e altern'a rilat'e la ag'ad'o'n, kvankam part'o'pren'at'a'n de ili, en la s\u0302tat'a'j instituci'o'j, \u201esekular'a'j\u201d pro ties temp'a dimensi'o."}, {"text_idx": "#000720", "text": "Asert'as tiu'senc'e la \u201eLeter'o al Diogneto\u201d (grav'a dokument'o de la fin'o de la du'a jar'cent'o): \u201eKrist'an'o'j disting'ebl'as dis'de ali'a'j hom'o'j nek lau\u0306 teritori'o, nek lau\u0306 lingv'o, nek lau\u0306 mor'o'j. Ili log\u0302'as en si'a'j respektiv'a'j patr'uj'o'j, sed viv'as kiel land'tra'ir'ant'a'j pilgrim'ant'o'j. Ili sen'escept'e plen'um'as c\u0302iu'spec'a'j'n civit'a'j'n dev'o'j'n; sed c\u0302io'n ili konsider'as lau\u0306 fremd'ul'a vid'punkt'o. Kiu'n ajn fremd'a'n teritori'o'n ili konsider'as si'a patr'uj'o: c\u0302iu patr'uj'o por ili est'as fremd'a teritori'o. Ili tra'viv'as si'a'n korp'a'n viv'o'n sur la ter'o, sed real'e ili est'as civit'an'o'j de la c\u0302iel'o. Ili obe'as la komun'a'j'n leg\u0302'o'j'n, sed ili'a propr'a viv'o met'as ili'n trans la leg\u0302'o'j'n.\u201d"}, {"text_idx": "#000721", "text": "La persekut'o'j, kontrau\u0306 krist'an'o'j, dau\u0306r'is g\u0302is la venk'o de Konstantin'o c\u0302e pont'o Milvjo (en Romo), kie li kred'is, ke la venk'o li'n favor'is pro li'a adher'o al la kruc'sign'o kies slogan'o dir'is: \u201eIn hoc sign'o vinces\u201d (per tiu sign'o vi venk'os). Konstantin'o, formul'ant'e la princip'o'n de la liber'o de religi'o (313 p.Kr.), proklam'as la emancip'ig\u0302'o'n de la krist'an'o'j, kiu'j ricev'as la plen'a'n titol'o'n de imperi'a civit'an'ec'o. Est'os imperi'estr'o Teodozi'o, devot'a amik'o de la milana arki'episkop'o Ambrozi'o, kiu per la edikt'o de Tesaloniko (380 p. Kr.) proklam'os religi'o de la s\u0302tat'o la krist'an'ism'o'n kaj met'os ekster'leg\u0302'e'n la pagan'a'j'n kult'o'j'n. En mal'pli ol unu jar'cent'o real'ig\u0302'is total'a renvers'o de la situaci'o. Kaj tiel komenc'ig\u0302'as la potenc'o de la eklezi'o kun la praktik'o de ia super'reg'ad'o de la pontifik'o, ec\u0302 rilat'e la figur'o'n de la imperi'estr'o."}, {"text_idx": "#000722", "text": "Tiu'rilat'e la situaci'o en la komenc'o de la nov'a jar'mil'o kontur'ig\u0302'as kiel ver'a \u201eteokrati'o\u201d, nom'e absolut'a pov'o de la pap'o rilat'e la tut'a'n krist'an'ar'o'n. La grand'a'j pap'o'j \u201eteokrat'a'j\u201d, sub'ten'ant'o'j de la eklezi'a au\u0306toritat'o ec\u0302 sur la ter'aj\u0302'o'j, est'as Gregori'o 7a, de la 11a jar'cent'o, kiu el'met'is la \u201eDictatus Papae\u201d, nom'e la plej alt'a'n ordon'ar'o'n, per kiu est'as asert'it'a kaj trud'at'a la super'reg'ad'o de pap'o super c\u0302iu ali'a au\u0306toritat'o; Inocent'o 3a, komenc'e de la 12a jar'cent'o, kiu konfirm'as la per'fort'a'n sub'met'ad'o'n de la herez'ul'o'j kaj precip'e de la mov'ad'o, ne nur pac'e varb'ant'a kaj inter'ali'e pau\u0306perism'a, de albigens'o'j kaj spiritualoj; Bonifacio 8a, kiu per la bule'o \u201eunam sanctam\u201d pretend'as ke c\u0302iu hom'a individu'o dev'as si'n sub'met'i al la Roma Pontifik'o. Tem'as pri esprim'o, kiu'n la si'n'sekv'a teologi'a doktrin'o interpret'os kiel per'ad'o'n por la c\u0302iel'a sav'o, kiu'n la eklezi'o praktik'as rilat'e c\u0302iu'j'n hom'a'j'n kre'aj\u0302'o'j'n, kiu'j adher'as ekster'e al la di'a revelaci'o lau\u0306 propr'a kon'o."}, {"text_idx": "#000723", "text": "Histori'ist'o'j avert'as, ke la du konflikt'ant'o'j invad'is la kamp'o'n unu de la ali'a pli pro la neces'o defend'i si'a'j'n propr'a'j'n prerogativ'o'j'n ol por lim'ig'i tiu'j'n de la ali'a. Ec\u0302 la pap'o'j, invad'ant'e la ali'a'n kamp'o'n, tio'n oft'e far'is por protekt'i la prerogativ'o'j'n kaj sen'de'pend'ec'o'n de la lok'a'j eklezi'o'j, kiu'j'n la s\u0302tat'a pov'o mult'foj'e uz'is kiel si'a'n grund'o'n por en'met'i en episkop'ec'o'n person'o'j'n pli zorg'ant'a'j'n pri la afer'o'j de si'a sinjor'o ol tiu'j de la task'o pli'krist'an'ig'i la popol'o'n."}, {"text_idx": "#000724", "text": "Tra sen'fin'a'j kontrast'o'j kaj lukt'o'j, kiu'j'n nun ni rakont'us, se ebl'us re'konstru'i la histori'o'n sen parti'an'ig\u0302'i ec\u0302 sen'vol'e, la divers'a'j funkci'o'j kaj respektiv'a'j sen'de'pend'o'j de la du natur'a'j instituci'o'j trov'is akcept'ebl'a'n ekvilibr'o'n. Influ'is favor'e al tio la ek'praktik'ad'o de demokrati'o kun la nov'a koncept'o pri liber'ec'o'j kaj hom'a'j rajt'o'j, c\u0302iam pli akcept'at'a'j en la modern'a'j s\u0302tat'o'j. Est'us dir'at'e, ke lau\u0306 divers'a'j skol'o'j tiu'j koncept'o'j est'as id'o'j de la sam'a krist'an'ism'o, c\u0302ar ec\u0302 en la plej akr'a'j kontrast'o'j c\u0302iam sub'kus\u0302'is la disting'o de la pov'o'j, kvazau\u0306 ili est'us pret'a'j pac'e real'ig\u0302'i."}, {"text_idx": "#000725", "text": "Ver'e la ide'o'j jam komenc'is ilumin'ig\u0302'i en la Sum'o de sankt'a Tomas'o (13a jc.), kiu, konsent'ant'e kun la helen'a filozof'o Aristotelo (4a jc. a. Kr.), de'ven'ig'as la legitim'ec'o'n de la s\u0302tat'o'j el la natur'a leg\u0302'o, al kiu sub'met'ig\u0302'u ankau\u0306 la s\u0302tat'a leg\u0302'farad'o. Antau\u0306 tiu natur'a leg\u0302'o, s\u0302tat'o kaj eklezi'o trov'ig\u0302'as en la sam'a pozici'o de de'pend'ec'o. Lau\u0306 li, koincid'ant'e ankau\u0306 en tio kun Aristotelo, c\u0302iu \u201epozitiv'a\u201d leg\u0302'o si'n fundament'as sur, kaj dev'as harmoni'i kun, la natur'a leg\u0302'o: ju pli pozitiv'a leg\u0302'o distanc'ig\u0302'as de la natur'a leg\u0302'o, des pli g\u0302i perd'as la karakter'o'n de leg\u0302'o dev'ig'ant'a."}, {"text_idx": "#000726", "text": "Tia koncept'ar'o pri natur'a leg\u0302'o kaj hom'a'j rajt'o'j c\u0302iam pli dis'vast'ig\u0302'is per kler'ism'o, ne'religi'a au\u0306 krist'an'a, kaj c\u0302iam pli est'os akcept'at'a de la katolik'a eklezi'o, ol c\u0302e la unu'a'j krist'an'a'j pens'ul'o'j. Elegant'a diskut'o est'us, c\u0302u la pontifik'a s\u0302tat'o, kun la pap'o-reg\u0302'o, invad'it'a kaj c\u0302es'ig'it'a en 1870, est'is ver'a teokrati'o au\u0306 nur la kombin'o en la sam'a person'o de la du pov'o'j, real'e unu'ig'it'a'j sed teori'e apart'ig'it'a'j."}, {"text_idx": "#000728", "text": "Antau\u0306 kelk'a'j jar'o'j sufer'is vintr'a'j sport'o'j en Japani'o pro mank'o de neg\u0302'o. Dum la vintr'o 2005-6, tamen, fal'is abund'e \u2013 ec\u0302 tro abund'e \u2013 neg\u0302'o. G\u0302is la mez'o de la vintr'o jam mort'is pro la neg\u0302'o 40 hom'o'j. Pere'is ses hom'o'j, kiam rapid'trajn'o el'rel'ig\u0302'is pro neg\u0302'o'vent'eg'o, kaj ali'a'j hom'o'j mort'is, kiam ili fal'is de sur si'a'j tegment'o'j, prov'ant'e for'ig'i neg\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#000729", "text": "Apart'e sufer'is mal'jun'ul'o'j. En urb'et'o Tun'a'n tri'on'o de la hom'o'j ag\u0302'as pli ol 64 jar'o'j'n kaj log\u0302'as en mal'nov'a'j lign'a'j dom'o'j. Unu kuba metr'o da neg\u0302'o pez'as 300-500 kilo'gram'o'j'n kaj, se oni ne for'ig'as la neg\u0302'o'n, la dom'o'j dis'fal'as. Sed la mal'jun'ul'o'j, tro ag\u0302'a'j por pez'a labor'o tia, dev'as dung'i hom'o'j'n kaj pag'i tag'e ekvivalent'o'n de 77 eu\u0306r'o'j por for'ig'i la neg\u0302'o'n. Jam plur'a'j'n foj'o'j'n dum la vintr'o la mal'jun'ul'o'j dev'is mend'i c\u0302i tiu'n serv'o'n: ili do sufer'as ne nur fizik'e pro la neg\u0302'o, sed ankau\u0306 financ'e."}, {"text_idx": "#000730", "text": "En novembr'o 2005 ek'est'is disput'o inter la alban'a reg'ist'ar'o kaj la c\u0302ef'urb'o Tiran'o. Tem'as pri la nul'ig'o de jam konstru'at'a au\u0306t'o-pas'ej'o c\u0302e c\u0302ef'a voj'kruc'ig\u0302'o ekster la urb'o c\u0302e lok'o, nom'at'a Zogu i Zi (Nigr'a Bird'o). La labor'o komenc'ig\u0302'is en april'o 2005. Kontrau\u0306 c\u0302irkau\u0306 du milion'o'j da uson'a'j dolar'o'j g\u0302i est'us solv'int'a trafik'problem'o'j'n c\u0302e unu el la en'ir'ej'o'j en la urb'o'n."}, {"text_idx": "#000731", "text": "La reg'ist'ar'o opini'as, ke la projekt'o, jam du'on'e efektiv'ig'it'a, en'hav'as grav'a'j'n teknik'a'j'n mank'o'j'n, kiu'j en'dang\u0302er'ig'us la viv'o'n de uz'ant'o'j. Ceter'e la konstru-firma'o, Euroteorema, ne est'as licenc'it'a de la urb'o'dom'o de Tiran'o. Lev'ig\u0302'is ankau\u0306 demand'o pri korupt'o flank'e de urb'o'dom'an'o'j. En la c\u0302ef'urb'o oni taks'as la problem'o'n politik'a."}, {"text_idx": "#000732", "text": "Sen'de'pend'a'j observ'ant'o'j vid'as mal'antau\u0306 la disput'o konflikt'o'n inter la reg'ist'ar'o, estr'at'a de la demokrat'o'j de Sal'i Berisha [beris\u0302a], kaj la c\u0302ef'urb'o, reg'at'a de social'ist'o'j sub la urb'estr'o Ed'i Ram'a. En- kaj ekster-land'e Ram'a, kiu plend'is c\u0302e la Konsili'o de Eu\u0306rop'o en Strasburgo, prezent'as la disput'o'n kiel mis'uz'o'n kaj al'trud'o'n de la land'a potenc'o mal'favor'e al la lok'a, malgrau\u0306 leg\u0302'o'j pri la rilat'o'j inter la potenc'o'j."}, {"text_idx": "#000733", "text": "Ankorau\u0306 rest'as demand'o'j pri korupt'o flank'e de Ram'a kaj pri la dezir'o flank'e de la reg'ist'ar'o for'ig'i la urb'estr'o'n dum la ven'ont'a'j, c\u0302i-jar'a'j elekt'o'j. Krom'e est'as strang'e, ke Ram'a rifuz'as diskut'i la problem'o'n kun spert'ul'o'j de la reg'ist'ar'o kaj mem prezent'i al ili si'a'j'n propr'a'j'n argument'o'j'n."}, {"text_idx": "#000734", "text": "Inter'temp'e pli kaj pli da hom'o'j en Tiran'o en'plekt'ig\u0302'as en la afer'o. Sed, lau\u0306 alban'a proverb'o, \u201ekiam kverel'as la c\u0302eval'rajd'ist'o'j, sufer'as la c\u0302eval'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#000735", "text": "Mi tut'e ne interes'ig\u0302'is pri la ret'a versi'o de MONATO g\u0302is antau\u0306 kelk'a'j monat'o'j. Mi kutim'as leg'i revu'o'j'n en la viv'c\u0302ambr'o, en komfort'a fotel'o, kaj tut'e ne c\u0302e skrib'tabl'o. Sed ek'de kiam mi hav'as port'ebl'a'n komput'il'o'n, mi kun'port'as g\u0302i'n de mi'a labor'c\u0302ambr'o kaj volont'e leg'as la elektron'ik'a'n versi'o'n de MONATO sam'e komfort'e kiel la paper'a'n. Kaj nun mi g\u0302u'as la pli rapid'a'n aper'o'n kaj la kolor'a'j'n bild'o'j'n. Mi special'e aprez'as la fakt'o'n, ke la pag\u0302'o'j est'as munt'it'a'j unu sub la ali'a (anstatau\u0306 par'o da pag\u0302'o'j unu apud la ali'a, kiel okaz'as por la revu'o Esperant'o de Universal'a Esperant'o-Asoci'o, UEA). Tio signif'as minimum'a'j'n s\u0302ov'o'j'n dum la leg'ad'o."}, {"text_idx": "#000736", "text": "Mal'long'a histori'o de la evonim'a milit'o"}, {"text_idx": "#000737", "text": "C\u0302ar est'as evident'e, ke, post tiom da jar'o'j, mult'a'j person'o'j ne preciz'e kon'as la fon'o'n kaj cirkonstanc'o'j'n rilat'e al la milit'o inter Evonim'o kaj Ponkanio, mi decid'is registr'i c\u0302i tiu'j'n detal'o'j'n, kiel mal'grand'a'n kontribu'aj\u0302'o'n al la kronik'o'j de ni'a kar'a land'o."}, {"text_idx": "#000738", "text": "En la du'a jar'o de la du'dek'a naci'a prezid'ant'ec'o, okaz'is la inter'naci'a konferenc'o de Cacilhas por sub'skrib'i la sam'nom'a'n traktat'o'n pri kun'labor'o ekonomi'a kaj milit'a inter la koncern'a'j land'o'j. Unu el la kondic\u0302'o'j postulat'a'j de la plej potenc'a partner'o, nom'e la Ponkana Uni'o, est'is tio, ke, c\u0302iu sub'skrib'ant'a land'o sen'kondic\u0302'e akcept'u la princip'o'j'n de la okcident'a liber'a merkat'o, ponkana demokrati'o kaj sen'brid'a kapital'ism'o. Tio precip'e implik'is, ke en tiu'j land'o'j, kie ankorau\u0306 ekzist'is iu'j ajn s\u0302tat'a'j entrepren'o'j, ili dev'is est'i tuj privat'ig'at'a'j."}, {"text_idx": "#000739", "text": "Dum la diskut'o'j, la ponkana reprezent'ant'o minac'is, ke est'os grav'eg'a'j konsekvenc'o'j por land'o'j, kiu'j ne obe'os c\u0302i tiu'n kondic\u0302'o'n; ali'e, ekzist'as la ebl'ec'o, ke la virus'o de komun'ism'o re'foj'e est'ig\u0302'os en g\u0302i'a zon'o de influ'o, kaj kapabl'os infekt'i la tut'aj\u0302'o'n. Li klar'ig'is, ke lau\u0306 la difin'o akcept'it'a de si'a reg'ist'ar'o, la termin'o komun'ism'o kompren'ebl'e inklud'as c\u0302iu'j'n rilat'a'j'n ideologi'o'j'n, i.a. social'ism'o'n, labor'ist'a'n solidar'ec'o'n, liberal'ism'o'n, kooperativ'ism'o'n, mutual'ism'o'n, kaj egal'rajt'ism'o'n."}, {"text_idx": "#000740", "text": "Ni'a reprezent'ant'o c\u0302e la konferenc'o asert'is, ke, kvankam preskau\u0306 c\u0302iu'j el la publik'a'j serv'o'j en ni'a respublik'o (de transport'o, pos\u0302t'o, san'o, radi'o, televid'o, elektr'o, gas'o kaj akv'o) est'as proviz'at'a'j de s\u0302tat'a'j instanc'o'j, kaj entrepren'o'j do aparten'as al la popol'o kaj ne rajt'as est'i privat'ig'at'a'j, tio ne pov'as prezent'i minac'o'n al la integr'ec'o de la ali'a'j sub'skrib'ant'o'j. Li emfaz'is, ke malgrau\u0306 la fakt'o, ke ni'a land'o ne est'as la plej mal'grand'a en la mond'o (pli mal'grand'a'j est'as, ekzempl'e, Vanuatu'o, Tuvalo, Lih\u0302tens\u0302tejno kaj San-Marin'o), g\u0302i ja est'as tro et'a por ig\u0302'i fokus'o de mal'integr'ig\u0302'o."}, {"text_idx": "#000741", "text": "Est'as evident'e ke, kontrast'e kun ni'a land'o, la Ponkana Uni'o est'as gigant'a. Por tiu'j, kiu'j mal'mult'o'n sci'as pri geografi'o de ni'a planed'o, mi don'u kelk'a'j'n detal'o'j'n c\u0302i-rilat'e. Ponkanio okup'as la plej grand'a'n log\u0302'ebl'a'n part'o'n de insul'eg'o au\u0306 pli g\u0302ust'e kvazau\u0306'a'n kontinent'o'n inter Kazohinio kaj Dalfunto. La pli'mult'o de la log\u0302'ant'o'j est'as alt'statur'a'j kaj de pli vast'a c\u0302irkau\u0306'mezur'o ol la indig\u0302en'o'j de tiu'j najbar'a'j land'o'j. Ili nutr'as si'n precip'e per fis\u0302'o'j, pork'aj\u0302'o'j, fazeol'o'j kaj dolc\u0302'aj\u0302'o'j. Tiom est'as ili'a konsum'o de la last'e menci'it'a, ke grand'a proporci'o sufer'as de diabet'o, sed ali'e ili est'as fort'a kaj san'a popol'o. La land'o est'as ric\u0302'a pro agrikultur'o kaj industri'o, sed g\u0302i'a ekonomi'o precip'e de'pend'as de financ'a'j institut'o'j kaj de tiel nom'at'a'j muzik'a'j bank'o'j, simil'a'j al tiu'j pri'skrib'it'a'j en la roman'o Erevono, de la angl'a au\u0306tor'o Samuel Butler. G\u0302i'a arme'o est'as la plej grand'a en la mond'o."}, {"text_idx": "#000742", "text": "Post tiu klar'ig'a parentez'o, ni re'ven'u al ni'a tem'o, nom'e la inter'trakt'ad'o c\u0302e la konferenc'o en Cacilhas. La ponkana reprezent'ant'o rifuz'is akcept'i la si'n'ten'o'n de ni'a reg'ist'ar'o rilat'e al g\u0302eneral'a privat'ig'o de publik'a'j serv'o'j. La konsekvenc'o est'is tio, ke la plej potenc'a partner'o en la grup'o de sub'skrib'ant'a'j naci'o'j decid'is atak'i ni'a'n liliput'a'n land'o'n por \u201eliber'ig'i ni'a'n popol'o'n de la jug'o de s\u0302tat'ism'o\u201d. Tiel komenc'ig\u0302'is la unu'a kaj esper'ebl'e la last'a milit'o inter ni'a Seren'eg'a Respublik'o de Evonim'o kaj la Ponkana Uni'o."}, {"text_idx": "#000743", "text": "Ni'a reg'ist'ar'o kun'ven'is por decid'i, kiel rezist'i tiu'n kolos'a'n mal'amik'o'n. Profesi'a'n arme'o'n ni ne posed'as. Ni'a mar'arme'a flot'o konsist'as el unu fis\u0302'ej'protekt'a s\u0302ip'o, unu rapid'boat'o kaj du rem'boat'o'j sur Lag'o Noval'o. Ni hav'as unu aviad'il'o'n, sed g\u0302i ne port'as arm'il'o'j'n. Do ni ekip'is ni'a'j'n kurag\u0302'a'j'n volont'ul'o'j'n per paf'il'o'j, kaj posten'ig'is ili'n sur la sud'a flank'o de la land'o. Ni'a'j milit'a'j fak'ul'o'j kalkul'is, ke la mal'amik'o ne invad'os tra la okcident'a lag'o, nek tra la Neg\u0302'a'j Mont'o'j en la nord'o, nek el la orient'o. La sol'a facil'a en'ir'ej'o est'us tra la pont'o super la sud'a etend'aj\u0302'o de la Brozna River'o. Grand'a nombr'o da volont'ul'o'j do star'is pret'a'j lau\u0306 la river'bord'o, kun fiks'it'a'j bajonet'o'j, atend'ant'a'j invad'o'n el la sud'o."}, {"text_idx": "#000744", "text": "Ponkanio transport'is per si'a'j jet'aviad'il'eg'o'j grand'a'n kvant'o'n da soldat'o'j, tank'o'j, al'ter'ig\u0302'a'j boat'o'j kaj ali'a milit'material'o al la land'lim'o'j de ni'a respublik'o. Evident'e g\u0302i decid'is ne uz'i bomb'aviad'il'o'j'n, c\u0302ar en Evonim'o ne est'as grand'a'j urb'o'j, industri'a'j instal'aj\u0302'o'j au\u0306 simil'a'j strategi'a'j cel'o'j. Ni'a'j centr'o'j de log\u0302'ad'o est'as nur'a'j vilag\u0302'o'j. Ni posed'as nur unu fer'voj'a'n lini'o'n inter Skandro, ni'a c\u0302ef'vilag\u0302'o Borova, kaj la nord'orient'a fin'staci'o Volova. Fin'fin'e, ec\u0302 la tank'o'j ne en'ir'is ni'a'n land'o'n, c\u0302ar la ponkanoj, kiu'j ne est'as apart'e kruel'a'j hom'o'j, ne vol'is pist'i kaj prem'mort'ig'i ni'a'j'n defend'ant'a'j'n volont'ul'o'j'n, kies arm'il'o'j est'is nur'a'j mal'modern'a'j paf'il'o'j kaj bajonet'o'j. En tiu afer'o, la ponkanoj montr'is iom da sport'a lojal'ec'o."}, {"text_idx": "#000745", "text": "Ni'a reg'ist'ar'o, tamen, ne intenc'is trakt'i la milit'o'n kiel futbal'matc\u0302'o'n. La milit'a konsil'ant'ar'o decid'is aplik'i iu'n ajn taktik'o'n \u2013 ec\u0302 la plej ne'konvenci'a'n \u2013 kontrau\u0306 la mal'amik'o. C\u0302ar la Seren'eg'a Respublik'o ne est'as sub'skrib'int'o de la G\u0302eneva Konvenci'o, kaj Ponkanio plur'foj'e mal'respekt'is g\u0302i'n, ni ag'is drakon'e. Ni'a'j polic'an'o'j kapt'is kelk'a'j'n ponkanajn skolt'o'j'n, kiu'j sukces'is tra'pas'i la land'lim'o'n kaj en's\u0302tel'ig\u0302'i en la land'intern'o'n. En la ponkana arme'o tut'e mank'is interpret'ist'o'j au\u0306 lingv'o'instru'ist'o'j, kaj neni'u ponkano parol'is ni'a'n lingv'o'n, do est'is facil'e re'kon'i la en'trud'ig\u0302'int'o'j'n. Pri trakt'ad'o de la kapt'it'o'j, ni'a reg'ist'ar'o imit'is metod'o'n uz'at'a'n de la ponkanoj dum ali'a milit'o. G\u0302i deklar'is la skolt'o'j'n ne lau\u0306'leg\u0302'a'j soldat'o'j, sed \u201ene'leg\u0302'a'j mal'amik'a'j batal'ant'o'j\u201d kaj transport'is ili'n al provizor'e konstru'it'a mal'liber'ej'o sur insul'o en Lag'o Noval'o. Tie oni vest'is ili'n per c\u0302iel'ark'o-kolor'a'j komplet'o'j, lig'is ili'a'j'n maleol'o'j'n per pez'a'j c\u0302en'o'j, met'is ili'n en tigr'o'kag\u0302'o'j'n (prunt'it'a'j'n de la zoologi'a g\u0302arden'o en Borova, sed kompren'ebl'e sen tigr'o'j), kaj nutr'is ili'n per aven'kac\u0302'o kaj simil'a'j san'a'j kaj bon'gust'a'j mang\u0302'aj\u0302'o'j. La ponkanoj mem mal'kovr'is, ke tiu'j, kiu'j mang\u0302'as aven'kac\u0302'o'n, long'e viv'as kaj g\u0302u'as ekster'ordinar'a'n bon'a'n san'o'n."}, {"text_idx": "#000746", "text": "Dum la ekzerc'ad'hor'o'j en la kort'o de la mal'liber'ej'o, la gard'ist'o'j dev'ig'is la mal'liber'ul'o'j'n nud'pied'e mars\u0302'i tie'n kaj re'e'n sur cement'plank'o dum konstant'a kant'ad'o de ni'a naci'a himn'o. C\u0302ar ni est'as human'a popol'o, oni ne postul'is, ke ili kant'u la tekst'o'n en ni'a mal'facil'a lingv'o au\u0306 en ec\u0302 pli mal'facil'a Esperant'o, sed proviz'is ili'n per ponkana traduk'o. Tio cert'e est'is grand'a sen'pez'ig'o por la kapt'it'o'j. Sam'temp'e, c\u0302iu kapt'it'o ricev'is sen'pag'a'n ekzempler'o'n de la skrib'aj\u0302'o'j de la inspir'a verk'ist'o Norm'a'n Vincent Peale. Est'as atest'aj\u0302'o pri la sen'parti'a kondut'o de ni'a'j au\u0306toritat'o'j la fakt'o, ke kiam unu el la mal'liber'ul'o'j mal'respekt'e trakt'is tiu'n nobl'a'n tekst'o'n, li est'is sever'e pun'it'a."}, {"text_idx": "#000747", "text": "Tamen, ankorau\u0306 rest'is la grav'a problem'o: kiel defend'i ni'n kontrau\u0306 tiom fort'a mal'amik'o? La solv'o'n trov'is d-ro Vanc\u0302o Arnam, direktor'o de la centr'a mal'san'ul'ej'o en Borova. Antau\u0306 ne'long'e est'is publik'ig'it'a'j en la mond'a gazet'ar'o mal'trankvil'ig'a'j raport'o'j pri grav'a morb'o nom'at'a hipertrikoza febr'o, kiu unu'e aper'is sur insul'o en la Pacifik'a Ocean'o, kaj est'as sen'escept'e mort'ig'a. Neni'u kurac'il'o au\u0306 antidot'o est'as efik'a kontrau\u0306 g\u0302i. La bon'a doktor'o leg'is la raport'o'j'n kaj pli'e konstat'is, ke la ponkanoj eg'e tim'as, ke tiu mal'san'o en'ir'os ili'a'n land'o'n kaj kau\u0306z'os epidemi'o'n. Do li propon'is, ke oni uz'u tiu'n tim'o'n kiel arm'il'o'n. Sekv'e, la au\u0306toritat'o'j rekrut'is grand'a'n nombr'o'n da rekrut'o'j, kiu'j dev'is vest'i si'n kiel kurac'ist'o'j, ge'fleg'ist'o'j, pastr'o'j kaj funebr'aj\u0302'ist'o'j. Sur la en'ir'ej'o de unu al'o de c\u0302iu mal'san'ul'ej'o oni pend'ig'is du'lingv'a'n anonc'o'n en la evonim'a kaj la ponkana, indik'ant'a'n, ke tie est'is kvar'en'ten'o pro hipertrikoza febr'o. En c\u0302iu'j vilag\u0302'o'j, la fals'a'j kurac'ist'o'j kaj fleg'ist'o'j vizit'is dom'o'j'n s\u0302ajn'ig'ant'e, ke ili serc\u0302'as viktim'o'j'n de la morb'o. C\u0302e la land'lim'o establ'ig\u0302'is sanitar'a kordon'o. En c\u0302iu'j tomb'ej'o'j, la \u201epastr'o'j\u201d kaj \u201efunebr'aj\u0302'ist'o'j\u201d ceremoni'e en'ter'ig'is mal'plen'a'j'n c\u0302erk'o'j'n. Polic'ist'o'j rond'ir'is sur la strat'o'j kri'eg'ant'e du'lingv'e \u201eDang\u0302er'o! Febrorisko!\u201d Kompren'ebl'e, la log\u0302'ant'ar'o jam est'is inform'it'a per flug'foli'o'j en la evonim'a lingv'o (kiu'n neni'u ponkano kapabl'as kompren'i), ke tem'is pri artifik'o, ne real'aj\u0302'o. Mult'a'j evonimanoj, precip'e infan'o'j, tre amuz'is si'n s\u0302ajn'ig'ant'e si'n febr'a'j pacient'o'j. Kelk'a'j ec\u0302 sur'met'is barb'o'j'n kaj long'har'a'j'n peruk'o'j'n, c\u0302ar ne'normal'a har'a kaj vil'a kresk'o est'as rigard'at'a kiel unu el la simptom'o'j de tiu morb'o."}, {"text_idx": "#000748", "text": "Ver'dir'e, post la fin'o de la milit'o, ne ebl'is trov'i pruv'o'j'n, ke hipertrikoza febr'o fakt'e ekzist'as. Inter'temp'e, la ruz'o est'is mult'e pli sukces'a ol pov'is esper'i la evonimanoj. Ni'a volont'ul'a arme'o kapt'is mult'a'j'n ponkanajn spion'o'j'n. Tiu'j'n oni ne send'is al la mal'liber'ej'a tend'ar'o sur la lag'a insul'o por pas'ig'i la Krist'nask'o'n kun si'a'j sam'land'an'o'j, sed mal'liber'ig'is ili'n c\u0302e la land'lim'o, kaj las'is ili'n re'ir'i al la ponkanaj vic'o'j por rakont'i pri la terur'a epidemi'o en la respublik'o. La efik'o est'is tuj'a. La ponkanoj re'plen'ig'is si'a'j'n aviad'il'eg'o'j'n per soldat'o'j, tank'o'j kaj ali'a milit'material'o, kaj re'flug'is al si'a land'o sufic\u0302'e fru'e por pov'i g\u0302u'i la vintr'a'j'n fest'o'j'n kun'e kun si'a'j famili'an'o'j kaj amik'o'j."}, {"text_idx": "#000749", "text": "Felic\u0302'e, ambau\u0306'flank'e neni'u mort'is kaj neni'u vund'ig\u0302'is. Kelk'a'j el la plej veng\u0302'em'a'j membr'o'j de ni'a parlament'o vol'is re'ten'i dum ne'difin'it'a period'o (ec\u0302 ebl'e tut'viv'e) la mal'liber'ig'it'a'j'n mal'amik'a'j'n batal'ant'o'j'n sur la insul'o, kaj pri'demand'i ili'n dum tortur'o. Tio ne ebl'is, c\u0302ar en ni'a land'o mank'as tortur'ist'o'j, kaj ne est'us praktik'e send'i kapt'it'o'j'n al ni'a'j najbar'o'j en Jugland'o, kie la ofic'o de tortur'ist'o est'as respekt'at'a profesi'o. Pli'e, la evonim'a'j civit'an'o'j, kiu'j est'as afabl'a'j kaj human'a'j hom'o'j, insist'is, ke ec\u0302 ni'a'j mal'amik'o'j est'u permes'it'a'j kun'celebr'i la jar'fin'a'j'n festival'o'j'n kaj la naci'a'n fest'o'n (Pantagruel'a'n Tag'o'n) en si'a land'o. Do c\u0302iu'j est'is pardon'it'a'j kaj re'patr'uj'ig'it'a'j je la grand'a g\u0302oj'o de la ordinar'a'j ponkanoj, kiu'j neniam tut'kor'e apog'is la milit'o'n. Kiel c\u0302iu'j normal'a'j person'o'j, ili mult'e pli s\u0302at'as mang\u0302'i kaj amor'i ol batal'i kaj mort'ig'i. Do, je la fin'o, la du land'o'j pli mal'pli amik'ig\u0302'is, kaj neni'u el ni'a'j publik'a'j serv'o'j au\u0306 s\u0302tat'a'j entrepren'o'j est'is privat'ig'it'a'j. Oni decid'is fin'fin'e, ke c\u0302iu land'o rajt'as elekt'i si'a'n propr'a'j'n ideologi'o'n kaj politik'a'n sistem'o'n."}, {"text_idx": "#000750", "text": "Tiel fin'ig\u0302'is la plej glor'a epizod'o en la histori'o de ni'a Seren'eg'a Respublik'o. D-ro Arnam est'is honor'ig'it'a per la plej alt'a orden'o de ni'a naci'o, nom'e la Kruc'o de la Or'a Marmot'o kun Kverk'a'j Foli'o'j kaj Purpur'a Ruband'o, kaj per statu'o en la centr'a plac'o de c\u0302iu vilag\u0302'o. Etern'e viv'u la Seren'eg'a Respublik'o de Evonim'o!"}, {"text_idx": "#000751", "text": "La vid'punkt'o de la c\u0302ef'redaktor'o Stefan Maul pri la katastrof'o en Irako (MONATO 2006/1, p. 7) resum'as bon'eg'e la fakt'o'j'n. Gratul'o'j'n!"}, {"text_idx": "#000752", "text": "La tem'o tre'eg'e grav'as kaj s\u0302ajn'as est'i rid'ind'e atent'ig'i la redaktor'o'n pri tre et'a detal'o. Tri'foj'e en la artikol'o Stefan alud'as al prezid'ant'o Bush anstatau\u0306 al \u201eprezident'o\u201d Bush. Ni cert'e dev'us disting'i inter s\u0302tat'estr'o kaj iu person'o, kiu nur prezid'as afer'o'n."}, {"text_idx": "#000754", "text": "Demokrati'e elekt'ig\u0302'is en Liberi'o la unu'a prezid'ant'in'o afrik'a. En januar'o Ellen Johnson-Sirleaf, 67-jar'ag\u0302'a, iam'a financ-ministr'o kaj eks'a afrik'a direktor'o de la Evolu'ig'a Program'o de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j, venk'is si'a'n c\u0302ef'a'n opon'ant'o'n, la popular'a'n eks-futbal'ist'o'n Georg'e Weah."}, {"text_idx": "#000755", "text": "Afrik'a'j femin'ism'a'j organiz'aj\u0302'o'j bon'ven'ig'is la venk'o'n, sed komentari'ist'o'j dau\u0306r'e diskut'is, c\u0302u la voc\u0302'don'ad'o est'is influ'at'a de reg'ist'ar'o'j kaj en kaj ekster Afrik'o. Ekzempl'e, Nig\u0302erio kaj Uson'o indik'is si'a'n prefer'o'n por s-in'o Johnson-Sirleaf, kiu venk'is kun 59 % de la voc\u0302'o'j. S\u0302i'a'j sub'ten'ant'o'j atent'ig'is, ke s\u0302i est'is kandidat'o pli spert'a kaj pli bon'e eduk'it'a ol la futbal'ist'o, kies krom'a civit'an'ec'o belg'a minac'is dum la elekt'o-kampanj'o bar'i li'n el la elekt'o'j."}, {"text_idx": "#000756", "text": "La nov'a prezid'ant'in'o cert'ig'os, ke Weah membr'ig\u0302'os en trans'parti'a naci'a reg'ist'ar'o por garanti'i pac'o'n kaj stabil'ec'o'n en Liberi'o. La land'o sufer'ad'is pro jar'dek'o'j da intern'a milit'o kaj mult'a'j eks-soldat'o'j, inter kiu'j jun'ul'o'j, est'is sub'ten'ant'o'j de Weah. Nepr'as nun re'konstru'i frakas'it'a'n ekonomi'o'n."}, {"text_idx": "#000757", "text": "Energi'o ig\u0302'as mal'abund'a kaj mult'e'kost'a. En Au\u0306strio la prez'o de ter'gas'o pli'alt'ig\u0302'is je 17 % kaj ankau\u0306 hejt'lign'o ig\u0302'is iom'et'e pli mult'e'kost'a. Tamen lign'o rest'as la plej favor'a energi'o-font'o. Unu kuba metr'o da lign'o en form'o de s\u0302tip'o'j kost'as 60 \u20ac."}, {"text_idx": "#000758", "text": "Kilo'vat'hor'o (energi-unu'o egal'a al 3 600 000 jul'o'j) por la divers'a'j energi'o-font'o'j kost'as en eu\u0306r'o'cend'o'j: lign'o'hak'it'aj\u0302'o'j 1,5; lign'o's\u0302tip'o'j 2,7; lign'o-grajn'o'j (far'it'a'j el lign'er'o'j, ekz. de seg'ej'o) 3,5; ter'gas'o 5,1; hejt'ole'o 6,5. Hejt'instal'aj\u0302'o por lign'o est'as pli kost'a ol por hejt'ole'o au\u0306 ter'gas'o. Tamen pro la pli mal'alt'a prez'o de lign'o la hejt'ad'o kost'as en'tut'e mal'pli."}, {"text_idx": "#000759", "text": "Rilat'e al la artikol'o de c\u0302ef'redaktor'o Stefan Maul en la januar'a MONATO (p. 5) la sub'skrib'int'o hav'as du koment'o'j'n."}, {"text_idx": "#000760", "text": "La sufiks'o \u201ein\u201d: Kial german'o'j hav'as tiu'n frenez'a'n em'o'n emfaz'i la seks'o'n, kvankam fakt'e tem'as pri titol'o, pozici'o au\u0306 profesi'o? \u201eKar'a'j kun'civit'an'in'o'j, kar'a'j kun'civit'an'o'j!\u201d oni ja au\u0306d'as en la german'a'j televid'o kaj radi'o. C\u0302iu tamen sci'as, ke la popol'o konsist'as el hom'o'j de ambau\u0306 seks'o'j kaj c\u0302i tie la emfaz'o kus\u0302'as sur civit'an'ec'o, ne sur la maskl'ec'o au\u0306 in'ec'o. Stefan Maul skrib'as tut'e normal'e, ke Angel'a Merkel est'as \u201eparti'estr'o\u201d, sen ajn'a inumado. Bedau\u0306r'ind'as, ke la protokol'o-ofic'ej'o en Berlino decid'is pri la titol'o de federaci'a kancelier'o favor'e al la in'a form'o. C\u0302u \u201eAng\u0302el'in'o\u201d mem postul'is tio'n? Kio'n ajn la etiket'o kaj lingv'o'uz'o en Franci'o dikt'as en oficial'a'j situaci'o'j, franc'a'j vir'in'o'j cert'e c\u0302i-koncern'e c\u0302iam hav'as kompleks'o'n pri seks'o. Demand'it'e: \u201eVi est'is instru'ist'o, c\u0302u ne?\u201d, franc'in'o respond'is: \u201eNe, mi est'is instru'istino.\u201d (C\u0302iu'j ne'franc'a'j esperant'ist'o'j en la c\u0302ambr'o rid'is.) Fraz'o'j kiel: \u201eS\u0302i est'as fizik'ist'in'o\u201d au\u0306 \u201eD-rin'o M. far'is preleg'o'n\u201d est'as do si'n'klar'ig'a'j."}, {"text_idx": "#000762", "text": "Konstern'is mi'n tag'gazet'a inform'o, ke norveg'a parlament'an'o kandidat'ig'is sinjor'in'o'n Ayaan [ajan] Hirsi Al'i por la Nobel'premi'o pri pac'o. Tuj mi re'ag'is: \u201eS\u0302i ja sistem'e sem'as mal'am'o'n kontrau\u0306 islam'o kaj kontrau\u0306 c\u0302io islam'a. Do kiel ebl'as?\u201d"}, {"text_idx": "#000763", "text": "Jam de kelk'a'j jar'o'j la konservativ'a parlament'an'in'o Hirsi Al'i est'as kon'at'a en Nederlando pro si'a \u201ebatal'o\u201d: s\u0302i komenc'is pled'i kontrau\u0306 la tiel nom'at'a vir'in'a cirkumcid'o, kiu fakt'e ne est'as cirkumcid'o, c\u0302ar vir'in'o'j ne hav'as penis'o'n, kiu'n ebl'as cirkumcid'i. Efektiv'e tem'as pri grav'a mutil'o de la vagin'o, part'a for'tranc\u0302'o de la vagin'a'j lip'o'j. La grand'a pli'mult'o nederlanda apog'is s\u0302i'a'n kampanj'o'n, kaj oni pli'detal'ig'is la koncern'a'j'n leg\u0302'o'j'n por pun'i tia'n ag'ad'o'n."}, {"text_idx": "#000764", "text": "Sed baldau\u0306 Hirsi Al'i komenc'is atak'i ne nur tia'n mis'ag'ad'o'n kontrau\u0306 jun'a'j knab'in'o'j, sed islam'o'n g\u0302eneral'e, c\u0302ar tia vagin'a mutil'o okaz'as precip'e inter hom'o'j de'ven'a'j el Somali'o (de kie ankau\u0306 s\u0302i mem de'ven'as) kaj apud'a'j region'o'j en Afrik'o, kaj plej oft'e en islam'a medi'o. Lau\u0306 Hirsi Al'i tem'as pri islam'a kutim'o, kaj c\u0302ar c\u0302i tiu kutim'o est'as mal'human'a, kaj islam'a, do islam'o ne tau\u0306g'as."}, {"text_idx": "#000765", "text": "De'post tiam, kun'e kun la murd'it'a film'ist'o Theo van Gogh [fa'n h\u0302oh\u0302], s\u0302i inter'ali'e produkt'is film'o'n pri nud'a'j vir'in'o'j, kiu'j est'as fi'e traktat'a'j de si'a'j \u2013 lau\u0306'dir'e islam'a'j \u2013 edz'o'j. Por pli insult'i islam'o'n, la korp'o'j'n de la nud'ul'in'o'j oni pri'pentr'is per cit'aj\u0302'o'j el la Nobl'a Koran'o \u2013 por pi'a'j islam'an'o'j klar'a blasfem'aj\u0302'o."}, {"text_idx": "#000766", "text": "Ke pro tio oni murd'is sinjor'o'n van Gogh, kompren'ebl'e ne est'as akcept'ebl'e: murd'o c\u0302iam est'as krim'o. Sed la film'o est'is klar'e cel'it'a por insult'i islam'o'n. Nun'temp'e Hirsi Al'i est'as far'ant'a du'a'n film'o'n por pli'fort'ig'i la atak'o'n kontrau\u0306 c\u0302i tiu religi'o. Kaj tiu'n sinjor'in'o'n oni kandidat'ig'is por la Nobel'premi'o pri pac'o! Mi ver'e ne kompren'as."}, {"text_idx": "#000767", "text": "La libr'o The Da Vinci Code (La da-Vinc\u0302'i-kod'o) dau\u0306r'e vek'as interes'ig\u0302'o'n. Jam Lod'e Van de Veld'e recenz'is la verk'o'n en MONATO (2005/2, p. 27), Karlo G\u0302elozo al'don'is si'a'j'n propr'a'j'n koment'o'j'n (2005/9, p. 6), kaj jen pli'a recenz'o, g\u0302ust'e en la moment'o, kiam la film'festival'o de Cannes mal'ferm'ig\u0302'as per la prezent'ad'o de la film'a versi'o de tiu roman'o de Da'n Brown."}, {"text_idx": "#000768", "text": "La libr'o'n La da-Vinc\u0302'i-kod'o mi leg'is en nederlanda traduk'o, sed g\u0302i est'as tiel flu'a, ke lau\u0306 mi tio ne influ'as mi'a'n jug\u0302'o'n pri la verk'o."}, {"text_idx": "#000769", "text": "Unu'e: la verk'o est'as bon'stil'e verk'it'a, kiel sufic\u0302'e strec\u0302'a roman'o, kvankam mi'n person'e g\u0302en'as la fakt'o, ke ne unu'foj'e sed plur'foj'e la au\u0306tor'o kred'as pli'strec\u0302'ig'i si'a'n rakont'o'n per c\u0302es'ig'o de la ag'ad'o g\u0302ust'e post sci'ig'o, ke jen ili vid'is / au\u0306d'is i'o'n decid'ig'e grav'a'n, kaj jen sekv'as unu au\u0306 du c\u0302apitr'o'j pri ali'a figur'o de la roman'o, por nur post tiu inter'romp'o dau\u0306r'ig'i c\u0302e la anonc'it'a grand'a mal'kovr'o, kiu kutim'e est'as ekzempl'e kelk'vers'a poem'et'o au\u0306 io simil'a. Do, lau\u0306 mi, Brown tro fort'e em'as sub'strek'i, ke tio, kio'n li verk'as, ver'e est'as strec\u0302'a roman'o. Por hom'o'j, kiu'j mal'oft'e i'o'n leg'as, tio supoz'ebl'e est'as bel'a rimed'o."}, {"text_idx": "#000770", "text": "La rakont'o mem vek'is mond'vast'a'n interes'o'n c\u0302ef'e pro tio, ke iel la au\u0306tor'o prov'as kred'ig'i ni'n \u2013 publik'o'n \u2013 pri mond'vast'e ekzist'ant'a konspir'o kun Vatikan'o, Op'us De'i kaj tri'a parti'o, Prior'ej'o de Cion'o, kiel protagonist'o'j. En la roman'o mem kelk'a'j rol'ul'o'j asert'as, ke la g\u0302eneral'a publik'o s\u0302at'as tia'j'n konspir'o'rakont'o'j'n; nu, s-ro Brown g\u0302i'n liver'as."}, {"text_idx": "#000771", "text": "Lau\u0306'dir'e, Vatikan'o kaj Op'us De'i mal'sam'kial'e klopod'as por hav'ig'i al si la potenc'o'n super la Sankt'a Gral'o, kiu'n tra la jar'cent'o'j pri'gard'as la Prior'ej'o de Cion'o. Mal'e ol kutim'e, c\u0302i tie la Gral'o ne est'as materi'a objekt'o (kutim'e kiel tia'n oni indik'as la pokal'o'n, el kiu Jesuo trink'is dum la last'a mang\u0302'o kun si'a'j ge'lern'ant'o'j), sed c\u0302e Da'n Brown, tre original'e, la Gral'o est'as indik'o por c\u0302io, lig'it'a al la histori'o de Maria Magdalena: dokument'o'j pri s\u0302i mem, pri s\u0302i'a asert'at'a nupt'o kun Jesuo, pri ili'a id'ar'o, kiu cert'a'temp'e est'us ident'a je la dinasti'o de la merov'id'o'j (dinasti'o en mal'nov'a Franci'o, kiu'n for'pus\u0302'is la dinasti'o de Karolo la Grand'a) kaj pri ties post'e'ul'o'j tra la jar'cent'o'j g\u0302is en la nun'o."}, {"text_idx": "#000772", "text": "Cert'e est'as bel'a invent'o tia'manier'e kombin'i plur'a'j'n faden'o'j'n de mister'ec'o: la rakont'o'j'n pri la ek'est'o de la fru'a krist'an'ism'o, pri la Gral'o, pri \u2013 g\u0302eneral'publik'e \u2013 iom mister'a'j pra'a'j reg\u0302'a'j dinasti'o'j, pri mez'epok'a kaj renesanc'a reprezali'o'j eklezi'a'j kontrau\u0306 c\u0302io, kio nur pov'us aspekt'i herez'e, pri roz'kruc'ism'o, framason'ism'o ktp."}, {"text_idx": "#000773", "text": "S-ro Brown verk'as kutim'e bon'e dokument'it'e. Ja ekzist'as tre fru'a'j tradici'o'j pri am-lig'it'ec'o sufic\u0302'e ekskluziv'a inter Maria Magdalena kaj Jesuo (en Esperant'o ekzempl'e vid'u mi'a'n La Evangeli'o lau\u0306 Maria Magdalena), kaj tre pov'as est'i, ke ili si'n am'is; ankau\u0306 la fam'a roman'o de la grek'a au\u0306tor'o Nikos Kazantzakis \u2013 La last'a tent'o de Krist'o tio'n trakt'is jam de'long'e. Kaj est'as kompren'ebl'e, ke funkci'ul'o'j de Vatikan'o, ver's\u0302ajn'e, ne volont'e pri'parol'us tia'j'n asert'o'j'n. Sed ali'flank'e: tio'n oni facil'e pov'as nom'i legend'o'j, do sen'dang\u0302er'ig'i. Vid'i i'a'n bezon'o'n, ke Vatikan'o kiel ajn vol'us neni'ig'i tia'j'n \u2013 ja el'don'it'a'j'n! \u2013 tekst'o'j'n, est'as minimum'e tro'ig'o. Sed en la roman'o \u2013 interes'a tez'o."}, {"text_idx": "#000774", "text": "Krom'e ankau\u0306 per dokument'o'j pri Leon'ard'o da Vinci, pri li'a'j pentr'aj\u0302'o'j kaj manuskript'o'j, la au\u0306tor'o sufic\u0302'e bon'e proviz'is si'n. Sam'e pri divers'a'j preg\u0302'ej'o'j, katedral'o'j, muze'o'j ktp. Por hom'o'j, kiu'j nur tre mal'mult'e vid'is propr'okul'e de ni'a'j kultur'a'j hered'aj\u0302'o'j tut'mond'a'j, jen bel'a invit'o iom vizit'i tiu'j'n, c\u0302u inter'ret'e, c\u0302u person'e. S\u0302ajn'as, ke plur'a'j'n katedral'o'j'n kaj muze'o'j'n vizit'as nun pli da hom'o'j, ol kutim'e, inter'ali'e kiel re'ag'o al leg'ad'o de tiu c\u0302i roman'o. Se tio est'as ver'a, est'us bel'a sekv'o."}, {"text_idx": "#000775", "text": "Kelk'a'j afer'o'j, bedau\u0306r'ind'e, est'as ver'e mal'ver's\u0302ajn'a'j: ekzempl'e, se en preg\u0302'ej'o protest'ant'a iu bezon'as tekst'o'n bibli'a'n, est'as sufic\u0302'e normal'e ir'i al la pupitr'o au\u0306 la katedr'o por tie konsult'i la Bibli'o'n. Tiu ja trov'ig\u0302'as en c\u0302iu normal'a protest'ant'a preg\u0302'ej'o. Sed ir'i al la altar'o en rom'katolik'a preg\u0302'ej'o por tie konsult'i la Bibli'o'n est'as sufic\u0302'e ne'real'ec'e: tie kutim'e trov'ig\u0302'as nur mes'libr'o, kiu ja en'hav'as ie tie cit'aj\u0302'o'j'n el la Bibli'o, sed nepr'e ne est'as facil'e tie serc\u0302'i \u2013 kaj tuj trov'i \u2013 difin'it'a'n versikl'o'n el Ijob. Da tia'j detal'o'j renkont'ig\u0302'as kelk'a'j. Sed la pli'mult'o de la publik'o tio'n supoz'ebl'e ec\u0302 ne rimark'as."}, {"text_idx": "#000776", "text": "La fin'o de la roman'o est'as absolut'e tro art'e'far'it'a kaj mal'pli'fort'ig'as la tut'o'n: re'renkont'ig\u0302'o kun hom'o'j, kiu'j'n oni opini'is mort'int'a'j, kaj kiu'j pruv'ig\u0302'as est'i viv'int'a'j dum jar'dek'o'j ali'land'e \u2013 nu, tio est'us bel'a tez'o en la tip'o de roman'o kiel Kastel'o de Prelongo kaj simil'e. Mi bedau\u0306r'as, ke Brown ne for'tranc\u0302'is tiu'n pec'o'n."}, {"text_idx": "#000777", "text": "En'tut'e: verk'o, kiu merit'is dis'vend'ig\u0302'i sufic\u0302'e bon'e, sed ke tio okaz'is je tia mir'ind'a ampleks'o, lau\u0306 mi, ne est'as bon'e kompren'ebl'e: histori'e li rakont'as neni'o'n nov'a'n, strec\u0302'a'j roman'o'j aper'as en la mond'o po mil'o'j, la stil'o est'as flu'a, sed tut'e simpl'a, neniel special'a. Do g\u0302i'a'n furor'a'n sukces'o'n mi tut'e ne kompren'as."}, {"text_idx": "#000781", "text": "Sam'e kiel la antau\u0306'a verk'o, la nov'a vort'ar'o don'as relativ'e mal'mult'a'j'n inform'o'j'n pri Esperant'o: g\u0302i ne dir'as, kiam vort'o unu'a'foj'e aper'is en Esperant'o au\u0306 kial g\u0302i hav'as tiu'n form'o'n kaj ne ali'a'n. Ali'flank'e, g\u0302i don'as tre mult'a'j'n inform'o'j'n pri la histori'o de la vort'o ekster Esperant'o. Cherpillod g\u0302eneral'e spur'as c\u0302iu'n vort'o'n g\u0302is g\u0302i'a plej pra'a kon'at'a form'o kaj don'as ankau\u0306 parenc'a'j'n vort'o'j'n en ali'a'j lingv'o'j. Oft'e li menci'as ankau\u0306 etim'ologi'e ne'parenc'a'j'n nom'o'j'n por la sam'a afer'o."}, {"text_idx": "#000782", "text": "Kompren'ebl'e, tia'j inform'o'j pri la histori'o de la vort'o ekster Esperant'o est'as trov'ebl'a'j ankau\u0306 en naci'lingv'a'j verk'o'j. Tamen, mi ne hav'as unu sol'a'n naci'lingv'a'n libr'o'n, kiu don'as ec\u0302 du'on'o'n de la inform'o'j, kiu'j'n Cherpillod met'is en si'a'j'n verk'o'j'n. Ceter'e, kvankam unu'lingv'a'j naci'lingv'a'j vort'ar'o'j oft'e don'as etim'ologi'o'n, ili g\u0302eneral'e neglekt'as tio'n c\u0302e propr'a'j nom'o'j. Tial la Etim'ologi'a Vort'ar'o de la Propr'a'j Nom'o'j est'as, ver's\u0302ajn'e, ec\u0302 pli util'a ol la antau\u0306'a verk'o."}, {"text_idx": "#000783", "text": "La vort'ar'o kovr'as c\u0302iu'j'n propr'a'j'n nom'o'j'n, difin'it'a'j'n en Piv (2002), kaj ankau\u0306 mult'a'j'n ali'a'j'n, inkluziv'e de kelk'a'j vort'o'j, kiu'j'n Piv uz'as en difin'o'j, sed forges'is difin'i: Aetio, Balbek, Bangal'or'o kaj ali'a'j. Iu'j el la nom'o'j pri'trakt'it'a'j apenau\u0306 est'as establ'it'a'j en Esperant'o kaj ebl'e est'as invent'it'a'j de Cherpillod mem. Pri tio mi ne protest'as: ili'a inkluziv'o oft'e ebl'ig'as don'i la interes'a'n histori'o'n de nom'o, kiu trov'ig\u0302'as en plur'a'j naci'a'j lingv'o'j. Ekzempl'e, c\u0302e Aksel'o oni pov'as inform'ig\u0302'i pri la bibli'a origin'o de la naci'lingv'a nom'o Axel."}, {"text_idx": "#000785", "text": "Mi trov'is ankau\u0306 ali'a'j'n mal'kongru'o'j'n inter Cherpillod kaj ali'a'j font'o'j. Por mi, unu el la plej frap'a'j ekzempl'o'j est'as Izabel'a, kiu, lau\u0306 Cherpillod, ebl'e evolu'is de \u201eBelenos (gall'a sun'a di'o)\u201d. Mi esper'as, ke li prav'as, c\u0302ar mi'a fil'in'o nom'ig\u0302'as tiel, kaj mi g\u0302oj'us, se s\u0302i'a nom'o hav'us interes'a'n origin'o'n. Tamen, lau\u0306 c\u0302iu'j ali'a'j font'o'j, kiu'j'n mi konsult'is, Isabel est'as nur hispan'a au\u0306 portugal'a form'o de Elizabeto. Ali'a ekzempl'o est'as Anton'o, kiu'n Cherpillod de'ven'ig'as ebl'e el la grek'a. Ali'a'j font'o'j dir'as, ke oni s\u0302ang\u0302'is la form'o'n de la nom'o, al'don'ant'e H post la T en iu'j naci'lingv'a'j form'o'j por s\u0302ajn'ig'i g\u0302i'n grek'a, dum g\u0302i'a ver'a origin'o est'as ali'a."}, {"text_idx": "#000786", "text": "Mi trov'is en la vort'ar'o mult'eg'a'j'n afer'o'j'n, kiu'j interes'is mi'n, kaj nur unu afer'o'n, kiu g\u0302en'is mi'n: la asert'o c\u0302e Armeni'o kaj plur'a'j ali'a'j nom'o'j, ke \u201eoni esperant'ig'is ne la armen'a'n form'o'n, sed ja la inter'naci'a'n, kiel en c\u0302iu'j simil'a'j kaz'o'j\u201d, est'as plump'a tro'simpl'ig'o kaj mal'ind'a por tiel kler'a libr'o. Cherpillod pov'us don'i pli nuanc'it'a'n pri'skrib'o'n de la situaci'o, menci'ant'e ekzempl'o'j'n kiel kartvel'o kaj kimr'o kaj not'ant'e la tendenc'o'n anstatau\u0306'ig'i lapon'o per same'o ne nur en Esperant'o, sed ankau\u0306 en mult'a'j ali'a'j lingv'o'j. Tamen pli bon'e est'us simpl'e for'strek'i tiu'j'n fraz'o'j'n: c\u0302ar la vort'ar'o g\u0302eneral'e ne pri'trakt'as la Esperant'a'n part'o'n de etim'ologi'o, diskut'o'j pri land'o'nom'o'j en Esperant'o est'as ne nur ted'a'j por la leg'ant'o, sed ankau\u0306 ekster'tem'a'j por la verk'o."}, {"text_idx": "#000791", "text": "Rakont'o'j neniam perd'ont'a'j si'a'n leg'ind'ec'o'n"}, {"text_idx": "#000792", "text": "La skot'a humur'ist'a verk'em'ul'o Sak'i (1870-1916) est'as inter tiu'j verk'ist'o'j, kies humur'aj\u0302'o'j est'as ekster'temp'a'j, egal'e leg'ebl'a'j kaj amuz'ant'a'j, ne'grav'e en kiu jar'cent'o. Nun ni hav'as du'dek'o'n da li'a'j novel'et'o'j, en tre bon'a traduk'o, far'it'a de Edmund Grimley Evans. C\u0302iu el la novel'et'o'j est'as facil'e tra'leg'ebl'a dum unu sid'o, kaj ili'a c\u0302ef'a karakteriz'aj\u0302'o est'as iom da surpriz'o, plej oft'e pro si'a tem'o, kelk'foj'e pro la lud'em'o de la verk'int'o, kiu drol'e kaj sen'rid'e prezent'as scen'o'j'n tre viv's\u0302ajn'a'j'n au\u0306 oft'e mal'facil'e kred'ebl'a'j'n, tamen imag'o'plen'a'j'n."}, {"text_idx": "#000793", "text": "Imag'u, ekzempl'e, ke au\u0306tor'o de roman'o'j sid'as en si'a komfort'a seg\u0302'o, verk'ant'e c\u0302apitr'o'n de si'a sekv'a roman'o. En'trud'as si'n kolport'ist'o de unu'volum'a kompakt'a enciklopedi'o, kiu, lau\u0306 li'a insist'o, inform'as plen'e pri c\u0302io. Li streb'as konvink'i la roman'ist'o'n pri la nepr'a neces'o posed'i la enciklopedi'et'o'n; la roman'ist'o kontrau\u0306'batal'as per leg'ad'o el divers'a'j si'a'j roman'o'j, don'ant'e detal'o'j'n, ne trov'ebl'a'j'n en la enciklopedi'et'o."}, {"text_idx": "#000794", "text": "Au\u0306 supoz'u, ke vi est'as romia imperi'estr'o, fest'ant'a si'a'n nask'ig\u0302'tag'o'n per publik'a spektakl'o. Pri'pens'u la bon'e kon'at'a'j'n prezent'aj\u0302'o'j'n en la romiaj cirk'o'j. Subit'e ar'eg'o da vir'in'o'j inter'romp'as prezent'ot'a'n c\u0302ar'vet'kur'o'n per si'a propr'a c\u0302irkau\u0306'kur'ad'o en la cirk'ej'o, tiel mal'ebl'ig'ant'e la prezent'aj\u0302'o'n: ili est'as fru'a'j protest'ant'a'j suffraget\u00e6. Kiel ili'n venk'i kaj dau\u0306r'ig'i la fest'o'n? Kio'n el'pens'as la imperi'estr'o?..."}, {"text_idx": "#000795", "text": "Art'ist'o fam'ig\u0302'as pro si'a'j pentr'aj\u0302'o'j de ge'bov'o'j. Ili far'ig\u0302'as furor'aj\u0302'o'j. Li klopod'as pentr'i ankau\u0306 ali'a'j'n tem'o'j'n, sed la kritik'ist'o'j kaj la publik'o li'n pun'as pro li'a klopod'o \u201etromp'i\u201d ili'n. Kio'n far'i? C\u0302u ced'i? C\u0302u barakt'ad'i?"}, {"text_idx": "#000796", "text": "Ni vizit'as zo'o'n, progres'em'a'n zo'o'n, kiu pen'as proviz'i al la best'o'j \u201enatur'a'j'n\u201d pejzag\u0302'o'j'n, por don'i hejm'ec'a'n sent'o'n al la animal'o'j. C\u0302u ebl'as, tamen, plen'um'i tiu'n cel'o'n? C\u0302i-rakont'e Sak'i intenc'e pens'ig'as ni'n, indik'ant'e la mal'ebl'o'n imit'i la ver'a'n c\u0302irkau\u0306'aj\u0302'o'n de natur'a sovag\u0302'ej'o. Sed ebl'e ankau\u0306 ni mem viv'as en kvazau\u0306'zo'o, ebl'e?"}, {"text_idx": "#000797", "text": "Cert'a vir'o est'as bon'e kon'at'a kiel ted'ul'o; li komenc'as rakont'i pri io, kaj s\u0302ajn'as, ke li neniam fin'os la rakont'o'n. Kiam oni vol'as sen'ig'i si'n je li, por pov'i trankvil'e leg'i au\u0306 pens'i, au\u0306 dorm'et'i, kio'n far'i? La si'n'liber'ig'a teknik'o est'as tip'e Sak'i-a."}, {"text_idx": "#000800", "text": "Kiam mi unu'e ek'vid'is c\u0302i tiu'n libr'o'n, mi pens'is: \u201esen'dub'e ted'a biografi'o pri iu hom'o apenau\u0306 kon'at'a.\u201d Kiom'eg'e mi erar'is!"}, {"text_idx": "#000801", "text": "La au\u0306tor'o hav'as tre klar'a'n kaj plac\u0302'a'n stil'o'n. Li sci'as prezent'i si'a'n tem'o'n tiel, ke la leg'ant'o neniam konfuz'ig\u0302'as. Kvankam c\u0302ef'e biografi'o de la c\u0302eh\u0302'o Pr\u030cemysl Pitter, g\u0302i est'as ankau\u0306 tre instru'plen'a enciklopedi'et'o pri la event'o'j en la iam'a C\u0302eh\u0302'o'slovaki'o, dum c\u0302i ties event'o'plen'a, kaj larm'ig'e mal'long'a, ekzist'o nur iom'et'e pli ol 70-jar'a, el kiu'j nur dum 1919-1938 kaj 1945-1948 g\u0302i est'is ver'e liber'a; de 1938 g\u0302i'n reg'is la nazi'o'j, kaj nur tri jar'o'j'n post g\u0302i'a liber'ig\u0302'o en 1945, g\u0302i'n ek'super'reg'is Sovetio."}, {"text_idx": "#000802", "text": "Pr\u030cemysl Pitter est'is jun'ul'o apenau\u0306 dek'ok'jar'a, kiam li far'ig\u0302'is soldat'o en la au\u0306str'a arme'o, kaj spert'is la terur'o'n de la Unu'a Mond'milit'o. Li dizert'is, ricev'is pro tio mort'o'kondamn'o'n (kiu'n, felic\u0302'e, oni ne sukces'is plen'um'i), kaj dum la tut'a ceter'o de si'a viv'o li est'is fervor'a pacifist'o. Li est'is ankau\u0306 fervor'a krist'an'o, kvankam c\u0302eh\u0302'spec'a krist'an'o. Ni memor'u, ke jam antau\u0306 la epok'o de Lutero, la c\u0302eh\u0302'a region'o est'is la nask'ig\u0302'lok'o de la est'ont'a Reformaci'o. Pitter konsider'is si'n pli-mal'pli evangeli'a krist'an'o, kio supoz'ebl'e est'is la c\u0302eh\u0302'a termin'o por \u201eProtest'ant'o\u201d, lau\u0306 la filozofi'o de la c\u0302eh\u0302'a'j antau\u0306'reformaci'a'j Re'form'ist'o'j. Sed ec\u0302 pli, li est'is aktiv'a human'ist'o, kiu kompren'is la esenc'o'n de la religi'o help'i la kun'hom'o'j'n, kaj kiu, tiu'rilat'e, ne disting'is inter \u201esimpati'ant'o'j\u201d kaj \u201emal'amik'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#000803", "text": "Dum si'a milit'serv'o, li vot'is, fidel'e kaj plen'e, dedic\u0302'i si'n al pli'bon'ig'o de la viv'kondic\u0302'o'j de si'a'j kun'hom'o'j, se Di'o las'os li'n viv'i, kaj ne mort'i dum tiu milit'o. Pro si'a'j natur'a'j talent'o'j kaj la oportun'o'j util'ig'ebl'a'j, li kompren'is tio'n, unu'e, kiel la task'o'n eduk'i la sen'hav'a'j'n klas'o'j'n de la soci'o, tiel ke ili, kaj precip'e ili'a'j infan'o'j, hav'u ebl'o'n dec'e viv'i. Sed post la ek'reg'o de la nazi'o'j, li ek'konsci'is, ke mult'e pli tuj'a urg\u0302'o est'as sav'i la jud'a'j'n infan'o'j'n. Li per ne'lac'ig'ebl'a labor'ad'o en 1933 sukces'is akir'i dom'o'n, post'e ankau\u0306 kelk'a'j'n mal'nov'a'j'n kastel'o'j'n, en kiu'j jud'a'j infan'o'j pov'is trov'i rifug\u0302'o'n, est'i ind'e nutr'at'a'j kaj pri'zorg'at'a'j, kaj, grav'eg'e, eduk'at'a'j. Ja dum la nazi'a epok'o jud'a'j infan'o'j ne rajt'is eduk'ig\u0302'i en lern'ej'o'j!"}, {"text_idx": "#000804", "text": "Post la liber'ig\u0302'o, la mal'venk'o de la nazi'o'j, ne plu est'us bezon'a li'a special'a sav'labor'ad'o, c\u0302u ne? Nu, tamen est'is. C\u0302ar en C\u0302eh\u0302'o'slovaki'o log\u0302'is mult'a'j german'o'j, kaj nun ili'a'j infan'o'j spert'is la sam'a'n soci'a'n mal'akcept'o'n, kia'n spert'is la jud'a'j infan'o'j dum la nazi'a period'o. Krom'e, la nombr'o de orf'o'j kaj jud'a'j kaj german'a'j en C\u0302eh\u0302'o'slovaki'o (kaj ankau\u0306 Germanio kc.) est'is gigant'a. Do ankau\u0306 german'a'j infan'o'j trov'is rifug\u0302'o'n en la protekt'ej'o-eduk'ej'o de Pr\u030cemysl Pitter. En tiu protekt'ej'o-eduk'ej'o la infan'o'j, kaj jud'a'j kaj german'a'j, inter'miks'ig\u0302'is, inter'amik'ig\u0302'is, kaj trov'is kaj la emoci'a'n kaj la korp'a'n sub'ten'o'n, kiu'n ili bezon'is por plu viv'i."}, {"text_idx": "#000805", "text": "Kompren'ebl'e, c\u0302io'n c\u0302i ne efektiv'ig'is Pr\u030cemysl Pitter sol'a. Jam de'komenc'e, li serc\u0302'is kun'help'ant'o'j'n: individu'a'j'n kaj grup'a'j'n. La Rug\u0302'a Kruc'o en divers'a'j land'o'j, kvaker'a'j serv'o'grup'o'j divers'lok'a'j, kaj ali'a'j donac'is neces'a'j'n mon'o'n kaj proviz'aj\u0302'o'j'n. Plur'cent infan'o'j s\u0302uld'as si'a'n viv'o'n al la labor'o'j de Pitter kaj li'a'j help'ant'o'j. C\u0302ef'a inter la help'ant'o'j est'is li'a \u201eviv'kun'ul'in'o\u201d, Olga Fierz, kiu egal'e energi'e kaj si'n'don'e dedic\u0302'is si'n al la projekt'o de Pitter. S\u0302ajn'as, ke volont'e s\u0302i est'us ig\u0302'int'a edz'in'o de Pr\u030cemysl; sed en si'a iam'a vot'o, li inkluziv'is plen'a'n c\u0302ast'ec'o'n kaj deklar'o'n, ke por plen'e dedic\u0302'i si'n al Di'o, li neniam edz'ig\u0302'os."}, {"text_idx": "#000806", "text": "Mult'o est'as pri'trakt'it'a en c\u0302i tiu libr'o, apart'e de Pr\u030cemysl Pitter. Pitter est'is admir'ant'o, preskau\u0306 ador'ant'o, de la unu'a prezident'o de C\u0302eh\u0302'o'slovaki'o, Toma\u0301s\u030c Masaryk, ankau\u0306 fervor'a krist'an'o. Tio, tamen, ne signif'as ke li c\u0302iam akord'is kun Masaryk. Masaryk, malgrau\u0306 si'a profund'a pi'o kaj religi'a konscienc'o, ek'konsci'is pri la mal'praktik'ec'o de mult'a'j el la instru'o'j de Jesuo. En la real'a mond'o milit'o'j ja okaz'as, mal'amik'ec'o ja okaz'as, la jur'o ne pov'as funkci'i plen'e sur'baz'e de la jesuaj instru'o'j. Masaryk dev'is konfront'i tiu'n fakt'o'n, kaj far'i mult'a'j'n kompromis'o'j'n. Kvankam Pitter kompren'is la dilem'o'n de Masaryk, li ne pov'is aprob'i la kompromis'o'j'n. Felic\u0302'e, en la infan'rifug\u0302'ej'o plej'part'e tia'j dilem'o'j ne okaz'is. Kvankam Pitter est'is la spirit'a c\u0302ef'o de la entrepren'o, Olga est'is praktik'em'a kaj tre kompetent'a administr'ant'o \u2013 fakt'o, kiu'n ne plen'e aprez'is mult'a'j antau\u0306 ol Pitter est'is ekzil'it'a de la komun'ist'a c\u0302eh\u0302'o'slovak'a reg'ist'ar'o kaj li'a entrepren'o dev'is dau\u0306r'i sen li. (Tamen, ne'long'e; c\u0302ar post ne'mult'a'j monat'o'j, la komun'ist'a reg'ist'ar'o dev'ig'is la trans'don'o'n de la tut'a entrepren'o al komun'ist'a'j reg'ad'o kaj princip'o'j.)"}, {"text_idx": "#000807", "text": "Pitter mult'e labor'is en ali'a'j land'o'j post si'a ekzil'ig\u0302'o, sed mal'jun'ag\u0302'e li, kun Olga, ek'log\u0302'is en vilag\u0302'o svis'a Affoltern am Alb'is. Preciz'e dum la sam'a'j jar'o'j, kiam mi mem log\u0302'is en tiu vilag\u0302'o! Kvankam mi neniam renkont'is Pitteron au\u0306 Olgan (nu, almenau\u0306 ne sci'ant'e, kiu'j ili est'as), mi oft'e au\u0306d'is kaj leg'is en la j\u0302urnal'o'j pri tiu mal'jun'ul'o, kiu'n honor'is per doktor'ec'o la Universitat'o de Zurik'o, kaj kiu ricev'is special'a'n invit'o'n al Israelo. En Israelo li re'renkont'is plur'a'j'n el si'a'j iam'a'j zorg'at'o'j; kaj proksim'e al Jad Vas\u0302em li plant'is arb'o'n - special'a honor'o, don'it'a al li; kaj krom'e ankau\u0306 Olga ricev'is kaj akcept'is tiu'n honor'o'n. Leg'ant'e c\u0302i tiu'n libr'o'n, mi subit'e kompren'is, pri kiu tem'is mult'a'j event'o'j tiam'a'j."}, {"text_idx": "#000808", "text": "La biografi'int'o, kaj mi mem, ne tre facil'e simpati'as kun la religi'a si'n'ten'o de Pr\u030cemysl Pitter. Sed ke, por li, religi'o signif'is praktik'a'n el'kor'a'n help'o'n al c\u0302iu hom'o, bezon'ant'a help'o'n, mild'ig'as kelk'a'j'n ebl'a'j'n kritik'o'j'n pri Pitter."}, {"text_idx": "#000809", "text": "Kvankam c\u0302ef'e biografi'o, c\u0302i tiu libr'o ankau\u0306 detal'e klar'ig'as soci'a'j'n, politik'a'j'n kaj mond'a'j'n event'o'j'n de la pri'tem'at'a period'o. Tiel la leg'ant'o mem eduk'ig\u0302'as pri mult'o, kio'n li antau\u0306'e ne sci'is au\u0306 nur part'e sci'is. C\u0302u Pr\u030cemysl Pitter efektiv'e est'is preskau\u0306'sankt'ul'o, kia opini'as li'n Karel Kraft, mi iom'et'e dub'as. Sed ver'e li est'is tre grav'a person'o, preskau\u0306 ne'kon'at'a kaj ne'honor'it'a en si'a propr'a land'o, sed por c\u0302iam memor'end'a."}, {"text_idx": "#000811", "text": "Paul Gubbins, kiu direkt'is c\u0302i tiu'n film'o'n, dir'as ke, ver's\u0302ajn'e, g\u0302i est'as la unu'a original'a dram'o publik'ig'it'a en Esperant'o, en 1905; tamen ne ebl'as cert'ec'o pri tio. Divers'a'j dokument'o'j el la fru'a period'o de Esperant'o list'ig'as ar'o'n da dram'ist'o'j kaj da dram'et'o'j, pri kiu'j nun'temp'e oni ne plu pov'as akir'i detal'o'j'n. Do, li dir'as, ne pro histori'a valor'o oni spekt'u la dram'et'o'n nun, sed pro g\u0302i'a'j c\u0302arm'o kaj teatr'a/film'a karakter'o."}, {"text_idx": "#000812", "text": "Tem'as pri monolog'o, sed neniel sen'mov'ec'a monolog'o. Kun nul'a bug\u0302et'o! La aktor'o est'as Colin Simmonds, pri kiu mi sci'as nur, ke li est'as el'star'e profesi'kvalit'a aktor'o. La film'ad'o est'as ekspert'e far'it'a de Jill Gubbins. Oni film'is en la g\u0302arden'o'j de Wedgwood Memorial College, Barlastono, Angli'o. Pli bel'a'n scen'ej'o'n oni mal'facil'e trov'us. Kaj, kvankam en koment'o'j pri la film'ad'o est'as menci'it'e, ke dum iom da temp'o dum la film'ad'o minac'is pluv'i, kaj son'is la pas'ad'o de trajn'o'j, tiu'j'n son'o'j'n la spekt'ant'o ne g\u0302en'at'e au\u0306d'as, kaj la ne-c\u0302iam-sun'bril'a veter'o strang'e kongru'as kun la en'hav'o."}, {"text_idx": "#000813", "text": "La film'o est'as komedi'et'o kun intrig'o iom bizar'a, sed ne komplik'a. Vir'o en'am'ig\u0302'as al vidv'in'o, sed s\u0302i postul'as, ke li aspekt'u kiel s\u0302i'a iam'a edz'o, antau\u0306 ol s\u0302i konsent'os edz'ig'i li'n. Plej'part'e tio est'is facil'e far'it'a. Sed la mort'int'a edz'o konstant'e port'is monokl'o'n antau\u0306 la okul'o, kaj ni'a hero'o dev'as pen'eg'i kaj prov'ad'i mult'foj'e por sukces'i pri c\u0302e'okul'ig'o de la monokl'o. Fin'e li sukces'as, kaj sekv'e li kaj la am'at'a vidv'in'o am'o'plen'e c\u0302irkau\u0306'brak'as unu la ali'a'n."}, {"text_idx": "#000814", "text": "La vort'o \u201edu'on'okul'vitr'o\u201d est'as strang'a. Unu'e mi supoz'is, ke tem'as pri du'on'o de monokl'o, sed, prav'e-ne'prav'e, la skip'o de la film'o interpret'is g\u0302i'n kiel tut'a'n monokl'o'n."}, {"text_idx": "#000815", "text": "Lau\u0306 la film'menu'o, ekzist'as ebl'o vid'i ankau\u0306 esperant'lingv'a'j'n sub'titol'o'j'n, ver's\u0302ajn'e por la okaz'o, se eventual'e spekt'ant'o ne re'kon'us la prononc'ig\u0302'o'n de vort'o(j). Sed kiam per la DVD-lud'il'o en mi'a komput'il'o mi klak'is sur \u201esub'titol'o'j\u201d, neni'o okaz'is1. Nu, ne ver'e grav'as; la prononc'ad'o de la aktor'o est'as glat'a, klar'a, ne'mis'kompren'ebl'a, tamen sam'temp'e flu'a. Kaj se oni vol'as kontrol'i la detal'o'j'n, au\u0306 la g\u0302ust'ec'o'n, de la parol'it'a dialog'o, oni pov'as leg'i g\u0302i'n en la komput'il'o. Tiel ebl'as trov'i ankau\u0306 kelk'a'j'n ekzerc'o'j'n, por la okaz'o, se oni vol'as uz'i g\u0302i'n en klas'c\u0302ambr'o."}, {"text_idx": "#000816", "text": "En'sum'e, mi mult'e g\u0302u'is spekt'i c\u0302i film'o'n kaj rekomend'as g\u0302i'n al c\u0302iu, kiu vol'as plezur'plen'e g\u0302u'i fars'et'o'n."}, {"text_idx": "#000819", "text": "Mit'ologi'o est'as tre mis'kondut'a best'o. G\u0302i kas\u0302'as si'n en popol'a'j dir'o'j, en menci'et'o'j hazard'e trov'ebl'a'j en divers'a'j libr'o'j, en popol'a'j rakont'o'j, oft'e si'n'kontrau\u0306'dir'a'j, en proverb'o'j; fakt'e, c\u0302ie, escept'e de publik'a si'n'montr'o bon'ord'a. Kelk'a'foj'e dum la histori'o verk'ist'o'j, oft'e poet'o'j, sed ankau\u0306 rakont'ist'o'j, entrepren'is prezent'i tem'o'n el la mit'ologi'o en literatur'a form'o. Tiel est'ig\u0302'is Kalevala, divers'a'j histori'o'j de doktor'o Fau\u0306st'o, Saga'o de Njal kaj plur'a'j ali'a'j mond'kon'at'a'j literatur'a'j verk'o'j. Ankau\u0306 en antikv'a Greki'o, iom post iom, per popol'a rakont'ad'o kompil'ig\u0302'is poezi'a'j verk'o'j, titol'it'a'j Odise'ad'o kaj Iliad'o, kiu'j'n la tradici'o atribu'is al iam'a poet'o Homero, kaj kiu'j post jar'cent'o'j skrib'ig\u0302'is kaj ating'is ec\u0302 la rang'o'n de sankt'a'j skrib'o'j por mult'a'j grek'o'j."}, {"text_idx": "#000820", "text": "Tamen, plej'part'e mit'ologi'o est'as nur part'et'e rigard'ebl'a. Tial en la modern'a epok'o sen'nombr'a kvant'o da si'n'nom'ant'a'j \u201emi'tologi'ist'o'j\u201d kompil'as vort'ar'o'j'n, ec\u0302 enciklopedi(et)o'j'n de mit'ologi'o de la romia popol'o, au\u0306 de la grek'a popol'o, au\u0306 de la aztek'a popol'o ktp. Preskau\u0306 sen'escept'e tiu'j kompil'aj\u0302'o'j rapid'e dis'vend'ig\u0302'as, sed apenau\u0306 leg'ig\u0302'as pro si'a'j ted'a stil'o, tro lau\u0306'vort'a interpret'o de idiotism'o'j au\u0306 parol'figur'o'j kaj kontrau\u0306'star'ig'o de abund'a'j variant'o'j de la pri'trakt'at'a'j \u201emit'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#000821", "text": "Tre'eg'e mal'oft'e en la modern'a epok'o literatur'e lert'a fak'ul'o sukces'as re'verk'i mit'ologi'a'n rakont'o'n en form'o leg'ebl'a, agrabl'a'stil'a, tiel ke oni ne nur plezur'o'plen'e leg'as g\u0302i'n, sed ankau\u0306 leg'as g\u0302i'n al si'a'j infan'o'j. C\u0302i tiu verk'o, komenc'e el'don'it'a sved'lingv'e, est'as unu el tiu'j tre rar'a'j verk'o'j."}, {"text_idx": "#000822", "text": "Igdrasilo est'is (kaj plu est'as) la mond'arb'o. Pli preciz'e, la kosm'arb'o; c\u0302ar ni est'as nur ul'et'et'et'o'j sur branc\u0302'o de tiu arb'o, ni ne konsci'as, ke la mond'o est'as nur mal'grand'eg'a part'o de mult'e pli kompleks'a kosm'o, konsist'ant'a el fraksen'arb'o, en kiu divers'lok'e log\u0302'as gigant'o'j, la supoz'at'a'j di'o'j, monstr'o'j kaj esenc'a sciur'o, kiu per si'a kur'ad'o de unu part'o de la arb'o al ali'a help'as la inter'komunik'ad'o'n de tiu'j ul'o'j."}, {"text_idx": "#000823", "text": "La fraksen'o Igdrasilo montr'as si'n al ni kiel grand'pag\u0302'a libr'o, kies c\u0302iu'n pag\u0302'o'n plen'ig'as desegn'aj\u0302'o'j, kutim'e apud iom da tekst'o, iom antikv'a'stil'e far'it'a'j, tiel ke la desegn'aj\u0302'o'j vid'ig'as al ni la scen'o'n, kiu'n pri'parol'as la tekst'o. Pro tio la libr'o'n ne'evit'ebl'e tre g\u0302u'os rigard'ad'i infan'o'j, dum lau\u0306t'leg'ant'o son'ig'os la tekst'o'n. Sed ne nur la infan'o'j. Ankau\u0306 ni, la ne-plu-infan'o'j, profit'as el la ilustr'ad'o de ali'e iom sek'a'j vort'o'j. Kompren'ebl'e, ilustr'ant'o est'as ankau\u0306 interpret'ant'o, c\u0302ar c\u0302iu leg'ant'o pov'as imag'i por si propr'a'j'n bild'o'j'n de la ul'o'j kaj event'o'j. Edward Lindahl, tre talent'a art'ist'o sved'a, en'bild'ig'is la rakont'o'n de Alf Henrikson, tre talent'a verk'ist'o sved'a. La rezult'o est'as literatur'a verk'o, kies en'hav'o, kompren'ebl'e, est'as kon'ig'at'a al ni per la imag'o kaj mens'bild'o'j de nun'temp'ul'o'j. Nu, preskau\u0306 nun'temp'a'j: Alf Henrikson viv'is en 1905-1955, kaj Edward Lindahl est'as au\u0306 est'is proksim'um'e sam'temp'a. (Serc\u0302'o per Google indik'is nur sved'lingv'a'j'n ret'ej'o'j'n kaj la titol'o'j'n sved'a'j'n de divers'a'j libr'o'j, ilustr'it'a'j de Edward Lindahl. Sed pri la ilustr'ist'o, neni'o'n; kaj pri la verk'int'o, nur li'a'j'n jar'o'j'n.)"}, {"text_idx": "#000824", "text": "C\u0302u g\u0302i prav'e prezent'as al ni la mit'o'n? Absurd'a demand'o! Neni'u mit'o hav'as definitiv'a'n en'hav'o'n, unu'sol'a'n \u201eg\u0302ust'a'n\u201d form'o'n. Mit'o'j est'as esprim'o'j de ni'a kompren'o pri la natur'o de la mond'o, de la viv'o, de ni mem. Pro tio ekzist'as tiom da variant'o'j de mit'o, kiom est'as da hom'o'j, por kiu'j g\u0302i hav'as signif'o'n."}, {"text_idx": "#000825", "text": "Henrikson kaj Lindahl sukces'is prezent'i al ni la igdrasilan mit'o'n kiel pli-mal'pli koher'a'n rakont'o'n, lau\u0306 si'a propr'a koncept'o. Sed mult'e pli, ili far'is por ni art'libr'o'n, kiu'n (kvankam la bild'o'j est'as nur nigr'a-blank'a'j) ni em'as tra'rigard'i por re'vid'i la histori'o'n de la kosm'a fraksen'o. Mi'a'opini'e, g\u0302i est'as trezor'o de ni'a literatur'o modern'a."}, {"text_idx": "#000827", "text": "Kiel inspektor'o, Maigret dum mult'a'j jar'o'j perd'is c\u0302iu'n kontakt'o'n kun si'a'j si'a'temp'a'j lern'ej'a'j sam'klas'an'o'j. Subit'e anonc'as si'n la mal'jun'ig\u0302'int'a versi'o de la iam'a klas'klau\u0306n'o. Tiu flos'is tra la viv'o, de unu fiask'o al ali'a. Li renkont'is Jozinjon antau\u0306 kvar jar'o'j, hazard'e en drink'ej'o, kaj trov'is s\u0302i'n simpati'a."}, {"text_idx": "#000828", "text": "La komplik'aj\u0302'o est'as, ke Jozinjo akcept'as regul'e en difin'it'a'j tag'o'j kaj hor'o'j kvar vir'o'j'n/sinjor'o'j'n, kiu'j divers'temp'e, divers'lok'e est'is simil'e log'it'a'j al s\u0302i kiel Florentin. Tiu last'a sci'as pri la kvar'o, sed c\u0302iu el la ali'a'j imag'as si'n sol'a kaj dev'as post la murd'o est'i sen'iluzi'ig'it'a."}, {"text_idx": "#000829", "text": "Jen Florentin en embaras'o; li asert'as est'i kur'int'a en vest'o-s\u0302rank'o'n c\u0302e Jozinjo je la ne'atend'it'a al'ven'o de ne'vid'it'ul'o \u2013 supoz'ebl'e unu el la kvar, kiu dum'e paf'is Jozinjon. Hor'o'n post'e, Florentin star'as rakont'ant'a tio'n al la skeptik'a Maigret."}, {"text_idx": "#000831", "text": "Ne pov'as mank'i la konfront'a scen'o, en kiu Maigret kun'vok'as al si'a ofic'ej'o c\u0302iu'j'n kvar am(or)int'o'j'n kaj ali'a'n implik'it'o'n kun'e kaj stud'as ili'a'j'n re'ag'o'j'n, dum li klar'ig'as si'a'j'n supoz'o'j'n pri la krim'o. Kiel konven'as al la g\u0302enr'o, la solv'o'j rivel'ig\u0302'as en la last'a'j pag\u0302'o'j. Nur dek pag\u0302'o'j'n antau\u0306 la fin'o ni ek'sci'as la motiv'o'n \u2013 tio ne est'is evident'a pli fru'e \u2013 kaj nur tuj en la fin'o ni sci'as la far'int'o'n. Pli'a agrabl'a aj\u0302'o por la s\u0302at'ant'o'j de Maigret."}, {"text_idx": "#000833", "text": "For'pas'is en januar'o Ibrahim Rugova, prezid'ant'o de Kosovo. Alban'o'j en Kosovo, kaj ali'a'j, esper'is, ke Rugova sukces'e real'ig'os si'a'j'n klopod'o'j'n por difin'i nov'a'n politik'a'n status'o'n en la region'o, sed nun la task'o'n plen'um'os iu ali'a."}, {"text_idx": "#000834", "text": "Rugova, kiu nask'ig\u0302'is en 1944, est'is literatur'ist'o, kiu far'ig\u0302'is en 1989 prezid'ant'o de la unu'a alban'a opozici'a parti'o en eks'a Jugoslavio. Post'e, pro si'a pac'a rezist'ad'o kontrau\u0306 Slobodan Milos\u030cevic\u0301 [milo\u0301s\u0302evic\u0302] kaj la serb'o'slav'a okup'ad'o de Kosovo, li est'is konsider'at'a iu \u201eGandhi de Balkani'o\u201d kaj ricev'is de la Eu\u0306rop'a Parlament'o la pac'premi'o'n \u201eSah\u0302arov\u201d. Rugova mort'is pro kancer'o."}, {"text_idx": "#000835", "text": "Inter'ret'o, tiel oni dir'as, ne nur akcel'as demokrati'o'n, sed mem est'as demokrat'a afer'o. Efektiv'e, c\u0302ar praktik'e c\u0302iu en c\u0302iu land'o (teori'e) pov'as al'ir'i g\u0302i'n, tiu c\u0302i komunik'il'o en'e de nur kelk'a'j jar'dek'o'j ig\u0302'is plej vast'e uz'at'a. Oni trov'as en la ret'o c\u0302io'n ajn, ne nur rub'aj\u0302'o'j'n (ili ja abund'as), sed ankau\u0306 valor'a'j'n inform'o'j'n, tut'e liber'e. Land'lim'o'j ne bar'as g\u0302i'n, do ankau\u0306 en s\u0302tat'o'j ne nepr'e demokrati'a'j la hom'o'j pov'as akir'i sci'o'j'n pri la tut'a mond'o, pri c\u0302iu'j scienc'o'j kaj kultur'o'j, pri c\u0302iu'j politik'a'j sistem'o'j. Kontrol'ad'o est'as mal'facil'a, do ec\u0302 en sever'a'j diktatur'o'j hom'o'j pov'as oft'e hav'i kontakt'o'j'n kun person'o'j en liber'a'j soci'o'j kaj ek'kon'i la en'hav'o'n de ret'mesag\u0302'o'j, kiu'j ne konven'as al la koncern'it'a'j reg\u0302im'o'j."}, {"text_idx": "#000836", "text": "Tamen cert'a reg'ad'o (se vi vol'as: cenzur'o) neces'as ec\u0302 en plej liber'a'j soci'o'j; ekzempl'e probabl'e neni'u kontest'as, ke oni dev'as far'i c\u0302io'n por protekt'i infan'o'j'n kontrau\u0306 pornografi'a'j en'hav'o'j. Apart'a'n respond'ec'o'n en tio hav'as serc\u0302-program'o'j. Kaj tia reg'ad'o, bar'ad'o de cert'a'j en'hav'o'j ja ebl'as teknik'e, kvankam ruz'ul'o'j c\u0302iam de'nov'e el'trov'as rimed'o'j'n por el'turn'ig\u0302'i, sam'e kiel ali'a'j krim'ul'o'j dau\u0306r'e sukces'as per nov'a'j virus'o'j super'ruz'i c\u0302iu'j'n protekt'il'o'j'n. Kompren'ebl'e ankau\u0306 diktatur'o'j vol'as trud'i al tia'j serc\u0302'program'o'j si'a'j'n cenzur'o'j'n. C\u0302e mal'grand'a'j land'o'j la koncern'it'a'j kompani'o'j pov'as neglekt'i tio'n, sed kio'n far'i, kiam tem'as pri grand'eg'a s\u0302tat'o? Tiel nun ankau\u0306 la plej potenc'a serc\u0302'o'serv'o, la uson'a Google (la Esperant'o-vort'o \u201egugl'o\u201d konven'e mark'as gigant'a'n nombr'o'n) konced'is al la c\u0302in'a reg'ist'ar'o, cenzur'i en'hav'o'j'n. En la c\u0302in'a inter'ret'a pord'eg'o oni ne plu trov'as ekzempl'e inform'o'j'n pri la iam'a masakr'o en la Plac'o de C\u0302iel'a Pac'o, Tibeto, Tajvano, hom'a'j rajt'o'j kaj demokrati'o. Oni'dir'e 40 000 cenzur'ist'o'j en C\u0302ini'o kontrol'as la ret'o'n."}, {"text_idx": "#000837", "text": "Do ret'a demokrati'o en C\u0302ini'o ne real'as, c\u0302ar Google vol'as profit'i de la gigant'a merkat'o de miliard-hom'a land'o \u2013 g\u0302i ja ne est'as moral'a instanc'o sed komerc'a entrepren'o, c\u0302u ne? Est'us interes'e sci'i, c\u0302u leg'ant'o'j en C\u0302ini'o ekzempl'e sukces'as trov'i en la ret'a versi'o de ni'a revu'o tiu'n c\u0302i artikol'o'n. Sed kiu pov'us inform'i ni'n?"}, {"text_idx": "#000838", "text": "La diktator'o'n de Irako, per sang'a milit'o, de'tron'ig'is Okcident'o kun Uson'o c\u0302e'pint'e. Sed sam'a'n sort'o'n mult'a'j ali'a'j diktator'o'j ne tim'u \u2013 mal'e: oni dorlot'as ili'n. Ni pren'u nur kvar ekzempl'o'j'n el Afrik'o: Etiopio, Ugando, Eritreo kaj Ruando. En c\u0302iu el ili reg'as despot'o'j, tamen Okcident'o dorlot'as ili'n per respekt'o kaj, precip'e, mon'o."}, {"text_idx": "#000839", "text": "La c\u0302ef'ministr'o de Etiopio Meles Zenavi est'as bon'e akcept'at'a gast'o en Eu\u0306rop'o. Li'a brit'a koleg'o vok'is li'n en si'a'n Afrik'o-komision'o'n, antau\u0306 ne'long'e li gast'is c\u0302e la german'a prezid'ant'o kiel \u201eesper-port'ant'o de la kontinent'o\u201d, kaj dum la G8-pint'o en Skot'land'o oni ne nur lau\u0306d'is li'n pro bon'a reg'ad'o, sed ankau\u0306 nul'ig'is c\u0302iu'j'n ekster'a'j'n s\u0302uld'o'j'n de la s\u0302tat'o. Est'as enigm'o, kial Okcident'o tiom dorlot'as tiu'n despot'o'n. Sol'e post la elekt'o'j en maj'o 2005 la arme'o mort'ig'is pli ol cent hom'o'j'n (inter ili infan'o'j'n) dum manifestaci'o'j kontrau\u0306 la reg\u0302im'o, pli ol dek mil hom'o'j veget'as en karcer'o'j, inter ili la tut'a gvid'ant'ar'o de la opozici'o; ili est'as akuz'it'a'j pro s\u0302tat'perfid'o kaj \u2013 plej absurd'e \u2013 genocid'o. La kial'o est'as simpl'a kaj klar'a: c\u0302e la elekt'o'j la opozici'o venk'us, se oni ne manipul'us la nombr'ad'o'n de voc\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000840", "text": "Ankau\u0306 la prezid'ant'o de Ugando Joveri Museveni est'as dorlot'at'a de Okcident'o, li ricev'as ekzempl'e grand'a'n part'o'n de german'a evolu'help'o, li'a'n land'o'n sam'e la G8-pint'o sen's\u0302uld'ig'is. Sed Museveni, kiu diktator'as jam dum 19 jar'o'j, sam'e brutal'e, kiel Zenavi, persekut'as kontrau\u0306'ul'o'j'n. Ankau\u0306 la uganda opozici'estr'o est'as akuz'it'a, pro s\u0302tat'perfid'o kaj seks'per'fort'o (?). Ke ne tem'as pri politik'a proces'o, oni ne kred'as ec\u0302 en la land'o mem."}, {"text_idx": "#000841", "text": "Diktator'o Isaias Afeverki en Eritreo est'as evident'e paranoj'a; li'a'n land'o'n oni plej traf'e karakteriz'as kiel gigant'a'n milit'ist'a'n karcer'o'n. Ankau\u0306 Paul Kagame en Ruando sub'prem'as si'a'n popol'o'n per fer'a pugn'o. Tamen c\u0302iu'j'n tiu'j'n despot'o'j'n okcident'a'j politik'ist'o'j antau\u0306 ne'long'e glor'is kiel \u201enov'a'j'n gvid'ant'o'j'n de Afrik'o\u201d, c\u0302ar ili promes'is demokrati'o'n, hom'a'j'n rajt'o'j'n, ekonomi-re'form'o'j'n kaj pli bon'a'n est'ont'ec'o'n por si'a'j popol'o'j. Oni abund'e donac'as al la diktator'o'j mon'o'n. Etiopio ricev'as 40 % de la s\u0302tat-bug\u0302et'o rekt'e el Okcident'o, Ugando kaj Ruando ec\u0302 pli ol 60 %. Sed kial? Demokrati'o'n, bon'a'n reg'ad'o'n kaj hom'a'j'n rajt'o'j'n oni vid'as neni'e en tiu'j s\u0302tat'o'j."}, {"text_idx": "#000842", "text": "Kritik'ant'o'j oft'e parol'as pri Afrik'o kiel \u201eforges'it'a kontinent'o\u201d, tamen s\u0302ajn'as, ke g\u0302ust'e despot'o'j tie ne est'as forges'it'a'j, sed dorlot'at'a'j per milion'o'j da eu\u0306r'o'j kaj dolar'o'j. Kial? Cert'e, la popol'o'j bezon'as help'o'n kaj mon'o'n. Sed la okcident'a evolu'help'o dev'us ne cement'i despot'a'j'n reg\u0302im'o'j'n, g\u0302i dev'us akcel'i demokrati'o'n kaj hom'a'j'n rajt'o'j'n. Au\u0306 c\u0302u mi mis'kompren'as i'o'n?"}, {"text_idx": "#000843", "text": "Lingv'o'j esting'ig\u0302'as. Nun'temp'e sur la planed'o oni parol'as c\u0302irkau\u0306 6800 lingv'o'j'n. Kau\u0306z'e de la merkat'ism'a tut'mond'ig'o kun sekv'a super'reg'ad'o de la uson'angl'a lingv'o, 90 g\u0302is 95 el'cent'o'j de tiu lingv'ar'o esting'ig\u0302'os g\u0302is la fin'o de la nun'a jar'cent'o. Jam hodiau\u0306 c\u0302es'as est'i parol'at'a'j averag\u0302'e po dek lingv'o'j c\u0302iu'jar'e. La akcel'ig\u0302'ant'a fenomen'o koncern'as unu'a'lok'e Afrik'o'n kaj Azi'o'n, sed ankau\u0306 la ali'a'j'n kontinent'o'j'n, inkluziv'e Eu\u0306rop'o'n. C\u0302e ni ankorau\u0306 viv'as 46 minoritat'a'j lingv'o'j, parol'at'a'j de c\u0302irkau\u0306 35 milion'o'j da person'o'j (esplor'o komisi'it'a de la Eu\u0306rop'a Komision'o al Euromosaic)."}, {"text_idx": "#000844", "text": "Inter ili est'as, ekzempl'e, la skot'land'a gael'a, la kornvala, la cimbr'a (okcident-g\u0302erman'a lingv'o en nord'a Italio), la romanc\u0302'a (en Svis'land'o), la ital'a-hebre'a: italkian. (Vid'u: UNESCO Red Book on Endangered Languages (La rug\u0302'a libr'o de Unesk'o pri en'dang\u0302er'ig'it'a'j lingv'o'j), .) C\u0302iu lingv'o en'hav'as si'a'j'n propr'a'j'n kultur'o'n, tradici'o'n, pens'manier'o'n. La lingv'o'mal'pli'ig\u0302'o do kau\u0306z'as mal'ric\u0302'ig\u0302'o'n ne nur antrop'ologi'a'n, sed ankau\u0306 filozofi'a'n, logik'a'n, etik'a'n, histori'a'n. Je c\u0302iu esting'ig\u0302'ant'a lingv'o \u2013 c\u0302ef'e se g\u0302i ne posed'as skrib'a'n tradici'o'n \u2013 la kern'a ideal'a/civil'a kompleks'o de unu popol'o sink'as en la ombr'o'n de la forges'o. Popol'o, sen'ig'it'a de si'a lingv'o, perd'as ankau\u0306 si'a'n anim'o'n."}, {"text_idx": "#000845", "text": "S\u0302ok'is mi'n trov'i en la rubrik'o \u201eModern'a viv'o\u201d (MONATO 2006/2, p. 16) eg'e mal'modern'a'n vid'punkt'o'n pri histori'o. Parol'ant'e pri la 600-jar'a jubile'o de la nask'ig\u0302'o de Skanderbeg, Bardhyl Selimi parol'as pri kontribu'o de la alban'a naci'a hero'o al la \u201edefend'o de la okcident'a civilizaci'o\u201d. La esprim'o est'as tut'e fremd'a al la tiam'a period'o: en la temp'o de Skanderbeg oni parol'is pri la \u201eprotekt'ad'o de krist'an'ism'o\u201d. G\u0302i, mal'e, memor'ig'as esprim'o'j'n de la nun'temp'a ekstrem'a dekstr'o, c\u0302ef'e, sed ne nur, el Uson'o. C\u0302ar sam'e s\u0302ok'us au\u0306d'i nun lau\u0306d'o'n al imperi'estr'o'j Mark'o Au\u0306reli'o au\u0306 Justinian'o kiel protekt'int'o'j de la \u201eokcident'a civilizaci'o\u201d kontrau\u0306 la g\u0302erman'a'j barbar'o'j. Pli proksim'e en la temp'o oni parol'is en mi'a land'o pri \u201ekomun'ism'a'j hord'o'j\u201d dis'fal'ig'ont'a'j tiu'n sam'a'n civilizaci'o'n. Kaj mez'e, amas'et'o da popol'o'j kaj ideologi'o'j lau\u0306'vic'e far'ig\u0302'is la cel'o de tia esprim'o. Tamen, tut'e kompren'ebl'e, la eu\u0306rop'a mor'ar'o evolu'ad'is kaj s\u0302ang\u0302'ig\u0302'is iom post iom, sam'e kiel c\u0302ie en la mond'o, i.a. ankau\u0306 tiu de turk'o'j. Est'us tre dezir'ind'e, ke alban'o'j kaj en'tut'e balkan'an'o'j serioz'e revizi'u si'a'n histori'o'n, kaj el'sark'u mult'e da naci'ism'a tord'ad'o de la okaz'aj\u0302'o'j en la long'a kaj vari'a otoman'a period'o: tio est'is kompren'ebl'a si'n'ten'o dum la period'o de naci'a vek'ig\u0302'o kaj iom post la sen'de'pend'ig\u0302'o, sed bedau\u0306r'ind'e g\u0302i sen'fin'e stagn'as kaj, jam en la komenc'o de la 21a jar'cent'o, de'long'e stink'as. Leg'ant'e en la sam'a artikol'o, ke la du'on'o de \u201ela alban'a'j teritori'o'j\u201d inkluziv'ig\u0302'is en \u201ekvin najbar'a'j slav'a'j kaj grek'a s\u0302tat'o'j\u201d, mi ne pov'as pli mir'i pro la facil'anim'ec'o taks'i ter'pec'o'n iu- au\u0306 ali-etn'a, sen iu ajn nuanc'ig'o, krom'e en artikol'o tut'e ali-tem'a. Kaj en ekstrem'e miks'it'a region'o, kiel Balkani'o, des pli tiu de antau\u0306 150 jar'o'j! Krom'e, de'nov'e est'as kronologi'a erar'o: en 1912 tut'e ne est'is kvar slav'a'j regn'o'j en Balkani'o."}, {"text_idx": "#000847", "text": "Litovoj, kiu'j patologi'e inklin'as al vet'lud'ad'o, liber'vol'e prezent'is si'a'j'n datum'o'j'n kaj fot'o'j'n al s\u0302tat'a komision'o pri vet'ad'o, pet'ant'e, ke lud'salon'o'j ili'n ident'ig'u kaj ne en'las'u. Tiel 71 hom'o'j cel'as si'n protekt'i dum tiel nom'at'a'j mal'fort'a'j moment'o'j. C\u0302i tiu'n eksperiment'o'n oni esper'as nun formal'e lau\u0306'leg\u0302'ig'i."}, {"text_idx": "#000848", "text": "Pas'int'jar'e litovoj per hazard'lud'o'j perd'is c\u0302irkau\u0306 38 milion'o'j'n da eu\u0306r'o'j, t.e. preskau\u0306 du'obl'e pli ol en la antau\u0306'a jar'o. Sam'temp'e la en'spez'o'j de lud'kompani'o'j kresk'is je pli ol du'on'o \u2013 de 108 milion'o'j da eu\u0306r'o'j g\u0302is 167. Lau\u0306 spert'ul'o'j, tamen, la lud'merkat'o en Litovio \u2013 kun 19 kazin'o'j kaj 56 au\u0306tomat'salon'o'j \u2013 est'as preskau\u0306 sat'a."}, {"text_idx": "#000849", "text": "Plej'part'e ge'edz'ig\u0302'o'j en Finnlando okaz'as juni'e-au\u0306gust'e. Ge'fianc\u0302'o'j detal'e ek'plan'as la fest'o'n kaj rezerv'as s\u0302at'at'a'n preg\u0302'ej'o'n ec\u0302 unu-du jar'o'j'n antau\u0306'e kaj, por help'i kaj ankau\u0306 por profit'i de ili, entrepren'ist'o'j kaj firma'o'j jar'komenc'e arang\u0302'as nupt'o'foir'o'j'n."}, {"text_idx": "#000850", "text": "La foir'o'j'n vizit'as precip'e vir'in'o'j, jun'a'j kaj mal'jun'a'j, kiu'j en Helsink'o pag'as po 12 eu\u0306r'o'j'n por en'ir'i. Ne vizit'int'e foir'o'n, oni ne pov'as imag'i, kio bezon'at'as por luks'a nupt'o. Ne sufic\u0302'as vest'aj\u0302'o'j kaj s\u0302u'o'j, flor'o'j kaj ring'o'j: neces'as c\u0302io'n kompar'i, inkluziv'e de prez'o'j kaj kvalit'o."}, {"text_idx": "#000852", "text": "Kaj ... c\u0302u vi jam sci'as vals'i? Se ne, lern'u c\u0302e fam'a danc'lern'ej'o. C\u0302u vi'a au\u0306t'o ne est'as sufic\u0302'e prestig\u0302'a? Lu'u limuzin'o'n, ekzempl'e Mercedeson. Krom'e, c\u0302e la foir'o, ebl'as ripoz'i kaj pli el'spez'i en kaf'ej'o'j kaj restoraci'o'j."}, {"text_idx": "#000854", "text": "Kaj, lau\u0306 konsil'ist'o, tre grav'e est'as ne forges'i la kutim'a'n maten'mang\u0302'o'n en la fest'o'tag'o. Sen g\u0302i oni ne hav'os la fort'o'n el'ten'i la ceremoni'o'j'n."}, {"text_idx": "#000855", "text": "c\u0302i-maten'e mi send'is al vi pak'et'o'n, en'hav'ant'a'n la sur'paper'ig'it'a'n manuskript'o'n de la libr'o. Tio kost'is al mi maten'long'a'n turment'o'n kaj 39,13 eu\u0306r'o'j'n, sed mi ne lament'as: la aventur'a tra'viv'aj\u0302'o hav'ig'is al mi bel'a'n tem'o'n por fidel'a kronik'o pri la funkci'ad'o de la Nov'a Modern'ig'it'a Re'form'it'a Ital'a Pos\u0302t-Entrepren'o (iam simpl'a pos\u0302t'serv'o). Jen do kio okaz'is."}, {"text_idx": "#000856", "text": "En la vilag\u0302'a Pos\u0302t-Entrepren'a Ofic'ej'o, modern'ig'it'a, re'form'it'a kaj s\u0302pruc'vernis'it'a per bunt'a'j fosforesk'a'j farb'o'j, komenc'e mi sci'ig'is al g\u0302entil'a ofic'ist'in'o, ke iu mi'a registr'it'a leter'o post monat'o ankorau\u0306 ne ating'is la adres'it'o'n en Belgi'o ... S\u0302i trist'e respond'is, ke jes, bedau\u0306r'ind'e foj'foj'e tio okaz'as \u2013 sed, se mi reklamaci'os, ver's\u0302ajn'e la Entrepren'o re'hav'ig'os al mi la send'kost'o'n."}, {"text_idx": "#000857", "text": "Sekv'is du'on'hor'a diskut'o pri la ebl'a sistem'o por est'i \u201eprudent'e cert'a'j\u201d, ke la nun'a pak'et'o ating'os vi'n. Absolut'a cert'ec'o ne ekzist'as, filozofi'e argument'is la sinjor'in'o: c\u0302iam pov'as okaz'i ter'trem'o, au\u0306 kataklism'o, au\u0306 pov'as fal'i gigant'a asteroid'o \u2013 kiel ekzempl'e tiu, kiu met'is fin'o'n al la mond'reg'ad'o de la dinosau\u0306r'o'j \u2013 au\u0306 pov'as ek'blov'i ciklon'o, kiel Katrina, au\u0306 al'ven'i cunam'a ond'eg'o, kiel en Sumatr'o, au\u0306 inund'eg'o, kiel pas'int'jar'e en Budapes\u0302to, au\u0306 traf'i ni'n dis'fal'eg'o, kiel hierau\u0306 en Pollando ..."}, {"text_idx": "#000858", "text": "\u201ePau\u0306z'o'n, mi pet'as!\u201d mi ek'kri'is. \u201eEksklud'int'e tia'j'n katastrof'o'j'n, kiom da ebl'o'j est'as, ke tiu c\u0302i pak'et'o ating'os la cel'o'n, se mi g\u0302i'n send'as \u201aregistr'it'e\u2019?\u201d"}, {"text_idx": "#000859", "text": "\u201eMmm, tio'n sincer'e mi ne pov'as dir'i ... sed kutim'e la plej'mult'a'j al'ven'as ...\u201d"}, {"text_idx": "#000860", "text": "Antau\u0306 mi'a perpleks'o s\u0302i afabl'e esplor'is la ebl'o'n send'i la pak'et'o'n \u201easekur'it'e\u201d. Tamen la koncern'a entrepren'a regul'ar'o prezent'ig\u0302'is iom obskur'a, c\u0302ef'e se tem'as pri \u201eeksped'o ekster'land'e'n\u201d, event'o ebl'e konsider'at'a bizar'a, se ne ec\u0302 iom suspekt'ind'a. La regul'ar'o preskrib'as: Lig'u la pak'o'n per la special'a bend'o, ferm'u ties ekstrem'aj\u0302'o'j'n per sigel'vaks'o, en'prem'u sur g\u0302i'n la patent'it'a'n sigel'o'n. Tiel, lau\u0306'liter'e."}, {"text_idx": "#000863", "text": "Dum'temp'e mal'antau\u0306 mi est'is form'ig\u0302'int'a vic'o el du'dek au\u0306 tri'dek person'o'j, kaj ili komenc'is murmur'i c\u0302iam pli lau\u0306t'e, kaj mal'jun'ul'o grumbl'is: \u201eC\u0302u li est'as dikt'ant'a si'a'n testament'o'n?\u201d, kaj la jun'ul'o'j komenc'is agit'ig\u0302'i kaj stamf'i. Tiam sag\u0302'a gras'ul'in'o dir'is: \u201eIam la tabak'vend'ej'o'j hav'is tia'j'n bend'o'j'n kaj sigel'o'j'n! Prov'u tie!\u201d Lev'ig\u0302'is korus'o: \u201eJes, jes, ir'u al la tabak'vend'ej'o!\u201d kaj mi est'is afabl'e pus\u0302'it'a al'pord'e'n, kun mi'a pak'et'o sub'brak'e."}, {"text_idx": "#000864", "text": "La tabak'vend'ist'o, mez'ag\u0302'a lip'har'a vir'et'o, rikan'et'is: \u201eTia'j'n afer'o'j'n oni uz'is en la epok'o de mi'a av'in'o, mi apenau\u0306 memor'as ili'n!\u201d Sekv'is korus'a diskut'o kun la edz'in'o de la tabak'vend'ist'o kaj kun kelk'a'j klient'o'j de la tabak'vend'ej'o. Fin'e aplomb'a sinjor'o kun silk'a lazur'a kravat'o \u2013 lau\u0306'aspekt'e eminent'a manag\u0302er'o \u2013 dir'is: \u201eLa bank'o'j tamen ankorau\u0306 nun'temp'e uz'as special'a'j'n bend'o'j'n kaj sigel'o'j'n por si'a'j send'aj\u0302'o'j. Turn'u vi'n al la apud'a S\u0302par'kas'o de Parm'o kaj Plac\u0302enz'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000868", "text": "Mi iom'et'e s\u0302ancel'ig\u0302'is kaj deprim'it'e re'ven'is al la pos\u0302t'a entrepren'o, kun mi'a pak'et'o sub'brak'e."}, {"text_idx": "#000872", "text": "Dum la jar'o'j 1890-1900 en eu\u0306rop'a art'o kaj arkitektur'o furor'is tut'e nov'a stil'o. G\u0302i iom vari'is lau\u0306 region'o'j kaj hav'as divers'a'j'n nom'o'j'n. Plej kon'at'a'j est'as Art nouveau en la franc'a kaj Jugendstil en la german'a. En Esperant'o g\u0302i est'as nom'at'a \u201eNov'art'o\u201d. Pro g\u0302i fam'ig\u0302'is la grand'urb'o'j Parizo, Bruselo, Barcelono kaj Prago. Tamen la stil'o influ'is ankau\u0306 mal'pli grav'a'j'n kaj inter'naci'e mal'pli kon'at'a'j'n urb'o'j'n kiel ekzempl'e Rig'o'n, la c\u0302ef'urb'o'n de Latvi'o, kaj Nancy, urb'o'n en nord-orient'a Franci'o."}, {"text_idx": "#000873", "text": "Mi vizit'is Nancy [nansi\u0301] antau\u0306 kelk'a'j jar'o'j, sed en ekspozici'o en Bruselo mi ek'kon'is g\u0302i'a'n rol'o'n en Nov'art'o. C\u0302ar dum la tut'a pas'int'a jar'o abund'is gazet'a'j artikol'o'j kaj televid'a'j program'o'j pri tiu urb'o, mi decid'is vizit'i g\u0302i'n en septembr'o."}, {"text_idx": "#000874", "text": "Nancy unu'a'foj'e est'is menci'it'a en la jar'o 1073, kiam la duk'o'j de Loreno elekt'is g\u0302i'n kiel si'a'n c\u0302e'flok'o'n. Dum la jar'cent'o'j g\u0302i kon'is period'o'j'n de grand'a prosper'o kaj de ruin'ig\u0302'o. Fin'e de la 16a jar'cent'o apud la mal'nov'a urb'o est'is konstru'it'a nov'a urb'o kun rekt'lini'a'j strat'o'j. En sekv'a milit'period'o oni grand'part'e detru'is g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#000875", "text": "Glor'a epok'o ven'is en 1735, kiam Stanislavo, eks'a reg\u0302'o de Pollando, dank'e al la franc'a reg\u0302'o Ludovik'o la 15a (kies edz'in'o est'is fil'in'o de Stanislavo) ig\u0302'is duk'o de Loreno. La duk'o ne hav'is politik'a'n pov'o'n, sed dispon'is pri grand'a'j financ'a'j rimed'o'j, kiu'j'n li el'spez'is por scienc'o, art'o kaj arkitektur'o. Li preskrib'is, ke inter la du urb'o'part'o'j oni kre'u nov'a'n \u201ereg\u0302'a'n plac'o'n\u201d. G\u0302i nun nom'ig\u0302'as Stanislavo-plac'o kaj est'as c\u0302e'flok'o de la urb'o. En 1766, post la mort'o de Stanislavo, Loreno ig\u0302'is part'o de Franci'o, kaj Nancy rest'is provinc'a urb'et'o."}, {"text_idx": "#000876", "text": "La urb'o de'nov'e akir'is pli grand'a'n rol'o'n fin'e de la 19a jar'cent'o, pro la dau\u0306r'a minac'o de milit'o inter Franci'o kaj Germanio. Tiu'temp'e mult'a'j industri'ist'o'j trans'log\u0302'ig\u0302'is de la land'lim'a region'o al la pli sekur'a Nancy, trans'lok'ant'e tie'n ankau\u0306 si'a'j'n fabrik'o'j'n kaj kapital'o'j'n. La urb'a log\u0302'ant'ar'o rapid'e kresk'is (de 50 000 en 1870 al 120 000 en 1911). La ric\u0302'ul'a klas'o volont'e el'spez'is mon'o'n por prestig\u0302'a'j konstru'aj\u0302'o'j komerc'a'j kaj privat'a'j en la nov'a stil'o, kiu furor'is en la franc'a c\u0302ef'urb'o Parizo. Rezult'e de tio mult'a'j Nov'art'o-meti'ist'o'j ek'log\u0302'is en tiu region'o."}, {"text_idx": "#000877", "text": "Nun du element'o'j favor'as la turism'a'n dis'volv'ig\u0302'o'n de la urb'o. Unu'e, Unesk'o en 1983 deklar'is la Stanislavo-plac'o'n tut'mond'a kultur'a hered'aj\u0302'o kaj okaz'e de la 250a dat're'ven'o de ties inau\u0306gur'o (2005) g\u0302i nun'temp'e est'as tut'e re'nov'ig'it'a. Du'e, la s\u0302at'ant'o'j de Nov'stil'o ek'interes'ig\u0302'is pri mal'grand'a'j urb'o'j kiel Nancy."}, {"text_idx": "#000878", "text": "Nancy facil'e ating'ebl'as per au\u0306t'o de Parizo kaj Luksemburgo. Ankau\u0306 trajn'e est'as bon'a'j lig'o'j, sed la urb'o ne trov'ig\u0302'as c\u0302e la plej grav'a'j fer'voj'lini'o'j kaj ebl'e neces'as s\u0302ang\u0302'i trajn'o'n dum'voj'e. C\u0302ar mi kombin'is la ekskurs'o'n al Nancy kun ali'a vizit'o, mi al'ven'is au\u0306t'e. Mi bon'e plan'is la sekv'end'a'n itiner'o'n al hotel'o en la mal'nov'a urb'o, sed tamen erar'is kaj nur post long'a serc\u0302'ad'o ating'is g\u0302i'n. Tial prefer'ind'as las'i la au\u0306t'o'n en publik'a park'ej'o rand'e de la urb'o."}, {"text_idx": "#000879", "text": "Mi'a unu'a plen'tag'o sur'lok'e est'is mard'o. Evident'ig\u0302'is tamen, ke tio est'as la g\u0302eneral'a ferm'o'tag'o de muze'o'j en Nancy. (En mi'a hejm'land'o Belgi'o la ferm'o'tag'o est'as lund'o). La septembr'a'n semajn'o'n, kiu'n mi elekt'is (ne tut'e liber'e, c\u0302ar mi'a'j feri'o'j ja de'pend'as de ofic'ej'a'j cirkonstanc'o'j) est'is post la somer'a'j, sed antau\u0306 la au\u0306tun'a'j ekspozici'o'j. En tiu period'o kelk'a'j lok'o'j, kiu'j'n mi intenc'is vizit'i, est'is ferm'it'a'j au\u0306 nur part'e al'ir'ebl'a'j. Jen du'obl'a pruv'o, ke zorg'a prepar'o de vojag\u0302'o util'as ..."}, {"text_idx": "#000880", "text": "Pro la ferm'o de la muze'o'j, mard'e mi vag'ad'is tra la urb'o kaj admir'is la Nov'art'o-dom'o'j'n. En la urb'o'centr'o ili ne tre mult'as. Tie precip'e vid'ind'as komerc'a'j konstru'aj\u0302'o'j, ekzempl'e la fasad'o'j kaj gic\u0302et'a'j hal'o'j de bank'o'j. La log\u0302'dom'o'j trov'ig\u0302'as dis'e ekster la urb'o'centr'o. Nur la kvartal'o Saurupt est'as tut'e en la nov'art'a stil'o. C\u0302ar tiu'n tag'o'n reg'is bel'a veter'o, ig\u0302'is agrabl'a plur'kilo'metr'a promen'ad'o. Se est'us mal'bon'a veter'o, oni ne kapabl'us long'e pied'ir'i, kaj tia vizit'o est'us cert'e problem'a. Mi dub'as, ke la konsil'o de mi'a gvid'libr'o uz'i publik'a'n transport'o'n est'as real'ec'a. Por grup(et)o ekzempl'e util'us lu'i bus'et'o'n. Muze'o de la Skol'o de Nancy \u2013 en kiu est'as la plej bel'a'j verk'o'j de lok'a'j Nov'art'o-meti'ist'o'j \u2013 bedau\u0306r'ind'e est'is ferm'it'a pro prepar'o de okaz'ont'a ekspozici'o. Muze'o pri la Histori'o de Fer'o \u2013 ankau\u0306 grav'a pro Nov'art'o \u2013 est'as tro mal'proksim'e de la urb'o'centr'o, kaj ne ebl'is ating'i g\u0302i'n pied'e."}, {"text_idx": "#000881", "text": "Muze'o pri Loreno, lok'it'a en la iam'a duk'a palac'o kaj apud'a'j konstru'aj\u0302'o'j urb'o'centr'e, hav'as grand'eg'a'j'n histori'a'j'n kolekt'o'j'n de ekspon'aj\u0302'o'j de la pra'temp'o g\u0302is la 20a jar'cent'o, de kamp'ar'an'a'j g\u0302is jud'a'j objekt'o'j. Kvankam la kolekt'o'j est'as valor'a'j kaj interes'a'j, ili'a prezent'ad'o ig\u0302'is mal'modern'a. Mi rimark'is kelk'a'j'n klar'ig'a'j'n s\u0302ild'o'j'n tiel mal'nov'a'j'n, ke ili mem aspekt'is kiel histori'aj\u0302'o'j. Oni konsci'as pri tio, kaj plan'o'j por g\u0302is'fund'a re'nov'ig'o jam pret'as."}, {"text_idx": "#000882", "text": "Kompren'ebl'e, mult'a'j'n rimed'o'j'n dum la pas'int'a'j jar'o'j oni el'spez'is por la Stanislavo-plac'o, kiu okaz'e de la fest'a jar'o 2005 trans'form'ig\u0302'is de c\u0302ef'punkt'o de la urb'a au\u0306t'o'trafik'o al bel'a, prestig\u0302'a zon'o por pied'ir'ant'o'j. Ver'e g\u0302i est'as unu el la plej bel'a'j lok'o'j, kiu'j'n mi iam vid'is. Mi pov'is g\u0302u'i ekster'ordinar'a'n vesper'a'n vizit'o'n al la urb'o'dom'o. Sur la plac'o ankau\u0306 est'as Muze'o pri Bel'art'o'j. Mi'a vizit'o al g\u0302i est'is iom mal'help'it'a pro la re'arang\u0302'o post j\u0302us fin'ig\u0302'int'a ekspozici'o. En ties kel'etag\u0302'o vid'ebl'as la fundament'o'j de fortik'aj\u0302'o'j, kiu'j iam defend'is la urb'o'n kaj super kiu'j est'as konstru'it'a la plac'o."}, {"text_idx": "#000883", "text": "En la region'o de Nancy"}, {"text_idx": "#000884", "text": "Mi pas'ig'is tri plen'a'j'n tag'o'j'n en Nancy kaj opini'as, ke tio sufic\u0302'as por trankvil'e rigard'i c\u0302iu'j'n vid'ind'aj\u0302'o'j'n. Se oni dispon'us pri sufic\u0302'e da temp'o, cert'e oni trov'us je kelk'dek'kilo'metr'a distanc'o ali'a'j'n vid'ind'a'j'n lok'o'j'n, kiu'j tau\u0306g'as por unu'tag'a ekskurs'o."}, {"text_idx": "#000885", "text": "Orient'e de Nancy est'as Lune\u0301ville, la ver'a rezid'ej'o de Stanislavo. Tie li konstru'ig'is \u201emal'grand'a'n Versajl'o'n\u201d (lau\u0306 la ekzempl'o de la fam'a rezid'ej'o de franc'a'j reg\u0302'o'j apud Parizo). Antau\u0306 kelk'a'j jar'o'j est'is grand'a incendi'o en g\u0302i, kaj nun nur ties part'o vizit'ebl'as."}, {"text_idx": "#000886", "text": "Okcident'e de Nancy est'as Toul, urb'o kun origin'o de la kelt'a kaj romia epok'o'j, situ'ant'a c\u0302e kruc'ig\u0302'o de plur'a'j grav'a'j voj'o'j. G\u0302is 1777 g\u0302i est'is episkop'a urb'o. Post'e Toul mal'progres'is, sed mult'a'j histori'a'j konstru'aj\u0302'o'j en g\u0302i konserv'ig\u0302'is."}, {"text_idx": "#000887", "text": "Sud'e, en Xaronval (apud la departement'a voj'o D33, inter Charmes kaj Mirecourt) dum somer'a'j dimanc\u0302'o'j ebl'as g\u0302u'i la etos'o'n de vilag\u0302'o el la jar'o 1900."}, {"text_idx": "#000888", "text": "Util'a'j ret'adres'o'j de Nancy: : turism'a serv'o de Nancy (part'e en Esperant'o); : Stanislavo-plac'o; : turism'a serv'o de Lune\u0301ville; : turism'a serv'o de Toul."}, {"text_idx": "#000889", "text": "Protest'is instru'a'j instanc'o'j en Togoland'o kontrau\u0306 la kondut'o de lern'ej'an'o'j rilat'e ili'a'j'n vest'o'j'n kaj har'ar'o'n. Lern'ant'o'j pli kaj pli vest'as si'n lau\u0306'plac\u0302'e: knab'o'j per tro larg\u0302'a'j c\u0302emiz'o'j kaj pantalon'o'j; knab'in'o'j per long'a'j jup'o'j fend'it'a'j g\u0302is la femur'o'j, au\u0306 per mal'long'a'j jup'o'j, kiu'j vid'ebl'ig'as la kalson'et'o'n. Pli grav'e: knab'in'o'j vizit'as si'a'j'n lern'ej'o'j'n kun long'a'j har'o'j jen friz'it'a'j, jen kolor'it'a'j. Ili dedic\u0302'as tiom da temp'o al si'n'bel'ig'ad'o, ke sufer'as ili'a'j stud'o'j."}, {"text_idx": "#000890", "text": "Okaz'as en lern'ej'o'j spec'o de konkurs'o, kiu humil'ig'as tiu'j'n, kiu'j financ'e ne pov'as si'n lau\u0306'mod'e vest'i au\u0306 ornam'i. Krom'e kondut'o tia mal'respekt'as la lern'ej'a'n regul'ar'o'n kaj foj'foj'e incit'as al seks'rilat'o'j inter lern'ant'in'o'j kaj instru'ist'o'j kaj inter la ge'lern'ant'o'j mem."}, {"text_idx": "#000891", "text": "Rezult'e la ministr'ej'o pri instru'ad'o leter'is al lern'ej'estr'o'j, memor'ig'ant'e, ke stud'ant'o'j si'n prezent'u tau\u0306g'e vest'it'a'j kaj sen har'o'j friz'it'a'j au\u0306 long'e plekt'it'a'j. Apart'e grumbl'is tamen knab'in'o'j. Ili argument'is, ke la har'arang\u0302'o konsist'ig'as la c\u0302ef'a'j'n propr'aj\u0302'o'j'n de ili'a in'ec'o, kaj ili protest'is kontrau\u0306 la mal'just'ec'o de la ministr'ej'a dekret'o. Kelk'a'j minac'is el'ir'i el la s\u0302tat'a instru-sistem'o kaj en'ir'i la privat'a'n. Koler'is ankau\u0306 friz'ist'in'o'j, tim'ant'e, ke s\u0302rump'os ili'a jun'a klient'ar'o."}, {"text_idx": "#000892", "text": "Vid'ebl'as en Togoland'o antau\u0306 moske'o'j, preg\u0302'ej'o'j, vuduejoj au\u0306 privat'a'j dom'o'j s\u0302u-par'o'j, kaj ebl'e oni demand'is si'n: \u201eKial la s\u0302u'o'j dis'ig\u0302'is de ties port'int'o'j?\u201d Simpl'e, c\u0302ar est'as mal'permes'it'e en'ir'i tiu'j'n c\u0302i lok'o'j'n kun pied'o'j s\u0302u'um'it'a'j."}, {"text_idx": "#000893", "text": "Mult'as la kial'o'j. Kelk'a'j lok'o'j est'as konsider'at'a'j sankt'a'j: lau\u0306 la bibli'o Moseo dev'is sen's\u0302u'ig'i si'a'j'n pied'o'j'n, antau\u0306 ol proksim'ig\u0302'i al sankt'ej'o, kie est'is brul'ig'at'a'j mal'sek'a'j herb'o'j. Hodiau\u0306 krist'an'o'j kaj islam'an'o'j obe'as al tiu c\u0302i leg\u0302'o. Ankau\u0306 vuduistoj kaj fetic\u0302'ist'o'j pun'as per mal'ben'o'j au\u0306 ec\u0302 bat'o'j tiu'j'n, kiu'j ne de'met'as ekster la sankt'ej'o si'a'j'n s\u0302u'o'j'n."}, {"text_idx": "#000894", "text": "Sen's\u0302u'ig\u0302'o hav'as tradici'a'n signif'o'n ankau\u0306 en reg\u0302'o-dom'o'j, t.e. en la log\u0302'dom'o'j de vilag\u0302'estr'o'j. Vest'o'j kaj s\u0302u'o'j \u2013 apart'e sandal'o'j de special'a tip'o \u2013 karakteriz'as reg\u0302'o'j'n en Togoland'o. Tial, por honor'i reg\u0302'o'n, neni'u rajt'as proksim'ig\u0302'i al tiu, port'ant'e sandal'o'j'n au\u0306 s\u0302u'o'j'n simil'a'j'n al la reg\u0302'a'j."}, {"text_idx": "#000895", "text": "Sam'e, ec\u0302 hom'o'j sen religi'a kred'o sekv'as la sen's\u0302u'a'n kutim'o'n, vizit'ant'e parenc'o'j'n au\u0306 amik'o'j'n. S\u0302u'o'j oft'e kun'port'as mal'pur'aj\u0302'o'j'n, inkluziv'e de sabl'o, kot'o au\u0306 fek'aj\u0302'o, kies c\u0302e'est'o en la hejm'o mal'kontent'ig'os gast'ig'ant'o'j'n. Do en preskau\u0306 c\u0302iu'j famili'o'j s\u0302u'o'j rest'as ekster la pord'o. Tio pov'as humil'ig'i gast'o'j'n alt'rang'a'j'n, kaj ili akcept'ig\u0302'as port'ant'a'j sandal'et'o'j'n. Fremd'ul'o'j, tamen, kiu'j ne kutim'as al s\u0302u-de'met'ad'o, imit'as la praktik'o'n kun mir'o."}, {"text_idx": "#000896", "text": "Mi est'as tre gaj'a, c\u0302ar mi ricev'is la januar'a'n numer'o'n de MONATO. G\u0302i'a kovr'il'o bel'aspekt'as, kaj g\u0302i'a'j artikol'o'j est'as inform'ric\u0302'a'j. Mi atent'e leg'is la artikol'o'n Signal'o \u2013 ankorau\u0306 ne revoluci'o (p. 9-10). Kvankam mult'a'j person'o'j konsci'as, ke kapital'ism'o est'as sovag\u0302'a sistem'o, ili preskau\u0306 c\u0302iu'j kritik'as social'ism'o'n. Kiam oni leg'as pri ministr'o'j au\u0306 parti'o'j, kiu'j propagand'as kontrau\u0306 en'migr'int'o'j, ili est'as ekstrem'dekstr'a'j."}, {"text_idx": "#000897", "text": "Est'as sci'at'e tut'mond'e, ke Kubo est'as social'ism'a land'o apud Uson'o. Ni'a land'o ne kon'as mal'sat'o'n au\u0306 mal'san'ul'o'j'n sen kurac'il'o'j. En Kubo c\u0302iu'j hom'o'j log\u0302'as en dom'o'j, ili ne vag'as. Eduk'ad'o kaj san'serv'o est'as sen'pag'a'j kaj ec\u0302 dev'ig'a'j por c\u0302iu'j. Ankau\u0306 en ni'a land'o religi'an'o'j ne est'as persekut'at'a'j kiel en iam'a Sovetio au\u0306 orient'a Eu\u0306rop'o. Ni'a sistem'o ec\u0302 send'as instru'ist'o'j'n, kurac'ist'o'j'n kaj fleg'ist'o'j'n por person'o'j, kiu'j ne pov'as pag'i tia'j'n serv'o'j'n pro \u201esovag\u0302'a kapital'ism'o\u201d, ekzempl'e en Pakistano, Sud-Afrik'o, Bolivio, Gvatemalo kaj Venezuelo. Ni'a c\u0302ef'komand'ant'o Fidel Castro [kastr'o] prepar'is ec\u0302 1400 kurac'ist'o'j'n, kiam pas'is la uragan'o Katrina tra Nov-Orlean'o, sed la uson'a reg'ist'ar'o rifuz'is la help'o'n, kio kau\u0306z'is mort'o'n kaj mal'san'o'n inter nigr'a'j mal'ric\u0302'a'j uson'an'o'j."}, {"text_idx": "#000898", "text": "Ni'a togoland'a korespond'ant'o Gbeglo Koffi prezent'as tri person'a'j'n impres'o'j'n pri si'a land'o."}, {"text_idx": "#000899", "text": "La tut'a c\u0302ambr'o plen'as je fum'o. El la naz'o'j kaj la okul'o'j de tiu'j, kiu'j en'est'as, el'flu'as likv'aj\u0302'o. Mi en'ir'as la c\u0302ambr'o'n, klopod'as el'ten'i, sed la fum'o tiom pik'as, ke mi fug\u0302'as ekster'e'n. Grumbl'as mi'a vic'patr'in'o: \u201eKoffi, re'ven'u, se ne, vi ne mang\u0302'os. Vi tim'as la fum'o'n; vi dev'as tim'i ankau\u0306 la mang\u0302'o'n, kiu'n mi pret'ig'as nun. Se ankau\u0306 mi tim'us la fum'o'n, c\u0302u mi pov'us pret'ig'i la mang\u0302'o'n por vi? Tuj re'ven'u!\u201d"}, {"text_idx": "#000900", "text": "La forn'o est'as far'it'a el argil'kot'o. G\u0302i hav'as unu apertur'o'n, en kiu oni met'as lign'o'n. La du'a apertur'o est'as supr'e kaj sub'ten'as la pot'o'n, en kiu oni kuir'as. Ekzist'as ali'a forn'o pli simpl'a, kiu tut'e ne don'as fum'o'n. G\u0302i uz'as karb'o'n, kiu'n oni brag\u0302'ig'as por kuir'i la mang\u0302'aj\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#000902", "text": "Ne c\u0302iu'j s\u0302at'as tiu'j'n c\u0302i forn'o'j'n. Dum la argil'a kaj la brag\u0302'a dau\u0306r'e ekzist'as en Togoland'o, mult'a'j prefer'as gas- au\u0306 elektro-forn'o'j'n. C\u0302iu sci'as, ke la argil'a, kiu don'as bon'a'n fajr'o'n por kuir'i, plen'ig'as per fum'o la c\u0302ambr'o'n. Rezult'e ili est'as uz'at'a'j g\u0302eneral'e ekster'e, sur la kort'o, au\u0306 en kuir'ej'o'j ne ferm'it'a'j. Sed kiam pluv'as, prokrast'ig\u0302'as kuir'ad'o."}, {"text_idx": "#000903", "text": "\u201eKio est'as tio? C\u0302u riz'o? C\u0302u tio'n vi pret'ig'as al mi? Ne, mi tut'e ne pov'as mang\u0302'i sem'o'j'n de papaj'o. Tio tut'e ne pov'as sat'ig'i mi'n. Rapid'u re'e'n al la bazar'o, ke tuj aper'u past'aj\u0302'o'j kun legom'sau\u0306c'o en la dom'o.\u201d Tiel grumbl'as hom'o'j en vilag\u0302'o'j sub'togoland'a'j, al kiu'j nepr'as past'aj\u0302'o."}, {"text_idx": "#000904", "text": "Por prepar'i past'o'n oni muel'as maiz'o'n por hav'i farun'o'n. Kuir'pot'o kun akv'o star'as sur forn'o. Antau\u0306 ol bol'ig'i la akv'o'n, oni en'met'as iom da farun'o, nur mal'grand'a'n kvant'o'n. Kelk'a'j'n minut'o'j'n post'e, kiam bol'as la akv'o, oni en'met'as pli da. La kuir'ant'o kirl'as la tut'o'n, g\u0302is pret'ig\u0302'as la kned'aj\u0302'o, la past'o. G\u0302i'n oni met'as en teler'o'n, sed ankorau\u0306 mank'as la sau\u0306c'o."}, {"text_idx": "#000906", "text": "Ne pov'as pas'i sen'past'aj\u0302'a tag'o. Kelk'a'j hom'o'j mang\u0302'as pas\u0302t'aj\u0302'o'n tri foj'o'j'n tag'e, kaj oft'e la maten'a past'aj\u0302'o est'as rest'aj\u0302'o de tiu de la antau\u0306'a vesper'mang\u0302'o. Ne est'as frid'uj'o'j en la vilag\u0302'o'j, sed c\u0302irkau\u0306 la ses'a hor'o, ec\u0302 ne varm'ig'int'e la past'aj\u0302'o'n, jen oni maten'mang\u0302'as."}, {"text_idx": "#000907", "text": "\u201eKio? C\u0302u Zara frenez'as? Ne tiu'n li post'kur'as, kiu pren'is la mon'uj'o'n, sed la ali'a'n, kiu pren'is la kajer'o'n.\u201d Jes, tut'e ne kompren'ebl'a afer'o kaj c\u0302iu vol'as pli fund'e sci'i, kio okaz'is. Jen!"}, {"text_idx": "#000908", "text": "Zara est'as tra'pas'ont'a si'a'n abiturient'a'n ekzamen'o'n. Preskau\u0306 c\u0302iu'tag'e li lern'as si'a'j'n lecion'o'j'n, kaj pro tio hav'as lok'o'n en lern'ej'o por far'i divers'a'j'n ekzerc'o'j'n matematik'a'j'n. Mang\u0302'i por li far'ig\u0302'as tut'e ne ebl'e c\u0302ar, lau\u0306 li, nun sukces'i la ekzamen'o'n pli grav'as ol mang\u0302'i, kio pov'as okaz'i iam ajn, dum la ekzamen'o nur unu'foj'e en la jar'o. Li do tiom kroc\u0302'ig\u0302'as al si'a'j kajer'o'j, ke li ec\u0302 au\u0306d'as ili'n parol'i kun li. Zara kaj li'a'j kajer'o'j est'as pli ol amik'o'j, kaj li tut'e ne pov'as ec\u0302 unu minut'o'n for'las'i ili'n."}, {"text_idx": "#000909", "text": "Iam li lern'as si'a'j'n lecion'o'j'n en klas'c\u0302ambr'o. Tiu c\u0302i ne hav'as pord'o'j'n, kaj la mur'o'j est'as nur du'on'e far'it'a'j, tiel ke oni do pov'as tra c\u0302iu fend'o en'ir'i en g\u0302i'n. En tiu klas'c\u0302ambr'o labor'as Zara. Subit'e li el'ir'as el la c\u0302ambr'o. Li kur'as al neces'ej'o kaj, kiam li re'ven'as, jen du hom'o'j pren'as li'a'j'n kajer'o'n kaj mon'uj'o'n. Tuj li post'kur'as la pren'int'o'n de la kajer'o. Li flug'ig'as la pied'o'j'n kaj proksim'ig\u0302'as al la s\u0302tel'int'o. Tiu c\u0302i for'j\u0302et'as la kajer'o'n. \u201eDank'o'n,\u201d dir'as Zara, kiu tut'e kontent'a pren'as la kajer'o'n, rid'ant'e. Li ec\u0302 ne vol'as sci'i pri la mon'uj'o."}, {"text_idx": "#000910", "text": "Dum Zara tiom lig'ig\u0302'as al si'a'j kajer'o'j, plur'a'j kamarad'o'j serc\u0302'as rimed'o'j'n por sub'ac\u0302et'i la ekzamen'ont'o'j'n. Kelk'a'j ec\u0302 c\u0302es'as lern'i kaj ek'labor'as c\u0302e la haven'o por gajn'i mon'o'n."}, {"text_idx": "#000911", "text": "Zara ne konsent'as. \u201eMon'o grav'as,\u201d li dir'as, \u201esed ekzist'as io ali'a, kio'n ni ne facil'e kompren'as. Tem'as pri sci'o de divers'a'j afer'o'j. Ni dev'as kultur'i ni'n, kaj tio ebl'as nur per stud'ad'o. Kiu hav'as sci'o'n, al tiu cert'e neniam mank'as mon'o.\u201d"}, {"text_idx": "#000913", "text": "Unu'e, mi ne est'as fak'ul'o pri tiu c\u0302i tem'o. Mi prezent'os i'o'n sed mi jam forges'is mult'e. Mi dev'is simpl'ig'i, c\u0302ar mi ne vol'as ted'i vi'n tro mult'e. Pri tio mi bedau\u0306r'as. Dev'as mi tuj difin'i kelk'a'j'n insid'a'j'n vort'o'j'n. Tio est'as preskau\u0306 dev'ig'a."}, {"text_idx": "#000914", "text": "Lau\u0306 la politik'a pens'manier'o lingv'o est'as lingv'o'form'o de unu s\u0302tat'o au\u0306 lingv'o'form'o agnosk'it'a de tiu s\u0302tat'o. Tiu'senc'e la nederlanda est'as lingv'o, sam'nivel'a al la german'a. Sam'temp'e Plattdeutsch (mal'alt'german'a), variant'o de la nederlanda sed en Germanio, est'us dialekt'o german'a."}, {"text_idx": "#000916", "text": "Re'ven'u ni al la okcitan'a lingv'o. G\u0302i'a natur'a are'o kovr'as tri'on'o'n de Franci'o, ankau\u0306 part'o'n de la ital'a Piemonto kaj kelk'a'j'n val'o'j'n nord-hispan'a'j'n. Kelk'a'j person'o'j al'don'as la Katalun'a'j'n Land'o'j'n."}, {"text_idx": "#000917", "text": "La okcitan'a hav'as tri grand'a'j'n dialekt'o'j'n, la sud-okcitan'a'n, kun la langvedoka kaj la provenc'a, la gaskon'a'n kaj la nord-okcitan'a'n kun Limog\u0302i'o, Au\u0306vernjo g\u0302is Piemonto. Tie oni s\u0302us\u0302'as: Praktik'e, sud-okcitan'a'j vort'o'j kiel \u201ecantar\u201d [kanta\u0301] (kant'i) ig\u0302'as \u201echantar\u201d [c\u0302anta\u0301 au\u0306 canta\u0301]."}, {"text_idx": "#000918", "text": "Menci'ind'as ankau\u0306 la t.n. Lun-ark'o, kie inter'miks'ig\u0302'as la franc'a kaj okcitan'a lingv'o'j. Kun 80 % da komun'a vort'proviz'o inter la divers'a'j dialekt'o'j, oni konsider'as ili'n kiel unu'sol'a'n lingv'o'n."}, {"text_idx": "#000919", "text": "Antau\u0306'e oni dir'is al mi: c\u0302e mi oni parol'as \u201edialekt'ac\u0302et'o'n\u201d (franc'e: (patois), ne'kompren'ebl'a'n ec\u0302 mal'long'distanc'e. Tamen, jam tiu'epok'e, mi'a av'o dir'is, ke en Avinjono li parol'is la limog\u0302'a'n kaj oni respond'is al li en la provenc'a dialekt'o. Post'e, mult'a'j simil'aj\u0302'o'j: piemont'an'o en nord'a Limog\u0302i'o, limog\u0302'an'o en Gaskoni'o, au\u0306vernj'an'o en Barcelono ktp. Histori'o, pri kiu oni rajt'us fier'i. Subtil'a'j literatur'o kaj muzik'o. G\u0302i revoluci'ig'is la tut'eu\u0306rop'a'n pens'ad'o'n kaj estetik'o'n, kaj influ'is la tut'a'n okcident'a'n Eu\u0306rop'o'n dum pli ol 200 jar'o'j inter la 11a kaj 14a jar'cent'o'j. Tiu literatur'o plu'dau\u0306r'is bon'e-ne'bon'e g\u0302is hodiau\u0306."}, {"text_idx": "#000920", "text": "En la mez'epok'o g\u0302i spegul'is original'a'n civilizaci'o'n kun sent'o pri egal'rajt'ec'o, preskau\u0306 egal'ec'o, preskau\u0306 demokrati'o. Merit'o kaj spirit'o agnosk'it'a'j antau\u0306 la soci'a nivel'o. Plu'viv'ad'o de la romia jur'o kiu garanti'is liber'ec'o'j'n."}, {"text_idx": "#000921", "text": "La trubadoro est'as kre'int'o, kiu mal'mult'e interes'ig\u0302'is pri religi'o. Li (au\u0306 s\u0302i!) est'as fund'e laik'a, ali'dir'e la verk'o'j est'as ekster'religi'a'j, la c\u0302ef'a tem'o est'ant'e la ge'hom'a am'o. C\u0302u vi diven'as al kiu tio ne plac\u0302'is tiu'epok'e? Sed rezult'as, ke la vir'in'o est'is promoci'it'a en la soci'o."}, {"text_idx": "#000922", "text": "Al mi oni ne antau\u0306'e parol'is pri ti'aj\u0302'o'j. Komenc'e mi ec\u0302 ne kred'is pri tio. Est'is dir'aj\u0302'o'j de aktiv'ul'o'j okcitan'ism'a'j iom mens'lim'ig'it'a'j. G\u0302is kiam mi leg'is la sam'o'n, en libr'o en la portugal'a, por portugal'o'j, pri la origin'o'j de ili'a lingv'o kaj literatur'o. La portugal'a ek'skrib'ig\u0302'is lau\u0306 la sam'a'j princip'o'j kiel la tiu'epok'a kultur'a lingv'o. Oni dau\u0306r'e rimark'as parenc'ec'o'n kun la okcitan'a. Tiu skrib'sistem'o est'as dau\u0306r'e uz'at'a en Okcitani'o. G\u0302i mild'ig'as la dialekt'a'j'n mal'sam'ec'o'j'n."}, {"text_idx": "#000923", "text": "C\u0302u vi kon'as la au\u0306strali'a'n angl'a'n, la argentin'an hispan'a'n, la brazil'an portugal'a'n?"}, {"text_idx": "#000924", "text": "Neni'u parol'as pri \u201epatois\u201d en Bon'aer'o. Tamen la \u201ell\u201d prononc'ig\u0302'as \u201es\u0302\u201d, la \u201ey\u201d au\u0306d'ig\u0302'as kiel \u201ej\u0302\u201d. Anstatau\u0306 la madrida \u201emetr'o\u201d oni dir'as \u201esubte\u201d, mal'long'ig\u0302'o'n de \u201esubterra\u0301neo\u201d, sub'ter'a trajn'o; \u201eremolque\u201d, remork'o, est'as \u201eacoplado\u201d, kupl'it'aj\u0302'o. Oni facil'e adapt'ig\u0302'as."}, {"text_idx": "#000925", "text": "Tiu mal'kovr'o rilat'e al la okcitan'a est'is por mi grav'a moment'o. De tiam mi dub'as pri preskau\u0306 c\u0302io. Tut'e ne est'as mal'gaj'a afer'o! Tamen mi hodiau\u0306 nur relativ'e fid'as al la person'o'j, kiu'j form'is mi'a'n person'ec'o'n, kaj al la person'o'j, kiu'j inform'as mi'n."}, {"text_idx": "#000926", "text": "En la pri'histori'a libr'o de mi'a fil'o oni pov'is leg'i nur: \u201eLa nord'a kaj la sud'a part'o'j de Franci'o parol'is du lingv'o'j'n (ne menci'it'a'j'n). Je la nord'o est'is la \u201atruvatoroj\u2019 (franc'e: trouve\u0301res [truve\u0301r]), je la sud'o la \u201atrubadur'o'j\u2019 (franc'e: troubadours [trubadu\u0301]).\u201d Neni'o'n pli. Nigr'a tru'o!"}, {"text_idx": "#000928", "text": "C\u0302u vi sci'as, kio est'as kultur's\u0302ok'o? S\u0302ok'o signif'as i'o'n. Est'as kiel pugn'o'frap'o pro kiu oni rest'as kap'turn'ig\u0302'ant'e."}, {"text_idx": "#000929", "text": "Mi sent'is tio'n plur'foj'e en simil'a'j okaz'o'j. Post relativ'e long'temp'a lern'ad'o de lingv'o, post sufic\u0302'e da leg'ad'o kaj da inter'parol'o kun la koncern'a'j land'an'o'j. Est'is c\u0302iam ripoz'moment'o. Est'is c\u0302iam sur publik'a voj'o, rigard'ant'e la preter'pas'ant'o'j'n. Mi ek'konsci'is pri la kultur'diferenc'o, pri la mal'sam'a kompren'ad'o de la mond'o, kiu'n mi antau\u0306'e ne imag'is."}, {"text_idx": "#000930", "text": "Escept'o: C\u0302ini'o. Mi ne lern'is la c\u0302in'a'n. Sed la pens'manier'o est'as tiel mal'sam'a!"}, {"text_idx": "#000931", "text": "Mi imag'as, ke kompren'ant'e la lingv'o'n ebl'e dau\u0306r'e turn'ig\u0302'us mi'a kap'o."}, {"text_idx": "#000932", "text": "Preciz'e la sam'o'n sent'is mi en lok'o, kie mi tut'e ne pov'is antau\u0306'pens'i i'o'n simil'a'n. Est'is antau\u0306 mi'a dom'o, en la departement'o Corre\u0300ze (okcitan'e: Corresa), rigard'ant'e preter'pas'ant'a'j'n vilag\u0302'an'o'j'n, kiu'j'n mi de c\u0302iam kon'is, post kelk'a'j jar'o'j da interes'o pri ili'a lingv'o, post ol parol'i kun ili pri tem'o'j kiu'j ver'e interes'is ili'n, preter la antau\u0306'far'it'a'j fraz'o'j, en lern'it'a franc'a lingv'o."}, {"text_idx": "#000933", "text": "Tio, kio'n mi vol'is dir'i est'as: parol'i lingv'o'n tut'e ne nur signif'as, ke oni pov'as dir'i \u201esid'il'o'n\u201d lau\u0306 du au\u0306 kvin divers'a'j manier'o'j. Ali'dir'e, tio ne ebl'ig'as nur praktik'a'n kompren'o'n, sed ebl'as mal'kovr'i ali'a'j'n kompren'manier'o'j'n."}, {"text_idx": "#000934", "text": "Pri sun'o kaj lun'o: Kiam german'o dir'as \u201esunino\u201d kaj \u201evir'lun'o\u201d, la tut'a percept'ad'o de la mond'o ali'ig\u0302'as (est'as mal'e en la latin'id'a'j lingv'o'j: \u201evir'sun'o\u201d, \u201elun'in'o\u201d)."}, {"text_idx": "#000935", "text": "Ali'land'an'o lern'ant'e la franc'a'n, en'kap'ig'ant'e ekzempl'e la vort'o'n \u201elai\u0308cite\u0301\u201d (laik'ec'o), sam'temp'e mal'kovr'as la signif'o'n. C\u0302e li, est'as g\u0302eneral'e traduk'it'a kiel \u201etoler'em'o\u201d au\u0306 \u201esekular'ig'o\u201d. Ec\u0302 en Piv, g\u0302i est'as mal'bon'e traduk'it'a."}, {"text_idx": "#000936", "text": "Al la franc'a lingv'o plac\u0302'as la abstrakt'ec'o. Ver's\u0302ajn'e tio font'as en la origin'a'j alt'klas'a'j medi'o'j kun relativ'e mal'mult'a'j material'a'j problem'o'j, kiu'j trud'is g\u0302i'n. Tio est'as kvalit'o, sed ankau\u0306 kre'as mal'facil'aj\u0302'o'j'n."}, {"text_idx": "#000937", "text": "La okcitan'a lingv'o, per'e de sufiks'o'j, oft'e sam'temp'e diminutiv'a'j kaj pli'fort'ig'a'j, pli bon'e reflekt'as la hom'a'j'n sent'o'j'n, c\u0302u pozitiv'a'j'n, c\u0302u ac\u0302'ig'a'j'n. Kiam oni ekzempl'e parol'as pri \u201ePiaron\u201d [pioru\u0301], ec\u0302 \u201ePiaronet\u201d [piorune\u0301], oni ne nur parol'as pri Petro, kiu est'as mal'grand'a, sed oni parol'as ankau\u0306 pri am'at'a/am'eg'at'a Pec\u0302jo."}, {"text_idx": "#000938", "text": "Kiu ne au\u0306d'is en Au\u0306vernjo la okcitan'dev'en'a'n verb'o'form'o'n \u201eJe l'ai eu fait\u201d (el \u201ez'ai gut fach\u201d, mi iam far'is tio'n)?. Ne'difin'it'a pas'int'a temp'o, du'obl'e kompleks'a, kiu mank'as en la franc'a al tiu'j, kiu'j kutim'as uz'i g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#000939", "text": "Kaj la krom'signif'o'j, konotaci'o'j? Du vort'o'j, objektiv'e sam'senc'a'j, sed percept'it'a'j mal'sam'e. Por franc'o'j mang\u0302'i est'as gastronomi'o, komun'a plezur'o, amik'o'j, famili'o, sam'ide'an'o'j, zamenhofa tag'o. Por norveg'o tio est'as bagatel'o, mal's\u0302par'it'a temp'o. Kiel li pov'us kompren'i la verk'ist'o'n Rabelais?"}, {"text_idx": "#000940", "text": "Difin'it'a soci'o kre'as lingv'o'n, kiu post'e help'as plu'dau\u0306r'ig'i kelk'a'j'n partikular'aj\u0302'o'j'n pro propr'a'j kvalit'o'j kaj per'e de la kultur'o kiu'n g\u0302i dis'vast'ig'as."}, {"text_idx": "#000941", "text": "Tio'n klar'ig'is antau\u0306 ne'long'e jud'a verk'ist'o rilat'e al la hebre'a. Li pitoresk'e dir'is: \u201eLeg'i la Bibli'o'n tra traduk'aj\u0302'o, est'as sam'e kiel kis'i la patr'in'o'n tra naz'tuk'o\u201d."}, {"text_idx": "#000942", "text": "C\u0302i tiu au\u0306tor'o, Benjamin Gross, skrib'is ankau\u0306 pri la traduk'o de la Bibli'o komenc'e de ni'a era'o: \u201eLa uz'o de vort'proviz'o ven'int'a el tut'e mal'sam'a pens'mond'o ol la hebre'a mond'o ne pov'is ne distord'i la koncept'o'j'n, kaj influ'i la s\u0302ang\u0302'o'j'n de en'hav'signif'o'j. Tiu'j diferenc'o'j, subtil'a'j au\u0306 drast'a'j, ne est'as neu\u0306tral'a'j: ili en'hav'as histori'a'j'n alud'o'j'n kontrast'a'j'n, esper'mesag\u0302'o'j'n kontrau\u0306'a'j'n kaj gener'as signif'karakteriz'o'j'n kaj ident'ec'o'j'n dis'cel'a'j'n\u201d."}, {"text_idx": "#000943", "text": "C\u0302i-kamp'e est'as grav'a problem'o. C\u0302ie! Oni tut'e ne traduk'u au\u0306vernj'an amuz'aj\u0302'o'n. Oni pov'as kre'i mal'akcept'ad'o'n, mal'estim'o'n. La lingv'a nivel'o est'as mal'sam'a. La krom'signif'o'j est'as mal'sam'a'j. Mi ver'e pens'as, ke la lingv'a bunt'ec'o est'as ja rimed'o kontrau\u0306 la nun'a tendenc'o al unu'nur'a pens'manier'o. Tio est'as ankau\u0306 font'o de el'trov'o'j, de grand'a mir'o."}, {"text_idx": "#000944", "text": "Mi retro'ir'as iom'et'e por cit'i tekst'et'o'j'n de la svis'a lingv'ist'o Claude Pir'o'n: \u201eKiam oni kompar'as la franc'a'n kaj la angl'a'n, oni konstat'as, ke la unu'a alud'as kie la du'a eksplic'it'ig'as, kaj ni'a'j trans'mar'a'j najbar'o'j uz'as pri'skrib'ebl'a'j'n, sensor'a'j'n vort'o'j'n el la c\u0302iu'tag'a lingv'o, sam'lok'e kie ni uz'as abstrakt'a'j'n preciz'difin'a'j'n, scienc'aspekt'a'j'n esprim'o'j'n.(...) La angl'o'saks'a sistem'o est'as praktik'a rilat'e al la memor'o, sed facil'ig'as mis'kompren'o'j'n.(...) La angl'a konfid'eg'as la kun'tekst'o'n. La franc'a et'e.\u201d"}, {"text_idx": "#000945", "text": "Vol'e ne'vol'e, la lern'ad'o de la angl'a konduk'as al prioritat'a interes'o pri la nord-amerik'a kultur'o kaj ideologi'o, kaj iom post iom g\u0302i'n person'e al'pren'i."}, {"text_idx": "#000946", "text": "Ebl'e vi hav'as special'a'n interes'o'n pri filozofi'o. Tiuokase mi bedau\u0306r'ind'e sen'rev'ig'os vi'n. Kiam mi mult'e leg'is en la okcitan'a, mi ne apart'ig'is tiu'n leg'kamp'o'n. Mi tamen antau\u0306 ne'long'e re'leg'is i'o'n pri la mit'o de la du'lingv'ec'o. Sed, ne bon'e memor'as mi pri la ali'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#000948", "text": "Rilat'e al la provinc'o Limog\u0302i'o, la pens'o iom apart'ig\u0302'as el la jud'krist'an'a. Egal'ec'o kaj solidar'ec'o est'as grav'a'j ide'o'j. La katolik'a religi'o apenau\u0306 ekzist'as. La pastr'o kaj la sakristi'an'o est'as s\u0302erc'ul'o'j. Oni trov'as i'o'n simil'a'n en kelk'a'j region'o'j de Au\u0306vernjo kaj de Burbonio."}, {"text_idx": "#000949", "text": "Mi praktik'e mal'kovr'is, ke oni pov'as hav'i iom da kultur'o ekster la leg'ad'o."}, {"text_idx": "#000950", "text": "La kultur'aj\u0302'o'j, kiu'j'n oni hodiau\u0306 dau\u0306r'e pov'as kolekt'i est'as c\u0302ef'e humur'aj\u0302'o'j, por'infan'a'j rakont'o'j kaj ted'a'j kant'o'j. Tio est'as kio last'e rest'as."}, {"text_idx": "#000952", "text": "C\u0302i-foj'e mi lim'ig'os mi'a'j'n parol'o'j'n je Limog\u0302i'o, pro tio ke mi pli fund'e stud'is g\u0302i'a'n okcitan'a'n kultur'o'n. Tiu parol'a kultur'o reflekt'is original'a'n societ'o'n, pri kio mi antau\u0306'e ne konsci'is, ec\u0302 se mi jam kon'is kelk'a'j'n element'o'j'n pri mi'a nask'ig\u0302'region'et'o. Ankau\u0306 tio est'is mal'kovr'o. Kamp'ar'an'a soci'o, de long'e sam'rajt'ig'a, kolektiv'a, (grand'a'j komun'a'j teren'o'j, mal'grand'a'j individu'a'j), ne'religi'a, ec\u0302 se oni dev'is re'ten'i si'n rilat'e al la paroh\u0302'estr'o'j kaj la burg\u0302'o'j ter'posed'a'j. Oft'eg'a inter'konsent'o kun la kastel'estr'o'j ne tro or'hav'ant'a'j. Mi rimark'as antau\u0306'romi'a'j'n radik'o'j'n kaj lig'il'o'j'n kun kelk'a'j moral'a'j valor'o'j de la trubadur'o'j, ne forges'ant'e, ke la unu'a'j trubadur'o'j est'is limog\u0302i'a'j."}, {"text_idx": "#000953", "text": "Hodiau\u0306 plac\u0302'us al mi pov'i interes'ig\u0302'i pri ali'a parol'a kultur'o, ebl'e afrik'a au\u0306 and'a."}, {"text_idx": "#000955", "text": "Du'lingv'ec'o. C\u0302u ne? Ali'a vort'o kompren'at'a divers'manier'e. Ni vid'os! Mi ne kon'as, ankau\u0306 ne au\u0306d'is pri du'lingv'a hom'grup'o dum pli ol tri generaci'o'j, preskau\u0306 unu jar'cent'o. Bedau\u0306r'ind'eg'e, dis'vast'ig'it'a du'lingv'ec'o est'as nur etap'o inter du unu'lingv'ec'o'j. Lau\u0306 la vigl'ec'o de la du lingv'o'j, unu anstatau\u0306'as la ali'a'n, au\u0306 ili divers'nivel'e miks'ig\u0302'as. Azi'o, Amerik'o, Eu\u0306rop'o. C\u0302ie en la mond'o, la meh\u0302anism'o'j sam'as. Individu'o'j, ec\u0302 konsci'a'j, mal'mult'eg'e pov'as kontrau\u0306'far'i."}, {"text_idx": "#000956", "text": "Mi rimark'is en Au\u0306vernjo kaj Limog\u0302i'o tio'n, kio'n mi pov'is au\u0306d'i kaj leg'i."}, {"text_idx": "#000958", "text": "Antau\u0306 jar'cent'o en Au\u0306vernjo preskau\u0306 neni'u est'is de'nask'a franc'lingv'an'o. Tamen franc'a'j vort'o'j kaj esprim'o'j ek'en'ir'is. Specif'ec'o franc'a: oni ne parol'as pri du'lingv'ec'o. Oni trud'is la kompleks'o'n de la \u201epatois\u201d. Ver'dir'e rezult'as la sam'o, sed kun pli da mal'estim'o."}, {"text_idx": "#000959", "text": "Post'e la ge'patr'o'j, kiu'j ne parol'is franc'e, prov'is parol'i tiu'lingv'e kun la ge'fil'o'j. La de'nask'a lingv'o de tiu'j ge'fil'o'j est'is miks'lingv'o. Ili ec\u0302 ne plu hav'is la avantag\u0302'o'n de la du'lingv'ec'o. Ili ne plu konsci'is, ke est'as du mal'sam'a'j lingv'o'j. Por ili est'as normal'e dir'i franc-okcitan'e \u201eva barrer le jar\u201d anstatau\u0306 \u201eva fermer le coq\u201d au\u0306 \u201evai barrar lo jal\u201d."}, {"text_idx": "#000960", "text": "Ili sent'as si'n hejm'e, nek en Parizo, nek en ali'a okcitan'lingv'a lok'o. Nur en la nask'ig\u0302'vilag\u0302'o. Tio est'as la plej mal'agrabl'a etap'o."}, {"text_idx": "#000961", "text": "La sekv'a generaci'o, almenau\u0306 c\u0302iu'tag'e pli bon'e viv'as, sed tut'e ne c\u0302io'n reg'as. Handikap'aj\u0302'o'j. Ec\u0302 kandidat'o por la administraci'a alt'lern'ej'o En'a au\u0306d'is dum la konkurs'o: \u201evi re'ven'u post perd'o de vi'a sud'a akcent'o\u201d."}, {"text_idx": "#000962", "text": "Plor'ind'e est'as tro mal'fru'e por la okcitan'a lingv'o. Klopod'u ni protekt'i la ali'a'j'n eu\u0306rop'a'j'n lingv'o'j'n front'e al la angl'a. C\u0302i-moment'e est'as nur la unu'a etap'o. Kun kolektiv'a konsci'o c\u0302i-moment'e ankorau\u0306 ebl'as halt'ig'i tiu'n evolu'o'n. C\u0302u vi vol'as ke, post jar'cent'o, oni parol'u nur la franc'a'n en la lok'o'j, kie oni hodiau\u0306 dau\u0306r'e parol'as la okcitan'a'n?"}, {"text_idx": "#000963", "text": "Sam'a'n risk'o'n por la pli'mult'o el la c\u0302ef'a'j eu\u0306rop'a'j lingv'o'j. (Mi dezir'as al'don'i, tio nenia'manier'e est'as kontrau\u0306 la amik'e respekt'at'a'j angl'o'j kun interes'a lingv'o.)"}, {"text_idx": "#000964", "text": "En Franci'o, ni viv'as en escept'a moment'o de la histori'o, kun mal'mult'e da lingv'a diskriminaci'o. Mi neniel vol'as ke mi'a'j ge'fil'o'j ig\u0302'u membr'o'j de la viktim'a generaci'o."}, {"text_idx": "#000965", "text": "Je la du'a post'tag'mez'e, post ses'hor'a dej\u0302or'o antau\u0306 la damn'it'a komput'il'o, Mikela el'ir'is de la ofic'ej'o kaj rapid'pas\u0302'is al la proksim'a rapid'mang\u0302'ej'o Veg-San. S\u0302i hast'is pro plur'a'j task'o'j de la tag'o: je la tri'a rendevu'o kun si'a advokat'o c\u0302e la ali'a urb'o'flank'o, je la kvin'a inau\u0306gur'o de ekspozici'o en la galeri'o EKIDEOJ, je la sep'a j\u0302ud'o-kurs'o c\u0302e la gimnastik'ej'o Sun'lev'ig\u0302'o ... Plen's\u0302top'it'a post'tag'mez'o, kiel c\u0302iam. Do ne'pens'ebl'e re'ven'i hejm'e'n por mang\u0302'i. Oni kontent'ig\u0302'u pri la kutim'a rapid'mang\u0302'ej'o, kiu'n ceter'e s\u0302i s\u0302at'as pro g\u0302i'a vegetar'an'a kuir'ej'o, garanti'it'e ekologi'a."}, {"text_idx": "#000966", "text": "Mikela en'ir'is, en'vic'ig\u0302'is antau\u0306 la serv'o'tabl'o kaj kontent'e rimark'is la c\u0302e'est'o'n de mang\u0302'aj\u0302'o de s\u0302i mult'e s\u0302at'at'a: fund'o'j de artis\u0302ok'o'j farc\u0302'it'a'j per mac\u0302'it'a'j fung'o'j, ver'a bon'gust'eg'a frand'aj\u0302'o, special'aj\u0302'o de la restoraci'o. S\u0302i plen'ig'is teler'o'n per dek'du'o da artis\u0302ok'o'j, super's\u0302ut'is ili'n per la arom'a konsome'o kaj, post esplor'a c\u0302irkau\u0306'rigard'o, ating'is liber'a'n tabl'o'n. Sur g\u0302i'n s\u0302i de'met'is la plet'o'n, al'kroc\u0302'is si'a'n mantel'o'n al la seg\u0302'o'dors'o kaj sid'ig\u0302'is, antau\u0306'gust'um'ant'e la am'at'a'n frand'aj\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#000967", "text": "Sed jen mal'agrabl'aj\u0302'o: s\u0302i forges'is pren'i fork'et'o'n. Est'ant'e kapabl'a kaj preciz'a vir'in'o, s\u0302i mal'am'is tia'j'n mal'atent'o'j'n. Hodiau\u0306 mi stult'as, s\u0302i pens'is. C\u0302agren'it'e s\u0302i re'ir'is al la serv'o'tabl'o, nun okup'it'a de vic'o da klient'o'j. Post kelk'minut'a nervoz'ig'a re'vic'ig\u0302'o s\u0302i fin'e hav'ig'is al si fork'et'o'n kaj re'ating'is si'a'n mang\u0302'o'lok'o'n kaj tie ... sen'mov'ig\u0302'is pro la surpriz'o, preskau\u0306 ne pov'ant'e kred'i al propr'a'j okul'o'j. C\u0302ar c\u0302e la kontrau\u0306'a flank'o de la tabl'o, g\u0302ust'e antau\u0306 s\u0302i'a teler'o, trankvil'e sid'is mez'ag\u0302'a bel'statur'a negr'o! Kiu ec\u0302 est'is proksim'ig'int'a al si la teler'o'n, kaj est'is evident'e pret'ig\u0302'ant'a ek'mang\u0302'i ties en'hav'o'n, kvazau\u0306 g\u0302i est'us li'a propr'aj\u0302'o!"}, {"text_idx": "#000968", "text": "Je la unu'a moment'o Mikelan sku'is fort'a indign'o. Nu, vid'u kia'n afer'o'n! c\u0302u ebl'as io simil'a?! S\u0302i jam est'is protest'ont'a ... sed ne pov'is: s\u0302i'a'n rigard'o'n rekt'e renkont'is la okul'o'j de la negr'o: grand'a'j lum'a'j okul'o'j tiel pac'a'j, tiel bon'vol'e rid'et'ant'a'j, ke mal'amik'a si'n'ten'o montr'ig\u0302'is tut'e ne'oportun'a."}, {"text_idx": "#000969", "text": "Rapid'a esplor'o cert'ig'is s\u0302i'n pri la sen'dub'a civiliz'o de la negr'o: li vest'is simpl'a'n konven'a'n j\u0302erz'o'n, c\u0302e kies supr'o aper'is blank'a c\u0302emiz'kol'um'o: preter'las'ant'e li'a'n hau\u0306t'kolor'o'n, li pov'us est'i iu ajn indig\u0302en'a ofic'ist'o, tiom pli, ke sur la apud'a seg\u0302'o li est'is apog'int'a ofic'ist'a'n led'a'n tek'o'n."}, {"text_idx": "#000970", "text": "Ebl'e sen'vol'a mis'kompren'o, pens'is Mikela, kaj pret'ig\u0302'is klar'ig'i la afer'o'n ... sed ne pov'is. Per afabl'a gest'o la negr'o indik'is al s\u0302i la kontrau\u0306'a'n seg\u0302'o'n, evident'e invit'ant'e s\u0302i'n sid'i. Li'a'j mov'o'j est'is amik'ec'a'j, sen'strec\u0302'a'j, ec\u0302 elegant'a'j; s\u0302i ne pov'is rifuz'i. Preskau\u0306 sen'vol'e s\u0302i trov'is si'n sid'ant'a rekt'e antau\u0306 li, kaj antau\u0306 si'a teler'o, kiu trov'ig\u0302'is proksim'um'e je la mez'o de la tabl'o, sed nun iom pli proksim'a al li ol al s\u0302i. La tut'a scen'o dis'volv'ig\u0302'is en plen'a silent'o: vort'o'j super'flu'is."}, {"text_idx": "#000971", "text": "Nun de Mikela, soci'em'a verv'a vir'in'o, mal'aper'is c\u0302ia indign'o, anstatau\u0306'it'e de surpriz'o, sci'vol'em'o kaj, jes, ec\u0302 ia amuz'ig\u0302'a komplic'ec'o, kvazau\u0306 tem'us pri lud'o. La simpati'a aspekt'o de la negr'o, li'a evident'a sen'dang\u0302er'ec'o, kaj la humur'a situaci'o tikl'is s\u0302i'n. Ver's\u0302ajn'e li ne hav'as mon'o'n por pag'i la mang\u0302'o'n, s\u0302i pens'is. Neni'o grav'a, ne pro tio mi fast'os. Sen romp'i la silent'o'n, jam ig\u0302'int'a'n lud'regul'o, rid'et'ant'e s\u0302i proksim'ig'is al si la plet'o'n, per la fork'o en'pik'is artis\u0302ok'o'n kaj port'is g\u0302i'n al si'a delikat'a roz'kolor'a bus\u0302'et'o, g\u0302i'n mord'et'ant'e kun evident'a plezur'o: unu'a lud'mov'o."}, {"text_idx": "#000972", "text": "La negr'o ne prokrast'is la kontrau\u0306'mov'o'n: sam'e rid'et'ant'e, per mild'a, tim'em'a mov'o, li re'met'is la teler'o'n ekzakt'e centr'e de la tabl'o, kaj imit'ant'e s\u0302i'a'n gest'o'n, si'a'vic'e en'pik'is ali'a'n artis\u0302ok'o'n kaj sen'g\u0302en'e en'bus\u0302'ig'is g\u0302i'n tut'a'n tra si'a'j dik'a'j lip'o'j bril'nigr'a'j kiel polur'it'a ebon'o."}, {"text_idx": "#000973", "text": "Nu, li jam hav'is fork'et'o'n pret'a, pens'is Mikela, do c\u0302io est'is program'it'a. Sed tio, anstatau\u0306 re'koler'ig'i s\u0302i'n, pli'intens'ig'is s\u0302i'a'n amuz'ig\u0302'o'n. Bon'e, mi mem'vol'e nutr'as negr'o'n sen est'i per'fort'at'a, s\u0302i gaj'e pens'is, tio almenau\u0306 impres'os mi'a'n patr'in'o'n!"}, {"text_idx": "#000974", "text": "Mikela ne hav'is grand'a'n spert'o'n pri negr'o'j. S\u0302i s\u0302ancel'ig\u0302'is inter du kontrau\u0306'a'j skol'o'j: unu'a'flank'e la patr'in'o, de c\u0302iam lig'it'a al dekstr'ec'a mov'ad'o, dau\u0306r'e furioz'is kontrau\u0306 \u201etiu'j simi'o'j, kiu'j ven'as por s\u0302tel'i ni'a'n labor'o'n kaj per'fort'i ni'n vir'in'o'j'n\u201d; du'a'flank'e la c\u0302iu'tag'a soci'a spert'o. En Satandonja la negr'o'j de'long'e pli'mult'ig\u0302'is; en la ofic'ej'o de Mikela labor'is sen'egal'an'in'o, en la j\u0302ud'o-kurs'o part'o'pren'is du nig\u0302eri'an'o'j; sur'strat'e, en super'bazar'o'j, kin'ej'o'j, lern'ej'o'j svarm'is vizag\u0302'o'j kun c\u0302iu'j nuanc'o'j de nigr'ec'o; ili'a kondut'o, tut'e normal'a: nur mani'ul'o pov'us ankorau\u0306 dub'i pri ili'a egal'rajt'a civit'an'ec'o. Pro tio en Mikela, kiu intens'e frekvent'is la soci'a'n viv'o'n, la patr'in'a'j ide'o'j jam ne plu efik'is. Escept'e de unu apart'aj\u0302'o: la vort'o \u201enegr'o\u201d. S\u0302i konstant'e uz'is g\u0302i'n. S\u0302i dir'is \u201ela negr'in'o el la ofic'ej'o ...\u201d, \u201ela du negr'o'j el la j\u0302ud'o-kurs'o ...\u201d Ia'foj'e s\u0302i'a edz'o rimark'is: \u201eTiu vort'o el'vok'as negativ'a'n nuanc'o'n, prefer'e nom'u ili'n \u201anigr'ul'o'j\u2019, sam'kiel vi est'as \u201ablank'ul'in'o\u2019.\u201d \u201eNe,\u201d s\u0302i protest'is, \u201emi c\u0302iam dir'os \u201anegr'o'j\u2019: tia'j ili est'as, evit'i tiu'n vort'o'n est'as hipokrit'e!\u201d Nu, far'u lau\u0306'plac\u0302'e, dir'is la edz'o s\u0302ultr'um'ant'e."}, {"text_idx": "#000976", "text": "Fulm'rapid'e s\u0302i ek'konsci'as pri tio, kio okaz'is. Ne la negr'o mang\u0302'is de s\u0302i'a teler'o, sed s\u0302i mang\u0302'is de la li'a; kaj al'don'e s\u0302i ricev'is krom'frand'aj\u0302'o'n: c\u0302io sen'pag'e!"}, {"text_idx": "#000977", "text": "La event'o pens'ig'is s\u0302i'n dum la tut'a post'tag'mez'o."}, {"text_idx": "#000979", "text": "Pli'a'j novel'o'j de Sen Rodi'n baldau\u0306 aper'os c\u0302e Fel en la verk'o Bild'o'j pri nord'a land'o kaj ali'a'j rakont'o'j."}, {"text_idx": "#000980", "text": "Sku'ig\u0302'is alban'o'j komenc'e de februar'o pro atak'o c\u0302e au\u0306t'o'voj'o. Du jun'a'j vir'o'j el vilag\u0302'o apud Kuke\u0308s (c\u0302e la land'lim'o inter Albanio kaj Kosovo) en'ir'is au\u0306tobus'o'n sur la au\u0306t'o'voj'o Kuke\u0308s-Tiran'o. Ali'a pasag\u0302er'o, rimark'int'e, ke en dors'o'sak'o'j ili port'as arm'il'o'j'n, kontakt'is per pos\u0302'telefon'o la polic'o'n, kiu blok'is la au\u0306t'o'voj'o'n."}, {"text_idx": "#000981", "text": "Por eskap'i la polic'o'n, la du vir'o'j \u2013 frat'o'j \u2013 ek'paf'is kaj per grenad'o mort'ig'is polic'an'o'n kaj bus-pasag\u0302er'o'n. La ceter'a'j pasag\u0302er'o'j sukces'e eskap'is. Fin'e la polic'o kapt'is la frat'o'j'n, sed unu est'is grav'e vund'it'a."}, {"text_idx": "#000982", "text": "Tiel vol'is la frat'o'j atent'ig'i pri mal'just'ec'o, kiu'n ili sufer'is flank'e de la reg'ist'ar'o. Ili posed'is ter'o'n apud Kuke\u0308s, kie la reg'ist'ar'o konstru'ig'is nov'a'n flug'haven'o'n. La ter'posed'int'o'j, tamen, ricev'is kompens'e nur rid'ind'a'j'n sum'o'j'n."}, {"text_idx": "#000983", "text": "Okaz'as foj'foj'e en Albanio atak'o'j tia'j. Ne help'as, ke post la ribel'o en 1997 mult'a'j arm'il'o'j, pren'it'a'j el s\u0302tat'a'j depon'ej'o'j, ne est'as re'ven'ig'it'a'j. Koincid'e, kiam la polic'o batal'is kun la du frat'o'j, sam'tag'e est'is sub'skrib'it'a 200-pag\u0302'a inter'konsent'o pri la asoci'ig\u0302'o de Albanio kaj Eu\u0306rop'a Uni'o."}, {"text_idx": "#000984", "text": "En MONATO de februar'o, en pag\u0302'o 18, trov'ig\u0302'as asert'o iom konfuz'a: \u201eTiel Vilniuso far'ig\u0302'as la unu'a urb'o el la post'komun'ist'a'j s\u0302tat'o'j kaj el la nov'a'j an'o'j de Eu\u0306rop'a Uni'o, kiu ricev'is c\u0302i tiu'n honor'o'n\u201d [t.e. c\u0302ef'urb'o de eu\u0306rop'a kultur'o (2009)]. 1. En 2007 la ruman'a urb'o Sibiu est'os, kun'e kun Luksemburgo, c\u0302ef'urb'o de eu\u0306rop'a kultur'o. Rumani'o est'as post'komun'ist'a s\u0302tat'o. 2. Se neni'o s\u0302ang\u0302'ig\u0302'os, ek'de la unu'a de januar'o 2007, Rumani'o est'os EU-membr'o, kio signif'as \u201enov'a membr'o\u201d."}, {"text_idx": "#000986", "text": "Kelk'a'j vort'o'j pri la januar'a el'don'o de MONATO: Pri kiu land'o tem'as en la artikol'o Ventr'o'j mal'plen'a'j (p. 8)? C\u0302u pri Nig\u0302erio kiel en la titol'o au\u0306 pri Nig\u0302ero kiel en la tekst'o? Sam'e sur la pag\u0302'o 12 est'as la vort'o'j: \u201e... neni'ig'is 4 milion'o'j'n da hektar'o'j en Mau\u0306ritani'o, Sen'egal'o, Mali'o, Nig\u0302ero kaj C\u0302ado ...\u201d C\u0302u ver'e Nig\u0302ero? Sur pag\u0302'o 9 sekv'as urb'o-nom'o'j franc'a'j: Marsejlo, Lion'o, Tuluz'o, Strasburgo kaj inter ili Saint-Etienne. C\u0302u ne ebl'as esperant'ig'i la nom'o'n? C\u0302u ne ebl'as dir'i Sent-Etjeno? Sur la pag\u0302'o 25 est'as recenz'o de libr'o de Bor'is Kolker kaj ties bild'o en supr'a dekstr'a angul'o kaj neces'a koment'a sub'skrib'o, sed sub'e est'as ali'a bild'o: iu gitar'ist'o i'o'n kant'as. Neni'u koment'o."}, {"text_idx": "#000988", "text": "La 13an de februar'o, preciz'e je la 17a lau\u0306 katalun'a temp'o, ek'funkci'is la inter'ret'a fin'aj\u0302'o .cat por la \u201ekatalun'a lingv'a kaj kultur'a komun'um'o\u201d. Unu'a'foj'e kultur'a komun'um'o, princip'e ne lig'it'a kun difin'it'a teritori'o, ricev'as tia'n agnosk'o'n de ICANN, la inter'naci'a organiz'aj\u0302'o kun sid'ej'o en Kalifornio, kiu kun'ord'ig'as la sistem'o'n de ret'nom'a'j fin'aj\u0302'o'j en Inter'ret'o."}, {"text_idx": "#000989", "text": "La klopod'o'j komenc'ig\u0302'is en 1996, kiam ek'est'is la unu'a'j ag'ad'o'j por postul'i la teritori'a'n fin'aj\u0302'o'n .ct, analog'a'n al tiu de ali'a'j land'o'j \u2013 ne c\u0302iam sen'de'pend'a'j, kiel ekzempl'e Gronland'o, kiu hav'as la fin'aj\u0302'o'n .gl. Tiu'j klopod'o'j mal'sukces'is pro la rekt'a kontrau\u0306'star'o de la tiam'a dekstr'ism'a hispan'a reg'ist'ar'o, pro kio la aktiv'ul'o'j iom s\u0302ang\u0302'is si'a'n cel'o'n: ricev'i tri-liter'a'n fin'aj\u0302'o'n en period'o, kiam ili pli'vast'ig\u0302'as."}, {"text_idx": "#000990", "text": "La asoci'o Punt CAT (Punkt'o CAT) kre'ig\u0302'is fin'e de 2001 kaj post kelk'a temp'o lanc\u0302'is kampanj'o'n por pet'i la fin'aj\u0302'o'n .cat. Super'ant'e la plej optimism'a'j'n antau\u0306'vid'o'j'n, al la cent'o da fond'int'a'j organiz'aj\u0302'o'j al'ig\u0302'is 68 000 unu'op'ul'o'j, asoci'o'j kaj entrepren'o'j de la Katalun'a'j Land'o'j kaj de katalun'a'j komun'um'o'j en ekster'land'o."}, {"text_idx": "#000991", "text": "La pet'o est'is depon'it'a c\u0302e ICANN en mart'o 2004, kun akompan'a'j argument'o'j, inform'o'j pri la ekonomi'a efektiv'ig'ebl'o kaj teknik'a'j detal'o'j. Fakt'e ICANN \u201etaks'is tre pozitiv'a\u201d la grand'a'n sub'ten'o'n de la katalun'a komun'um'o al la kandidat'ec'o, kiu est'as \u201egrav'a kondic\u0302'o por favor'e konsider'i la propon'o'n de fin'aj\u0302'o\u201d. Dek ok monat'o'j'n post'e, kiam nur tri el la tiam'a'j dek kandidat'o'j de \u201esponsor'it'a'j fin'aj\u0302'o'j\u201d est'is akcept'it'a'j, la katalun'a propon'o sukces'is."}, {"text_idx": "#000992", "text": "Pov'os ricev'i la fin'aj\u0302'o'n iu ajn Ttt-ej'o en rilat'o kun la katalun'a'j lingv'o kaj kultur'o, kvankam ne nepr'e en la katalun'a: ekspozici'o pri valenciaj pentr'ist'o'j en Hamburg'o en la german'a est'us tut'e tau\u0306g'a kandidat'o, sed inter'ret'a vend'ej'o el Barcelono ne est'os akcept'it'a, se g\u0302i ne vend'as si'a'j'n var'o'j'n en la katalun'a (kaj eventual'e ankau\u0306 en ali'a'j lingv'o'j). Ne pov'os ricev'i .cat-fin'aj\u0302'o'n, pro postul'o de ICANN, pag\u0302'o'j pri kat'o'j (cat en la angl'a). Krom se tem'as pri kat'o'j, miau\u0306'ant'a'j katalun'e."}, {"text_idx": "#000993", "text": "La iniciat'int'o'j de la nov'a ret'fin'aj\u0302'o deklar'is, ke post la ek'funkci'o de .cat ili re'entrepren'os la batal'o'n por la fin'aj\u0302'o .ct. La nov'a hispan'a reg'ist'ar'o, social'ism'a, montr'as si'n pli favor'a al tiu ebl'ec'o."}, {"text_idx": "#000994", "text": "Antau\u0306 ne'long'e la j\u0302urnal'o Tiran'a Observer publik'ig'is la nom'o'j'n de la 50 plej eminent'a'j alban'o'j. Plej'part'e ili disting'ig\u0302'is ekster'land'e post 1990, kiam Albanio re'an'ig\u0302'is al la grand'a eu\u0306rop-uson'a famili'o. La ses plej renom'a'j est'as: Ismail Kadare (la plej traduk'it'a alban'a verk'ist'o kaj foj'e kandidat'o por la Nobel'premi'o); Inva Mul'a (sopran'o, debut'int'a en Parizo); An'a Oxa (kant'ist'in'o, log\u0302'ant'a en Italio); Sandr'a Bullock (uson'a aktor'in'o) (sur la fot'o); James Belushi (uson'a aktor'o) kaj Ed'a Zari (kant'ist'in'o en Germanio)."}, {"text_idx": "#000995", "text": "Gazet'o ne pov'as prav'e nom'i si'n inter'naci'a \u2013 precip'e se oni el'don'as g\u0302i'n en la inter'naci'a lingv'o Esperant'o \u2013 se g\u0302i ignor'as, kaj, ec\u0302 pli mal'dec'e, kalumni'as mond'a'n kultur'o'n. Ambau\u0306 far'as MONATO kun si'a preskau\u0306 konstant'a \u201ene'sci'o\u201d pri arab'a'j kaj islam'a'j afer'o'j. Krom'e, g\u0302i trakt'as ili'n lau\u0306 tut'e okcident'a vid'punkt'o."}, {"text_idx": "#000996", "text": "Ne est'as ver'e, ke la arab'a vir'in'o sufer'as pro \u201eprem'o de la Koran'o\u201d (Inter Orient'o kaj Okcident'o, MONATO 2005/11, p. 8), c\u0302ar lau\u0306 la Koran'o vir'in'o hav'as pli da rajt'o'j ol nun en Okcident'o. Mi de'ven'as de libana patr'o kaj iraka patr'in'o kaj kon'as la arab'a'n mond'o'n kaj Islamujon de preskau\u0306 80 jar'o'j. S\u0302ajn'as, ke la g\u0302eneral'a etos'o de tiu artikol'o kaj la si'n'ten'o de MONATO ne pov'as indik'i, ke Rene\u0301e Triolle klopod'as est'i neu\u0306tral'a rilat'e al Islamujo. Hom'a'j rajt'o'j est'as la baz'o de la arab'a kaj islam'a kultur'o'j, kiu'j si'a'vic'e est'as la doktrin'o de ili'a propr'a spec'o de demokrati'o."}, {"text_idx": "#000997", "text": "Christian Pinard konklud'as en si'a artikol'o Signal'o \u2013 ankorau\u0306 ne revoluci'o (MONATO 2006/1, p. 9-10), ke la franc'a'j ribel'o'j est'as antau\u0306'signal'o por eventual'a post'a revoluci'o. Sed li vid'as nur unu faktor'o'n, kiu kulp'as pri tio: la nov'liberal'ism'a'n kapital'ism'o'n, kiu kau\u0306z'is la diferenc'o'j'n inter ric\u0302'a'j kaj mal'ric\u0302'a'j tavol'o'j. Tio sen'dub'e est'as unu faktor'o, sed lau\u0306 mi ne la c\u0302ef'a."}, {"text_idx": "#000998", "text": "La ribel'o'n efektiv'ig'is nur ge'jun'ul'o'j, franc'a'j civit'an'o'j kun ne'blank'ul'a ras'a de'ven'o (arab'o'j, ali'a'j afrik'an'o'j ...), sen part'o'pren'o de blank'ul'a'j franc'a'j mal'ric\u0302'ul'o'j. Lau\u0306 mi la c\u0302ef'a kau\u0306z'o est'as mal'just'a sistem'o, kiu'n konstitu'as la tut'franc'a ident'ec'o baz'e de blank'a ras'o. Nov'a'j generaci'o'j, kies pra'ul'o'j est'as ali'ras'a'j, sent'as si'n franc'o'j, c\u0302ar Franci'o est'as ili'a sol'a patr'uj'o, sed ili koler'as pro tio, ke la soci'o c\u0302irkau\u0306 ili trakt'as ili'n kiel du'a'rang'a'j'n person'o'j'n. Tiu ras'kau\u0306z'it'a du'a'rang'ec'o, lig'it'a kun mal'ric\u0302'ec'o, est'as eg'e fort'a eksplod'aj\u0302'o. Se Franci'o (kaj pli vast'e la tut'a Eu\u0306rop'a Uni'o) ne kompren'os tio'n kaj ne rapid'e entrepren'os i'o'n por real'e solv'i la problem'o'n, la nun'a spontane'a ribel'o iom post iom far'ig\u0302'os organiz'it'a ribel'o. C\u0302ar plej mult'a'j franc'o'j ne'blank'ras'a'j est'as islam'an'o'j, ili'a organiz'ig\u0302'o okaz'os sub la egid'o de islam'religi'a ideologi'o. El efektiv'a ras'a mal'egal'ec'o far'ig\u0302'os religi'a konflikt'o kaj tre dang\u0302er'a du'on'milit'a stat'o. Pri klasik'a revoluci'o oni ne pov'as parol'i, c\u0302ar en g\u0302i dev'us est'i interes'it'a la tut'a popol'o (do ankau\u0306 blank'ul'a'j franc'o'j). Ali'ras'a'j franc'o'j montr'is si'a'n mal'kontent'o'n per la au\u0306t'o'brul'ig'a ribel'o, mesag\u0302'ant'e, ke ili ne vol'as est'i du'a'rang'a'j franc'o'j. Se la franc'a s\u0302tat'o ignor'os tiu'n mesag\u0302'o'n kaj re'ag'os est'ont'e nur per'fort'e, sekv'os teror'ism'a'j ag'o'j. Ju pli mult'e la s\u0302tat'organ'o'j uz'os la fort'o'n, des pli kresk'os la ribel'o. La rezult'o est'os s\u0302tat'o kun c\u0302iam mal'pli da individu'a liber'ec'o kaj c\u0302iam mal'pli da demokrati'o."}, {"text_idx": "#000999", "text": "Est'is iluzi'o kred'i, ke la pli kaj pli agres'em'a bird'o'grip'o ne ating'os la eu\u0306rop'a'n part'o'n de Eu\u0306razi'o. Tro proksim'a, ne dis'ig'it'a per ocean'o, est'as Azi'o, origin'o de la best'mal'san'o. Do est'is nur afer'o de mal'mult'a'j jar'o'j, g\u0302is definitiv'e la virus'o salt'is al Eu\u0306rop'o, kie g\u0302i rapid'e kaj facil'e dis'vast'ig\u0302'as en praktik'e c\u0302iu'j land'o'j. Est'as ec\u0302 mir'ig'e, ke nur en februar'o de tiu c\u0302i jar'o migr'o'bird'o'j amas'e re'ven'is el Azi'o kontag\u0302'it'a'j kaj si'a'vic'e amas'e kontag\u0302'is ali'a'j'n bird'o'j'n."}, {"text_idx": "#001000", "text": "Fak'ul'o'j jam de'long'e avert'is, ke tio nepr'e okaz'os, c\u0302ar neniel oni pov'as protekt'i si'n kontrau\u0306 tia transport'ad'o de virus'o \u2013 migr'o'brid'o'j'n oni ne pov'as halt'ig'i nek mal'permes'i al ili ek'flug'i kiel al avi'o'pilot'o. Sed la fak'ul'o'j, ali'flank'e, c\u0302iam ankau\u0306 emfaz'is, ke la grip'o ne est'as tiom dang\u0302er'a por eu\u0306rop'an'o'j kiom por azi'an'o'j. C\u0302in'a'j kamp'ar'an'o'j, ekzempl'e, ver'e log\u0302'as kun si'a'j best'o'j, do ankau\u0306 kun kok'o'j, anas'o'j, kaj anser'o'j en sam'a konstru'aj\u0302'o. La risk'o infekt'ig\u0302'i por tiu'j kamp'ar'an'o'j do est'as c\u0302iu'tag'a. Kaj ne ebl'as, simpl'e s\u0302ang\u0302'i ili'a'j'n kutim'o'j'n. En okcident'a Eu\u0306rop'o urb'an'o'j oft'e dum si'a tut'a viv'o ne vid'as kort'bird'o'n, kaj ec\u0302 al anas'o'j kaj cign'o'j en park'o'lag'et'o'j ne hav'as kontakt'o'n, cert'e ne tus\u0302'as ili'n. Eu\u0306rop'an'o'j kun si'a perfekt'a higien'o neniel risk'as infekt'ig\u0302'i, se ili ne propr'a'man'e tus\u0302'as kontag\u0302'it'a'n bird'o'n."}, {"text_idx": "#001001", "text": "Spit'e al tiu'j g\u0302eneral'a'j sci'o'j hom'o'j en Eu\u0306rop'o part'e panik'is. Jam antau\u0306'e ne mal'mult'a'j eu\u0306rop'an'o'j hamstr'is medikament'o'j'n, kiu'j eventual'e iom util'as por prevent'i, ekzempl'e la medikament'o'n Tamiflu, kiu part'e ne plu est'is hav'ebl'a pro tia hamstr'ad'o. (Iu sarkasm'e dir'is, ke probabl'e la produkt'ant'a kompani'o invent'is la epidemi'o'n por vend'i si'a'n medikament'o'n ...) Nun, post la aper'o de la grip'o, komerc'ist'o'j akcel'as kaj el'uz'as la panik'o'n, ofert'ant'e protekt'il'o'j'n, de gas'mask'o'j g\u0302is sekur'ec-komplet'o'j. Ali'flank'e panik'ul'o'j jam redukt'is ac\u0302et'ad'o'n de kok'o'viand'o, kvankam est'as tut'e klar'e, ke mang\u0302'i tia'n viand'o'n est'as tut'e sen'risk'e."}, {"text_idx": "#001002", "text": "Tamen neces'as, kompren'ebl'e, per c\u0302iu'j rimed'o'j mal'help'i dis'vast'ig\u0302'o'n de la grip'o, precip'e mult'obl'a'n trans'ir'o'n de la virus'o al kort'bird'o'j. C\u0302ar tio est'as la ver'a dang\u0302er'o en Eu\u0306rop'o. Prav'e do oni for'ig'as c\u0302iu'j'n mort'int'a'j'n bird'o'j'n, bar'as region'o'j'n, kie oni trov'is ili'n, kaj \u2013 precip'e grav'e \u2013 dev'ig'as kamp'ar'an'o'j'n ten'i si'a'j'n kort'bird'o'j'n en stal'o'j au\u0306 kag\u0302'o'j sub'tegment'e, tiel ke sovag\u0302'a'j bird'o'j ne pov'as kontag\u0302'i ili'n. Se tamen ies kort'bird'o est'as infekt'it'a, oni dev'as mort'ig'i la tut'a'n ar'o'n, egal'e c\u0302u est'as nur kelk'a'j au\u0306 mil best'o'j. Efektiv'e ja eu\u0306rop'a'j bred'ist'o'j de kok'o'j, anser'o'j kaj meleagr'o'j kutim'e posed'as amas'o'n da bird'o'j, jen por vend'i ov'o'j'n, jen por vend'i viand'o'n. La ekonomi'a damag\u0302'o do pov'as est'i gigant'a. Por bred'ist'o tia mort'ig'ad'o pov'as signif'i, ke oni neni'ig'as li'a'n ekzist'o'baz'o'n. Kaj pro la menci'it'a panik'o, se konsum'ant'o'j ne plu ac\u0302et'as kok'o'viand'o'n kaj ov'o'j'n, bred'ist'o'j sufer'as, ec\u0302 se ili'a'j bird'o'j ne est'as infekt'it'a'j."}, {"text_idx": "#001003", "text": "La mult'e pli grand'a kaj katastrof'a dang\u0302er'o tamen est'as ankorau\u0306 ne real'a, sed ebl'a. Oni dev'as tim'i, ke per mutaci'o la virus'o ig\u0302'us kapabl'a trans'salt'i de hom'o al hom'o. Tiu'okaz'e, pro tut'mond'ig\u0302'o de trafik'o kaj turism'o, epidemi'o minac'us la tut'a'n hom'ar'o'n, kaj dau\u0306r'us tre long'e, g\u0302is oni trov'us medikament'o'j'n kaj vakcin'o'n kontrau\u0306 la mort'ig'a mal'san'o. Milion'o'j far'ig\u0302'us viktim'o'j de agres'a virus'o. Bon's\u0302anc'e, la invent'int'o'j de tut'mond'a trafik'ad'o, migr'o'bird'o'j, ne minac'as ni'n tiel. Kaj tial panik'o nun est'as stult'a."}, {"text_idx": "#001004", "text": "Fin'e de januar'o est'is arest'it'a la 33-jar'ag\u0302'a prezid'ant'o de unu el la plej grand'a'j kaj ric\u0302'a'j inform-teknologi'a'j kompani'o'j en Japani'o. Horie Takahumi, la prezid'ant'o de kompani'o Livedoor, est'as akuz'it'a, ke li dis'vast'ig'is fals'a'j'n inform'o'j'n en la bors'o."}, {"text_idx": "#001005", "text": "Horie ek'fam'ig\u0302'is en 2004, kiam li sen'sukces'e prov'is ac\u0302et'i bankrot'a'n basbal'team'o'n. La sekv'a'n jar'o'n li gajn'is ekvivalent'o'n de pli ol 100 milion'o'j da eu\u0306r'o'j, akir'int'e preskau\u0306 du'on'o'n de la akci'o'j de fili'o de la televid'o-staci'o Fuj\u0302i. Sam'jar'e, en 2005, li sen'sukces'e kandidat'ig\u0302'is dum la naci'a'j elekt'o'j kiel sen'de'pend'ul'o, tamen sub'ten'is li'n la reg'ant'a Liberal'a Demokrat'a Parti'o. Lau\u0306d'is li'n la c\u0302ef'ministr'o Koizumi, dir'ant'e, ke Horie est'as model'o por ge'jun'ul'o'j."}, {"text_idx": "#001006", "text": "Komenc'ig\u0302'is li'a karier'o, kiam li stud'is en Tokio. Li fond'is inter'ret-kompani'o'n kaj tiom prosper'is, ke post dek jar'o'j li prezid'is la Livedoor-grup'o'n, kiu konsist'as el pli ol 50 kompani'o'j. Tamen la grup'o est'as esenc'e fantom'a kompani'ar'o, flos'ant'a en la tiel nom'at'a liber'a ekonomi'o: g\u0302i neni'o'n produkt'as, kaj 60 % de g\u0302i'a en'spez'ar'o de'ven'as de financ'a'j transakci'o'j."}, {"text_idx": "#001007", "text": "Pro la arest'o de Horie la akci'o'j de Livedoor far'ig\u0302'is preskau\u0306 sen'valor'a'j: sufer'is financ'e 220 000 akci'ul'o'j. Pri la sort'o de Livedoor kulp'as la liber'ig'o de la financ'a merkat'o, tiel ke pli facil'as ekonomi'e konkur'i, profit'i \u2013 kaj bankrot'i. Pro tio en Japani'o ek'vid'ebl'as mal'mult'e da ric\u0302'ul'o'j kaj mult'e da mal'ric\u0302'ul'o'j: mal'aper'as la mez'a klas'o. Soci'o'n tia'n \u2013 mal'human'a'n, mon'ador'a'n \u2013 kre'is c\u0302ef'ministr'o Koizumi kaj li'a parti'o: sen'dub'e sekv'os ali'a'j Horie-oj kaj ali'a'j Livedoor-skandal'o'j."}, {"text_idx": "#001008", "text": "Vi publik'ig'is c\u0302ef'artikol'o'n pri Kataluni'o \u201eSur'voj'e al pli grand'a mem'reg'ad'o\u201d (MONATO 2006/2, p. 10), sed s\u0302ajn'as, ke MONATO jam trakt'as Kataluni'o'n kiel sen'de'pend'a'n s\u0302tat'o'n. En MONATO 2006/1, p. 6, vi aper'ig'is kvin leter'o'j'n, inter ili unu el Hispanio kaj unu el Kataluni'o! Nu, c\u0302u Kataluni'o ne est'as part'o de Hispanio? Lau\u0306 la artikol'o \u201eSur'voj'e...\u201d, kaj lau\u0306 mi'a sci'o, s\u0302ajn'as, ke Kataluni'o ankorau\u0306 rest'as region'o de Hispanio."}, {"text_idx": "#001009", "text": "En tiu sam'a numer'o est'is ankau\u0306 leter'o el Italio, sed kial anstatau\u0306 \u201eItalio\u201d vi ne met'is la region-nom'o'n (ekzempl'e Toskani'o)? Kaj mi rimark'is en MONATO 2005/4, p. 6, leter'o'n el Eu\u0306ski'o. C\u0302u MONATO jam sen'de'pend'ig'is la eu\u0306sk'a'n region'o'n de Hispanio? Sekvontpag\u0302e trov'ig\u0302'as leter'o el Uson'o, sed mi demand'u: kial anstatau\u0306'e vi ne indik'is la specif'a'n uson'a'n s\u0302tat'o'n? Vi trakt'as land'o'j'n mal'sam'e, mal'konsekvenc'e; vi s\u0302ajn'e en's\u0302ov'as vi'a'n politik'a'n si'n'ten'o'n pri iu'j region'o'j kiu'j, vi kred'as, dev'us est'i sen'de'pend'a'j."}, {"text_idx": "#001010", "text": "Jam de pli ol 25 jar'o'j ekzist'as la regul'o, ke au\u0306tor'o de leter'o mem decid'as, al kiu naci'o li aparten'as. Se au\u0306tor'o dir'as, ke li log\u0302'as en Kimri'o, Eu\u0306ski'o au\u0306 Fris'land'o, MONATO ne s\u0302ang\u0302'as tiu'n indik'o'n al respektiv'e Briti'o, Hispanio au\u0306 Nederlando."}, {"text_idx": "#001011", "text": "Ibrahim Kodra, la last'a kub'ist'o"}, {"text_idx": "#001012", "text": "En februar'o for'pas'is la grand'a alban'a pentr'ist'o Ibrahim Kodra, kies verk'ar'o est'as jam mond'a ric\u0302'aj\u0302'o. Li konsider'ig\u0302'as kiel la last'a kub'ist'o. Li nask'ig\u0302'is la 22an de april'o 1918 en la vilag\u0302'o Ishem [is\u0302em] apud Durre\u0308s (Albanio) kaj stud'is en la Teknik'a Uson'a Lern'ej'o en Tiran'o, kie li el'star'is pro rar'a pentr'ist'a talent'o. En la jar'o 1944 li mal'ferm'is la unu'a'n ekspozici'o'n en Milano, kaj ek'de tiam li'a'j verk'o'j c\u0302e'est'as en grand'a'j muze'o'j kaj renom'a'j galeri'o'j de la mond'o kun'e kun la gigant'o'j de pentr'o'art'o, Picasso, Matisse, Chagall, Modigliani, Dufy ... Li kun'labor'is kun grand'a'j poet'o'j kiel Paul Eluard kaj la Nobel-premi'it'o'j Quasimodo, Montale k.a."}, {"text_idx": "#001014", "text": "En ni'a'j mond'o'j kaj lingv'o'j abund'as mal'long'ig'o'j kaj sigl'o'j, kaj dau\u0306r'e ni dev'as al'kutim'ig\u0302'i al nov'a'j. Hodiau\u0306 mi lern'is, ke la virus'o, kiu kau\u0306z'as bird'o'grip'o'n (vid'u ankau\u0306 c\u0302i-numer'e \u201eEl mi'a vid'punkt'o\u201d, p. 7), nom'ig\u0302'as H5N1 \u2013 ho-kvin-no-unu. Tut'e ne est'as interes'a, kio'n tio signif'as kaj kiel eventual'e la virus'o nom'as si'n mem. Dum la pas'int'a'j monat'o'j preskau\u0306 c\u0302iu'tag'e ni leg'is ankau\u0306 ali'a'n sigl'o'n: Ci'a. Est'as tiu uson'a sekret'a serv'o, al kiu oni riproc\u0302'is for'kapt'i kaj tortur'i hom'o'j'n, kiu'j lau\u0306 g\u0302i est'as teror'ist'o'j. En Esperant'o prononc'i g\u0302i'n memor'ig'as pri intim'a, kares'a al'parol'o \u201eci\u201d, sed est'as ja iom paradoks'e, parol'i pri \u201eci'a\u201d serv'o, se ver'e g\u0302i turment'as hom'o'j'n. En Germanio lig'it'a al tiu skandal'o lud'as rol'o'n ali'a sekret'a serv'o kun la sigl'o BND \u2013 bo-no-do. Sed ankau\u0306 pri g\u0302i tiu'okaz'e ne ebl'as parol'i pri bon'o do, c\u0302ar al g\u0302i oni riproc\u0302'as, ke ili'a'j agent'o'j dum la atak'o'j de la uson'a arme'o kontrau\u0306 Bagdado komenc'e de la Irak-milit'o help'is al uson'a'j sekret'a'j koleg'o'j trov'i bombard'o'cel'o'j'n, kvankam la tiam'a german'a reg'ist'ar'o strikt'e kontrau\u0306'is tiu'n agres'a'n milit'o'n. Ne est'is bon'o, do."}, {"text_idx": "#001015", "text": "Ankau\u0306 en Esperant'o abund'as sigl'o'j, kiu'j oft'e erar'gvid'as hom'o'j'n, precip'e komenc'ant'o'j'n. Ekzempl'e ili dev'as lern'i, ke Sat-an'o ne est'as diabl'o sed membr'o de Sat, kaj ke krom'e tem'as ne pri organiz'aj\u0302'o por sat'ig'i hom'o'j'n. Asoci'o de vegetar'an'o'j nom'ig\u0302'as Vek, ebl'e c\u0302ar oni vol'as vek'i viand'o'mang\u0302'ant'o'j'n? Kaj c\u0302u skolt'o'j, kies lig'o nom'ig\u0302'as Sel, vol'as signal'i, ke ili ankau\u0306 rajd'as? Ali'flank'e Fel ne est'as entrepren'o por sen'hau\u0306t'ig'i best'o'j'n, sed organiz'aj\u0302'o, kiu inter ali'a'j el'don'as tiu'n c\u0302i revu'o'n. Interes'a est'as Ge'a; s\u0302ajn'as, ke la german'a organiz'aj\u0302'o vol'as emfaz'i, ke oni akcept'as membr'o'j'n de ambau\u0306 seks'o'j. Kontrast'e asoci'o de verk'ist'o'j nom'ig\u0302'as EVA, kvazau\u0306 g\u0302i akcept'us nur vir'in'o'j'n (Eva lau\u0306 la bibli'o est'is la unu'a in'o). Ebl'e vi kon'as ankau\u0306 la sigl'o'n CO de UEA. Se tiu Centr'a Ofic'ej'o en Roterdam'o interes'as vi'n, vi pov'as ven'i al la mal'ferm'a tag'o la 13an de maj'o 2006. En ties kadr'o mi parol'os pri mi'a nov'a libr'o El verv'a viv'o j\u0302urnal'ist'a kaj pri ni'a revu'o."}, {"text_idx": "#001016", "text": "Hungar'a invent'ist'o el'labor'is beton'o'n, kiu tra'las'as lum'o'n. Optik'a'j'n fibr'o'j'n met'is en beton'o'n Losonczi [los\u0302onci] A\u0301ron, tiel ke tra mur'o vid'ebl'as krepusk'a lum'o, kvazau\u0306 en dens'a g\u0302angal'o, kaj ombr'a'j hom'a'j siluet'o'j."}, {"text_idx": "#001017", "text": "Mult'e'kost'as beton'o tia, kaj g\u0302i est'os uz'at'a nur en ekster'ordinar'a'j konstru'aj\u0302'o'j. En Nov-Jork'o oni ekzamen'as la nov'a'n sistem'o'n, kiu lau\u0306 fak'ul'o'j don'os anstatau\u0306 sombr'ec'o g\u0302oj'o'n."}, {"text_idx": "#001019", "text": "Dank'o'n al Vilc\u0302jo Simcock pro tio, ke li klar'e konfes'as: \u201eMi ne'as la rajt'o'n de iu vir'o au\u0306 beat'ig'i au\u0306 sankt'ig'i hom'o'j'n.\u201d (Aktual'a religi'a mort'ig'ad'o, MONATO 2005/12, p. 6) Tiel li konfirm'as, ke li ne intenc'is help'i la pap'o'n per la artikol'o Sankt'ul'o'j (MONATO 2005/3, p. 24). Tamen li stud'u la nun'temp'a'n krist'an'a'n viv'o'n. Li'a'j artikol'o'j ne super'as la nivel'o'n de tradici'a komun'ism'a propagand'o simil'e al la koment'o Pastr'o'pov'o ekstrem'dekstr'a de Zlatko Tis\u030cljar pri la soci'a influ'o de la katolik'a eklezi'o en Kroati'o (n-ro 5, p. 8-9). C\u0302u la primitiv'a ateism'a sekt'o'propagand'o instig'os leg'ant'o'n de MONATO al iom da medit'ad'o pri religi'a'j afer'o'j?"}, {"text_idx": "#001020", "text": "Rest'as du artikol'o'j: tiu de Jomo Ipfelkofer Frat'o Pau\u0306lo: pac'am'ant'o? pri la pacifist'a martir'o Max Josef Metzger (MONATO 2005/7-8, p. 12-13) kaj Katolik'a eklezi'o ne hav'as pastr'o'j'n? de Last (MONATO 2005/12, p. 22). La au\u0306tor'o'j raport'is pri krist'an'a viv'o neu\u0306tral'e. C\u0302u du g\u0302is kvar objektiv'em'a'j artikol'o'j pri la katolik'a mond'o dum la tut'a jar'o (el c\u0302irkau\u0306 250 artikol'o'j mal'net'e) montr'as, ke la sen'de'pend'a revu'o MONATO raport'as pri spirit'a viv'o g\u0302ust'e au\u0306 ec\u0302 sen'de'pend'e?"}, {"text_idx": "#001021", "text": "Perl'o c\u0302e la Silk'a Voj'o"}, {"text_idx": "#001022", "text": "Samarkando! Ec\u0302 menci'o de tiu nom'o el'vok'as mister'o'n, fabel'o'n, ec\u0302 magi'o'n. Oni nom'is la urb'o'n \u201eRomo de Orient'o\u201d, \u201eEden'o de l' antikv'a Orient'o\u201d, \u201ePerl'o de l' islam'a mond'o\u201d ... Samarkando tra'viv'is mult'a'j'n dram'ec'a'j'n event'o'j'n en si'a 2750-jar'a histori'o. En la antikv'ec'o kaj mez'epok'o g\u0302i'n tra'pas'is ne nur karavan'o'j, vetur'ant'a'j lau\u0306 la Silk'a Voj'o, sed ankau\u0306 legi'o'j de Aleksandro la Grand'a, trup'o'j de arab'a'j milit'estr'o'j, hord'o'j de C\u0302ingis-H\u0302an'o ... Situ'ant'e en Centr'a Azi'o, en la pitoresk'a val'o de Zarafs\u0302an, tiu legend'ec'a urb'o ver'e posed'as magnet'a'n fort'o'n."}, {"text_idx": "#001023", "text": "Apart'a'n glor'o'n Samarkando akir'is dum la reg'ad'o de el'star'a s\u0302tat'a ag'ant'o Amir Temur (1336-1405), kiu ig'is g\u0302i'n c\u0302ef'urb'o de si'a grand'eg'a imperi'o en Azi'o, etend'ig\u0302'ant'a de la river'o Indus'o g\u0302is la mar'kol'o Bospor'o. Lau\u0306 Temur Samarkando dev'us super'i per si'a bel'o kaj ric\u0302'o c\u0302iu'j'n c\u0302ef'urb'o'j'n de la mond'o. C\u0302i tie log\u0302'is kaj kre'is mult'a'j eminent'a'j scienc'ist'o'j, poet'o'j kaj meti'ist'o'j de Orient'o. La urb'o fam'as tra la tut'a mond'o pro si'a'j bel'eg'a'j arkitektur'a'j monument'o'j kaj ne hazard'e est'as registr'it'a en la list'o de mond'a'j kultur'hered'aj\u0302'o'j de Unesk'o."}, {"text_idx": "#001024", "text": "Afrosiab est'as la lok'o nord'e de la urb'o, kie situ'is antikv'a Samarkando. C\u0302i tie oni pov'as vid'i grand'eg'a'n ar'o'n da sen'viv'a'j mont'et'o'j, kiu'j kas\u0302'as mult'a'j'n enigm'o'j'n. Antau\u0306'e c\u0302i tie bol'is viv'o, prosper'is komerc'o, meti'o'j kaj art'o'j. Tiu'temp'e oni uz'is kiel tradici'a'n konstru'material'o'n miks'it'a'n kaj dens'ig'it'a'n argil'o'n kaj ne'bak'it'a'j'n brik'o'j'n, kiu'j est'as uz'at'a'j en la region'o ankau\u0306 nun, c\u0302ar argil'o bon'e s\u0302irm'as la dom'o'j'n kontrau\u0306 sufok'a varm'eg'o somer'mez'e kaj sam'temp'e ebl'ig'as konserv'i varm'o'n dum frost'a'j vintr'o'j."}, {"text_idx": "#001025", "text": "Apart'e vid'ind'as pentr'o'art'o de la 6a-7a jar'cent'o'j, mal'kovr'it'a en la palac'o de reg'ant'o de Samarkando, kiu est'as dekor'it'a per skulpt'aj\u0302'o'j, c\u0302iz'it'a alabastr'o kaj pentr'aj\u0302'o'j. Sur unu el la konserv'ig\u0302'int'a'j fragment'o'j oni pov'as vid'i la ric\u0302'a'n karavan'o'n, c\u0302e'kap'e de kiu mars\u0302'as blank'a elefant'o, ornam'it'a per dors'o'tuk'o kaj port'ant'a sur si'a dors'o princ'in'o'n. S\u0302i est'as akompan'at'a de serv'ist'in'o. Post'sekv'as rajd'ist'in'o'j sur divers'kolor'a'j c\u0302eval'o'j, vir'o'j sur unu'g\u0302ib'a'j kamel'o'j, mal'jun'ul'o kaj c\u0302eval'rajd'ant'o. Sam'lok'e vid'ebl'as c\u0302eval'ar'o kaj cign'o'simil'a'j bird'o'j."}, {"text_idx": "#001026", "text": "Uz'ant'e lim'ig'it'a'n nombr'o'n de kolor'o'j, c\u0302ef'e rug\u0302'a'n, blank'a'n, blu'a'n kaj brun'a'n, pentr'ist'o'j de Afrosiab kre'is pentr'aj\u0302'o'j'n, sur kiu'j la histori'a real'aj\u0302'o intim'e inter'plekt'ig\u0302'as kun fikci'o. Pri la alt'a nivel'o de kultur'evolu'o en Afrosiab atest'as ankau\u0306 ali'a interes'a el'trov'aj\u0302'o \u2013 unik'a s\u0302ak'a komplet'o (kun c\u0302iu'j s\u0302ak'figur'o'j!) el ebur'o, kiu'n fak'ul'o'j konsider'as unu el la plej antikv'a'j tut'mond'e."}, {"text_idx": "#001027", "text": "Gur-Emir est'as la tomb'o, en kiu est'as en'ter'ig'it'a Amir Temur, li'a'j fil'o'j kaj nep'o'j. La blu'a kupol'o de la mau\u0306zole'o alt'as je 12,5 metr'o'j kaj nombr'as 64 rand'o'j'n. La diametr'o de la kupol'o ampleks'as 15 metr'o'j'n. Oni kompar'as g\u0302i'n kun tulip'o, kun'ig'int'a si'a'j'n petal'o'j'n. \u201eSe la c\u0302iel'o mal'aper'os, la kupol'o de Gur-Emir anstatau\u0306'os g\u0302i'n\u201d, oni dir'is pri la mau\u0306zole'o. Turkis-kolor'a glazur'o far'as g\u0302i'n eg'e bel'a vid'aj\u0302'o precip'e sur'fon'e de la hel'blu'a c\u0302iel'o de Samarkando."}, {"text_idx": "#001028", "text": "La tomb'o'j'n, inter kiu'j kontur'ig\u0302'as bel'a nefrit'a tomb'o's\u0302ton'o de Temur, c\u0302irkau\u0306'as aj\u0302ur'a marmor'a krad'o. C\u0302i tie oni en'ter'ig'is ankau\u0306 la fil'o'j'n de Temur \u2013 S\u0302ahruh kaj Mirans\u0302ah \u2013, li'a'n nep'o'n Ulugbek, spirit'a'n mentor'o'n Mir Sejid Bereke kaj ali'a'j'n. Sub la c\u0302ef'a hal'o est'as kript'o kun la tomb'o'j, est'ig'it'a'j dum la temp'o'j de S\u0302ahruh kaj Ulugbek. En la hal'o de la mau\u0306zole'o c\u0302iu'j tomb'o'j est'as kopi'it'a'j je sarkofag'o'j el marmor'o."}, {"text_idx": "#001029", "text": "En la 20a jar'cent'o Gur-Emir est'is plur'foj'e restau\u0306r'it'a, c\u0302ef'e lig'e kun la celebr'ad'o de la 660-jar'a jubile'o de Amir Temur, okaz'int'a en 1996 sub la au\u0306spici'o'j de Unesk'o."}, {"text_idx": "#001030", "text": "Antikv'a forum'o de Samarkando, model'o de urb'o'plan'ad'o en mez'epok'a Orient'o, est'as la plac'o Reg'ist'a'n. Dum la temp'o de Temur c\u0302i tie trov'ig\u0302'is centr'a bazar'o, al kiu gvid'is ses c\u0302ef'a'j strat'o'j. Post'e dum la reg'ad'o de Ulugbek la plac'o akir'is solen-oficial'a'n funkci'o'n. Sur g\u0302i okaz'is milit'ist'a'j parad'o'j, oni anonc'is ukaz'o'j'n, plen'um'is publik'a'j'n ekzekut'o'j'n. En la 15a kaj 16a jar'cent'o'j sur la plac'o est'is konstru'it'a'j karavan-serajl'o'j, moske'o'j, medreseoj (islam'a'j lern'ej'o'j)."}, {"text_idx": "#001031", "text": "En la jar'o'j 1417-1420 nep'o de Temur, Ulugbek, reg'ant'o kaj scienc'ist'o, fond'is universitat'o'n, kiu est'as kon'at'a kiel la medreseo de Ulugbek. C\u0302i tie oni instru'is ne nur teologi'o'n, sed ankau\u0306 matematik'o'n, astronomi'o'n, filozofi'o'n, retor'ik'o'n. Tiu'temp'e Samarkando akir'is fam'o'n de unu el la plej el'star'a'j centr'o'j de scienc'o kaj kultur'o."}, {"text_idx": "#001032", "text": "La medreseo de Ulugbek front'as la plac'o'n je majest'a portal'o kun ogiv'o. C\u0302e la angul'o'j star'as minaret'o'j pli ol 30 metr'o'j'n alt'a'j. Mozaik'a panel'o super la en'ir'ej'a ark'o est'as dekor'it'a per stil'ig'it'a'j ornam'aj\u0302'o'j geometri'a'j. Mal'antau\u0306 la portal'o situ'as kvadrat'form'a intern'a kort'o (30 m x 30 m), kiu inkluziv'as moske'o'n, lern'o'c\u0302ambr'o'j'n kaj kel'o'j'n, en kiu'j log\u0302'is student'o'j. La medreseo est'is unu el la plej bon'a'j eklezi'a'j universitat'o'j de islam'a Orient'o en la 15a jar'cent'o. Ulugbek mem lekci'is en g\u0302i kaj gvid'is disput'o'j'n kun student'o'j kaj scienc'ist'o'j."}, {"text_idx": "#001033", "text": "Vid'al'vid'e al la medreseo de Ulugbek, spegul'e ripet'ant'e g\u0302i'a'n c\u0302ef'a'n fasad'o'n, alt'ig\u0302'as la medreseo S\u0302er-Dor (1619-1636), konstru'it'a sur la plac'o lau\u0306 ordon'o de Jalangtus\u0302 Bahodur Bi'j. Arkitekt'o de la medreseo est'is Abul G\u0302abbar, kaj pentr'ist'o est'is Muhammad Abbas. Eg'e bel'as la ornam'o de la plat'a portal'a ark'o kun nigr'a'har'a radi'ant'a sun'o hom'vizag\u0302'a kaj tigr'o-aspekt'a leon'o, post'kur'ant'a blank'a'n dama'o'n. Tiu c\u0302i dekor'o fakt'e don'is la nom'o'n al la medreseo S\u0302er-Dor (hav'ant'a leon'o'j'n)."}, {"text_idx": "#001034", "text": "Dek jar'o'j'n post'e, kvazau\u0306 por kun'ig'i la du medreseojn, Jalangtus\u0302 Bahodur Bi'j ordon'is konstru'i inter ili mir'ig'a'n lau\u0306 ties luks'a dekor'o medreseon Tilla-Kar'i (1646-1660). Tiel ek'est'is unik'a arkitektur'a ensembl'o Reg'ist'a'n. Krom g\u0302i'a c\u0302ef'a destin'o \u2013 lok'o por eduk'ad'o de student'o'j \u2013, Tilla-Kar'i rol'is ankau\u0306 kiel moske'o. G\u0302i hav'as du'etag\u0302'a'n fasad'o'n, vast'a'n kort'o'n kun kvar galeri'o'j kaj student'a'j log\u0302'c\u0302ambr'o'j. En la okcident'a part'o de la kort'o situ'as la moske'o, kies c\u0302ef'a hal'o est'as ric\u0302'e or'um'it'a. De g\u0302i de'ven'as la nom'o de la medreseo \u201eTilla-Kar'i\u201d (kovr'it'a per or'o). La ensembl'o de tri medreseoj est'as unik'a ekzempl'o de la urb'a konstru'art'o kaj arkitektur'a plan'ad'o de c\u0302ef'a urb'a plac'o. Vesper'e c\u0302i tie mult'as turist'o'j kaj urb'an'o'j, kiu'j ven'as c\u0302i tie'n g\u0302u'i la mir'ind'a'n vid'aj\u0302'o'n kaj rigard'i original'a'n lum'son'a'n spektakl'o'n La kor'o de Samarkando. En g\u0302i son'as naci'a muzik'o, la plac'o est'as vari'e lum'ig'at'a per divers'kolor'a'j lum'j\u0302et'il'o'j. Reg'ist'a'n kvazau\u0306 re'viv'ig\u0302'as kaj la monument'o'j mem plen'voc\u0302'e \u201erakont'as\u201d pri si kaj pri la long'a kaj dram'ec'a histori'o de Samarkando."}, {"text_idx": "#001035", "text": "Bibi-H\u0302anim: la moske'o de Temur"}, {"text_idx": "#001036", "text": "Vendred'a moske'o de Temur est'is unu el c\u0302ef'a'j arkitektur'a'j objekt'o'j en la urb'o'j. Tiu'temp'e en la arkitektur'o de Centr'a Azi'o form'ig\u0302'is monument'a parad-stil'o. Pri tio c\u0302i klar'e atest'as la sur'skrib'o sur portal'o de Ak-Saraj, palac'o de Temur en urb'o S\u0302ahrisabz: \u201eSe vi dub'as pri ni'a majest'ec'o, rigard'u ni'a'j'n konstru'aj\u0302'o'j'n\u201d."}, {"text_idx": "#001037", "text": "En la 14a jar'cent'o oni konstru'is la unu'a'n moske'o'n en la citadel'o apud Afrosiab. Por plezur'ig'i Di'o'n, Temur decid'is konstru'ig'i nov'a'n, grand'a'n moske'o'n en monument'a'j form'o'j. Li'n inspir'is moske'o, kiu'n li vid'is dum si'a milit'ir'o al Barato en 1399. Tial arkitekt'o'j ricev'is ordon'o'n projekt'i la moske'o'n kun pli majest'a kaj pli ric\u0302'a dekoraci'o. Temur donac'is trezor'o'j'n, al'port'it'a'j'n el Barato, kaj ankau\u0306 elefant'o'j'n, kiu'j est'is uz'at'a'j por transport'o de s\u0302ton'o'j por panel'o'j kaj por pli ol 400 s\u0302ton-kolon'o'j. La moske'o est'is fin'konstru'it'a en 1403-1404. C\u0302iu'vendred'e c\u0302i tie kolekt'ig\u0302'is la tut'a vir'a log\u0302'ant'ar'o de la urb'o. En'ir'ej'o de la moske'o est'as monument'a portal'o 36 metr'o'j'n alt'a kaj 46 metr'o'j'n larg\u0302'a, kiu konduk'is al vast'a kort'o (54 m x 76 m). La kupol'o de Bibi-H\u0302anim c\u0302iam mir'ig'is la sam'temp'ul'o'j'n per si'a majest'ec'o kaj alt'ec'o. G\u0302ust'e pri g\u0302i oni skrib'is: \u201eLa kupol'o (de la moske'o) est'us unik'a, se la c\u0302iel'o ne est'us g\u0302i'a kopi'o; ties ark'o est'us unu'nur'a, se la Lakt'a Voj'o ne est'us g\u0302i'a par'ul'o\u201d."}, {"text_idx": "#001038", "text": "Si'a'temp'e Bibi-H\u0302anim est'is la plej grand'a moske'o en Centr'a Azi'o kaj unu el la plej grand'a'j en la islam'a mond'o. G\u0302i'a'j mur'o'j ating'as long'o'n de 167 metr'o'j, kaj la larg\u0302'o de la konstru'aj\u0302'o ampleks'as 109 metr'o'j'n."}, {"text_idx": "#001039", "text": "Post la mongol'a invad'o en la 13a jar'cent'o kaj detru'o de Samarkando la urb'o mov'is si'n mal'supr'e'n. G\u0302ust'e tiam sur la sud'a dekliv'o de Afrosiab aper'is la c\u0302en'o de mau\u0306zole'o'j, kiu'j form'as la nekropol'a'n ensembl'o'n S\u0302ah'i-Zinda, unik'a'n en la islam'a Orient'o. La ensembl'o form'ig\u0302'is dum preskau\u0306 nau\u0306 jar'cent'o'j, kaj nun'temp'e g\u0302i inkluziv'as pli ol 20 divers'temp'a'j'n konstru'aj\u0302'o'j'n. La unu'a'j dat'ig\u0302'as de la 11a-12a jar'cent'o'j, tamen el ili konserv'ig\u0302'is nur la fundament'o'j (fragment'o'j de mur'o'j kaj kript'o'j)."}, {"text_idx": "#001040", "text": "La arkitektur'a ensembl'o ek'est'is sur la lok'o de ador'ej'o, kie lau\u0306'legend'e est'as en'ter'ig'it'a Kusam ibn Abbas, kun'ag'ant'o kaj kuz'o de profet'o Mahometo. Kusam est'is unu el la unu'a'j misi'ist'o'j de islam'o en Centr'a Azi'o. La nom'o \u201eS\u0302ah'i-Zinda\u201d (viv'a car'o) est'as lig'it'a kun la popol'a legend'o pri pagan'a'j trib'o'j, atak'int'a'j la regiment'o'n de Kusam dum la preg\u0302'o, kiu lau\u0306 preskrib'o'j de islam'o neniam dev'as est'i inter'romp'at'a. Oni mort'ig'is c\u0302iu'j'n kaj sen'kap'ig'is Kusam, tamen lau\u0306 legend'o li pren'is si'a'n kap'o'n en si'a'j'n man'o'j'n kaj descend'is en put'o'n, kiu ne'atend'it'e aper'is antau\u0306 li. Oni'dir'e li plu viv'as en paradiz'o. La s\u0302tup'form'a ceramik'a tomb'o's\u0302ton'o de Kusam ibn Abbas hav'as kvar tavol'o'j'n, kovr'it'a'j'n per relief'a'j majolik'a'j kahel'o'j kun tre ric\u0302'a plant-ornam'o. Sur la rand'o'j de la tomb'o's\u0302ton'o vid'ebl'as or'um'it'a'j skrib'aj\u0302'o'j el Koran'o kaj kurt'a'j instru'a'j sentenc'o'j pri la ag'o'j kaj el'dir'o'j de profet'o Mahometo (hadisoj). Super la pord'o de la mau\u0306zole'o oni skrib'is: \u201ePord'eg'o al paradiz'o est'as mal'ferm'it'a al c\u0302iu'j hom'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#001041", "text": "S\u0302ah'i-Zinda fakt'e est'as kre'aj\u0302'o de la arkitektur'a skol'o de Samarkando kaj Centr'a Azi'o dum ties form'ig\u0302'o kaj evolu'o."}, {"text_idx": "#001042", "text": "La mau\u0306zole'o de Hog\u0302a Danijar"}, {"text_idx": "#001043", "text": "La mau\u0306zole'o de Hog\u0302a Danijar est'as unu el la plej grav'a'j kult'lok'o'j en Samarkando. Grav'as, ke g\u0302i est'as egal'e respekt'at'a de islam'an'o'j, krist'an'o'j kaj hebre'o'j. Danijar, Daniil, Daniel est'as la nom'o'j de tiu sankt'ul'o. La sag\u0302'ec'o de Danielo est'as traktat'a kiel di'a donac'o pro pi'ec'o."}, {"text_idx": "#001044", "text": "Oni'dir'e li'a'j rest'aj\u0302'o'j est'is al'port'it'a'j kun grand'a honor'o al Samarkando lau\u0306 ordon'o de Amir Temur, por ke la urb'o ig\u0302'u grav'a religi'a centr'o. Kiam la karavan'o el 50 kamel'o'j al'proksim'ig\u0302'is al la urb'o, ne'atend'it'e ili c\u0302iu'j halt'is c\u0302e la bord'o de la river'o Sijob. Oni pren'is tio'n kiel bon'a'n sign'o'n kaj tie en'ter'ig'is la rest'aj\u0302'o'j'n de la sankt'ul'o. Post la en'ter'ig'o sur la sam'a lok'o ek's\u0302pruc'is akv'o'font'o. La samarkand'an'o'j uz'as g\u0302i'a'n akv'o'n g\u0302is nun, kred'ant'e je ties san'ig'a fort'o. Intern'e de la mau\u0306zole'o vid'ebl'as 18-metr'a tomb'o de Hog\u0302a Danijar, pri kies long'ec'o cirkul'as divers'a'j legend'o'j ..."}, {"text_idx": "#001045", "text": "Mirzo Ulugbek (ver'a nom'o Muhammad Taragaj, 1394-1449) fam'ig\u0302'is ne nur kiel la kre'int'o de astronomi'a skol'o en Samarkando, sed ankau\u0306 kiel la fond'int'o de la observatori'o, en kiu labor'is talent'a'j astronom'o'j Kaz'i-Zade Rum'i, Gijasuddin G\u0302ems\u0302id, Al'i Kus\u0302c\u0302i kaj ali'a'j. En 1428-1429 oni konstru'is la majest'a'n observatori'o'n, en kiu Ulugbek sukces'is instal'i tiu'temp'e la plej modern'a'j'n instrument'o'j'n. Kiel skrib'is Zahiriddin Babur, \u201esur la alt'aj\u0302'o Kuhak Mirzo Ulugbek konstru'ig'is alt'eg'a'n konstru'aj\u0302'o'n de la observatori'o por kompil'ad'o de la astronomi'a'j tabel'o'j\u201d. Lau\u0306 Babur g\u0302i est'is tri'etag\u0302'a cilindr'o'form'a konstru'aj\u0302'o, kovr'it'a per bel'eg'a'j kahel'o'j. G\u0302i'a diametr'o ampleks'is 46 metr'o'j'n, g\u0302i alt'is ne mal'pli ol 30 metr'o'j'n kaj en'hav'is grandioz'a'n instrument'o'n \u2013 marmor'a'n sekstant'o'n, per kiu oni observ'is sun'o'n, lun'o'n kaj planed'o'j'n."}, {"text_idx": "#001046", "text": "El'star'a ating'o de samarkandaj astronom'o'j sub la gvid'o de Ulugbek est'is la de ili kompil'it'a stel'a katalog'o Zig\u0302i Guragani (1437), kiu est'as kon'at'a kiel Stel'a'j tabel'o'j de Ulugbek. Ulugbek mem skrib'is: \u201eC\u0302io, kio'n observ'o'j kaj spert'o ek'sci'is pri la mov'ad'o de la planed'o'j, est'as trans'don'it'a por konserv'o al tiu c\u0302i libr'o\u201d. En la verk'o oni resum'is la baz'o'n de astronomi'a'j esplor'o'j, far'it'a'j de la orient'a'j scienc'ist'o'j dum mult'a'j jar'cent'o'j. Ties c\u0302ef'a valor'o konsist'as en tio, ke en la verk'o est'as determin'it'a'j la koordinat'o'j de 1018 stel'o'j. Ulugbek ankau\u0306 mal'kovr'is proksim'um'e 200 antau\u0306'e ne'kon'at'a'j'n stel'o'j'n. Dum kelk'a'j jar'cent'o'j la tabel'o'j est'is ne'super'ebl'a'j lau\u0306 preciz'ec'o."}, {"text_idx": "#001047", "text": "Lau\u0306'long'e de la strat'o'j de la c\u0302ef'urb'o Antananariv'o star'as bret'ar'o'j sur kiu'j est'as prezent'at'a'j kaj vend'at'a'j kompakt'a'j disk'o'j kun bunt'a'j album'sak'et'o'j. Amplif'il'o kaj televidileto montr'as prov'aj\u0302'o'n por log'i klient'o'j'n."}, {"text_idx": "#001048", "text": "Tem'as pri vend'ist'o'j de kontrau\u0306'leg\u0302'a'j kased'o'j kaj disk'o'j kun kant'o'j, film'o'j au\u0306 skec\u0302'o'j malagas'a'j kaj fremd'a'j. La lok'a'j original'o'j sam'temp'e vend'ig\u0302'as, kvin'obl'e pli kost'a'j ol la kontrau\u0306'leg\u0302'a'j produkt'aj\u0302'o'j, en butik'o'j. El Azi'o ven'as amas'e kopi'o'j de fremd'a'j produkt'aj\u0302'o'j. Apud'strat'a vend'ad'o furor'as pro tio, ke la plej mult'a'j pov'as ac\u0302et'i nur tio'n, kio mal'mult'e kost'as. Pro la alt'a profit'o rapid'e pli'ric\u0302'ig\u0302'as la \u201epirat'o'j\u201d, kiel oni nom'as tiu'j'n kopi'em'ul'o'j'n. La aper'o de la kompakt'a disk'o pli'facil'ig'is ili'a'n task'o'n. Sufic\u0302'as ja dispon'i pri komput'il'o kun gravur'il'o kaj pres'il'o por el'don'i tiom, kiom oni bezon'as."}, {"text_idx": "#001050", "text": "Ver'a s\u0302tel'ist'a ret'o dis'send'as la kopi'it'a'j'n disk'o'j'n tra la land'o. Plej strang'as tio, ke film'o apenau\u0306 projekci'at'a en kin'ej'o jam ac\u0302et'ebl'as c\u0302e ne'rajt'a vend'ist'o ec\u0302 en for'a kamp'ar'o de la provinc'o! Simpl'as la klar'ig'o: iu el la produkt'ant'o'j s\u0302at'as akir'i pli da profit'o kaj kas\u0302'e ofert'as al kopi'em'ul'o'j la matric'o'n de la film'o. Tial kelk'a'j art'ist'o'j prefer'as rezign'i pri fam'ig\u0302'o kaj atend'as la oportun'a'n moment'o'n por mem'produkt'i anstatau\u0306 est'i vor'at'a'j de profesi'a produkt'ant'o. Tamen fakt'o ne'refut'ebl'a est'as la (ebl'e sol'a) pozitiv'a flank'o de kopi'ad'o: la rapid'eg'a dis'kon'ig'o kaj dis'fam'ig'o de nov'a'j talent'ul'o'j tra la tut'a land'o. Ceter'e, la g\u0302is'nun'a kopi'rajt'o koncern'as nur la lok'a'j'n produkt'aj\u0302'o'j'n, ebl'ig'ant'e al la vend'ist'o'j kopi'i kaj vend'i art'ist'a'n artikl'o'n el ekster'land'o."}, {"text_idx": "#001053", "text": "C\u0302ef'a font'o de program'o'j kaj fremd'a'j kant'o'j est'as la ret-el's\u0302ut'ad'o, dum film'o'j akir'ebl'as dank'e al per'satelit'a televid'kanal'o. En'prizon'ig'ad'o de la delikt'ul'o'j ne for'ig'os la s\u0302tel'kopi'ad'o'n, c\u0302ar la kvalit'o est'as ne c\u0302iam la traf'a argument'o antau\u0306 mizer'eg'a konsum'ant'o. Ceter'e, apenau\u0306 percept'ebl'as la kvalit'a diferenc'o kompar'e al la original'o."}, {"text_idx": "#001054", "text": "Mi'n tre konstern'is la bat'o'j sub la zon'o de Gerrit Berveling kontrau\u0306 la kandidat'ig'o por la Nobel'premi'o pri pac'o de la konservativ'a (?) parlament'an'in'o Ayaan Hirsi Al'i (MONATO 2006/3, p. 11). Mank'as konvink'a'j argument'o'j, abund'as vort'o'j kaj esprim'o'j nutr'it'a'j de negativ'a'j emoci'o'j."}, {"text_idx": "#001055", "text": "Ne grav'as sci'i, c\u0302u oni pov'as cirkumcid'i vir'in'o'n au\u0306 ne, grav'as la pac'em'a batal'o de viktim'o kontrau\u0306 tiu grav'a mutil'o. Krom'e, en intervju'o s\u0302i akcent'is, ke tem'as pri origin'e afrik'a kaj do ne islam'a kutim'o. Tamen s\u0302i firm'e batal'as kontrau\u0306 la sub'prem'ad'o de la vir'in'o en divers'a'j islam'a'j kultur'o'j. S\u0302i kaj Theo van Gogh sur'baz'e de esprim'liber'o klar'ig'is si'a'n opini'o'n pri cert'a'j aspekt'o'j de islam'o. Se vi au\u0306 mi ne plu rajt'as esprim'liber'e klar'ig'i propr'a'n opini'o'n, ni tuj for'j\u0302et'u la akir'aj\u0302'o'j'n de la kler'ism'o kaj de la demokrati'o. Krom'e c\u0302iu, kiu opini'as, ke oni insult'is au\u0306 provok'is li'n, rajt'as plend'i en (inter'naci'a) tribunal'o."}, {"text_idx": "#001056", "text": "La nederlandaj gazet'ar'o kaj televid'o mal'kovr'as klar'e, kio'n ver'e mal's\u0302at'as mult'a'j nederland'an'o'j pri Hirsi Al'i. Unu'e, s\u0302i kaj Theo mal'kas\u0302'e dir'as, kio'n ili'a'j sam'land'an'o'j pens'as, sed pro histori'a'j kial'o'j (la tiel nom'at'a sen'lim'a nederlanda toler'em'o) ne kurag\u0302'as lau\u0306t'e esprim'i. La plej grav'a kial'o tamen est'as, ke Ayaan ig\u0302'is \u201ereligi'a mal'fidel'ul'in'o\u201d. Mult'o'n an'o'j de religi'o pov'as pardon'i, sed ateism'o'n ... Imag'u, ateist'o, kiu'n oni kandidat'ig'as por la Nobel'premi'o pri pac'o. Sufic\u0302'as rigard'i nom'o'j'n kiel Henry Kissinger, Yasser Arafat, Wangari Maathai au\u0306 Lech Wa\u0142e\u0328sa por konstat'i, ke Berveling ebl'e prav'as. Anstatau\u0306 Hirsi Al'i oni kandidat'ig'u la \u201epi'a'n\u201d Condoleezza Rice. Oni lau\u0306d'as s\u0302i'a'j'n insult'o'j'n kaj provok'o'j'n kontrau\u0306 la Inter'naci'a Rajtaro, aplau\u0306d'as por la bombard'ad'o'j kontrau\u0306 sen'kulp'a'j civit'an'o'j de islam'a'j land'o'j kaj pardon'as la turment'o'j'n kontrau\u0306 \u201eteror'ist'o'j\u201d en koncentr'ej'o'j, kiel tiu'j en Guantanamo, Abu Ghraib, ktp, ktp."}, {"text_idx": "#001057", "text": "Al'don'e kelk'a'j sag\u0302'a'j vort'o'j de Salm'a'n Rushdie: \u201eEn la nom'o de di'o, iom'et'e ni mal'ferm'u la kosm'o'n!\u201d"}, {"text_idx": "#001058", "text": "La karikatur'o'j: kalumni'o, koler'o kaj iom da kompren'o"}, {"text_idx": "#001059", "text": "Vi vol'as el'don'i la karikatur'o'j'n en ni'a gazet'o, c\u0302u ne? Ver'e! C\u0302u vi ne pens'as, ke ni embaras'ig\u0302'os? Ne! Ni est'as dan'a gazet'o. Kiu leg'as la dan'a'n? Neni'u ekster Dani'o iam ec\u0302 au\u0306d'os pri tio. (El la gazet'o Jerusalem Post)"}, {"text_idx": "#001060", "text": "Oni ne sci'as, c\u0302u okaz'is simil'a inter'parol'o antau\u0306 la 30a de septembr'o 2005, kiam la c\u0302ef'redaktor'o de la dan'a gazet'o Jyllands-Post'e'n permes'is el'don'i 12 karikatur'o'j'n pri la profet'o Muhamado, desegn'aj\u0302'o'j, kiu'j simpl'e pro tio, ke ili bild'ig'is la profet'o'n, ofend'is islam'an'o'j'n tra la tut'a mond'o."}, {"text_idx": "#001061", "text": "Tamen, kiu nun dub'as pri la mal'ver'o de la supoz'o, ke neni'u ekster Dani'o iam ec\u0302 au\u0306d'os pri tio? Tiu c\u0302i trankvil'a, ne tre kon'at'a land'et'o, kun log\u0302'ant'ar'o de 5,3 milion'o'j, antau\u0306'e fam'ig\u0302'is plej'part'e pro la verk'ist'o H. C. Andersen, la mar'vir'in'et'o, la Tivoli-g\u0302arden'o'j, elit'a'j mebl'o'j kaj bon'gust'a'j pork'aj\u0302'o'j, lakt'aj\u0302'o'j kaj buter'pan'o'j. Sed nun, pro la karikatur'o'j, c\u0302iu au\u0306d'is pri Dani'o."}, {"text_idx": "#001062", "text": "La publik'ig'o de la karikatur'o'j ek'ig'is event'o'j'n, kiu'j kulmin'is en manifestaci'o'j en mult'a'j land'o'j de la mond'o kaj ekzamen'ig'is hom'a'j'n rajt'o'j'n kaj liber'a'n esprim'ad'o'n. Ekzempl'e jam la 19an de oktobr'o 2005 ambasador'o'j de islam'a'j land'o'j skrib'e plend'is al la dan'a c\u0302ef'ministr'o Anders Fogh Rasmussen pro la karikatur'o'j. Tiu skrib'e respond'is: \u201eLa liber'a esprim'o mem est'as la fundament'o de la dan'a demokrati'o. Tiu liber'a esprim'o est'as tre ampleks'a, kaj la dan'a reg'ist'ar'o ne pov'as influ'i la gazet'ar'o'n.\u201d"}, {"text_idx": "#001063", "text": "La 23an de oktobr'o tri ne-reg'ist'ar'a'j parti'o'j propon'is al la c\u0302ef'ministr'o, ke li renkont'u la ambasador'o'j'n por diskut'i la kriz'o'n. Rasmussen rifuz'is, klar'ig'ant'e, ke la afer'o tem'as pri fundament'a'j princip'o'j kaj do ne tau\u0306g'as kun'ven'i. La 15an de novembr'o la mond'a asoci'o de gazet'o'j WAN (World Association of Newspapers) kritik'is la islam'a'n konferenc'o'n pro ties fort'a kritik'o kontrau\u0306 Jyllands-Post'e'n."}, {"text_idx": "#001064", "text": "Inter novembr'o kaj januar'o la situaci'o akr'ig\u0302'is. Islam'an'o'j postul'is, ke la redaktor'o pardon'pet'u: tiu, bedau\u0306r'ant'e la dolor'o'n, kiu'n islam'an'o'j sent'is, tamen insist'is, ke li rajt'is publik'ig'i la karikatur'o'j'n. Kelk'a'j dan'a'j imam'o'j prezent'is la afer'o'n al koleg'o'j kaj au\u0306toritat'o'j en si'a'j de'ven'land'o'j, uz'ant'e ankau\u0306 ali'a'j'n karikatur'o'j'n ol tiu'j'n de Jyllands-Post'e'n, kaj tiel inter'naci'ig\u0302'is la afer'o."}, {"text_idx": "#001065", "text": "En Dani'o strec\u0302'ig\u0302'is la politik'a etos'o, malgrau\u0306 pac'ig'et'a'j propon'o'j flank'e de la gazet'o, la c\u0302ef'ministr'o kaj reprezent'ant'o'j de la islam'an'o'j. La prezid'ant'in'o de la Dan'a Popol'a Parti'o, Pi'a Kj\u00e6rsga\u030ard, tamen akuz'is la Islam'a'n Asoci'o'n pri s\u0302tat'perfid'o kaj la asoci'o proces'is kontrau\u0306 s\u0302i pri kalumni'o."}, {"text_idx": "#001066", "text": "Fin'e sen'pacienc'ig\u0302'is la islam'an'a komun'um'o kaj tut'mond'e koler'is kaj tumult'is. Sekv'is per'fort'o'j kaj tre publik'a'j manifestaci'o'j. Malgrau\u0306 tio, ke la situaci'o en Dani'o trankvil'ig\u0302'is, la etn'a'j dan'o'j kaj la 200 000 islam'an'o'j en la land'o tim'as la sekv'o'j'n."}, {"text_idx": "#001067", "text": "Dani'o part'o'pren'is la tiel nom'at'a'n kontrau\u0306'teror'ism'a'n milit'o'n post la 11a de septembr'o 2001, sed dan'o'j kred'is g\u0302i'n tre for'a, mal'proksim'a afer'o: teror'ism'a'n atak'o'n en Dani'o ili taks'is apenau\u0306 ver's\u0302ajn'a. Tamen, vid'int'e en la televid'o inter'ali'e la brul'ig'o'n de dan'a'j flag'o'j \u2013 flag'o, kiu por islam'an'o'j far'ig\u0302'is simbol'o de mal'just'a milit'o kontrau\u0306 la islam'a komun'um'o \u2013 nun dan'o'j kompren'as, ke ankau\u0306 ili log\u0302'as en la mond'a vilag\u0302'eg'o."}, {"text_idx": "#001068", "text": "G\u0302is nun okaz'is neni'a mal'bon'o en Dani'o kaj, fakt'e, rezult'ig\u0302'is io pozitiv'a. Unu'e, oni mult'e parol'as pri la princip'o kaj la signif'o de liber'a esprim'o. Unu el la plej uz'at'a'j vort'o'j en la dan'a lingv'o far'ig\u0302'is \u201edialog'o\u201d, kaj la amas'komunik'il'o'j dedic\u0302'is mult'e da temp'o kaj spac'o al la tem'ar'o. Du'e, kresk'as interes'o pri la kultur'o kaj la religi'o de la tiel nom'at'a'j nov'a'j dan'o'j. En libr'ej'o'j ne rest'as ekzempler'o'j de la Koran'o kaj grup'o de jun'a'j islam'an'o'j propon'as vizit'i dan'a'j'n klub'o'j'n kaj famili'o'j'n por klar'ig'i pri si'a'j religi'o kaj kultur'o."}, {"text_idx": "#001069", "text": "Ali'flank'e okaz'as ankau\u0306 io mal'pli pozitiv'a. Lau\u0306 opini'o-sond'o'j perd'as sub'ten'o'n la social'demokrat'o'j, dum gajn'as la ksenofobi'a Dan'a Popol'a Parti'o. Tim'i kaj est'ont'ec'o'n kaj fremd'ul'o'j'n est'as kun'miks'aj\u0302'o dang\u0302er'a."}, {"text_idx": "#001070", "text": "En MONATO 3/2006, p. 20-21, Donald Broadribb pren'is libr'o'n kiel pretekst'o'n por filozofi'um'i pri la rilat'o'j inter kultur'o kaj lingv'o, pri fonologi'a'j problem'o'j kaj la diferenc'o'j inter traduk'ad'o kaj interpret'ad'o. La redakci'o don'is fot'o'n pri libr'o-kovr'il'o kaj c\u0302e la fin'o de la tekst'o felic\u0302'e ec\u0302 la bibliografi'a'j'n inform'o'j'n. Pri la en'hav'o de la libr'o oni ek'sci'is neni'o'n, nek la trakt'it'a'j'n tem'o'j'n, nek la nom'o'j'n de la au\u0306tor'o'j."}, {"text_idx": "#001071", "text": "Tio est'as mis'trakt'o de la organiz'int'o'j kaj kontribu'int'o'j de tre alt'kvalit'a simpozi'o, kiu real'ig\u0302'is en Gotenburgo. Ja est'as kon'at'e, ke nur mal'mult'a'j esperant'ist'o'j interes'ig\u0302'as pri fak'a'j tem'o'j, kaj fak'libr'o'j pro tio tre mal'bon'e vend'ig\u0302'as. Des pli la recenz'o'j est'u alt'kvalit'a'j kaj inform'o'don'a'j. Se oni sekv'as la difin'o'n de \u201erecenz/i\u201d en NPIV, recenz/o ja dev'us en'hav'i \u201emal'long'a'n kritik'a'n raport'o'n pri iu verk'o\u201d. Do, unu'e oni dev'as honest'e inform'i pri la en'hav'o de la verk'o kaj nur post'e kritik'u, (mal)lau\u0306d'u, filozofi'um'u ktp. C\u0302ar la recenz'int'o ne plen'um'is si'a'n task'o'n (mir'ig'e, c\u0302ar pri li'a kapabl'o mi ne dub'as), mi menci'as la c\u0302apitr'o'j'n de la (ne)recenz'it'a volum'o:"}, {"text_idx": "#001073", "text": "Ek'de 1991 en Au\u0306strio kaj c\u0302irkau\u0306'a'j land'o'j la min'ist'a tine'o (Cameraria ohridella) c\u0302iu'n somer'o'n brun'ig'as la foli'o'j'n de hipokas\u0302tan'o'j. La parazit'o, hav'ant'e en la jar'o tri g\u0302is kvar generaci'o'j'n, rapid'e pli'mult'ig\u0302'as, tamen pro g\u0302i mort'is g\u0302is nun neni'u arb'o."}, {"text_idx": "#001074", "text": "Nun ali'a papili'o mort'ig'e minac'as la ale'o-arb'o'j'n en Vieno. La blu'kribr'il'a rau\u0306p'o (Zeuzera pyrina) atak'is cent'o'j'n da arb'o'j, precip'e fraksen'o'j'n. La damag\u0302'ul'o dis'vast'ig\u0302'is c\u0302ef'e en la jar'o 2003, kiam la somer'o est'is tre varm'a. Mult'e da arb'o'j est'as nun tiom mal'fort'a'j kaj fal'em'a'j, ke oni dev'as for'seg'i ili'n. Por neni'ig'i la rau\u0306p'o'j'n oni brul'ig'as la lign'o'n kaj re'plant'os ali'a'j'n, pli rezist'em'a'j'n ale'o-arb'o'j'n."}, {"text_idx": "#001076", "text": "La dau\u0306r'a kresk'ad'o de naft'o'prez'o'j konsci'ig'as hom'o'j'n, apart'e okcident'an'o'j'n, ke tiu c\u0302i krud'material'o est'as alt'valor'a kaj sam'temp'e rar'a krud'material'o. C\u0302u jen la fin'o de la ekonomi'o baz'it'a sur naft'o?"}, {"text_idx": "#001077", "text": "La nun'a'n pli'alt'ig\u0302'ad'o'n de naft'o'prez'o'j part'e klar'ig'as nun'a'j politik'a'j kaj natur'a'j mal'facil'aj\u0302'o'j, nom'e la milit'o en Irako, politik'a mal'kviet'o en Venezuelo, kaj last'e la uragan'o, kiu ruin'ig'is la sud'a'j'n s\u0302tat'o'j'n de Uson'o. Sed ankau\u0306 struktur'a'j cirkonstanc'o'j, pli kaj pli fort'ig\u0302'ont'a'j, klar'ig'as la situaci'o'n, nom'e la ekonomi'a dis'volv'ig\u0302'o de C\u0302ini'o, Barato kaj Brazilo, kaj la dau\u0306r'a alt'a nivel'o de konsum'ad'o en evolu'int'a'j land'o'j. Krom'e, oni ne plu mal'kovr'is grav'a'j'n naft'o'rezerv'o'j'n de tri'dek'o da jar'o'j kaj la nun'a'j el'trov'o'j ne kompens'as la kresk'o'n de la tut'mond'a postul'ad'o."}, {"text_idx": "#001078", "text": "Kvankam tio est'as varm'e disput'at'a afer'o, pli kaj pli da fak'ul'o'j, reg'ist'ar'o'j kaj ec\u0302 petrol'firma'o'j publik'e agnosk'as, ke nun ven'as temp'o de dau\u0306r'e mult'e'kost'a naft'o. Jam juni'e 2004, raport'o de la franc'a reg'ist'ar'o unu'a'foj'e asert'is la ne'evit'ebl'o'n de evolu'o tia. Post Shell [s\u0302el] en 2004, la firma'o Texaco [tek'sak'o] atent'ig'is en septembr'o 2005 pri dau\u0306r'e alt'a'j naft'o'prez'o'j, c\u0302ar la postul'ad'o jam kresk'as pli rapid'e ol la propon'ad'o. Cert'e ne est'as hazard'o, ke la uson'a reg'ist'ar'o nun reg'as tri kvar'on'o'j'n de la mond'a'j naft'o'rezerv'o'j, c\u0302u per alianc'o, c\u0302u per'fort'e, tra la milit'o en Irako, c\u0302e'est'o de soldat'o'j en mez'a Azi'o, konstru'ad'o de naft'o'dukt'o de Azerbajg\u0302ano al Turki'o, politik'a'j prem'o'j al Venezuelo kaj Irano ktp. C\u0302u ali'a'j energi'font'o'j kapabl'os proviz'i ni'n per abund'a kaj mal'mult'e'kost'a energi'o?"}, {"text_idx": "#001079", "text": "Esper'o nun kus\u0302'as en alternativ'a'j energi'font'o'j, c\u0302ef'e re'nov'ig'ebl'a'j. Cert'e, oni pov'us ekspluat'ad'i bitum'a'j'n sabl'o'j'n (c\u0302ef'e en Kanado), sed la el'tir'ad'o de tia naft'o est'as tre energi'kost'a, c\u0302ar g\u0302i konsum'as grand'eg'a'j'n kvant'o'j'n da gas'o. Esper'o'plen'a solv'o est'as la tiel nom'at'a vegetal'a brul'aj\u0302'o el kultiv'a'j plant'o'j, apart'e ole'o'nap'o (sed c\u0302i'a'j plant'o'j tau\u0306g'as, ec\u0302 plant'a rub'aj\u0302'o kaj uz'it'a frit-ole'o). Franci'o, iam'a el'star'a produkt'ant'o de vegetal'a'j brul'aj\u0302'o'j, intenc'as re'lanc\u0302'i larg\u0302'skal'a'n produkt'ad'o'n. Sed est'is jam kalkul'it'e, ke la anstatau\u0306'ig'o de klasik'a benzin'o per vegetal'a benzin'o en Franci'o uz'us almenau\u0306 du tri'on'o'j'n de la land'a agrikultur'a teren'o! Lau\u0306 Eu\u0306rop'a Komision'o c\u0302irkau\u0306 10-15 % de la agrikultur'a'j teren'o'j en Eu\u0306rop'o pov'us est'i dedic\u0302'it'a'j al ole'o'nap'o, proviz'ant'e c\u0302irkau\u0306 20 % de la brul'aj\u0302'o konsum'at'a de la trafik'o eu\u0306rop'a. Lim'ig'o al la ole'o'nap'a kultiv'ad'o est'as la neces'o nutr'i hom'o'j'n, inkluziv'e vetur'ant'o'j'n."}, {"text_idx": "#001080", "text": "C\u0302u nukle'a energi'o est'us solv'o? De'nov'e, la nombr'o de nukle'a'j central'o'j neces'a'j est'us tiel alt'a, ke la kon'at'a'j rezerv'o'j de urani'o est'us konsum'it'a'j post 20-30 jar'o'j, ec\u0302 se oni ne atent'as la mank'o'n de akv'o por mal'varm'ig'i la reaktor'o'j'n kaj la trakt'ad'o'n de tiom alt'a kvant'o de radioaktiv'a rub'aj\u0302'o. Sam'e, vent'a kaj sun'a energi'o'j hav'as si'a'n lim'ig'o'n kaj ne anstatau\u0306'os naft'o'n."}, {"text_idx": "#001081", "text": "Mirakl'a energi-font'o s\u0302ajn'e est'as hidrogen'o. Hidrogen'o est'as brul'aj\u0302'o tiel tau\u0306g'a kaj efik'a kiel naft'o, kaj la tiel nom'at'a \u201ehidrogen'a ekonomi'o\u201d est'as ja aktual'e plej lau\u0306'mod'a. La uson'a prezid'ant'o Bush [bus\u0302] jam esprim'is si'a'n interes'o'n pri tia ekonomi'o. Sed hidrogen'o ne est'as energi'font'o, nur energi'stok'il'o: sen'miks'a'n hidrogen'o'n oni tir'as el akv'o per energi'kost'a procez'o. Krom'e, tiu'cel'e oni bezon'as pur'eg'a'n akv'o'n, kies produkt'ad'o ankau\u0306 postul'as grand'a'n kvant'o'n da energi'o. La neces'a energi'font'o est'us au\u0306 elektr'o (nukle'a, akv'a, sun'a, vent'a), au\u0306 naft'o. Se c\u0302iu'j uson'a'j vetur'il'o'j funkci'us per hidrogen'o, la uson'a konsum'ad'o de akv'o pli'alt'ig\u0302'us je 10 % en land'o kie tia konsum'ad'o jam est'as alt'eg'a. Hidrogen'o ver's\u0302ajn'e long'e rest'os mult'e'kost'a brul'aj\u0302'o, ne oft'e uz'at'a pro lim'ig'o de baz'a'j energi'font'o'j."}, {"text_idx": "#001082", "text": "Fin'fin'e rest'as pli'efik'ig'o de la energi'uz'ad'o. Tio est'as ja grav'a \u201efont'o de energi'o\u201d, g\u0302ust'e dir'it'e de \u201ene'energi'o\u201d. La nun'a'j teknik'o'j jam help'as ating'i grav'a'j'n rezult'o'j'n kaj ebl'us kvar'on'ig'i la mond'a'n konsum'ad'o'n de energi'o. Tiel nom'at'a'j hibrid'a'j vetur'il'o'j, hav'ant'a'j benzin'a'n kaj elektr'a'n motor'o'j'n, jam s\u0302par'as tri'on'o'n de la neces'a benzin'o. Pliperfektigitaj solv'o'j ebl'ig'as fabrik'i au\u0306t'o'j'n, kiu'j konsum'ad'as nur 1 g\u0302is 2 litr'o'j'n da benzin'o en 100 km, sed ili'a kost'o est'as alt'eg'a."}, {"text_idx": "#001083", "text": "Neni'u energi'o pov'os sol'a anstatau\u0306'i naft'o'n. Ver's\u0302ajn'e la solv'o est'os miks'o de tiu'j c\u0302i energi'font'o'j kaj energi's\u0302par'o'j. Al la hom'ar'o ne tuj mank'os energi'o, sed cert'as, ke la epok'o de mal'mult'e'kost'a energi'o baldau\u0306 fin'ig\u0302'os. Transport'ad'o de var'o'j tra la mond'o kaj sen'c\u0302es'a vetur'ad'o iom post iom mal'kresk'ad'os. Tio evident'ig'as, ke la mal's\u0302par'em'a viv'stil'o kiel la nun'a okcident'a profund'e s\u0302ang\u0302'ig\u0302'os kaj s\u0302ang\u0302'end'os dum la ven'ont'a'j jar'dek'o'j. Tio pov'us signal'i la komenc'o'n de mond'a ekonomi'a katastrof'o, sed ankau\u0306 pov'as est'i okaz'o raci'ig'i kaj re'hom'ig'i ni'a'n ekonomi'a'n sistem'o'n."}, {"text_idx": "#001084", "text": "Mez'e de mart'o la gazet'ar'o anonc'is la mal'aper'o'n de Ram Bahadur Bamjan, ali'nom'at'a \u201ela mal'grand'a Budh'o\u201d. Iom post'e BBC anonc'is, ke Bed Bahadur Lam'a, prezid'ant'o de la budh'an'a asoci'o Om Namo Buddh'a Tapaswi Sewa Samiti parol'is kun li, kaj ke li dir'is, ke li'a'j ge'patr'o'j ne tim'u, kaj ke li re'ven'os post 6 jar'o'j. La jen'a'n artikol'o'n skrib'is nepala kun'labor'ant'o de MONATO kelk'a'j'n tag'o'j'n antau\u0306 la mal'aper'o de la knab'o."}, {"text_idx": "#001085", "text": "En la vilag\u0302'o Ratanapuri de la Bar'a-distrikt'o, kiu situ'as preskau\u0306 100 km sud'e de Katmando, dau\u0306r'as la medit'ad'o de 16-jar'a knab'o. Li'a nom'o est'as Ram Bahadur Bamjan'. Li silent'e sid'as sub arb'o kun si'a'j krur'o'j kruc'it'a'j de la 17a de maj'o 2005. Li nek parol'as, nek star'as, nek mang\u0302'as, nek trink'as ec\u0302 akv'o'n. Li nur sid'as kun ferm'it'a'j okul'o'j kaj ferm'it'a bus\u0302'o. Li medit'as. Li est'as vest'it'a nur en blank'a s\u0302al'o. Li'a'j long'eg'a'j har'o'j kovr'as li'a'j'n okul'o'j'n. Mult'a'j hom'o'j vizit'as la lok'o'n kaj, vid'ant'e li'n, don'is al li la nom'o'n \u201ela mal'grand'a Budh'o\u201d."}, {"text_idx": "#001086", "text": "Antau\u0306 pli-mal'pli 2600 jar'o'j ankau\u0306 la Grand'a Budh'o, for'las'int'e si'a'n palac'o'n kaj famili'an'o'j'n medit'ad'is sam'e. Budh'o ating'is la nirvan'a'n stat'o'n medit'int'e dum long'a temp'o."}, {"text_idx": "#001087", "text": "Ram Bahadur Bamjan' vizit'is Lumbin'i, kiu est'as 250 km okcident'e de Bar'a, kaj li komenc'is medit'ad'i re'ven'int'e de Lumbin'i. Li jam medit'as nun nau\u0306 monat'o'j'n kaj vol'as dau\u0306r'ig'i dum 6 jar'o'j. Li'a patr'in'o ankau\u0306 nom'ig\u0302'as Mayadevi, sam'e kiel la patr'in'o de Budh'o nom'ig\u0302'is Mayadevi. Li'a patr'in'o sven'is, sed la knab'o vol'as medit'i ses jar'o'j'n kaj ating'i la grand'a'n nirvan'o'n, sam'e kiel Gotam'o Budh'o ating'is nirvan'o'n antau\u0306 2600 jar'o'j."}, {"text_idx": "#001088", "text": "Li est'as la kvin'a fil'o de Mayadevi, kiu hav'as sep fil'o'j'n. C\u0302iu'tag'e mult'a'j hom'o'j vizit'as la lok'o'n. Oni nur pov'as vid'i li'n de 50 metr'o'j, c\u0302ar mult'a'j vizit'as li'n, kaj li'a'j famili'an'o'j arang\u0302'as c\u0302io'n tiel, ke la hom'o'j ne g\u0302en'os li'n. Oni dir'as, li nur parol'is au\u0306 kri'is unu foj'o'n, kiam serpent'o mord'is li'n."}, {"text_idx": "#001089", "text": "Kurac'ist'o'j kaj scienc'ist'o'j vol'as diagnoz'i li'n sen g\u0302en'i al li'a medit'ad'o. Sed kiel? Tio est'as ver'a defi'o. Kiam ribel'o'j de'nov'e g\u0302en'os, kiel oft'e okaz'as en Nepalo, ebl'e la knab'o trov'os nov'a'n metod'o'n por pac'o kaj amik'ec'o. Ebl'e iam li est'os pli grand'a Budh'o!"}, {"text_idx": "#001090", "text": "La sloven'a s\u0302tat'prezid'ant'o Janez Drnovs\u030cek, politik'e aktiv'a dum 20 jar'o'j, ek'ir'is lau\u0306 nov'a voj'o. Operaci'it'a pro kancer'o kaj ne tut'e kurac'it'a, li decid'is turn'i si'n al alternativ'a viv'manier'o."}, {"text_idx": "#001091", "text": "Nun Drnovs\u030cek, kiu prezid'is Jugoslavion en 1989 kaj 1990 kaj inter 1992 kaj 2002 la sloven'a'n reg'ist'ar'o'n kaj en tiu c\u0302i jar'o far'ig\u0302'is s\u0302tat'prezid'ant'o, viv'as en kamp'ar'a dom'o kaj nutr'as si'n lau\u0306 san'ig'a'j metod'o'j. Tiel li intenc'as kontrau\u0306'batal'i la mal'san'o'n per la propr'a psik'o."}, {"text_idx": "#001092", "text": "Tamen sam'temp'e li uz'as si'a'n pozici'o'n por divers'a'j human'ism'a'j entrepren'o'j. Li iniciat'is inter'trakt'o'j'n inter la serb'a reg'ist'ar'o kaj kosov'an'o'j; li engag\u0302'ig\u0302'is por help'i la en'dang\u0302er'ig'it'a'n popol'o'n de Darfur en Sudano star'ig'i tend'ar'o'n por rifug\u0302'int'o'j; kaj li klopod'is ven'ig'i al inter'trakt'o'j en Sloveni'o la sudan'an reg'ist'ar'o'n kaj reprezent'ant'o'j'n de la ribel'ant'o'j."}, {"text_idx": "#001093", "text": "En Sloveni'o li fond'is mov'ad'o'n por just'ec'o kaj evolu'o kiel ne'reg'ist'ar'a'n organiz'aj\u0302'o'n. Li vizit'is Israelon, kie li renkont'ig\u0302'is kaj kun jud'a'j kaj kun palestinaj gvid'ant'o'j kaj klopod'is persvad'i ili'n plu inter'trakt'i por trov'i pac'a'n inter'konsent'o'n."}, {"text_idx": "#001096", "text": "Konstern'is mi'n en MONATO 2006/3, p. 11, la artikol'o \u201eMal'pac'ig'a pac'premi'o\u201d. La \u201ekrim'o\u201d de Ajaan Hirsi Al'i, kiu'n oni kandidat'ig'is por la Nobel'premi'o pri pac'o, est'as lau\u0306 Gerrit Berveling s\u0302i'a batal'ad'o kontrau\u0306 islam'o, precip'e pro vagin'a mutil'o de jun'a'j knab'in'o'j. Ec\u0302 se islam'o ne kulp'as pri la ekzist'o de tiu hont'ind'a kutim'o (per egiptaj mumi'o'j est'as rivel'it'e, ke oni praktik'is tiu'n operaci'o'n long'a'temp'e antau\u0306 la nask'ig\u0302'o de Mahometo), kial g\u0302i ne lukt'is kaj ne lukt'as por for'ig'i tiu'n mal'human'a'n kutim'o'n? C\u0302u Berveling sci'as neni'o'n pri la real'aj\u0302'o'j de la mond'o? Mi konsil'as al li la leg'ad'o'n de la verk'o de Suad Viv'brul'ig'it'a (honor'krim'o), el'don'it'a de Sat."}, {"text_idx": "#001097", "text": "Alban'o'j konserv'as mult'a'j'n pagan'a'j'n rit'o'j'n. Ekzempl'e, sur c\u0302iu nov'e konstru'it'a dom'o ili pend'ig'as marionet'o'n, ajl'o-bul'bar'o'n au\u0306 huf-fer'aj\u0302'o'n. Ili celebr'as ankau\u0306 kelk'a'j'n antau\u0306'krist'an'a'j'n fest'o'tag'o'j'n: unu el ili est'as la Tag'o de la Somer'o la 14an de mart'o. La dat'o signif'as por alban'o'j nov'a'n sezon'o'n de agrikultur'a produkt'ad'o kaj tiel rilat'as al la g\u0302oj'o de la viv'o."}, {"text_idx": "#001098", "text": "Antau\u0306'e tiu'n tag'o'n fest'is c\u0302ef'e la civit'an'o'j de Elbasan, en centr'a Albanio, sed en 2006 la tag'o'n fest'is la tut'a land'o, kaj special'e la c\u0302ef'urb'o Tiran'o. Oni piknik'is, kolekt'is flor'o'j'n kaj far'is el ili kron'o'j'n. Krom'e oni prepar'is dolc\u0302'aj\u0302'o'j'n, inkluziv'e de ballokume [balokume], special'aj\u0302'o de Elbasan. C\u0302i-jar'e en Tiran'o est'is arang\u0302'it'a'j divers'a'j aktiv'aj\u0302'o'j, ne nur kuir'art'a'j, sed ankau\u0306 sport'a'j, danc'a'j, etnografi'a'j kaj muzik'a'j."}, {"text_idx": "#001099", "text": "Ne pov'as mi ne re'ag'i al part'o de la artikol'o de Gerrit Berveling. Li skrib'is: \u201egrav'a mutil'o de la vagin'o, part'a for'tranc\u0302'o de la vagin'a'j lip'o'j\u201d. Mi g\u0302ust'ig'as: Tem'as pri kutim'o de iu'j popol'o'j pri rit'a for'tranc\u0302'o de la klitor'o kaj kelk'foj'e ankau\u0306 de la et'a'j lip'o'j, por for'pren'i de la est'ont'a vir'in'o la seks'a'n g\u0302u'ad'o'n kaj konserv'i s\u0302i'n fidel'a al la edz'o. Por mi, vir'in'o, tio est'as grav'a sufer'ig'a mutil'ad'o. Mi nur pov'as gratul'i al sinjor'in'o Hirsi Al'i, kiu atak'as tiu'n mis'ag'ad'o'n."}, {"text_idx": "#001100", "text": "La recenz'o pri Aventur'o'j de la brav'a soldat'o S\u0302vejk dum la mond'milit'o (MONATO 2006/2, p. 24) est'as tre sag\u0302'a. Mi mi'a'vic'e rekomend'os tiu'n legend'a'n libr'o'n al c\u0302iu'j mi'a'j kon'at'o'j en la mond'o, kaj mi gratul'as al la recenz'ant'o kaj traduk'int'o."}, {"text_idx": "#001101", "text": "En 1978 la uson'a parlament'o, la t.n. \u201eKongres'o\u201d, aprob'is la leg\u0302'o'n Spion'ad'o per Ekster'land'a Gvat'ad'o. G\u0302i permes'as al la reg'ist'ar'o inter'ven'i en fremd'land'a komunik'ad'o sen ajn'a tribunal'a mandat'o."}, {"text_idx": "#001102", "text": "Komenc'e la leg\u0302'o cel'is nur tele'komunik'ad'a'j'n kompani'o'j'n kaj ne mult'e tus\u0302'is la inter'naci'a'n komerc'o'n au\u0306 individu'o'j'n. Inter'temp'e s\u0302ang\u0302'ig\u0302'is la situaci'o, c\u0302ef'e pro Inter'ret'o, sed ankau\u0306 pro tim'o pri teror'ism'o. La leg\u0302'o pli vast'e aplik'ig\u0302'as, tiel ke kritik'ist'o'j de la uson'a prezid'ant'o Georg'e Bush akuz'as li'n respond'ec'i pri kontrau\u0306'leg\u0302'a tiran'a s\u0302tat'o."}, {"text_idx": "#001103", "text": "Mult'a'j firma'o'j ric\u0302'ig\u0302'is pro la spion'ad'a leg\u0302'o, proviz'ant'e reg'ist'ar'a'j'n departement'o'j'n kaj la milit'ist'ar'o'n per ekip'aj\u0302'o'j, per kiu'j ebl'as gvat'i privat'a'j'n civit'an'o'j'n en Uson'o. La reg'ist'ar'o pov'as nun liber'e al'ir'i al privat'a'j komput'il'o'j kaj inform'ig\u0302'i pri privat'a'j afer'o'j."}, {"text_idx": "#001104", "text": "Tio signif'as, ke ordinar'a'j civit'an'o'j perd'as si'a'j'n rajt'o'j'n pri liber'a inter's\u0302ang\u0302'o de politik'a'j kaj kultur'a'j ide'o'j. Sed Bush, kiu iam dev'os al'front'i leg\u0302'o'don'ant'o'j'n en la uson'a parlament'o kaj defend'i si'a'n star'punkt'o'n, re'ten'as si'a'j'n pov'o'j'n tiel mis'uz'i la sistem'o'n kaj ag'i kontrau\u0306 la uson'a konstituci'o."}, {"text_idx": "#001105", "text": "Mi leg'is kaj re'leg'is ..."}, {"text_idx": "#001106", "text": "Mi tra'leg'is kaj re'leg'is kun grand'a interes'ig\u0302'o la rakont'o'n de Li'n Shong For'pas'is mi'a kar'ul'in'o (MONATO 2006/3, p. 12-13). Li'a'j tra'viv'aj\u0302'o'j kaj sufer'o'j lig'e kun la mal'san'o de li'a edz'in'o kaj post'a for'pas'o, li'a'j rezon'ad'o'j pri la am'o de la ge'edz'o'j kaj la neces'o esprim'i g\u0302i'n tut'sam'as kiel la mi'a'j, kvankam ni ambau\u0306 aparten'as al mal'sam'a'j kultur'o'j kaj log\u0302'as en land'o'j mal'proksim'a'j unu de la ali'a je dek'mil'o'j da kilo'metr'o'j. Mi skrib'as tio'n c\u0302i okaz'e de la sep'jar'ig\u0302'o de s\u0302i'a for'pas'o je la 22a de april'o. Last'a'temp'e special'ist'o'j pri la famili'a viv'o, psikolog'o'j kaj seks'olog'o'j en ni'a land'o konsil'as, ke ge'edz'o'j dev'as pli oft'e esprim'i si'a'j'n am- kaj dank-sent'o'j'n unu al la ali'a."}, {"text_idx": "#001108", "text": "Mem'kritik'o, sam'e kiel si'n'mok'ad'o, oft'e rezult'as el klar'a mem'konsci'o. Stult'a'j est'as do soci'o'j au\u0306 hom'grup'o'j, kiu'j pren'as si'n mem tro serioz'e kaj, blind'ig'it'a'j de si'a'j ver'o'j, ne pov'as vid'i si'n en la spegul'o de la konsci'o. Ni, hero'a'j kaj sam'temp'e klau\u0306n'ec'a'j donkih\u0302ot'o'j de Esperant'uj'o, est'us povr'a'j est'aj\u0302'o'j, se ni, de temp'o al temp'o, ne ig'us ni'n objekt'o de ni'a propr'a rid'o."}, {"text_idx": "#001109", "text": "Ali'flank'e, obstin'a mal'kapabl'o rid'i pri si mem kre'as paradoks'o'n: g\u0302i vek'as rid'em'o'n. Nu, kial ni tiel oft'e pri'rid'as la Civit'o'n, ec\u0302 se tiu rid'ad'o est'as kamufl'it'a per la elegant'o de ni'a'j retor'ik'aj\u0302'o'j?"}, {"text_idx": "#001110", "text": "C\u0302i tie tem'as tamen pri ali'spec'a mok'ad'o, grav'a ating'o, pri kiu ni pov'as pli fier'e fanfaron'i ol pri la mult'nombr'a'j sabl'o'kastel'o'j, kiu'j'n ni, esperant'ist'o'j, s\u0302at'as konstru'i. Sam'ide'an'o'j, kolekt'o de \u201esatir'o'j kaj humur'aj\u0302'o'j pri Esperant'o kaj esperant'ist'o'j\u201d, kompil'it'a'j de Aleksander Korj\u0302enkov, Sten Johansson kaj Valentin Melnikov, konduk'as ni'n al rid'ad'o, rid'et'o'j, foj'foj'e melankoli'a'j rid'o'j, c\u0302ar fin'fin'e g\u0302i memor'ig'as ni'n pri ni'a hom'ec'o."}, {"text_idx": "#001111", "text": "Rid'ant'e de tekst'o al tekst'o (dat'it'a'j de 1914 g\u0302is 2005), la leg'ant'o pas'os tra divers'kolor'a galeri'o de verk'ist'o'j, el kiu'j est'as okaz'a'j kaj \u201eplen'temp'a'j\u201d humur'ist'o'j: Vasilij Devjatnin, Juli'o Baghy, Trevor Steele, E. Wende, Raymond Schwartz, Liv'e'n Dek. Jen nur kelk'a'j el 21 au\u0306tor'o'j, kiu'j konsist'ig'as la kolekt'o'n. Ili plej'part'e karikatur'e bild'ig'as la fus\u0302'aj\u0302'o'j'n de esperant'ist'o'j kaj/au\u0306 de ili'a verd'a mond'et'o."}, {"text_idx": "#001112", "text": "Escept'o est'as Gonc\u0327alo Neves, kiu ir'as iom kontrau\u0306'direkt'e en Fak'ist'o'j: en scienc'a kongres'o, la part'o'pren'ant'a'j scienc'ist'o'j \u2013 pentr'it'a'j de la au\u0306tor'o kiel hom'o'j, kiu'j pli kaj pli mult'e special'ist'ig\u0302'as pri pli kaj pli mal'mult'o \u2013 est'as bis'e kaj fajf'e aklam'it'a'j, kvazau\u0306 film-stel'ul'o'j. Tiu situaci'o plu'as g\u0302is al'pas\u0302'as la podi'o'n, la last'a c\u0302e la last'a'j, iu \u201eet'kresk'a barb'ul'o okul'vitr'a\u201d por prezent'i al la publik'o dek'ses-regul'a'n help'lingv'o'n. La sekv'o est'as antau\u0306'vid'ebl'a, ec\u0302 se mank'as al la leg'ant'o iom da imag'pov'o: la publik'o li'n for'pus\u0302'as per \u201eeksplod'a mal'aplau\u0306d'o\u201d, c\u0302ar al g\u0302i plac\u0302'as nur \u201eampleks'e kompleks'a'j\u201d el'trov'aj\u0302'o'j. Simpl'as la ide'o, sed la rakont'o est'as teks'it'a tiel (kun evident'a'j mark'o'j de la poet'a talent'o), ke la leg'ant'o ne sukces'os de'ten'i si'n de rid'ad'o."}, {"text_idx": "#001113", "text": "Tut'sam'e, kiel ne pri'rid'i la fervor'a'n au\u0306skult'ant'o'n de kurt-ond'a'j \u2013 kaj tro kurt-dau\u0306r'a'j kaj mal'oft'a'j \u2013 esperant'a'j radi'o'program'o'j? Pi'e li atend'as la hor'o'n de la el'send'o'j por fin'e nur kelk'a'j'n dis'a'j'n fraz'o'j'n au\u0306skult'i, pro oft'a'j fad'o'j kaj mal'help'o de famili'an'o'j, televid'ant'a'j en la sam'a c\u0302ambr'o. Li'a plezur'o tre mal'long'e dau\u0306r'as, c\u0302ar el tri'minut'a radi'o'program'o li pov'as kapt'i nur kelk'a'j'n sekund'o'j'n da vort'o'j, ne pov'ant'e au\u0306skult'i la fin'a'n recept'o'n por la sukces'o de Esperant'o, don'it'a'n de intervju'at'o. Oni pov'as nur imag'i, ke la rol'ul'o, en tiu rakont'o de Roger Imbert, titol'it'a La nokt'o'j de Sam Ideano, sam'ide'an'e atend'os \u201ec\u0302iu'n kvin'a'n semajn'o'n en la monat'o\u201d por van'e prov'i au\u0306skult'i si'a'j'n s\u0302at'at'a'j'n el'send'o'j'n. Pro tia'j traf'a'j bild'ig'o'j, la leg'ant'o ebl'e ident'ig\u0302'os kun kelk'a'j rol'ul'o'j kaj tiel kun ili solidar'ig\u0302'os."}, {"text_idx": "#001114", "text": "La demand'o pri la etern'a'j vers-far'ist'ac\u0302'o'j kaj pri mal'bon'a'j verk'ist'o'j kaj kanzon'ist'o'j de Esperant'uj'o est'as pri'trakt'it'a en rakont'o'j de plur'a'j au\u0306tor'o'j, en'tut'e 5 (Vasilij Devjatnin, Czes\u0142aw Koz\u0142owski, Sten Johansson, Trevor Steele kaj Christian Rivie\u0300re). C\u0302u \u201epopol'o dir'as, Di'o dir'as\u201d? En tiu okaz'o, bedau\u0306r'ind'e, jes."}, {"text_idx": "#001115", "text": "Ne mank'as satir'o de Louis Beaucaire, kiu per si'a Kiel mi far'ig\u0302'is kun'fond'int'o de UEA (oni leg'u \u201eUnu'ig\u0302'o de Esperant'ist'a'j Amordomoj\u201d) al'don'as mal'prud'a'n spic'aj\u0302'o'n al la kolekt'o. G\u0302i kontrast'as, ekzempl'e, kun la klasik'a Gast'am'o de Spomenka S\u030ctimec, ne nepr'e pro for'est'o en c\u0302i-last'a de pik'a'j event'o'j, sed pro diferenc'o de rakont'teknik'o. Pro fort'a motiv'ig\u0302'o en la event'o'c\u0302en'o'j (kaj ebl'e ankau\u0306 pro alud'o'j al ver'a'j okaz'int'aj\u0302'o'j en la Esperant'o-mov'ad'o), la rakont'o de Beaucaire impres'as pli flu'a ol tiu de S\u030ctimec. La leg'ant'o tamen ambau\u0306'okaz'e rid'os."}, {"text_idx": "#001116", "text": "Grand'a merit'o de tia'spec'a'j verk'o'j konsist'as en tio, ke g\u0302i propon'as neni'a'n solv'o'n al ni'a problem'ar'o. G\u0302i plej'part'e leg'ebl'as kiel amuz'a'j kronik'o'j de ni'a'j frustr'ig\u0302'o'j, sed, leg'ant'e g\u0302i'n, ni almenau\u0306 ricev'as la impres'o'n, ke ni iom feri'as el ni'a'j \u201ecel'ad'o'j\u201d, kiel dir'us Zamenhof. Do, anstatau\u0306 kolekt'i suspir'o'j'n (de tio ni jam hav'as larg\u0302'a'n stok'o'n), kiel prov'a rol'ul'o en la last'a rakont'o (Kolekt'ant'o), el la plum'o de Liv'e'n Dek, ni tut'simpl'e kolekt'as rid'o'j'n. Ebl'e \u2013 kiu sci'as? \u2013 inter'temp'e aper'os sen'mank'a recept'o por la \u201eantau\u0306'e'n'ig'o de ni'a afer'o\u201d."}, {"text_idx": "#001118", "text": "Kiu pren'is, Fincorp au\u0306 Monat'o?"}, {"text_idx": "#001119", "text": "Sur la kovr'il'o de la februar'a MONATO est'is bild'o de vir'o'j grimp'ant'a'j supr'e'n. Strang'e, tiu sam'a bild'o aper'is en reklam'o de la firma'o Fincorp en j\u0302urnal'o en Sidnej'o antau\u0306 ne'long'e. Ne est'is klar'ig'o pri la fot'o, nek en MONATO, nek en la reklam'pag\u0302'o."}, {"text_idx": "#001120", "text": "Not'o de la redakci'o: Tio, kio'n vi vid'as en la kovr'il'o de la februar'a numer'o de MONATO, est'as katalun'a tradici'o nom'at'a \u201ecastellers\u201d (hom-tur-ist'o'j). La 10-etag\u0302'a hom'tur'o est'is sukces'e plen'um'it'a de la hom'turist'o'j de la urb'o Vilafranca del Penede\u0300s. Plur'a'j firma'o'j bild'ig'is si'a'j'n reklam'o'j'n per tiu'j hom'tur'o'j, c\u0302ar ili est'as klar'a montr'il'o de grup'a labor'o."}, {"text_idx": "#001121", "text": "Mi pens'as, ke la intenc'o kre'i mon'unu'o'n, kiu est'as s\u0302irm'it'a de inflaci'o (MONATO 2005/5, p. 23-25), montr'ig\u0302'is est'i nur rev'o. G\u0302i ja est'is lig'it'a al gulden'o, kiu evident'e ne hav'is konstant'a'n valor'o'n. Fakt'e, probabl'e pro la perd'o de ac\u0302et'pov'o de gulden'o, oni s\u0302ang\u0302'is la valor'o'n de la stel'o al du'on'o de gulden'o."}, {"text_idx": "#001123", "text": "Kompar'e al ordinar'a skrib'ad'o de leter'o'j help'e de la klasik'a pos\u0302t'o, send'i leter'o'j'n per ret'o est'as mult'e pli simpl'e. Por send'i ekzempl'e paper'a'n leter'o'n el Germanio al Brazilo neces'as mult'a'j pas\u0302'o'j (ankau\u0306 lau\u0306'vort'e!): Vi dev'as skrib'i per man'o au\u0306 mas\u0302in'o, prepar'i kovert'o'n kun adres'o'j de send'ant'o kaj adres'at'o per klar'e leg'ebl'a'j liter'o'j, ac\u0302et'i pos\u0302t'mark'o'j'n, afrank'i la leter'o'n (g\u0302ust'e lau\u0306 la tarif'o), port'i g\u0302i'n al pos\u0302t'kest'o kaj esper'i, ke post kelk'a temp'o g\u0302i al'ven'os ne'difekt'it'a. En la kaz'o de Brazilo el Germanio tio est'as minimum'e unu semajn'o, sed leter'o'j send'it'a'j el la el'don'ej'o en decembr'o ating'is c\u0302iu'j'n brazilajn adres'at'o'j'n nur en mart'o ...). Por la sam'a procedur'o en kaz'o de ret'leter'o nur la tajp'ad'o de la tekst'o est'as sam'e temp'o'bezon'a; por send'i g\u0302i'n sufic\u0302'as kelk'a'j mus'klak'o'j \u2013 kaj jen, post kelk'a'j sekund'o'j au\u0306 maksimum'e minut'o'j la adres'at'o ricev'as g\u0302i'n kie ajn en la mond'o. La adres'at'o lau\u0306'plac\u0302'e pov'as leg'i sur ekran'o au\u0306 el'pres'i, tiel ke el elektron'ik'a far'ig\u0302'as normal'a paper-leter'o. Kiom komfort'e kompar'e al ordinar'a leter-send'ad'o!"}, {"text_idx": "#001124", "text": "Pli kaj pli mult'a'j hom'o'j uz'as tiu'n c\u0302i simpl'a'n metod'o'n por send'i leter'o'j'n. Ankau\u0306 ni'a mult'jar'a leter-redaktor'o Aimo Rantanen spert'is tio'n post si'a ek'labor'o en 2001: pli kaj pli oft'e leter'o'j ne ven'is lau\u0306 la ordinar'a voj'o sed al ni'a koncern'a ret-adres'o monat'o-leter'o'jfel.esperant'o.be. Nun pro san'kial'o'j li dev'is demisi'i; ni dank'as li'n pro la fidel'a plen'um'ad'o de tiu c\u0302i task'o, kiu ne c\u0302iam est'as facil'a kaj bezon'as sufic\u0302'e da sent'em'o, ekzempl'e por la lim'o inter kritik'o kaj kalumni'o kaj ofend'o, al kiu'j inklin'as foj'foj'e skrib'ant'o'j de leter'o'j. Li'a'n task'o'n, ceter'e, trans'pren'is ni'a redakci'a sekretari'o Paul Peeraerts. Por vi kiel eventual'a skrib'ant'o de leter'o'j al ni'a revu'o la adres'o'j rest'as sam'a'j; vi trov'as ili'n en la apud'a kolofon'o sub la rubrik'o \u201eLeter'o'j\u201d. Ne hezit'u skrib'i al ni, c\u0302u \u201ehelik'pos\u0302t'e\u201d, c\u0302u ret'pos\u0302t'e. Au\u0306tor'o'j kaj redaktor'o'j est'as erar'em'a'j hom'o'j, do korekt'u ili'a'j'n erar'o'j'n kaj kritik'u, se io ne plac\u0302'as al vi. (Kompren'ebl'e vi rajt'as ankau\u0306 lau\u0306d'i ...) Se vi ne hav'as ret'pos\u0302t'o'n, cert'e por vi pen'o kaj kost'o est'as iom pli grand'a'j, sed tio ja ne de'ten'u vi'n. Por ni'a revu'o grav'as la dialog'o kun vi, ni'a'j leg'ant'o'j. Ni g\u0302oj'as pri c\u0302iu leter'o. Skrib'u do!"}, {"text_idx": "#001126", "text": "Albert Bauer fug\u0302'as el la fundament'ism'a krist'an'a Germanio al Afgani'o. Tie li ricev'as s\u0302tat'a'n civit'an'ec'o'n kaj konvert'ig\u0302'as al islam'o. 16 jar'o'j'n post'e li re'ven'as al liber'ig'it'a Germanio, kie inter'temp'e oni for'pel'is la ekstrem-krist'an'a'n reg\u0302im'o'n kaj komenc'is instal'i demokrati'o'n; alianc'a'j islam'a'j trup'o'j \u2013 inter ili 3000 afgan'a'j soldat'o'j \u2013 sekur'ig'as la demokrat'a'n evolu'o'n. Sed la famili'o de li'a edz'in'o akuz'as li'n pro perfid'o de krist'an'ism'o; super'a jug\u0302'ist'o tuj deklar'as publik'e, ke lau\u0306 la krist'an'a leg\u0302'ar'o ebl'as kondamn'i li'n nur je mort'o. Tuj eksplod'as amas'a'j protest-manifestaci'o'j en la tut'a islam'a mond'o; ili postul'as, ke Germanio obe'u al la propr'a konstituci'o, kiu garanti'as religi'a'n liber'ec'o'n. Sed la pap'o en Romo deklar'as, ke tio ne valid'as por eklezi'a jur'o, kiu postul'as mort'ig'o'n de perfid'ul'o'j."}, {"text_idx": "#001127", "text": "Kaj nun la real'o: La afgan'o Abdul Rahman antau\u0306 16 jar'o'j ven'is al Eu\u0306rop'o kaj konvert'ig\u0302'is al krist'an'ism'o. Dum 9 jar'o'j li viv'is en Germanio kaj akir'is ties s\u0302tat'an'ec'o'n. Inter'temp'e okcident'a'j trup'o'j for'pel'as la fundament'ism'a'n islam'a'n reg\u0302im'o'n en Kabul'o kaj instal'as demokrati'o'n. Kun ali'a'j okcident'a'j trup'o'j ankau\u0306 3000 german'a'j soldat'o'j prov'as garanti'i evolu'o'n al demokrati'o. Kiel german'a civit'an'o kaj krist'an'o Rahman re'ven'as en 2005 al si'a hejm'land'o. Pro kverel'o'j pri li'a'j 2 fil'in'o'j en mart'o 2006 la famili'o akuz'as li'n pro perfid'o de islam'o. La jug\u0302'ist'o tuj deklar'as, ke pro la s\u0302ari'o (islam'a leg\u0302'ar'o) ne ebl'as io ali'a ol kondamn'i li'n je mort'o. La german'a kaj ali'a'j okcident'a'j reg'ist'ar'o'j protest'as kaj postul'as liber'ec'o'n por Rahman, atent'ig'ant'e, ke en Afgani'o la konstituci'o garanti'as religi'a'n liber'ec'o'n. Sed la teolog'o'j-jug\u0302'ist'o'j insist'as, ke oni dev'as aplik'i la s\u0302ari'o'n. Ne okaz'as iu'j protest-manifestaci'o'j en krist'an'a'j land'o'j, tamen la pap'o pet'as la afgan'a'n prezid'ant'o'n por indulg'o. Manifestaci'o'j tamen okaz'as en Afgani'o; islam'an'o'j protest'as kontrau\u0306 la eventual'a liber'ig'o de Rahman kaj kri'as \u201emort'o'n por krist'an'o'j!\u201d. Teolog'o'j postul'as mort'ig'i li'n; pro mort'minac'o'j de kun'arest'it'o'j oni trans'ig'as li'n al ali'a karcer'o. Fin'e oni deklar'as, ke Rahman est'as psik'e mal'san'a kaj pro tio ne ebl'as proces'i kontrau\u0306 li, kaj oni transport'as li'n ekster'land'e'n."}, {"text_idx": "#001128", "text": "Ni sci'as, ke mult'a'j religi'o'j princip'e inklin'as al per'fort'o au\u0306 est'as ec\u0302 milit'em'a'j (c\u0302ar ja \u201enur ni posed'as la ver'o'n\u201d). Jud'o'j help'e de romi'an'o'j mort'ig'is herez'ul'o'n Jesuo, romi'an'o'j persekut'is kaj murd'is krist'an'o'j'n, krist'an'o'j brul'mort'ig'is herez'ul'o'j'n, islam'an'o'j milit'is en sud-orient'a Eu\u0306rop'o kontrau\u0306 krist'an'o'j, krist'an'o'j dum kruc'milit'o'j amas'e murd'is islam'an'o'j'n, krist'an'a'j konfesi'o'j inter si milit'is \u2013 plej fi'fam'a est'as la tri'dek'jar'a milit'o. Tamen, el la grand'a'j mond'religi'o'j, jud'ism'o kaj krist'an'ism'o evolu'is (ne grav'as, pro kio) al pac'am'a'j organiz'aj\u0302'o'j, kvankam ankorau\u0306 fin'e de la pas'int'a jar'cent'o krist'an'o'j milit'is inter si, ekzempl'e en Nord-Irlando kaj eks'a Jugoslavio. Sed g\u0302eneral'e kaj lau\u0306 propr'a'j doktrin'o'j krist'an'o'j hodiau\u0306 obe'as al Jesuo Krist'o, kiu predik'is pac'o'n kaj postul'is am'i ec\u0302 si'a'j'n mal'amik'o'j'n."}, {"text_idx": "#001129", "text": "Jud'o'j en Israelo vol'e-ne'vol'e milit'as kontrau\u0306 palestin'an'o'j, kiu'j part'e vol'as eksterm'i la jud'a'n s\u0302tat'o'n; ambau\u0306 flank'o'j aplik'as teror-metod'o'j'n. Sed ankau\u0306 en jud'ism'o, kiel en krist'an'ism'o, hodiau\u0306 g\u0302eneral'e ne plu valid'as la rigor'a'j princip'o'j kontrau\u0306 ali'religi'an'o'j. Kontrast'e al la ali'a'j, la islam'a soci'o ne nur ne evolu'is en direkt'o al pli da liberal'ec'o kaj human'ec'o, sed ec\u0302 retro'pas\u0302'is, far'ig\u0302'is pli kaj pli agres'em'a kaj milit'em'a. Sekv'e de la irana revoluci'o en tiu land'o instal'ig\u0302'is fundament'ism'a reg\u0302im'o, post'e sekv'is Afgani'o kun ec\u0302 pli rigor'a fundament'ism'o. Ambau\u0306 reg\u0302im'o'j sub'ten'is kaj financ'e help'is islam'ist'a'n teror'ism'o'n, g\u0302is la kulmin'a detru'o de komerc'a'j tur'o'j en Nov'jork'o kun mil'o'j da murd'it'o'j. Nun'temp'e precip'e en Irako islam'ist'o'j milit'as ne nur kontrau\u0306 \u201ela okcident'o\u201d (t. e. krist'an'ism'o), sed ankau\u0306 la du grand'a'j konfesi'o'j unu kontrau\u0306 ali'a. (Ceter'e, la s\u0302ari'o kun mort'pun'o por perfid'ul'o'j de islam'o valid'as krom en Afgani'o ankau\u0306 en Irano, Sau\u0306da Arabi'o, Sudano kaj Mau\u0306retanio.)"}, {"text_idx": "#001130", "text": "Cert'e, est'as tro'ig'o parol'i pri \u201emilit'o de la kultur'o'j\u201d. Ali'flank'e est'as iom naiv'e, en tia'j situaci'o'j kaj sub tia'j kondic\u0302'o'j kred'i je ver'a dialog'o inter la du kultur'o'j, islam'a kaj okcident'a. En mult'a'j islam'a'j land'o'j fundament'ism'a'j mov'ad'o'j kresk'is kaj kresk'as, kiel ekzempl'e montr'as la venk'o de teror'ism'a parti'o Hamas dum liber'a'j elekt'o'j en Palestino. C\u0302u plac\u0302'as al ni au\u0306 ne, ni dev'as konstat'i, ke per'fort'em'o kaj milit'em'o en islam'o hav'as fort'a'j'n radik'o'j'n en la religi'o mem. Ni ja pov'as esper'i sed cert'e ne atend'i, ke la moder'a'j kaj toler'em'a'j part'o'j en islam'o baldau\u0306 sukces'as super'i la per'fort'em'o'n."}, {"text_idx": "#001131", "text": "En mart'o mort'is en Bariloche, Argentino, Werner Schad, unu el la plej oft'a'j kun'labor'ant'o'j de MONATO. Schad verk'is por tre mult'a'j rubrik'o'j (politik'o, medi'o, s\u0302erc'o kaj satir'o, hobi'o, spirit'a viv'o), sed est'is kon'at'a precip'e pro si'a'j mult'nombr'a'j vojag\u0302'raport'o'j pri Sud-Amerik'o. Li tre s\u0302at'is la natur'o'n, kaj per vort'o'j kaj fot'o'j sukces'is plu'don'i tiu'n am'o'n al si'a'j leg'ant'o'j. La last'a artikol'o de Werner Schad en MONATO, Tondr'ul'o \u2013 mont'eg'o de la And'o'j, aper'is en la februar'a numer'o de 2003."}, {"text_idx": "#001132", "text": "Ili'a'j spirit'o'j esting'ig\u0302'as kiam ili rest'as en forges'o."}, {"text_idx": "#001133", "text": "C\u0302i-jar'e, la 27an de januar'o, en la 61a dat're'ven'o de la liber'ig'o de koncentr'ej'o Auschwitz-Birkenau [au\u0306s\u0302vic bi\u0301rkenau\u0306] far'e de la sovetia arme'o, de'nov'e la mond'o honor'is la pere'int'o'j'n de Holokau\u0306st'o1. La \u201eInter'naci'a'n tag'o'n de memor'o pri Holokau\u0306st'o\u201d proklam'is la G\u0302eneral'a Asemble'o de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j por honor'i la memor'o'n de la viktim'o'j murd'it'a'j de la nazi'o'j dum la du'a mond'milit'o."}, {"text_idx": "#001134", "text": "Dum la solen'a'j omag\u0302'o'j la ombr'o'j de l' murd'it'o'j est'is inter ni, en ni'a'j kor'o'j. La murd'it'o'j memor'ig'is pri si'a kruel'a sort'o; sub'tret'o de la baz'a hom'a rajt'o viv'i ... En plur'a'j preg\u0302'ej'o'j divers'religi'a'j ili est'is memor'ig'it'a'j per preg\u0302'o'j, funebr'a'j kant'o'j, lum'ig'it'a'j kandel'o'j ..."}, {"text_idx": "#001135", "text": "La \u201eInter'naci'a tag'o de memor'o pri Holokau\u0306st'o\u201d don'as al la hom'ar'o, al c\u0302iu hom'o, moral'a'n dev'o'n far'i c\u0302io'n por ke neniam plu ... Por ke la mond'o far'ig\u0302'u hejm'o por c\u0302iu'j hom'o'j."}, {"text_idx": "#001136", "text": "En Pollando, kie la nazi'o'j establ'is la pli'mult'o'n de la koncentr'ej'o'j, en kiu'j est'is murd'it'a'j hom'o'j el plur'a'j naci'o'j, sed precip'e jud'o'j, tiu tag'o pas'is tre solen'e kaj ind'e. La solen'aj\u0302'o'j'n arang\u0302'is Societ'o S\u0302alom' (Pac'o) sub gvid'o de si'a prezid'ant'in'o, la aktor'in'o kaj reg\u0302isor'in'o Go\u0142da Tencer [gou\u0306da], kun'labor'e kun c\u0302iu'j jud'a'j organiz'aj\u0302'o'j en Pollando. Honor'a Patron'o est'is la s\u0302tat'prezid'ant'o de l' Pol'a Respublik'o, Lech Kaczyn\u0301ski [kac\u0302e\u0301njski]. Part'o'pren'is kelk'a'j ministr'o'j, reprezent'ant'o'j de la diplomat'ar'o, estr'o'j de komun'um'a'j instanc'o'j kaj la log\u0302'ant'ar'o de Varsovio, ankau\u0306 de ali'a'j lok'o'j de Pollando."}, {"text_idx": "#001137", "text": "Profund'a'n impres'o'n el'vok'is la mond'fam'a kantor'o Israel Rand el Israelo. Li kor's\u0302ir'e preg\u0302'is omag\u0302'e al la pere'int'o'j per tre konven'a'j kant'o'j: Kol Nidrej' (C\u0302iu'j solen'a'j promes'o'j), kiu'n kutim'e oni kant'as antau\u0306 Jom Kipur' (Tag'o de re'pac'ig\u0302'o kaj pent'o), la plej grav'a tag'o en jud'ism'o, kaj El Mal'e Rah\u0302amin' (Di'o plen'a je mizerikord'o), preg\u0302'o por la spirit'o'j de la mort'int'o'j. Origin'e oni recit'is c\u0302i tiu'n preg\u0302'o'n por la viktim'o'j de kruc'milit'a'j kampanj'o'j kaj por la viktim'o'j de pogrom'o'j dum la ribel'o de Bohdan Chmielnicki en 1648. Post'e omag\u0302'e al c\u0302iu'j mort'int'o'j, per si'a'j preg\u0302'o'j la kantor'o kor'tus\u0302'is c\u0302iu'j'n. Komplet'ig'is la preg\u0302'o'j'n la kon'at'a aktor'o Krzysztof Goszty\u0142a [kj\u0302es\u0302tof gos\u0302teu\u0306a] deklam'ant'e fragment'o'j'n el la kor'sku'a poem'ar'o \u201eKant'o pri la neni'ig'it'a jud'a popol'o\u201d de la eminent'a verk'ist'o Icchak Kacenelson, kies edz'in'o kaj du fil'o'j est'is murd'it'a'j en Tre'blink'a, kaj li mem kun la tri'a fil'o en Auschwitz-Birkenau."}, {"text_idx": "#001138", "text": "Post la solen'aj\u0302'o c\u0302e la Plac'o de Hero'o'j de la Get'o okaz'is en la jud'a s\u0302tat'a teatr'o renkont'ig\u0302'o kun du israelaj au\u0306tor'o'j, Jehuda Kor'e'n kaj Eilat Negev, kiu'j verk'is libr'o'n pri jud'a famili'o de nan'o'j-art'ist'o'j, kiu tra'viv'is Holokau\u0306st'o'n nur pro tio, ke doktor'o Mengele en la koncentr'ej'o Auschwitz-Birkenau, kie ili trov'ig\u0302'is, real'ig'is je ili si'a'j'n kruel'a'j'n pseu\u0306do-medicin'a'j'n eksperiment'o'j'n. La dolor'ig'a'j'n sent'o'j'n, kiu'j'n c\u0302i tiu histori'o vek'as, est'as mal'facil'e esprim'ebl'a'j."}, {"text_idx": "#001139", "text": "La sekv'a'n tag'o'n grup'o el la ne'mult'a'j, kiu'j tra'viv'is Holokau\u0306st'o'n, for'vetur'is al la koncentr'ej'o Auschwitz-Birkenau, kiu nun serv'as kiel muze'o memor'e al la murd'it'o'j. Tiu'tag'e je la 16a hor'o, lau\u0306 al'vok'o de la organiz'ant'o'j de la solen'aj\u0302'o, en plur'a'j fenestr'o'j de Pollando ek'flam'is kandel'o'j."}, {"text_idx": "#001140", "text": "Dum Holokau\u0306st'o, inter milion'o'j da jud'o'j, ankau\u0306 est'is neni'ig'it'a'j plur'a'j mil'o'j de ni'a'j sam'ide'an'o'j, jud'a'j adept'o'j de Esperant'o kaj de la hom'ar'an'ism'a ide'ar'o de Zamenhof, preskau\u0306 c\u0302iu'j pollandaj. Malgrau\u0306 tiu katastrof'a perd'o, la kelk'a'j kiu'j trans'viv'is, kiel Is'a'j Dratwer, Jakub Garb'ar kaj ali'a'j, kun'e kun ali'a'j antau\u0306'milit'a'j aktiv'ul'o'j sur la ruin'o'j de la land'o aktiv'e part'o'pren'is en g\u0302i'a re'konstru'o, ankau\u0306 lau\u0306'ebl'a en la preskau\u0306 tut'e neni'ig'it'a Esperant'o-mov'ad'o. Ne est'is facil'e, kaj malgrau\u0306 grand'a'j pen'o'j de mal'nov'a'j esperant'ist'o'j kaj de sufic\u0302'e mult'nombr'a'j nov'ul'o'j, neniam g\u0302is nun la pol'a Esperant'o-mov'ad'o re'akir'is la antau\u0306'a'n ideal'ism'a'n nivel'o'n."}, {"text_idx": "#001141", "text": "Mi sent'as grand'a'n moral'a'n bezon'o'n re'ven'ig'i al ni'a memor'o kaj tia'manier'e honor'i la viktim'o'j'n de la nazi'a ras'ism'o, por tiel esprim'i al ili ankau\u0306 ni'a'j'n dank'o'sent'o'j'n por c\u0302io bon'a, bel'a, valor'a, kio'n ili far'is por la afer'o. Tem'as ne nur pri la histori'o. Dank'e al ili'a'j far'o'j, ili'a ideal'ism'a ag'ad'o en'tut'e, la mov'ad'o dau\u0306r'as malgrau\u0306 c\u0302iu'j persekut'o'j kaj lau\u0306'ebl'e pen'as kontribu'i al pli bon'a mond'o en kiu est'os respekt'at'a estim'o je ali'ec'o, rajt'o dign'e viv'i."}, {"text_idx": "#001142", "text": "Tiu'cel'e mi verk'is plur'a'j'n biografi'a'j'n artikol'o'j'n, memor'ig'is ankau\u0306 pri la pere'int'o'j de la famili'o Zamenhof en monografi'a verk'o kaj en la libr'o La Pere'int'o'j in Memoriam pri ali'a ses'op'o, tre merit'a'j aktiv'ul'o'j-verk'ist'o'j. Per memor'ig'o mi cel'as proksim'ig'i ili'n al ni'a'j kor'o'j. Omag\u0302'o al ili est'u simbol'a pri c\u0302iu'j viktim'o'j de Holokau\u0306st'o."}, {"text_idx": "#001143", "text": "La zamenhofa esperant'ism'o est'as nepr'e bezon'at'a al la unu'ig\u0302'ant'a Eu\u0306rop'o kaj al la mond'o, dau\u0306r'e plen'a je konflikt'o'j, kiu'j bedau\u0306r'ind'e foj'foj'e ankau\u0306 ni'a'n Esperant'o-komun'um'o'n ne evit'as."}, {"text_idx": "#001144", "text": "1. Holokau\u0306st'o: origin'e \u201ebrul'ofer'o\u201d, nun'temp'e oft'e uz'at'a por la amas'murd'ad'o de la viktim'o'j de l' du'a mond'milit'o."}, {"text_idx": "#001145", "text": "Nig\u0302erio, la plej log\u0302'at'a afrik'a land'o kun konjekt'ebl'e 150 milion'o'j da civit'an'o'j, entrepren'is fin'e de mart'o oficial'a'n popol'nombr'ad'o'n por sci'i preciz'e, kiom da log\u0302'ant'o'j g\u0302i hav'as. La kvar'tag'a nombr'ad'o est'is pli'long'ig'it'a je du krom'a'j tag'o'j post plend'o'j, ke milion'o'j ne est'as en'kalkul'it'a'j."}, {"text_idx": "#001146", "text": "Ek'de la sen'de'pend'ig\u0302'o de Nig\u0302erio el Briti'o en 1960 reg'as disput'o'j pri la preciz'a statistik'o. Viv'as en Nig\u0302erio pli ol 450 gent'o'j kun mal'sam'a'j religi'o'j. Kaj la divers'a'j etn'o'j kaj la du plej grand'a'j religi'o'j, islam'o kaj krist'an'ism'o, c\u0302iam disput'as, kies grup'o pli mult'nombr'as. La intern'a milit'o de 1967 g\u0302is 1970 rezult'is c\u0302ef'e de disput'o'j pri la tiam'a popol'nombr'ad'o."}, {"text_idx": "#001147", "text": "C\u0302i-foj'e, por evit'i antau\u0306'a'j'n problem'o'j'n, oni for'ig'is de la enket'il'o demand'o'j'n pri etn'ec'o kaj religi'o \u2013 malgrau\u0306 plend'o'j de la koncern'it'a'j grup'o'j. Oni esper'as, ke la rezult'o'j kontent'ig'os kaj en- kaj ekster-land'a'j'n komun'um'o'j'n."}, {"text_idx": "#001148", "text": "La popol'nombr'ad'o okaz'is dum period'o de mal'stabil'ec'o kau\u0306z'it'a de mis'kompren'o pri plan'o'j de la prezid'ant'o s\u0302ang\u0302'i la konstituci'o'n, por ke li rest'u en si'a ofic'o kvar pli'a'j'n jar'o'j'n. En 2007 okaz'os en Nig\u0302erio s\u0302tat'a'j elekt'o'j kaj jam komenc'ig\u0302'is la plan'ad'o, malgrau\u0306 tio, ke ebl'e s\u0302ang\u0302'ig\u0302'os la konstituci'o."}, {"text_idx": "#001149", "text": "La artikol'o Satir'o kaj real'o (MONATO 2006/5, p. 7) est'as bon'eg'a artikol'o! Gratul'u sinjor'o'n Maul mi'a'flank'e; mi eg'e s\u0302at'as li'a'j'n opini'aj\u0302'o'j'n!"}, {"text_idx": "#001150", "text": "La 29an de mart'o 2006 okaz'is en Togoland'o eklips'o de la sun'o. La reg'ist'ar'o deklar'is feri'o la maten'o'n de la eklips'o-tag'o kaj togoland'an'o'j rest'is hejm'e. Tamen antau\u0306'e kaj dum'e reg'is konfuz'o kaj kontrau\u0306'dir'o'j."}, {"text_idx": "#001151", "text": "C\u0302irkau\u0306 du semajn'o'j'n antau\u0306 la eklips'o amas'komunik'il'o'j atent'ig'is, ke oni dum'e ne rigard'u la sun'o'n pro blind'ig\u0302'o-dang\u0302er'o. Rezult'e hom'o'j ac\u0302et'is c\u0302e apotek'o'j apart'a'j'n okul'vitr'o'j'n. Tamen tri tag'o'j'n antau\u0306 la eklips'o oni au\u0306d'is, ke la okul'vitr'o'j, kiu'j'n dispon'ig'is al la popol'o la reg'ist'ar'o, ne protekt'as kontrau\u0306 blind'ig\u0302'o."}, {"text_idx": "#001152", "text": "Anstatau\u0306'e est'is dir'it'e, ke oni rest'u hejm'e, en'ferm'it'a en la propr'a c\u0302ambr'o, kaj ne rigard'u la eklips'o'n. Krom'e rond'ir'is divers'a'j oni'dir'o'j: oni mal's\u0302alt'u elektron'ik'a'j'n aparat'o'j'n, kiu'j dum la eklips'o difekt'ig\u0302'os; oni trans'lok'ig\u0302'u, se oni log\u0302'as en dom'o el pajl'o au\u0306 konsist'ant'a el fer'aj\u0302'o'j, ktp. Panik'ig\u0302'is mult'a'j hom'o'j, ac\u0302et'ant'e antau\u0306 la eklips'o-tag'o mang\u0302'aj\u0302'o'j'n kaj ali'a'n proviant'o'n."}, {"text_idx": "#001153", "text": "Ven'is la tag'o mem kaj la ordon'o'j de la reg'ist'ar'o est'is klar'a'j: \u201eC\u0302iu rest'u hejm'e, en la c\u0302ambr'o kun fenestr'o'j kaj pord'o'j ferm'it'a'j.\u201d La strat'o'j de la c\u0302ef- kaj ali'a'j urb'o'j rest'is sen'hom'a'j kaj la popol'o sekv'is la progres'o'n de la eklips'o per televid'o- kaj radi'o-raport'o'j. Tamen ne c\u0302iu rest'is hejm'e: rab'ist'o'j divers'lok'e profit'is la okaz'o'n por pri's\u0302tel'i bien'o'j'n kaj butik'o'j'n au\u0306 for'pren'i bred'at'a'j'n dom'best'o'j'n."}, {"text_idx": "#001154", "text": "G\u0302u'is la fenomen'o'n ankau\u0306 turist'o'j, kiu'j spekt'is la eklips'o'n per si'a'j okul'vitr'o'j. Rezult'e mult'a'j togoland'an'o'j mal'kontent'is, dir'ant'e, ke ili'n tromp'is la reg'ist'ar'o, c\u0302ar la eklips'o ne tiom tim'ig'is, kiom ili atend'is. Ekzempl'e, la prognoz'it'a nigr'o simil'is al tiu de pluv'a tag'o kaj ne al plen'a nokt'o."}, {"text_idx": "#001155", "text": "Tiu'j, kiu'j memor'is la last'a'n eklips'o'n en Togoland'o en 1947, dir'is, ke tiam est'is pli mal'lum'e. Nun togoland'an'o'j dev'os atend'i g\u0302is 2081, g\u0302is okaz'os la ven'ont'a eklips'o en ili'a land'o."}, {"text_idx": "#001156", "text": "Kvankam mi est'is au\u0306tor'o de Lingv'a Davido kontrau\u0306 Goljat'o (MONATO 2006/4, p. 19-20), ne est'is mi, kiu elekt'is la bild'o'j'n. La du'a ilustr'aj\u0302'o sur pag\u0302'o 20 ne tau\u0306g'as por ese'o pri la gael'a lingv'o en Irlando, kvankam g\u0302i est'as tre interes'a kaj unik'a. Tem'as pri la titol'pag\u0302'o de eg'e rar'a kaj antikv'a bibli'o en la gael'a lingv'o, traduk'it'a el la hebre'a en la gael'a'n de William Bedel kaj el la grek'a de William O Domhnuill, kiu, por komun'a profit'o de la skot'a'j gael'o'j, est'as trans'skrib'it'a el la irlanda tip'ar'o al la leg'ebl'a'j romiaj minuskl'o'j."}, {"text_idx": "#001157", "text": "La histori'o de tiu versi'o est'as interes'a. Ek'de la al'ven'o de la krist'an'a religi'o en la 5a jar'cent'o, la irland'an'o'j kon'is Bibli'o'n en la latin'a lingv'o. Neni'u gael'a traduk'o ekzist'is g\u0302is preskau\u0306 la fin'o de la 16a jar'cent'o, kiam la au\u0306toritat'o'j de la anglikan'a eklezi'o propon'is traduk'ig'i la Nov'a'n Testament'o'n. En la 17a jar'cent'o aper'is irlanda el'don'o de la tut'a Bibli'o, traduk'it'a de O Domhnuill kaj Bedel, popular'e kon'at'a kiel \u201eBedel-bibli'o\u201d. C\u0302ar en tiu epok'o apenau\u0306 est'is diferenc'o inter la gael'a uz'at'a en Irlando kaj tiu en Skot'land'o, apart'a el'don'o por uz'o en Skot'land'o est'is pres'it'a en Londono, post antau\u0306'prepar'o en Dublino. Tamen oni baldau\u0306 konstat'is, ke la skot'gael'o'j ne pov'is kompren'i la original'a'n Bedel-tekst'o'n, c\u0302ar tiam \u2013 kaj ec\u0302 g\u0302is la last'a du'on'o de la 20a jar'cent'o \u2013 la tip'ar'o, per kiu oni en Irlando pres'is gael'a'j'n tekst'o'j'n (inkluziv'e tiu'n de la Bedel-bibli'o), est'is la bel'a mez'epok'a manuskript'a alfabet'o. La ilustr'aj\u0302'o en MONATO do rilat'as al re'pres'o publik'ig'it'a en la jar'o 1690 kaj tau\u0306g'us ne por artikol'o pri la irland'gael'a, sed por bild'ig'i specimen'o'n de la skot'gael'a, kiu dum la jar'cent'o'j post la 17a mult'e s\u0302ang\u0302'ig\u0302'is kaj evolu'is g\u0302is apart'a lingv'o hodiau\u0306 ankorau\u0306 parol'at'a en Skot'land'o."}, {"text_idx": "#001158", "text": "Fru'april'e koncert'is en Tiran'o, Albanio, la muzik-grup'o de Goran Bregovic\u0301, la fil'o de patr'o kroat'a kaj patr'in'o serb'a, kiu kresk'is iom liber'a je kompleks'o'j naci'ism'a'j kaj s\u0302ovinism'a'j, karakteriz'a'j por mult'a'j balkan'an'o'j."}, {"text_idx": "#001159", "text": "Pro la milit'o en eks'a Jugoslavio Bregovic\u0301 el'migr'is okcident'e'n kaj koncert'is en plur'a'j land'o'j, c\u0302iam inspir'at'e de la noci'o, ke per muzik'o ebl'as kre'i amik'ec'o'n."}, {"text_idx": "#001160", "text": "Intervju'at'e, Bregovic\u0301 dir'is, ke li neniam kompren'is, kial alban'o'j kaj serb'o'j mal'bon'e inter'rilat'as. Sed ebl'e la koncert'o en Tiran'o, kun 50 muzik'ist'o'j, inau\u0306gur'os pli pac'a'n est'ont'ec'o'n por la popol'o'j de la mal'trankvil'a du'on'insul'o. Tial la urb'estr'o de Tiran'o Ed'i Ram'a honor'is la muzik'ist'o'n, don'ant'e al li \u2013 kio okaz'as tre mal'oft'e \u2013 la tiel nom'at'a'n or'a'n s\u0302los'il'o'n de la c\u0302ef'urb'o."}, {"text_idx": "#001161", "text": "Toler'em'o kaj liber'ec'o'j en Nederlando"}, {"text_idx": "#001162", "text": "En MONATO (2006/3, p. 11) mi esprim'is \u2013 en form'o de \u201eOpini'o\u201d \u2013 do en iom person'e kolor'it'a, iom emoci'a tekst'et'o \u2013 mi'a'n konstern'ig\u0302'o'n pri la fakt'o, ke g\u0302ust'e s-in'o'n Hirsi Al'i oni kandidat'ig'is por pac-premi'o. Kelk'a'j hom'o'j tio'n s\u0302ajn'e ne bon'e kompren'is, supoz'ant'e, ke mi kontrau\u0306'as rezist'o'n al tiel nom'at'a \u201evir'in'o-cirkumcid'o\u201d."}, {"text_idx": "#001163", "text": "Por est'i unu foj'o'n por c\u0302iam tut'e klar'a tiu'rilat'e: cirkumcid'o lau\u0306 mi'a kompren'o est'as eg'e pra'a religi'a rit'o en jud'ism'o kaj islam'o, c\u0302e kiu oni for'tranc\u0302'as et'a'n pec'o'n de la (vir'a!) penis'a hau\u0306t'o simbol'e al sub'met'ig\u0302'o al Di'o. Mi au\u0306d'is plur'foj'e, ke en Uson'o oni far'as i'o'n sam'a'n c\u0302e mult'a'j knab'o'j mal'long'e post la nask'ig\u0302'o, sen ia ajn religi'a intenc'o sed pro higien'o au\u0306 pro bel'ec'o-ideal'o. Nu, tio ne interes'as mi'n c\u0302i tie."}, {"text_idx": "#001164", "text": "C\u0302e in'a infan'o fizik'e ne ebl'as far'i tia'n sam'a'n operaci'o'n, c\u0302ar in'o ne hav'as penis'o'n. Krom tio la Bibli'o ne pet'as tio'n de la hom'o'j, do tut'e mank'as la religi'a postul'o."}, {"text_idx": "#001165", "text": "Ke en mult'a'j afrik'a'j trib'o'j ekzist'as de mult'a'j jar'cent'o'j la kutim'o grav'e mutil'i la in'a'j'n seks'organ'o'j'n, nom'ant'e tio'n vir'in'o-cirkumcid'o, est'as fakt'o, kiu komenc'e ne est'is lig'it'a al la supr'e menci'it'a \u2013 origin'a, ver'a \u2013 cirkumcid'o. Tamen, en la dau\u0306r'o de la temp'o'j, iam en afrik'a'j islam'a'j region'o'j far'ig\u0302'is kutim'e \u201ecirkumcid'i\u201d ankau\u0306 in'a'j'n infan'o'j'n."}, {"text_idx": "#001166", "text": "Lau\u0306 mi est'as bon'e, ke oni kontrau\u0306'batal'u tia'n kutim'o'n, kiu pov'as lez'i la vir'in'o'j'n por la tut'a viv'o. Mi do neniel protest'as, ke Hirsi Al'i ankau\u0306 kontrau\u0306'batal'as tio'n. C\u0302e tio, kiel la pli'mult'o de la nederland'an'o'j, mi pov'as nur aprob'i s\u0302i'a'n ag'ad'o'n. Ankau\u0306 mult'a'j islam'an'o'j sub'ten'as c\u0302i tia'n s\u0302i'a'n ag'ad'o'n."}, {"text_idx": "#001167", "text": "Sed efektiv'e, kio'n Hirsi Al'i farad'as, est'as afer'o mult'e pli ampleks'a kaj lau\u0306 mi ne nur erar'a sed dang\u0302er'a. Kaj g\u0302ust'e tial mi est'is konstern'it'a, kiam mi leg'is, ke oni s\u0302i'n kandidat'ig'is koncern'e la tem'o'n \u201epac'o\u201d \u2013 se tem'us pri batal'o kontrau\u0306 vir'in'o-mutil'ad'o, nu, bon'e \u2013 tio'n s\u0302i ebl'e pov'us merit'i. Se ali'a'j ne merit'us la sam'a'n premi'o'n ec\u0302 pli fort'e ..."}, {"text_idx": "#001169", "text": "En Nederlando oni kon'as la tiel nom'at'a'n politik'a'n tri'op'o'n: jen la reg'ist'ar'o \u2013 la c\u0302ef'ministr'o, la ceter'a'j (vic)ministr'o'j, la reg\u0302(in)o \u2013, jen la parlament'o (en du c\u0302ambr'o'j) kaj tri'e jen la jug\u0302'ist'ar'o. C\u0302iu el la tri hav'as si'a'j'n task'o'j'n, si'a'j'n dev'o'j'n, si'a'j'n rajt'o'j'n ktp. C\u0302iu el la tri hav'as propr'a'n respond'ec'o'n, sen'de'pend'e de la ali'a'j. La log\u0302'ant'ar'o, la civit'an'o'j, hav'as si'a'j'n leg\u0302'e garanti'it'a'j'n liber'ec'o-rajt'o'j'n \u2013 vid'u en paragraf'o 1 de ni'a konstituci'o: absolut'a mal'permes'o je diskriminaci'o sur'baz'e de ras'o, seks'o, religi'o ktp. Lau\u0306'liter'e la tekst'o dir'as: \u201eC\u0302iu'j kiu'j trov'ig\u0302'as en Nederlando est'as, en sam'a'j okaz'o'j, sam'e traktat'a'j. Diskriminaci'o pro religi'o, kred'o, politik'a opini'o, ras'o, seks'o au\u0306 pro kiu ajn ali'a kau\u0306z'o, ne est'as permes'at'a.\u201d Tio est'as klar'a, s\u0302ajn'e. Tio ec\u0302 ne lim'ig\u0302'as nur al civit'an'o'j \u2013 ne: tem'as pri c\u0302iu en ni'a land'o."}, {"text_idx": "#001170", "text": "Pro kio oni formul'is tia'n artikol'o'n? G\u0302i ja est'as integr'a part'o de ni'a nederlanda histori'o, g\u0302i lig'ig\u0302'as intim'e al la fakt'o, ke ni'a'n land'o'n form'is unu'a'vic'e rezist'o kontrau\u0306 la tro'a s\u0302tat'a potenc'o super la religi'o: paragraf'o 1 de la konstituci'o s\u0302irm'as la hom'o'j'n individu'e kontrau\u0306 la ebl'o de s\u0302tat'a per'fort'o."}, {"text_idx": "#001171", "text": "Neniam iu ajn s\u0302tat'a instanc'o rajt'os dev'ig'i kiu'n ajn hom'o'n akcept'i au\u0306 mal'akcept'i iu'n ajn religi'o'n: c\u0302iu religi'o est'as liber'a. Neniam s\u0302tat'a instanc'o rajt'os diskriminaci'i iu'n ajn hom'o'n sur'baz'e de ties seks'o au\u0306 seks'a inklin'o: la individu'o est'as liber'a si'n lig'i au\u0306 ne lig'i al kiu ajn ali'a adolt'a hom'o, c\u0302u ge'e, c\u0302u gej'e. Neniam iu ajn s\u0302tat'a instanc'o pov'os don'i avantag\u0302'o'j'n al iu ajn individu'o pro aparten'o au\u0306 ne-aparten'o al difin'it'a politik'a parti'o."}, {"text_idx": "#001172", "text": "Kompren'ebl'e \u2013 c\u0302io c\u0302i kondic\u0302'e ke la koncern'it'a'j individu'o'j ne en'dang\u0302er'ig'u la rajt'o'j'n de ali'a'j individu'o'j au\u0306 de la s\u0302tat'o kiel tut'o. Pri tio gard'as la jug\u0302'ist'ar'o \u2013 tut'e sen'de'pend'a de reg'ist'ar'o kaj de parlament'o."}, {"text_idx": "#001173", "text": "Sed ek'est'is cert'a problem'o last'a'temp'e, ebl'e de post la 70aj jar'o'j, ebl'e ec\u0302 pli post'e: plur'a'j hom'o'j ek'opini'is, ke tiu paragraf'o 1 de la konstituci'o cel'as s\u0302irm'i ili'n kontrau\u0306 ali'a'j individu'o'j anstatau\u0306, kiel est'is la origin'a intenc'o, kontrau\u0306 s\u0302tat'a per'fort'o. Ili ek'kutim'is rezon'i: lau\u0306 la konstituci'o mi est'as liber'a \u2013 mi rajt'as do hav'i kiu'n ajn opini'o'n, religi'a'n, politik'a'n, au\u0306 ali'a'n ... Sekv'e mi do efektiv'e rajt'as hav'i kiu'n ajn opini'o'n. Nu, se mi est'u ver'e liber'a, mi dev'as hav'i la rajt'o'n el'dir'i mi'a'n opini'o'n pri kio ajn, kaj pri kiu ajn, c\u0302ie kaj c\u0302iam, sen iu ajn lim'ig'o."}, {"text_idx": "#001174", "text": "Kelk'a'j, inter'ali'e Pim Fortuyn [forte\u0301jn], tio'n eg'e vast'e far'is. Mult'a'j el la publik'o, c\u0302ar tio oft'e okaz'is televid'e, unu'a'vid'e ebl'e pren'is tio'n por nov'a spec'o de amuz'o, kabared'simil'e. Post kiam fanatik'a defend'ant'o de best'o'rajt'o'j murd'is Pim Fortuyn, kelk'a'j ali'a'j, c\u0302ar inter'temp'e vast'ig\u0302'is akr'a debat'o ankau\u0306 en ni'a land'o pri islam'ism'a'j ekstrem'ist'o'j (bon'vol'u atent'i: tio ne est'as simpl'a'j islam'an'o'j sed islam'ism'a'j ekstrem'ist'o'j), ek'pretend'is la rajt'o'n je plej'a liber'o dir'i kio'n ajn. Kie ajn, kiam ajn. I'o'n simil'a'n pretend'is por si ekzempl'e Theo van Gogh, kiu ek'kutim'is ne plu parol'i pri \u201eislam'an'o'j\u201d sed pri \u201ekapr'o'fik'ul'o'j\u201d. Kaj tiu'n esprim'o'n \u2013 sufic\u0302'e mal'afabl'a'n, sed ebl'e en la unu'a el'send'o iom'et'e kabared'ec'a'n \u2013 li uz'ad'is dau\u0306r'e pri islam'an'o'j, c\u0302ie kaj c\u0302iam. Je cert'a moment'o fanatik'a islam'an'o murd'is li'n. Tio ne est'as defend'ebl'a, lau\u0306 mi: murd'i hom'o'n neniam est'as bon'e au\u0306 defend'ebl'e. Ankau\u0306 Koran'o tio'n klar'e dir'as. Sed cert'e lau\u0306 nederlanda tradici'o, lau\u0306 ni'a jur'o, lau\u0306 ni'a'j kutim'o'j i'o'n simil'a'n oni ne far'u. Neniam!"}, {"text_idx": "#001175", "text": "Kaj post tio Hirsi Al'i, kiu jam kelk'a'j'n jar'o'j'n kampanj'is en televid'o kontrau\u0306 islam'o, religi'o kiu'n Pim Fortuyn jam kutim'is nom'i \u201edegener'int'a religi'o\u201d, \u201eprimitiv'a religi'o\u201d k.s., \u2013 post tio s\u0302i ek'postul'is al si la rajt'o'n insult'i liber'e. Lau\u0306 Hirsi Al'i, s\u0302i rajt'as publik'e insult'i islam'o'n kiel religi'o'n. C\u0302ar paragraf'o 1 de la konstituci'o atribu'as al ni c\u0302iu'j liber'ec'o'j'n. C\u0302ar tia'manier'e, lau\u0306 la sulk'o de Pim Fortuyn kaj Theo van Gogh, s\u0302i nun emfaz'e kaj ripet'e \u2013 plur'foj'e televid'e tio'n s\u0302i klar'e ripet'is \u2013 postul'as al si la plen'e liber'a'n rajt'o'n insult'e ofend'i islam'o'n tut'e g\u0302eneral'e."}, {"text_idx": "#001176", "text": "En tio tut'e ne tem'as pri tio, c\u0302u s\u0302i hav'u la rajt'o'n est'i au\u0306 ne est'i membr'o de islam'o au\u0306 de iu ajn religi'o au\u0306 de neni'u religi'o. Tiu'n rajt'o'n kompren'ebl'e s\u0302i hav'as \u2013 tiu'n rajt'o'n hav'as c\u0302iu ajn hom'o trov'ig\u0302'ant'a en Nederlando. Kaj tut'e ne tem'as pri tio, c\u0302u s\u0302i rajt'as hav'i iu'n ajn opini'o'n au\u0306 konvink'o'n \u2013 kompren'ebl'e tiu'n rajt'o'n s\u0302i hav'as \u2013 vid'u supr'e ..."}, {"text_idx": "#001177", "text": "Tem'as pri tio, ke Hirsi Al'i oft'eg'e kaj tre insult'e ofend'as hom'o'j'n c\u0302ar ili aparten'as al islam'o. Kaj por mult'a'j hom'o'j, krom tio, est'as krom'a problem'o, ke s\u0302i est'is membr'o de la parlament'o, do part'o de ni'a reg'ist'ar'a tri'op'o, supr'e menci'it'a. Tia hom'o ja dev'us star'i super la parti'o'j, almenau\u0306 ne sistem'e ofend'i iu'n kategori'o'n. Kaj dau\u0306r'e insult'i grand'a'n religi'o'n \u2013 tio ne est'as kongru'a al ni'a nederlanda tradici'o, nek al ni'a'j kutim'o'j, nek al ni'a'j leg\u0302'o'j. Kaj kiel pastor'o mi ne pov'as pri tio silent'i."}, {"text_idx": "#001178", "text": "Do al mi person'e est'is ver'e tre s\u0302ok'e, leg'i ke iu propon'is g\u0302ust'e s\u0302i'n por premi'o pri pac'o!"}, {"text_idx": "#001179", "text": "Sep'a: la fin'a faz'o de la en'konduk'o de eu\u0306r'o"}, {"text_idx": "#001180", "text": "Por mult'a'j eu\u0306rop'an'o'j la uz'o de eu\u0306r'o-mon'bilet'o'j kaj -mon'er'o'j ig\u0302'is tut'e normal'a afer'o. Por eu\u0306r'o-pag'o'j per bank'o kaj per kart'o jam iom est'as real'ig'it'e, sed ver'a eu\u0306r'o-zon'o ekzist'os nur ek'de la jar'o 2010."}, {"text_idx": "#001181", "text": "La sistem'o por mal'mult'e'kost'e kaj fid'ind'e g\u0302ir'i mon'o'n al ali'a land'o de la eu\u0306r'o-zon'o relativ'e bon'e funkci'as. La c\u0302ef'a'j rest'ant'a'j problem'o'j s\u0302ajn'as est'i la kost'o'j (kiu'j teori'e ne est'u pli alt'a'j ol por en'land'a pag'o) kaj la tre long'a'j kaj komplik'a'j inter'naci'a'j kont'o'numer'o'j kaj bank'o'kod'o'j."}, {"text_idx": "#001182", "text": "Pag'i per kredit'kart'o, kiel Visa au\u0306 MasterCard, proksim'um'e funkci'as kiel antau\u0306'e. Tiu metod'o ig\u0302'as pli sekur'a, c\u0302ar iom post iom la sub'skrib'o'n anstatau\u0306'as person'a kod'o. Tamen, g\u0302i rest'as mult'e'kost'a por la komerc'ist'o'j, kiu'j dev'as pag'i procent'aj\u0302'o'n al la kredit'kart'o'kompani'o'j. La uz'ant'o ricev'as la kont'el'tir'o'j'n nur la sekv'a'n monat'o'n. Tiel li g\u0302u'as monat'o'n da pag'o'prokrast'o, sed ali'flank'e li ankau\u0306 nur post monat'o ek'sci'as pri ebl'a mis'uz'o de si'a kart'o. Ankau\u0306 akir'i kontant'a'n mon'o'n per kredit'kart'o oft'e mult'e kost'as. Pli raci'a kaj en'land'e kutim'e uz'at'a est'as la debet'kart'o. G\u0302i funkci'as nur per person'a kod'o kaj el'spez'o'j per g\u0302i est'as tuj subtrah'at'a'j de la kont'o'sald'o. G\u0302i'a uz'o ekster la hejm'land'o (per la Maestro-sistem'o) ne g\u0302eneral'e ebl'as."}, {"text_idx": "#001183", "text": "La al'streb'at'a cel'o nom'ig\u0302'as Sep'a, mal'long'ig'o de la angl'a Single Euro Payments Are'a (proksim'um'a traduk'o: unu'ig'it'a eu\u0306r'o-pag'zon'o). Lau\u0306 la nun'a'j plan'o'j komenc'e de 2008 c\u0302iu'j bank'o'j de la eu\u0306r'o-zon'o kapabl'u pri'labor'i ne nur trans's\u0302tat'a'j'n eu\u0306r'o-g\u0302ir'o'j'n, sed ankau\u0306 pag'o'j'n per kart'o'j kaj au\u0306tomat'a'j'n en'kas'ig'o'j'n (de period'e ripet'ig\u0302'ant'a'j pag'o'j, kiel elektr'o, abon'o k.s.). Komenc'e de 2010 la en'land'a'j kaj eu\u0306r'o-pag'sistem'o'j integr'ig\u0302'u, tiel ke por civit'an'o ne plu rimark'ebl'os diferenc'o inter en'land'a kaj Sep'a-pag'o."}, {"text_idx": "#001185", "text": "Ebl'as observ'i la progres'o'n de la Sep'a-projekt'o per la ret'ej'o de la Eu\u0306rop'a Centr'a Bank'o, ."}, {"text_idx": "#001186", "text": "Projekt'o por rest'ig'i knab'in'o'j'n c\u0302e lern'ej'o'j en Togoland'o montr'ig\u0302'as sukces'a. Tradici'e knab'in'o'j ne tiom bon'e instru'ig\u0302'is kiom knab'o'j kaj do mal'mult'as vir'in'o'j ekzempl'e en ofic'a'j kaj reg'ist'ar'a'j posten'o'j. Abund'as la kial'o'j: ge'patr'o'j favor'as si'a'j'n fil'o'j'n, kred'ant'e, ke fil'in'o'j labor'u sur'kamp'e au\u0306 pri'zorg'u ali'a'j'n infan'o'j'n; patr'o'j neglekt'as si'a'j'n fil'in'o'j'n, ne sufic\u0302'e atent'ant'e pri ili'a'j bezon'o'j; kaj foj'foj'e knab'in'o'j sufer'as c\u0302e lern'ej'o'j pro seks'a ekspluat'ad'o."}, {"text_idx": "#001187", "text": "En 1996 Togoland'o iniciat'is kun'labor'a'n program'o'n aprob'it'a'n de la infan'a fondus'o de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j (UNICEF) por eduk'i kaj knab'in'o'j'n kaj ge'patr'o'j'n. La cel'o'j est'is alt'ig'i je 80 % la en'skrib'ig\u0302'o'n de knab'in'o'j en la vilag\u0302'a'j lern'ej'o'j, kie efektiv'ig\u0302'as la program'o. Por sub'ten'i la iniciat'o'n, la reg'ist'ar'o fiks'is la kost'o'n de knab'a instru'ad'o c\u0302e element'a lern'ej'o je 1400 okcident'afrik'a'j frank'o'j (213 eu\u0306r'o'j), de knab'in'a instru'ad'o je 1000 frank'o'j (152,50 eu\u0306r'o'j). La koncern'it'a'j vilag\u0302'o'j profit'is ali'manier'e, ricev'ant'e divers'a'j'n ekip'aj\u0302'o'j'n, inkluziv'e de kajer'o'j kaj skrib'il'o'j, kaj ankau\u0306 infan'vart'ej'o'j'n."}, {"text_idx": "#001188", "text": "La rezult'o'j est'is kontent'ig'a'j. Pli da lern'ant'in'o'j rest'is g\u0302is la last'a klas'o kaj la reg'ist'ar'o decid'is pli vast'e aplik'i la original'a'n program'o'n. Not'ind'as, ke ge'patr'o'j ne tiom s\u0302arg\u0302'is si'a'j'n fil'in'o'j'n, divid'ant'e kun ili tradici'a'j'n task'o'j'n. Ankau\u0306 ali'a'j organiz'aj\u0302'o'j kontribu'is al la sukces'o de la projekt'o, tiel ke est'as konstru'it'a'j klas'c\u0302ambr'o'j ankau\u0306 por pli ag\u0302'a'j lern'ant'o'j. Tiu'j c\u0302i organiz'aj\u0302'o'j, i.a. Rotari'o kaj Leonkluboj, financ'e sub'ten'is ge'lern'ant'o'j'n kaj trejn'ad'o'n de instru'ist'o'j."}, {"text_idx": "#001189", "text": "Post la du et'vort'ar'o'j pri Labor'o kaj lern'ad'o, kaj Lingv'o kaj komunik'ad'o, sekv'as c\u0302i tiu tre konciz'a, preskau\u0306 en'pos\u0302'port'ebl'a, unik'a vort'ar'o. La en'hav'o est'as arang\u0302'it'a lau\u0306 tem'o'j, ekzempl'e \u201eFamili'an'o'j, parenc'o'j\u201d, \u201eDom'o, log\u0302'ej'o\u201d, \u201eMal'jun'ec'o kaj mort'o\u201d kaj mult'a'j ali'a'j. C\u0302e c\u0302iu c\u0302ef'tem'o est'as ar'o da sub'tem'o'j, logik'e vic'ig'it'a'j, kaj c\u0302e c\u0302iu sub'tem'o sekv'as util'a ar'o da tem'o'j kaj termin'o'j tiu'rilat'a'j, c\u0302iu sur apart'a lini'o. Ekzempl'e:"}, {"text_idx": "#001190", "text": "C\u0302ef'tem'o: \u201eJun'ag\u0302'o, ge'edz'ig\u0302'o\u201d, kiu'n sekv'as sub'tem'o: \u201ejun'ul'o\u201d, kiu'n sekv'as sub'sub'tem'o'j: \u201eknab'in'o, jun'ul'in'o, knab'o, jun'ul'o\u201d; \u201evizit'i mal'bon'a'n societ'o'n\u201d; \u201ela tut'a viv'o est'as antau\u0306 li\u201d; \u201eprotest'i/ribel'i kontrau\u0306 io\u201d kaj post tio pli'a sub'tem'o: \u201ejun'ul'ar'o\u201d, kiu'n sekv'as sub'sub'tem'o: \u201ege'jun'ul'o'j;\u201d \u201esen'zorg'a\u201d"}, {"text_idx": "#001191", "text": "Unu'a'rigard'e, la tut'o aspekt'as tut'e h\u0302aos'a kaj mal'facil'e kompren'ebl'a. Nu jes, tia g\u0302i est'as, se oni uz'as g\u0302i'n kiel ordinar'a'n vort'ar'o'n. Mank'as difin'o'j, klar'ig'o'j, indeks'o. Sed nun pens'u: Supoz'u, ke vi est'as lern'ant'o, kaj vi'a task'o prepar'e por klas'o pri la angl'a, esperant'a au\u0306 hungar'a lingv'o est'as lern'i util'a'j'n c\u0302iu'tag'a'j'n vort'o'j'n por esprim'i familiar'aj\u0302'o'j'n kaj kelk'a'j'n ebl'e util'a'j'n fraz'o'j'n, util'a'j'n, kiam oni diskut'as tiu'j'n familiar'aj\u0302'o'j'n. Por la hodiau\u0306'a klas'o oni lern'as vort'o'j'n pri la jun'ag\u0302'o kaj ge'edz'ig\u0302'o. Krom la ordinar'a'j'n vort'o'j'n, kiu'j'n instru'as ordinar'a lern'o'libr'o, kiel trov'i specif'a'j'n vort'o'j'n, rilat'ant'a'j'n al la tem'o \u201ejun'ag\u0302'o kaj ge'edz'ig\u0302'o\u201d?"}, {"text_idx": "#001193", "text": "Au\u0306 imag'u ali'a'n situaci'o'n: Vi est'as hungar'o, stud'ant'a au\u0306todidakt'e, kaj vol'as lern'i la vort'o'j'n angl'a'lingv'a'j'n kaj esperant'a'j'n pri hejm'a'j au\u0306 famili'a'j afer'o'j, por tiel pli'grand'ig'i vi'a'n kon'o'n de la vort'ar'o de tiu'j du lingv'o'j. Sekci'o 4 de la vort'ar'o prezent'as al vi, en paralel'a'j kolumn'o'j, zorg'e inter'agord'it'a'j, la vort'o'j'n en la angl'a, en kolumn'o 1; en Esperant'o, en kolumn'o 2; kaj la hungar'a en kolumn'o 3."}, {"text_idx": "#001194", "text": "Por kia'j student'o'j ebl'e util'us c\u0302i tia vort'ar'o? Nu, supoz'u, ke vi labor'as en hungar'a mebl'o'butik'o kaj bezon'as sci'i la angl'a'lingv'a'j'n termin'o'j'n por mult'a'j hejm'a'j mebl'o'j, kiu'j'n angl'e parol'ant'a ac\u0302et'em'ul'o em'as pri'enket'i au\u0306 ebl'e ac\u0302et'i. Nu, vi ja bezon'as sci'i la angl'a'lingv'a'j'n nom'o'j'n de la mult'a'j mebl'o'j en la butik'o, c\u0302u ne? Kaj, ebl'e, c\u0302ar vi est'as inter'naci'em'ul'o, vi decid'as lern'i ankau\u0306 la esperant'a'j'n nom'o'j'n de la mebl'o'j."}, {"text_idx": "#001195", "text": "Au\u0306, kompren'ebl'e, supoz'u, ke vi'a propr'a lingv'o est'as nek la hungar'a, nek la angl'a, sed vi turism'as en Uson'o au\u0306 en Hungari'o; kon'ant'e la esperant'a'j'n nom'o'j'n de la koncern'a'j mebl'o'j, kiu'j interes'as vi'n, vi pov'as antau\u0306'stud'i la angl'a'j'n au\u0306 hungar'a'j'n nom'o'j'n de tiu'j mebl'o'j, antau\u0306 ol vizit'i la mebl'o'butik'o'j'n."}, {"text_idx": "#001199", "text": "La 13an de mart'o en la rus'a kultur'a-inform'a centr'o (RKIC) en Sofio okaz'is akademi'a konferenc'o pri la tem'o \u201eLa religi'o'j en Eu\u0306rop'o kaj la est'ont'ec'o de la ortodoks'a krist'an'ism'o\u201d, organiz'it'a de la RKIC kaj de scienc'a-esplor'a grup'o pri religi'a'j-filozofi'a'j paradigm'o'j, konsist'ant'a el instru'ist'o'j en kelk'a'j bulgar'a'j universitat'o'j."}, {"text_idx": "#001200", "text": "En la konferenc'o la super'a scienc'a kun'labor'ant'o de la bulgar'a akademi'o de la scienc'o'j Stefan Penov, kiu est'as ankau\u0306 konsil'ant'o de la permanent'a parlament'a komision'o pri la konfesi'o'j, prezent'is don'it'aj\u0302'o'j'n pri la religi'o'j en Bulgario sur'baz'e de statistik'a'j esplor'o'j el la jar'o 2005, kiu'j est'is publik'ig'it'a'j en la gazet'ar'o. Lau\u0306 tiu'j c\u0302i don'it'aj\u0302'o'j la situaci'o de la religi'o'j en la land'o prezent'ig\u0302'as jen'e: ses milion'o'j da bulgar'o'j deklar'is est'i ortodoks'a'j krist'an'o'j, sed nur 50 % el ili regul'e vizit'as di'serv'o'j'n. Bulgario krist'an'ig\u0302'is oficial'e en 865. G\u0302i akcept'is la ortodoks'a'n krist'an'ism'o'n de Bizanco dum la reg'ad'o de princ'o Bor'is la 1a, kiu ricev'is la krist'an'a'n nom'o'n Mih\u0302ail (Mih\u0302aelo), la nom'o'n de la bizanca imperi'estr'o. Kan'o1 Kubrat (nask'ig\u0302'is c\u0302irkau\u0306 la fin'o de la 6a jar'cent'o \u2013 mort'is c\u0302irkau\u0306 650), la patr'o de la fond'int'o de la bulgar'a s\u0302tat'o kan'o Asparuh, tamen jam est'is ortodoks'a krist'an'o. La ortodoks'a krist'an'ism'o est'as konsider'at'a kiel tradici'a por la bulgar'a popol'o."}, {"text_idx": "#001201", "text": "La katolik'o'j en Bulgario est'as inter 60 kaj 70 mil'o'j, el kiu'j almenau\u0306 29 mil'o'j est'as uni'an'o'j, t.e. ili sekv'as la rit'o'j'n de la ortodoks'a eklezi'o, sed re'kon'as la pap'o'n de Romo. Kontrast'e al la ortodoks'a'j krist'an'o'j 90 % el ili regul'e frekvent'as si'a'j'n di'serv'o'j'n."}, {"text_idx": "#001202", "text": "La klasik'a'j protest'ant'o'j est'as c\u0302irkau\u0306 50 mil'o'j da hom'o'j. Inter 50 mil kaj 60 mil est'as la hom'o'j, kiu'j al'ig\u0302'is al pli nov'a'j sekt'o'j. Ili tamen ne est'as pur'e protest'ant'a'j: lau\u0306 la scienc'ist'o'j ili'a religi'o est'as strang'a miks'aj\u0302'o el jud'ism'o, islam'o, krist'an'ism'o, orient'a'j religi'o'j kaj mal'kas\u0302'a okult'ism'o. Pri la pli'mult'o de la sekt'o'j ne ebl'as difin'i, g\u0302ust'e al kiu konfesi'o ili aparten'as, sed klar'as, ke ili gravit'as c\u0302irkau\u0306 tiel nom'at'a'j nov'epok'ec'a'j mov'ad'o'j. Ili aper'is en Bulgario post la 10a de novembr'o 1989, kiam komenc'ig\u0302'is la proces'o de demokrati'ig\u0302'o de la land'o."}, {"text_idx": "#001203", "text": "La fakt'o, ke en'tut'e pli ol 100 mil hom'o'j est'as lig'it'a'j kun konfesi'o'j ne'tradici'a'j por la bulgar'a popol'o, eksplik'ig\u0302'as per la cirkonstanc'o, ke 35-40 mil el ili est'as roma'o'j, c\u0302e kiu'j la ne'tradici'a'j konfesi'o'j rikolt'as grand'a'n sukces'o'n. Lau\u0306 Stefan Penov la kial'o'j por tio kas\u0302'ig\u0302'as en la misi'em'o, kiu manifest'ig\u0302'as en dis'don'ad'o de social'a'j help'o'j, organiz'ad'o de social'a patron'ad'o kaj kultur'a'j program'o'j. La esplor'o montr'as, ke c\u0302irkau\u0306 3500 hom'o'j aparten'as al jud'ism'o."}, {"text_idx": "#001204", "text": "La islam'an'o'j en Bulgario nombr'as c\u0302irkau\u0306 760 000. Ili est'as suna'ist'o'j escept'e de 50 mil, kiu'j est'as moder'a'j s\u0302ijaist'o'j. Nur kelk'a'j cent'o'j da islam'an'o'j est'as adept'o'j de pli fundament'ism'a'j tendenc'o'j."}, {"text_idx": "#001205", "text": "Lig'e kun la don'it'aj\u0302'o'j pri la nombr'o de la adept'o'j de fundament'ism'a'j tendenc'o'j en islam'o, mi konsider'as neces'a menci'i la antau\u0306 ne'long'e aper'int'a'n bulgar'lingv'a'n libr'o'n de Veselin Boj\u0302kov La invad'o de la islam'a fundament'ism'o. En g\u0302i Boj\u0302kov kon'at'ig'as la leg'ant'o'j'n pri tiu c\u0302i invad'o en la mond'o'n, en Eu\u0306rop'o'n, en Balkani'o'n kaj precip'e en Bulgarion. (Islam'o komenc'is dis'vast'ig\u0302'i en Bulgario post la okup'o de la land'o far'e de la Otoman'a Turki'o en 1396. Per'fort'e est'is islam'ig'it'a grand'a nombr'o da bulgar'o'j. Okaz'is ankau\u0306 liber'vol'a'j konvert'ig\u0302'o'j inter'ali'e pro ekonomi'a'j konsider'o'j.)"}, {"text_idx": "#001206", "text": "La au\u0306tor'o atent'ig'as special'e pri manifest'ig\u0302'o'j de islam'a fundament'ism'o en Bulgario. Li vid'as ili'n unu'e en la streb'o'j de turk'a'j kaj arab'a'j fundament'ism'a'j organiz'aj\u0302'o'j penetr'i Bulgarion kaj montr'as la voj'o'j'n de la real'ig'o de tiu penetr'ad'o. Krom konspir'a'j form'o'j de ag'ad'o aplik'ig\u0302'as lau\u0306'leg\u0302'a'j form'o'j, kiel vizit'o'j de komisi'it'o'j, registr'ad'o de ili'a'j fond'aj\u0302'o'j, konstru'ad'o de dek'o'j da moske'o'j en la mont'ar'o Rodop'o, dis'vast'ig'o de literatur'o, send'ad'o de jun'ul'o'j ekster'land'e'n por religi'a trejn'ad'o. Ek'de 1990 g\u0302is nun sum'e 450 g\u0302is 500 jun'ul'o'j fin'is si'a'n religi'a'n eduk'o'n ekster'land'e. Est'as konstat'it'e, ke part'o el ili lern'is kaj lern'as ne en s\u0302tat'a'j, sed en privat'a'j religi'a'j lern'ej'o'j, sub'ten'at'a'j de fundament'ism'a'j organiz'aj\u0302'o'j. La selekt'ad'o kaj sponsor'ad'o de la pli'mult'o el ili est'as efektiv'ig'at'a c\u0302ef'e de tiu'j c\u0302i ekster'land'a'j islam'a'j organiz'aj\u0302'o'j. Re'ven'int'e Bulgarion, part'o el ili far'ig\u0302'as imam'o'j, instru'ist'o'j au\u0306 aktiv'e al'ig\u0302'as al la religi'a viv'o de la islam'an'o'j kaj komenc'as propagand'i islam'a'j'n ide'o'j'n, fremd'a'j'n al la tradici'e islam'a log\u0302'ant'ar'o de la land'o."}, {"text_idx": "#001207", "text": "Centr'o'j de la dis'vast'ig'o de islam'a fundament'ism'o est'as la islam'a'j lern'ej'o'j, en kiu'j est'as instru'at'e sur'baz'e de la u\u0306ahabita tendenc'o de islam'o, konfirm'ant'a la ide'o'j'n de la radikal'a islam'o. En Bulgario apud la tri oficial'e re'kon'at'a'j islam'a'j lern'ej'o'j ekzist'as ok ne're'kon'at'a'j islam'a'j lern'ej'o'j. En la libr'o tut'e natur'e est'as pri'trakt'at'a ankau\u0306 la ag'ad'o de iu'j radikal'a'j element'o'j en la mov'ad'o por rajt'o'j kaj liber'o'j (lau\u0306 bulgar'lingv'a sigl'o DPS), kiu dum la last'a'j 15 jar'o'j divers'form'e part'o'pren'as en la reg'ad'o de la land'o, kaj de ali'a'j por'turk'a'j naci'ism'a'j organiz'aj\u0302'o'j en la land'o kiel la turk'a demokrati'a parti'o, kies gvid'ant'o Ahmed Ken'a'n mal'kas\u0302'e al'vok'as al arm'it'a batal'o kaj ribel'o, kaj la ekster'leg\u0302'a islam'a organiz'aj\u0302'o La S\u0302tat'o est'as Kalif'ej'o, kiu efektiv'ig'as si'a'n ag'ad'o'n sur'baz'e de islam'a'j fundament'ism'a'j ide'o'j."}, {"text_idx": "#001208", "text": "Esplor'o inter student'o'j kaj lern'ant'o'j, instru'ist'o'j kaj jun'a'j scienc'a'j kun'labor'ant'o'j montr'as, ke 71 g\u0302is 74% el ili hav'as grand'a'n interes'o'n pri religi'o kaj teologi'o. El ili inter 4 kaj 7 procent'o'j deklar'as si'n absolut'a'j ateist'o'j, kaj la ceter'a'j au\u0306 ne hav'as opini'o'n au\u0306 est'as indiferent'a'j."}, {"text_idx": "#001209", "text": "1. Bulgar'a'j histori'ist'o'j ek'uz'is la form'o'n \u201ekan'o\u201d anstatau\u0306 \u201eh\u0302an'o\u201d, konsider'ant'e g\u0302i'n kiel origin'a'n bulgar'a'n titol'o'n."}, {"text_idx": "#001210", "text": "Jam de 1997 Spartak Ngjela [ng\u0302ela] aktiv'as en la alban'a reg'ant'a Demokrati'a Parti'o, dum kelk'a'j monat'o'j precip'e kiel ministr'o pri justic'o en la tiel nom'at'a reg'ist'ar'o de naci'a sav'ig\u0302'o, g\u0302is venk'is la social'ist'o'j. Li est'as fil'o de ministr'o pri komerc'o en la reg\u0302im'o de la alban'a diktator'o En'ver Hoxha [hodj\u0302a] kaj lau\u0306'profesi'e advokat'o."}, {"text_idx": "#001211", "text": "En juli'o 2005 li est'is elekt'it'a kiel deput'it'o, sed la nov'a c\u0302ef'ministr'o ne met'is li'n en la reg'ist'ar'o'n. Anstatau\u0306'e Ngjela ricev'is parti'a'j'n kaj parlament'a'j'n posten'o'j'n, far'ig\u0302'ant'e komision'estr'o pri leg\u0302'ar'o. Tamen li kontrau\u0306'star'is reg'ist'ar'a'j'n klopod'o'j'n el'radik'ig'i korupt'o'n (unu el la kial'o'j pro kiu'j Albanio ankorau\u0306 ne est'as akcept'it'a de inter'naci'a'j instanc'o'j kiel Eu\u0306rop'a Uni'o au\u0306 Nord-Atlantik'a Traktat-Organiz'aj\u0302'o)."}, {"text_idx": "#001212", "text": "Ngjela argument'is, ke ekzempl'e s\u0302ang\u0302'i la metod'o'j'n por elekt'i membr'o'j'n de sen'de'pend'a'j s\u0302tat'a'j instituci'o'j au\u0306 en'konduk'i elektron'ik'a'n voc\u0302'don'ad'o'n en la parlament'o kontrau\u0306'as la konstituci'o'n. Li'a kondut'o vek'is admir'o'n c\u0302e la opozici'o social'ist'a, sed sen'iluzi'ig'is li'a'j'n estr'o'j'n en la Demokrati'a Parti'o."}, {"text_idx": "#001213", "text": "Rezult'e Ngjela aper'is antau\u0306 parti'estr'o'j por klar'ig'i si'a'n star'punkt'o'n. Li akuz'is la c\u0302ef'ministr'o'n Sal'i Berisha pri blok'ad'o de s\u0302tat'a kaj ekonomi'a projekt'o'j sur'baz'e de kontrau\u0306'konstituci'a ag'ad'o. Li al'don'is, ke Berisha kaj du ali'a'j ministr'o'j est'as eks-komun'ist'o'j, kiu'j dau\u0306r'e ag'as lau\u0306 komun'ism'a pens'manier'o."}, {"text_idx": "#001214", "text": "Ngjela kas\u0302'e registr'is la debat'o'n kaj la sekv'a'n tag'o'n don'is la bend'o'n al televid'a kompani'o. Jen la unu'a foj'o ek'de 1990, ke ne'formal'a'j diskut'o'j est'as kas\u0302'e registr'it'a'j. Tiel romp'ig\u0302'is la pacienc'o de la Demokrati'a Parti'o, kiu eks'ig'is si'a'n disident'o'n."}, {"text_idx": "#001216", "text": "La deficit'o de la komerc'a bilanc'o kaj de la s\u0302tat'a bug\u0302et'o rapid'e kresk'as. Pli'alt'ig\u0302'as la s\u0302uld'ig\u0302'o pro s\u0302tat'a'j el'spez'o'j. La deficit'o'n financ'as la rest'o de la mond'o per ac\u0302et'ad'o de s\u0302tat'a'j obligaci'o'j. Ek'de la jar'o 2001 Popol'a Respublik'o C\u0302ini'o ac\u0302et'is 43 % de la uson'a'j s\u0302tat'a'j obligaci'o'j por brems'i la fal'o'n de la valor'o de la uson'a dolar'o kaj tiel evit'i damag\u0302'o'n al si'a eksport'o al Uson'o kaj al ali'a'j region'o'j, kie la dolar'o est'as la c\u0302ef'a valut'o."}, {"text_idx": "#001217", "text": "Super'averag\u0302'a'j profit'o'j de inter'naci'a'j kompani'o'j kun c\u0302ef'e uson'a kapital'o est'as ating'at'a'j per trans'ig'o de produkt'ad'o kaj esplor'ad'o en C\u0302ini'o'n, Baraton kaj sud-orient'a'n Azi'o'n. Tio mal'help'as la intern'a'n evolu'o'n en Uson'o. Kresk'as la sen'labor'ec'o kaj ek'est'as strec\u0302'o'j en la social'a sfer'o."}, {"text_idx": "#001218", "text": "Malgrau\u0306 c\u0302i tiu'j problem'o'j Uson'o rest'as akcept'ant'o de grav'a'j ekster'land'a'j invest'o'j. Sed ankau\u0306 en c\u0302i tiu sfer'o okaz'as konstant'a mal'kresk'o kaj la invest'o'j ne ir'as rekt'e en la industri'o'n sed en invest'a'j'n fondus'o'j'n. Ili est'as sen'c\u0302es'e pli risk'a'j. Konfirm'as tio'n la streb'ad'o de la centr'a'j bank'o'j de Japani'o kaj C\u0302ini'o. G\u0302is antau\u0306 ne'long'e ili konstant'e ac\u0302et'is uson'a'j'n s\u0302tat'a'j'n obligaci'o'j'n por lim'ig'i la mal'alt'ig\u0302'o'n de la valor'o de la dolar'o. Nun ili ne nur mal'pli'ig'as si'a'j'n invest'o'j'n en la uson'a'n ekonomi'o'n sed pri'pens'as kre'o'n de komun'a merkat'o de azi'a'j obligaci'o'j kiel alternativ'o'n al uson'a'j. Ambau\u0306 bank'o'j streb'as s\u0302ang\u0302'i la proporci'o'n de valut'a'j rezerv'o'j profit'e al eu\u0306r'o."}, {"text_idx": "#001219", "text": "En la uson'a ekonomi'o de la last'a'j 65 jar'o'j rimark'ind'as unu konstant'o: la fort'a kun'lig'o inter milit'a'j invad'o'j kaj kresk'o de la land'a ekonomi'o. Lau\u0306 don'it'aj\u0302'o'j de la s\u0302tat'a ofic'ej'o pri ekonomi'a'j esplor'o'j, kresk'o'j de la ekonomi'o okaz'is dum prepar'ad'o de milit'o'j, dum milit'o'j kaj dum la post'milit'a re'konstru'o. La uson'a gazet'o Wall Street Journal skrib'is en februar'o 2003, ke dum la prepar'o de la atak'o de Irako la milit'a'j el'spez'o'j reprezent'is la unu'sol'a'n favor'a'n flank'o'n de la \u201emal'fort'a uson'a ekonomi'o\u201d."}, {"text_idx": "#001220", "text": "Kia'j est'as la prefer'at'a'j milit'a'j el'spez'o'j? \u2013ili pli'fort'ig'as kelk'a'j'n grav'a'j'n sektor'o'j'n de la uson'a ekonomi'o: la aviad'a'j'n, komput'il'a'j'n kaj elektron'ik'a'j'n kompleks'o'j'n, kiu'j ar'ig'as 85 000 kompani'o'j'n kun milion'o'j da dung'it'o'j \u2013ne nur arm'il'a'j entrepren'o'j sed ankau\u0306 esplor'a'j kaj dis'volv'a'j teknologi'o'j est'as financ'at'a'j per s\u0302tat'a'j rimed'o'j \u2013eksport'o de arm'il'o'j kaj milit'a teknik'o est'as unu el la plej grav'a'j eksport'er'o'j de Uson'o (47 % de la mond'a komerc'o de arm'il'o'j)."}, {"text_idx": "#001221", "text": "Ek'de la unu'a inter'konsent'o pri inter'naci'a komerc'o en la jar'o 1947 (la t.n. G\u0302eneral'a Konvenci'o pri Dogan'o kaj Komerc'o, kon'at'a per la angl'a mal'long'ig'o GATT) la uson'a milit'a industri'o g\u0302u'as escept'o'n prav'ig'it'a'n per \u201es\u0302tat'a sekur'ec'o\u201d. Tio ebl'ig'as al Uson'o hav'i protekt'ad'a'n kaj subvenci'a'n politik'o'n rilat'e al eksport'o de arm'il'o'j kaj de milit'a teknik'o. La profit'o'j de arm'ist'o'j tiel mult'e pli'alt'ig\u0302'is en la last'a period'o."}, {"text_idx": "#001222", "text": "Post la profit'o'j el la detru'o de Irako sekv'as profit'o'j el la re'konstru'o. En la re'konstru'o de Irako part'o'pren'as c\u0302ef'e uson'a'j kompani'o'j kiel Bechtel Group, Fluor Corporation, Louis Berger Group, Parsons Corporation, Halliburton. Halliburton (g\u0302is la jar'o 2000 vic'prezid'ant'o Dick Cheney est'is prezid'ant'o de g\u0302i'a administr'a konsil'ant'ar'o) akir'is per'e de frat'a kompani'o Kellog Brown and Root kontrakt'o'n kun valor'o de 200 milion'o'j da dolar'o'j por re'konstru'o de la dum'milit'e detru'it'a'j naft'o-ekspluat'a'j instal'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#001223", "text": "Kiu pag'as? Jam antau\u0306 la invad'o de Irako tiam'a oficial'a parol'ist'o de prezid'ant'o Bush dir'is, ke la efektiv'a problem'o de la est'ont'ec'o est'as pag'o'j por re'konstru'o de Irako. Irako, diferenc'e de Afgani'o, est'as ric\u0302'a land'o. Tie est'as sen'lim'a'j font'o'j de krud'aj\u0302'o'j, kiu'j aparten'as al la iraka popol'o. Est'as mult'a'j manier'o'j kiel akir'i re'pag'o'n au\u0306 kompens'o'n por la re'konstru'o."}, {"text_idx": "#001224", "text": "Jur'a'n baz'o'n por pri'rab'o de la mal'venk'int'a Irako kre'is la unu'a uson'a guberni'estr'o Paul Bremer. Li organiz'is la privat'ig'ad'o'n de irakaj s\u0302tat'a'j propr'aj\u0302'o'j: produkt'ad'o de elektr'a energi'o, tele'komunik'ad'o, infra'struktur'o de ekspluat'o kaj transport'o de naft'o kaj gas'o ktp. Est'is ekskluziv'it'a ia ajn post'a reg'ad'o kaj inter'ven'o de la iraka reg'ist'ar'o kaj la s\u0302tat'a'j organ'o'j. Ekster'land'a'j kompani'o'j akir'is plen'a'n liber'o'n. Ili rajt'as posed'i kaj plen'e kontrol'i g\u0302is 100 % de la akci'o'j. Ankau\u0306 100 % de la profit'o'j pov'as ir'i ekster'land'e'n. Kompani'o'j pag'as nur 15 % de impost'o (antau\u0306 la milit'o 45 %). Ses elekt'it'a'j bank'o'j ricev'is licenc'o'n kaj tiel pri'reg'as la irak'an bank'a'n sektor'o'n. Jozefo Saba, tiam'a region'a direktor'o de la Mond'a Bank'o, pri'taks'is la leg\u0302'ig'it'a'n rab'o'n jen'e: \u201eC\u0302i tiu pas\u0302'o ebl'ig'is kre'i tau\u0306g'a'n medi'o'n por al'flu'o de ekster'land'a'j invest'o'j.\u201d"}, {"text_idx": "#001226", "text": "Paul Wolfowitz, la tiam'a vic'ministr'o pri defend'o de Uson'o kaj ek'de juni'o 2005 prezid'ant'o de la Mond'a Bank'o, dir'is: \u201eLa kau\u0306z'o kial ni ek'milit'os kontrau\u0306 Irako kaj ne kontrau\u0306 Nord'a Korei'o est'as, ke Irako nag\u0302'as sur mar'o da naft'o.\u201d C\u0302u la uson'a'j kompani'o'j hav'os util'o'n el naft'a'j font'o'j nur post stabil'ig'o de politik'a situaci'o en Irako? Ili profit'as jam nun. Pro la alt'e'n pel'it'a prez'o de naft'o la tri plej grand'a'j uson'a'j kompani'o'j krom'e en'spez'is 10 g\u0302is 30 miliard'o'j'n da dolar'o'j. Naft'a'j kompani'o'j hav'as pli grand'a'n interes'o'n ten'i la prez'o'n de la naft'o alt'a ol la propriet'ul'o'j."}, {"text_idx": "#001227", "text": "El akir'o de reg'ad'o super la iraka naft'o Uson'o hav'as du avantag\u0302'o'j'n: lim'ig'o'n de la pozici'o de Sau\u0306da Arabi'o kaj OPEL (Organiz'aj\u0302'o de Petrol-Eksport'a'j Land'o'j) kaj mal'pli'grav'ig\u0302'o'n de la rus'a'j font'o'j. Tiu'j est'as konsider'at'a'j kiel alternativ'o'j en la okaz'o de prov'o'j pri revoluci'a'j s\u0302ang\u0302'o'j en s\u0302tat'o'j de Persa Golf'o. En la unu'a kaz'o, kiam la ekspluat'o de iraka naft'o est'os plen'e modern'ig'it'a, tio far'ig\u0302'os katastrof'o por Sau\u0306da Arabi'o kaj OPEL, kiu'j jam nun preciz'e plen'um'as la instrukci'o'j'n de Uson'o. En la du'a kaz'o, Rusio, kiu post la 11a de septembr'o 2001 sukces'e klopod'is far'ig\u0302'i la du'a plej grand'a produkt'ant'o de naft'o, pov'us est'i el'prem'it'a el la lud'o, c\u0302ar en Irako la kost'o'j de ekspluat'o kaj transport'o est'as mult'e pli mal'alt'a'j ol en Rusio."}, {"text_idx": "#001228", "text": "Eu\u0306rop'o de'pend'as de la naft'o el Persa Golf'o. Nur part'o de la eu\u0306rop'a naft'o'bezon'o est'as kovr'it'a per liver'o'j el Briti'o, Norvegi'o kaj Rusio. En la jar'o 2000 Sadam Husajn decid'is, ke naft'o'komerc'o okaz'os per eu\u0306r'o'j. Tio'n Uson'o dev'is pun'i, c\u0302ar ali'e la uson'a dolar'o perd'us si'a'n rol'o'n kiel c\u0302ef'a mond'a valut'o, kaj g\u0302i est'us sen'ig'it'a de si'a influ'o por decid'i pri mond'a'j prez'o'j de naft'o. Se oni komerc'as kun naft'o nur en dolar'o'j, la s\u0302tat'o'j sen dolar'a'j rezerv'o'j dev'as vend'i si'a'j'n var'o'j'n kontrau\u0306 dolar'o'j por pov'i ac\u0302et'i naft'o'n dolar'e."}, {"text_idx": "#001229", "text": "Kia est'is la cel'o de invad'o en Irakon? Uson'o vol'is ten'i la pag'o'j'n por naft'o nur en dolar'o'j kaj tiel sav'i la uson'a'n ekonomi'o'n. Krom tio g\u0302i don'is signal'o'n al c\u0302iu'j produkt'ant'o'j de naft'o, kio pov'us sekv'i, se ili prov'us far'i i'o'n simil'a'n kiel Husajn."}, {"text_idx": "#001230", "text": "Provizor'e la ekonomi'o de Uson'o s\u0302ajn'as est'i pli'fort'ig'it'a per la milit'ad'o. Sed la uson'a'j ekonomi'a'j problem'o'j ne est'as solv'it'a'j. La milit'o sub'ten'is ekonomi'a'n dis'volv'o'n sed ne sukces'is kompens'i la g\u0302is'nun'a'j'n perd'o'j'n. La deficit'o de la ekster'land'a komerc'o plu pli'alt'ig\u0302'as sam'e kiel la deficit'o de s\u0302tat'a'j el'spez'o'j. C\u0302u oni solv'os tio'n per pli'a milit'o?"}, {"text_idx": "#001231", "text": "\u201eMov'ig\u0302'u iom'et'e, por ke mi trov'u lok'o'n por mi'a kajer'o por kopi'i la lecion'o'j'n,\u201d dir'is unu lern'ant'o al ali'a. Ankau\u0306 tiu c\u0302i dir'is tio'n al tri'a person'o, la tri'a al kvar'a, ktp, g\u0302is fin'e la mesag\u0302'o ating'as la lern'ant'o'n apud la mur'o. Ven'as la pet'o: \u201eMur'o, mov'u vi'n antau\u0306'e'n, por ke mi trov'u lok'o'n por mi'a kajer'o por kopi'i la lecion'o'j'n.\u201d"}, {"text_idx": "#001232", "text": "Tia est'as la situaci'o en togoland'a'j klas'c\u0302ambr'o'j. G\u0302eneral'e, en s\u0302tat'a'j lern'ej'o'j la stud'ant'o'j sid'as du'op'e en klas'c\u0302ambr'o'j kun pli ol 50 ge'lern'ant'o'j. Kaj la nombr'o kresk'as. Foj'foj'e en'est'as en klas'c\u0302ambr'o 100 ge'lern'ant'o'j, tiel ke oni sid'as tri- au\u0306 kvar'op'e, kaj neniam est'as spac'o por ten'i kajer'o'n kaj labor'i."}, {"text_idx": "#001235", "text": "La litova serv'o pri san'protekt'ad'o inform'is, ke mil'o'j da polic'ist'o'j, lim'gard'ist'o'j, fajr'o'brigad'an'o'j kaj milit'ist'o'j de intern'a'j tac\u0302ment'o'j est'as tro gras'a'j."}, {"text_idx": "#001238", "text": "Post long'a mal'c\u0302e'est'o mi re'vizit'is pas'int'jar'e mi'a'n iam'a'n patr'uj'o'n, Libanon. Kiam mi est'is knab'o en mi'a vilag\u0302'o At-Tajba (La Bonklimata), en la sud'o, apenau\u0306 rimark'ebl'is la 20a jar'cent'o. Nun g\u0302i est'as relativ'e prosper'a urb'et'o. En la centr'o mi trov'is mi'a'n iam'a'n dom'o'n kun g\u0302i'a frukt-g\u0302arden'o (malgrau\u0306 post'sign'o de israela bomb'o sur la mur'o) bon'e pri'zorg'at'a de la komun'um'o omag\u0302'e al mi'a patr'o, la mula'o en la region'o. Mi promen'ad'is tie'n kaj re'e'n kaj mang\u0302'is de la sam'a'j s\u0302at'at'a'j fig-, granat- kaj oliv-arb'o'j. Mal'mult'a'j sam'ag\u0302'ul'o'j rest'as, sed la ge'jun'ul'o'j varm'e akcept'is mi'n."}, {"text_idx": "#001239", "text": "Orient'e'n el At-Tajba oni vid'as la pint'o'n de Hermon-mont'o okup'at'a de Israelo. Tuj sud'e de At-Tajba est'as bon'e vid'ebl'a jud'a vilag\u0302'o. Kontrau\u0306 la okup'o de Israelo batal'as Hizbul-Laah. Tamen mi'a'opini'e ne Hizbul-Laah for'pel'is Israelon de Libano sed okcident'a'j potenc'o'j, kiu'j unu'e instig'is Israelon ek'okup'i la land'o'n kaj g\u0302i'n terur'ig'i dum pli ol du jar'dek'o'j."}, {"text_idx": "#001240", "text": "Nun la c\u0302ef'a rol'o de Hizbul-Laah est'as help'i la popol'o'n de la sud'o de Libano re'akir'i si'a'n egal'ec'o'n kun la nord'o. Ali'a rol'o est'as protekt'i la popol'o'n kontrau\u0306 ebl'a'j masakr'o'j, kiel tiu'j de Sabr'a kaj S\u0302atella en 1982. Sam'temp'e la okcident'a'j potenc'o'j bezon'as Hizbul-Laah-on, por ke Israelo rest'u c\u0302iam vek'a, arm'it'a kaj pret'a atak'i."}, {"text_idx": "#001241", "text": "Pas'int'jar'e est'as mort'ig'it'a la iam'a c\u0302ef'ministr'o de Libano, Al-Hariri. Tiu c\u0302i far'ig\u0302'is milion'ul'o, sed li'a'j ric\u0302'o'j ne rest'is en Libano kaj la land'o apenau\u0306 profit'is de li'a'j projekt'o'j. Li konstru'ig'is plej modern'a'n flug'haven'o'n en Bejrut'o kaj s\u0302ose'o'j'n por turism'o. Lok'a'j komerc'ist'o'j kolekt'is la profit'o'j'n kaj re'send'is ili'n al okcident'a'j bank'o'j."}, {"text_idx": "#001242", "text": "Plu'e, Al-Hariri star'ig'is fondus'o'n por financ'e sub'ten'i libanajn student'o'j'n en okcident'o kaj ili'n post'e re'ven'ig'i. En 1996 mi renkont'is li'n en Londono kaj demand'is, kiom da student'o'j fakt'e re'ven'as hejm'e'n. Li promes'is esplor'i kaj faks'ig'i respond'o'n, sed neniu'n mi ricev'is."}, {"text_idx": "#001243", "text": "Ankau\u0306 Sirio est'as part'o de la okcident'a strategi'o pri Libano kaj la region'o. En 1976 okcident'a'j potenc'o'j pet'is, ke Sirio en'ir'u Libanon por \u201eprotekt'i krist'an'o'j'n\u201d dum la intern'a milit'o (1976-1991). La arme'a c\u0302ef'o ricev'is 50 milion'o'j'n da dolar'o'j, nun invest'it'a'j en Londono. Tiu'j sam'a'j potenc'o'j postul'is pas'int'jar'e la re'ir'ig'o'n de la siria arme'o al Sirio, ver's\u0302ajn'e por ke la arm'il'o'j trov'ig\u0302'u en pli mal'grand'a teren'o kaj, se neces'e, est'u pli facil'e detru'ebl'a'j."}, {"text_idx": "#001244", "text": "La krist'an'a elit'o est'as la plej lert'a tavol'o de libana soci'o. Tamen oni tromp'e kred'ig'as ec\u0302 al g\u0302i, ke Okcident'o est'as iel g\u0302i'a \u201epatr'in'o\u201d. Se ver'e la okcident'a Franci'o kompat'us Libanon, g\u0302i est'us help'o'cel'e inter'ven'int'a por evit'i la buc\u0302'ad'o'n dum la intern'a milit'o. Kaj nun la krist'an'o'j kondamn'as Sirion kiel okup'ant'o'n kaj sub'prem'ant'o'n de Libano."}, {"text_idx": "#001245", "text": "Apenau\u0306 mir'ig'e est'as, ke tiom da ambici'a'j jun'ul'o'j for'las'as Libanon, las'ant'e hejm'e jun'a'j'n vir'in'o'j'n, kiu'j mem atend'as ekster'land'a'j'n svat'ant'o'j'n."}, {"text_idx": "#001246", "text": "En Germanio dum plur'a'j jar'o'j okaz'as vigl'a diskut'ad'o pri la lingv'o, unu'e pri mis'e propon'it'a ortografi'a re'form'o (kun nun fin'a rezult'o, ke post mult'eg'a'j kritik'o'j kaj opon'o'j oni en'konduk'as nur moder'a'j'n modif'o'j'n), kaj nun pri la grav'ec'o de la lingv'o mem. La german'a dum la unu'a part'o de l' pas'int'a jar'cent'o apud hispan'a, franc'a, angl'a kaj rus'a est'is inter la tiel nom'it'a'j mond'lingv'o'j; grav'a g\u0302i est'is precip'e en scienc'a sfer'o (ekzempl'e en medicin'o), sed pli kaj pli perd'is signif'o'n kaj definitiv'e far'ig\u0302'is mal'grav'a sekv'e de la horor'a hitlera reg\u0302im'o kaj 2a mond'milit'o, kiu'n komenc'is nazi'a Germanio."}, {"text_idx": "#001247", "text": "Aktual'e diskut'ad'o (kiu foj'e ig\u0302'as disput'ad'o) tem'as pri uz'ad'o \u2013 pli g\u0302ust'e ne-uz'ad'o \u2013 de la german'a far'e de en'migr'int'o'j, precip'e kiam per divers'a'j esplor'o'j, ekzempl'e la kon'at'a'j Pis'a-stud'aj\u0302'o'j, oni fin'e rimark'is, ke Germanio neglekt'is instru'ad'o'n de la naci'a lingv'o al ne-german'a'j infan'o'j, kio kau\u0306z'as mult'a'j'n problem'o'j'n en lern'ej'o'j kaj soci'o. En la du plej grand'a'j grup'o'j de en'migr'int'o'j (kaj ties id'o'j), turk'a kaj rus-german'a, ec\u0302 en du'a kaj tri'a generaci'o sci'o de la german'a est'as tiom rudiment'a, ke infan'o'j fiask'as en lern'ej'o'j kaj jun'ul'o'j neniel trov'as labor'posten'o'j'n. Sekv'e de frustraci'o ili ne mal'oft'e pro mank'o de viv'perspektiv'o ne nur enu'as kaj huligan'as, sed ec\u0302 ig\u0302'as krim'em'a'j."}, {"text_idx": "#001248", "text": "Kiam en printemp'o instru'ist'o'j de lern'ej'o en Berlino publik'ig'is help'kri'a'n leter'o'n al la koncern'a ministr'ej'o, per kiu ili klar'ig'is, ke praktik'e ne ebl'as eduk'i si'a'j'n lern'ej'an'o'j'n (precip'e turk'a'j'n kaj arab'a'j'n) pro mank'o de lingv'o'sci'o, ekscit'it'e re'ag'is politik'ist'o'j kaj konstat'is, ke tia'j infan'o'j pov'as integr'ig\u0302'i en la soci'o nur, se ili sci'as la german'a'n. Iu'j postul'is, ke en lern'ej'o'j oni rajt'u parol'i nur german'e, ne turk'e, rus'e au\u0306 en ali'a \u201efremd'a\u201d lingv'o. Ali'a'j postul'is, ke infan'o'j de en'migr'int'o'j rajt'u en'ir'i lern'ej'o'n nur, se ili sci'as la german'a'n. Sed kiel ili sci'u g\u0302i'n, se en la famili'o'j oni tut'e ne parol'as la lingv'o'n de la \u201egast'land'o\u201d? Nur nun politik'ist'o'j ek'kon'is, ke pri tio kulp'as mank'o en la eduk'a sistem'o: frekvent'ad'o de infan'vart'ej'o est'as liber'vol'a en Germanio \u2013 kaj kost'a (ge'patr'o'j dev'as pag'i kotiz'o'n), sed frekvent'ad'o de lern'ej'o est'as dev'ig'a kaj sen'pag'a. Do ge'patr'o'j de en'migr'int'o'j hezit'as send'i si'a'j'n id'o'j'n al infan'vart'ej'o; kiam ili en'ir'as lern'ej'o'n, ili do sci'as tut'e ne au\u0306 ne'sufic\u0302'e la german'a'n, por kompren'i instru'ist'o'j'n."}, {"text_idx": "#001249", "text": "Ali'flank'e en lern'ej'o'j oni pli kaj pli redukt'ad'is instru'ad'o'n de l' german'a favor'e al \u2013 angl'a, kiu'n oni part'e instru'as jam en la unu'a'j klas'o'j de element'a'j lern'ej'o'j kaj baldau\u0306 ankau\u0306 en infan'vart'ej'o'j. Sekv'e ankau\u0306 abiturient'o'j ne plu bon'e reg'as si'a'n ge'patr'a'n lingv'o'n, kiu'n en mult'a'j fak'o'j student'o'j ec\u0302 ne plu bezon'as, c\u0302ar en universitat'o'j oni lekci'as per la angl'a. Scienc'ist'o'j est'as dev'ig'at'a'j, perfekt'e sci'i tiu'n lingv'o'n; ec\u0302 la plej grand'a german'a scienc'a akcel-organiz'aj\u0302'o DFG postul'as skiz'o'n en la angl'a, se iu vol'as hav'i stipendi'o'n au\u0306 subvenci'o'n! Tial renom'a'j scienc'ist'o'j antau\u0306 unu jar'o postul'is re'don'i al la german'a si'a'n scienc'a'n rang'o'n. Ili argument'is, ke 30 % de la german'o'j tut'e ne sci'as la angl'a'n, pli'a'j 30 % nur rudiment'e, tiel ke ili ne pov'as part'o'pren'i scienc'a'n evolu'o'n. Lekci'o'j en la angl'a de german'o'j oft'e est'as sub'kvalit'a'j, ili avert'as. Krom'e uz'ad'o de la angl'a nutr'as la impres'o'n, kvazau\u0306 german'o'j ne plu kapabl'us esprim'i nov'a'j'n ide'o'j'n. Unu jar'o'n post'e oni neniel pov'as konstat'i efik'o'n de tiu protest'o, mal'e politik'ist'o'j favor'as ec\u0302 pli ol antau\u0306'e instru'ad'o'n de la angl'a kaj fajf'as pri la german'a."}, {"text_idx": "#001250", "text": "Kontrast'e politik'ist'o'j batal'as kontrau\u0306 la angl'a kaj por la german'a en ali'a'j sfer'o'j. En april'o la prezid'ant'o de la german'a parlament'o skrib'is akr'a'n leter'o'n al la komision'o de EU kaj minac'is, ke la german'a parlament'o ne plu trakt'os leg\u0302'propon'o'j'n de EU, se ili ne est'as traduk'it'a'j al la german'a sed aper'ig'it'a'j nur en angl'a kaj franc'a. German'o'j argument'as, ke 24 % de la EU-civit'an'o'j parol'as la german'a'n, kontrast'e al nur 16 %, kiu'j parol'as la angl'a'n kaj franc'a'n respektiv'e. Cert'e tio est'as prav'a argument'o, sed g\u0302i valid'as sam'e por hispan'o'j, pol'o'j au\u0306 ital'o'j, kiu'j sam'e sufer'as pro lingv'a neglekt'o. Tamen sekv'e de la plend'o el Berlino la prezid'ant'o de EU-komision'o promes'is, prezent'i la tekst'o'j'n ankau\u0306 en la german'a."}, {"text_idx": "#001251", "text": "Sed protest'o jam ven'is el Finnlando, kiu mez'e de 2006 trans'pren'as prezid'o'n de EU: Helsink'o ne hav'ig'os tekst'o'j'n en la german'a. Tio jam okaz'is la last'a'n foj'o'n, kiam Finnlando prezid'is kaj uz'is nur la angl'a'n kaj franc'a'n lingv'o'j'n. German'a'j kaj au\u0306str'a'j ministr'o'j simpl'e ne plu part'o'pren'is kun'sid'o'j'n de EU, g\u0302is fin'e Helsink'o ced'is kaj de'nov'e uz'is la german'a'n. Sed s\u0302ajn'as, ke la batal'o por la german'a dau\u0306r'os kaj probabl'e german'o'j mal'gajn'os, se ili dau\u0306r'ig'as ambigu'e: kiel oni pov'as defend'i la propr'a'n lingv'o'n se oni sam'temp'e per c\u0302iu'j rimed'o'j favor'as la angl'a'n? German'a kancelier'in'o Angel'a Merkel, ceter'e, perfekt'e parol'as la angl'a'n (kaj preskau\u0306 perfekt'e ankau\u0306 la rus'a'n). Almenau\u0306 s\u0302i do pov'as sam'e bon'e dialog'i kun uson'a prezid'ant'o kaj rus-german'o'j ..."}, {"text_idx": "#001252", "text": "Antau\u0306 du jar'o'j la kabinet'o star'is antau\u0306 fiask'o kaj sen'kurag\u0302'ig\u0302'o. Tamen la nov'a c\u0302ef'ministr'o Ferenc Gyurcsa\u0301ny [djurc\u0302anj] energi'e labor'is, tiel ke antau\u0306 la c\u0302i-jar'a balot'ad'o egal'e star'is lau\u0306 opini'sond'o'j la reg'ant'a koalici'o kaj la opozici'o. Fin'e venk'is la koalici'o ec\u0302 pli konvink'e ol antau\u0306 kvar jar'o'j."}, {"text_idx": "#001253", "text": "La balot'a sistem'o de Hungari'o simil'as al la german'a. Hazard'e ankau\u0306 la parti'o'j iom simil'as: du grand'a'j parti'o'j kaj kelk'e da satelit'o'j. Antau\u0306 la unu'a balot'rond'o okaz'is debat'o'j dis'send'it'a'j en radi'o- kaj televid'a'j kanal'o'j. La c\u0302ef'ministr'o parol'is pri la est'ont'ec'o, dum Viktor Orba\u0301n, estr'o de la dekstr'a lig'o, atent'ig'is pri la erar'o'j kaj la pek'o'j de la pas'int'ec'o. La estr'in'o de la mal'grand'a dekstr'a parti'o MDF Ibolya [iboja] Da\u0301vid kapt'is atent'o'n pro si'a aspekt'o: rug\u0302'a vest'o kaj blond'e farb'it'a har'ar'o."}, {"text_idx": "#001254", "text": "En la unu'a balot'rond'o la rezult'o est'is preskau\u0306 la sam'a ol antau\u0306 kvar jar'o'j. La social'ist'o'j ating'is et'a'n avantag\u0302'o'n, ricev'int'e 71 mandat'o'j'n. La dekstr'a lig'o ricev'is 69, liberal'ul'o'j 4 kaj MDF 2. Post tiu c\u0302i balot'rond'o Gyurcsa\u0301ny far'is pakt'o'n kun la liberal'ul'o'j por dau\u0306r'ig'i la koalici'o'n. Kandidat'o'j de ambau\u0306 parti'o'j reciprok'e rezign'is por help'i unu la ali'a'n kaj kun'e kampanj'i."}, {"text_idx": "#001255", "text": "Ali'flank'e Orba\u0301n pet'is Da\u0301vid-on unu'ig'i la fort'o'j'n. Da\u0301vid star'ig'is ok postul'o'j'n, i.a. ke Orba\u0301n re'tir'ig\u0302'u, por ke la c\u0302ef'ministr'o-kandidat'in'o est'u Da\u0301vid. Voc\u0302'don'ont'o'j konstat'is, ke mal'dekstr'e prezent'ig\u0302'is inter'konsent'o, program'o kaj kandidat'o; dekstr'e mal'e (Orba\u0301n ja re'tir'ig\u0302'is)."}, {"text_idx": "#001256", "text": "Tial la du'a balot'rond'o port'is grand'a'n sukces'o'n por la koalici'o. Sen voc\u0302'o'j el ekster'land'o la social'ist'o'j akir'is 190 seg\u0302'o'j'n kaj la liberal'ul'o'j 20. Jen komfort'a pli'mult'o, c\u0302ar Orba\u0301n gajn'is nur 164 seg\u0302'o'j'n kaj Da\u0301vid 11."}, {"text_idx": "#001257", "text": "La mal'nov'a-nov'a kabinet'o hav'as du ne'prokrast'ebl'a'j'n far'end'aj\u0302'o'j'n. G\u0302is'au\u0306tun'e oni dev'as prezent'i program'o'n al Eu\u0306rop'a Uni'o por mal'pli'ig'i la bug\u0302et'a'n deficit'o'n. Post'e g\u0302i dev'as front'i al konsil'ant'ar'a'j elekt'o'j."}, {"text_idx": "#001258", "text": "En mi'a log\u0302'urb'o Augsburg polic'an'o'j lern'is la rus'a'n lingv'o'n, por ke ili pov'u pli bon'e inter'komunik'i kun rus-german'o'j, kiu'j amas'e viv'as tie c\u0302i sed nur mal'amas'e sci'as kaj lern'as la german'a'n. Renvers'it'a mond'o? Ne, sed tio neces'as por sekur'ig'i la urb'o'n. C\u0302ar turk'o'j jam de mult'a'j jar'dek'o'j viv'as en Augsburg, la polic'o dispon'as jam pri sufic\u0302'e da turk'de'ven'a'j koleg'o'j, do pri tiu grup'o de en'migr'int'o'j oni ne hav'as lingv'a'j'n problem'o'j'n. Kelk'a'j politik'ist'o'j j\u0302us propon'is, ke oni prezent'u turk'a'n versi'o'n de l' german'a naci'a himn'o, por ke ankau\u0306 turk'o'j pov'u kant'i g\u0302i'n \u2013 tio help'os integr'ig\u0302'i, argument'is verd'ul'a politik'ist'o, c\u0302ar est'os \u201esimbol'o por mult'lingv'ec'o de Germanio\u201d. Sed krist'an'demokrat'a politik'ist'o obj\u0302et'is: \u201eTio est'us la mal'o de integr'ig\u0302'o.\u201d La german'a'j kandidat'o'j por la konkurs'o de eu\u0306rop'a'j televizi'o'j pri kanzon'o'j prezent'as jam de jar'o'j si'a'j'n kant'o'j'n ne en la german'a, sed la angl'a lingv'o. Preskau\u0306 neni'u protest'as. Protest'o'j tamen jen kaj jen aper'as kontrau\u0306 la \u201egermangla\u201d. Kontrau\u0306 super'flu'a'j angl'ism'o'j nun ag'ad'as tri'op'o da fak'ul'o'j pri german'a lingv'o. Precip'e en reklam'lingv'aj\u0302'o abund'as tia'j monstr'aj\u0302'o'j, tiel ke lau\u0306 fres\u0302'a'j esplor'o'j ili'n kompren'as nur 8 % de la german'a'j klient'o'j. Per ili'a ag'ad'o \u201eViv'ant'a german'a\u201d ili vol'as propon'i c\u0302iu'monat'e tri german'ig'o'j'n de angl'ism'o'j, ekzempl'e por homepage (Startseite = start'pag\u0302'o)."}, {"text_idx": "#001259", "text": "Jen nur kelk'a'j fac'et'o'j el long'a list'o de lingv'a'j problem'o'j en Germanio. Sed preskau\u0306 c\u0302iu'j german'o'j favor'as la angl'a'n, lingv'o'n de tut'mond'ig\u0302'o. Fervor'e oni lern'as g\u0302i'n. 12-jar'a fil'o de kon'at'o tamen ne bon'e progres'as en angl'a kurs'o de la lern'ej'o kaj tial risk'as ne ating'i la pli alt'a'n klas'o'n. Do la patr'o send'is li'n por unu'semajn'a lingv'o'kurs'o al Malto, por 1250 eu\u0306r'o'j. Imag'u, se oni propon'us al uson'a patr'o send'i si'a'n fil'o'n al Germanio, por ke li pli bon'e lern'u tiu'n lingv'o'n. Li deklar'us vi'n frenez'a. Kial li'a fil'o lern'u akcesor'a'n, sen'signif'a'n lingv'o'n, se li ja posed'as la mond'lingv'o'n? German'o'j ne vid'as tia'n mal'just'aj\u0302'o'n, tamen plend'as pri mal'grav'ig\u0302'o de si'a lingv'o. Pri tiu c\u0302i ambigu'a kondut'o vi pov'as leg'i en la c\u0302i-numer'a \u201evid'punkt'o\u201d. Est'us interes'e, ek'sci'i de ni'a'j leg'ant'o'j, c\u0302u simil'a'j'n lingv'o'problem'o'j'n oni hav'as en ali'a'j land'o'j. Skrib'u!"}, {"text_idx": "#001260", "text": "Argument'ebl'as, ke rapid'a modern'ig'o detru'as tradici'a'j'n kultur'o'j'n kaj rapid'ig'as ili'a'n pere'o'n. Protekt'i tradici'a'j'n kultur'o'j'n kaj akcel'i ekspluat'o'n de kultur'a'j ric\u0302'font'o'j far'ig\u0302'is grav'a'j rimed'o'j por konserv'i kultur'a'n divers'ec'o'n kaj garanti'i dau\u0306r'ig'ebl'a'n dis'volv'o'n de la hom'ar'o en ekonomi'a tut'mond'ig\u0302'o."}, {"text_idx": "#001261", "text": "En Pekino est'as komerc'a kvartal'o Dazhalan, kiu situ'as sud-okcident'e de Tiananmen-plac'o. De la dinasti'o Yuan (1271-1368) g\u0302is la Respublik'o de C\u0302ini'o (1912-1949), g\u0302i est'is unu el komerc'a'j kaj amuz'a'j centr'o'j de Pekino. Tiu c\u0302i komerc'a kvartal'o si'n karakteriz'is pro cent'o da kon'at'a'j mal'nov'a'j firma'o'j, ekzempl'e la c\u0302in'medicin'a apotek'o Tongrentang, la butik'o de legom'pekl'aj\u0302'o'j Liubiju, la s\u0302u-butik'o Neiliansheng kaj la silk'o'vend'ej'o Ruifu\u0306iang."}, {"text_idx": "#001262", "text": "Sur'baz'e de primitiv'a intern'a spirit'o de la tradici'a'j kultur'o'j oni re'nov'ig'as la tie'a'j'n kultur'a'j'n hered'aj\u0302'o'j'n kaj fand'as modern'a'j'n element'o'j'n en ili'n. Ekzempl'e, en Dazhalan est'as strat'et'o Langfang-1, en kiu trov'ig\u0302'as blank'a kvar'etag\u0302'a dom'o, konstru'it'a en la jar'o 1905. G\u0302i funkci'is kiel la unu'a magazen'o en Pekino, kaj nun g\u0302i serv'as kiel hotel'o."}, {"text_idx": "#001263", "text": "En la kvartal'o kun are'o de c\u0302irkau\u0306 unu kvadrat'a kilo'metr'o trov'ebl'as 50 000 log\u0302'ant'o'j kaj re'konstru'ad'o komenc'ig\u0302'is decembr'e de 2004. Sed aper'is unu post la ali'a problem'o'j foj'foj'e mal'facil'e solv'ebl'a'j."}, {"text_idx": "#001264", "text": "Por restau\u0306r'i la antikv'a'j'n konstru'aj\u0302'o'j'n neces'is trans'log\u0302'ig'i la log\u0302'ant'o'j'n. Kaj, post la re'konstru'ad'o, la kvartal'o pov'os en'ten'i mal'pli da hom'o'j ol antau\u0306'e: rezult'e pli ol du'on'o'n de la tut'a invest'o kompens'e ricev'is 20 000 hom'o'j, kiu'j por c\u0302iam for'las'os la kvartal'o'n. Parentez'e, por la invest'ant'o'j grand'a profit'o simpl'e ven'as de konstru'o de dom'eg'o'j post mal'konstru'o de mal'nov'a'j dom'o'j."}, {"text_idx": "#001265", "text": "Por efik'e protekt'i kvadrat'a'j'n kort'a'j'n dom'o'j'n de tradici'a arkitektur'o, la magistrat'o formul'is la c\u0302ef'a'n princip'o'n de re'konstru'ad'o tiel: protekt'o kaj ripar'o. La Institut'o de Arkitektur'o kaj Urb'o de la Universitat'o Tsinghua, kiu respond'ec'as pri la re'konstru'ad'o, nepr'e konserv'u la trajt'o'j'n de la antikv'a c\u0302ef'urb'o, inkluziv'e de la kvadrat'a'j kort'a'j dom'o'j, kun original'a eben'ec'o kaj vast'ec'o."}, {"text_idx": "#001266", "text": "Konstru'ot'a est'as komerc'a trafik'lini'o, dum c\u0302irkau\u0306 la kvartal'o est'os mal'permes'at'a'j alt'a'j konstru'aj\u0302'o'j. Original'a'j log\u0302'dom'o'j plej'part'e konserv'ig\u0302'os, sed oni s\u0302ang\u0302'os ili'a'n intern'a'n funkci'o'n. Est'ont'ec'e la kvartal'o Dazhalan serv'os al kultur'o, turism'o kaj komerc'o."}, {"text_idx": "#001267", "text": "Pekino est'as kaj histori'a kultur'a urb'o kaj modern'a metropol'o. Mult'a'j nov'a'j konstru'aj\u0302'o'j reprezent'as la funkci'o'j'n de modern'a c\u0302ef'urb'o, dum mult'a'j bon'e konserv'at'a'j kort'a'j dom'o'j, strat'et'o'j kaj ali'a'j tradici'a'j are'o'j spegul'as kultur'a'j'n trajt'o'j'n. Rapid'e evolu'ant'e, Pekino tamen konserv'as si'a'n tradici'a'n kultur'o'n."}, {"text_idx": "#001268", "text": "La post'milit'a generaci'o, nun pensi'ul'ig\u0302'ant'a, est'as tre ego'ism'a \u2013 tiel opini'as Osku Pajama\u0308ki, la au\u0306tor'o de La avid'a generaci'o. Tiu c\u0302i generaci'o el'spez'is la hav'aj\u0302'o'n de la s\u0302tat'o por mal'pez'ig'i la impost'ad'o'n de la plej ric\u0302'a'j popol'an'o'j. G\u0302i kre'is soci'o'n, kie tiu'j j\u0302us ek'labor'int'a'j pas'ig'u si'a'n tut'a'n viv'o'n kiel serv'ist'o'j de la pli ag\u0302'a'j hom'o'j, pag'ant'e ili'a'j'n pensi'o'j'n kaj ankau\u0306 la s\u0302tat'a'n s\u0302uld'o'n amas'ig'it'a'n dum la reg'o'temp'o de la post'milit'nask'it'o'j."}, {"text_idx": "#001269", "text": "Nun'a'j jun'a'j labor'ul'o'j pov'os g\u0302u'i nek sekur'a'n dung'it'ec'o'n nek tradici'a'n famili'a'n viv'o'n. Al'don'e, la ideal'o de viv'long'a lern'ad'o, kiu por ili'a'j antau\u0306'ul'o'j est'is agrabl'a nov'a defi'o kaj s\u0302anc'o, garanti'as al la nov'a generaci'o nur dis'romp'it'a'j'n karier'o'j'n kaj hom'a'j'n rilat'o'j'n. Kvankam la jun'a generaci'o pag'as pli por pensi'o'j, ili mem ne hav'os pensi'o'j'n egal'a'j'n al tiu'j de la antau\u0306'ul'o'j, kiu'j pov'as sen'zorg'e amuz'i si'n sur sun'a'j plag\u0302'o'j de sud'a'j land'o'j, sci'ant'e, ke Finnlando dispon'ig'os al ili baz'a'n sekur'ec'o'n pag'at'a'n de nun'a'j labor'ul'o'j."}, {"text_idx": "#001270", "text": "Ali'flank'e ebl'as dir'i, ke plej'part'e tiu'j nask'it'a'j post la milit'o mult'e pen'ad'is por alt'ig'i la viv'nivel'o'n de la tut'a land'o. Al si'a'j infan'o'j ili vol'is don'i pli bon'a'n, pac'a'n kaj ne tro pen'ig'a'n est'ont'ec'o'n. Tio'n g\u0302eneral'e ja c\u0302iu'j ge'patr'o'j c\u0302ie c\u0302iam al'streb'as. C\u0302u la rekompenc'o est'as nur akuz'o'j, amar'ec'o kaj la ne'vol'em'o dec'e zorg'i pri la kaduk'ul'o'j kaj mal'jun'ig\u0302'int'o'j?"}, {"text_idx": "#001271", "text": "Konstant'e aper'as en la gazet'ar'o artikol'o'j pri la bedau\u0306r'ind'a stat'o de mal'jun'ul'ej'o'j kaj pri la ne'sufic\u0302'a nombr'o de ili'a'j vart'ist'o'j kaj fleg'ist'o'j; simil'e pri pensi'ul'o'j, kiu'j viv'as sol'a'j kaj izol'it'a'j en si'a'j apartament'o'j kaj dom'o'j. Sed antau\u0306'e finn'o'j kresk'is en kun'ig'a ni-anim'ec'o gvid'at'e de tradici'o luter'an'a. Ili al'propr'ig'is al si valor'o'j'n, kia'j est'as religi'em'o, solidar'ec'o, dec'o kaj inter'help'ad'o."}, {"text_idx": "#001272", "text": "Tiam la eduk'ad'o est'is unu'ec'ig'a, sed hodiau\u0306'a'j adolesk'ant'o'j sent'as si'n ne ar'an'o'j, sed individu'o'j. Ili'n ne plu interes'as predik'o'j pri post'mort'aj\u0302'o'j: ili pli mal'trankvil'as pro la stat'o de la nun'a medi'o kaj la natur'o kaj pro la fakt'o, ke mult'a'j'n grav'aj\u0302'o'j'n oni decid'as ne en Finnlando, sed ie ekster'e."}, {"text_idx": "#001273", "text": "Ili ne sci'as, c\u0302e kies pord'o ind'us protest'e manifestaci'i. De la eklezi'o ili atend'as pli soci'a'n mesag\u0302'o'n, ankau\u0306 konsider'o'n pri la medi'o, ne disput'o'j'n pri la rajt'o'j de vir'in'o'j pastor'ig\u0302'i au\u0306 de sam'seks'em'ul'o'j kun'ig\u0302'i. Pli kaj pli da hom'o'j eks'ig\u0302'as de la eklezi'o, opini'ant'e, ke fid'o kaj sav'o ne de'pend'as de tradici'a'j instituci'o'j \u2013 tial ili esplor'as ali'a'j'n kred'o'j'n."}, {"text_idx": "#001274", "text": "Tamen la merkat'ekonomi'o ne las'os ili'n liber'ig\u0302'i de si'a'j katen'o'j forg\u0302'it'a'j el reklam'ad'o, konsum'ad'o, dung'ad'o kaj tim'o de sen'labor'ec'o."}, {"text_idx": "#001275", "text": "Genealog'o'j esplor'as la de'ven'o'n kaj parenc'ec'o'n de famili'o'j. Nun'temp'e genealogi'o est'as s\u0302at'okup'o de fervor'a'j amator'o'j. La ek'est'o de komput'il'o kaj Inter'ret'o drast'e s\u0302ang\u0302'is la labor'metod'o'j'n kaj serc\u0302'ebl'ec'o'j'n."}, {"text_idx": "#001276", "text": "En c\u0302iu'j epok'o'j kaj region'o'j la hom'o'j opini'is, ke grav'as kon'i si'a'j'n antau\u0306'ul'o'j'n, ekzempl'e pro religi'a'j kial'o'j au\u0306 por alt'ig'i la person'a'n prestig\u0302'o'n, pruv'ant'e, ke oni de'ven'as de iu grav'ul'o. La labor'metod'o'j mal'sam'as. C\u0302u est'as nur bus\u0302'a tradici'o au\u0306 c\u0302u ekzist'as dokument'o'j? C\u0302u la dokument'o'j kovr'as long'a'n, kontinu'a'n period'o'n au\u0306 c\u0302u mult'o perd'ig\u0302'is kaj rest'is nur fragment'o'j? C\u0302u ili est'as al'ir'ebl'a'j kaj leg'ebl'a'j? La sekv'ant'a pri'skrib'o valid'as nur por Belgi'o kaj la najbar'a'j okcident-eu\u0306rop'a'j land'o'j. En ali'a'j region'o'j la kompil'o de genealogi'o pov'as est'i tut'e mal'sam'a, pli au\u0306 mal'pli facil'a, de'pend'e de politik'a'j, kultur'a'j kaj religi'a'j cirkonstanc'o'j."}, {"text_idx": "#001277", "text": "Est'as du grav'a'j dat'o'j por genealog'o'j. La koncili'o (kun'ven'o de episkop'o'j) de Trent'o (1545-1563) ordon'is, ke c\u0302iu'j'n bapt'o'j'n, ge'edz'ig\u0302'o'j'n kaj en'tomb'ig'o'j'n oni dev'as not'i en registr'o'j. Tiu ordon'o kompren'ebl'e valid'is nur por tiu part'o de la krist'an'ar'o, kiu est'is reg'at'a de la pap'o en Romo, kaj g\u0302i efektiv'ig\u0302'is nur post kelk'a'j jar'dek'o'j. La registr'o'j'n oni far'is kaj konserv'is en paroh\u0302'o'j kaj mult'o de'pend'is de la zorg'em'o de paroh\u0302'estr'o'j."}, {"text_idx": "#001278", "text": "Ali'a ar'o da regul'o'j ek'est'is post la Franc'a Revoluci'o (1789). Per ili oni trans'don'is la respond'ec'o'n por la registr'ad'o de nask'ig\u0302'o'j, ge'edz'ig\u0302'o'j kaj mort'o'j de religi'a'j al civil'a'j au\u0306toritat'o'j, de paroh\u0302'o'j al komun'um'o'j au\u0306 urb'o'j (kvankam la paroh\u0302'o'j g\u0302is nun dau\u0306r'ig'as la registr'ad'o'n, g\u0302i ne plu hav'as civil'jur'a'n valid'ec'o'n). Nur post la jar'o 1800 la registr'ad'o fid'ind'e okaz'is. Ebl'as konklud'i, ke ek'de la 17a jar'cent'o ekzist'as g\u0302eneral'a registr'ad'o de c\u0302iu'j log\u0302'ant'o'j. La kvalit'o de la registr'ad'o iom post iom progres'as, sed oft'as mank'o'j c\u0302irkau\u0306 la jar'o 1800, kiam la religi'a registr'ad-sistem'o est'is perturb'it'a kaj la nov'a civil'a sistem'o trov'ig\u0302'is en konstru'faz'o."}, {"text_idx": "#001279", "text": "Est'as sufic\u0302'e simpl'e re'trov'i si'a'j'n antau\u0306'ul'o'j'n g\u0302is la jar'o 1800 kaj kun iom pli da pen'o ec\u0302 ebl'as re'ir'i g\u0302is 1600. Sed c\u0302u ebl'as fos'i ankorau\u0306 pli profund'e? Grav'a famili'o ja pov'as hav'i propr'a'j'n arkiv'o'j'n, per kiu'j ebl'as tra'stud'i mult'a'j'n jar'cent'o'j'n re'e'n. Kontrau\u0306'e, de mal'ric\u0302'a famili'o ver's\u0302ajn'e ne rest'as iu spur'o. Pri mez'klas'a'j famili'o'j oft'e en la urb'a'j arkiv'o'j trov'ebl'as inform'er'o'j, c\u0302ar ili ekzempl'e part'o'pren'is milit'o'n, c\u0302ar ili est'is parti'o en proces'o, c\u0302ar ili vend'is au\u0306 ac\u0302et'is dom'o'n, ktp. Tiel ebl'as komplet'ig'i si'a'n genealogi'o'n, sed la rezult'o ne nepr'e fid'ind'as. Aktual'a ekzempl'o el mi'a urb'o est'as la esplor'o'j pri J'a'n Breydel [brejdl], fam'a figur'o el milit'o inter Flandri'o kaj Franci'o en la jar'o 1302 (la \u201ebatal'o de la or'a'j spron'o'j\u201d, kon'at'a c\u0302e histori'ist'o'j kiel la \u201ebatal'o de Kortrejk'o\u201d). Arkiv'ist'o'j tra'kribr'is la dokument'o'j'n, sed hezit'as indik'i la \u201ever'a'n\u201d J'a'n Breydel, c\u0302ar en tiu epok'o est'is tre mult'e da person'o'j kun la sam'a au\u0306 simil'a nom'o."}, {"text_idx": "#001280", "text": "Komenc'e neces'as klar'ig'i, ke la dokument'o'j de la last'a'j cent jar'o'j ekzist'as, sed publik'e ne al'ir'ebl'as. Nur famili'an'o'j au\u0306 esplor'ist'o'j, kiu'j ricev'is special'a'n permes'o'n, pov'as konsult'i ili'n. Tiu'rilat'e nun est'as kontrau\u0306'a'j star'punkt'o'j. Unu'flank'e oni vol'as garanti'i la privat'ec'o'n de person'a'j don'it'aj\u0302'o'j kaj ec\u0302 em'as pli'long'ig'i tiu'n period'o'n. Ali'flank'e la genealog'o'j opini'as tio'n sen'senc'a, c\u0302ar la dezir'at'a'j inform'o'j plej'part'e trov'ebl'as ankau\u0306 ali'lok'e (ekzempl'e en gazet'o'j), sed nur per'e de pli pen'a serc\u0302'ad'o."}, {"text_idx": "#001282", "text": "La ver'a labor'o komenc'ig\u0302'as, kiam oni trov'is la dezir'at'a'n pag\u0302'o'n en registr'o. Man'skrib'o de antau\u0306 kelk'a'j jar'cent'o'j konsider'ind'e mal'sam'as de la nun'temp'a, kaj neces'as lern'i leg'i g\u0302i'n. La paroh\u0302'a'j registr'o'j est'as en la latin'a lingv'o kaj est'as bezon'at'a mal'grand'a vort'proviz'o de tiu lingv'o, por pov'i kompren'i la c\u0302ef'a'n en'hav'o'n. Ali'a obstakl'o pov'as est'i, ke pro politik'a'j cirkonstanc'o'j iam'a lingv'o de region'o nun ne plu est'as uz'at'a. En \u201ebelg'a\u201d Flandri'o oft'e la tekst'o'j el la 19a jar'cent'o est'as en la lingv'o de tiam reg'ant'a klas'o, la franc'a, kaj ne en la popol'a lingv'o. Ali'flank'e, en \u201efranc'a\u201d Flandri'o (nord'a Franci'o) abund'as dokument'o'j el la 17a kaj 18a jar'cent'o'j, sufic\u0302'e bon'e kompren'ebl'a'j por nederland'lingv'an'o'j, sed tut'e ne'klar'a'j por franc'parol'ant'o'j. Atent'ind'as, ke la skrib'o de nom'o'j, ec\u0302 g\u0302is la 20a jar'cent'o, ne est'is tut'e fiks'it'a. Pov'as est'i sufic\u0302'e grav'a'j diferenc'o'j en la skrib'o de sam'a famili'a nom'o."}, {"text_idx": "#001283", "text": "Kun la person'a komput'il'o ankau\u0306 ven'is program'o'j por far'i genealogi'o'n. Nun ebl'as pli detal'e registr'i kaj pli detal'e re'trov'i inform'o'j'n ol per la tradici'a'j slip'ar'o'j kaj libr'et'o'j. Ec\u0302 mal'jun'a'j genealog'o'j kun'port'as si'a'n port'ebl'a'n komput'il'o'n al arkiv'o kaj per g\u0302i trans'skrib'as dokument'o'j'n. Mult'lok'e ek'est'as projekt'o'j por registr'i en komput'il'o c\u0302iu'j'n nask'ig\u0302'o'j'n, ge'edz'ig\u0302'o'j'n kaj mort'o'j'n de iu region'o. Tiel la serc\u0302'labor'o mult'e facil'ig\u0302'as. Bon'a ekzempl'o est'as la nederlanda Is'is ()."}, {"text_idx": "#001284", "text": "Inter'ret'o pas\u0302'o'n post pas\u0302'o for'ig'as la individu'ec'o'n de genealog'o'j. G\u0302is nun mult'a'j genealog'o'j avid'e konserv'as la rikolt'it'a'n material'o'n por si mem. Ili opini'as, ke ili per mult'e da pen'o akir'is la inform'o'j'n, kaj ke ali'a'j far'u la sam'o'n. Kun la ek'est'o de Inter'ret'o ven'is nov'a, mult'e pli help'em'a generaci'o. Ekzist'as diskut'grup'o'j, en kiu'j ebl'as pet'i kaj inter's\u0302ang\u0302'i inform'o'j'n kaj ig\u0302'as kutim'o aper'ig'i si'a'n genealogi'o'n en ret'pag\u0302'o. Por inter's\u0302ang\u0302'i inform'o'j'n inter divers'a'j genealogi'a'j program'o'j oni kre'is la komun'a'n GEDCOM-dosier'form'o'n (.ged)."}, {"text_idx": "#001285", "text": "Verk'ant'e tiu'n tekst'o'n, mi rimark'is, ke apenau\u0306 ekzist'as genealogi'a'j termin'o'j en Esperant'o. Mi ne trov'is libr'o'n pri la tem'o, kaj g\u0302is nun mi neniam renkont'is Esperant'o-parol'ant'o'j'n en genealogi'a'j rond'o'j. Plej interes'a'j rezult'o'j de inter'ret'a serc\u0302'ad'o est'as la Genealogi'a Societ'o Worsten () kaj Asoci'o Genealogi'a Alleum () kun revu'o Alleum. Ambau\u0306 s\u0302ajn'as est'i dau\u0306r'ig'o de la labor'o de Edward Woytakowski [edvard vojtakovski] el Wroc\u0142aw [vrocu\u0306av], Pollando."}, {"text_idx": "#001286", "text": "Andre'o Cseh: legend'o jam dum si'a viv'o"}, {"text_idx": "#001287", "text": "Komenc'e de 1920 la katolik'a'n sub'pastr'o'n de Sibiu vizit'is du send'it'o'j de la lok'a labor'ist'a organiz'o. Ili hav'is la jen'a'n pet'o'n: \u201eEn ni'a organiz'o est'as divers'a'j popol'an'o'j, kiu'j parol'as german'e, hungar'e au\u0306 ruman'e, sed ni ne sci'as la lingv'o'n unu de la ali'a. Ni au\u0306d'is, ke vi uz'as mond'o'lingv'o'n, kiu'n kompren'as c\u0302iu.\u201d"}, {"text_idx": "#001288", "text": "Kompren'ebl'e, tem'is pri la dezir'o lern'i Esperant'o'n. Lern'o'libr'o'j ne est'is hav'ebl'a'j. La petit'a sub'pastr'o, tamen, el'turn'ig\u0302'is. Li komenc'is instru'i la divers'lingv'an'o'j'n per simpl'a konversaci'o. Nask'ig\u0302'is tio, kio'n la esperant'ist'o'j kon'as kiel la \u201eC\u0302e-metod'o'n\u201d."}, {"text_idx": "#001289", "text": "G\u0302i'a au\u0306tor'o est'is Andra\u0301s Cseh [c\u0302e]. Li tiam est'is s\u0302tat'an'o de Rumani'o, sed la ruman'a'n lingv'o'n li neniam lern'is. Simil'e kiel Zamenhof, li de'ven'as el mult'naci'a region'o kaj ne est'as facil'e li'n klasifi lau\u0306 naci'ec'o. Sed Transilvani'o, kie Cseh kresk'is, tradici'e est'is pli toler'em'a ol la region'o de Bjalistoko, kaj li est'is ec\u0302 mal'pli ol Zamenhof strikt'e lig'ebl'a al unu naci'o. La av'o est'is c\u0302eh\u0302'de'ven'a kaj nom'is si'n C\u030cech; pro profesi'a'j kau\u0306z'o'j li trans'lok'ig\u0302'is de Bohemi'o al ali'a angul'o en la au\u0306str'a-hungar'a monarki'o, al Transilvani'o. Tie kun'viv'is hungar'o'j, german'o'j kaj ruman'o'j. La patr'in'o est'is hungar'de'ven'a; hejm'e oni parol'is german'e. Kiam Andre'o nask'ig\u0302'is (en 1895), la famili'a nom'o est'is jam hungar'ig'it'a al Cseh."}, {"text_idx": "#001290", "text": "La jun'ag\u0302'o de Andre'o Cseh pas'is en temp'o de tempest'a'j s\u0302ang\u0302'o'j post la milit'eksplod'o de 1914. Fizik'e tro mal'fort'a por soldat'serv'i, li komenc'is stud'i jur'o'n en Budapes\u0302to. Sed du jar'o'j'n post'e li re'ven'is al si'a hejm'region'o por ek'stud'i katolik'a'n teologi'o'n. La prezent'o de Ed Borsboom kred'ig'as, ke Andre'o'n log'is unu'a'vic'e la perspektiv'o, ke kun la profesi'o de sacerdot'o est'as lig'it'a ne tro da strec\u0302'o. G\u0302i cert'e util'is por hav'i temp'o'n por Esperant'o, kiu'n li ek'lern'is jam en 1911. La debut'a'n natur-metod'a'n instru'ad'o'n en Sibiu sekv'is la gvid'ad'o de kurs'o'j en Cluj kaj la c\u0302ef'urb'o Bukares\u0302t'o. Li ankau\u0306 vojag\u0302'is ekster'land'e'n, kaj jam en 1924 pens'is pri labor'o por Esperant'o ekster Rumani'o. La episkop'a super'ul'o, li'a grand'a favor'ant'o, permes'is al li liber'ig\u0302'i de la sacerdot'a'j dev'o'j; komenc'ig\u0302'is ali'spec'a \u201eapostol'ad'o\u201d, nom'e vojag\u0302'o'j tra eu\u0306rop'a'j land'o'j, dum kiu'j Cseh far'is varb'a'j'n preleg'o'j'n, kutim'e kun \u201eprov-lecion'o'j\u201d de si'a metod'o. Precip'e sukces'a'j est'is li'a part'o'pren'o en la Universal'a Kongres'o en Dancig'o (1927) kaj la post'a preleg'vojag\u0302'o tra Svedi'o. Li sukces'is al'tir'i mir'ig'e mult'a'j'n nov'a'j'n lern'ant'o'j'n de Esperant'o pro unik'a miks'aj\u0302'o de talent'o'j: Lau\u0306 Borsboom, Cseh hav'is magi'a'n h\u0302arismon, li kvazau\u0306 lud'e instru'is, sorc\u0302'is per anekdot'o'j kaj kapabl'is sen strec\u0302'o entuziasm'ig'i hom'o'j'n per/por Esperant'o. Li, ne mal'plej grav'e, est'is bon'aspekt'a vir'o, kiu'n precip'e jun'ul'in'o'j admir'is, ec\u0302 ador'is."}, {"text_idx": "#001291", "text": "Per la biografi'o de Borsboom ni ek'sci'as mult'o'n pri la etos'o de la Esperant'o-mov'ad'o antau\u0306 (kaj post) la du'a mond'milit'o. Okaz'is konflikt'o'j; la oficial'a mov'ad'o em'is suspekt'i li'n pro li'a tro'a mem'star'ec'o. Sed se tem'as pri popular'ec'o inter ordinar'a'j esperant'ist'o'j, la au\u0306tor'o prav'e met'as Cseh kaj Juli'o'n Baghy sur la sam'a'n s\u0302tup'o'n. Interes'a'j est'as ankau\u0306 la karakteriz'o'j de la c\u0302ef'a'j kun'ag'ant'o'j de Cseh, la eg'e simpati'a ge'edz'a par'o Juli'a kaj J'a'n Isbru\u0308cker, la pra'disc\u0302ipl'o Tiberio Morariu, la kler'a jud'o Sigismundo Prag'an'o (al kies konvink'i'pov'o ankau\u0306 la recenz'int'o dank'as si'a'n esperant'ist'ig\u0302'o'n), au\u0306 tiel mal'sam'a'j person'o'j kiel Lidj'a Zamenhof, Georg'e Al'a'n Connor, Margaret'e Saxl kaj Jorge de Saldanha Carreira. Kiam Andre'o Cseh en 1965 ig\u0302'is 70-jar'a, inter la gast'o'j de la fest'a akcept'o est'is Willem Drees, la eks'a c\u0302ef'ministr'o de Nederlando, unu el la mil'o'j, kiu'j lern'is Esperant'o'n en \u201eC\u0302e-kurs'o\u201d."}, {"text_idx": "#001292", "text": "Andre'o Cseh, kiu mort'is en 1979, \u201etiel insist'e, trud'c\u0302arm'e elokvent'is, ke li kre'is kvazau\u0306 hipnot'a'n etos'o'n\u201d, skrib'as Ed Borsboom. La sam'a hom'o montr'is sever'a'n disciplin'o'n: En si'a'j kurs'o'j li neniam mank'is kaj neniam ven'is tro mal'fru'e. Al li'a person'ec'o aparten'as ankau\u0306, ke li ne est'is unu el la iom sen'kolor'a'j \u201eneu\u0306tral'ul'o'j\u201d, kiu'j reg'is la mov'ad'o'n inter la du mond'milit'o'j. Cseh, la \u201eferi'ant'a\u201d pastr'o, est'is iom mal'dekstr'em'a. De'komenc'e li tre kritik'e rilat'is al la nazi'a reg\u0302im'o en Germanio kaj mal'kas\u0302'e publik'ig'is si'a'n opini'o'n pri g\u0302i'a politik'o kontrau\u0306 Esperant'o. En 1942, mez'e de la milit'o, li en la okup'it'a Nederlando kurag\u0302'is organiz'i sekret'a'n kun'ven'o'n por fond'i la mond'feder'alism'a'n Universal'a'n Lig'o'n."}, {"text_idx": "#001293", "text": "Ed Borsboom est'as dank'ind'a pro tiu c\u0302i biografi'o pri hom'o, kiu, kiel formul'is la revu'o Esperant'o en nekrolog'o, \u201efar'ig\u0302'is legend'o jam dum si'a viv'o\u201d."}, {"text_idx": "#001294", "text": "Maria Magdalena: c\u0302u edz'in'o au\u0306 ne?"}, {"text_idx": "#001295", "text": "Jen la font'o'j el kiu'j la au\u0306tor'o Da'n Brown ven'ig'as la pruv'o'n, ke Jesuo est'is la edz'o de Maria Magdalena. La tem'o de la roman'o (lau\u0306 la au\u0306tor'o mem) est'as esenc'e, ke Jesuo edz'ig\u0302'is kaj nask'is fil'in'o'n, de kiu de'ven'as la franc'a merov'id'a dinasti'o kaj c\u0302iu'j \u201efals'aj\u0302'o'j kaj al'trud'o'j\u201d de la krist'an'a eklezi'o kun la Prior'ej'o de Cion'o kaj Op'us De'i. Jen kiel est'as konstru'at'a'j la pruv'o'j."}, {"text_idx": "#001296", "text": "La unu'a pruv'o de la au\u0306tor'o ven'as de la apokrif'a Evangeli'o lau\u0306 Filip'o (tiel nom'at'a kun iom'a kapric'o, c\u0302ar en la papirus'o'j mal'kovr'it'a'j en la egipta urb'et'o Nag Hamma\u0304di la tekst'o prezent'ig\u0302'as sen'au\u0306tor'e), verk'o cert'e en'kadr'ebl'a en la gnostik'a literatur'o de la fin'o de la du'a jar'cent'o post Krist'o. Tem'as pri la anonim'a logio 55b (logio est'as tekst'a dir'aj\u0302'o), kiu dir'as: \u201ela kun'ul'in'o (koinonos) est'as Maria Magdalena. La Sinjor'o s\u0302i'n am'is pli ol la ali'a'j'n disc\u0302ipl'o'j'n kaj oft'e s\u0302i'n kis'ad'is sur ...\u201d. La tri'punkt'o'n oni ne jug\u0302'u silent'o pro pudor'o au\u0306 pro neces'o kas\u0302'i i'o'n mister'a'n: ili simpl'e indik'as, ke est'as tru'o en la papirus'o mem. La tru'o'n Da'n Brown plen'ig'as per \u201e... sur la bus\u0302'o\u201d, kio do est'as al'don'aj\u0302'o au\u0306 interpret'o, kiel oni nom'u g\u0302i'n. Al'don'aj\u0302'o, tamen, tut'e oportun'a, c\u0302ar tia sam'a est'as ankau\u0306 la komun'a fak'ul'a interpret'o. Jen do la \u201epruv'o\u201d, ke Jesuo kaj Magdalena est'is ge'edz'o'j!"}, {"text_idx": "#001297", "text": "Sed Da'n Brown prefer'as ignor'i, kiel unu'anim'e tio'n koment'as la fak'ul'o'j: \u201eKis'i sur la bus\u0302'o\u201d est'as tip'a esprim'o de la gnostik'a literatur'o, kiu per tia metafor'o intenc'as atent'ig'i pri la trans'don'o de esoter'a sag\u0302'o, kiu cert'ig'u la perfekt'a'n inic'ad'o'n al la sekret'a doktrin'o. Neni'u fak'ul'o, el iu ajn vid'punkt'o, taks'as tiu'n esprim'o'n io rilat'a al am'ind'um'ad'o au\u0306 seks'um'a au\u0306 erotik'a. La vort'o'n \u201ekun'ul'in'o\u201d (koinonos, plur'foj'e uz'at'a en la sam'a apokrif'aj\u0302'o kaj en ali'a'j), la sam'a'j fak'ul'o'j interpret'as kiel \u201efidel'ul'o'n, kiu profund'e kompren'as kaj fidel'e sekv'as\u201d. C\u0302u neni'u rimark'ig'is tio'n al Da'n Brown?"}, {"text_idx": "#001298", "text": "La du'a pruv'o ven'as de la apokrif'a Evangeli'o lau\u0306 Tomas'o, mal'kovr'it'a en 1945 kun la antau\u0306'e menci'it'a tekst'o en la gnostik'a bibliotek'o de Nag Hamma\u0304di1. Jen la tekst'o, kiel cit'it'a en la libr'o The da Vinci Code: \u201eSimono Petro dir'is al ili (la disc\u0302ipl'o'j): Maria for'ig\u0302'u el inter ni, c\u0302ar la vir'in'o'j ne ind'as je la Viv'o!\u201d (logio 112, ali'traduk'e 114). Tio do est'u la pruv'o pri la edz'a stat'o de Jesuo, c\u0302ar (c\u0302u j\u0302aluz'a?) Petro proklam'us c\u0302i tie mal'kas\u0302'e la am-rilat'o'n inter Jesuo kaj Magdalena!"}, {"text_idx": "#001299", "text": "Sed la roman'ist'o, kiu asert'as, ke li c\u0302erp'is el histori'a'j dokument'o'j, forges'as prezent'i al la leg'ant'o la sekv'o'n de la sam'a tekst'er'o. G\u0302i'n ni cit'u komplet'e: \u201eSimono Petro dir'is al ili: Maria for'ig\u0302'u el inter ni, c\u0302ar la vir'in'o'j ne ind'as je la Viv'o! Jesuo respond'is: Jen, mi s\u0302i'n al'tir'os al mi tiel, ke ankau\u0306 el s\u0302i vir'e konform'ig\u0302'u, por ke ankau\u0306 s\u0302i far'ig\u0302'u spirit'o viv'a simil'a al vi vir'o'j. C\u0302ar c\u0302iu vir'in'o si'n far'ant'a vir'o en'ir'os en la c\u0302iel'a'n regn'o'n.\u201d"}, {"text_idx": "#001300", "text": "Kial Da'n Brown silent'as pri la sekv'o de la sam'a dir'aj\u0302'o? Se li cit'us la komplet'o'n, oni ja vid'us, ke tiu edz'in'ig'o al si cel'us detru'i la vir'in'ec'o'n de la vir'in'o por edz'ig\u0302'i al maskl'o ... kun kiu nask'i ... fil'in'o'n, el kiu rezult'u la merov'id'a dinasti'o ktp!"}, {"text_idx": "#001301", "text": "C\u0302i-punkt'e util'as, se ne nepr'as, preciz'ig'i i'o'n pri la c\u0302i-tem'a instru'o de la gnostik'o tiu'temp'a, mult'flank'a cert'e, sed rilat'e c\u0302i tiu'n punkt'o'n tre konstant'a: lau\u0306 g\u0302i, la materi'o kaj, do, la hom'a korp'o-karn'o en'karcer'ig'as la hom'a'n spirit'o'n, kiu ne pov'as ne sopir'i al ties super'ad'o kaj al la liber'ig\u0302'o el tiu sub'prem'o, kau\u0306z'it'a de iu super'a Eon'o, eman'aj\u0302'o mal'obe'ant'a al la plej super'a Di'o. Kio odor'as karn'a au\u0306 seks'a au\u0306 je la abomen'a gener'ad'o est'u re'pus\u0302'it'a! (Kia venen'o en la hom'a amor'o!)"}, {"text_idx": "#001302", "text": "Kaj, lau\u0306 la roman'verk'ist'o, kiu verk'us respekt'ant'e la histori'o'n, la gnostik'ul'o'j, kiu'j far'is el Jesuo la liber'ig'ant'o'n el la sub'prem'it'ec'o de la korp'o por liber'ig'i la hom'a'j'n spirit'o'j'n, fin'e far'us el si'a Di'a Eon'o iu'n, kiu fal'us en tiu'n \u2013 lau\u0306 ili \u2013 abomen'ind'a'n seks'um'ad'o'n! Nom'e, g\u0302ust'e la gnostik'ul'o'j c\u0302i-kaz'e akord'ig\u0302'as kun la krist'an'a tradici'o, kvankam ili intenc'as mal'proksim'ig'i Jesuon el iu mal'pur'ig'o."}, {"text_idx": "#001303", "text": "Sed la roman'o plu mars\u0302'as kun nov'a argument'o por apog'i si'a'n tez'o'n: ne nur dokument'o'j pruv'as, ke Jesuo edz'ig\u0302'is kun Maria Magdalena; help'as ankau\u0306 teori'um'ad'o pri supoz'at'a kred'a princip'o! La krist'an'ar'o de la katolik'a eklezi'o, lau\u0306 la supoz'o de la roman'o, bezon'us la ne'edz'in'ec'o'n de Jesuo por cert'ig\u0302'i pri li'a di'ec'o: se Jesuo est'us edz'o de vir'in'o, far'ig\u0302'us klar'e kiel real'e est'as, nom'e ke li est'as nur hom'o. Ho ve! Kiu'j re'kon'is li'a'n de-c\u0302iam'a'n di'ec'o'n, kiu'j kred'as je li kiel je iu, kiu sam'temp'e \u201een c\u0302io simil'as al la hom'o\u201d, kaj kiu'j li'n kontempl'as sang'ant'a kaj fek'e kaj urin'e si'n mal'pur'ig'ant'a sur la kruc'o, c\u0302u tiu'j do bezon'us la konfirm'o'n per'e de li'a frau\u0306l'ec'o! Sur kia krist'an'a teologi'a skol'o Da'n Brown apog'as tia'n el'pens'aj\u0302'o'n?"}, {"text_idx": "#001304", "text": "La au\u0306tor'o en la en'konduk'a pag\u0302'o nau\u0306'a (en la ital'a el'don'o) kaj en mult'nombr'a'j preleg'o'j divers-urb'e si'n montr'as konvink'it'a, ke la roman'o baz'ig\u0302'as sur histori'a'j dokument'o'j, kaj postul'as respekt'o'n pri si'a'j opini'o'j. C\u0302u ebl'as, ke tie kaj tie almenau\u0306 kelk'a'j instig'u al respekt'o de la dokument'o'j?"}, {"text_idx": "#001306", "text": "1. Esperant'o-traduk'o aper'is sub la nom'o Evangeli'o kopt'a lau\u0306 Tomas'o, IABO, Ravenna, 1981; 2a el'don'o, Vok'o, Bred'a, 1994. La cit'it'a er'o en tiu traduk'o tekst'as: \u201eSimono Petro dir'is al li: Maria for'ir'u de ni, c\u0302ar vir'in'o'j ne est'as ind'a'j je la viv'o. Jesuo dir'is: Jen mi lev'os s\u0302i'n, por far'i s\u0302i'n vir'a, por ke ankau\u0306 s\u0302i far'ig\u0302'u viv'a spirit'o simil'a al la vir'o'j. C\u0302ar c\u0302iu vir'in'o, kiu si'n far'os vir'a, en'ir'os en la regn'o'n de l' c\u0302iel'o'j.\u201d"}, {"text_idx": "#001307", "text": "Si'a'n artikol'o'n Sigl'o'j en MONATO 2006/4, p. 5, Stefan Maul dedic\u0302'as al la mal'long'ig'o'j, kiu'j abund'as en c\u0302iu'j lingv'o'j kaj ankau\u0306 en ni'a. Li indik'as, ke \u201eoft'e ili erar'gvid'as hom'o'j'n, precip'e komenc'ant'o'j'n\u201d."}, {"text_idx": "#001308", "text": "Mi dezir'as iom koment'i la artikol'o'n. Sigl'o'j est'as tre util'a'j. Ili est'as uz'at'a'j pro ekonomi'a'j konsider'o'j. En la pres'it'a'j tekst'o'j mal'long'ig'o'j s\u0302par'as spac'o'n kaj sekv'e paper'o'n kaj labor'o'n. En la parol'a lingv'aj\u0302'o ili s\u0302par'as temp'o'n. Tio est'as la pozitiv'aj\u0302'o'j. Sed ili hav'as ankau\u0306 negativ'aj\u0302'o'j'n. Ili pov'as erar'ig'i la leg'ant'o'n/au\u0306skult'ant'o'n, se tiu ne kompren'as ili'n, kiel tio'n montr'as la au\u0306tor'o per traf'a'j ekzempl'o'j. Se la leg'ant'o ne kon'as la sigl'o'n, por kompren'i la tekst'o'n, tiu dev'as serc\u0302'i kiel'o'n dec\u0302ifr'i g\u0302i'n kaj oft'e la klopod'o'j pov'as est'i van'a'j. Dum parol'ad'o la au\u0306skult'ant'o ne hav'as ebl'o'n dec\u0302ifr'i la sigl'o'n kaj pro tio tut'a fraz'o au\u0306 ec\u0302 part'o de la parol'ad'o pov'as est'i ne'kompren'it'a."}, {"text_idx": "#001310", "text": "Komenc'e de maj'o al'ven'is al la flug'haven'o en Tiran'o kvin c\u0302in'a'j civit'an'o'j kun ujgur'a naci'ec'o, kiu'j \u2013 akompan'at'a'j de advokat'o uson'a \u2013 tuj pet'is azil'o'n. La kvin'op'o, akuz'it'a pro teror'ism'o, pas'ig'is kvar jar'o'j'n en la uson'a prizon'o de Guanta\u0301namo en Kubo, sed antau\u0306 unu jar'o uson'a jug\u0302'ej'o deklar'is la ujgur'o'j'n ne'kulp'a'j. S\u0302ajn'as, ke la pakistana arme'o \u201evend'is\u201d ili'n kontrau\u0306 5000 eu\u0306r'o'j al uson'an'o'j."}, {"text_idx": "#001311", "text": "Kvar jar'o'j'n la ujgur'o'j apenau\u0306 pov'is kontakt'i si'a'j'n famili'an'o'j'n, kaj dum long'a temp'o la uson'a'j au\u0306toritat'o'j van'e negoc'is kun 20 s\u0302tat'o'j por akir'ig'i al la ujgur'o'j politik'a'n rifug\u0302'ej'o'n. Fin'fin'e Albanio akcept'is ili'n."}, {"text_idx": "#001312", "text": "Tio tamen vek'is divers'a'j'n re'ag'o'j'n en- kaj ekster-land'e. Unu'a'vic'e la c\u0302in'a reg'ist'ar'o fort'e pet'is, ke Albanio re'ir'ig'u la kvin'op'o'n al C\u0302ini'o. Tie la kvin ujgur'o'j est'as konsider'at'a'j teror'ist'o'j, c\u0302ar ili aparten'as al milit'ist'a organiz'aj\u0302'o por liber'ig'i Orient'a'n Turkestan'o'n, kiu'n c\u0302in'o'j nom'as Xi\u0304njia\u0304ng, de'long'e aneks'it'a'n de C\u0302ini'o. Tiu'cel'e C\u0302ini'o diplomati'e protest'is c\u0302e la alban'a ministr'ej'o pri ekster'a'j afer'o'j kaj nul'ig'is kelk'a'j'n oficial'a'j'n vizit'o'j'n al Albanio."}, {"text_idx": "#001313", "text": "Sed alban'o'j rest'is c\u0302e si'a sankt'a ne'skrib'a leg\u0302'o popol'a, kiu mal'permes'as al dom'mastr'o en'man'ig'i al fremd'ul'o'j la ne'invit'it'a'n gast'o'n, ec\u0302 se tiu est'us mal'amik'o. Krom'e analiz'ist'o'j memor'ig'is, ke la ujgur'a popol'o batal'as por liber'ig'i si'n de la long'temp'a jug'o de C\u0302ini'o, sam'e kiel c\u0302ec\u0302en'o'j en Rusio. Sekv'e ili'n oni ne pov'as konsider'i teror'ist'o'j."}, {"text_idx": "#001314", "text": "Iam en Kosovo batal'ant'o'j de la Liber'ig'a Arme'o komenc'e est'is konsider'at'a'j teror'ist'o'j, ec\u0302 de uson'a'j politik'ist'o'j, kvankam la tie'a milit'o ne est'is etn'a, sed liber'ig'a. Inter'temp'e la kvin ujgur'a'j rifug\u0302'int'o'j viv'as komfort'e kaj kontent'e en Babru, apud la c\u0302ef'urb'o Tiran'o."}, {"text_idx": "#001315", "text": "Albanio si'n disting'as ankorau\u0306 inter la ceter'a'j land'o'j de Eu\u0306rop'o pro relativ'e alt'a nask'o'kvant'o. Tamen kontrast'e al antau\u0306'a'j jar'dek'o'j g\u0302i'a log\u0302'ant'ar'o ankau\u0306 mal'jun'ig\u0302'as. Lau\u0306 don'it'aj\u0302'o'j, la mez'a ag\u0302'o nun est'as 31,2 jar'o'j, kompar'e kun mal'pli ol 27 jar'o'j en 1960. Tiam averag\u0302'e c\u0302iu vir'in'o nask'is kvin infan'o'j'n viv'a'j, nun nur 1,8."}, {"text_idx": "#001316", "text": "Pro el'migr'ad'o post 1990 (pli ol tri'on'o de la iam'a log\u0302'ant'ar'o jam log\u0302'as ekster'land'e) kaj la nask'o-fal'o oni konstat'as mal'jun'ig\u0302'o'n de la popol'o. La averag\u0302'a viv'o'long'o pli'alt'ig\u0302'is dum la period'o 1958-2001 de 52,6 jar'o'j al 72,1 por vir'o'j kaj de 54,4 jar'o'j al 78,6 jar'o'j por vir'in'o'j. Oni konjekt'as, ke la alban'a log\u0302'ant'ar'o ating'os 3,7 milion'o'j'n en la jar'o 2021, kiam la nask'o'kvant'o est'os averag\u0302'e nur 1,4 por c\u0302iu vir'in'o."}, {"text_idx": "#001317", "text": "En la eg'e interes'a leter'o Pacigunto (MONATO 2006/1, p. 6) de Hektor Al'os i Font el Kataluni'o, la au\u0306tor'o uz'is la vort'o'n \u201ereprezali'it'o'j\u201d kun signif'o, kiu'n tiu c\u0302i vort'o ne hav'as. La kap'vort'o \u201ereprezali'o\u201d en Piv2 est'as eksplik'it'a jen'e: \u201ePer'fort'a ag'ad'o, jur'e mal'permes'it'a, per kiu arme'o au\u0306 arm'it'a grup'o respond'as al mal'amik'a ag'ad'o: ~e for'brul'ig'is vilag\u0302'o'n.\u201d En Piv1 g\u0302i est'as eksplik'it'a pli-mal'pli sam'signif'e: \u201eAg'o, en si mem jur'e mal'permes'it'a, per kiu unu s\u0302tat'o respond'as al kontrau\u0306'jur'a ag'o de ali'a s\u0302tat'o: ~e for'brul'ig'is vilag\u0302'o'n.\u201d Do tem'as pri veng\u0302'o de unu s\u0302tat'o al ali'a."}, {"text_idx": "#001318", "text": "La termin'o \u201ereprezali'o\u201d do aparten'as al la fak'o de la inter'naci'a publik'a jur'o, sed en la nun'a kun'tekst'o tem'as pri ag'o de s\u0302tat'o kontrau\u0306 si'a'j civit'an'o'j. En tiu c\u0302i kaz'o la vort'o \u201ereprezali'o\u201d est'as uz'at'a kiel politik'a termin'o. La au\u0306tor'o ebl'e hav'is antau\u0306'vid'e la hispan'a'n vort'o'n \u201erepresalia\u201d, kiu simil'as al \u201ereprezali'o\u201d, sed signif'as pun(sub)prem'o'n. En la Hispan'a-Esperant'a Pos\u0302'vort'ar'o Lexico\u0301n Sopena, Barcelono, 1988, la vort'o \u201erepresalia\u201d est'as traduk'it'a per \u201ere'veng\u0302'o\u201d kaj en la direkt'o esperant'a-hispan'a \u201ereprezali'o\u201d est'as prezent'it'a kiel ekvivalent'o de \u201eveng\u0302'o\u201d."}, {"text_idx": "#001319", "text": "Bedau\u0306r'ind'e, ankau\u0306 ali'lingv'a'j esperant'ist'o'j divers'kial'e erar'e uz'as la vort'o'n \u201ereprezali'o\u201d."}, {"text_idx": "#001320", "text": "En Roterdam'o for'pas'is la 13an de maj'o Izabel Cristina Oliveira Santiag'o [izabe\u0301u\u0306 kristin'a olivejra sanc\u0302iagu], mult'jar'a redaktor'o, revizi'ant'o kaj redakci'a sekretari'o de MONATO."}, {"text_idx": "#001321", "text": "Izabel Santiag'o nask'ig\u0302'is en Rio-de-J\u0302anejro en 1959, kiel fil'in'o de portugal'o el Avejro. S\u0302i est'is magistr'in'o pri antrop'ologi'o kaj psikiatr'o, sed tiu'n profesi'o'n s\u0302i nur mal'long'e praktik'is pro pri'etik'a'j mal'konsent'o'j kun si'a'j koleg'o'j medicin'ist'o'j. S\u0302i instru'is Esperant'o'n en si'a hejm'urb'o kaj gvid'is muzik'a'n program'er'o'n en radi'o Imprensa-FM. S\u0302i'a'n Esperant'o-kurs'o'n O Que e\u0301 Esperant'o (Kio est'as Esperant'o) publik'ig'is la ne-esperant'ist'a el'don'ej'o Editor'a Brasiliense."}, {"text_idx": "#001322", "text": "En 1989 s\u0302i ven'is al Eu\u0306rop'o por volont'ul'i c\u0302e Universal'a Esperant'o-Asoci'o (UEA). Tuj post'e s\u0302i est'is varb'it'a de Pau\u0306l Peeraerts por kun'labor'i en la inter'naci'a skip'o de revizi'ant'o'j de MONATO. Kvankam s\u0302i lau\u0306 instru'it'ec'o ne est'is lingv'ist'o, s\u0302i montr'is tre grand'a'n kaj profund'a'n kon'o'n de la lingv'o. S\u0302i posed'is escept'e delikat'a'n lingv'a'n sent'o'n pri Esperant'o. S\u0302i'a lingv'o'reg'ad'o montr'ig\u0302'is, kompren'ebl'e, en la diskut'o'j pri detal'o'j en la lingv'aj\u0302'o de MONATO-tekst'o'j, sed ankau\u0306 est'is g\u0302u'ind'a tio, ke s\u0302i kapabl'is pri subtil'e humur'a si'n'esprim'ad'o per rimed'o'j de la lingv'o."}, {"text_idx": "#001324", "text": "S\u0302i'a'j amik'o'j memor'os s\u0302i'n kiel tener'a'n kaj precip'e tre sent'iv'a'n hom'o'n. En si'a privat'a viv'o Izabel Santiag'o est'is c\u0302iam serc\u0302'ant'a la ver'o'n: la ver'o'n en la inter'hom'a'j rilat'o'j, sed ankau\u0306 la ver'o'n en la natur'o, la ver'o'n pri mort'o kaj post'mort'a viv'o. Tiu sci'o pri post'mort'a viv'o ver's\u0302ajn'e ig'is s\u0302i'n decid'e rifuz'i kurac'ist'a'n help'o'n kaj medikament'o'j'n en la last'a'j tag'o'j de si'a viv'o."}, {"text_idx": "#001325", "text": "Lingv'o-politik'o: mank'as unu'ec'o en la Uni'o"}, {"text_idx": "#001326", "text": "La Eu\u0306rop'a Komision'o proklam'as egal'rajt'a'n lingv'a'n politik'o'n: c\u0302iu civit'an'o pov'as oficial'e uz'i si'a'n naci'a'n lingv'o'n kie ajn kaj ricev'i dokument'o'j'n kaj respond'o'j'n en si'a lingv'o. Sed praktik'e la komision'o el'pens'is princip'o'n, lau\u0306 kiu c\u0302iu eu\u0306rop'an'o dev'us sci'i krom la ge'patr'a ankorau\u0306 du fremd'a'j'n lingv'o'j'n."}, {"text_idx": "#001327", "text": "Tial ebl'as leg'i c\u0302e Eu\u0306r'o'barometr'o, ke enket'it'o'j al la demand'o, kiu'j'n du lingv'o'j'n ili s\u0302at'us lern'i, respond'is per 77 % la angl'a'n kaj per 33 % la franc'a'n. Do est'as logik'e, ke instituci'o'j de Eu\u0306rop'a Uni'o (EU) sekv'u la dezir'o'n de civit'an'o'j kaj tiel sub'ten'u unu'lingv'ec'o'n, kiu'n ili formal'e mal'aprob'as."}, {"text_idx": "#001328", "text": "C\u0302iu'j do lern'as la angl'a'n, krom angl'o'j kaj irland'an'o'j, kiu'j apenau\u0306 lern'as fremd'a'j'n lingv'o'j'n. La formal'a lingv'a egal'rajt'ec'o real'ig\u0302'as tiel, ke en c\u0302iu'j lingv'o'j oni ricev'as dokument'o'j'n kun plur'monat'a mal'fru'o au\u0306 neniam, kie de novembr'o 2005 oni ne aper'ig'is nov'a'j'n tekst'o'j'n kaj oni atend'is kvar monat'o'j'n por aper'ig'i baz'a'n tekst'o'n en dek mal'pli grand'a'j lingv'o'j)."}, {"text_idx": "#001329", "text": "Ec\u0302 tie, kie oni dispon'as pri interpret'ist'o'j kaj traduk'ist'o'j por c\u0302iu'j lingv'o'j, ekzempl'e en la Eu\u0306rop'a Parlament'o, interpret'ad'o foj'foj'e en'ten'as erar'o'j'n, tiel ke parlament'an'o'j em'as pli kaj pli oft'e uz'i la angl'a'n, por ne de'pend'i de la humor'o de la interpret'ist'o'j."}, {"text_idx": "#001330", "text": "Ec\u0302 en skrib'a'j tekst'o'j sur la plej alt'a nivel'o est'as traduk'preciz'ec'o tre dub'ind'a. Kiel sekretari'o de Eu\u0306rop'a Esperant'o-Uni'o (EEU) mi skrib'is leter'o'n al Ja\u0301n Figel', la komision'an'o pri instru'ad'o en EU, kaj star'ig'is al li kvar demand'o'j'n rilat'e dokument'o'n, en kiu la Eu\u0306rop'a Komision'o asert'is, ke \u201eart'e'far'it'a'j lingv'o'j ne hav'as kultur'referenc'o'j'n\u201d: 1. Kiu'j est'as, baz'e de tiu asert'o, art'e'far'it'a'j lingv'o'j? 2. Kiu difin'is la diferenc'o'j'n inter art'e'far'it'a'j kaj ali'a'j lingv'o'j kaj kiel? 3. En kiu kun'ven'o la Eu\u0306rop'a Komision'o akcept'is la supr'a'n tekst'o'n? 4. Se la Eu\u0306rop'a Komision'o opini'as Esperant'o'n art'e'far'it'a lingv'o, kiu ne hav'as per definitionem kultur'a'j'n referenc'o'j'n, c\u0302u tiu'okaz'e original'a'j libr'o'j skrib'it'a'j en g\u0302i, artikol'o'j pri scienc'o'j en Vikipedio kaj milion'o'j da tekst'o'j en Esperant'o en Inter'ret'o est'as fantom'a'j fenomen'o'j, kiu'j ne rilat'as al kultur'o?"}, {"text_idx": "#001331", "text": "Mi ricev'is respond'o'n de li'a konsil'ant'o, sinjor'o Delmolly, en la sloven'a, kiu'n ne ind'as traduk'i, c\u0302ar mi ne kompren'is g\u0302i'n. Est'is galimati'o de politik'a'j fraz'ac\u0302'o'j kelk'lok'e sintaks'e tut'e ne klar'a'j. Mi pet'is original'o'n kaj oni send'is al mi la angl'a'n tekst'o'n, kiu ankau\u0306 est'is ne pli bon'a."}, {"text_idx": "#001332", "text": "En mart'o vizit'is Sloveni'o'n la prezid'ant'o de la Eu\u0306rop'a Komision'o, Jose\u0301 Manuel Barroso. Dum televid'a inter'parol'o iu demand'is li'n, kiel EU imag'as instru'a'n sistem'o'n, se oni dezir'as maksimum'a'n inter's\u0302ang\u0302'o'n de sci'o'j (ekzempl'e profesor'o'j gast'preleg'u kie ajn kaj student'o'j stud'u kie ajn), sen inter'konsent'o pri la lingv'o, per kiu tio okaz'u. Rekt'a'n respond'o'n Barroso ne don'is, sed parol'is pri egal'rajt'ec'o de c\u0302iu'j eu\u0306rop'a'j lingv'o'j kaj neces'o plu hav'i g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#001333", "text": "Kia est'as la praktik'o? La hom'o'j el'turn'ig\u0302'as. Profesor'o'j ja preleg'as en la angl'a kaj student'o'j lern'as kaj au\u0306skult'as en la angl'a. Tiel oni dau\u0306r'ig'as la ne'formal'a'n, sed evident'e ie plan'it'a'n praktik'o'n, kiu konduk'as al ne'egal'rajt'a unu'lingv'a Eu\u0306rop'o, kiu'n oni formal'e kontrau\u0306'star'as."}, {"text_idx": "#001335", "text": "La raport'o de profesor'o Gri'n, lau\u0306 mend'o de la franc'a ministr'ej'o pri kler'ig'ad'o, klar'e dir'as, ke Briti'o c\u0302iu'jar'e gajn'as minimum'e 17 miliard'o'j'n da eu\u0306r'o'j pro vend'o de serv'o'j rilat'a'j al la angl'a lingv'o. Se oni uz'us en komun'a'j instanc'o'j neu\u0306tral'a'n lingv'o'n, EU s\u0302par'us 25 miliard'o'j'n kaj la gajn'o est'us egal'e distribu'it'a inter c\u0302iu'j land'o'j (/gri'n). Ric\u0302'a Briti'o gajn'as mult'eg'a'n mon'o'n de la mal'pli ric\u0302'a'j popol'o'j de EU."}, {"text_idx": "#001336", "text": "Kial la reg'ant'a tavol'o de EU ne kompren'as, ke dev'as c\u0302iu'j krom du (Briti'o kaj Irlando), se oni vol'as komunik'ig\u0302'i en mult'lingv'a komun'um'o, rezign'i pri si'a lingv'o? Se do c\u0302iu'j krom du, kial ne ankau\u0306 la privilegi'it'o'j?"}, {"text_idx": "#001337", "text": "S\u0302ajn'as, ke fin'fin'e hom'o'j komenc'is pens'i ali'manier'e. La au\u0306str'a revu'o Der Standard en enket'o pri la plej konven'a lingv'o por komun'a uz'o en EU (la enket'o diferenc'is de ali'a'j, c\u0302ar ebl'is inter'ali'e voc\u0302'don'i por Esperant'o), ricev'is ne'atend'it'a'j'n rezult'o'j'n. La unu'a'n pozici'o'n nun okup'as Esperant'o kun 54,8 %, du'apozici'e est'as la german'a kun 15,8 % kaj apenau\u0306 la tri'a'n pozici'o'n gajn'is la angl'a per 14,5 % (derstandard.at/url=/?id=2375931). Sag\u0302'a'j politik'ist'o'j dev'us obe'i la voc\u0302'o'n de la popol'o."}, {"text_idx": "#001341", "text": "Tiu, kiu plej bon'e diven'is la valor'o'n est'as Jeremy Aldrich (li diven'is 15 385 eu\u0306r'o'j'n) kaj li ricev'os do la libr'o'premi'o'n de 100 eu\u0306r'o'j! La premi'o'n de 50 eu\u0306r'o'j ricev'as Mo\u0301nika Molna\u0301r (s\u0302i diven'is 13 752,64 eu\u0306r'o'j'n) kaj la tri'a'n premi'o'n de 25 eu\u0306r'o'j ricev'as sinjor'o au\u0306 sinjor'in'o Anderson (kiu diven'is 13 535 eu\u0306r'o'j'n)."}, {"text_idx": "#001342", "text": "Flandr'a Esperant'o-Lig'o dank'as c\u0302iu'j'n part'o'pren'int'o'j'n!"}, {"text_idx": "#001343", "text": "Kiam Roland Rotsaert recenz'is sen'pag'a'j'n program'o'j'n kiel kaj Thunderbird (MONATO 2006/3, p. 19-20), li dir'is, ke ili ankorau\u0306 hav'as mank'o'j'n, c\u0302ar oni ne pov'as ekzempl'e mal'ferm'i Access-dosier'o'j'n facil'e au\u0306 mov'i ret'adres'o'j'n el Netscape perfekt'e. Mi sci'vol'as, kiom oft'e sinjor'o Rotsaert pen'is mov'i ret'adres'o'j'n al Netscape el ali'a'j program'o'j au\u0306 mal'ferm'i -dokument'o'j'n per Word? Nov'a'j sen'pag'a'j program'o'j (kaj apart'e liber'a'j program'o'j kiel tiu'j) tre, tre pli bon'e pov'as uz'i fremd'a'j'n dosier'o'j'n, ol pov'as pag'end'a'j program'o'j. Fakt'e, la recenz'o dir'is neni'o'n pri la uz'ebl'o de Firefox au\u0306 Thunderbird. Jen li'a plend'o: \u201eIli ne est'as Netscape.\u201d"}, {"text_idx": "#001344", "text": "Konstern'is mi'n la re'ag'o de Monik Robert-Bernard al la artikol'o de Gerrit Berveling kontrau\u0306 la kandidat'ig'o de Hirsi Al'i por la Nobel'premi'o pri pac'o. S\u0302ok'as mi'n s\u0302i'a postul'o, ke \u201eislam'o\u201d lukt'u por for'ig'i tiu'n mal'human'eg'a'n fi'kutim'o'n, kvankam s\u0302i mem akcept'as, ke tiu nau\u0306z'aj\u0302'o est'as antau\u0306-islam'a. Islam'o fakt'e tut'e ne rilat'as al g\u0302i, se oni konsider'as Koran'o'n kaj la plej grav'a'j'n verk'o'j'n de tiu religi'o. Pli'e, tiu mutil'ad'o tut'e ne est'as dis'vast'ig\u0302'int'a inter la tre'eg'e larg\u0302'a pli'mult'o de islam'a'j land'o'j, i.a. ne inter la arab'a'j. Last'e, sed ne balast'e, islam'o est'as mult'flank'a kaj mult'kap'a: g\u0302i neniel est'as organiz'it'a tiel fer'e kaj piramid'e kiel ekzempl'e katolik'ism'o. S\u0302ajn'as do al mi tre facil-anim'e postul'i al tut'a religi'a komun'um'o, ke g\u0302i aktiv'e kontrau\u0306'star'u fremd'a'n kutim'o'n, ec\u0302 plej ac\u0302'a'n, endemi'a'n en unu el g\u0302i'a'j periferi'o'j. Tia'j esprim'o'j evident'ig'as al la okul'o'j de islam'an'o'j ne'super'ebl'a'n arogant'ec'o'n de eu\u0306rop'an'o'j, kiu'j c\u0302iel sent'as si'n kapabl'a'j pri'mok'i islam'o'n, kaj konfuz'as religi'o'n kun mor'o'j \u2013 dum ili ja bon'e kapabl'as dis'ig'i la du aspekt'o'j'n ekzempl'e en Bibli'o. Ni bon'vol'u est'i pli toler'em'a'j kun ali'a'j komun'um'o'j."}, {"text_idx": "#001345", "text": "Unu vir'o valor'as du vir'in'o'j'n"}, {"text_idx": "#001346", "text": "Mi est'as krist'an'dev'en'a, mi'a edz'in'o islam'de'ven'a. Ni ambau\u0306 nek praktik'as izol'a'n religi'o'n nek kontrau\u0306'batal'as religi'a'n konvink'o'n de ali'a'j. Mi fort'e interes'ig\u0302'as pri ali'a'j, \u201efremd'a'j\u201d religi'o'j kiel jud'ism'o, hindu'ism'o au\u0306 budh'ism'o, kaj prov'as est'i(g\u0302i) ver'a kosmopolit'o toler'em'a, sen'naci'ec'a kaj sen'ras'ism'a."}, {"text_idx": "#001347", "text": "Supoz'ebl'e mi pov'us amik'e rilat'i kaj diskut'ad'i kun Hussain Al-Amily (MONATO 4/2006, p. 6) kaj cert'e konsent'i en mult'a'j vid'punkt'o'j. Sed mi ne sukces'as sen'hezit'e konsent'i kun li'a asert'o, ke \u201ene est'as ver'e, ke la arab'a vir'in'o sufer'as pro \u201aprem'o de Koran'o\u2019\u201d. La Koran'o mem disting'as vir'o'j'n kaj vir'in'o'j'n per mal'sam'a'j rajt'o'j:"}, {"text_idx": "#001349", "text": "Mi cit'is el La Nobl'a Koran'o en la Esperant'o-traduk'o de Ital'o Chiussi, sed la sam'o'n konfirm'as mi'a german'a traduk'o kaj mi'a Koran'o en turk'a traduk'o."}, {"text_idx": "#001350", "text": "La Koran'o en ali'a lok'o postul'as egal'rajt'ec'o'n inter vir'o'j kaj vir'in'o'j, nom'e en sur'o 33:36, sed la c\u0302iu'tag'a viv'o en islam'a'j famili'o'j montr'as sen'rajt'ec'o'n kaj sub'prem'o'n de vir'in'o'j."}, {"text_idx": "#001351", "text": "Mi konsent'as, ke Okcident'o ne rajt'as sub'prem'i la arab'a'n kaj islam'a'j'n kultur'o'j'n kun ili'a propr'a spec'o de demokrati'o. Sed mi pri'dub'as, ke c\u0302iu sistem'o si'n nom'ant'a demokrati'a kaj liber'ec'a fakt'e est'as tia."}, {"text_idx": "#001352", "text": "La vid'punkt'o de Stefan Maul (MONATO 4/2006, p. 7) re'ag'ig'as mi'n. Li re'dir'as la kutim'a'j'n oni'dir'o'j'n pri dis'vast'ig'o de bird'o'grip'a virus'o. C\u0302ie oni au\u0306d'as kaj leg'as, ke la virus'o'n kun'port'as la migr'ant'a'j bird'o'j, kaj ili infekt'as bred'ej'a'j'n kort'o'bird'o'j'n."}, {"text_idx": "#001353", "text": "Kompren'ebl'e, tio kelk'et'a'j'n foj'o'j'n okaz'as, sed nur mal'oft'e, c\u0302ar mal'san'a'j bird'o'j ne pov'as migr'i. Pli'e, ne est'as facil'a afer'o por migr'int'a anas'o en'ir'i ferm'it'a'n industri'a'n kort'o'bird'a'n bred'ej'o'n, kaj g\u0302eneral'e ili prefer'as plau\u0306d'i lag'et'o'j'n. Bred'ej'o en'hav'ant'a mil'o'j'n da koket'o'j pov'as mult'e pli facil'e infekt'i la najbar'a'j'n sovag\u0302'a'j'n bird'o'j'n per flu'ant'a mal'pur'a akv'o, sterk'o kaj kot'o."}, {"text_idx": "#001354", "text": "En Japani'o oni trov'is en 2003 la virus'o'n. La reg'ist'ar'o mal'permes'is import'o'n de bred'ej'a'j bird'o'j, sed la sovag\u0302'a'j bird'o'j dau\u0306r'ig'is la migr'ad'o'n. En 2006 ne plu est'as bird'o'grip'o en Japani'o. Simil'e, sovag\u0302'a'j bird'o'j dau\u0306r'e migr'as de sud-orient'a Azi'o, kie komenc'ig\u0302'is la bird'o'grip'o, al Au\u0306strali'o, kie bird'o'grip'o ankorau\u0306 ne aper'is. La epizooti'o dis'vast'ig\u0302'is c\u0302ef'e de C\u0302ini'o al Eu\u0306rop'o. Tio ne est'as bird'a migr'o'voj'o, krom trajn'e au\u0306 aviad'il'e por en'kag\u0302'ig'it'a'j bird'o'j."}, {"text_idx": "#001355", "text": "Fin'e, se la sovag\u0302'a'j bird'o'j est'us la c\u0302ef'a font'o de la epizooti'o, oni est'us observ'int'a ili'a'n amas'mort'o'n kie ili svarm'as; tio ne okaz'is."}, {"text_idx": "#001356", "text": "En koment'o pri la afer'o Abdul Rahman en Afgani'o (MONATO 2006/5, p. 7), Stefan Maul g\u0302eneral'ig'as ke, kontrau\u0306'e al islam'o, jud'ism'o kaj krist'an'ism'o evolu'is al pac'am'a'j organiz'aj\u0302'o'j. Pri la nov'elekt'it'a reg'ist'ar'o de Palestino, li dir'as ke g\u0302i konsist'as el an'o'j de teror'ism'a parti'o, sed pri la \u201emur'o de la hont'o\u201d li dir'as neni'o'n."}, {"text_idx": "#001357", "text": "Oni pov'as diskut'i, c\u0302u la israela politik'o rezult'as el religi'a fanatik'ism'o, el ras'ism'o, au\u0306 el mem'sub'ten'ant'a teror'ism'a sistem'o, sed fakt'o est'as, ke la c\u0302io'pov'a Di'o ne pov'as instig'i hom'o'j'n al milit'o. C\u0302io'pov'a Di'o ne bezon'as help'o'n de si'a'j fidel'ul'o'j. Religi'a'j milit'o'j rezult'as el komun'a ag'ad'o de Di'o kaj Diabl'o, kiu'j kun'e dev'ig'as la hom'o'j'n elekt'i inter du flank'o'j. La di'o de Israelo est'as la diabl'o de c\u0302iu'j ali'a'j popol'o'j en la region'o."}, {"text_idx": "#001358", "text": "Mi leg'is en MONATO 2006/5, p. 5, la en'konduk'o'n de Stefan Maul pri modern'a'j komunik'il'o'j. Mi ne est'as tiel entuziasm'a kiel li, almenau\u0306 pri la nun'temp'o. Fakt'e, la afer'o'j est'as simpl'a'j, sed nur kiam c\u0302io bon'e funkci'as. Kiam io ne'atend'it'a okaz'as, la afer'o'j subit'e komplik'ig\u0302'as."}, {"text_idx": "#001360", "text": "Est'as ne nur teknik'a'j problem'o'j, sed ankau\u0306 hom'a'j kaj soci'a'j: Posed'i rimed'o'j'n por send'i rapid'e mult'a'j'n mesag\u0302'o'j'n ne don'as garanti'o'n, ke c\u0302e la ali'a fin'o hom'o'j hav'as temp'o'n kaj bon'vol'o'n por leg'i ili'n, des pli ke la akcept'ad'o oft'e dau\u0306r'as pli long'e ol la send'ad'o, c\u0302ef'e por tiu'j kiu'j ne est'as ekip'it'a'j de rapid'a ret'konekt'o. Oft'e mi dev'as atend'ad'i dek minut'o'j'n por ricev'i (pli mal'pli) amuz'a'n s\u0302erc'o'n en mega'bajt'a dosier'o, kaj mi mal'ben'as la send'int'o'n, se mi ne tut'simpl'e en'rub'uj'ig'as la mesag\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#001361", "text": "Oft'e, kiam asoci'o uz'as ret'pos\u0302t'o'n por organiz'i kun'ven'o'n, la du'on'o de la korespond'ant'o'j konfes'as, kiam respond'ec'ul'o fin'fin'e al'vok'as ili'n telefon'e, ke ili ne hav'is temp'o'n por leg'i la mesag\u0302'o'n, ke ili'a leter'kest'o est'is plen's\u0302top'it'a au\u0306 ke j\u0302us est'is problem'et'o pri la komput'il'o ..."}, {"text_idx": "#001364", "text": "La 7an de juli'o aper'is la 50 000a artikol'o en Vikipedio, la c\u0302iu'tag'e kresk'ant'a esperant'lingv'a enciklopedi'o, ne pri Esperant'o, sed pri c\u0302iu'j fac'et'o'j de la hom'a kon'o. G\u0302i trov'ebl'as inter'ret'e c\u0302e la adres'o . Okaz'e de la aper'o de tiu \u201efest'a artikol'o\u201d MONATO parol'is kun kelk'a'j motor'o'j de Vikipedio, nom'e kun Chuck Smith [c\u0302ak smif], la iniciat'int'o de la projekt'o, kun Arn'o Lag'rang'e [lagra\u0301j\u0302], la \u201eburokrat'o\u201d de Vikipedio, kaj kun Miroslav Malovec, unu el la mult'a'j tre aktiv'a'j kun'labor'ant'o'j."}, {"text_idx": "#001365", "text": "MONATO: S-ro Smith, vi est'as la iniciat'int'o de la esperant'lingv'a Vikipedio, kiu ek'est'is apud mult'a'j ali'a'j lingv'o-versi'o'j. C\u0302u vi bezon'is mult'e da persvad-kapabl'o por al'don'ig'i pli'a'n lingv'o'n?"}, {"text_idx": "#001366", "text": "Chuck Smith: Tut'e ne. Kiam mi al'ven'is al Vikipedio, g\u0302i ja jam posed'is Esperant'o-versi'o'n, sed tut'e sen artikol'o'j. Do, mi kontakt'is Stefanon Kalb, kiu tiam hav'is si'a'n Enciklopedi'o'n Kalblandan, kiu tiu'temp'e est'is la plej grand'a ret'a Esperant'o-enciklopedi'o kun 150 artikol'o'j. Li konsent'is en'met'i si'a'j'n artikol'o'j'n en Vikipedion, kaj tio don'is al ni bon'a'n baz'o'n por komenc'i verk'i ver'a'n enciklopedi'o'n."}, {"text_idx": "#001367", "text": "MONATO: Oni do komenc'is nur per unu-du kun'labor'ant'o'j. C\u0302u vi hav'as ide'o'n, kiom da person'o'j nun kun'labor'as?"}, {"text_idx": "#001369", "text": "MONATO: C\u0302u la fakt'o, ke pov'as kun'labor'i mult'a'j person'o'j, ne en'hav'as risk'o'n pri mank'o de koher'ec'o?"}, {"text_idx": "#001371", "text": "MONATO: S-ro Lag'rang'e, vi est'as la \u201eburokrat'o\u201d de Vikipedio, do la administr'ant'o. Kio'n praktik'e tio signif'as?"}, {"text_idx": "#001372", "text": "Arn'o Lag'rang'e: Jes, mi c\u0302i-moment'e est'as la sol'a \u201eburokrat'o\u201d en la esperant'a Vikipedio. Tio signif'as, ke mi hav'as, krom ordinar'a'j'n administr'a'j'n rajt'o'j'n, kelk'a'j'n special'a'j'n rajt'o'j'n, nom'e precip'e don'i la administr'a'j'n rajt'o'j'n al ali'a'j uz'ul'o'j. Administr'ant'o'j (ni nun hav'as dek'o'n) est'as uz'ul'o'j, kiu'j hav'as kelk'a'j'n special'a'j'n rajt'o'j'n en la projekt'o. Ili pov'as for'ig'i pag\u0302'o'j'n (se ili est'as ne'regul'konven'a'j, mal'plen'a'j au\u0306 mis'titol'it'a'j), ili pov'as for'bar'i fus\u0302'ul'o'j'n (sekv'e mal'help'i ili'n fus\u0302'redakt'i), protekt'i difin'it'a'j'n pag\u0302'o'j'n, tiel ke nur iu'j person'o'j pov'as redakt'i ili'n, kaj redakt'i la inter'fac'o'n, la \u201esistem'a'j'n mesag\u0302'o'j'n\u201d, kiu'j inform'as uz'ul'o'j'n pri la funkci'ad'o de la projekt'o."}, {"text_idx": "#001373", "text": "MONATO: Se mi g\u0302ust'e kompren'as, redakt'i tekst'o'n pov'as do c\u0302iu ajn?"}, {"text_idx": "#001375", "text": "MONATO: Kiam vi parol'as pri \u201ela komun'um'o\u201d, c\u0302u vi alud'as la Esperant'o-komun'um'o'n?"}, {"text_idx": "#001376", "text": "Arn'o Lag'rang'e: Ne, ni kompren'ebl'e tie c\u0302i emfaz'as la esperant'lingv'a'n Vikipedion, sed g\u0302i est'as nur unu branc\u0302'o de mult'lingv'a projekt'o, kun'dis'volv'at'a de sam'e mult'lingv'a mult'nombr'a komun'um'o. Nun est'as plur'a'j dek'mil'o'j da kontribu'ant'o'j el c\u0302iu'j land'o'j kaj lingv'o'j: neces'as do star'ig'i regul'o'j'n. G\u0302eneral'e ili aper'as, kiam post diskut'o'j oni ating'is inter'konsent'o'n. Ni fier'as pri ni'a'j 50 000 artikol'o'j, pri ni'a aktiv'a komun'um'o kun dek'o'j da tre aktiv'a'j redakt'ant'o'j kaj cent'o'j da okaz'a'j, sed la tut'a projekt'o en'ten'as pli ol milion'o'n da artikol'o'j, kaj branc\u0302'o'j en iu'j lingv'o'j en'hav'as plur'a'j'n cent'mil'o'j'n da artikol'o'j, kiu'j'n plu'verk'ad'as mil'o'j da kontribu'ant'o'j. Ni do konsci'u, ke unu'flank'e Vikipedio est'as grand'a s\u0302anc'o por Esperant'o, c\u0302ar g\u0302i est'as unu el la plej grand'a'j ating'aj\u0302'o'j iam ajn real'ig'it'a'j en la lingv'o, sed ke ali'flank'e ni'a esperant'a branc\u0302'o aspekt'as tut'e mal'grand'a apud branc\u0302'o'j en dek'o da \u201egrand'a'j lingv'o'j\u201d (la angl'a, german'a, japan'a, franc'a, pol'a ktp)."}, {"text_idx": "#001377", "text": "Arn'o Lag'rang'e: Mi opini'as, ke la esperant'ist'ar'o dev'os labor'eg'i por progres'ig'i la esperant'a'n Vikipedion ne nur kvant'e, sed ankau\u0306 kvalit'e, por ke ni pov'u montr'i al c\u0302iu'j interes'ig\u0302'ant'o'j, ke ebl'as trov'i bon'a'j'n enciklopedi'a'j'n artikol'o'j'n pri c\u0302iu'j tem'o'j en Esperant'o kaj ke sekv'e iam ebl'os al ge'student'o'j el c\u0302iu'j mond'part'o'j stud'i per Esperant'o i'a'n ajn fak'o'n. Jen cel'o, kiu'n la Esperant'o-komun'um'o dev'us streb'i ating'i. Kaj jen kial mi kun'labor'as en Vikipedio kaj kial mi far'ig\u0302'is \u201eburokrat'o\u201d en tiu projekt'o."}, {"text_idx": "#001378", "text": "MONATO: S-ro Malovec, vi est'as unu el la plej oft'a'j kun'labor'ant'o'j de Vikipedio. C\u0302u vi hav'as iu'j'n prefer'at'a'j'n tem'o'j'n, pri kiu'j vi oft'e verk'as?"}, {"text_idx": "#001379", "text": "Miroslav Malovec: Jes, nun mi kontribu'as pri c\u0302eh\u0302'a'j verk'ist'o'j. Plej mult'a'j'n artikol'o'j'n mi en'met'is el Enciklopedi'o de Esperant'o 1935, pri kio pet'is mi'n Chuck Smith."}, {"text_idx": "#001380", "text": "MONATO: Vi ankau\u0306 korekt'as kontribu'o'j'n de ali'a'j. C\u0302u vi leg'as c\u0302iu'j'n artikol'o'j'n?"}, {"text_idx": "#001381", "text": "Miroslav Malovec: Mi ne leg'as c\u0302iu'j'n. Nur hazard'e mi elekt'as en la rubrik'o Last'a'j s\u0302ang\u0302'o'j tiu'j'n, kiu'j mi'n iel interes'as (ekzempl'e Twain, Leon'ard'o, Collodi ktp), kaj se mi vid'as, ke mank'as io interes'a, kio'n mi sci'as, mi al'don'as la inform'o'n. Krom'e mi koncentr'ig\u0302'as je tri tem'o'j: komplet'ig'ad'i inform'o'j'n pri la Esperant'o-mov'ad'o post 1935; inform'i pri c\u0302eh\u0302'a'j eminent'ul'o'j, pri kiu'j oni van'e serc\u0302'us inform'o'j'n en ali'lingv'a'j enciklopedi'o'j, kaj inform'i pri c\u0302eh\u0302'a'j urb'o'j kaj ili'a'j vid'ind'aj\u0302'o'j, por ke Esperant'o est'u la plej ric\u0302'a turism'a inform-font'o pri C\u0302eh\u0302i'o (sed c\u0302i-rilat'e merit'as lau\u0306d'o'n c\u0302ef'e Petr Tomas\u030covsky\u0301)."}, {"text_idx": "#001382", "text": "MONATO: Iu'j dir'as, ke Vikipedio est'as kvazau\u0306 narkot'aj\u0302'o. Se oni iam komenc'is verk'i por g\u0302i, oni est'as tent'at'a c\u0302iam plu'labor'i. C\u0302u tiel est'as ankau\u0306 c\u0302e vi?"}, {"text_idx": "#001383", "text": "Miroslav Malovec: Nur part'e. Mi est'as redaktor'o de Start'o, la organ'o de C\u0302eh\u0302'a Esperant'o-Asoci'o, kaj mi sistem'e en'komput'il'ig'as libr'o'j'n kaj manuskript'o'j'n por la est'ont'ec'o. Dum kelk'a'j monat'o'j mi en'met'ad'is best'o- kaj plant'o-nom'o'j'n al la ret'a biologi'a libr'ar'o (BioLib) \u2013 do tiu'j task'o'j de'turn'as mi'n de Vikipedio, al kiu mi nun ne kontribu'as tiom, kiom antau\u0306'e. Sed mi est'as cert'a, ke la c\u0302ef'a task'o de inter'naci'a lingv'o est'as liver'i inform'o'j'n pri c\u0302iu'j imag'ebl'a'j tem'o'j kaj ke Vikipedio est'as la plej grav'a projekt'o, kiu'n Esperant'uj'o far'as, kvankam esperant'ist'o'j tio'n ne konsci'as. Grav'a lingv'o est'as tiu, en kiu ret'an'o'j trov'as inform'o'j'n, ne al kiu oni aplau\u0306d'as en Bruselo."}, {"text_idx": "#001384", "text": "Komenc'ig\u0302'as en Eu\u0306rop'o kaj ali'a'j kontinent'o'j la liber'temp'a sezon'o. Do vi por turism'i au\u0306 kongres'um'i bezon'os hotel'o'j'n. Por facil'ig'i al vi elekt'o'n, ni test'is hotel'o'n de unu el tiu'j grand'a'j c\u0302en'o'j, kiu'j c\u0302ie star'ig'is sam'e ekip'it'a'j'n hotel'o'j'n kaj log'as per moder'a'j prez'o'j. Ni pag'is por unu nokt'o en du'lit'a c\u0302ambr'o 95 eu\u0306r'o'j'n \u2013 toler'ebl'a sum'o por hotel'o centr'e en grand'urb'o. Por ni est'is nov'a spert'o log\u0302'i en tia s\u0302par-hotel'o, kaj rapid'e ni kompren'is la sistem'o'n: oni s\u0302par'as c\u0302iu'n super'flu'a'n centi'metr'o'n kaj tiel ebl'ig'as moder'a'j'n prez'o'j'n. La lit'o konsist'as el (bon'a'j) matrac'o'j nur 90 cm larg\u0302'a'j, kiu'j kus\u0302'as sur simpl'a'j kadr'o'j \u2013 oni do s\u0302par'as mult'e'kost'a'n lign'o'n. Mebl'o'j ne trov'ig\u0302'as en la c\u0302ambr'o, nur larg\u0302'a bret'o, kiu parodi'as tabl'o'n, kaj rembur'it'a benk'et'o kaj du et'a'j mur'bret'o'j apud la matrac'o'j por depon'i okul'vitr'o'j'n. 30 cm larg\u0302'a stang'et'o inter mur'o kaj vertikal'a bret'o serv'as por pend'ig'i pantalon'o'n kaj jak'o'n, tri pli'a'j bret'o'j imit'as s\u0302rank'o'n sen pord'o'j. Do ni dev'is las'i la plej grand'a'n part'o'n de ni'a'j vest'aj\u0302'o'j en ni'a valiz'o, kiu okup'is du'on'o'n de la liber'a spac'o. Nokt-lamp'et'o'j en la mur'o komplet'ig'as la ekip'aj\u0302'o'n \u2013 ho jes, mi forges'is: du grand'a'j spegul'o'j pli'grand'ig'as la c\u0302ambr'et'o'n, en kiu ni nur pen'e pov'is pas'i unu apud ali'a. Kiam ni las'is kelk'a'j'n aj\u0302'o'j'n sur la plank'o, ni dev'is stilz'ir'i kiel ibis'o."}, {"text_idx": "#001386", "text": "Maten'mang\u0302'o kun modest'a bufed'o kost'as 10 eu\u0306r'o'j'n, adekvat'a prez'o por tri'stel'a hotel'o. Sed en la mang\u0302'ej'o oni s\u0302par'as je mebl'o'j: tabl'et'o'j est'as g\u0302ust'e tiel (mal)larg\u0302'a'j, ke du plet'o'j trov'as lok'o'n. Kiel ajn, est'as sistem'o, kiu sekv'as la princip'o'n de minimum'o. Neni'o nepr'e neces'a mank'as, sed mi hav'as la impres'o'n, ke kontrast'e al ver'a gastronomi'o kaj hotel'ism'o, kiu'j far'as c\u0302io'n por plej'ebl'a komfort'o de gast'o'j, tia'j hotel'c\u0302en'o'j streb'as nur al profit'o. Do ili harmoni'as kun la tut'mond'a tendenc'o gajn'i lau\u0306'ebl'e mult'a'n mon'o'n per lau\u0306'ebl'e mal'mult'a'j ekip'aj\u0302'o'j. Por tia'j hotel'ist'o'j gast'o est'as nur klient'o, kiu al'port'as profit'o'n. Ceter'e, ec\u0302 faktur'o'n oni s\u0302par'as: ni ricev'is nur kvitanc'o'n pri la pag'it'a sum'o (sen iu'j detal'o'j) sur \u2013 uz'it'a slip'o. Mi'a konsil'o do est'as: se vi ne insist'as est'i gast'o sed nur tra'nokt'ant'o, vi pov'as log\u0302'i tie. Agrabl'a'n liber'temp'ad'o'n!"}, {"text_idx": "#001390", "text": "C\u0302u ne jam li dir'is en Proverb'ar'o, ke plen'a objektiv'ec'o ne est'as de tiu c\u0302i mond'o? Se ne ... li hazard'e forges'is dir'i."}, {"text_idx": "#001393", "text": "Mi'a al'ir'o est'os jen'a: mi elekt'is kelk'a'j'n last'a'temp'e renkont'it'a'j'n gramatik'a'j'n g\u0302en'aj\u0302'o'j'n kaj esplor'os, c\u0302u ili est'as trakt'it'a'j en la Pom'eg'o, kiel ili est'as trakt'it'a'j kaj c\u0302u ili est'as facil'e kaj rapid'e el'fos'ebl'a'j, sen ke oni por tio tra'foli'um'u la libr'o'n dum kelk'a'j hor'o'j. Pom'eg'o ja nepr'e dev'os est'i tia konsult'verk'o, pli ol stud'libr'o."}, {"text_idx": "#001395", "text": "C\u0302u ne jam la majstr'o dir'is en Proverb'ar'o: inter esperant'ist'o'j kri'u esperant'e? Se ne ... li hazard'e forges'is."}, {"text_idx": "#001396", "text": "Konklud'e: Kiel li promes'is, la libr'o ne est'as nur por special'ist'o'j, sed por c\u0302iu'tag'a'j esperant'ist'o'j. Tamen ankau\u0306 special'ist'o'j trov'os lau\u0306 si'a(j) gust'o(j)."}, {"text_idx": "#001398", "text": "Tamen mi'n g\u0302en'as zub, zed/zet, zupo. G\u0302en'as mi'n, ke iu'j mang\u0302'as la zupon. Kio'n dir'as Pom'eg'o? Nu, g\u0302i konstat'as, ke tia'j el'parol'o'j uz'ig\u0302'as; dir'as, ke iu'j est'as ne'g\u0302ust'a'j sed praktik'e akcept'at'a'j, c\u0302ar ili ne kau\u0306z'as mis'kompren'o'j'n ... kaj por iu'j kaz'o'j konsil'as evit'i ili'n. Klar'e Pom'eg'o dir'as, ke por tio ne ekzist'as regul'o'j kaj ke oni far'u lau\u0306'plac\u0302'e. Ebl'e iom tro pragmat'ism'a si'n'ten'o, ebl'e tro facil'a sub'met'o al la hom'a facil'am'o? Oni foj'e kompar'u la nun'a'n esperant'a'n prononc'o'n de iu'j popol'o'j kun la antau\u0306'a! Ali'flank'e, mi, tamen, ne pens'as, ke tiu'n progres'o'n ni dank'as al sever'a'j regul'o'j."}, {"text_idx": "#001401", "text": "Karakteriz'a en la trakt'ad'o, kaj lau\u0306d'ind'a, est'as la Zamenhof'ec'a toler'em'o kaj mal'em'o al trud'ad'o de nepr'e obe'end'a'j regul'o'j. Tia toler'em'o kaj pret'ec'o akcept'i divers'a'j'n ebl'ec'o'j'n est'as tre ne'kutim'a en gramatik'a'j libr'o'j sed esenc'a, lau\u0306 mi, en Esperant'o. Ebl'e g\u0302i est'as unu el la plej grav'a'j baz'o'j de ni'a fundament'o kaj nepr'a kondic\u0302'o por lingv'a sukces'o. Kutim'e en gramatik'o'j reg'as la veng\u0302'em'a, regul'em'a, pun'em'a, ordon'em'a di'o de la mal'nov'a testament'o, c\u0302e ni reg'as la kompren'em'a, bon'a, bon'vol'a di'o de la nov'a."}, {"text_idx": "#001402", "text": "C\u0302u ne jam Zamenhof dir'is en Proverb'ar'o, ke al c\u0302iu lingv'o'teritori'o si'a di'o? Se ne ... li hazard'e forges'is."}, {"text_idx": "#001406", "text": "Sed c\u0302u Zamenhof ne jam dir'is en Proverb'ar'o ke ankau\u0306 verb'o nul'valent'a pov'as est'i talent'a? Se ne... li hazard'e forges'is."}, {"text_idx": "#001408", "text": "Oni pov'us est'i tent'at'a al la konklud'o, ke Pom'eg'o est'as anarh\u0302i'ism'a, c\u0302ar g\u0302i las'as tro da liber'o. Tiu ide'o, tamen, est'us fals'a. Bertilo deklar'as si'n fundament'ist'o (en la du'a senc'o de Piv2005) kaj klar'e klopod'as redukt'i c\u0302iu'j'n problem'et'o'j'n al la fundament'a'j regul'o'j. Tiam oni al'ven'as c\u0302e la toler'em'o de Zamenhof, kiu vid'is la lingv'o'n kiel universal'a'n inter'kompren'il'o'n. Se vi'a kun'parol'ant'o kompren'as vi'n, sam'e bon'e kiel en si'a propr'a naci'a lingv'o (kio do ne nepr'e est'as perfekt'e!), tiam c\u0302io est'as en ord'o. Super'flu'a'n n ne g\u0302en'os kaj kompens'os iu mank'ant'a. Kaj la kaz'o'j, kie sever'a regul'o obe'end'a neces'as, est'as tre klar'e indik'it'a'j. Kun iom da tro'ig'o oni pov'us dir'i, ke la libr'o al'port'as neni'o'n nov'a'n. Kie est'as do la util'o? Nu, mi est'as tre kontent'a hav'i g\u0302i'n, c\u0302ar mi'a logik'o, la hom'a logik'o, oft'e de'voj'ig\u0302'as, oft'e sekv'as strang'a'j'n voj'o'j'n. Iam mi bezon'is kelk'a'j'n tag'o'j'n por solv'i la simpl'a'n problem'o'n de la *frost'i(n)ta lag'o, kaj mi ne hont'as konfes'i tio'n. Kiam mi trov'is, per rezon'ad'o, la solv'o'n, g\u0302i ja est'is tre'eg'e logik'a kaj klar'a. Sed neni'u hom'o est'as ne'erar'em'a. Ceter'e, tiu fam'a lag'o est'as kelk'foj'e trov'ebl'a en la bertila daten'ar'o (ne en Pom'eg'o!)."}, {"text_idx": "#001409", "text": "C\u0302u jam Zamenhof dir'is en Proverb'ar'o, ke al pacienc'a serc\u0302'ant'o c\u0302iam ven'as trov'it'aj\u0302'o? Se ne, li hazard'e forges'is."}, {"text_idx": "#001411", "text": "Esperant'a gramatik'o tuj montr'as si'a'n si'n'ten'o'n al la Fundament'o: au\u0306 g\u0302i tut'simpl'e ignor'as g\u0302i'n, au\u0306 g\u0302i montr'as g\u0302i'n kiel histori'a'n (hont'ind'a'n?) ruin'aj\u0302'o'n, au\u0306 g\u0302i serioz'e prezent'as g\u0302i'n. Pom'eg'o serioz'e konsider'as g\u0302i'n, dau\u0306r'e en la tekst'o (mult'a'j ekzempl'o'j ankau\u0306 est'as pren'it'a'j el la Fundament'o, kaj por c\u0302iu prunt'e'pren'it'a fraz'o la font'o est'as klar'e indik'it'a) kaj ankau\u0306 en la plen'a prezent'o de g\u0302i, en fin'a c\u0302apitr'o sed komplet'e (tio signif'as kun list'ig'o de c\u0302iu'j gramatik'a'j element'o'j/regul'o'j el la ekzerc'ar'o). Mi konstat'is, ke mult'a'j jun'a'j esperant'ist'o'j est'as tut'e ne inform'it'a'j pri la Fundament'o kaj tut'e ne kon'as g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#001412", "text": "Kaj c\u0302u Zamenhof ne proverb'is ke ne'kon'at'e, ne'am'at'e? Se ne, li hazard'e forges'is."}, {"text_idx": "#001413", "text": "Konklud'e: Pom'eg'o est'as plen'e fundament'obe'a libr'o. La sol'a'j lok'o'j, kie la au\u0306tor'o deklar'as iu'n form'o'n erar'a, est'as kiam iu form'o ver'e est'as ne'fundament'a, en plej strikt'a senc'o."}, {"text_idx": "#001415", "text": "Mi komenc'e demand'is mi'n, c\u0302u ebl'e mi'a bank'o est'as sponsor'o de Pom'eg'o, c\u0302ar mi'a bank'o uz'as pom'o'n \u2013 tamen kun for'mord'it'a kav'aj\u0302'o \u2013 kiel re'kon's\u0302ild'o'n. La prez'o de la libr'o est'as pli mal'alt'a ol tio, kio'n vi el'spez'us per el'print'ad'o de la elektron'ik'a versi'o (krom se vi hav'as la ebl'ec'o'n s\u0302tel'i la print'ad'o'n en vi'a firma'o). Do nepr'e rapid'e mend'u g\u0302i'n, ec\u0302 se vi absolut'e c\u0302io'n sci'as pri gramatik'o. Neni'u valid'a kial'o por ne far'i tio'n est'as imag'ebl'a."}, {"text_idx": "#001416", "text": "C\u0302u ne jam Zamenhof dir'is en Proverb'ar'o, ke avar'ul'o kaj pork'o est'as bon'a'j nur post la mort'o? Ne! Li ne dir'is tio'n! Li, amuz'e, mis'skrib'is kaj kalumni'is mal'avar'ul'o'n!"}, {"text_idx": "#001419", "text": "Dum la pas'int'a vintr'o en Litovio eg'e fam'ig\u0302'is jen'a histori'o. Dali'a Budrevic\u030ciene\u0307, dung'it'in'o de agr'o'firma'o el Krekenava, kies akci'o'j'n posed'as i.a. la estr'o de la tiam reg'ant'a Labor'ist'a Parti'o, Viktor Uspaskih\u0302, publik'e deklar'is, ke part'o'n de si'a salajr'o c\u0302iu'j dung'it'o'j ricev'ad'as ne'oficial'e, lau\u0306 litova esprim'o \u201een kovert'o'j\u201d. Baldau\u0306 post tia publik'a konfes'o la vir'in'o est'is mal'dung'it'a."}, {"text_idx": "#001420", "text": "La histori'o en Litovio provok'is grand'a'n re'ag'o'n. Aktiv'ig\u0302'is prokuror'ej'o kaj divers'a'j organiz'aj\u0302'o'j ek'is al defend'o de la kurag\u0302'a vir'in'o, kvankam tia situaci'o por neni'u est'is surpriz'o. S\u0302i sen'vual'ig'is nur la pint'o'n de la nigr'a ekonomi'o. Spert'ul'o'j asert'as, ke en la tut'a land'o c\u0302irkau\u0306 20 % de la salajr'o'j est'as pag'at'a'j \u201een kovert'o'j\u201d. Kutim'e tiel oni pag'as al dung'it'o'j, kiu'j oficial'e ricev'as nur minimum'a'n salajr'o'n."}, {"text_idx": "#001421", "text": "Jon'as Guzevic\u030cius, vic'prezid'ant'o de la litova industri'ist'a konfederaci'o, klar'ig'is, ke la metod'o est'as tre favor'a por entrepren'o'j, pro tri kial'o'j: unu'e, dung'it'o'j ne protest'as kontrau\u0306 tia pag'manier'o; du'e, dung'ant'o'j evit'ant'a'j impost'pag'o'n sent'as si'n ne'pun'ind'a'j kaj tri'e, la impost'o'j en Litovio est'as tiel grand'a'j, ke oni prefer'as risk'i en'tut'e evit'i impost'pag'o'n."}, {"text_idx": "#001422", "text": "Antau\u0306 ne'long'e la s\u0302tat'a impost'a inspekt'o c\u0302e ministr'ej'o pri financ'o'j oficial'e esprim'is g\u0302oj'o'n pri la kresk'ant'a konscienc'o de la dung'it'o'j kaj inform'is, ke ek'de nun c\u0302iu'j log\u0302'ant'o'j pov'os inform'i pri en'kovert'a'j salajr'o'j je telefon'numer'o 1882. La ofic'ist'o'j promes'is konfidenc'o'n kaj anonim'ec'o'n de la telefon'int'o. La ricev'it'a'j'n inform'o'j'n pri'trakt'os special'a'j labor'grup'o'j."}, {"text_idx": "#001424", "text": "De 1993 ekzist'as en Ankono, Italio, muze'o iom ekster'skem'a, la muze'o Omer'o (nom'at'a lau\u0306 la ital'a form'o de Homero, kiu, lau\u0306 tradici'a sci'o, est'is blind'a). Vi en'ir'as en unu el la grand'a'j salon'o'j, kaj vi trov'as ... jes! Jen Nike el Samotrac'o! Sed c\u0302u g\u0302i ne trov'ig\u0302'as en Louvre? Kaj pli proksim'e rigard'as ni'n kun si'a si'n'ten'o impon'a kaj iom sci'montr'a Aulus Metellus au\u0306 La Etrusk'a Alparolisto. Ni turn'u ni'n mal'dekstr'e'n, kaj en bel'a salon'eg'o salut'as ni'n la plej el'star'a'j c\u0302ef'verk'o'j de antikv'a art'o: c\u0302i tie Disk'o'j\u0302et'ant'o, tie la fortik'a'j muskol'o'j de Lukt'ant'o'j kaj c\u0302e ali'a flank'o la sens-instig'a ek'rid'o de Melos'a Venus'o."}, {"text_idx": "#001425", "text": "Ni s\u0302ang\u0302'u salon'o'n kaj la renesanc'a'j bril'aj\u0302'o'j renkont'as ni'n: Donatello, Michelangelo, Bernini ..."}, {"text_idx": "#001426", "text": "En tiu muze'o, sur bel'a'j lign'a'j piedestal'o'j, ni trov'as kun'met'it'a cent'o'n el la plej el'star'a'j c\u0302ef'verk'o'j, kiu'j'n la hom'a mens'o kapabl'is el'pens'i kaj la man'o de eminent'a'j skulpt'ist'o'j skulpt'is el marmor'o au\u0306 forg\u0302'is el bronz'o, de la egipta civilizaci'o g\u0302is la nov'klasik'a stil'o en la dek-nau\u0306'a jar'cent'o. Kompren'ebl'e tem'as ne pri original'o'j, sed pri perfekt'a'j muld'kopi'o'j gips'a'j au\u0306 vitr'o'rezin'a'j, preskau\u0306 c\u0302iu'j re'produkt'it'a'j lau\u0306 la original'a'j dimensi'o'j. Sed ne grav'as! La rigard'ant'o'j pov'as aprez'i kaj admir'i c\u0302iu'j'n nuanc'o'j'n, kiu'j'n la sent'sugest'ad'o de tiu'j mir'ig'a'j form'o'j kapabl'as viv'ig'i. Ceter'e, se vi plu'ir'os la long'a'n koridor'o'n, inter grand'a'j statu'o'j kaj bel'a'j arkeologi'a'j aj\u0302'o'j, vi est'os c\u0302irkau\u0306'it'a de ar'o da nun'temp'a'j skulpt'aj\u0302'o'j, c\u0302iu'j original'a'j, tia'j, kia'j el'ir'is el la man'o'j de plur'a'j eminent'a'j art'ist'o'j, el s\u0302ton'o, lign'o, bronz'o, terakot'o ktp."}, {"text_idx": "#001427", "text": "Pri la didaktik'a valor'o de tiu muze'o rapid'e ek'konsci'is la ankonaj lern'ej'o'j, kiu'j mult'nombr'e tie'n konduk'as si'a'j'n klas'o'j'n. Nu, kial admir'i la c\u0302ef'verk'o'j'n de plastik'a'j art'o'j nur el la fot'o'j, se c\u0302i tie oni pov'as ili'n vid'i de'proksim'e kaj ... ec\u0302 tus\u0302'i?"}, {"text_idx": "#001428", "text": "Jes, ec\u0302 tus\u0302'i; jen la afer'o! Tiu'j skulpt'aj\u0302'o'j, kiu'j'n tie c\u0302iu'j rajt'as rigard'i, est'is far'it'a'j c\u0302ef'e por ke ili'n tus\u0302'u special'a publik'o: la ne'vid'ant'o'j."}, {"text_idx": "#001430", "text": "Ir'u al la muze'o Omer'o g\u0302ust'e tiam, kiam tie est'as iu, kiu per si'a'j man'o'j sent'em'a'j ek'tus\u0302'as delikat'e, preskau\u0306 kares'e, la vizag\u0302'o'n de Mort'ant'a Galat'o au\u0306 la minac'mien'o'n de mikelang\u0302el'a Davido, kaj vi tuj ricev'os la respond'o'n: li'a atent'em'o, skrupul'esplor'a pri tiu'j form'o'j, li'a halt'ad'o sur la detal'o'j, li'a mien'o mir'ig'it'a kaj preskau\u0306 rav'it'a dir'as al vi tre klar'e, ke li kompren'as tio'n, kio'n li \u201erigard'as\u201d per'man'e. Kaj vi ebl'e pov'as ankau\u0306 pri'pens'i jen'o'n: tiu'j'n fam'a'j'n c\u0302ef'verk'o'j'n, kiu'j'n c\u0302iu'j kon'as, vid'int'e mult'foj'e sur fot'o'j, li ebl'e admir'as unu'a'foj'e, c\u0302ar por blind'ul'o ne est'as facil'e tus\u0302'i ili'n: ne ebl'as vizit'i c\u0302iu'j'n muze'o'j'n kaj lok'o'j'n tra la mond'o, kaj, c\u0302iu'okaz'e, kia'manier'e ating'i iu'j'n alt'o'j'n? Kiel eskap'i el mult'a'j afis\u0302'o'j kun la kutim'a skrib'aj\u0302'o: \u201eNe tus\u0302'u\u201d? Kiel tra'penetr'i per man'o'j vitr'a'j'n bar'il'o'j'n?"}, {"text_idx": "#001431", "text": "Sed en la muze'o Omer'o tia'j problem'o'j tut'e ne ekzist'as: statu'o'j est'as tie, sur si'a'j bel'a'j piedestal'o'j, kaj est'as ankau\u0306 mov'ebl'a'j s\u0302tup'ar'et'o'j, kiu'j ebl'ig'as al blind'a'j vizit'ant'o'j (kaj, kial ne?, ankau\u0306 al vid'ant'a'j infan'o'j) supr'e'n'ir'i por esplor'i la plej alt'a'j'n part'o'j'n; kaj est'as brajl'skrib'aj\u0302'o'j, por ke ili sci'u, pri kio tem'as."}, {"text_idx": "#001432", "text": "Sed ne sufic\u0302'as statu'o'j. Sur ali'a etag\u0302'o tron'as grand'a'j maket'o'j de kelk'a'j bel'eg'a'j monument'o'j: la bazilik'o de Sankt'a Petro en Romo, la katedral'o'j de Ankono kaj de Florenco, Panteon'o en Romo, Partenon'o ktp kun c\u0302iu'j detal'o'j perfekt'e far'it'a'j lau\u0306'skal'e. Post kelk'a'j monat'o'j al'don'ig\u0302'os el'star'a ekzempl'o de la gotik'a stil'o: la katedral'o de Chartres."}, {"text_idx": "#001433", "text": "Tiu ide'o nask'ig\u0302'is antau\u0306 pli ol du'dek jar'o'j en la kap'o'j mi'a kaj de mi'a edz'in'o post long'a migr'ad'o tra la mond'o kaj pen'ad'o trov'i la g\u0302oj'o'n g\u0302u'i la bel'ec'o'n de art'o'j kun oft'a'j sen'iluzi'ig\u0302'o'j pro la oft'a'j mal'permes'o'j, plej'okaz'e ne'neces'a'j. Mi labor'ad'is kelk'a'j'n jar'o'j'n por tiu projekt'o, kaj fin'fin'e la muze'o far'ig\u0302'is real'aj\u0302'o la 29an de maj'o 1993. Tiu bel'a kaj simpl'a real'aj\u0302'o est'as unik'a en Italio, kaj g\u0302i nun hav'as nur unu simil'spec'a'n ekzempl'o'n en Madrido."}, {"text_idx": "#001435", "text": "G\u0302i nask'ig\u0302'is por blind'ul'o'j, sed g\u0302i'a spert'o mal'kovr'ig'as al la nun'a \u201ebild'soci'o\u201d, ke ni'a \u201evirtual'a\u201d mond'o ne est'as au\u0306tentik'a; natur'o don'is al hom'o'j kvin al'ir'o'j'n al la real'o, kaj konkret'a kon'o bezon'as c\u0302iu'j'n kvin sens'o'j'n. Muze'o Omer'o re'don'as dign'o'n al unu \u201eperd'it'a\u201d sci'kanal'o: palp'sens'o. La muze'o jam est'as tre atent'em'a ankau\u0306 pri la plur'sens'a dimensi'o de la mond'o kaj ankau\u0306 de art'o. Mult'a'j student'o'j ven'as al ni por far'i stag\u0302'o'j'n, mult'a'j por pri'labor'i si'a'j'n doktor'ig'a'j'n disertaci'o'j'n."}, {"text_idx": "#001436", "text": "Muze'o Omer'o nask'ig\u0302'is por blind'ul'o'j; nun g\u0302i est'as sen'bar'il'a muze'o por c\u0302iu'j. De'nov'e prav'ig\u0302'as la asert'o, ke, se oni pens'as pri handikap'ul'o'j, la soci'o far'ig\u0302'as pli bel'a kaj pli komfort'a por c\u0302iu'j!"}, {"text_idx": "#001437", "text": "La esperant'lingv'a ret'ej'o c\u0302e nun est'as konstru'at'a."}, {"text_idx": "#001438", "text": "Last'a'temp'e la grek'a reg'ist'ar'o postul'is, ke oni konstru'u tri tomb'ej'o'j'n por grek'a'j soldat'o'j mort'int'a'j en la teritori'o de Albanio dum la du'a mond'milit'o. Neniam Albanio kontrau\u0306'is simil'a'j'n tomb'ej'o'j'n en si'a teritori'o, krom por nazi'a'j soldat'o'j."}, {"text_idx": "#001439", "text": "Tiel, de'long'e ekzist'as tomb'ej'o'j por franc'a'j fal'int'o'j en la unu'a mond'milit'o kaj por brit'a'j en la du'a. Koncern'e ital'a'j'n kaj german'a'j'n mort'int'o'j'n la koncern'a'j reg'ist'ar'o'j re'pren'is ek'de la 1950aj jar'o'j la ost'o'j'n de si'a'j viktim'o'j por ili'n si'a'land'e en'tomb'ig'i. Nur Greki'o neniam re'pren'is la ost'o'j'n de si'a'j fal'int'o'j (tio'n tamen privat'e ja far'is famili'an'o'j)."}, {"text_idx": "#001440", "text": "Sed antau\u0306 ne'long'e la konsul'o grek'a en Gjirokaster (sud'e de la land'o), inter'konsent'e kun la reg'ist'ar'o, arang\u0302'is kun grek-ortodoks'a pastr'o de apud'a vilag\u0302'o, ke est'u el'tomb'ig'it'a'j la ost'o'j de supoz'it'a'j mort'int'a'j grek'a'j soldat'o'j kaj re'en'tomb'ig'it'a'j ali'lok'e sed en la sam'a distrikt'o."}, {"text_idx": "#001441", "text": "Sekv'is protest'o'j pri tiu c\u0302i fres\u0302'a mal'bon'intenc'o de la grek'a reg'ist'ar'o, kiu dau\u0306r'e konsider'as la sud'a'n part'o'n de Albanio Vorio Epir'o, t.e. nord'a Epir'o, do grek'a teritori'o. Kiam la pastr'o prov'is ar'ig'i la ost'o'j'n de la supoz'it'a'j grek'a'j soldat'o'j en special'a'j'n metal'a'j'n kest'o'j'n en si'a preg\u0302'ej'o, protest'is vilag\u0302'an'o'j, dir'ant'e, ke ne tem'as ekskluziv'e pri la rest'aj\u0302'o'j de grek'o'j sed ankau\u0306 de alban'o'j. Lau\u0306 la protest'ant'o'j, la pastr'o kaj li'a'j kun'labor'ant'o'j ec\u0302 pag'is mon'o'n al relativ'e mal'ric\u0302'a'j vilag\u0302'an'o'j, por ke tiu'j silent'u, kvankam tem'as pri tomb'o'j de ili'a'j proksim'ul'o'j."}, {"text_idx": "#001442", "text": "En la alban'a parlament'o kelk'a'j deput'it'o'j opini'is, ke la iniciat'o indik'as ali'a'n aventur'o'n politik'a'n de por-grek'a'j s\u0302ovinist'o'j, kiu neniel pli'bon'ig'os rilat'o'j'n inter la du pra'temp'a'j popol'o'j de la du'on'insul'o."}, {"text_idx": "#001443", "text": "Pli kaj pli ven'as ekster'land'an'o'j kurac'o'cel'e al Litovio. Apart'e furor'as c\u0302e privat'a'j klinik'o'j dent'a'j kaj plasti'a'j operaci'o'j: en Litovio la kost'o est'as g\u0302eneral'e nur tri'on'o de tiu en Uson'o, Skandinavi'o au\u0306 Briti'o, de kie ven'as plej'part'e la pacient'o'j."}, {"text_idx": "#001444", "text": "Foj'foj'e operaci'ot'o'j komunik'ig\u0302'as ret'pos\u0302t'e kun klinik'o, send'ant'e ekzempl'e panoram'a'j'n radiograf'aj\u0302'o'j'n kaj ali'a'j'n medicin'a'j'n inform'o'j'n al la kirurg'o kaj tiam inter'konsent'ant'e pri la dat'o de la operaci'o. Pro favor'a'j flug'ebl'ec'o'j al Litovio la kurac'ist'o'j atend'as, ke plu kresk'os tiu c\u0302i medicin'a turism'o."}, {"text_idx": "#001445", "text": "Mister'a'j est'ul'o'j kun terur'a'j kapabl'o'j: mult'a'j hom'o'j en Kongo-Brazavilo tiel konsider'as g\u0302emel'o'j'n. Oni kred'as, ke g\u0302emel'o'j en'ven'as la mond'o'n kun mistik'a'j fort'o'j kaj tial ili est'u apart'e bon'e traktat'a'j kaj respekt'at'a'j de famili'an'o'j kaj ali'a'j. G\u0302emel'o'j pov'as ekzempl'e mal'san'ig'i, mal'ric\u0302'ig'i kaj ali'manier'e sufer'ig'i."}, {"text_idx": "#001446", "text": "Kelk'a'j hom'o'j opini'as, ke g\u0302emel'o'j de'ven'as de la akv'o; kaj la fakt'o, ke ili pli-mal'pli sam'temp'e nask'ig\u0302'as, kaj foj'e sam'aspekt'as, kred'ig'as, ke ili est'as iel unu est'aj\u0302'o, kiu kapabl'as ekspluat'i mister'a'j'n fort'o'j'n por tromp'i simpl'a'j'n hom'o'j'n."}, {"text_idx": "#001448", "text": "Ali'a sfer'o, en kiu rol'as superstic\u0302'o'j, est'as sport'o. C\u0302i tie, kiel ankau\u0306 pli g\u0302eneral'e en la soci'o kaj la ekonomi'o, lud'as fetic\u0302'o'j grav'a'n rol'o'n. Mult'a'j sport'ist'o'j vizit'as fetic\u0302'ist'o'j'n por hav'ig'i al si apart'a'j'n fort'o'j'n. Ili do ricev'as talisman'o'n, en'tranc\u0302'o'n en la hau\u0306t'o'n, au\u0306 sorc\u0302'o'n por far'ig\u0302'i ne'venk'ebl'a'j."}, {"text_idx": "#001449", "text": "Foj'foj'e lud'ont'o ek'danc'as, kvazau\u0306 hipnot'e, antau\u0306 la kontrau\u0306'ul'o'j. Tio'n li far'as ne intenc'e sed pro ia strang'a fort'o, kiu pus\u0302'as li'n preskau\u0306 g\u0302is frenez'ec'o. Oft'e tiel kurag\u0302'ig'as li'n trumpet'o'j kaj ali'a'j instrument'o'j, g\u0302is la danc'ant'o ter'e'n fal'as. Dum tiu c\u0302i spektakl'o, g\u0302u'ind'a sed ankau\u0306 rid'ind'a, vid'ebl'as la fetic\u0302'ist'o, kiu gard'as la sorc\u0302'o'n en fetic\u0302'uj'o kaj g\u0302i'n de temp'o al temp'o re'aktiv'ig'as."}, {"text_idx": "#001450", "text": "Apenau\u0306 kompren'ebl'as la rilat'o inter ekzempl'e futbal'o kaj fetic\u0302'ism'o. Pro tio, ke du inter'lud'ont'a'j team'o'j vizit'as si'a'j'n fetic\u0302'ist'o'j'n, komenc'ig\u0302'as la lud'o jam antau\u0306 la matc\u0302'o mem. Sed c\u0302e la futbal'ej'o tiu'j, kiu'j est'as plej'e el'met'at'a'j al la influ'o de la fetic\u0302'ist'o'j, est'as la gol'ul'o'j. Lau\u0306'dir'e aper'as antau\u0306 ili foj'foj'e piton'o au\u0306 goril'o kaj, por evit'i la minac'o'n, ili flank'e'n'kur'as kaj tiel en'las'as gol'o'n."}, {"text_idx": "#001451", "text": "Ali'flank'e, c\u0302e inter'naci'a nivel'o, afrik'a'j sport'ist'o'j bon'e konsci'as, ke reg'as ne superstic\u0302'o'j kaj fetic\u0302'o'j, sed scienc'o kaj teknik'o."}, {"text_idx": "#001452", "text": "Memor'o'j neniam perd'as si'a'n mal'g\u0302oj'o'n"}, {"text_idx": "#001453", "text": "Kelk'a'j person'o'j spert'as relativ'e felic\u0302'a'n infan'ag\u0302'o'n. Ali'a'j spert'as kos\u0302mar'a'n infan'ag\u0302'o'n kaj plej oft'e neniam sukces'as forges'i la terur'o'n de tiu period'o. Kelk'a'foj'e, la kos\u0302mar'ec'o de event'o'j persist'as dum la tut'a viv'o kaj plag'as g\u0302is preskau\u0306'suicid'o. Hom'o'j tiel sufer'ant'a'j re'ag'as divers'manier'e. Mult'a'j el la c\u0302ef'a'j art'ist'o'j de la histori'o pen'is liber'ig'i si'n, almenau\u0306 iom'et'e, per pentr'ad'o au\u0306 skulpt'ad'o, tiel konkret'ig'ant'e si'a'j'n emoci'a'j'n sent'o'j'n. Grand'a nombr'o de la plej grav'a'j verk'ist'o'j de la histori'o tiel ag'is. Pens'u nur pri Graham Greene, kies suicid'em'o dev'ig'is li'n lud'i \u201erus'a'n rulet'o'n\u201d c\u0302iu'jar'e je cert'a dat'o. (Oni pren'as revolver'o'n, en kiu'n oni s\u0302arg'is unu'sol'a'n kugl'o'n; oni rul'ig'as la cilindr'o'n, met'as la bus\u0302'o'n de la revolver'o al si'a kap'o, kaj paf'as. Au\u0306 neni'o rezult'as, au\u0306 oni mort'as.)"}, {"text_idx": "#001454", "text": "Ni'a au\u0306tor'o, Armela LeQuint, en antau\u0306'not'o, atent'ig'as: \u201eMi dank'as al Stefan Maul, kiu sen'vol'e don'is al mi impuls'o'n skrib'i kaj, tiel, liber'ig'i mi'n de kelk'a'j prem'a'j infan'tra'viv'aj\u0302'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#001455", "text": "La unu'a du'on'o de la libr'o efektiv'e pentr'as scen'ar'o'n el relativ'e felic\u0302'a fru'a infan'ag\u0302'o. Kvankam (sen'intenc'e) nask'it'a, en 1940 en Franci'o, al patr'o kiu est'is pan'bak'ist'o, kaj al patr'in'o kiu fus\u0302'pen'is abort'ig'i s\u0302i'n, s\u0302i'a'j unu'a'j jar'o'j est'is toler'ebl'a'j; s\u0302i log\u0302'is kun divers'a'j parenc'o'j: ge'av'o'j, divers'a'j ge'pra'onkl'o'j kc., kelk'a'foj'e kun si'a patr'o. La patr'in'o mal'aper'is el s\u0302i'a viv'o kelk'a'j'n tag'o'j'n post la nask'o, kaj re'aper'is nur jar'o'j'n post'e, dum la infer'a part'o de la infan'ag\u0302'o de ni'a verk'int'o."}, {"text_idx": "#001456", "text": "Kiom felic\u0302'a'j est'is tiu'j unu'a'j ses jar'o'j? Nu, evident'e ili ne est'is tro katastrof'a'j, kvankam ni cert'e pov'as dub'i pri la sent'o de stabil'ec'o, al kiu la infan'o rajt'is, sed al kiu g\u0302i mank'is. Kio'n ni ja pov'as konklud'i el la rakont'o'j, est'as, ke la infan'o akir'is neni'a'n fid'o'n al la est'ont'ec'o, kaj ne pov'is antau\u0306'kalkul'i pri tio, kio okaz'os post monat'o au\u0306 ec\u0302 semajn'o. S\u0302i s\u0302ajn'is tre lert'a kaj inteligent'a infan'o, kvankam ne c\u0302iam tre sukces'a en la lern'ej'o. S\u0302i'a'n eduk'ig\u0302'o'n oni ne tre fervor'e kontrol'is. Tamen, plen'kresk'int'a, s\u0302i montr'as si'n kaj talent'a kaj inteligentoplena."}, {"text_idx": "#001457", "text": "Kiu ses- au\u0306 sep-jar'a infan'o ne kelk'a'foj'e pis'as en la lit'o, dum'dorm'e? Kiu ses au\u0306 sep-jar'a infan'o, konstant'e re'lok'at'a al nov'a dom'o kaj nov'a'j pri'zorg'ant'o'j, ne regul'e pis'as dum'dorm'e en la lit'o? Kiom el tiu'j infan'o'j oni premi'as pro tio per vang'o'bat'o'j? \u201eMi vid'is nur kandel'o'j'n pro la violent'a'j vang'o'frap'o'j ricev'it'a'j.\u201d Mult'foj'e."}, {"text_idx": "#001458", "text": "Ne'long'e post tio, al jam ankorau\u0306 nov'a dom'o, en kvartal'o plen'a de gangster'em'a'j log\u0302'ant'o'j, ebri'ul'o'j, polic'an'o'j. Unu'foj'e, komisi'it'e ac\u0302et'i flor'brasik'o'n, s\u0302i perd'is la mon'er'o'n, don'it'a'n al s\u0302i tiu'cel'e. Re'ven'int'e hejm'e'n, la vic'patr'in'o veng\u0302'is si'n. \u201e... c\u0302u vi pov'as imag'i la furioz'o'n, kiu kapt'is mi'a'n anstatau\u0306'patr'in'o'n? S\u0302i bat'eg'is mi'n, sang'o flu'is de mi'a naz'o ...\u201d Intermit'e s\u0302i est'is sav'it'a el tiu hejm'etos'o per ne'long'a log\u0302'ad'o kun iu afabl'a parenc'o; tamen abrupt'a'j vizit'o'j far'e de s\u0302i'a patr'in'o ne c\u0302iam pli'felic\u0302'ig'is la situaci'o'n."}, {"text_idx": "#001459", "text": "Nu, la infan'ag\u0302'o ne dau\u0306r'as etern'e, kvankam pov'as sent'ig\u0302'i tiel al la koncern'a infan'o. Kio okaz'is en la post'adolesk'a period'o, la au\u0306tor'o firm'e rifuz'as diskut'i. Do ni pov'as nur imag'i. C\u0302iu'kaz'e, malgrau\u0306 c\u0302i'a'j tragedi'o'j (kaj c\u0302u, esper'ebl'e, kelk'a'j mal'tragedi'o'j post'infan'ag\u0302'a'j?) de si'a viv'o, s\u0302i en si'a ses'dek'kvin'a jar'o kurag\u0302'as prezent'i al la mond'o la histori'o'n de tiu'j infan'jar'o'j, kaj tiu'rilat'e mi nur pov'as lau\u0306d'i s\u0302i'n."}, {"text_idx": "#001460", "text": "La libr'o est'as bon'e pres'it'a. Kaj la lingv'o'uz'o de la au\u0306tor'o, jam kon'at'a pro si'a traduk'labor'o pri divers'a'j grav'a'j verk'o'j, est'as ne'riproc\u0302'ebl'a. Se vi ne dezir'as konsci'ig\u0302'i pri la ver'o'j de la viv'o, do nepr'e ne leg'u c\u0302i tiu'n libr'o'n. Sed se vi vol'as mal'kas\u0302'e konfront'i la real'o'n de la viv'o, la libr'o est'as rekomend'end'a. Ebl'e c\u0302ar profesi'e mi dev'as kurac'i tia'j'n viktim'o'j'n de la c\u0302iu'tag'a nigr'a flank'o de la viv'o, mi konsil'as, ke vi ne strut'um'u, sed leg'u kaj pri'pens'u."}, {"text_idx": "#001461", "text": "Armela LeQuint: Infan'tra'viv'aj\u0302'o'j: au\u0306tobiografi'a rakont'o. Eld. la au\u0306tor'o, 2005 (2a el'don'o). 36 pag\u0302'o'j, vinkt'it'a'j. ISBN ne indik'it'a."}, {"text_idx": "#001462", "text": "Mi sent'as mi'n ekster'ordinar'e felic\u0302'a. Kaj tamen ... la edz'in'o grumbl'as dau\u0306r'e kiel kutim'e, la infan'o'j farad'as g\u0302ust'e la kontrau\u0306'o'n de tio, kio'n mi dezir'as, ec\u0302 la kat'o ne c\u0302as'as la kolomb'o'j'n, kiu'j mal'pur'ig'as mi'a'n trotuar'o'n. Kaj tamen, io en mi jubil'as, io en mi fest'as. Fest'i sol'a ne est'as agrabl'e, tial mi invit'as vi'n fest'i kun mi, c\u0302ar mi mal'kovr'is la font'o'n de mi'a g\u0302oj'o, la font'o'n de mi'a felic\u0302'o, la font'o'n de mi'a delir'o."}, {"text_idx": "#001463", "text": "Mi log\u0302'as en land'o, en kiu la nun'a fru'somer'a sezon'o pov'as nur felic\u0302'ig'i, nur kontent'ig'i. Est'as land'o kun ne'imag'ebl'e grand'a nombr'o da restoraci'o'j, kiel iu slovak'a vizit'ant'in'o prav'e rimark'ig'is. Est'as land'o, kie la popol'o dedic\u0302'as mult'e da atent'o al mang\u0302'ad'o; oni serioz'e trakt'as g\u0302i'n, oni konsider'as g\u0302i'n ekster'ordinar'e grav'a afer'o; c\u0302iam est'as sen'fin'a fest'ad'o kaj mang\u0302'ad'o, kiu'n oni dum tag'o'j pri'parol'as, antau\u0306'e kaj post'e. Kaj precip'e la fin'o de maj'o kaj komenc'o de juni'o est'as la plej felic\u0302'ig'a temp'o de la jar'o. Est'as minimum'e kvar kial'o'j, kiu'j dau\u0306r'e radi'ig'as vizag\u0302'o'j'n."}, {"text_idx": "#001464", "text": "Unu'e: tiam aper'as kaj est'as hav'ebl'a'j la (holandaj) virg'a'j haring'o'j! Tem'as pri la nov'a, tiel nom'at'a \u201everd'a\u201d mal'grand'a haring'o, pekl'it'a sur'mar'e, kiu'n oni en si'a tut'o glit'ig'as tra la gorg\u0302'o. Mmmmm! Mmmmm! Neni'o en la mond'o est'as pli bon'gust'a ol tia virg'a haring'o! En la iam'a katolik'a temp'o oni c\u0302i tie al la infan'o'j rakont'is, ke en la c\u0302iel'o oni pav'as dau\u0306r'e mang\u0302'i, per or'a'j kuler'et'o'j, riz'kac\u0302'o'n ... sed ni c\u0302iu'j est'is konvink'it'a'j, ke tut'e ne tem'is pri riz'kac\u0302'o, sed pri la holandaj virg'a'j haring'o'j!"}, {"text_idx": "#001467", "text": "Est'as ver'e, ke plej oft'e oni akir'as diare'o'n pro mang\u0302'ad'o de tia'j ter'pom'o'j, sed c\u0302iu flandr'o tre volont'e sufer'as iom da diare'o post la mang\u0302'o de jun'a'j nov'a'j ter'pom'o'j. Strang'e, sed tiu'j ter'pom'o'j de mal'grand'a vilag\u0302'o hav'as apart'a'n gust'o'n. Ec\u0302 tiu'j de apud'a'j vilag\u0302'o'j ne est'as sam'e bon'gust'a'j."}, {"text_idx": "#001468", "text": "Tri'e: preskau\u0306 sam'temp'e est'as hav'ebl'a'j la nov'a'j frag'o'j. En ni'a land'o, Flandri'o, est'as mult'a'j region'o'j, kie oni kresk'ig'as frag'o'j'n. Ek'de kiam ili est'as hav'ebl'a'j, mi c\u0302iu'tag'e vetur'as al apud'a region'o, kie oni apud la frag'o'kamp'o vend'as la rikolt'o'n, kaj c\u0302iu'n du'a'n tag'o'n mi ac\u0302et'as tut'a'n kilo'gram'o'n. En tiu period'o ni mang\u0302'as ili'n maten'e kun la buter'pan'o, tag'mez'e post la tag'mang\u0302'o, plej oft'e en kefir'o, kaj de'nov'e vesper'e kun la vesper'mang\u0302'o, plej oft'e de'nov'e kun buter'pan'o. Ekzist'as nun sen'dub'e du'dek'o da divers'a'j spec'o'j, kaj c\u0302iu hav'as si'a'n apart'a'n gust'o'n. Sed preskau\u0306 c\u0302iu'j rav'as mi'n."}, {"text_idx": "#001470", "text": "Kaj nun oni trov'is manier'o'n ankorau\u0306 supr'e'n'lev'i ni'a'n felic\u0302'o'n. Se antau\u0306 dek'o da jar'o'j mitul'o'j est'is hav'ebl'a'j nur en la monat'o'j, kiu'j en'hav'as la liter'o'n \u201er\u201d en si'a nom'o, nun oni trov'is manier'o'n por serv'i (post rikolt'o) mitul'o'j'n jam ek'de la mez'o de juli'o. Sekv'ont'a'n semajn'fin'o'n ili jam est'as anonc'it'a'j. Ankau\u0306 ili konsist'ig'as nepr'e iu'n naci'a'n mang\u0302'o'n c\u0302e ni. Kiu dezir'as mang\u0302'i la plej bon'a'j'n, la plej dik'a'j'n, la plej bon'gust'a'j'n, tiu vetur'as (kun ankau\u0306 mil'o'j da flandr'o'j ... kio'n mi dir'as? dek'mil'o'j da flandr'o'j) al mal'grand'a vilag\u0302'o en Nederlando, tamen je nur kelk'dek'o da kilo'metr'o'j de mi'a pord'o."}, {"text_idx": "#001471", "text": "Mi ne pov'as dau\u0306r'ig'i skrib'ad'o'n pri tio, au\u0306 mi plor'os emoci'e. Oni serv'as la mitul'o'j'n en kolos'a'j kvant'o'j, en grand'a'j kaserol'o'j, en ili'a s\u0302el'o, or'flav'a'j, dik'a'j kiel volupt'a'j vir'in'a'j bus\u0302'o'j, en vapor'ant'a sau\u0306c-akv'o kun sekret'a'j spic'o'j kaj legom'o'j. Oni mang\u0302'u prefer'e kun farm'ist'a brun'a pan'o, bon'e buter'um'it'a per fres\u0302'a farm'ist'a natur'a buter'o. Kiu iam mang\u0302'is tio'n nepr'e ne plu pov'os plu'viv'i sen regul'a porci'o. Kelk'foj'e, sed tio est'as mal'pli sankt'a, oni mang\u0302'as ili'n ankau\u0306 kun frit'it'a'j ter'pom'o'j. Tamen, ankau\u0306 c\u0302iu flandr'a vir'in'o hav'as propr'a'n sekret'a'n recept'o'n, por prepar'i ili'n hejm'e (1 kg po!)."}, {"text_idx": "#001472", "text": "Kaj mi ankorau\u0306 neni'o'n rakont'is pri cikori'o au\u0306 angil'o'j. Nu, ebl'e iam!"}, {"text_idx": "#001473", "text": "En juni'o est'is sub'skrib'it'a Stabil'ig'a Inter'konsent'o inter Albanio kaj Eu\u0306rop'a Uni'o (EU) \u2013 grand'a event'o por mal'grand'a land'o tra'ir'int'a jam 15-jar'a'n post'komun'ism'a'n period'o'n."}, {"text_idx": "#001474", "text": "Alban'o'j pret'is sub'skrib'i antau\u0306 mult'a'j jar'o'j, tuj post Hungari'o kaj ali'a'j pli evolu'int'a'j land'o'j de centr'a Eu\u0306rop'o, sed politik'a'j okaz'aj\u0302'o'j en 1997 prokrast'is g\u0302is nun la sub'skrib'o'n."}, {"text_idx": "#001475", "text": "En la 500-pag\u0302'a inter'konsent'o est'as not'it'e, ke Albanio dev'as dau\u0306r'ig'i si'a'j'n ekonomi'a'j'n kaj politik'a'j'n re'form'o'j'n koncern'e i.a. re'don'o'n de propriet'aj\u0302'o'j al iam'a'j mastr'o'j, rajt'o'j'n de etn'a'j mal'pli'mult'o'j kaj liber'o'n de gazet'ar'o kaj reg'ad'o. La reg'ist'ar'o kaj ali'a'j instanc'o'j dau\u0306r'ig'u sam'e sukces'e la batal'o'n kontrau\u0306 korupt'o kaj krim'ad'o."}, {"text_idx": "#001476", "text": "En si'a dank'salut'o la c\u0302ef'ministr'o alban'a Sal'i Berisha [beris\u0302a] dir'is, ke per tiu c\u0302i inter'konsent'o oni agnosk'as la grav'a'j'n pas\u0302'o'j'n far'it'a'j'n en Albanio. Tiel la land'o el'ir'is el la plej sever'a total'ism'a komun'ism'a reg\u0302im'o en Eu\u0306rop'o, kiu inkluziv'is al'trud'it'a'n oficial'a'n ateism'o'n, tro'a'n kolektiv'ig'o'n kaj frakas'o'n de liber'a iniciat'o, kaj al'ir'is al firm'ig'it'a politik'a plur'ism'o, liber'o de religi'a kred'o, toler'em'o kaj privat'ig'o de la ekonomi'o, kiu cert'ig'as pli ol 80 % de la mal'net'a en'land'a produkt'o."}, {"text_idx": "#001477", "text": "La inter'konsent'o est'as real'ig'it'a en moment'o, kiam ankorau\u0306 en EU-land'o'j plur'est'as la memor'o pri mal'agrabl'a'j okaz'aj\u0302'o'j en Albanio post 1990, kaj kiam sam'temp'e kresk'as lac'ec'o en Eu\u0306rop'o pri ties pli'vast'ig'o. Tamen Albanio tia'manier'e est'os pli sekur'a, pac'a kaj stabil'a land'o."}, {"text_idx": "#001478", "text": "Monarh\u0302'o-mister'o: c\u0302u murd'o au\u0306 si'n'mort'ig'o?"}, {"text_idx": "#001479", "text": "Turist'o'j en Germanio oft'e vol'as vojag\u0302'i lau\u0306'long'e de la Romantik'a Strat'o kaj vid'i la fabel'o-kastel'o'n Neuschwanstein [nojs\u0302vans\u0302tajn], esperant'e \u201enov'cign'o's\u0302ton'o\u201d (s\u0302ton'o en la senc'o de rok'o, mont'o), kiu'n konstru'ig'is dum la 1870aj jar'o'j Ludovik'o 2a, reg\u0302'o de Bavari'o. La reg\u0302'o tiam reprezent'is jam mort'ant'a'n sistem'o'n, arkaik'a'n feu\u0306d'ism'o'n sur'sojl'e de imperi'ism'a german'a grand'regn'o. Dum tiu c\u0302i epok'o pli kaj pli s\u0302rump'is la mem'konsci'o kaj viv'horizont'o'j de la reg\u0302'o, kiu fin'e proksim'ig\u0302'is al mem'detru'o."}, {"text_idx": "#001480", "text": "Li'a kort'a reg'ist'ar'o instig'is profesor'o'n Bernhard von Gudden kaj pli'a'j'n kurac'ist'o'j'n deklar'i la reg\u0302'o'n ne'kurac'ebl'e mens'e mal'san'a, tamen sen medicin'a ekzamen'ad'o kaj nur sur'baz'e de oni'dir'o'j kaj ne'pruv'it'a'j asert'o'j. La 9an de juni'o 1886 la reg'ist'ar'o sen'ig'is li'n de mem'star'ec'o kaj met'is li'n sub kurator'ec'o'n. La 10an de juni'o li'a onkl'o Luitpold trans'pren'is la reg'ist'ar'a'n respond'ec'o'n kiel princ'reg'ant'o."}, {"text_idx": "#001481", "text": "Ludovik'o vol'is al'vok'i al la popol'o bavar'a: Princ'o Luitpold intenc'as kontrau\u0306 mi'a vol'o lev'ig\u0302'i kaj far'ig\u0302'i reg'ant'o de mi'a land'o, kaj mal'ver'o'j pri mi'a san'stat'o tromp'is mi'a'n am'at'a'n popol'o'n kaj prepar'as perfid'a'j'n ribel'a'j'n ag'o'j'n. Mi apelaci'as al c\u0302iu fidel'a bavar'o al'ig\u0302'i al mi'a'j lojal'a'j an'o'j kaj mal'ebl'ig'i la plan'o'n perfid'i reg\u0302'o'n kaj patri'o'n (font'o: Gazet'o de Bamberg la 11an de juni'o \u2013 ne'long'e post'e la gazet'o est'is konfisk'it'a). Bismarck, la tut'german'a kancelier'o, konsil'is la reg\u0302'o'n tuj si'n prezent'i antau\u0306 la popol'o, sed Ludovik'o ne sekv'is la konsil'o'n. Malgrau\u0306 help'propon'o'j la reg\u0302'o rest'is pasiv'a."}, {"text_idx": "#001482", "text": "Ludovik'o est'is arest'it'a c\u0302e kastel'o Neuschwanstein kaj post'e vetur'ig'it'a al kastel'o Berg apud Starnberg-lag'o. Tie li mort'is vesper'e de la 13a de juni'o 1886 en mal'profund'a akv'o proksim'e de la bord'o, kvankam li kapabl'is bon'eg'e nag\u0302'i. Kun li mort'is li'a kurac'ist'o, profesor'o von Gudden."}, {"text_idx": "#001484", "text": "La patologi'a'n ekzamen'o'n de la reg\u0302'a korp'o part'o'pren'is la person'a kurac'ist'o de la reg\u0302'o, d-ro Schlei\u00df [s\u0302lajs]), kiu ne est'is konvink'it'a pri mal'san'o de la reg\u0302'o. Post dis'sekc'ad'o la mort'int'o est'is tuj en'balzam'ig'it'a: la tomb'o de Ludovik'o 2a trov'ig\u0302'as en mal'grand'a preg\u0302'ej'o en Munkeno, sed li'a kor'o est'as for'port'it'a en urn'o al pilgrim'ej'o Alto\u0308tting [alteting]."}, {"text_idx": "#001485", "text": "G\u0302is hodiau\u0306 ekzist'as sekret'a societ'o de Guglma\u0308nner, esperant'e gugl'ul'o'j, kiu'j en nigr'a'j kapuc\u0302'o'rob'o'j \u2013 simil'e al tiu'j de uson'a'j ku-kluks-klan'an'o'j \u2013 dau\u0306r'e memor'as kaj ador'as la iam'a'n reg\u0302'o'n. Ver's\u0302ajn'e ili sopir'as pri la re'ven'o de monarki'o. La gugl'ul'o'j cert'as, ke la reg\u0302'o est'is murd'it'a. Okaz'e de la 120a dat're'ven'o de li'a mort'o tri kapuc\u0302'ul'o'j rem'is tie'n en la Starnberg-lag'o, kie lau\u0306 ili'a konvink'o la reg\u0302'o perd'is si'a'n viv'o'n."}, {"text_idx": "#001486", "text": "Tiel ili mal'kas\u0302'is \u201egrav'a'n\u201d detal'o'n. Ili kred'as, ke la oficial'a kruc'o mal'ekzakt'e montr'as la lok'o'n de la reg\u0302'a mort'o, kaj do tial ili star'ig'is lum'a'n kruc'o'n 47 metr'o'j'n pli sud'e, kie ili kred'as la ver'a'n mort-lok'o'n. Krom'e ili cert'as, ke du kugl'o'j traf'is ili'a'n am'at'a'n reg\u0302'o'n en la dors'o'n, send'it'a'j de \u201eperfid'a prus'o\u201d, almenau\u0306 de murd'ist'o lau\u0306 ordon'o de la prus'a sekret'a serv'o."}, {"text_idx": "#001487", "text": "Gugl'ul'o'j est'as kon'at'a'j jam de la mez'eu\u0306rop'a pest'epok'o inter 1347 kaj 1353 kiel mister'a'j simbol'o'j de mort'o kaj, sam'temp'e, admon'o de viv'ant'o'j. Kavalir'o'j, vest'it'a'j kiel monah\u0302'o'j, mars\u0302'is antau\u0306 la c\u0302erk'o'j de mort'int'a'j bavar'a'j monark'o'j. Ili kovr'is la kap'o'n kaj vizag\u0302'o'n per kapuc\u0302'o, en mal'nov'a bavar'a dialekt'o nom'it'a gugl, kaj ili port'is en la man'o'j du kruc'it'a'j'n pec\u0302'torc\u0302'o'j'n \u2013 tim'ig'a spektakl'o memor'ig'ant'a pri la mal'dau\u0306r'o de la sur'ter'a viv'o lau\u0306 la deviz'o medi'a in vit'a in mort'e sum'us: mez'e en viv'o en mort'o ni est'as."}, {"text_idx": "#001489", "text": "Lau\u0306 la gugl'ul'o'j, oni transport'is la kadavr'o'n de la reg\u0302'o al sekret'a lok'o kaj la c\u0302erk'o inter'temp'e est'as mal'plen'a. Fakt'e la reg\u0302'a'j post'e'ul'o'j mal'permes'as (re)aper'ig'o'n de la c\u0302erk'o. Kial?"}, {"text_idx": "#001490", "text": "La gugl'ul'o'j de Ludovik'o 2a don'is al si la task'o'n mal'kas\u0302'i la cirkonstanc'o'j'n de li'a mort'o. Ili asert'as, ke la reg\u0302'o est'is nek mem'mort'ig'ant'o nek murd'ist'o, kaj ili ne vol'as toler'i, ke \u201eili'a\u201d s\u0302at'at'a reg\u0302'o sufer'u tia'j'n reputaci'ac\u0302'o'n kaj mal'honor'o'n. Leg'ant'e pri tia'j event'o'j mi tim'as, ke ni ankorau\u0306 ne tut'e super'is la mez'epok'o'n."}, {"text_idx": "#001492", "text": "Balot'ad'o kiu dev'is okaz'i fin'e de juli'o esper'ebl'e kontribu'is al la politik'a re'struktur'ad'o de la land'o. Tamen, por fin'e eskap'i el la problem'o'j de la pas'int'ec'o, neces'as unu'ig'i la divers'a'j'n milic'o'j'n por kre'i unu'sol'a'n s\u0302tat'a'n arme'o'n kaj, sam'temp'e, arest'i kaj sen'arm'ig'i la eks'milit'ist'o'j'n ankorau\u0306 aktiv'a'j'n en najbar'a'j land'o'j, ekzempl'e Ruando kaj Burundo, kiu'j sem'as panik'o'n en la vilag\u0302'o'j de Kongo."}, {"text_idx": "#001493", "text": "Tiu'j bandit'o'j nepr'e re'hejm'ig\u0302'u kaj kontribu'u al la re'konstru'ad'o de si'a patr'o'land'o. Por tio'n real'ig'i, de'nov'e neces'os la inter'ven'o de la inter'naci'a komun'um'o, inkluziv'e de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j, Eu\u0306rop'a Uni'o kaj Afrik'a Uni'o."}, {"text_idx": "#001494", "text": "Ni est'as jam mez'e en la turism'a sezon'o en grand'a'j part'o'j de l' mond'o. Se vi intenc'as vizit'i mez'a'n Eu\u0306rop'o'n kaj precip'e Germanion, vi pov'os mir'i pri special'a biotop'o, kiu'n kre'is la histori'o de la pas'int'a jar'cent'o. C\u0302u vi memor'as? Dum la plur'jar'dek'a period'o de tiel nom'it'a mal'varm'a milit'o Eu\u0306rop'o'n tranc\u0302'is \u201efer'a kurten'o\u201d, kiu etend'ig\u0302'is de Balt'a Mar'o g\u0302is Hungari'o. G\u0302i dis'ig'is komun'ism'a'j'n land'o'j'n en orient'a Eu\u0306rop'o de okcident'a'j land'o'j. Jam nur en Germanio g\u0302i long'is 1393 kilo'metr'o'j'n. En la g\u0302is 200 metr'o'j'n larg\u0302'a mort'ig'a zon'o oni ne nur instal'is preskau\u0306 ne super'ebl'a'n bar'aj\u0302'o'n kaj pavim'it'a'n voj'o'n lau\u0306'long'e de la zon'o por patrol'ant'a'j lim'gard'ist'o'j, sed ankau\u0306 en'fos'is grand'a'n nombr'o'n da ter-min'o'j. Neni'u rajt'is log\u0302'i tie au\u0306 agrikultur'i. Mort'is mult'a'j hom'o'j, kiu'j vol'is fug\u0302'i el orient'a Germanio kaj tial prov'is super'i la fer'a'n kurten'o'n, sed la natur'o viv'is komplet'e ne'tus\u0302'it'a kaj pov'is evolu'i lau\u0306'plac\u0302'e. El'kresk'is g\u0302angal'o, en kiu trov'ig\u0302'as mult'a'j mal'oft'a'j speci'o'j de plant'o'j kaj best'o'j, kiu'j'n oni preskau\u0306 au\u0306 tut'e ne plu trov'as en ceter'a Eu\u0306rop'o. Kiam fal'is la fi'fam'a berlina mur'o kaj tiu fer'a kurten'o, medi'protekt'ant'o'j tuj ek'aktiv'is; oni for'ig'is ne nur la bar'aj\u0302'o'j'n sed inter'temp'e ankau\u0306 c\u0302iu'j'n min'o'j'n, tiel ke c\u0302i-jar'e oni pov'is mal'munt'i la last'a'j'n avert'a'j'n plak'o'j'n \u201eMort-dang\u0302er'o!\u201d Kaj la german'a reg'ist'ar'o j\u0302us real'ig'is la plan'o'n, far'i el la iam'a mort'ig'a zon'o natur'protekt'ej'o'n kun pli ol 120 000 hektar'o'j. Est'ig\u0302'is la plej grand'a are'o de koher'a'j biotop'o'j en Germanio."}, {"text_idx": "#001495", "text": "Log\u0302'ant'o'j apud la natur'protekt'ej'o profit'os ne nur ekologi'e sed ankau\u0306 ekonomi'e: la kombin'o de ne'tus\u0302'it'a natur'o, kultur'o kaj histori'o sen'dub'e al'log'os mult'a'j'n turist'o'j'n kaj precip'e natur'am'ant'o'j'n, kiu'j vol'as vid'i kaj spert'i tiu'n unik'a'n biotop'eg'o'n. C\u0302u ne est'as konsol'e, ke foj'foj'e \u2013 kiel montr'as tiu c\u0302i ekzempl'o \u2013 el mal'bon'aj\u0302'o pov'as est'ig\u0302'i io bon'a?"}, {"text_idx": "#001496", "text": "En juni'o 2006 la Eu\u0306rop'a Parlament'o kaj la Eu\u0306rop'a Komision'o decid'is, ke Sloveni'o plen'um'as c\u0302iu'j'n kriteri'o'j'n por trans'ir'i de la lok'a valut'o, la sloven'a tol'ar'o, al la komun'a eu\u0306rop'a valut'o, eu\u0306r'o. La decid'o baz'ig\u0302'is sur fak'raport'o'j pri la ekonomi'a evolu'o de Sloveni'o."}, {"text_idx": "#001497", "text": "Sloveni'o est'as la unu'a el la dek nov'a'j EU-membr'o's\u0302tat'o'j, kiu far'ig\u0302'os (ek'de la 1a de januar'o 2007) membr'o de la komun'a mon'merkat'o kaj ek'uz'os eu\u0306r'o'n. Tio indik'as, ke la iam'a Jugoslavio, kies part'o est'is Sloveni'o ankorau\u0306 antau\u0306 1991, hav'is pli stabil'a'n kaj merkat'e konkurenc'kapabl'a'n ekonomi'o'n, ol ali'a'j land'o'j de la iam'a social'ism'a blok'o el'ir'int'a'j el la sovetia c\u0302irkau\u0306'brak'o."}, {"text_idx": "#001498", "text": "Jugoslavio hav'is de 1950 tre specif'a'n kaj propr'e invent'it'a'n ekonomi'a'n sistem'o'n, la t.n. mem'mastr'um'ad'o'n. En tiu sistem'o oni kombin'is la merkat'a'n ekonomi'o'n kun iu apart'a'spec'a social'ism'o, en kiu posed'ant'o de labor'rimed'o'j (fabrik'o'j kaj fabrik'il'o'j, entrepren'o'j) est'is nek unu'op'ul'o, nek la s\u0302tat'o, sed c\u0302iu'j en'posten'ig'it'o'j en la koncern'a entrepren'o."}, {"text_idx": "#001499", "text": "Inter la entrepren'o'j funkci'is normal'a merkat'a konkurenc'o. Tial pli evolu'int'a'j part'o'j de Jugoslavio (Sloveni'o kaj Kroati'o) lev'ig\u0302'is al alt'a ekonomi'a s\u0302tup'o. La mem'mastr'um'ad'o, kiu'n ind'us analiz'i kaj esplor'i nun el histori'a distanc'o de 15 jar'o'j post g\u0302i'a nul'ig'o, per si'a specif'a posed'manier'o est'is eksperiment'o, kies rezult'o'j est'is tre pozitiv'a'j."}, {"text_idx": "#001501", "text": "La stil'o est'as la hom'o"}, {"text_idx": "#001502", "text": "En Bakongo, okcident'a kvartal'o de Brazavilo, renkont'ebl'as elegant'e vest'it'a'j jun'ul'o'j. Tiu'j c\u0302i dand'o'j, nom'at'a'j ankau\u0306 \u201epariz'an'o'j\u201d, c\u0302ar ili pas'ig'is temp'o'n en la franc'a c\u0302ef'urb'o Parizo, si'n vest'as per luks'a'j vest'aj\u0302'o'j, ec\u0302 frak'o'j. Tiel ili vol'as prezent'i si'n antau\u0306 la publik'o kiel sukces'ul'o'j, spec'o de nigr'a'hau\u0306t'a'j \u201eblank'ul'o'j\u201d."}, {"text_idx": "#001503", "text": "Ceter'e mult'a'j el la \u201epariz'an'o'j\u201d si'n s\u0302mink'as, de'nov'e por est'i simbol'o de soci'a sukces'o. Ili aparten'as al amik'a'j rond'o'j, kies membr'o'j re'kon'as unu la ali'a'n pro la fakt'o, ke ili vizit'is la land'o'n de mod'a prestig\u0302'o, nom'e Franci'o'n."}, {"text_idx": "#001504", "text": "Do, elegant'e vest'it'a'j de la pied'o'j g\u0302is la kap'o, ili renkont'ig\u0302'as en trink'ej'o'j por si'n prezent'i al la rigard'o'j de preter'pas'ant'o'j. G\u0302u'ebl'as la sen'pag'a spektakl'o, kies observ'ant'o'j rid'et'e kap'klin'as au\u0306 ec\u0302 aplau\u0306d'as. Apart'e dum la somer'a'j monat'o'j vid'ebl'as la dand'o'j, kiu'j parad'e pas\u0302'as lau\u0306 la strat'o'j de Bakongo."}, {"text_idx": "#001505", "text": "Iu'foj'e vest'as si'n vir'e jun'ul'in'o'j per tiel nom'at'a'j kravat'o-kostum'o'j. Tiam okaz'as danc'ad'o \u2013 sed neni'o anstatau\u0306'as la fier'a'n mars\u0302'ad'o'n kaj parad'em'o'n de la dand'a'j \u201epariz'an'o'j\u201d. La franc'a verk'ist'o Buffon (1707-1788) dir'is, ke la stil'o est'as la hom'o. Sen'dub'e li prav'is."}, {"text_idx": "#001506", "text": "Maniok'o-foli'o'j, kiam bon'e prepar'it'a'j lau\u0306 strikt'a recept'o, mult'e plac\u0302'as al kong'an'o'j ambau\u0306'bord'e de la river'o Kongo. Nepr'as pist'i la foli'o'j'n, g\u0302is ili far'ig\u0302'as preskau\u0306 verd'a kac\u0302'o; kaj la bru'o de la pist'ad'o signif'as al la kong'an'o'j, ke tiel prepar'ig\u0302'as tio, kio'n ili konsider'as la naci'a plad'o."}, {"text_idx": "#001507", "text": "La mang\u0302'aj\u0302'o ricev'as plur'a'j'n nom'o'j'n. En Kongo-Brazavilo oni nom'as g\u0302i'n, de'pend'e de la lok'a lingv'o, sak'a-sak'a, ntoba au\u0306 pond'u. Oni prepar'as g\u0302i'n tre spert'e; kaj en la kuir'pot'o'n, kun la maniok'o-foli'o'j, en'ir'as ekzempl'e palm-ole'o, bulb'o'j au\u0306 bul'bet'o'j, au\u0306 fis\u0302'aj\u0302'o. La rezult'o bon'gust'as. Se neces'as iam plezur'ig'i kong'an'o'n, konsil'ind'as propon'i al tiu bel'a'n plad'o'n da sak'a-sak'a."}, {"text_idx": "#001508", "text": "Gratul'o'n al Stefan Maul pro li'a'j artikol'o'j Lingv'a'j problem'o'j (MONATO 2006/6, p. 5) kaj German'a batal'o (p. 7). S\u0302ajn'as, ke la german'a lingv'o, kiu iam en la pas'int'ec'o lud'is grav'a'n rol'o'n en la scienc'o'j kaj art'o'j, iom post iom ig\u0302'as minac'at'a. Jen spert'o mi'a pri la radi'o'staci'o WDR, kiu el'send'as en la plej grand'a german'a federaci'a land'o Nord'rejn-Vestfali'o, log\u0302'at'a de 17 milion'o'j da hom'o'j. De ses jar'o'j mi observ'as, ke WDR oft'e prezent'as en si'a'j nov'aj\u0302'el'send'o'j intervju'o'j'n kun angl'a'lingv'an'o'j tiel, ke oni au\u0306d'as komenc'e la tut'o'n en la angl'a kaj post'e en la german'a traduk'o. Mal'e la parol'o'j'n de ali'lingv'a'j grav'ul'o'j oni au\u0306d'as nur unu'foj'e, c\u0302ar la ne'angl'a'lingv'a'j'n parol'o'j'n oni interpret'as sam'temp'e. Tio hav'as la strang'a'n efik'o'n \u2013 ekzempl'e dum la nun'a milit'o de Uson'o kontrau\u0306 Irako \u2013, ke oni au\u0306d'as du'foj'e la mensog'o'j'n de Georg'e Bush, sed nur unu foj'o'n la vort'o'j'n de la ne'angl'a'lingv'a'j kontrau\u0306'milit'em'ul'o'j. Mi skrib'is protest'leter'o'n al WDR, ties respond'o'n mi g\u0302is hodiau\u0306 van'e atend'as. Kiam mi rakont'is al kon'at'o'j mi'a'j pri tio, ili montr'ig\u0302'is ne'kompren'em'a'j \u2013 ne pro la lingv'a diskriminaci'o, sed pro mi'a c\u0302agren'o pri tio. Tia si'n'ten'o est'as normal'a en la german'a soci'o, kies an'o'j'n oni pov'as efik'e ofend'i per la dir'aj\u0302'o \u201eVi est'as tip'e german'a\u201d."}, {"text_idx": "#001509", "text": "Evident'ig\u0302'is, ke Litovio, mal'e al ali'a nov'ul'o de Eu\u0306rop'a Uni'o (EU) Sloveni'o, ankau\u0306 en la jar'o 2007 rest'os sen eu\u0306r'o, al kiu g\u0302i streb'as de long'a temp'o. Eu\u0306rop'a Komision'o analiz'is la situaci'o'n kaj konklud'is, ke la land'o ankorau\u0306 ne est'as pret'a por funkci'ig'i eu\u0306r'o'n en si'a teritori'o."}, {"text_idx": "#001510", "text": "Fakt'e g\u0302i plen'um'is c\u0302iu'j'n mastrih\u0302tajn kriteri'o'j'n, krom unu: g\u0302i ne sukces'is reg'i la inflaci'o'n. Lau\u0306 kalkul'o de la Komision'o, la averag\u0302'a jar'a inflaci'o g\u0302is mart'o de 2006 en Litovio est'is 2,7 % kaj iom'et'e super'is la fundament'a'n indic'o'n 2,6 %."}, {"text_idx": "#001511", "text": "La litovaj au\u0306toritat'ul'o'j tamen akir'is lau\u0306d'o'j'n pro si'a'j pen'ad'o'j de la EU-komision'an'o pri ekonomi'a'j kaj financ'a'j afer'o'j Joaqui\u0301n Almunia. Li kurag\u0302'ig'is la litovojn pro \u201ebon'a'j rezult'o'j de ekonomi'a ag'ad'o\u201d kaj esprim'is la esper'o'n, ke baldau\u0306 Litovio plen'um'os c\u0302iu'j'n kondic\u0302'o'j'n."}, {"text_idx": "#001512", "text": "La iam'a ministr'o pri financ'o'j Zigmantas Balc\u030cytis al tiu konklud'o re'ag'is, dir'ant'e, ke EU ankorau\u0306 ne est'as pret'a al vigl'a dis'volv'ig'o de la eu\u0306r'o-zon'o. \u201eKiam tiu c\u0302i afer'o est'os pri'trakt'it'a kaj kiam ni inter'konsent'os pri kondic\u0302'o'j kun la Eu\u0306rop'a Komision'o, tiam c\u0302io dev'us solv'ig\u0302'i\u201d, rimark'ig'is li. Balc\u030cytis al'don'is, ke g\u0302is la sekv'a etap'o de la eu\u0306r'o-zon'a dis'volv'ig\u0302'o la litova reg'ist'ar'o pen'os hav'i klar'ig'o'n pri la kvant'o de an'o'j, lau\u0306 kies don'it'aj\u0302'o'j est'as kalkul'at'a la inflaci'a indic'o. Ja c\u0302i-foj'e oni en'kalkul'is inflaci'o'n de land'o'j, kiu'j ne hav'as eu\u0306r'o'n, ekzempl'e de Pollando."}, {"text_idx": "#001513", "text": "Valdas Adamkus, la prezid'ant'o de Litovio, instig'is la reg'ist'ar'o'n aktiv'e ag'i por strikt'a bug\u0302et'a politik'o, ne akcept'i popular'a'j'n decid'o'j'n kaj vigl'ig'i re'form'o'j'n, cel'it'a'j'n al long'dau\u0306r'a kresk'o de la ekonomi'o kaj popol'a bon'stat'o, por ke en la est'ont'ec'o ne aper'u dub'o'j pri en'konduk'o de la eu\u0306r'o. Li rimark'ig'is, ke erar'o'j pri la eu\u0306r'o dev'as serv'i kiel lecion'o por est'ont'e evit'i simil'a'j'n rezult'o'j'n en ali'a integr'ig\u0302'a flank'o \u2013 an'ig\u0302'o al la s\u0302engena are'o1."}, {"text_idx": "#001514", "text": "Inter'temp'e la kvant'o de mal'simpati'ant'o'j de la eu\u0306r'o en Litovio sen'c\u0302es'e kresk'as. Dum la last'a'j ses monat'o'j g\u0302i alt'ig\u0302'is je 3,7 % kaj ating'is 41,8 %. Sam'temp'e kresk'is kvant'o de tiu'j, kiu'j est'as por pli rapid'a aper'o de eu\u0306r'o en Litovio: g\u0302i pli'ig\u0302'is je 2,1 % al 30,5 %."}, {"text_idx": "#001516", "text": "Kiu gvid'as la mond'o'n? Vi tuj respond'as: kompren'ebl'e Uson'o, la sol'a grand'potenc'o post dis'fal'o de Sovetio, la politik'e kaj ekonomi'e plej fort'a s\u0302tat'o, sen au\u0306 kontrau\u0306 kiu neni'o funkci'as bon'e. G\u0302i sol'a konstru'is la milit'o'n kontrau\u0306 Irako, ali'a'j land'o'j nur kontribu'is per man'plen'o da soldat'o'j; Uson'o ne ver'e bezon'is ili'n por for'pel'i la despot'o'n en Bagdado. G\u0302i ec\u0302 ne bezon'is la sub'ten'o'n de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j (UN)."}, {"text_idx": "#001517", "text": "Kiam la uson'a prezid'ant'o Bush [bus\u0302] komenc'is la milit'o'n, en mult'a'j land'o'j oni admir'is li'a'n kurag\u0302'o'n, en ali'a'j oni mal'aprob'is g\u0302i'n kiel kontrau\u0306'leg\u0302'a'n au\u0306 ec\u0302 krim'a'n. Nun, tri jar'o'j'n post'e, la uson'a'j soldat'o'j ankorau\u0306 ne kapabl'as fin'i la milit'o'n kaj la reputaci'o de Uson'o fal'is drast'e ne nur en tiu'j land'o'j sed ankau\u0306 en mult'a'j ali'a'j. Bush kaj li'a reg'ist'ar'o dev'is lern'i, ke tamen Uson'o tut'e sol'a ne pov'as majstr'i c\u0302iu'j'n kriz'o'j'n kaj ke g\u0302i bezon'as help'o'n de ali'a'j. Ankau\u0306 en Eu\u0306rop'a Uni'o (EU) oni lern'as. La Irak-milit'o dis'ig'is land'o'j'n de EU; Franci'o kaj Germanio kontrau\u0306'is la milit'o'n, ali'a'j help'is Uson'o'n, sed plur'a'j el ili jam re'tir'is si'a'j'n soldat'o'j'n. Nun EU prov'as re'unu'ig\u0302'i kaj re'proksim'ig\u0302'as al Uson'o, c\u0302ar g\u0302i dev'is konstat'i, ke spit'e al c\u0302iu'j klopod'o'j g\u0302i ne kapabl'is solv'i iu'j'n problem'o'j'n sen Uson'o \u2013 aktual'e tem'as pri Irano kaj g\u0302i'a ambici'o posed'i atom'arm'il'o'j'n. Sed jen, ankau\u0306 Bush si'a'vic'e lern'is, ke li dev'as kun'labor'i kun EU kaj do fin'fin'e de'nov'e inter'trakt'as kun Irano."}, {"text_idx": "#001518", "text": "Serc\u0302'ant'e si'a'n est'ont'a'n rol'o'n en la mond'politik'o, ankau\u0306 mult'a'j ali'a'j lern'as, ekzempl'e Rusio, kiu post faz'o de deprim'o rimark'as nov'a'n fort'ig\u0302'o'n, uz'ant'e si'a'j'n energi'font'o'j'n por dev'ig'i EU kaj Uson'o'n al kun'labor'o. C\u0302iu'j ali'a'j dev'as agnosk'i, ke rapid'e prosper'ant'a C\u0302ini'o est'as ne nur grand'potenc'o sed hegemoni'a s\u0302tat'o en Azi'o. Japani'o dev'as adapt'ig\u0302'i al la nov'a situaci'o. Simil'e Barato, kiu ankau\u0306 prosper'as, akir'is nov'a'n pozici'o'n de fort'o kaj far'ig\u0302'as pli'a grand'potenc'o. Irano prov'as akir'i tiu'n rol'o'n en si'a region'o, Egipti'o iom perd'is si'a'n gvid'a'n rol'o'n en la islam'a mond'o. Kaj tiel plu. C\u0302iu'j trov'ig\u0302'as en lern'o'faz'o por destin'i la est'ont'a'n struktur'o'n de mond'politik'o, kiu'n karakteriz'as ne nur ekonomi'a tut'mond'ig\u0302'o. Ni ne pov'as preter'atent'i, ke c\u0302iu'j land'o'j, ankau\u0306 la grand'a'j, ig\u0302'as c\u0302iam pli kaj pli inter'de'pend'a'j kaj ke neni'u pov'as ag'ad'i izol'e."}, {"text_idx": "#001519", "text": "Plej mal'facil'e est'as por EU, kiu g\u0302is nun ne trov'is metod'o'n por parol'i ekster'e kaj tut'mond'e per unu voc\u0302'o. Post fiask'o de prov'o en'konduk'i konstituci'o'n, preskau\u0306 ne ebl'as establ'i komun'a'n ekster'a'n politik'o'n. Pro tio est'ig\u0302'is ag'o'grup'o'j ekster la kutim'a'j struktur'o'j, ekzempl'e rilat'e al Irano au\u0306 okcident'a Azi'o; en tiu'j ag'o'grup'o'j grav'a'n rol'o'n lud'as Franci'o, Germanio kaj Briti'o. Jen oni kun'ag'as kun Rusio, jen kun Uson'o au\u0306 kun ambau\u0306. Kaj c\u0302iu'j'n unu'ig'as batal'o kontrau\u0306 teror'ism'o."}, {"text_idx": "#001520", "text": "Kia do est'os la mond'politik'o? Al'don'ig\u0302'as la problem'o, ke tut'e mank'as vizi'o'j. Post kolaps'o de komun'ism'o praktik'e mal'aper'is politik'a'j ideologi'o'j; ankau\u0306 komun'ism'o en C\u0302ini'o ne est'as ver'a ideologi'o, nur ankorau\u0306 mask'o por ordinar'a kapital'ism'o. Bush hav'is la vizi'o'n, ke per milit'o li pov'os port'i demokrati'o'n kaj liber'ec'o'n al Irako kaj sekv'e al la tut'a islam'a mond'o. Li fund'e erar'is, c\u0302ar okcident'a demokrati'o kaj islam'o absolut'e ne kongru'as. Sed ankau\u0306 en islam'o mank'as ver'a vizi'o; fundament'ism'o est'as retro'pas\u0302'ad'o, ne progres'o al pli bon'a est'ont'ec'o."}, {"text_idx": "#001521", "text": "Unu vizi'o'n tamen ni hav'as: la c\u0302art'o'n de UN kun impet'o'j por liber'ec'o kaj hom'a'j rajt'o'j por c\u0302iu'j. Sed UN ankau\u0306 est'as en mal'facil'a faz'o, ne'last'e pro mal'atent'o kaj kritik'ad'o far'e de Uson'o. Fiask'is g\u0302is nun prov'o'j re'form'i la organiz'aj\u0302'o'n tiel, ke g\u0302i pov'os majstr'i la defi'o'j'n de nun'temp'o kaj est'ont'ec'o. Cert'e, Bush lern'is inter'temp'e, ke ankau\u0306 Uson'o bezon'as la organiz'aj\u0302'o'n, kiu'n g\u0302i kun'fond'is, ekzempl'e en la Ir'a'n-konflikt'o. Sed Uson'o ankorau\u0306 ne tiom favor'as g\u0302i'n kiel neces'us. Ni do esper'u, ke la nun'a lern'o'faz'o ankau\u0306 tiu'rilat'e konduk'os al bon'a rezult'o."}, {"text_idx": "#001522", "text": "Bavari'o funebr'as pro Beppo Brun'o"}, {"text_idx": "#001523", "text": "En sud'a Germanio post 20a de maj'o 2006 dum plur'a'j semajn'o'j unu'op'a kaj unik'a \u201emonstr'o\u201d kau\u0306z'is mal'trankvil'o'n: urs'o. G\u0302i ne sci'is, ke post la mort'paf'o de la last'a urs'o en 1835, neni'u urs'o rajt'as viv'i liber'e en tiu \u201eliber'a s\u0302tat'o\u201d Bavari'o. Ven'int'e el nord'a Italio g\u0302i vag'ad'is en la mont'a region'o inter Tirolo/Au\u0306strio kaj Bavari'o/Germanio, migr'ant'e mult'a'j'n kilo'metr'o'j'n zigzag'e en arb'ar'o'j kaj alt'a mont'ar'o. Lau\u0306 si'a natur'o la vag'ul'o mort'ig'is kelk'a'j'n kapr'o'j'n kaj s\u0302af'o'j'n penetr'ant'e sur pas\u0302t'ej'o'j'n, for'mang\u0302'is kunikl'o'j'n romp'mal'ferm'int'e ili'a'j'n stabl'et'o'j'n kaj detru'is abel'uj'o'n por frand'i miel'o'n."}, {"text_idx": "#001524", "text": "Pli ol 130 jar'o'j'n tia'j best'o'j est'is kvazau\u0306 mal'aper'int'a'j el tiu region'o. La ekzamen'ad'o de har'o'j kaj spur'o'j ident'ig'is la urs'o'n: JJ1 \u2013 vir'seks'a. Li est'is nom'it'a lau\u0306 la ge'patr'o'j: patr'in'o Jurka kaj patr'o Joze ven'is el Sloveni'o. Oni trans'lok'ig'is ili'n en la natur'park'o'n Adamello-Brenta, kie en 2002 nask'ig\u0302'is du vir'a'j urs'et'o'j. JJ2 mal'aper'is. En septembr'o 2005 perd'ig\u0302'is li'a'j spur'o'j. JJ1 simil'as al la patr'in'o, kiu konduk'is li'n al hom'a'j vilag\u0302'o'j, kiam li est'is ankorau\u0306 urs'o'beb'o, instru'is li'n en'penetr'i en stabl'o'j'n kaj pas\u0302t'ej'o'j'n kaj buc\u0302'i mang\u0302'ebl'a'n brut'o'n. Tiel li perd'is si'a'n natur'a'n tim'o'n kaj distanc'em'o'n."}, {"text_idx": "#001525", "text": "Nervoz'e kaj sen'spert'e re'ag'is popol'o kaj politik'ist'o'j. Kio'n far'i? En Bavari'o oni decid'is, ke la urs'o est'as dang\u0302er'o publik'a kaj oni permes'is al c\u0302as'ist'o'j mort'paf'i g\u0302i'n. Natur'protekt'ant'o'j kaj best'am'ant'o'j kontrau\u0306'is; ili propon'is kapt'i g\u0302i'n en special'a kapt'il'o. Sed la urs'o ne em'is est'i kapt'it'a kaj ne al'proksim'ig\u0302'is. C\u0302iam de'nov'e g\u0302i buc\u0302'is s\u0302af'o'j'n kaj kunikl'o'j'n, for'migr'ad'is kaj trans'ir'is sen g\u0302en'o la land'lim'o'n konform'e al la konvenci'o'j de Schengen kaj Maastricht kaj la traktat'o de Amsterdam. En Au\u0306strio g\u0302i ricev'is azil'o'n: Tie la respond'ec'a'j instanc'o'j mal'permes'is la urs'c\u0302as'ad'o'n. Veterinar'o'j kaj special'ist'o'j kun spert'o'j en kapt'ad'o de sovag\u0302'a'j best'o'j per blov'tub'o'j kaj narkot'ig'a'j sag'o'j embusk'is \u2013 van'e."}, {"text_idx": "#001526", "text": "De temp'o al temp'o la urs'o mal'long'e montr'ig\u0302'is al kamp'ar'an'o'j kaj turist'o'j, foj'foj'e iu sukces'is kapt'i fot'o'n. Sed c\u0302iam li tuj for'zigzag'is kaj neni'u c\u0302as'hund'o sukces'is sufic\u0302'e long'e sekv'i g\u0302i'a'n spur'o'n. Ec\u0302 la special'e trejn'it'a'j urs'o'hund'o'j, import'it'a'j el Finnlando post kelk'tag'a'j burokrat'a'j inter'trakt'o'j, perd'is la urs'a'n odor'o'n dis'flug'ant'a'n en la somer'a varm'eg'o."}, {"text_idx": "#001527", "text": "La popol'o pli gast'am'e, kvazau\u0306 famili'ec'e akcept'is la urs'o'n kaj tuj trans'bapt'is g\u0302i'n. Tiel la urs'o ricev'is du nov'a'j'n nom'o'j'n: Beppo kaj Brun'o \u2013 supoz'ebl'e lau\u0306 li'a kolor'o."}, {"text_idx": "#001528", "text": "La 14an de juni'o nokt'e g\u0302i karambol'is kun au\u0306tomobil'o. Sed nek la au\u0306tomobil'ist'o nek la urs'o spert'is grav'a'n damag\u0302'o'n. Ne trov'ig\u0302'is sang'o'spur'o'j c\u0302e la au\u0306tomobil'o. S\u0302ajn'as, ke la best'o nur pas'ant'e tus\u0302'et'is la retro'spegul'o'n."}, {"text_idx": "#001529", "text": "La 16an de juni'o la urs'o est'is vid'it'a proksim'e al la sud-bavar'a urb'o Bad To\u0308lz [telc]. La finnlandaj urs'o'c\u0302as'ist'o'j kun si'a'j kvin special'e trejn'it'a'j hund'o'j re'komenc'is la serc\u0302'ad'o'n lau\u0306'long'e de la river'o Isar. La polic'o vast'e bar'is la region'o'n mult'e vizit'at'a'n de mont'ar-migr'ul'o'j. Sed Brun'o g\u0302u'is plu'e si'a'n liber'ec'o'n. Merkred'e g\u0302i akompan'is au\u0306tomobil'o'n. J\u0302au\u0306d'e g\u0302i montr'ig\u0302'is sur teras'o de ski'kaban'o kaj for'ir'is nur mal'rapid'e, kiam la dom'mastr'in'o boj'is kiel hund'o. Vendred'e unu el la finn'a'j special'hund'o'j halt'ig'is la urs'o'n, sed dum al'rapid'is la ceter'a'j hund'o'j kaj c\u0302as'ist'o'j, Brun'o adiau\u0306'is kaj mal'aper'is de'nov'e."}, {"text_idx": "#001530", "text": "La region'a reg'ist'ar'o edikt'is, ke neni'u rajt'as rest'ad'i en proksim'o de mil metr'o'j c\u0302irkau\u0306 la c\u0302as'kapt'ist'o'j. Mal'obe'ant'e la dekret'o'n oni risk'us mon'pun'o'n de 5000 eu\u0306r'o'j."}, {"text_idx": "#001531", "text": "Vet'ofic'ej'o'j demand'is, kiu el ambau\u0306 rest'os pli long'e: la urs'o en liber'ec'o au\u0306 la german'a futbal'team'o en la mond'c\u0302ampion'ad-turnir'o. Kaj gazet'o organiz'is voc\u0302'don'ad'o'n pri la nom'o de urs'o, c\u0302u Beppo au\u0306 Brun'o. Inter'temp'e oni trov'is c\u0302as'lud'o'n en Inter'ret'o (), kaj oni pov'is ac\u0302et'i T-c\u0302emiz'o'j'n, kiu'j montr'as la dat'o'j'n kaj lok'o'j'n de la urs'a migr'ad'o, simpati'as kun la urs'a ruz'ec'o au\u0306 apelaci'as trov'i g\u0302i'n ()."}, {"text_idx": "#001532", "text": "Iam unu el la finn'a'j serc\u0302'hund'o'j perd'ig\u0302'is en la mont'ar'o, sed bon'kondut'e si'n re'anonc'is c\u0302e arb'o'hak'ist'o, kiu re'konduk'is al la posed'ant'o la hund'o'n, el'c\u0302erp'it'a'n de la somer'a varm'o. La c\u0302as'ist'o'j tim'is la por'urs'a'n simpati'o'n de la popol'o. Tial bavar'a'j barbar'o'j postul'is, ke polic'ist'o'j mort'paf'u la urs'o'n."}, {"text_idx": "#001533", "text": "Lund'e la 26an de juni'o 2006 kelk'a'j'n minut'o'j'n antau\u0306 la kvin'a hor'o c\u0302as'ist'o'j mort'paf'is g\u0302i'n. Politik'ist'o'j defend'is la c\u0302as'ag'o'n, publik'o funebr'as, kelk'a'j ec\u0302 minac'as la c\u0302as'ist'o'n, kies ident'ec'o ne est'as publik'ig'it'a. \u201eLa urs'o mort'is, la murd'ist'o'j viv'as\u201d, iu dir'is. Kaj \u201eBrun'o est'as mort'a \u2013 R.I.P.\u201d (latin'e: Requiescat in pac'e \u2013 g\u0302i ripoz'u en pac'o). Opozici'a parti'o postul'as abdik'o'n de la por'medi'a ministr'o en Bavari'o kaj uni'o de best'o'protekt'ant'o'j asert'as, ke la mort'ig'o lez'as inter'naci'a'j'n traktat'o'j'n kaj regul'o'j'n."}, {"text_idx": "#001534", "text": "La c\u0302as'ist'a asoci'o bedau\u0306r'is la mort'paf'o'n kaj defend'e dir'is, ke neces'is c\u0302as'i la urs'o'n pro g\u0302i'a'j ne'normal'a kondut'o kaj dang\u0302er'a'j kutim'o'j."}, {"text_idx": "#001535", "text": "Nun la kadavr'o est'os genetik'e ekzamen'at'a kaj post'e prepar'at'a por est'i montr'at'a en la muze'o Mensch und Natur (hom'o kaj natur'o) en Munkeno, kie trov'ig\u0302'as ankau\u0306 la last'a sovag\u0302'a urs'o el Bavari'o, c\u0302as'mort'ig'it'a antau\u0306 130 jar'o'j."}, {"text_idx": "#001536", "text": "Rest'as nur mal'mult'a'j urs'o'j en Eu\u0306rop'o: En Slovaki'o oni taks'as 300 g\u0302is 600, en Hispanio iom pli ol 100, en Italio 60 g\u0302is 70. En Franci'o viv'as nur mal'mult'a'j en la pirene'a mont'ar'region'o. En 2004 la last'a \u201epur'ras'a\u201d franc'a urs'in'o est'is mort'paf'it'a ekster'leg\u0302'e. En la last'a'j semajn'o'j est'is kapt'it'a'j tri urs'o'j en Sloveni'o kaj met'it'a'j en liber'ec'o'n en la franc'a part'o de pirene'o'j. Art'ist'o'j trans'pren'is patron'ad'o'j'n por tiu'j best'o'j, sed s\u0302af'ist'o'j el'met'is venen'it'a'n miel'o'n."}, {"text_idx": "#001537", "text": "Mez'e de juni'o 2006 la alban'a c\u0302ef'ministr'o Sal'i Berisha oficial'e vizit'is Kosovon. En parol'ad'o c\u0302e la kosova parlament'o, Berisha al'vok'is alban'o'j'n kaj serb'o'j'n de Kosovo kun'labor'i por star'ig'i s\u0302tat'a'j'n instituci'o'j'n de ili'a komun'a land'o. Krom'e li vizit'is ortodoks'a'j'n preg\u0302'ej'o'j'n en Fushe-Kosove (Kosovo-Kamp'o), kie en 1389 batal'is kun'e alban'o'j kaj serb'o'j kontrau\u0306 otoman'a'j trup'o'j."}, {"text_idx": "#001538", "text": "Dum la vizit'o li anonc'is, je la surpriz'o de la c\u0302e'est'ant'o'j, ke \u201ela reg'ist'ar'o de Albanio pret'as dispon'ig'i al damag\u0302'it'a'j serb'a'j preg\u0302'ej'o'j kaj monah\u0302'ej'o'j en Kosovo grand'a'n mon'sum'o'n por ripar'o kaj re'konstru'o.\u201d La serb'o'j, dank'ant'e la alban'a'n c\u0302ef'ministr'o'n, konsider'is tio'n indik'o de inter'etn'a amik'ec'o."}, {"text_idx": "#001539", "text": "La norveg'a organiz'aj\u0302'o Bicikl'ad'o por la pac'o plan'as nov'a'n kampanj'o'n en 2007, anonc'is la iniciat'int'o Tor'e N\u00e6rland. La slogan'o'j de la rajd'ad'o est'as: 1. Ne al atom'arm'il'o'j okcident'e/orient'e, nord'e/sud'e; 2. Sub'ten'e al la viktim'o'j en Semipalatinsk, Nevad'a kaj C\u0302ernobil; 3. Bicikl'e por pac'o kaj mal'arm'ad'o; 4. Bicikl'e por san'o, g\u0302oj'o kaj medi'protekt'ad'o; 5. Sport'o por c\u0302iu'j."}, {"text_idx": "#001540", "text": "La rajd'o dau\u0306r'os de la 1a de maj'o g\u0302is la 3a de juni'o 2007: komenc'e de Nov'jork'o al Vas\u0302ington'o, post'e flug'e al Bordoz'o, Franci'o, kaj tiam al Parizo, Amsterdamo kaj Berlino. Tamen oni ne nur bicikl'os. Sur'voj'e, en c\u0302iu urb'o, kie oni tra'nokt'os, okaz'os kun'ven'o'j en lern'ej'o'j kaj institut'o'j por handikap'it'o'j, kaj kun pac- kaj sport-organiz'aj\u0302'o'j, politik'a'j au\u0306toritat'o'j, reg'ist'ar'o'j kaj komun'um'o'j. Okaz'os ankau\u0306 kultur'a'j arang\u0302'o'j kun kant'ad'o kaj muzik'o."}, {"text_idx": "#001541", "text": "La part'o'pren'ont'o'j ven'os c\u0302i-foj'e el Germanio, Norvegi'o kaj ali'a'j land'o'j \u2013 la rajd'o est'as mal'ferm'it'a por bicikl'ant'o'j el la tut'a mond'o. Oni cel'as grup'o'n de 20-60 part'o'pren'ant'o'j. Kern'grup'o bicikl'os la tut'a'n voj'o'n. Kunbiciklos lok'a'j bicikl'ant'o'j de unu urb'o al la sekv'a."}, {"text_idx": "#001542", "text": "La unu'a tia \u201epac'bicikl'ad'o\u201d okaz'is en Nord-Irlando en 1978. Post'e Bicikl'ad'o por la pac'o arang\u0302'is grup'bicikl'ad'o'j'n en pli ol cent land'o'j cel'e al pac'o, mal'arm'ad'o, solidar'ec'o, medi'protekt'ad'o, amik'ec'o kaj sport'o por c\u0302iu'j."}, {"text_idx": "#001543", "text": "En 1983, jam dum la mal'varm'a milit'o, real'ig\u0302'is bicikl'ad'o (en kiu part'o'pren'is la au\u0306tor'o) Moskvo \u2013 Oslo \u2013 Nov'jork'o \u2013 Vas\u0302ington'o kun kern'grup'o el Sovetio, Skandinavi'o kaj Uson'o, kaj en 1999 azi-eu\u0306rop'a rajd'o Pekino \u2013 Alm'a At'a \u2013 Moskvo \u2013 Ber'gen'o, 102-tag'a."}, {"text_idx": "#001546", "text": "Mi s\u0302at'is la artikol'o'n de Stefan Maul pri la mal'kresk'o de la german'a lingv'o (MONATO 2006/6, p. 7). C\u0302ar antau\u0306 35 jar'o'j mi stud'is german'a'n beletr'o'n, mi kapabl'as konversaci'i en la german'a lingv'o pri ordinar'a tem'o. Sed plur'foj'e en Germanio okaz'is al mi la jen'a mis'aventur'o: Mi parol'is german'e kun german'o. Post kvar'on'hor'a konversaci'o li demand'is mi'n: \u201eVi est'as ali'land'an'o, c\u0302u ne?\u201d \u201eJes ja, mi est'as franc'in'o.\u201d Tuj li ek'parol'is al mi en la angl'a! Mi dev'is grumbl'i. Mi dir'is, ke mi est'as franc'in'o, ne angl'in'o. \u201eBon'vol'u dau\u0306r'ig'i en la german'a!\u201d Neni'u german'o, kun kiu mi parol'is german'e, propon'is al mi trans'ir'i al la franc'a lingv'o."}, {"text_idx": "#001547", "text": "Ankau\u0306 en Hispanio oni propon'is al mi parol'i angl'e anstatau\u0306 kastilie. Sed tio est'as iom pli kompren'ebl'a, c\u0302ar mi'a nivel'o en la kastilia lingv'o ne est'as tre alt'a. Tiam mi nur g\u0302entil'e klar'ig'is: \u201eMi ne parol'as la angl'a'n pli bon'e ol la kastili'an.\u201d"}, {"text_idx": "#001548", "text": "Japani'o est'as ric\u0302'a land'o, kie abund'as mang\u0302'aj\u0302'o'j, tiel ke oni ec\u0302 for'j\u0302et'as mult'a'j'n ankorau\u0306 mang\u0302'ebl'a'j'n plad'o'j'n. Tamen en c\u0302iu'j generaci'o'j trov'ig\u0302'as tiu'j, kiu'j neniam maten'mang\u0302'as. Lau\u0306 statistik'o'j en 1975 6,3 % de la japan'o'j ne maten'mang\u0302'is; en 2003, 10,1 %."}, {"text_idx": "#001549", "text": "Precip'e pli ol 20 % de la vir'o'j inter 20 kaj 39 jar'o'j ne maten'mang\u0302'as. Ankau\u0306, en la jar'o 2000, 16 % de la element'lern'ej'an'o'j kaj 20 % de la mez'lern'ej'an'o'j (12-14-jar'ul'o'j) ne maten'mang\u0302'is. Lau\u0306 ali'a enket'o inter 2305 patr'in'o'j, 10 % de la unu- g\u0302is tri-jar'ul'o'j ne c\u0302iu'tag'e ricev'as maten'mang\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#001550", "text": "Krom'e konstat'ebl'as rilat'o inter maten'mang\u0302'o kaj en'lit'ig\u0302'o: ne maten'mang\u0302'is 2,9 % de la beb'o'j, kiu'j en'lit'ig\u0302'is antau\u0306 la 8a hor'o vesper'e; 13,8 % de tiu'j, kiu'j en'lit'ig\u0302'is inter la 10a kaj 11a hor'o'j; kaj 50,0 % de tiu'j, kiu'j en'lit'ig\u0302'is post nokt'o'mez'o."}, {"text_idx": "#001551", "text": "Rezult'e ek'de april'o, la komenc'o de la japan'a lern'o'jar'o, la ministr'ej'o pri eduk'ad'o kaj scienc'o komenc'is kampanj'o'n \u201eFru'a en'lit'ig\u0302'o, fru'a el'lit'ig\u0302'o kaj maten'mang\u0302'o\u201d. G\u0302is 1997 la s\u0302tat'o ne respond'ec'is pri tia'j famili'a'j afer'o'j, sed en tiu jar'o okaz'is en urb'o Koobe mort'ig'o'j de ge'knab'o'j far'e de knab'o: kulp'is fus\u0302'a hejm'a eduk'ad'o. Pas'int'jar'e la reg'ist'ar'o publik'ig'is fundament'a'n leg\u0302'o'n pri mang\u0302'eduk'ad'o, kiu far'ig\u0302'is baz'o de la kampanj'o \u201eFru'a en'lit'ig\u0302'o, fru'a el'lit'ig\u0302'o kaj maten'mang\u0302'o\u201d."}, {"text_idx": "#001552", "text": "Maten'mang\u0302'i s\u0302ajn'e rilat'as al kler'ec'o. Lau\u0306 la Naci'a Esplor'ej'o pri Eduk'politik'o, 13-jar'ul'o'j kiu'j c\u0302iam maten'mang\u0302'as, ricev'as pli alt'a'j'n lern'ej'a'j'n poent'o'j'n ol la sen'maten'mang\u0302'ul'o'j. Prof. Suzuki Masas\u0302ige de la universitat'o U\u0306aseda dir'as, ke maten'mang\u0302'o est'as energi'o-font'o bezon'at'a por tag'a ag'ad'o: kiu'j maten'mang\u0302'as, hav'as 50 % pli dens'a'n glukoz'o'n unu hor'o'n post'e, ol tiu'j, kiu'j ne mang\u0302'as. La profesor'o rekomend'as, ke oni maten'mang\u0302'u kvalit'e, tag'mang\u0302'u simpl'e por s\u0302top'i energi'o-mank'o'n, kaj vesper'mang\u0302'u luks'e."}, {"text_idx": "#001554", "text": "Tamen malgrau\u0306 reg'ist'ar'a'j kampanj'o'j mal'facil'e est'as maten'mang\u0302'ig'i lern'ej'an'o'j'n. En soci'o, kie labor'ist'o'j dev'as sklav'e labor'i kaj oft'e ne re'ven'as hejm'e'n g\u0302is mal'fru'e, foj'foj'e mank'as c\u0302e famili'o'j la kutim'o kun'e mang\u0302'i. Famili'an'o'j, inkluziv'e de la jun'a'j, oft'e ac\u0302et'as mang\u0302'aj\u0302'o'j'n c\u0302e tiel nom'at'a oportun'a vend'ej'o kaj mang\u0302'as sol'a'j."}, {"text_idx": "#001555", "text": "Kie hom'o'j ne viv'as hom'ec'e, tie mank'as hom'ec'a mang\u0302'o. Mang\u0302'aj\u0302'o est'as ne nur kalori'o'j por la korp'o, sed sam'temp'e nutr'aj\u0302'o al la kor'o. Ne maten'mang\u0302'i indik'as kriz'a'n famili'o'n kaj kriz'a'n soci'o'n."}, {"text_idx": "#001556", "text": "Lau\u0306d'o'n special'a'n pro la artikol'o de Zlatko Tis\u030cljar Lingv'o-politik'o: mank'as unu'ec'o en la Uni'o (MONATO 2006/7, p. 7). Konciz'a, klar'a kaj inteligent'a. Dank'o'n!"}, {"text_idx": "#001557", "text": "En MONATO 2006/6, p. 6, Filippo Franceschi atent'ig'as pri baldau\u0306'a lingv'a katastrof'o: la esting'ig\u0302'o en'e de tiu c\u0302i jar'cent'o de la pli'mult'o de la c\u0302irkau\u0306 6800 nun parol'at'a'j lingv'o'j pro la super'reg'o de la uson'angl'a. Tiu esting'ig\u0302'o kau\u0306z'os mal'ric\u0302'ig\u0302'o'n ne nur antrop'ologi'a'n, sed ankau\u0306 filozofi'a'n, logik'a'n, etik'a'n, histori'a'n."}, {"text_idx": "#001559", "text": "En MONATO 2005/7-8, p. 28-29, Pau\u0306lo Peeraerts raport'is, ke c\u0302i-mond'e est'as 6912 viv'ant'a'j lingv'o'j, el kiu'j nur 8 hav'as pli ol 100 milion'o'j'n da de'nask'a'j parol'ant'o'j, dum 204 lingv'o'j hav'as mal'pli ol dek parol'ant'o'j'n. Lau\u0306 la supr'e menci'it'a'j kriteri'o'j, almenau\u0306 tiu'j 204 lingv'o'j valor'as neniom. Tamen de mult'a'j jar'cent'o'j la lingv'o'j latin'a kaj helen'a ne plu est'as viv'ant'a'j, sed ili plu'viv'as, c\u0302ar ili'a'j kultur'a'j akir'aj\u0302'o'j (al'ir'ebl'a'j en fak'a'j bibliotek'o'j) fundament'as ni'a'n hodiau\u0306'a'n okcident'a'n civiliz'o'n. La lingv'o'j en viv'dang\u0302er'o hast'u rest'ig'i skrib'a'n atest'o'n pri si'a'j kultur'a'j akir'aj\u0302'o'j, kaj, tio'n far'int'e, ili pov'os sen'problem'e for'mort'i kaj mal'aper'i."}, {"text_idx": "#001560", "text": "La urb'et'o Hay-on-Wye [hej-on-u\u0306aj], situ'ant'a c\u0302e la pitoresk'a lim'o inter Kimri'o kaj Angli'o, unik'as en Briti'o: kun log\u0302'ant'ar'o de nur iom pli ol 1800 hom'o'j g\u0302i tamen posed'as 41 libr'o-vend'ej'o'j'n. Kaj tie, c\u0302iu'jar'e fin'e de maj'o kaj komenc'e de juni'o, okaz'as du'semajn'a kultur'a festival'o, kiu al'tir'as eminent'a'j'n verk'ist'o'j'n, precip'e el la angl'e'parol'ant'a mond'o, ankau\u0306 j\u0302urnal'ist'o'j'n, kler'ul'o'j'n kaj foj'foj'e politik'ist'o'j'n."}, {"text_idx": "#001561", "text": "C\u0302i-jar'e, ekzempl'e, preleg'is c\u0302e la festival'o \u2013 kiu en 2007 celebr'os si'a'n 20an dat're'ven'o'n \u2013 la iam'a uson'a prezid'ant'o-kandidat'o Al Gore [al gor], kiu pasi'e atent'ig'is pri la \u201eplaned'a kriz'o\u201d rezult'e de la ter'glob'a varm'ig\u0302'o kau\u0306z'at'a de la hom'ar'o. Ovaci'o'n star'ant'a'n (relativ'e mal'oft'a fenomen'o en Briti'o) li ricev'is, kiam li pet'is, ke c\u0302iu far'ig\u0302'u aktiv'ul'o, kiel konsum'ant'o, voc\u0302'don'ant'o kaj civit'an'o."}, {"text_idx": "#001562", "text": "Tamen domin'as la event'o'n verk'ist'o'j \u2013 almenau\u0306 tiu'j, kiu'j en la pas'int'a jar'o el'don'ig'is nov'a'j'n libr'o'j'n, pri kiu'j ili preleg'as au\u0306 est'as intervju'at'a'j. Jen ebl'ec'o dum 50-minut'a'j sesi'o'j publik'e esplor'i la nov'a'n verk'o'n kaj en'ir'i la au\u0306tor'o-mens'o'n: bon'ven'a'j est'as demand'o'j de la publik'o. Inter la verk'ist'o'j c\u0302e la festival'o en 2006 renkont'ebl'is, inter mult'a'j ali'a'j, Salm'a'n Rushdie (fi'fam'a pro la Satan'a'j vers'o'j), la roman'ist'o kaj biograf'o David Lodge, la por'infan'a au\u0306tor'o Michael Morpurgo, la dram'ist'o Al'a'n Plater kaj la barata roman'ist'o kaj poet'o Vikram Seth."}, {"text_idx": "#001564", "text": "Interes'e est'as dum la festival'o esplor'i la 41 libr'o-vend'ej'o'j'n en Hay-on-Wye. Inter la cent'mil'o'j da libr'o'j vend'at'a'j rimark'ebl'as signif'a kaj bedau\u0306r'ind'a fenomen'o: bret'o'j da volum'o'j pri klasik'aj\u0302'o'j el \u2013 precip'e \u2013 la german'a literatur'o, el'j\u0302et'it'a'j kiel super'flu'a'j el universitat'a'j bibliotek'o'j brit'a'j kaj ankorau\u0306 en'hav'ant'a'j la stamp'o'j'n de prestig\u0302'a'j instituci'o'j, ekzempl'e kolegi'o'j de la Universitat'o de Oksford'o. Neni'o pli elegant'e, pli plor'ind'e parol'as pri la nun'a stat'o de lingv'a'j kaj literatur'a'j stud'o'j en Briti'o."}, {"text_idx": "#001565", "text": "La festival'o far'ig\u0302'as c\u0302iam pli popular'a, kaj c\u0302i-jar'e g\u0302i pli'grand'ig\u0302'is, tiel ke g\u0302i'a'j tend'eg'o'j okup'is nov'a'n kaj pli vast'a'n teren'o'n iom ekster la urb'et'o \u2013 sed pied'e au\u0306 au\u0306tobus'et'e ankorau\u0306 facil'e ating'ebl'a'n. Grand'a problem'o, mem'evident'e, en mal'grand'a komun'um'o est'as gast'ig'i la mil'o'j'n da festival'an'o'j, kiu'j s\u0302vel'ig'as la log\u0302'ant'ar'o'n. Neces'as mend'i hotel'o'n au\u0306 pension'o'n minimum'e unu jar'o'n antau\u0306 la ven'ont'a festival'o kaj toler'i prez'o'j'n iom super la kutim'a'j."}, {"text_idx": "#001566", "text": "Tamen strang'e est'as, ke c\u0302e festival'o, kiu fakt'e okaz'as en Kimri'o, apenau\u0306 est'as spegul'at'a'j la kimr'a'j lingv'o kaj kultur'o. Ac\u0302et'ebl'is libr'o'j en la kimr'a, sed mal'mult'a'j, mal'ferm'is la festival'o'n kimr'a kant'ist'in'o, kaj ebl'is mang\u0302'i c\u0302e tend'o de kimr'a firma'o propon'ant'a kimr'a'j'n var'o'j'n \u2013 krom'e neni'o. La festival'o, sponsor'at'a parentez'e de la brit'a tag'j\u0302urnal'o The Guardian, malgrau\u0306 parenc'a event'o en Hispanio, rest'as esenc'e angl'a \u2013 sed sen'disput'e spirit'e stimul'a kaj ric\u0302'ig'a."}, {"text_idx": "#001567", "text": "Diplom'o-ceremoni'o de la matematik'a kaj komput'ik'a fakultat'o de la vilniusa universitat'o en Litovio far'ig\u0302'is fajr'a afer'o: diplom'it'o subit'e, antau\u0306 500 hom'o'j, brul'ig'is si'a'n j\u0302us ricev'it'a'n atest'o'n."}, {"text_idx": "#001568", "text": "El si'a pos\u0302'o pren'is fajr'il'o'n 23-jar'ag\u0302'a student'o kaj ek'brul'ig'is la dokument'o'n. Post'e li klar'ig'is: \u201eTio est'is mi'a protest'o kontrau\u0306 la kler'ig'a sistem'o de Litovio, kontrau\u0306 g\u0302i'a nivel'o kaj g\u0302i'a rigard'o al instru'ad'o. Mi est'as mal'kontent'a pri tia indiferent'ec'o, kiam oni tut'e ne zorg'as pri la kvalit'o de la labor'o.\u201d"}, {"text_idx": "#001569", "text": "La universitat'o re'ag'is, pri'dub'ant'e la psik'a'n stat'o'n de la jun'ul'o kaj ties asert'o'n, ke la s\u0302tat'a financ'ad'o de super'a'j stud'o'j ne sufic\u0302'as."}, {"text_idx": "#001570", "text": "Sen'drat'a telefon'ad'o reg'at'a de monopol'ist'o'j"}, {"text_idx": "#001571", "text": "Post la jar'o 1991 ankau\u0306 en Albanio aper'is la sen'drat'a telefon'ad'o. Antau\u0306'e posed'i telefon'o'n est'is privilegi'o de famili'o'j, kiu'j'n la reg\u0302im'o opini'is fid'ind'a'j. Bedau\u0306r'ind'e en la land'o aktiv'as nur du telefon'kompani'o'j, kiu'j ambau\u0306 aparten'as al la ret'o de la grek'a kompani'o Cosmote. Tial la prez'o'j por telefon'ad'o est'as relativ'e alt'a'j. C\u0302iu'j reg'ist'ar'o'j pas'int'a'j neglekt'is tiu'n monopol'a'n situaci'o'n, kvankam en ali'a'j ekonomi'a'j kamp'o'j (ekzempl'e nutr'aj\u0302'komerc'o kaj naft'o'komerc'o) ili ja inter'ven'is. Tio okaz'as en land'o, kie ankorau\u0306 iu'j region'o'j (ec\u0302 urb'o'j) est'as sen'ig'it'a'j de fiks'a'j telefon'o'j pro ne'funkci'ad'o de la tie'a'j mal'nov'a'j telefon'central'o'j s\u0302tat'a'j. Tial la civit'an'o'j dev'as nepr'e uz'i la mult'e'kost'a'n pos\u0302'telefon'o'n."}, {"text_idx": "#001572", "text": "La apud'a tabel'o kun la en'land'a'j tarif'o'j en Albanio kaj Luksemburgo ilustr'as la alt'eg'a'j'n alban'a'j'n tarif'o'j'n. Ankau\u0306 inter'naci'a'j telefon'al'vok'o'j kost'as en Albanio almenau\u0306 je 170 % pli, ol en Luksemburgo. Est'as mir'ind'e, ke ec\u0302 en Irako, spit'e de tie'a h\u0302aos'o, intern'a milit'o kaj alt'a'j kost'o'j de manag\u0302er'ad'o kaj asekur'ad'o pag'end'a'j de telefon'kompani'o'j, la prez'o'j est'as nur dek'on'o de la alban'a'j."}, {"text_idx": "#001573", "text": "Si'a'temp'e la industri'a revoluci'o kau\u0306z'is total'a'n s\u0302ang\u0302'o'n de la soci'a funkci'ad'o de la hom'ar'o. G\u0302i s\u0302ang\u0302'is la feu\u0306d'a'n soci'a'n sistem'o'n, kiu funkci'is baz'e de hered'a'j leg\u0302'o'j, g\u0302i s\u0302ang\u0302'is la filozofi'o'n, en kiu la soci'a hierarki'o valor'ig'is la labor'o'n, g\u0302i s\u0302ang\u0302'is la ekonomi'a'n funkci'ad'o'n, g\u0302i s\u0302ang\u0302'is la hom'a'j'n liber'ec'o'j'n (ne plu servut'ec'o, sed liber'merkat'a labor'o dum lim'ig'it'a'j hor'o'j), g\u0302i s\u0302ang\u0302'is la rilat'o'n al religi'o kaj apart'ig'is la religi'o'n dis'de la s\u0302tat'o. Tem'is pri eg'a'j soci'a'j s\u0302ang\u0302'o'j, kiu'j konduk'is al tut'e ali'a pozici'o de la unu'op'ul'o en la soci'o, al liber'a temp'o por c\u0302iu'j, al mal'pli grand'a'j famili'o'j kaj al mult'a'j ali'a'j nov'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#001574", "text": "Kaj nun dis'volv'ig\u0302'as inform'ad'ik'a teknologi'o. Oni ankorau\u0306 ne konsci'as, ke g\u0302i konduk'as al sam'e grand'a revoluci'o en la hom'ar'a histori'o, kiel far'is la industri'a teknologi'o. La sekv'o'j de tio est'as sam'e enorm'a'j kaj por ni apenau\u0306 imag'ebl'a'j. C\u0302u servut'ul'o au\u0306 graf'o en la 17a jar'cent'o pov'us en'tut'e imag'i, ke iam c\u0302iu'j hom'o'j hav'os egal'a'j'n rajt'o'j'n, ke c\u0302iu'j dev'os labor'i, ke c\u0302iu'j est'os alt'e kler'ig'it'a'j kaj ke est'os demokrati'o, en kiu pli-mal'pli c\u0302iu'j pov'os part'o'pren'i en politik'a viv'o?"}, {"text_idx": "#001575", "text": "La ne'imag'ebl'a'j s\u0302ang\u0302'o'j, kiu'j'n al'port'os la inform'ad'ik'a revoluci'o, est'as nur konjekt'e sent'ebl'a'j. Jam nun ek'evolu'as paralel'a inter'ret'a mond'o, en kiu grand'part'e ne plu valid'as la leg\u0302'o'j de la formal'a mond'o. Inter'ret'o evolu'as sen politik'a gvid'ad'o. La inter'ret'a'n mond'o'n ne kontrol'as iu fort'o au\u0306 iu arme'o, g\u0302i'n ne direkt'as iu potenc'o, en g\u0302i jam nun c\u0302iam pli okaz'as afer'o'j sen mon'o. Sekv'e en la paralel'a inter'ret'a mond'o, kiu c\u0302iam pli influ'as c\u0302ies viv'o'n, reg'os tut'e ali'a'j leg\u0302'o'j, ne'kon'at'a'j en ni'a ankorau\u0306 lau\u0306 industri'epok'a leg\u0302'ar'o funkci'ant'a soci'ord'o."}, {"text_idx": "#001576", "text": "La inter'ret'a mond'o montr'as jen'a'j'n tendenc'o'j'n de la est'ont'a soci'o: 1. mon'o perd'os si'a'n funkci'o'n \u2013 invent'o'j'n kaj evolu'o'n konstru'os hom'kre'em'o en liber'a temp'o; 2. sekv'e de tio mal'aper'os labor'lok'o'j (hom'o'j labor'as sen est'i pag'at'a'j, c\u0302ar ili hav'as liber'a'n temp'o'n, en kiu ili pov'as evolu'ig'i si'a'n kre'iv'ec'o'n, kaj tiu'n temp'o'n ili hav'as, c\u0302ar var'o'j'n por la viv'o produkt'as robot'o'j); 3. la soci'o'n ne gvid'os iu'j potenc'a'j mastr'o'j (politik'ist'o'j, reg\u0302'o'j) kaj la kun'ord'ig'ad'o okaz'os sen super'ul'o'j; 4. la sistem'o'n ne defend'os iu'j arme'o'j; 5. mal'aper'os divers'a'j tabu'o'j (seks'a'j kaj ali'a'j \u2013 rilat'o al publik'a seks'propon'o plen'e s\u0302ang\u0302'ig\u0302'os); 6. tio sen'dub'e kau\u0306z'os s\u0302ang\u0302'o'j'n pri religi'a viv'o kaj viv'filozofi'o'j."}, {"text_idx": "#001578", "text": "La hom'ar'o ne plu hav'os labor'lok'o'j'n, g\u0302i ekonomi'e funkci'os sen mon'o. Reg'os ne politik'ist'o'j, sed posed'ant'o'j de inform'o'j kaj sci'o'j. Pli efik'a'j inform'inter's\u0302ang\u0302'o'j inkluziv'os pli ekonomi'a'n lingv'a'n sistem'o'n \u2013 ver's\u0302ajn'e tia'n, en kiu inter'naci'e mal'mult'ig\u0302'os la lingv'o'j uz'at'a'j kaj sen'dub'e la rol'o de Esperant'o kresk'os."}, {"text_idx": "#001579", "text": "Mi est'as sci'vol'a pri opini'o'j de vi, leg'ant'o'j de MONATO. Ebl'e valor'us mal'ferm'i inter'ret'a'n forum'o'n por inter's\u0302ang\u0302'i ide'o'j'n."}, {"text_idx": "#001580", "text": "En MONATO 2006/6, pag\u0302'o 9, mi leg'is en Ekster'land'e eminent'a'j la sekv'a'n fraz'o'n: \u201epost 1990, kiam Albanio re'an'ig\u0302'is al la grand'a eu\u0306rop-uson'a famili'o\u201d."}, {"text_idx": "#001581", "text": "Strang'e. Unu'e, ankorau\u0306 neni'e mi g\u0302u'is au\u0306d'i pri \u201ela grand'a eu\u0306rop-uson'a famili'o\u201d. Du'e, c\u0302u Albanio re'an'ig\u0302'is nur al tiu famili'o? C\u0302u ni'a mond'o kaj planed'o ne est'as unu famili'o? C\u0302u la mond'o-part'o'j latin'amerik'a, afrik'a, azi'a, au\u0306strali'a est'as mal'pli al'log'a'j?"}, {"text_idx": "#001582", "text": "Monopol'o super la elektro'pov'a proviz'ad'o"}, {"text_idx": "#001583", "text": "La pli'mult'o de la c\u0302in'o'j opini'as, ke la monopol'a situaci'o pri la elektro'pov'a proviz'ad'o est'as unu el la strang'a'j fenomen'o'j en la c\u0302in'a ekonomi'o. Kvankam en la jar'o 2002 la c\u0302in'a reg'ist'ar'o trans'form'is la monopol'o'n de la S\u0302tat'a Kompani'o pri Elektro'pov'o (S\u0302KEP) al konkurenc'a grup'o kun kvar grand'a'j kompani'o'j pri elektro'pov'o kiel la kern'o, tamen la trans'form'o ne est'ig'is ajn'a'n pozitiv'a'n efik'o'n, kaj la monopol'o rest'as kiel antau\u0306'e."}, {"text_idx": "#001584", "text": "Jam antau\u0306 la jar'o 2002 S\u0302KEP, la plej grand'a produkt'ant'o, liver'ant'o kaj administr'ant'o de elektro'pov'o en C\u0302ini'o, posed'is pli ol 70 % de la 2500 miliard'o'j da juan'o'j da kapital'o invest'it'a en la tut'land'a elektro'industri'o. Fakt'e la kompani'o rest'as monopol'a magnat'o, kiu gvid'as kaj reg'as la elektro'pov'a'n ret'o'n de la land'o."}, {"text_idx": "#001585", "text": "Antau\u0306 ne'long'e plur'a'j s\u0302tat'a'j au\u0306toritat'ul'o'j prezent'is al la S\u0302tat'a Konsil'ant'ar'o si'a'n raport'o'n, kiu montr'is, ke la sistem'a re'form'ad'o de la c\u0302in'a elektro'pov'a industri'o mal'sukces'is. Tiu industri'o ig\u0302'is la c\u0302ef'a faktor'o, kiu mal'help'as la re'form'ad'o'n kaj dis'volv'ig\u0302'o'n de la naci'a ekonomi'o. La raport'o klar'ig'as ankau\u0306, ke la c\u0302ef'a'j estr'o'j de S\u0302KEP, per'e de si'a monopol'o, divers'manier'e prem'as lok'a'j'n kompani'o'j'n ekspluat'ant'a'j'n elektro'pov'a'n ret'o'n, por ke ili mal'rapid'e kresk'u kaj ne plu evolu'u. S\u0302KEP cel'as pli'fort'ig'i si'a'n monopol'a'n rol'o'n kaj protekt'i la administraci'a'n centraliz'o'n. La au\u0306toritat'ul'o'j opini'as, ke la radik'a kau\u0306z'o, ke dum la last'a'j kvar jar'o'j en C\u0302ini'o la elektro'pov'a proviz'ad'o fort'e ond'ig\u0302'ad'is kaj oft'e est'is eg'e ne'sufic\u0302'a, est'as la S\u0302KEP-monopol'o."}, {"text_idx": "#001586", "text": "Sub la monopol'o la kost'o de la c\u0302in'a elektro'pov'o rest'as alt'a. Kvankam en la tut'a land'o la prez'o de elektr'o g\u0302eneral'e lev'ig\u0302'as, la c\u0302irkau\u0306 2000 miliard'o'j da juan'o'j invest'it'a'j en la elektro'pov'a industri'o (kvar'on'o de la tut'a kapital'o por la s\u0302tat'o) c\u0302iu'jar'e hav'as profit'o'n de nur 20 miliard'o'j da juan'o'j. Tio est'as rendiment'o de apenau\u0306 1 %, ec\u0302 mal'pli alt'a ol la kredit'a procent'o de la s\u0302tat'a bank'o. Kontrast'e, en evolu'int'a'j land'o'j la kapital'a rendiment'o g\u0302eneral'e pov'as est'i de 9 % g\u0302is 11 %."}, {"text_idx": "#001587", "text": "Post kas\u0302'observ'ad'o la S\u0302tat'a Fak'o pri Revizi'o mal'kovr'is, ke en la pas'int'a jar'o la estr'ar'o de S\u0302KEP per mal'konven'a politik'o de liver'o de elektr'o kau\u0306z'is grand'a'n perd'o'n de 7,84 miliard'o'j da juan'o'j. Krom tio, ankau\u0306 okaz'is sen'kial'a neni'ig\u0302'o de la kapital'o kaj material'o'j de la kompani'o je 4,5 miliard'o'j da juan'o'j. La S\u0302tat'a Fak'o pri Revizi'o konstat'is, ke en nur unu jar'o en la kompani'o est'is almenau\u0306 12 krim'a'j ekonomi'a'j far'o'j, kiu'j rilat'is al mon'sum'o de unu miliard'o da juan'o'j. G\u0302i kalkul'is, ke la kompani'o en la last'a'j kelk'a'j jar'o'j hav'ig'is al si kontrau\u0306'leg\u0302'e 21,1 miliard'o'j'n da juan'o'j. Ar'o da c\u0302in'a'j ekonomik'ist'o'j taks'as, ke c\u0302iu'jar'e la c\u0302in'a elektro'pov'a sektor'o, pro la monopol'o super la elektro'pov'a proviz'ad'o, kau\u0306z'as al la s\u0302tat'o perd'o'n de rent'o de 56 g\u0302is 112 miliard'o'j da juan'o'j."}, {"text_idx": "#001588", "text": "En la printemp'o de la jar'o 2007 C\u0302ini'o okaz'ig'os tut'land'a'n popol'a'n kongres'o'n por diskut'i pri s\u0302tat'a'j afer'o'j. Cirkul'as inform'o, ke dum la kongres'o la reprezent'ant'o'j diskut'os propon'o'n pri la tiel nom'at'a Leg\u0302'o kontrau\u0306 monopol'o kaj fin'e g\u0302i'n agnosk'os, por ke la s\u0302tat'o ne plu pro la elektro'pov'a monopol'o sufer'u, kaj por ke la publik'o ne plu provok'u per plend'o'j la ministr'ej'o'n pri elektro'pov'o."}, {"text_idx": "#001589", "text": "95 eu\u0306r'o'j'n vi, akr'a kritik'ant'o de la uson'a viv'o'stil'o, toler'as pag'i por unu du'person'a tra'nokt'o en kag\u0302'a c\u0302ambr'o de urb'eg'a hotel'o plus du'foj'e 10 eu\u0306r'o'j'n por modest'a maten'mang\u0302'o (MONATO 2006/7, p. 5)? Tia'n mond'o'n mi ne vol'as, ne sub'ten'as, kaj probabl'e 90 procent'o'j de la ter'a hom'ar'o ja ebl'e vol'us, sed ne pov'as. Mi mem ne plend'us pri la ej'a mal'grand'ec'o kaj apenau\u0306 sufic\u0302'a ekip'aj\u0302'o, se mi trov'us trankvil'a'n, pur'a'n, pag'ind'a'n (ne -end'a'n) tra'nokt'o'lok'o'n."}, {"text_idx": "#001590", "text": "Bedau\u0306r'ind'e, est'i simpl'a tra'nokt'ant'o nun'temp'e kost'as preskau\u0306 c\u0302ie tro mult'e, almenau\u0306 por modest'a dorm'ant'o (postul'em'a \u201egast'o\u201d ja pag'u!). Mir'ig'as mi'n, kar'a sam'generaci'ul'o, kies tekst'o'j'n mi plej oft'e aprob'e leg'as en MONATO, vi'a toler'em'o al tia mond'o, kia g\u0302i far'ig\u0302'is kaj kiu'n vi ali'okaz'e konvink'e kondamn'as. Sed en tiu c\u0302i en'konduk'o vi nur plend'is pri ia pag'end'a mizer'ec'o de s\u0302par-hotel'o'j, sed ne pri la \u201esistem'o\u201d. En'ver'e ja ne tem'as pri kvadrat'metr'o'j kaj prez'o'j, sed pri viv'o'stil'o kaj moral'o."}, {"text_idx": "#001591", "text": "La pri'skrib'it'a c\u0302en'hotel'o, kie tra'nokt'is Stefan Maul (MONATO 2006/7, p. 5) est'as tre simil'a al hotel'o'j en franc'a'j \u201ec\u0302en'o'j\u201d, kie ni jam dum jar'o'j tra'nokt'ad'as sen tro'a mal'komfort'o. Sed \u2013 jen la diferenc'o: ni pag'as mal'pli ol la du'on'o'n de tiu terur'e alt'a prez'o! La absolut'a maksimum'o (en 2006) por du'person'a c\u0302ambr'o en la centr'o'j de grand'urb'o'j (Berlino, Parizo) est'as 50 eu\u0306r'o'j. Kaj ne dir'u, ke tio valid'as nur por hotel'o'j en Franci'o. La c\u0302en'o Accor trov'ig\u0302'as tre mult'lok'e en Germanio kaj Belgi'o."}, {"text_idx": "#001592", "text": "Not'o de la redakci'o: G\u0302ust'e en hotel'o de la c\u0302en'o Accor Stefan Maul tra'nokt'is. Sed evident'e gast'i en Antverpeno est'as pli kost'e, ol en Berlino au\u0306 Parizo ..."}, {"text_idx": "#001594", "text": "Jam de unu jar'o ebl'as en Finnlando hav'ig'i al si inter'ret'a'j'n adres'o'j'n, kiu'j hav'as ankau\u0306 naci'lingv'a'j'n liter'o'j'n. Ebl'as uz'i liter'o'j'n de la finn'a kaj sved'a lingv'o'j (a\u030a, a\u0308 kaj o\u0308). Ek'de au\u0306gust'o 2006 ebl'as uz'i ankau\u0306 liter'o'j'n de tri same'a'j lingv'o'j parol'at'a'j en Finnlando. La apud'a bild'o montr'as la 14 nov'e permes'at'a'j'n liter'o'j'n."}, {"text_idx": "#001595", "text": "Ankorau\u0306 relativ'e mal'mult'a'j uz'is la ebl'ec'o'n, part'e pro tio, ke ne c\u0302iu'j ret'um'il'o'j kompren'as la ne'angl'a'j'n liter'o'j'n. Ekzempl'e, la plej nov'a versi'o 6.0 de Explorer ankorau\u0306 ne sci'pov'as uz'i ili'n, sed Mozilla ja pov'as. Tamen ekzist'as jam kelk'a'j komun'um'o'j, kiu'j uz'as si'a'n nom'o'n en naci'lingv'a form'o. Ekzempl'e, la komun'um'o Alaha\u0308rma\u0308 hav'as ret'ej'o'n c\u0302e . Kelk'a'j ali'a'j urb'o'j kaj komun'um'o'j registr'is por si naci'lingv'a'j'n nom'o'j'n, sed tem'as nur pri re'direkt'ad'o al la tradici'a ret'ej'o."}, {"text_idx": "#001596", "text": "Ek'de la komenc'o de mart'o 2006 ebl'as en Finnlando registr'i si'a'n propr'a'n nom'o'n kiel ret'nom'o'n kun la fin'aj\u0302'o .fi. Pli fru'e neces'is uz'i inter'naci'a'j'n ret'nom'o'j'n, c\u0302ar propr'a'j nom'o'j ne est'is permes'at'a'j en finnlandaj ret'nom'o'j. Oni rajt'as registr'i nur si'a'n propr'a'n nom'o'n, kaj inter sam'nom'ul'o'j la unu'a rajt'as registr'i por si la nom'o'n. Ali'a'j dev'as uz'i al'don'a'j'n indik'il'o'j'n, ekzempl'e liter'o'j'n de si'a ali'a antau\u0306'nom'o, por disting'i inter adres'o'j. Ebl'as uz'i ankau\u0306 mal'long'ig'o'j'n, se ili ne vund'as rajt'o'n de, ekzempl'e, var'mark'o'posed'ant'o, registr'it'a societ'o, kompani'o au\u0306 nom'o de ali'a person'o. La pet'ant'o de nov'a ret'nom'o dev'as mem cert'ig'i pri la rajt'ec'o de si'a ret'nom'o; ali'e la Komunik'il'a Administraci'o rajt'as nul'ig'i g\u0302i'n."}, {"text_idx": "#001597", "text": "Finnlandaj ret'nom'o'j kost'as 52 eu\u0306r'o'j'n kaj valid'as tri jar'o'j'n. Antau\u0306 la 1a de septembr'o 2003 est'is registr'it'a'j 41 000 ret'nom'o'j, kiu'j mal'nov'ig\u0302'is komenc'e de septembr'o 2006, se ili ne est'is re'nov'ig'it'a'j. Du semajn'o'j'n antau\u0306 la lim'dat'o ankorau\u0306 tri'on'o el tiu'j adres'o'j ne est'is re'nov'ig'it'a'j. Nun'temp'e ekzist'as en'tut'e pli ol 138 000 finnlandaj ret'nom'o'j."}, {"text_idx": "#001598", "text": "Al'don'e al la artikol'o Krim'o forges'it'a (MONATO 2006/1, p. 13): En 2001 la franc'a senat'o akcept'is leg\u0302'o'n, agnosk'ant'a'n la genocid'o'n de armen'o'j en la Otoman'a Imperi'o en 1915. La mal'supr'a c\u0302ambr'o de la franc'a parlament'o (la c\u0302ambr'o de deput'it'o'j) akcept'is analog'a'n leg\u0302'o'n en maj'o de 1998. Tiam la event'o provok'is s\u0302torm'o'n de indign'o en Turki'o. Turk'a'j potenc'ul'o'j aplik'is ec\u0302 kelk'a'j'n lim'ig'o'j'n de ekonomi'a aktiv'ec'o de franc'a'j kompani'o'j en Turki'o."}, {"text_idx": "#001599", "text": "La sam'a'n re'ag'o'n el'vok'is rezoluci'o pri agnosk'o de la genocid'o de armen'o'j, akcept'it'a de la komitat'o pri inter'naci'a'j rilat'o'j de la uson'a senat'o. Fin'fin'e la uson'a'j leg\u0302'don'ant'o'j decid'is ne kverel'i kun Turki'o kaj ne akcept'is la rezoluci'o'n."}, {"text_idx": "#001600", "text": "Ankau\u0306 la franc'a'j senat'an'o'j dub'is. La leg\u0302'o est'is agnosk'it'a nur post relativ'e long'a'j debat'o'j, kun 164 voc\u0302'o'j por kaj 40 kontrau\u0306. La tiam'a ministr'o pri lig'o'j kun la parlament'o Je'a'n-Jack Queyranne deklar'is: \u201eFranci'o est'as amik'o de Armeni'o kaj nun'temp'a Turki'o, kiu'n oni ne konsider'u respond'ec'a pri krim'o'j okaz'int'a'j dum la agoni'o de la Otoman'a Imperi'o.\u201d"}, {"text_idx": "#001601", "text": "En si'a artikol'o Susanna Gevorgjan menci'is, ke 15 reg'ist'ar'o'j agnosk'is la genocid'o'n. S\u0302i bon'vol'u menci'i ili'n. Antau\u0306 an'ig'i Turki'o'n, Eu\u0306rop'a Uni'o postul'u, ke g\u0302i agnosk'u la genocid'o'n."}, {"text_idx": "#001602", "text": "Mi gratul'as plen'kor'e al Petro Desmet' pro li'a recenz'o pri Pom'eg'o (MONATO 2006/7, p. 18-20). G\u0302i est'as la plej bon'a, kiu'n mi leg'is g\u0302is nun. C\u0302u ne jam Zamenhof dir'is en si'a Proverb'ar'o, ke serioz'a kaj humur'a recenz'ist'o est'as talent'a kaj ver'a art'ist'o? Se ne ... li hazard'e forges'is dir'i."}, {"text_idx": "#001603", "text": "Ekonomi'o eg'e kresk'as, sed land'o rest'as mal'ric\u0302'a"}, {"text_idx": "#001604", "text": "En juli'o 2006 la Mond'a Bank'o publik'ig'is la plej fres\u0302'a'n vic'ord'o'n de la mal'net'a en'land'a produkt'o (MEP) de la divers'a'j land'o'j de la mond'o. G\u0302i montr'as, ke la MEP de C\u0302ini'o, kun sum'a kvant'o de 2229 miliard'o'j da uson'a'j dolar'o'j (USD), ig\u0302'is la kvar'a plej grand'a."}, {"text_idx": "#001605", "text": "La Mond'a Bank'o, kies sid'ej'o trov'ig\u0302'as en Vas\u0302ington'o, c\u0302iu'jar'e far'as vic'ord'o'n de la land'o'j lau\u0306 MEP. En la list'o pri la jar'o 2005 trov'ig\u0302'as 183 land'o'j kaj region'o'j. Uson'o rest'as la unu'a ekonomi'a potenc'o kaj kun MEP de 12 455 miliard'o'j da USD eg'e super'as Japani'o'n, kiu hav'as MEP de 4505 miliard'o'j da USD. Germanio est'as tri'a kaj C\u0302ini'o kvar'a. Brazilo for'pus\u0302'is Baraton de la dek'a lok'o."}, {"text_idx": "#001606", "text": "Kompar'e kun 2004, kiam C\u0302ini'o est'is sep'a, g\u0302i preter'pas\u0302'is Italion, Franci'o'n kaj Briti'o'n. La MEP de C\u0302ini'o est'is 2229 miliard'o'j da USD kaj iom'et'e super'is tiu'n de Briti'o (2192 miliard'o'j da USD). La kresk'o de la c\u0302in'a MEP ating'is 9,9 %, kompar'e kun 1,8 % por Briti'o."}, {"text_idx": "#001609", "text": "Kongaj bank'o'j ek'hav'as mal'bon'a'n reputaci'o'n"}, {"text_idx": "#001610", "text": "En 2004 preskau\u0306 500 000 uson'a'j dolar'o'j (USD) mal'aper'is el la mon'kel'o de Banque Central'e du Congo (BCC), la centr'a bank'o de la Demokrati'a Respublik'o Kongo. En la sam'a jar'o, post intern'a kontrol'o, evident'ig\u0302'is, ke c\u0302e Banque Commerciale du Congo (BCDC) mank'is 4,5 milion'o'j da USD."}, {"text_idx": "#001611", "text": "Western Uni'o'n est'as inter'naci'a organiz'aj\u0302'o pri g\u0302ir'ad'o de mon'o. En land'o'j sen bon'e funkci'ant'a bank'a sistem'o g\u0302i est'as la sol'a ebl'ec'o por fid'ind'e send'i mon'o'n de unu lok'o al ali'a. En Kongo g\u0302i kun'labor'as kun BCDC. En mult'a'j kongaj urb'o'j la agent'ej'o'j de BCDC ricev'as mon'o'n kaj plen'um'as pag'ordon'o'n por Western Uni'o'n. Kiam aper'is bru'o'j pri ne'regul'aj\u0302'o'j, BCDC ferm'is la gic\u0302et'o'j'n de Western Uni'o'n kaj lanc\u0302'is enket'o'n. La enket'o montr'is, ke per komplik'a'j proced'o'j dung'it'o'j de la bank'o mal'aper'ig'is 4,5 milion'o'j'n da USD."}, {"text_idx": "#001612", "text": "C\u0302e la BCC la 14an de oktobr'o 2004 oni konstat'is, ke mon'c\u0302ambr'o, en kiu dev'is est'i divers'a'j valut'o'j kun egal'valor'o de preskau\u0306 500 000 USD, est'is mal'plen'a. La pord'o de la c\u0302ambr'o est'is blok'it'a, kaj, tra'romp'int'e g\u0302i'a'n mur'o'n \u2013 labor'o, kiu postul'is plur'a'j'n tag'o'j'n \u2013 oni konstat'is, ke en g\u0302i est'is neni'o. Kvar dung'it'o'j, respond'ec'ul'o'j pri tiu mon'c\u0302ambr'o, est'is mal'dung'it'a'j kaj trans'don'it'a'j al la tribunal'o. Lau\u0306 krim-special'ist'o'j ili sol'a'j ne pov'is far'i tio'n kaj dev'as est'i ret'o'j kaj protekt'ant'o'j."}, {"text_idx": "#001614", "text": "Mus'sol'in'i, Hitler, Stalin kaj Bush"}, {"text_idx": "#001615", "text": "S\u0302ajn'as, ke la band'o de Bush preter'pas'is c\u0302i'a'n lim'o'n. Plej s\u0302ok'as la silent'o, ec\u0302 aprob'o de la uson'a popol'o. Sed neni'o nov'a: oft'e la popol'o'j tiel erar'as kaj post'e amar'e pag'as. 1938, 90 el'cent'o'j de la ital'o'j sub'ten'as Mus'sol'in'i, amas'murd'ist'o'n en Libio kaj Etiopio; 1944, 90 el'cent'o'j de la german'o'j sub'ten'as Hitler, kre'int'o'n de la koncentr'ej'o'j; 1953, 90 el'cent'o'j de la rus'o'j sub'ten'as Stalin, el'pens'int'o'n de la gulag'o ... Simil'e hodiau\u0306 en Uson'o: Bush, evident'a sen'brid'a milit'krim'ul'o \u2013 mult'e pli ol Milos\u030cevic\u0301 kaj Sadam \u2013 sub'ten'at'a en si'a'j imperi'a'j milit'o'j far'e de 61 el'cent'o'j de la uson'an'o'j, lau\u0306 fres\u0302'dat'a opini'sond'o. Respublik'an'o'j kaj demokrat'o'j \u2013 c\u0302iu'j pasi'e kun'e, por la Patri'o (nom'e, por la Petrol'o). \u201ePrav'a au\u0306 mal'prav'a: mi'a Patri'o!\u201d"}, {"text_idx": "#001616", "text": "En tia'j situaci'o'j kie est'as la intelekt'a elit'o? Au\u0306 konsent'a, au\u0306 masakr'it'a-ekzil'it'a-fug\u0302'int'a, au\u0306 ... silent'a, absorb'it'a de si'a'j fak'a'j esplor'o'j? En 1937 j\u0302urnal'ist'o demand'is al Hans Kelsen, c\u0302ef'teori'ul'o de la jur'a formal'ism'o: \u201eSe s\u0302tat'estr'o, lau\u0306'konstituci'e elekt'it'a, iu'n tag'o'n dekret'us, ke est'u mort'ig'it'a'j c\u0302iu'j ruf-har'ul'o'j, kio'n vi dir'us?\u201d La jur'o'majstr'o suveren'e el'blov'et'is: \u201eMi est'as jur'ist'o, ne moral'ist'o.\u201d Jen s\u0302rapnel'a respond'o al la tut'a naiv'a koteri'o: kler'ist'o'j, human'ist'o'j, Rousseau, Kant, Beccaria ... La \u201esilent'ul'o'j\u201d est'as li'a'j disc\u0302ipl'o'j. Sed, kio pri mil'o'j da hom'o'j c\u0302iu'tag'e masakr'at'a'j? Ba, kio mi'n ne tus\u0302'as, kus\u0302'u kiel kus\u0302'as."}, {"text_idx": "#001617", "text": "Iam vizit'is Togoland'o'n la kolombia esperant'ist'o Rub'e'n Torres. Li demand'is mi'n: \u201eKiu est'as vi'a religi'o?\u201d Mi'a respond'o est'is spontan'a: \u201eMi ne sci'as.\u201d Li tuj rid'is kaj dir'is: \u201eMult'o est'as kas\u0302'it'a en tiu c\u0302i respond'o.\u201d Li cert'e prav'as."}, {"text_idx": "#001618", "text": "Mi'a respond'o ne signif'as, ke mi sci'as neni'o'n pri religi'o'j, sed g\u0302i alud'as pri la tau\u0306g'ec'o de la religi'o, kiu'n mi praktik'u. Kiu g\u0302i est'as? Ne perd'u temp'o'n sci'i la nom'o'n de mi'a religi'o. Ebl'e g\u0302i est'os \u201erilat'ologi'o\u201d. Mi nask'ig\u0302'as en la natur'o kaj mi dev'as viv'i en harmoni'o kun la natur'o."}, {"text_idx": "#001619", "text": "Mi nask'ig\u0302'is de pagan'a'j ge'patr'o'j. Mi'a patr'o hav'is propr'a'n voduon1, sed li'a'j vort'o'j c\u0302iam montr'ad'is li'n skeptik'a pri idol'a'j afer'o'j. Mi'a patr'in'o est'is verv'a idol'an'o, sed dum la last'a'j jar'o'j de si'a viv'o s\u0302i est'is krist'an'o. Mi'a patr'o mort'is la 8an de decembr'o 1981 kaj mi'a patr'in'o la 7an de oktobr'o 2004. La period'o inter la du mort'o'dat'o'j est'as tre grav'a por mi'a viv'o: ge'edz'ig\u0302'o, mal'aper'o de kar'a'j hom'o'j, kon'at'ig\u0302'o kun Esperant'o, stud'ad'o ktp. Kio pli grav'as por mi, tio est'as mi'a lern'ad'o pri la viv'o, c\u0302ar en g\u0302i trov'ig\u0302'as c\u0302io ali'a."}, {"text_idx": "#001620", "text": "Kon'i la tau\u0306g'a'n religi'o'n de la mond'o est'is mi'a ir'leter'o."}, {"text_idx": "#001621", "text": "Ver'e, g\u0302is nun mi ne trov'is la religi'o'n, kiu'n mi praktik'u. Kiam inter ateist'o'j mi dir'as, ke mi ne sci'as, c\u0302u Di'o ekzist'as, ili konsider'as mi'n sam'kred'ant'o. Mi'n oni konsider'as ateist'o, kiam en la sam'a medi'o mi dir'as, ke organiz'ig\u0302'i en grup'o por hav'i komun'a'n regul'ar'o'n nur por ne'i la ekzist'o'n de Di'o signif'as, ke oni ne'as ne la ekzist'ad'o'n mem de Di'o, sed la ne'ad'o'n de g\u0302i'a ekzist'ad'o, c\u0302ar c\u0302io okaz'as, kvazau\u0306 oni ne vol'us re'kon'i i'o'n, pri kies ekzist'o oni ne hav'as opini'o'j'n."}, {"text_idx": "#001623", "text": "Kie mi est'as, tie mi neniam vol'as est'i rimark'at'a. Mi do far'u c\u0302io'n, kio'n la tie'a'j hom'o'j far'as. Se ili ir'as nud'a'j, ankau\u0306 mi ir'u nud'a. Au\u0306d'int'e tio'n de mi, kuz'in'o krist'an'a tuj demand'is: \u201eSe vi est'as inter idol'an'o'j, c\u0302u vi mang\u0302'os afer'o'j'n ofer'it'a'j'n por la idol'o'j?\u201d"}, {"text_idx": "#001624", "text": "Cert'e mi'a'n respond'o'n al tiu c\u0302i demand'o c\u0302iu'j pov'as sci'i: \u201eIdol'o'j ne pret'ig'as mang\u0302'o'j'n. Ec\u0302 se ili pret'ig'as mang\u0302'o'j'n, ili tio'n far'as, por ke oni mang\u0302'u. Se mi ne mang\u0302'us, la nutr'aj\u0302'o'j pov'us putr'i kaj la natur'o pun'os, c\u0302ar la mang\u0302'o'n g\u0302i don'is per'e de la idol'o au\u0306 idol'an'o'j.\u201d Strang'e, c\u0302u ne? Ne mi'a respond'o est'as strang'a, sed la kondut'o de ni, hom'o'j, antau\u0306 religi'a'j afer'o'j. Ni demand'u ni'n, kial ni kred'as, kaj cert'e tie ni trov'os divers'a'j'n respond'o'j'n, kiu'j lern'ig'os mult'o'n al ni."}, {"text_idx": "#001625", "text": "Idol'an'o'j esper'as neni'a'n viv'o'n post'mort'a'n, sed krist'an'o'j jes. Budh'an'o'j cel'as la nirvan'o'n ktp. Oni pens'us, ke la cel'tabul'o'j de la religi'o'j est'as mal'sam'a'j."}, {"text_idx": "#001626", "text": "Observ'ant'e la kondut'o'n de hom'o'j ver'e religi'em'e trankvil'a'j, sed ne fanatik'a'j, oni tuj rimark'os, ke ili far'as c\u0302io'n por est'i en harmoni'o kun la medi'o, kie ili viv'as: observ'as c\u0302iu'j'n regul'o'j'n, kun'labor'as kun c\u0302iu'j ktp. Ili neniam mal'am'as, kaj tiel ili konsider'as c\u0302iu'j'n hom'frat'o'j. Ili re'kon'as la hom'ec'o'n en c\u0302iu'j hom'o'j kaj tiel rilat'as al c\u0302iu'j, respekt'ant'e tiu'n c\u0302i hom'ec'o'n. Ili respekt'as la natur'o'n kaj c\u0302io'n en g\u0302i, c\u0302ar ties ekvilibr'o ebl'ig'os harmoni'a'n viv'o'n inter la est'ul'o'j kaj est'aj\u0302'o'j, kiu'j g\u0302i'n konsist'ig'as."}, {"text_idx": "#001627", "text": "Religi'o de hom'o'j ne hav'u nom'o'n au\u0306 oni simpl'e ne konsider'u la nom'o'j'n de la religi'o'j, c\u0302ar tio nask'as disput'o'j'n. Religi'o est'u en la kor'o kaj ig'u la hom'o'j'n viv'i en harmoni'o kun la natur'o. Kio est'as agrabl'a al ali'ul'o sen damag\u0302'i ceter'a'n hom'o'n, tio'n ni far'u al li. Ver'e, kiu est'as la nom'o de mi'a religi'o, tio'n mi ne sci'as. Ebl'e, c\u0302ar mi s\u0302at'as c\u0302iam rilat'i kun c\u0302io, c\u0302ar mi bezon'as, ke kun'e ni part'o'pren'u en la pli'bon'ig'o de ni'a medi'o, mi el'pens'us divers'a'j'n vort'o'j'n por kontent'ig'i hom'o'j'n, kiu'j s\u0302at'as nom'o'j'n.2 C\u0302u \u201erilatio\u201d, \u201erilatogio\u201d au\u0306 \u201erilat'ologi'o\u201d est'as tau\u0306g'a'j vort'o'j por nom'i tio'n? Ebl'e pli'a'j vort'o'j tuj aper'os. Tio montr'as, ke ne vort'o'j'n ni bezon'as por lig'i ni'n kun ali'a'j est'ul'o'j/est'aj\u0302'o'j de ni'a natur'o, sed ni'a'j'n si'n'ten'o'j'n/ag'o'j'n, por ke ni est'u util'a'j al c\u0302iu'j."}, {"text_idx": "#001628", "text": "1. Voduo est'as tradici'a afrik'a religi'o, kiu konsist'as el mult'eg'o da religi'et'o'j vari'a'j lau\u0306 la tradici'o'j de c\u0302iu soci'kultur'a grup'o. G\u0302i kon'as mult'e da di'o'j, c\u0302ef'e natur'a'j'n element'o'j'n kiel arb'o'n, s\u0302ton'o'n, serpent'o'n, sabl'o'n, fer'o'n, statu'et'o'n ktp."}, {"text_idx": "#001629", "text": "2. Lau\u0306 la fam'a latin'a filozof'o Ciceron'o la etim'ologi'o de \u201ereligi'o\u201d est'as c\u0302u \u201eest'i lig'at'a kun ...\u201d, c\u0302u \u201eregul'e au\u0306 dau\u0306r'e re'leg'ad'i\u201d."}, {"text_idx": "#001630", "text": "Ali'a kontribu'ant'o al MONATO jam plend'is pri la em'o de la redaktor'a team'o \u201epli'bon'ig'i\u201d la original'a'n tekst'o'n de au\u0306tor'o'j. Bedau\u0306r'ind'e erar'o re'foj'e okaz'is, kiam aper'is mi'a tekst'o pri la evonim'a milit'o (MONATO 2006/8-9, p. 31-32). En la jar'o'j antau\u0306 tiu milit'o mi kaj mi'a edz'in'o Hortensi'a Kvinke oft'e vizit'is la Evonim'a'n Respublik'o'n, kaj ni pov'as cert'ig'i, ke ties g\u0302entil'a popol'o est'us profund'e s\u0302ok'it'a, se g\u0302i sci'us, ke iu ajn pri'skrib'is g\u0302i'a'n land'o'n kiel \u201esen'reg'a'n\u201d. Sen reg\u0302'o g\u0302i ja est'as, sed tut'e ne sen'reg'a."}, {"text_idx": "#001631", "text": "Kiel la sam'temp'e fond'it'a San-Marin'o, la mal'grand'a evonim'a naci'o fier'as pri si'a titol'o (koincid'e sam'a kaj en la ital'a lingv'o, kaj en la evonim'a) Serenissima Repubblica. Tamen, c\u0302ar la superlativ'a fin'aj\u0302'o \u201e-issima\u201d ne ekzist'as en Esperant'o, mi traduk'is g\u0302i'n \u201eseren'eg'a\u201d (t.e. \u201eseren-\u201d plus \u201e-eg'a\u201d). Mi esper'as, ke MONATO humil'e pardon'pet'os al la evonimanoj pri la kvazau\u0306'a (kaj sen'dub'e sen'intenc'a) insult'o al ili'a land'o."}, {"text_idx": "#001632", "text": "Not'o de la redakci'o: Efektiv'e tem'as pri sen'reg'a kompost'erar'o, kaj ne pri intenc'a insult'o al amik'a s\u0302tat'o. La kompost'ist'o kap'klin'e pardon'pet'as al la au\u0306tor'o kaj al la mult'nombr'a'j evonim'a'j abon'ant'o'j de MONATO."}, {"text_idx": "#001633", "text": "La 16an de juli'o kras\u0302'is alban'a reg'ist'ar'a helikopter'o en Adriatik'o'n: la mas\u0302in'o port'is la mal'san'a'n eks'c\u0302ef'ministr'o'n Gramoz Pashko al Bar'i, en Italio. Pere'is ankau\u0306 la fil'o de Pashko, kurac'ist'o, du pilot'o'j kaj ali'a akompan'ant'o."}, {"text_idx": "#001634", "text": "Dum pli ol du semajn'o'j serc\u0302'ad'is la fal'int'a'n helikopter'o'n milit's\u0302ip'o'j el Albanio, Italio kaj Franci'o. Fin'e oni trov'is la rest'aj\u0302'o'j'n de la mas\u0302in'o 40 km for de la mar'bord'o kaj en profund'o de 1024 m. Special'a s\u0302ip'kompani'o el Franci'o el'akv'ig'is la dis'pec'ig'it'a'n helikopter'o'n, en kiu ne est'is kadavr'o'j."}, {"text_idx": "#001635", "text": "Komenc'e oni suspekt'is hom'a'n erar'o'n au\u0306 motor'a'n difekt'o'n: la helikopter'o Bell 222 est'is produkt'it'a almenau\u0306 30 jar'o'j'n antau\u0306'e. Tamen la rest'aj\u0302'o'j indik'is en'aer'a'n eksplod'o'n \u2013 kaj du hor'o'j'n antau\u0306 la last'a flug'o la mas\u0302in'o transport'is la nun'a'n c\u0302ef'ministr'o'n Sal'i Berisha inter la alban'a orient'a urb'et'o Pogradec kaj la c\u0302ef'urb'o Tiran'a. Rezult'e oni nun konsider'as sabot'ad'o'n pro politik'a'j cel'o'j kiel ebl'a'n kau\u0306z'o'n de la kras\u0302'o."}, {"text_idx": "#001636", "text": "Prezid'ant'o de la japan'a centr'a bank'o profit'is"}, {"text_idx": "#001637", "text": "Mal'kas\u0302'ig\u0302'is, ke Fukui Tos\u0302ihiko, prezid'ant'o de Japan'a Bank'o, profit'is 14,73 milion'o'j'n da en'o'j (105 214 eu\u0306r'o'j'n), invest'int'e en Fondus'o Murakami. Pri tio mult'a'j japan'o'j koler'as kaj postul'as li'a'n eks'ig\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#001638", "text": "Japan'a Bank'o est'as la centr'a bank'o de Japani'o, kiu trakt'as c\u0302io'n pri la japan'a valut'o kaj decid'as pri la interez'o'nivel'o de privat'a'j bank'o'j. G\u0302i'a'j mov'o'j influ'as la prez'o'j'n de akci'o'j. La prezid'ant'o de Japan'a Bank'o pov'as sci'i kaj far'i c\u0302io'n pri la japan'a ekonomi'o. C\u0302u est'as permes'it'e al li gajn'i mon'o'n per invest'ad'o en profit'cel'a fondus'o influ'at'a de la politik'o de Japan'a Bank'o?"}, {"text_idx": "#001639", "text": "Petit'e en la parlament'o, Fukui prezent'is si'a'n propriet'o'n. Li invest'is 10 milion'o'j'n da en'o'j en 1999, kiam li est'is prezid'ant'o de privat'a kompani'o Fuj\u0302icuu-sooken, kaj post sep jar'o'j li profit'is 14,73 milion'o'j'n da en'o'j. Pri tiu sum'o li dir'is: \u201eTiu profit'o ne est'as tiel grand'a\u201d. C\u0302i-rilat'e menci'ind'as, ke li en'konduk'is en la japan'a'n ekonomi'o'n la politik'o'n de nul'o-interez'o, pro kio ordinar'a'j hom'o'j preskau\u0306 ne pov'as ricev'i interez'o'n de si'a'j s\u0302par'aj\u0302'o'j. Dum'e li profit'is mult'e sen labor'o, kaj ec\u0302 dir'as, ke tiu sum'o est'as mal'grand'a."}, {"text_idx": "#001640", "text": "Li ankau\u0306 invest'is 10 milion'o'j'n da en'o'j en Fondus'o Murakami. Murakami est'is burokrat'o de la ministr'ej'o pri financ'o'j, kiu en 2000 eks'ig\u0302'is kaj komenc'is ag'ad'i en la ekonomi'a mond'o kun kapital'o de 4 miliard'o'j da en'o'j, kun la help'o de Mijauc\u0302i, prezid'ant'o de kompani'o Orix. Post la debut'o de Murakami aper'is en la akci'a mond'o fenomen'o, ke kiam Murakami invest'is al iu kompani'o, ties akci'prez'o alt'ig\u0302'is. Ricev'int'e la inform'o'n pri kurz'alt'ig\u0302'o, Murakami sen'prokrast'e vend'is tiu'j'n akci'o'j'n kaj gajn'is mult'eg'e da mon'o."}, {"text_idx": "#001641", "text": "Tamen c\u0302io hav'as si'a'n fin'o'n. En juni'o 2006 li est'is arest'it'a pro si'a kontrau\u0306'leg\u0302'a ac\u0302et'o kaj vend'o de akci'o'j. Fukui invest'is en li'a fondus'o kaj asert'is ke tio est'is perfekt'e g\u0302ust'a. Tamen, en la konsil'ant'a'j raport'o'j de la Murakami-Fondus'o est'is li'a nom'o. Li do funkci'is kiel reklam'ant'o de Murakami, nun'a krim'ul'o. Tiam Fukui ne est'is prezid'ant'o de Japan'a Bank'o, sed la eks'a vic-prezid'ant'o kaj probabl'a est'ont'a prezid'ant'o. Li help'is al Murakami gajn'i mon'o'n kaj sam'temp'e ankau\u0306 li gajn'is mon'o'n dank'e al Murakami."}, {"text_idx": "#001642", "text": "C\u0302ef'ministr'o Koizumi en 2003 nom'um'is Fukui kiel prezid'ant'o'n de Japan'a Bank'o, sed li kaj li'a kabinet'o est'as indiferent'a'j pri li'a mon'gajn'o kaj vol'as silent'ig'i la kritik'o'n per revizi'o de la intern'a regul'ar'o pri la estr'ar'an'o'j de Japan'a Bank'o. Ankau\u0306 Fukui ne hav'as intenc'o'n eks'ig\u0302'i."}, {"text_idx": "#001643", "text": "Lau\u0306 enket'o de la j\u0302urnal'o Mainic\u0302i, 67 % de la enket'it'o'j opini'as, ke Fukui eks'ig\u0302'u, tamen tiu opini'o tut'e ne spegul'ig\u0302'as en la politik'o de la reg'ist'ar'o. Est'as jen'a sag\u0302'a fraz'o el C\u0302ini'o \u201ene re'arang\u0302'u c\u0302apel'o'n sub la persik'arb'o\u201d. Tio signif'as \u201eevit'u dub'ind'a'n ag'o'n\u201d, c\u0302ar kiam iu re'arang\u0302'as si'a'n c\u0302apel'o'n sub la persik'arb'o, oni em'as dub'i tiu'n pri s\u0302tel'ad'o de persik'o supr'e pend'ant'a. La prezid'ant'o de Japan'a Bank'o pluk'is grand'a'n persik'o'n. Li kaj la c\u0302ef'ministr'o insist'as, ke tio ne est'as kontrau\u0306'leg\u0302'a, sed tio est'is tiel dub'ind'a ag'o, ke mult'a'j hom'o'j perd'is fid'o'n al Japan'a Bank'o."}, {"text_idx": "#001645", "text": "Lau\u0306 la bulten'o de la c\u0302in'a centr'a bank'o, en 2006 la kvant'o de deviz'o-rezerv'o'j de C\u0302ini'o super'is 800 miliard'o'j'n da uson'a'j dolar'o'j kaj est'as la plej alt'a iam. Tamen tio ne pov'as far'i C\u0302ini'o'n ric\u0302'a land'o. G\u0302i ec\u0302 ne aparten'as al la mez'e ric\u0302'a'j land'o'j."}, {"text_idx": "#001646", "text": "C\u0302ini'o rest'as dis'volv'ig\u0302'ant'a land'o kaj bezon'as grav'a'j'n invest'ad'o'j'n por lev'i la est'ont'a'n viv'nivel'o'n de pli ol miliard'o da civit'an'o'j. En'land'e la el'spez'o's\u0302arg\u0302'o de la c\u0302in'a reg'ist'ar'o est'as sufic\u0302'a pez'a. Antau\u0306 ne'long'e grav'a inform-esplor'a organiz'aj\u0302'o en Pekino far'is opini'enket'o'n, por inform'ig\u0302'i, kiel pez'a est'os tiu s\u0302arg\u0302'o dum 2006-2010. Sub'e est'as la c\u0302ef'a'j rezult'o'j de la enket'o."}, {"text_idx": "#001647", "text": "Unu'e, la c\u0302in'o'j plej'part'e sent'as mal'trankvil'ig\u0302'o'n pro la mal'bon'a situaci'o de la c\u0302in'a bank'sistem'o. La ver'a sum'o de mal'bon'a'j kredit'o'j ne est'as kon'at'a, sed oni g\u0302eneral'e opini'as, ke la s\u0302tat'o cert'e ne permes'os al en'land'a bank'o bankrot'i. Sekv'e la c\u0302in'a reg'ist'ar'o nepr'e apart'ig'u fondus'o'n de po kelk'dek miliard'o'j da c\u0302in'a'j juan'o'j jar'e por eventual'a mon'help'o okaz'e de urg\u0302'o au\u0306 kriz'o."}, {"text_idx": "#001648", "text": "Du'e, la c\u0302in'a reg'ist'ar'o dev'as el'spez'i divers'a'j'n subvenci'o'j'n promes'it'a'j'n de la s\u0302tat'o. Ekzempl'e, la reg'ist'ar'o last'a'temp'e asign'is mon'sum'o'n al iu s\u0302tat'a entrepren'o, kiu pro la pli'alt'ig\u0302'o de la mond'a petrol'prez'o hav'is grav'a'n deficit'o'n. La entrepren'o akir'is la deficit'o'n, c\u0302ar g\u0302i dev'is vend'i mult'e'kost'e ac\u0302et'it'a'n petrol'o'n je kompar'e mal'alt'a prez'o fiks'it'a de la s\u0302tat'o."}, {"text_idx": "#001649", "text": "Ceter'e, la s\u0302tat'o dev'as ankau\u0306 pag'i subvenci'o'j'n al kelk'a'j milion'o'j da ofic'ist'o'j kaj labor'ist'o'j, kiu'j antau\u0306'e labor'is en s\u0302tat'a entrepren'o, sed nun est'as mal'dung'it'a'j pro la ekonomi'a re'form'ad'o. Milion'o'j kaj milion'o'j da mal'ric\u0302'a'j agr'o'kultur'ant'o'j, kies agr'o'n la s\u0302tat'o ial konfisk'is, fort'e postul'as de la reg'ist'ar'o kompens'o'n."}, {"text_idx": "#001650", "text": "Krom tiu'j menci'it'a'j pag'o'j, C\u0302ini'o nepr'e dispon'ig'u grand'eg'a'j'n mon'sum'o'j'n al instru'ad'o, publik'a higien'o, publik'a trafik'o, publik'a sekur'ec'o, medi'a regul'ad'o, konstru'ad'o de baz'a'j oportun'aj\u0302'o'j, naci'a defend'o kaj ali'a'j sektor'o'j."}, {"text_idx": "#001651", "text": "Ekzempl'e, C\u0302ini'o dispon'ig'as sen'pag'a'n nau\u0306'jar'a'n instru'ad'o'n al la plej jun'a'j lern'ant'o'j kaj pro tio grand'kvant'e asign'as mon'o'n al lern'ej'o'j mez'a'j kaj baz'a'j, por ke ili ac\u0302et'u instru'a'j'n ekip'aj\u0302'o'j'n kaj por ke instru'ist'o'j hav'u stabil'a'n monat'salajr'o'n."}, {"text_idx": "#001652", "text": "Ankau\u0306 est'as c\u0302iu'jar'e c\u0302. kvin milion'o'j da ge'jun'ul'o'j kiu'j diplom'it'ig\u0302'as el super'a'j lern'ej'o'j kaj serc\u0302'as en'ofic'ig'a'n s\u0302anc'o'n. Sed tro mal'mult'a'j labor'posten'o'j oft'e ne pov'as kontent'ig'i la plej'mult'o'n de la ge'jun'ul'o'j. Por ne kau\u0306z'i soci'a'n fluktu'ad'o'n, la reg'ist'ar'o c\u0302iam mal'avar'e don'as al sen'labor'a'j ge'jun'ul'o'j mon'help'o'n, por ke ili hav'u minimum'a'n viv-garanti'o'n."}, {"text_idx": "#001653", "text": "En la enket'a raport'o trov'ig\u0302'as ankau\u0306 emfaz'a diskut'ad'o pri la problem'o'j de medi'a protekt'o kaj publik'a higien'o, c\u0302ar ambau\u0306 inter'rilat'as."}, {"text_idx": "#001654", "text": "Ek'de 2000 en C\u0302ini'o est'as serioz'e poluci'at'a'j mult'a'j urb'o'j, c\u0302ef'e pro mineral'a'j brul'aj\u0302'o'j. C\u0302ini'o akir'as si'a'j'n neces'a'j'n energi'font'o'j'n, kiel elektr'o'n kaj varm'o'n, c\u0302ef'e per'e de si'a'j abund'a'j mineral'a'j ric\u0302'aj\u0302'o'j. Kvankam la mal'alt'a'j norm'o'j de el'ig\u0302'o-reg'ad'o kaj de petrol'produkt'a kvalit'o ebl'e redukt'as la rekt'a'n produkt'o'kost'o'n, tamen la poluci'o'j kau\u0306z'at'a'j de mal'moder'a uz'ad'o de mal'bon'kvalit'a'j brul'aj\u0302'o'j sen'dub'e kau\u0306z'as problem'o'n de publik'a san'o. C\u0302ini'o est'as dev'ig'at'a pli mult'e el'spez'i por kurac'kost'o'j, medi'regul'ad'o kaj ali'a'j."}, {"text_idx": "#001655", "text": "C\u0302ar pro la mal'bon'a'j viv'kondic\u0302'o'j fakt'e la pli'mult'o de la ordinar'a'j c\u0302in'o'j trov'ig\u0302'as sur la lim'a punkt'o inter san'o kaj mal'san'o, C\u0302ini'o al'front'as kaj al'front'os tre alt'a'n pag'o'n por la publik'a higien'o. Nun neni'u el la plej alt'a'j instanc'o'j kapabl'as antau\u0306'kalkul'i, kiom grand'a est'os tiu kost'o dum 2006-2010. Kiam en 2005 en C\u0302ini'o okaz'is la \u201ebird'a grip'o\u201d, la reg'ist'ar'o por tio el'spez'is pli ol dek miliard'o'j'n da c\u0302in'a'j juan'o'j. Tut'cert'e, la pag'o por publik'a higien'o est'os grand'eg'a, ne nur dum 2006-2010, sed ankau\u0306 dum tre long'a post'a period'o."}, {"text_idx": "#001657", "text": "Mi s\u0302at'is la artikol'o'n en la last'a MONATO (2006/8-9, p. 17-20) pri Samarkando des pli pro tio, ke jam mi turism'is kun dek'o da sam'urb'an'o'j en Uzbeki'o. Anatol'i Ionesov est'as kompetent'a vojag\u0302'ist'o kaj amik'ec'a c\u0302ic\u0302eron'o. C\u0302i-septembr'e ali'a grup'o flug'is al la Silk'a Voj'o. Ne bedau\u0306r'ind'a vojag\u0302'o."}, {"text_idx": "#001658", "text": "Kun grand'a emoci'o kaj plezur'o mi tra'leg'is la artikol'o'n pri Samarkando. La verk'o de Anatol'i Ionesov ne nur memor'ig'as mi'n pri la bel'eg'a vojag\u0302'o kaj rest'ad'o en Samarkando, sed don'is al mi la perspektiv'o'n pri la histori'o de la urb'o. Kiam mi organiz'is karavan'o'n kun 22 japan'o'j, Ionesov gast'am'e kaj afabl'e konduk'is ni'n al la moske'o'j kaj medreseoj, pri kiu'j li detal'e skrib'is en la artikol'o."}, {"text_idx": "#001659", "text": "Grand'a'n dank'o'n pro la publik'ig'o en MONATO de la rimark'ind'a artikol'o de Anatol'i Ionesov pri Samarkando. La artikol'o tre inspir'plen'e rakont'as pri c\u0302iu'j tut'mond'e kon'at'a'j bel'eg'a'j monument'o'j de Samarkando. Tre pitoresk'a'j est'as la fot'o'j."}, {"text_idx": "#001660", "text": "Fin'ig\u0302'is 13-jar'a disput'o inter Nig\u0302erio kaj Kamerun'o pri la naft'o-ric\u0302'a du'on'insul'o Bakassi. Nig\u0302erio konsent'is trans'don'i la teritori'o'n al Kamerun'o, post kiam la last'a el 3000 nig\u0302eriaj soldat'o'j est'as hejm'e'n're'ven'int'a."}, {"text_idx": "#001661", "text": "Jam en 1994 proces'is Kamerun'o kontrau\u0306 Nig\u0302erio c\u0302e la inter'naci'a kort'um'o en Hag'o, kiu fin'e verdikt'is favor'e al Kamerun'o, sed Nig\u0302erio ne akcept'is la decid'o'n por protekt'i la interes'o'j'n de nig\u0302eri'an'o'j log\u0302'ant'a'j sur la du'on'insul'o."}, {"text_idx": "#001662", "text": "Tamen en juni'o c\u0302i-jar'e, prem'at'a i.a. de Unu'ig\u0302'int'a'j Naci'o'j, la nig\u0302eria prezid'ant'o Ol'us-egun Obasanjo akcept'is la decid'o'n de la kort'um'o. Rest'as al nig\u0302eri'an'o'j en la du'on'insul'o du jar'o'j por decid'i, c\u0302u trans'lok'ig\u0302'i al Nig\u0302erio, re'ten'i si'a'n s\u0302tat'an'ec'o'n kaj ne trans'lok'ig\u0302'i, au\u0306 far'ig\u0302'i civit'an'o'j de Kamerun'o. Plej'part'e la nig\u0302eri'an'o'j decid'is re'ven'i al si'a patr'uj'o, kie la reg'ist'ar'o dispon'ig'os al ili apart'a'n teritori'o'n."}, {"text_idx": "#001663", "text": "Nig\u0302eri'an'o'j ne facil'e forges'os la afer'o'n, apart'e tiu'j dev'ig'at'a'j pro la inter'konsent'o ced'i si'a'j'n hav'aj\u0302'o'j'n al Kamerun'o. Franci'o jam anonc'is si'a'n dezir'o'n komenc'i naft'o-esplor'ad'o'n en la du'on'insul'o. Nun'temp'e Kamerun'o import'as naft'o'n, dum 90 % de la nig\u0302eriaj s\u0302tat'a'j en'spez'o'j de'ven'as de naft'o."}, {"text_idx": "#001664", "text": "Tra infan'a'j okul'o'j: memor'o'j pri la event'o'j de '56"}, {"text_idx": "#001665", "text": "En 2006 oni fest'as la du'on'jar'cent'a'n jubile'o'n de la t.n. event'o'j de '56. La revoluci'o'n de la hungar'o'j kontrau\u0306 la al'trud'it'a komun'ist'a-sovetia vid- kaj viv-manier'o oni nom'as en Hungari'o simpl'e \u201ekvin'dek ses\u201d. Tamen dum pli ol 30 jar'o'j la popol'lev'ig\u0302'o'n oni dev'is nom'i oficial'e kontrau\u0306'revoluci'o au\u0306, iom neu\u0306tral'e, sed kun mal'aprob'ig'a akcent'o, \u201ela event'o'j de '56\u201d. Ordinar'a'j hom'o'j c\u0302iam dir'is \u201erevoluci'o\u201d au\u0306, mal'long'e, \u201ekvin'dek ses\u201d."}, {"text_idx": "#001666", "text": "En 1956, kiam okaz'is la revoluci'o (inter la 23a de oktobr'o kaj la 4a de novembr'o), mi est'is sep'jar'a infan'o, kiu vizit'ad'is la du'a'n klas'o'n de baz'lern'ej'o. Mi est'is sen'konsci'a au\u0306 du'on'konsci'a kun'vid'ant'o, kaj iom ankau\u0306 part'o'pren'ant'o, de event'o'j, kiu'j sku'is la fundament'o'j'n de la rug\u0302'a diktatur'o kaj kontribu'is al g\u0302i'a post'a fal'o."}, {"text_idx": "#001667", "text": "La 24an mi ir'is, kiel kutim'e, en la lern'ej'o'n. El radi'o'aparat'o'j au\u0306d'ig\u0302'is inform'o'j, au\u0306skult'at'a'j de ne'kutim'e mult'a'j hom'o'j, kvankam oficial'a'j'n komunik'o'j'n oni ja g\u0302eneral'e ne tro fid'is kaj atent'is. Kelk'a'j'n dom'o'j'n for de ni'a famili'a dom'o, knab'o iom pli jun'a ol mi ek'star'is en la kadr'o de mal'ferm'it'a fenestr'o kaj kri'is al ni, infan'o'j preter'pas'ant'a'j: \u201eEksplod'is la revoluci'o!\u201d Revoluci'o? Kio est'as revoluci'o? Tiu'j vort'o'j ne mult'e dir'is al mi. Sed en la lern'ej'o mi ek'sci'is pli pro tio, ke ne c\u0302io okaz'is kiel kutim'e. C\u0302iu'tag'e ni dev'is grup'ig\u0302'i lau\u0306 klas'o'j en la kort'o: tiel nom'at'a pionir'o kun rug\u0302'a kol'tuk'o ek'star'is c\u0302e la lern'ej'o-pord'o kaj tre fals'e ek'kant'is i'a'n pionir'a'n kant'o'n himn'ec'a'n. Ni dev'is kun'kant'i, kaj dum'e apud mi oni mal'rapid'e his'is i'a'n flag'o'n, mi ne plu memor'as, c\u0302u hungar'a'n au\u0306 rug\u0302'a'n. Tiu'tag'e la ceremoni'o ne okaz'is."}, {"text_idx": "#001668", "text": "La instru'hor'o'j komenc'ig\u0302'is mal'fru'e. Kelk'a'j lern'ej'an'o'j for'rest'is, kaj la instru'ist'o'j kur'ad'is ekscit'it'e en la koridor'o'j. La direktor'o mal'aper'is. Kelk'a'j'n tag'o'j'n ni dev'is rest'i hejm'e: oni ne sci'is, g\u0302is kiam. Simil'a'n konfuz'o'n mi vid'is la 1an de maj'o 1955, kiam kun mi'a patr'o mi ir'is por la fest'a defil'o de la \u201elabor'ist'ar'o\u201d de la urb'o. Mi'a patr'o halt'is, por babil'i kun kon'at'o, kaj mi pro enu'o iom antau\u0306'e'n'ir'is. C\u0302e la angul'o de la meti'ist'a fak'lern'ej'o mi ek'vid'is grand'a'n portret'a'n port'o'tabul'o'n de Ma\u0301tya\u0301s Ra\u0301kosi [matjas\u0302 ra\u0301kos\u0302i], ni'a c\u0302ef'komun'ist'o, diagonal'e pri'fek'it'a'n. La hom'o'j, kas\u0302'e rigard'ant'e, preter'ir'ad'is g\u0302i'n, kelk'a'j terur'it'e, kelk'a'j kun apenau\u0306 re'ten'ebl'a rid'eksplod'o."}, {"text_idx": "#001669", "text": "Oni ne kurag\u0302'is decid'i, c\u0302u vok'i polic'an'o'n (kaj ebl'e pren'i sur si'n la tortur'o'n de pri'demand'ad'o kaj eventual'a'n respond'ec'o'n), las'i g\u0302i'n por tut'popol'a pri'mok'ad'o au\u0306 iel mal'aper'ig'i g\u0302i'n. Tia'n respond'ec'o'n neni'u kurag\u0302'is (au\u0306 em'is) pren'i sur si'n. Fin'e hazard'e preter'promen'ant'a'j polic'an'o'j trov'is g\u0302i'n kaj dev'is decid'i, c\u0302u for'vis\u0302'i la ekskrement'o'n de sur la tut'popol'e ador'at'a vizag\u0302'o (kun la dang\u0302er'o dis's\u0302mir'i g\u0302i'n tut'e) au\u0306 mal'aper'ig'i g\u0302i'n, re'kon'ant'e tia'manier'e la sen'pov'o'n de la pov'o. La dis'volv'ig\u0302'o'n mi ne c\u0302e'est'is, c\u0302ar mi'a patr'o terur'it'e for'tren'is mi'n kaj, lukt'ant'e kontrau\u0306 rid'ad'o, mal'permes'is plu'a'j'n demand'o'j'n."}, {"text_idx": "#001670", "text": "Do io s\u0302veb'is en la aer'o en 1956 kaj iom antau\u0306'e, kio'n ankau\u0306 ni, infan'o'j, iel percept'is. Ni vid'is hom'grup'o'j'n, vigl'e parol'ant'a'j'n; ankau\u0306 s\u0302arg\u0302'au\u0306t'o'j'n plen'a'j'n de labor'vest'it'a'j fabrik-labor'ist'o'j, port'ant'a'j foj'foj'e fusil'o'j'n kaj entuziasm'e kant'ant'a'j, kun hungar'a tri'kolor'o fiks'it'a al la kajut'o. La rug\u0302'a'j flag'o'j tut'e mal'aper'is: vid'ebl'is c\u0302ie la hungar'a'j. Sur mur'o'j aper'is kalk'e pentr'it'a'j sur'skrib'o'j: \u201eViv'u la hungar'a patr'uj'o, hejm'e'n c\u0302iu rus'o!\u201d Kontrau\u0306 forint'o ebl'is ac\u0302et'i plast'a'n insign'o'n kun la histori'a s\u0302tat'blazon'o; kontrau\u0306 du, ankau\u0306 metal'a'n. C\u0302i tiu blazon'o, kun la du'obl'a apostol'a kruc'o de reg\u0302'o Sankt'a Stefano kaj supr'e li'a kron'o, est'is fru'e rigor'e mal'permes'at'a."}, {"text_idx": "#001671", "text": "Sur la insul'o Rado\u0301, inter la du branc\u0302'o'j de la river'o Ra\u0301ba, instal'is si'n sovetia tank'o. Du mal'jun'ul'in'o'j preter'ir'is el la proksim'a karmel'an'a preg\u0302'ej'o, kiam aper'is strat'pur'ig'ist'o kaj, kiel post'e mi ek'sci'is, iam'a milit'kapt'it'o en Sovetio, kiu j\u0302et'is rus'lingv'a'j'n blasfem'o'j'n kaj minac'is pugn'e al la soldat'o'j. Unu el ili sen'vort'e mal'aper'is en la milit'il'o, kaj mi rimark'is nur, ke la kanon'tub'o kaj la mitral'o mal'rapid'e, sed tre minac'e direkt'ig\u0302'as al ni kaj sekv'as la spit'em'e plu sakr'ant'a'n, mal'rapid'e for'ir'ant'a'n strat'pur'ig'ist'o'n. Kaj neniam mi vid'is tiel kur'eg'i mal'jun'ul'in'o'j'n."}, {"text_idx": "#001672", "text": "Mi'a patr'o, milit'hard'it'a hom'o, nur koment'is: \u201eLa afer'o ne tiom brul'as.\u201d Tamen rest'is en mi demand'o'j, al kiu'j mi ne ricev'is respond'o'j'n. Sed nur unu'foj'e mi'a patr'o permes'is al si far'i ia'spec'a'n klar'ig'o'n. Ni halt'is antau\u0306 impon'a konstru'aj\u0302'o kun fortik'a'j krad'o'j sur c\u0302iu'j fenestr'o'j, kaj li flustr'e dir'is al mi, ke tiu est'as la sid'ej'o de A\u0301VH (S\u0302tat'defend'a Ofic'ej'o, fakt'e tortur'ej'o por ali'pens'ant'o'j). Je mi'a pet'o pri pli'klar'ig'o li don'is al mi du sonor'a'j'n vang'o'frap'o'j'n."}, {"text_idx": "#001673", "text": "En strat'o paralel'a al la ni'a log\u0302'is 18-jar'a knab'in'o. Iu'n tag'o'n oni hejm'e'n'vetur'ig'is s\u0302i'n bandag\u0302'it'a sur la dekstr'a femur'o. Lau\u0306'dir'e s\u0302i grimp'is sur la urb'o'dom'o'n por for'ig'i la grand'a'n rug\u0302'a'n stel'o'n, fiks'it'a'n antau\u0306 la plur'jar'cent'a s\u0302ton'a blazon'o de la urb'o. S\u0302i jam sukces'is, kiam iu el la najbar'a konstru'aj\u0302'o paf'is en s\u0302i'a'n femur'o'n. Post s\u0302i'a liber'ig\u0302'o el la prizon'o mi vid'ad'is s\u0302i'n mult'a'j'n jar'o'j'n en profund'a deprim'o. Oni dir'is, ke s\u0302i de'long'e ne trov'as labor'lok'o'n. Pri ties kial'o mi konsci'ig\u0302'is nur post'e."}, {"text_idx": "#001674", "text": "La urb'o Gyo\u030br [djoor], kie mi log\u0302'is, situ'as en la nord'okcident'a part'o de Hungari'o, g\u0302ust'e mez'voj'e inter Vieno kaj Budapes\u0302to en strategi'e grav'a nod'o de voj'o'j, fer'voj'o'j kaj river'o'j. Tiu'temp'e tiu c\u0302i region'a centr'o hav'is c\u0302irkau\u0306 70 000 log\u0302'ant'o'j'n kaj mult'a'j'n fabrik'o'j'n. Pro g\u0302i'a grav'ec'o g\u0302i'n rapid'e invad'is sovetiaj trup'o'j. En la novembr'a'j tag'o'j post la mal'venk'o de la revoluci'o long'a'j kolon'o'j de tank'o'j, kanon'o'j, kiras'vetur'il'o'j kaj trup'port'il'o'j pas'is sen'fin'e tra la c\u0302ef'strat'o de la urb'o direkt'e al Vieno. Lau\u0306'dir'e ili re'turn'ig\u0302'is ekster la urb'o, por minac'e-defi'e re'e tra'vetur'i la urb'o'n."}, {"text_idx": "#001675", "text": "Iu'n novembr'a'n tag'o'n, kiam la instru'ad'o komenc'is de'nov'e normal'e funkci'i, mi ir'is kun du kamarad'o'j al la lern'ej'o. Ni hav'is temp'o'n, do ni ir'is al la apud'a strat'o por al'gap'i la milit'a'n defil'ad'o'n. Ja ne'c\u0302iu'tag'a vid'aj\u0302'o: knar'ant'a'j rau\u0306p'vetur'il'o'j, long- kaj mal'long-tub'a'j kanon'o'j, mas\u0302in'paf'il'o'j, mal'fid'em'e c\u0302irkau\u0306'gvat'ant'a'j soldat'o'j kun paf'pret'a'j mitral'et'o'j \u2013 ceter'e la bru'o de la long'e serpent'um'ant'a milit'monstr'o inter la pac'e afabl'a'j barok'a'j log\u0302'dom'o'j kaj la kvin divers'religi'a'j preg\u0302'ej'o'j de la strat'o Kossuth [kos\u0302ut]. Ni au\u0306d'is i'o'n kaj tio'n pri teler'min'o'j c\u0302e la land'lim'o kontrau\u0306 la invad'ant'a'j sovetiaj trup'o'j; ni au\u0306d'is krom'e pri budapes\u0302taj jun'ul'o'j, kiu'j j\u0302et'is grenad'o'j'n kaj benzin'botel'o'j'n kontrau\u0306 la tank'o'j'n. Tio don'is ide'o'n. Ek do al ag'o! En la najbar'a dom'o log\u0302'is cigan'a famili'o, kies infan'o'j oft'e mang\u0302'is el lad'teler'o'j kus\u0302'ant'a'j sur'sojl'e de la dom'o. Kaj ni s\u0302tel'is la alumini'a'n trink'uj'o'n por kok'in'o'j de mi'a av'in'o."}, {"text_idx": "#001676", "text": "Tiel teler'min'o'j'n ni hav'is: neces'is ili'n nur instal'i (au\u0306 c\u0302u j\u0302et'i?). Mem'evident'e ni hav'is nek praktik'o'n, nek sci'o'n, nur svag'a'n imag'o'n. Ni kas\u0302'is ni'n mal'antau\u0306 la angul'o de la pastr'o'dom'o, kaj en oportun'a moment'o ni j\u0302et'is unu el la teler'o'j en la mez'o'n de la kolon'o antau\u0306 tank'o'n. La s\u0302tal'rau\u0306p'aj\u0302'o abrupt'e brems'is, halt'is kaj radiofon'e oni halt'ig'is ankau\u0306 la tut'a'n kolon'o'n. Ni'a g\u0302oj'o pro la sukces'int'a \u201elud'o\u201d est'is sen'lim'a. La soldat'o'j sub la klap'kovr'il'o'j de la tank'o'j kaj kiras'vetur'il'o'j ten'is pret'a'j si'a'j'n mitral'o'j'n. Strec\u0302'o pend'is en la aer'o, kaj au\u0306d'ig\u0302'is la fort'a anhel'ad'o de la dizel'motor'o'j."}, {"text_idx": "#001677", "text": "El tank'o el'salt'is ul'o kun s\u0302irm'kask'o, kiu etend'is mal'dik'a'n teleskop'a'n baston'o'n, si'n'gard'e proksim'ig\u0302'is al la \u201emin'o\u201d, tus\u0302'is, pus\u0302'is, kaj, konvink'ig\u0302'int'e pri la bluf'o, koler'e j\u0302et'is g\u0302i'n for de la voj'o. Ni iom atend'is, re'pren'is la teler'o'n kaj ripet'is la \u201emilit'a'n operaci'o'n\u201d. G\u0302is la ok'a hor'o, la komenc'o de la instru'ad'o, ni almenau\u0306 kvin'foj'e halt'ig'is per ni'a'j \u201emin'o'j\u201d la milit'mas\u0302in'ar'o'n de la Rug\u0302'a Arme'o. Pri ebl'a'j sekv'o'j de la lud'o ni konsci'ig\u0302'is nur post'e."}, {"text_idx": "#001678", "text": "La lud'o tamen ne est'is nur'a lud'o. Per ni'a infan'a instinkt'o ni percept'is i'o'n majest'a'n, tamen sen'form'a'n; ni sent'is svag'e, ke hom'o'j kvazau\u0306 el'ir'as en la sun'bril'o'n post long'a vag'ad'o en mal'lum'a'j kavern'o'j, ke kvazau\u0306 post long'a prem'o ili nun liber'e spir'as. La dolc\u0302'a amar'o de tiu'j oktobr'a'j-novembr'a'j tag'o'j far'ig\u0302'is por etern'e ne'el's\u0302ir'ebl'a part'o de mi'a person'ec'o kaj tiu de plur'milion'o'j da hungar'o'j."}, {"text_idx": "#001679", "text": "Post la event'o'j ni decid'is kun mi'a pli ag\u0302'a frat'o pet'i font'o'plum'o'n de rus'a'j soldat'o'j, kiu'j oni'dir'e volont'e don'ad'is tia'j'n al infan'o'j. C\u0302e apud-danub'a kazern'o, post reciprok'a kurag\u0302'ig'o, ni salut'is la gard'o'star'ant'a'n soldat'o'n per lau\u0306t'a \u201edrastutji\u201d (mis'prononc'it'a \u201esalut'o'n\u201d), kaj mi'a frat'o pet'is li'n per si'a magr'a vort'o'stok'o akir'it'a en la lern'ej'o: \u201eTovaris\u0302, da'j karanda\u0301s\u0302!\u201d (\u201eKamarad'o, don'u krajon'o'n!\u201d). La vort'o'n \u201efont'o'plum'o\u201d li ne kon'is. Tiu afabl'e re'salut'is ni'n, i'o'n dir'is al si'a kun'ul'o en la pord'ist'ej'o, kaj oni don'is al ni du verd'a'j'n krajon'o'j'n. Ni iom sen'iluzi'ig\u0302'is, sed ek'kompren'is, ke rus'o'j mem est'as afabl'a'j kaj tut'e ne terur'a'j hom'o'j."}, {"text_idx": "#001680", "text": "Reg'is h\u0302aos'o dum du tag'o'j en au\u0306gust'o c\u0302e brit'a'j flug'haven'o'j, kiam la reg'ist'ar'o anonc'is, ke kapt'it'a'j est'as 23 hom'o'j \u2013 c\u0302iu'j est'is brit'a'j islam'an'o'j \u2013 kiu'j lau\u0306'akuz'e komplot'is sam'temp'e eksplod'ig'i g\u0302is 12 aviad'il'o'j'n sur'voj'e inter Briti'o kaj Uson'o."}, {"text_idx": "#001681", "text": "Lau\u0306 la brit'a ministr'o pri intern'a'j afer'o'j, John Reid [g\u0302on rid], la teror'ist'o'j est'is preskau\u0306 pret'a'j lanc\u0302'i si'a'j'n atak'o'j'n, uz'ant'e kemi'aj\u0302'o'j'n en likv'a au\u0306 pulvor'a form'o, kiu'j'n ili unu'op'e en'aviad'il'ig'us kaj dum'flug'e kun'miks'us por kre'i eksplod'aj\u0302'o'n."}, {"text_idx": "#001684", "text": "Jen la fakt'o'j. Ne'klar'a est'as la fon'o \u2013 tiom ne'klar'a, efektiv'e, ke mult'a'j brit'o'j ek'dub'is pri la ekzist'o de la komplot'o. Tuj cirkul'is fam'o'j, ke la reg'ist'ar'o \u201einvent'is\u201d la kriz'o'n, por montr'i si'n aktiv'a kontrau\u0306 teror'ism'o kaj por mut'ig'i kresk'ant'a'n kritik'o'n kontrau\u0306 si'a'j milit'ist'a'j inter'ven'o'j en Afgani'o kaj Irako kaj kontrau\u0306 si'a silent'o dum la konflikt'o inter Israelo kaj Libano."}, {"text_idx": "#001685", "text": "Brit'o'j amar'e memor'as la 11an de septembr'o 2001, ne nur pro la atenc'o kontrau\u0306 la turp'ar'o en Nov'jork'o, sed ankau\u0306 pro sam'tag'a ret'mesag\u0302'o, en kiu reg'ist'ar'a'j konsil'ant'o'j vol'is kapt'i la okaz'o'n \u201een'ter'ig'i mal'bon'a'n nov'aj\u0302'o'n\u201d \u2013 ali'vort'e, publik'ig'i mal'favor'a'j'n statistik'o'j'n, esperant'e, ke neni'u ili'n atent'os. Pro tiu c\u0302i \u2013 kaj simil'a'j incident'o'j \u2013 la reg'ist'ar'o ne est'as fid'at'a. Se ministr'o i'o'n anonc'as, la publik'o em'as mal'e kred'i \u2013 kaj apart'e kaz'e de la last'a komplot'o pro mank'o de specif'a'j pruv'o'j."}, {"text_idx": "#001686", "text": "Lev'ig\u0302'as plur'a'j, ankorau\u0306 ne kontent'ig'e respond'it'a'j demand'o'j. La reg'ist'ar'o pretend'is, ke g\u0302i gvat'as dum pli ol unu jar'o la akuz'it'o'j'n kaj jam posed'as detal'o'j'n pri la komplot'o. Se jes, kial ne simpl'e arest'i ili'n sen panik'i dek'mil'o'j'n da hom'o'j c\u0302e flug'haven'o'j? Krom'e, se g\u0302i est'is inform'it'a pri la detal'o'j, kial ne trankvil'e anonc'i, ke pro sekur'ec'o ne plu est'os permes'at'e en'aviad'il'ig'i botel'o'j'n kaj simil'a'j'n uj'o'j'n? Kaj, pri la komplot'o mem, plur'a'j spert'ul'o'j opini'is, ke, sen laboratori'o, est'us preskau\u0306 ne'ebl'e kun'miks'i en aviad'il'o la fatal'a'n kemi'aj\u0302'a'n koktel'o'n. De'nov'e: c\u0302u la reg'ist'ar'o tro'ig'is por prov'i re'gajn'i la simpati'o'n kaj sub'ten'o'n de cinik'a publik'o?"}, {"text_idx": "#001688", "text": "La tiel nom'at'a milit'o kontrau\u0306 teror'ism'o jam pere'ig'is ne'nombr'ebl'a'j'n viktim'o'j'n \u2013 kaj ne nur hom'a'j'n. En Briti'o, part'e pro la reg'ist'ar'a politik'o en Afgani'o kaj Irako, erod'ig\u0302'as jar'o'j da pen'a labor'o por star'ig'i harmoni'a'j'n rilat'o'j'n inter etn'a'j kaj religi'a'j mal'pli'mult'o'j, inkluziv'e de islam'an'o'j, kaj la indig\u0302en'a'j brit'a'j popol'o'j. La reg'ist'ar'o, sol'a inter estr'o'j de la divers'a'j en'land'a'j komun'um'o'j, soci'olog'o'j, kler'ul'o'j kaj ec\u0302 ordinar'a'j hom'o'j, rifuz'as agnosk'i lig'o'n inter si'a katastrof'a ekster'land'a politik'o kaj, ekzempl'e, la kresk'ant'a em'o inter kelk'a'j jun'a'j brit'a'j islam'an'o'j au\u0306skult'i la siren'a'j'n voc\u0302'o'j'n de ja mal'mult'a'j, tamen influ'a'j, fanatik'a'j pastr'o'j kaj ek'milit'i kontrau\u0306 okcident'a'j valor'o'j kaj soci'o'j."}, {"text_idx": "#001689", "text": "Sed la c\u0302ef'a viktim'o est'as la demokrati'o \u2013 kaj tiu'senc'e la tiel nom'at'a milit'o kontrau\u0306 teror'ism'o, malgrau\u0306 la naiv'a'j el'dir'o'j de Bush kaj Blair, jam est'as afer'o perd'it'a. Brit'a'j politik'ist'o'j, c\u0302iam cel'ant'a'j lim'ig'i nom'e de sekur'ec'o hom'a'j'n rajt'o'j'n (insist'ant'e, ekzempl'e, ke brit'o'j propr'a'kost'e port'u ident'ig'il'o'j'n, kiu'j neniel est'us help'int'a'j ident'ig'i la jam ident'ig'it'a'j'n akuz'it'o'j'n; ke arest'it'o'j est'u pli long'e en'karcer'ig'it'a'j, antau\u0306 ol aper'i antau\u0306 jug\u0302'ist'o; ke reg'ist'ar'a'j instanc'o'j kolekt'u kaj re'ten'u c\u0302iam pli da inform'o'j pri person'a'j cirkonstanc'o'j, inkluziv'e de financ'a'j kaj famili'a'j)."}, {"text_idx": "#001690", "text": "Demokrati'o, en kiu reg'ant'o'j kaj reg'at'o'j ne plu fid'as unu la ali'a'n, est'as nur lau\u0306'nom'a, apenau\u0306 lau\u0306'fakt'a demokrati'o. Kaj la h\u0302aos'a'j scen'o'j c\u0302e brit'a'j flug'haven'o'j en au\u0306gust'o nur pli'fort'ig'as la impres'o'n pri kriz'ig\u0302'ant'a demokrati'o."}, {"text_idx": "#001691", "text": "Mi log\u0302'as en mal'grand'a kamp'ar'a urb'o en la mez'o de Irlando. Antau\u0306 mal'mult'e da jar'o'j la tie'a etos'o est'is vilag\u0302'ec'a. La urb'et'o situ'as for de voj'o'j, kiu'j konduk'as al la popular'a'j turism'a'j region'o'j, kaj do est'is mal'oft'e vizit'at'a de ekster'land'an'o'j. La pli'mult'o de la jun'ul'ar'o ne rest'is en la urb'o post la stud'ad'o: preskau\u0306 c\u0302iu, kiu hav'is iom da ambici'o, el'migr'is al pli promes'plen'a'j land'o'j. Ankau\u0306 mi'a'j tri fil'o'j dev'is serc\u0302'i nov'a'n viv'o'n en fremd'a'j land'o'j."}, {"text_idx": "#001692", "text": "Tamen, post la prosper'o, kiu sekv'is la al'ig\u0302'o'n de Irlando al la Eu\u0306rop'a Komun'um'o (nun Uni'o), c\u0302io trans'form'ig\u0302'is. Anstatau\u0306 amas'a el'migr'ad'o, Irlando ig\u0302'as fokus'o de en'migr'ad'o. Mil'o'j da hom'o'j el land'o'j, kiu'j sufer'is de alt'a sen'labor'ec'o, al'ven'is por tie labor'i. La pli'mult'o ven'is de Pollando, sed en ni'a urb'o plej mult'nombr'a'j est'as litovoj kaj latv'o'j. Ankau\u0306 brazil'an'o'j en'migr'is por labor'i en la lok'a'j viand'pri'labor'ej'o'j. Mal'pli mult'nombr'a'j, tamen vid'ebl'a'j, est'as afrik'a'j en'migr'int'o'j."}, {"text_idx": "#001693", "text": "Tiu'j c\u0302i en'migr'int'a'j komun'um'o'j sufic\u0302'e grand'as por influ'i la soci'a'n kaj religi'a'n viv'o'n de tradici'a kaj konservativ'a soci'o. En la katolik'a preg\u0302'ej'o regul'e okaz'as mes'o en la pol'a lingv'o, dum en la presbiterian'a preg\u0302'ej'o c\u0302iu'semajn'e est'as di'serv'o en la portugal'a por la brazil'an'o'j. La afrik'an'o'j hav'as si'a'n propr'a'n di'serv'o'n en la forst'ist'o-klub'o."}, {"text_idx": "#001694", "text": "El'don'ig\u0302'as en Irlando ankau\u0306 j\u0302urnal'o'j en la pol'a kaj rus'a, kaj la en'migr'int'o'j hav'as si'a'j'n komun'um'a'j'n centr'o'j'n kaj rond'o'j'n. Do en land'o, kie antau\u0306 ne'long'e nur la angl'a kaj la irlanda est'is parol'at'a'j, kaj preskau\u0306 la sol'a'j fremd'a'j vizit'ant'o'j est'is irland-de'ven'a'j uson'an'o'j serc\u0302'ant'a'j famili'a'j'n radik'o'j'n, est'ig\u0302'is nov'a Babelo kaj mult'e pli bunt'a kaj interes'a soci'o. Kiom long'e dau\u0306r'os tiu c\u0302i situaci'o, ne klar'as, c\u0302ar kelk'a'j tim'as, ke la ven'ont'a en'las'o de Bulgario kaj Rumani'o en Eu\u0306rop'a'n Uni'o'n (EU) mal'ekvilibr'ig'os la labor-merkat'o'n. Tamen, g\u0302is nun, c\u0302iu civit'an'o de EU rajt'as log\u0302'i kaj labor'i sen permes'o en Irlando."}, {"text_idx": "#001695", "text": "Nun'temp'e en ni'a urb'et'o est'as tri vend'ej'o'j, kiu'j vend'as produkt'aj\u0302'o'j'n el orient-eu\u0306rop'a'j land'o'j, nom'e Lit'as (litova), Kaunas (litova) kaj Medvedj (latv'a-rus'a). C\u0302iu'j vend'as tip'a'j'n mang\u0302'aj\u0302'o'j'n kaj ali'a'j'n special'aj\u0302'o'j'n el la balt'a'j s\u0302tat'o'j kaj el Rusio, kaj lau\u0306's\u0302ajn'e est'as sufic\u0302'e da klient'o'j en c\u0302iu vend'ej'o."}, {"text_idx": "#001696", "text": "La plej vid'ebl'a en'migr'int'a grup'o est'as la litova. Kvankam s\u0302ajn'as, ke la pli'mult'o de la litovoj dev'as akcept'i modest'a'j'n kaj ne tre bon'e pag'at'a'j'n posten'o'j'n oft'e sub si'a'j kapabl'o'j kaj kler'ec'nivel'o, la en'migr'int'o'j konstat'as, ke ili pov'as per'labor'i mult'e pli, ol en si'a'j respektiv'a'j land'o'j. Ali'flank'e la viv'kost'o'j en Irlando est'as alt'eg'a'j kaj konstant'e pli'ig\u0302'as. Litova najbar'o, muzik'ist'o, labor'as kiel g\u0302arden'ist'o, kaj sukces'is post tri au\u0306 kvar jar'o'j s\u0302par'i sufic\u0302'e da mon'o por ac\u0302et'i kelk'a'j'n hektar'o'j'n en Litovio. Li'a'okaz'e ebl'e ne g\u0302ust'as pri'skrib'i li'n kiel en'migr'int'o'n, c\u0302ar post iom da temp'o li ver's\u0302ajn'e re'ir'os kun si'a famili'o al si'a land'o."}, {"text_idx": "#001697", "text": "Bedau\u0306r'ind'e, ne'proporci'e grand'a nombr'o da litovoj mort'as au\u0306 est'as vund'it'a'j en au\u0306tomobil'a'j akcident'o'j. S\u0302ajn'e ili ne facil'e al'kutim'ig\u0302'as al la mal'dekstr'a'flank'a stir'ad'o au\u0306 al la mult'a'j mal'larg\u0302'a'j kaj oft'e dang\u0302er'a'j kamp'ar'a'j s\u0302ose'o'j en Irlando, kie oni ne pov'as rapid'e vetur'i sen risk'i la viv'o'n. Krom'e tro da hom'o'j (kaj en- kaj ekster-land'an'o'j) s\u0302ofor'as post drink'ad'o. Irlanda ministr'o antau\u0306 ne'long'e dir'is: \u201eNi ne vol'as re'send'i pli da litovoj en c\u0302erk'o'j al ili'a land'o.\u201d Kompren'ebl'e ne nur litovoj mort'as pro la preskau\u0306 c\u0302iu'tag'a'j akcident'o'j."}, {"text_idx": "#001698", "text": "Migr'ad'o el Litovio kaj el ali'a'j land'o'j al la okcident-eu\u0306rop'a insul'ar'o ne est'as tut'e nov'a. Antau\u0306 kelk'a'j jar'o'j mi est'is invit'it'a de ge'amik'o'j en najbar'a Skot'land'o part'o'pren'i kun'ven'o'n en la industri'a urb'o Motherwell [ma\u0301deru\u0306el] iom sud'e de Glasgovo. Tem'is pri event'o por memor'i la kontribu'aj\u0302'o'j'n de en'migr'int'o'j help'e al la industri'a dis'volv'o de la region'o. Inter la du mond'o'milit'o'j, la ekonomi'o de Motherwell kaj ties c\u0302irkau\u0306'aj\u0302'o est'as baz'it'a sur fand'ej'o'j kaj karb'o'min'ej'o'j."}, {"text_idx": "#001699", "text": "Dum tiam'a temp'o de mal'favor'a konjunktur'o la dung'ant'o'j ne vol'is pag'i viv'ten'ant'a'j'n salajr'o'j'n al skot'a'j labor'ist'o'j. Do ili rekrut'ig'is el Litovio c\u0302ef'e agrikultur'a'j'n labor'ist'o'j'n sen spert'o'j pri pez'a industri'o. Mult'a'j ven'is al Motherwell, kie ili sufer'is pro mal'san'ig'a'j labor'kondic\u0302'o'j, ne'sufic\u0302'a mon'o kaj diskriminaci'o flank'e de skot'a'j labor'ist'o'j, kiu'j sent'is rankor'o'n kontrau\u0306 hom'o'j pret'a'j akcept'i salajr'o'j'n, kiu'j'n ili konsider'as ne'ind'a'j. Por iom evit'i la diskriminaci'o'n, kelk'a'j litovoj pren'is pli skot'simil'a'j'n nom'o'j'n kaj efektiv'e integr'ig\u0302'is en pli vast'a'n skot'a'n komun'um'o'n. Almenau\u0306 unu dom'o en Motherwell ankorau\u0306 port'as litov'an nom'o'n."}, {"text_idx": "#001700", "text": "La litovoj ne est'is la sol'a'j en'migr'ant'o'j en Skot'land'o'n en tiu c\u0302i period'o. Sekv'is al'ven'int'o'j el Irlando, Italio kaj ali'a'j ec\u0302 pli mal'ric\u0302'a'j land'o'j. La plej evident'a post'sign'o de la inter'milit'a en'migr'ad'o est'as urb'a ekspozici'ej'o, memor'ig'a park'o kaj katolik'a inform'centr'o fond'it'a de irlanda katolik'a pastr'o. C\u0302irkau\u0306 la park'o est'as et'a'j sankt'ej'o'j au\u0306 grot'o'j por c\u0302iu en'migr'int'a komun'um'o: litova, pol'a, irlanda ktp \u2013 c\u0302iu'j port'ant'a'j sur'skrib'o'j'n en la koncern'a lingv'o. La pol'a sankt'ej'o inkluziv'as monument'o'n al la viktim'o'j de nazi'ism'o. En la inform'centr'o oni pov'as spekt'i film'o'n pri rilat'a'j tem'o'j."}, {"text_idx": "#001701", "text": "Oni esper'as, ke la spert'o de la litovoj kaj ali'a'j en'migr'int'o'j kaj \u201egast'labor'ist'o'j\u201d en hodiau\u0306'a Irlando est'os pli kontent'ig'a kaj mal'pli pen'ig'a, ol tiu de la famili'o'j, kiu'j log\u0302'is en Skot'land'o dum tiu c\u0302i mal'g\u0302oj'a period'o. C\u0302iu'okaz'e s\u0302ajn'as, ke la grand'a'j demografi'a'j s\u0302ang\u0302'o'j en Eu\u0306rop'o kaj en la ceter'a mond'o dau\u0306r'os kaj kresk'os."}, {"text_idx": "#001702", "text": "Dum la terur'a'j bombard'o'j de Libano far'e de la israela arme'o mi oft'e re'memor'is la pri'skrib'o'n de la vizit'o de Husejn Al-Amily al li'a nask'ig\u0302-vilag\u0302'o At-Tajba (MONATO 2006/7, p. 8), kiu mem sufer'is ili'n kun tragik'a'j rezult'o'j lau\u0306 gazet'ar'a'j raport'o'j. Li'a'j vort'o'j bild'ig'is pejzag\u0302'o'n tre simil'a'n al tiu de mi'a region'o, kaj li'a kontribu'o sent'ig'is mi'n ec\u0302 pli proksim'a al la viktim'o'j."}, {"text_idx": "#001703", "text": "Post 1990 ankau\u0306 en Albanio oni mult'e konstru'is, ekzempl'e dom'o'j'n, butik'o'j'n, restoraci'o'j'n, tamen sen'permes'e kaj mal'konform'e al la regul'ig'a plan'o de la koncern'a'j log\u0302'lok'o'j."}, {"text_idx": "#001704", "text": "Kiam la s\u0302tat'o pli'fort'ig\u0302'is, g\u0302i komenc'is detru'i c\u0302iu'j'n ne'permes'it'a'j'n konstru'aj\u0302'o'j'n. Sed, c\u0302ar mal'abund'as rimed'o'j por for'ig'i la ruin'o'j'n kaj c\u0302io'n post'e ord'ig'i, dum abund'as konstru'aj\u0302'o'j tia'j, rest'as dum jar'o'j du'on'detru'it'a'j log\u0302'ej'o'j, kiu'j mal'bel'ig'as la c\u0302irkau\u0306'aj\u0302'o'n kaj ec\u0302 en'dang\u0302er'ig'as la viv'o'n."}, {"text_idx": "#001705", "text": "Leter'o'j de leg'ant'o'j kutim'e est'as spic'aj\u0302'o en gazet'o, c\u0302ar \u2013 kontrast'e al au\u0306tor'o'j \u2013 leg'ant'o'j verk'ant'e tekst'o'j'n ne dev'as tiom atent'i regul'o'j'n de objektiv'ec'o. Ili pov'as el'dir'i si'a'n tut'e person'a'n opini'o'n, kritik'o'n, ec\u0302 mok'o'n. Kompren'ebl'e ankau\u0306 por tiu'j tekst'o'j valid'as la j\u0302urnal'ism'a princip'o, ke oni ne rajt'as kalumni'i nek ofend'i ali'a'j'n person'o'j'n kaj instituci'o'j'n, sed leg'ant'o'j rajt'as polemik'i, kio'n au\u0306tor'o'j kaj redakt'ant'o'j pov'as nur en komentari'o'j, kaj ec\u0302 tio'n nur moder'e. Tia liber'ec'o tamen jen kaj jen pov'as for'log'i iu'j'n al du'on'ver'o'j au\u0306 ec\u0302 mensog'o'j, kaj se ili vol'as est'i apart'e ruz'a'j, ili kas\u0302'as si'a'n nom'o'n per pseu\u0306donim'o, tiel ke neni'u pov'as sci'i, kiu fi'ul'o ver'e skrib'is la koncern'a'n leter'o'n."}, {"text_idx": "#001706", "text": "Bon's\u0302anc'e tio ne okaz'as oft'e c\u0302e ni'a revu'o, sed kiam antau\u0306 kelk'a temp'o al'ven'is leter'o, pri kiu ni dub'is, kaj ne pov'is konstat'i, kiu ver'e est'as la au\u0306tor'o, ni pri'diskut'is en la redakt'a team'o la problem'o'n. Rezult'e ni en'konduk'is pli strikt'a'j'n regul'o'j'n por leter'o'j, tiel ke nun anonim'a'j au\u0306 fals'a'j leter'o'j absolut'e ne hav'as s\u0302anc'o'n. Honest'a skrib'ant'o ja ne tim'u, se li indik'as si'a'n komplet'a'n adres'o'n inkluziv'e de telefon-numer'o, tiel ke en okaz'o de bezon'o ni pov'as cert'ig'i per al'vok'o la ident'ec'o'n de verk'int'o. Ebl'e est'as ja nur koincid'o, sed frap'as, ke post la unu'a aper'ig'o de la nov'a'j regul'o'j en numer'o 8-9 al'ven'is mult'e pli da leter'o'j ol kutim'e (vid'u kiom ampleks'a c\u0302i-foj'e est'as la rubrik'o). Kiel ajn, dau\u0306r'e valid'as, ke ni g\u0302oj'as pri c\u0302iu leter'o, c\u0302ar g\u0302i montr'as, ke ni traf'is la interes'o'n de ni'a'j leg'ant'o'j, kiu'j re'ag'as al tekst'o'j aper'int'a'j. Krom'e leter'o'j est'as bon'a rimed'o por korekt'i eventual'a'j'n erar'o'j'n au\u0306 mis'prezent'o'j'n de au\u0306tor'o'j, kiu'j ja ankau\u0306 est'as nur hom'o'j erar'i'pov'a'j. Ceter'e, por tiu'j, kiu'j hav'as ret-al'ir'o'n, nun est'as apart'e facil'e send'i leter'o'n (kaj ankau\u0306 pli facil'e por ni, c\u0302ar ni ne dev'as kompost'i la tekst'o'n). Do dau\u0306r'e valid'as mi'a al'vok'o: skrib'u leter'o'j'n! Kaj ne hezit'u ne nur lau\u0306d'i, sed ankau\u0306 kritik'i (au\u0306 ec\u0302 insult'i) ni'n ..."}, {"text_idx": "#001707", "text": "Kiel gael'parol'ant'a region'o (Gaeltacht [gu\u0306ejltah\u0302t]) est'as agnosk'it'a en septembr'o kvartal'o en okcident'a Belfast'o. Neni'u ali'a nord'irland'a instanc'o krom la c\u0302ef'urb'a magistrat'o g\u0302is nun nom'um'is region'o'n tia."}, {"text_idx": "#001708", "text": "La termin'o Gaeltacht est'as uz'at'a en la Irlanda Respublik'o por region'o'j, kie la gael'a (irlanda) est'as parol'at'a de la pli'mult'o au\u0306 grand'a part'o de la popol'o. Lau\u0306'konstituci'e la gael'a est'as la unu'a oficial'a lingv'o de la Respublik'o, sed ne de Nord-Irlando."}, {"text_idx": "#001709", "text": "Sekv'e membr'o'j de la majoritat'a Demokrat'a Uni'ist'a Parti'o de Nord-Irlando protest'is kontrau\u0306 gael'parol'ant'a kvartal'o en Belfast'o. Lau\u0306 ili, iniciat'is la projekt'o'n Sin'n Fe\u0301in [s\u0302i'n fe'j'n], la respublik'ist'a parti'o, kiu cel'as unu'ig'i la irland'an insul'o'n kaj c\u0302es'ig'i brit'a'n reg'ad'o'n en Nord-Irlando."}, {"text_idx": "#001710", "text": "Defend'ant'o'j de la gael'parol'ant'a region'o atent'ig'is, ke en ali'a'j urb'o'j trov'ebl'as simil'e agnosk'it'a'j kvartal'o'j, ekzempl'e la tiel nom'at'a'j \u201ec\u0302in'a'j urb'o'j\u201d (angl'e: China Town)."}, {"text_idx": "#001711", "text": "En Nord-Irlando oni neniam pov'as neglekt'i politik'o'n. Mult'a'j nord'irland'an'o'j re'ag'as pli politik'e ol kultur'e al lingv'o-demand'o'j. La politik'o decid'as inter'ali'e pri muzik'o, danc'o, sport'o, folklor'o kaj precip'e religi'o. Tamen vid'ebl'as sign'o'j, ke tiu c\u0302i si'n'ten'o s\u0302ang\u0302'ig\u0302'as, ekzempl'e en ne'sekt'a'j lern'ej'o'j kaj en universitat'o'j."}, {"text_idx": "#001712", "text": "Ali'flank'e est'as raport'it'e last'a'temp'e pri gael'parol'ant'a skot'a inter's\u0302ang\u0302-student'o, kiu vizit'is Nord-Irlandon. Surpriz'ig\u0302'is la skot'in'o, ke la gael'a est'as rigard'at'a kiel lingv'o parol'at'a nur de katolik'o'j. Simil'e, nord'irland'an'o'j mir'is, ke ne'katolik'a'j skot'o'j parol'as la skot'a'n variant'o'n de la gael'a. En Skot'land'o la gael'a neniam est'as rigard'at'a kiel politik'a au\u0306 sekt'ism'a afer'o."}, {"text_idx": "#001713", "text": "Kaj kon'at'a est'as gael'a poet'o de nord'irland'a de'ven'o, kiu intenc'e verk'as ne en la irland'gael'a sed en la skot'a, c\u0302ar li ne vol'as est'i rigard'at'a kiel respublik'ist'o."}, {"text_idx": "#001714", "text": "Tamen vizit'ant'o'j al mult'a'j urb'o'j en Nord-Irlando rimark'os, ke la gael'a oft'e est'as pli au\u0306d'ebl'a kaj vid'ebl'a (ekzempl'e en vend'ej'o'j kaj negoc'o'j) en oficial'e angl'a'lingv'a'j distrikt'o'j, ol en Dublino kaj ali'a'j urb'o'j en la Respublik'o. Oni pov'as hav'i la impres'o'n, ke Belfast'o iom post iom ig\u0302'as pli irland'lingv'a ol la sud'a c\u0302ef'urb'o."}, {"text_idx": "#001715", "text": "S\u0302torm'e kritik'is la hungar'a opozici'o la kabinet'o'n pro ne'sufic\u0302'a re'ag'o okaz'e de fest'o'tag'a s\u0302torm'o en Budapes\u0302to. Mort'is kvar hom'o'j kaj vund'ig\u0302'is sen'nombr'a'j ali'a'j, kiam s\u0302torm'o fal'ig'is arb'o'j'n, flug'ig'is tegol'o'j'n kaj renvers'is boat'o'j'n dum la naci'a fest'o'tag'o en au\u0306gust'o honor'e al la land'o'fond'int'o Stefano La Sankt'a."}, {"text_idx": "#001716", "text": "Milion'o da hom'o'j sur'strat'ig\u0302'is por g\u0302u'i spektakl'o'j'n, amuz'a'j'n program'o'j'n kaj tag'o'fin'e piroteknik'aj\u0302'o'j'n. Jam c\u0302es'is la river'trafik'o sur Danub'o, por ke de sur la apud'a mont'o oni paf'u raket'o'j'n kaj ali'a'j'n art'fajr'aj\u0302'o'j'n por ne damag\u0302'i en la river'o'n."}, {"text_idx": "#001717", "text": "Post la komenc'o de la vesper'a spektakl'o ne'atend'it'e lum'ig'is la c\u0302iel'o'n ne nur raket'o'j sed ankau\u0306 fulm'o'j. Komenc'ig\u0302'is s\u0302torm'eg'o tiel fort'a, ke baldau\u0306 ond'rul'ig\u0302'is akv'o lau\u0306 la strat'o'j. Ne sufic\u0302'is la nombr'o de ambulanc'o'j, kaj raport'it'e est'as, ke last'foj'e dum la revoluci'o en 1956 plen'ig'is mal'san'ul'ej'o'j'n tiom da vund'it'o'j."}, {"text_idx": "#001718", "text": "La sekv'a'n tag'o'n Budapes\u0302to simil'is al sieg\u0302'it'a urb'o. Normal'a trafik'o ne pov'is funkci'i pro fal'int'a'j arb'o'j. S\u0302ajn'e mete'olog'o ret'e inform'is la respond'ec'ul'o'j'n, ke minac'as s\u0302torm'o, sed la mesag\u0302'o nur mal'fru'e, post la okaz'aj\u0302'o'j, est'is leg'it'a."}, {"text_idx": "#001719", "text": "Sav'ig\u0302'is kurag\u0302'a sloven'a j\u0302urnal'ist'o post preskau\u0306 du'monat'a en'karcer'ig'o en Sudano. Tom'o Kriz\u030cnar, arest'it'a en juli'o kaj kondamn'it'a al du'jar'a mal'liber'ig\u0302'o, hejm'e'n'ir'is komenc'e de septembr'o post diplomati'a'j inter'ven'o'j de Sloveni'o."}, {"text_idx": "#001720", "text": "Kriz\u030cnar est'as kon'at'a en Sloveni'o kiel j\u0302urnal'ist'o, kiu dum pli ol 20 jar'o'j batal'as por sav'i la au\u0306tokton'a'j'n ne'islam'a'j'n popol'o'j'n en Sudano. Li far'is plur'a'j'n ekspedici'o'j'n kaj film'is televid'a'j'n raport'aj\u0302'o'j'n. Li esplor'is la centr'a'n sudan'an mont'ar'o'n, kie antau\u0306 du'dek'o da jar'o'j viv'is du milion'o'j da Nub'a-nigr'ul'o'j, kon'at'a'j pro natur'a kaj ekologi'a viv'manier'o."}, {"text_idx": "#001721", "text": "En film'o far'it'a antau\u0306 ok jar'o'j Kriz\u030cnar montr'is, ke viv'as en la mont'ar'o nur kvar'on'o de la antau\u0306'a Nub'a-popol'o. La sudana islam'a s\u0302tat'o dau\u0306r'e ili'n atak'is, cel'ant'e dev'ig'i ne'islam'a'j'n nigr'ul'o'j'n islam'ig\u0302'i au\u0306 for'ir'i."}, {"text_idx": "#001722", "text": "Simil'a situaci'o dum la last'a'j jar'o'j okaz'as en la region'o Darfur. Kriz\u030cnar decid'is re'foj'e ir'i al Sudano kaj atest'i pri la genocid'o. Viz'o'n, sed ne rajt'o'n li ricev'is por ir'i al Darfur. Kiam li klopod'is kontrau\u0306'leg\u0302'e en'ir'i, sudanaj soldat'o'j arest'is li'n."}, {"text_idx": "#001723", "text": "La en'karcer'ig'it'o'n moral'e sub'ten'is la sloven'a s\u0302tat'prezid'ant'o Janez Drnovs\u030cek, kaj la sloven'a s\u0302tat'o esplor'is diplomati'a'j'n ebl'o'j'n por li'n liber'ig'i, sci'ant'e, ke Kriz\u030cnar ver's\u0302ajn'e ne trans'viv'os du jar'o'j'n en sudanaj mal'liber'ej'o'j."}, {"text_idx": "#001724", "text": "Al'ven'int'e al Ljubljan'o, Kriz\u030cnar dir'is: \u201eMi c\u0302iam sent'is mi'n per'ant'o por pac'o. Lim'o'j est'as trans'ir'end'a'j, apart'e se mal'antau\u0306 ili trov'ig\u0302'as sufer'ant'a'j infan'o'j kaj vir'in'o'j. Mi klopod'is i'o'n far'i, por ke la mond'o kompren'u, ke Sloveni'o est'as land'o, kiu ne indiferent'as pri evident'a'j mal'bon'o'j.\u201d"}, {"text_idx": "#001725", "text": "La prokuror'o kaj la prezid'ant'o"}, {"text_idx": "#001726", "text": "La nov'a demokrat'a reg'ist'ar'o en Albanio, star'ig'it'a en septembr'o 2005, deklar'is si'n pret'a el'radik'ig'i en'land'a'j'n korupt'o'n kaj krim'ad'o'n. La rezult'o'j jam not'ind'as. Sed la social'ist'o'j, kiu'j reg'is dum la last'a'j ok jar'o'j, ne kun'labor'as kun la reg'ist'ar'o. Ili kapt'is la potenc'o'n c\u0302e tiel nom'at'a'j sen'de'pend'a'j alt'a'j instituci'o'j, ekzempl'e la g\u0302eneral'a prokuror'ej'o, la konstituci'a jug\u0302'ej'o kaj prezid'ant'ej'o, kun la alt'a konsili'o pri justic'o."}, {"text_idx": "#001727", "text": "Lau\u0306 demokrat'o'j, la g\u0302eneral'a prokuror'o Theodori Sollaku \u201edorm'as sur la kriminal'a'j dosier'o'j\u201d. La demokrat'o'j plend'as, ke pli ol 700 murd'ist'o'j liber'e cirkul'as en la land'o, mult'a'j eks'a'j s\u0302tat'ofic'ist'o'j \u2013 akuz'it'a'j pri for's\u0302tel'o de milion'o'j da dolar'o'j \u2013 ankorau\u0306 ne est'as jug\u0302'it'a'j, kaj en la alt'a'n konsili'o'n pri justic'o en'ir'as nov'a'j membr'o'j suspekt'at'a'j pri korupt'o."}, {"text_idx": "#001728", "text": "Al'don'e la prezid'ant'o mal'oft'e dekret'as leg\u0302'o'j'n kontrau\u0306 korupt'o kaj krim'ad'o. Ekzempl'e la parlament'o, reg'at'a de demokrat'a koalici'o, aprob'is komision'a'n raport'o'n pri la neces'o eks'ig'i la prokuror'o'n, sed la prezid'ant'o hezit'as g\u0302i'n akcept'i. Si'a'flank'e la opozici'o opini'as, ke la demokrat'o'j intenc'as atak'i ili'n kaj si'n veng\u0302'i sub la frap'fraz'o \u201ekontrau\u0306 korupt'o, kontrau\u0306 krim'ad'o\u201d."}, {"text_idx": "#001729", "text": "Antau\u0306 ne'long'e la gazet'ar'o mal'kovr'is skandal'o'n rilat'e la batal'o'n inter demokrat'o'j kaj social'ist'o'j. Tem'is pri alban'a flug'kompani'o Albatros, posed'at'a de nep'o de la prezid'ant'o, kiu s\u0302uld'as al la s\u0302tat'o c\u0302irkau\u0306 800 000 eu\u0306r'o'j'n. En decembr'o 2005 la sekretari'o de la prezid'ant'o postul'is, ke oni ne don'u licenc'o'j'n al la konkur'ant'a alban'a flug'kompani'o Belle Air, por ke Albatros ne hav'u rival'o'n."}, {"text_idx": "#001730", "text": "Tamen en septembr'o 2006 la direktor'ej'o de civil'a aviad'o suspend'is la aktiv'o'j'n de Albatros. Inter'temp'e la privat'a televid'a kanal'o Top Channel mal'kovr'is telefon'a'n konversaci'o'n, en kiu la direktor'o de civil'a aviad'o dir'is al la Albatros-posed'ant'o, ke, se tiu vol'as re'akir'i si'a'n licenc'o'n, li persvad'u la prezid'ant'o'n dekret'i la eks'ig'o'n de la g\u0302eneral'a prokuror'o."}, {"text_idx": "#001731", "text": "La prokuror'ej'o mem esplor'as la konversaci'o'n. Tamen memor'ind'as, ke en Albanio fort'as la mafi'o, kiu hav'as mult'a'j'n lig'o'j'n kun politik'ist'o'j."}, {"text_idx": "#001732", "text": "Kiel la industri'a revoluci'o fin'e de la 18a jar'cent'o centr'ig'is labor'o'n, labor'mezur'ad'o'n kaj profit'o'n, tiel ankau\u0306 la nov'a komput'ik-kibernetik'a revoluci'o s\u0302ang\u0302'as filozofi'o'j'n, cel'o'j'n, politik'o'n kaj la ekonomi'a'n sistem'o'n. Ebl'as nun observ'i la tendenc'o'j'n, kiu'j konduk'as al tiu'j s\u0302ang\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#001733", "text": "La komput'ik'a era'o detru'as tabu'o'j'n pri la ne'tus\u0302'ebl'ec'o ekzempl'e de religi'o'j, naci'o'j kaj moral'a'j princip'o'j. Inter'ret'o kun pornografi'o ating'as ankau\u0306 la plej konservativ'a'j'n soci'o'j'n, kaj la plur'ec'o de divers'tip'a'j inform'o'j pri c\u0302iu'j tem'o'j ne plu evit'ebl'as. Soci'a'j sistem'o'j, kiu'j ankorau\u0306 rezist'os al tiu c\u0302i plur'ism'o, trov'ig\u0302'as en la plej mal'ric\u0302'a'j s\u0302tat'o'j, kies log\u0302'ant'o'j oft'e ne posed'as elektr'o'n. Sed ankau\u0306 ili ne long'e rest'os izol'it'a'j."}, {"text_idx": "#001736", "text": "Milit'o'j far'ig\u0302'as afer'o'j de fak'ul'o'j. Milit'i per soldat'o'j, uz'ant'a'j simpl'a'j'n paf'il'o'j'n, ne plu aktual'as. Kiu ne hav'as fak'ul'o'j'n pri inform'sistem'o'j, teh\u0302nologi'e evolu'int'a'j'n arm'il'o'j'n kaj soldat'o'j'n instru'it'a'j'n por uz'i tia'j'n arm'il'o'j'n, tiu ne hav'as s\u0302anc'o'n en milit'o. La klasik'a bezon'o lav'i la cerb'o'j'n de la popol'o por frenez'ig'i amas'o'j'n, kiu'j ek'milit'os, ne plu valid'as. Milit'o'j ne plu cel'as teritori'o'j'n, sed energi'font'o'j'n, c\u0302ar komput'ik'a milit'o ne okaz'as sen energi'o. Pli'grand'ig\u0302'as la risk'o pri uz'o de atom'energi'a'j arm'il'o'j."}, {"text_idx": "#001737", "text": "La nov'a spirit'o detru'as la g\u0302eneral'a'n filozofi'o'n pri liberal'ism'o kaj profit'o. Oni rapid'e ek'konsci'as pri medi'o-damag\u0302'o'j, se la baz'a cel'o de la ekonomi'a sistem'o rest'os plu pli'grand'ig'i la profit'o'n. La ide'o'j, ke ebl'e oni ne bezon'as klasik'a'n labor'lok'o'n, ke labor'o koncept'it'a en kapital'ism'o (dung'ant'o kaj dung'at'o kun fiks'it'a'j labor'hor'o'j) ebl'e ne neces'as, far'ig\u0302'as pli kaj pli diskut'at'a'j."}, {"text_idx": "#001739", "text": "G\u0302is nun mon'o determin'is la potenc-rilat'o'j'n. La hom'a natur'o, klopod'ant'a akir'i pli da pov'o, ig\u0302'i pli potenc'a kaj hav'i pli alt'a'n soci'a'n pozici'o'n, c\u0302iam difin'os la cel'o'n de inter'soci'a'j rilat'o'j. Sed kio pov'us anstatau\u0306'i la funkci'o'n de mon'o? S\u0302ajn'as, ke tio est'os sci'o. La kvant'o de sci'o difin'os la pozici'o'j'n de individu'o'j en la soci'o. Kiel oni tio'n mezur'os kaj organiz'os, vid'ebl'os nur en la est'ont'ec'o."}, {"text_idx": "#001740", "text": "La Esperant'o-mond'o perd'is hero'o'n: mez'e de septembr'o mort'is William Auld, plej grand'a poet'o de la Lingv'o Inter'naci'a, korife'o de g\u0302i'a literatur'o. Ni funebr'as ne nur pro tio, sed ankau\u0306 c\u0302ar ni'a revu'o hav'is li'n de'komenc'e kiel amik'o'n kaj redaktor'o'n. Kiam antau\u0306 30 jar'o'j mi prepar'is la lanc\u0302'o'n de la gazet'o Semajn'o, kun grand'a hezit'em'o mi kurag\u0302'is demand'i la fam'ul'o'n, c\u0302u eventual'e li pret'us trans'pren'i la rubrik'o'n pri literatur'o, do novel'o'j kaj poem'o'j. Je mi'a surpriz'o li tuj akcept'is kaj prepar'is tekst'o'j'n por la nul-numer'o. Kiam el mi'a iniciat'o post'e far'ig\u0302'is Monat'o, li ten'is la funkci'o'n de tiu'rubrik'a redaktor'o. Li est'is mild'a redakt'ist'o, kiu las'is al poet'o'j liber'ec'o'n; grav'is por li precip'e en'hav'o kaj verk-art'o. Pro si'a toler'em'o li preter'vid'is foj'foj'e erar'o'j'n, kio embaras'is kompost'ist'o'j'n kaj revizi'ant'o'j'n. Sed en'tut'e li fidel'e kaj akurat'e plen'um'is si'a'n task'o'n. Kiam okaz'e de la 100-jar'a jubile'o de Esperant'o mi propon'is, konform'e al la karakter'o de ni'a revu'o, kolekt'o'n de soci'kritik'a'j poem'o'j, entuziasm'e li tuj aprez'is la ide'o'n kaj fervor'e atak'is la temp'o'rab'a'n task'o'n. Rezult'o est'is la impon'a antologi'o Sub la sign'o de soci'a muz'o."}, {"text_idx": "#001741", "text": "En 1998 en ni'a revu'o aper'is kelk'a'j artikol'o'j, kiu'j kau\u0306z'is skandal'et'o'j'n; tio c\u0302agren'is Auld tiom, ke li for'las'is si'a'n posten'o'n de redaktor'o. Ankau\u0306 mi ne sukces'is trankvil'ig'i li'n, por ke li revizi'u si'a'n decid'o'n. Tamen rest'as la fakt'o, ke dum 18 jar'o'j kompetent'e li redakt'is la literatur'a'n rubrik'o'n. Rest'as li'a merit'o, ke dum tiu long'a temp'o li don'is s\u0302anc'o'n ankau\u0306 al mult'a'j nov'a'j talent'o'j kon'at'ig\u0302'i per renom'a kaj vast'e legat'a revu'o. Ni do hav'as c\u0302i'a'n motiv'o'n, kor'e dank'i al li kaj funebr'i pro li'a for'pas'o. Ni perd'is amik'o'n de ni'a revu'o, mi perd'is \u2013 kiel mult'a'j ali'a'j \u2013 bon'a'n person'a'n amik'o'n, kiu profund'e impres'is ankau\u0306 pro si'a'j modest'ec'o kaj human'ec'o. Sed rest'as felic\u0302'e por c\u0302iam la grandioz'a kultur'a monument'o de li'a impon'a verk'ar'o."}, {"text_idx": "#001742", "text": "Eklezi'a'j dokument'o'j dum jar'dek'o'j kas\u0302'at'a'j fin'e stud'ebl'is, kiam en septembr'o est'is mal'ferm'it'a al histori'ist'o'j kaj ali'a'j interes'at'o'j part'o de la Sekret'a Vatikan'a Arkiv'o. La dokument'o'j rilat'as al la pap'ec'o de Pi'o la 11a (1922-1939)."}, {"text_idx": "#001743", "text": "La arkiv'o, al'ir'ebl'a pro iniciat'o de pap'o Johano Pau\u0306lo la 2a, tamen re'ten'as si'a'j'n sekret'o'j'n. Ekzempl'e ne leg'ebl'as la akt'ar'o pri la konklav'o, kiu elekt'is la nov'a'n pap'o'n en februar'o 1922. Tamen dispon'ebl'as la not'o'j rilat'e la au\u0306dienc'o'j'n de Pi'o la 11a kun diplomat'o'j akredit'it'a'j c\u0302e la Sankt'a Seg\u0302'o. Lau\u0306 la c\u0302ef'arkiv'ist'o, la dokument'o'j indik'as, kiel rilat'o'j inter la pap'o kaj la fas\u0302ist'a reg\u0302im'o en Italio ek'glit'is al kolizi'o."}, {"text_idx": "#001744", "text": "La kolekt'o konsist'as el milion'o'j da paper'o'j en 30 000 divers'a'j dosier'o'j kaj kovert'o'j. Leg'i ne c\u0302iam facil'as: la not'o'j pri la diplomat'a'j au\u0306dienc'o'j est'as man'e skrib'it'a'j sur mil'o'j da foli'o'j. Plan'it'a est'as plur'volum'a el'don'o de la koncern'a'j dokument'o'j."}, {"text_idx": "#001747", "text": "Se nur unu arb'o'n vi ie vid'as, vi pri arb'ar'o ne pens'os. Se tri ... ankorau\u0306 ne. Se dek ... iu'j jes, ali'a'j ne. Interes'e est'as pri'pens'i, kiom da arb'o'j neces'as, por ke c\u0302iu vid'u arb'ar'o'n. Se unu verk'ist'o aper'as en iu region'o, oni pri kultur'o ne fanfaron'as. Se dek, oni jam pri'pens'as kaj konklud'as, ke oni ne pov'os ne'i kultur'ec'o'n de la popol'o. Kaj se 893? Nu, tiam oni jam ne postul'as alt'eg'a'n kvalit'o'n de c\u0302iu el ili apart'e. Kaj 893 est'as la nombr'o de esperant'a'j au\u0306tor'o'j, prezent'it'a'j en Orden'o de Verd'a Plum'o. Pro mult'e da arb'o'j (au\u0306tor'o'j) oni arb'ar'o'n (kultur'o'n) ne pov'as ignor'i. El tiu'j 893 + 1 en'tut'e 461 + 1 sur'met'is si'a'n orden'o'n (fot'o'n). La suplement'a unu est'as la kompil'int'o de la verk'o, kiu aper'as, orden'it'a, dors'e de la libr'o."}, {"text_idx": "#001748", "text": "Josip Pleadin, la kompil'int'o, en tre lirik'a en'konduk'o parol'as pri park'o kun kverk'o'j, betul'o'j, salik'o'j, tili'o'j, pri di'ec'e bel'a lok'o de Esperant'uj'o. Pri iu Eden'o, do. Kaj ver'e, Adamon vi renkont'os, sen'kas\u0302'e ... Evon vi dev'os iom serc\u0302'i, sed s\u0302i est'as, ec\u0302 kelk'foj'e, kun pom'o. En la park'o est'as kelk'a'j intim'a'j romantik'a'j lau\u0306b'o'j, kiosk'et'o'j, kie vi kon'at'ig\u0302'os kun kor'tus\u0302'a'j viv'o'rakont'o'j, c\u0302ar la libr'o cert'e ne est'as memor'tabul'o kun nekrolog'a'j list'o'j: leg'u pri Ad'a Fighiera-Sikorska, leg'u pri Leopold'o Knoedt, leg'u pri Georgij Des\u0302kin, leg'u pri Armand Su ... kaj pri mult'a'j ali'a'j. La kompil'int'o vol'is prezent'i viv'ant'a'j'n (ec\u0302 se ili jam mort'is) person'o'j'n, el sang'o kaj karn'o. Je mi'a mir'o, mi dum leg'ad'o konstat'is, ke mi dum long'a'j jar'o'j kun'labor'is kun Ad'a kaj fakt'e tre mal'mult'e sci'is pri s\u0302i'a (antau\u0306'a) viv'o."}, {"text_idx": "#001750", "text": "Kiam mi rigard'is la roz'et'o'j'n (fot'o'j'n) sur la arb'o'j (roz'et'o en si'a Piv-a signif'o: orden'o), mi kelk'foj'e mir'is kaj ne re'kon'is la arb'o'n. Unu'e mi pens'is: \u201eNu, ec\u0302 simi'o foj'e rigard'as si'n en spegul'o\u201d, sed post'e mi trov'is la logik'a'n klar'ig'o'n. Est'ant'e jun'a (iam!), mi demand'is al instru'ist'o, en kiu viv'o-ag\u0302'o ni aper'os en la etern'a paradiz'o. Li, kiu hav'is rug\u0302'a'n telefon'o'n kaj do est'is tre bon'e inform'it'a, instru'is al mi, ke ni tie est'os tri'dek'jar'ag\u0302'a'j. Pri'pens'u la teknik'a'j'n problem'o'j'n por re'trov'i vi'a'j'n ge'av'o'j'n au\u0306 beb'e mort'int'a'n frat'et'o'n! Supoz'ebl'e Josip pri'pens'is tio'n kaj prepar'as ni'n, por ke ni re'kon'u ni'a'j'n hero'o'j'n, tie, mal'proksim'e. Ceter'e, est'as ja problem'o! Ankau\u0306 ne est'us bon'a ide'o publik'ig'i seri'o'n da divers'ag\u0302'a'j fot'o'j de sam'a person'o por tiel klar'e montr'i ties kaduk'ig\u0302'o'n!"}, {"text_idx": "#001751", "text": "Part'e, sed tio est'as ne'evit'ebl'a, la biografi'et'o'j font'as el nekrolog'o'j en revu'o'j, kaj iu'foj'e tio sent'ig\u0302'as. La plej grand'a part'o de la biografi'it'o'j jam mort'is, kaj ankau\u0306 tio ne est'as evit'ebl'a. Kiom da generaci'o'j jam pas'is ek'de la est'ig\u0302'o de Esperant'o? La kvin'a rul'ig\u0302'as. Sam'temp'e jen ali'a pruv'o, ke ni hav'as histori'o'n! Ceter'e ... al tiu'j, kiu'j ac\u0302et'os la libr'o'n por komplet'ig'i g\u0302i'n: oni jam por minimum'e du en'list'ig'it'o'j pov'as al'don'i mort'o'dat'o'n (Wouter Pilger: 2006-08-15; William Auld: 2006-09-11). Por iu'j cit'it'o'j la tekst'o lim'ig\u0302'as al nur kelk'a'j lini'o'j. Tamen est'as bon'e, ke la kompil'int'o en'met'is tio'n, pri kio li dispon'is; tiel li atent'ig'as pri tiu'j au\u0306tor'o'j kaj instig'as vi'n al al'send'o de mank'ant'a'j don'it'aj\u0302'o'j."}, {"text_idx": "#001752", "text": "Ec\u0302 en Eden'a Park'o la g\u0302entil'a'j leopard'o'j hav'as makul'o'j'n: leopard'o sen makul'o'j ja ne est'us leopard'o. Pri la (iom tro da) tajp'erar'o'j mi tut'e ne vol'as parol'i, c\u0302ar ankau\u0306 mi mem ja el'don'as ... Se oni g\u0302eneral'e ne rimark'as la for'est'ant'o'j'n, en tiu c\u0302i libr'o oni nepr'e ja rimark'as ili'n, c\u0302ar c\u0302iu leg'ant'o au\u0306 uz'ant'o, kiu pren'as la libr'o'n en'man'e'n, jam hav'as en la kap'o la nom'o'j'n, kiu'j'n li tuj serc\u0302'os. Ne oft'e li sen'iluzi'ig\u0302'os ... au\u0306, ni dir'u, de'pend'as de li'a naci'ec'o, c\u0302u li trov'os, kio'n li dezir'as trov'i, c\u0302ar est'as klar'e, ke ne en c\u0302iu land'o la sam'ide'an'o'j sam'e aktiv'e kaj entuziasm'e kun'labor'is."}, {"text_idx": "#001753", "text": "La verk'o merit'as si'a'n lok'o'n inter la baz'a'j fundament'a'j verk'o'j de ni'a kultur'o. Est'as mir'ind'e kaj admir'ind'e, ke la kompil'int'o sukces'is en nur du jar'o'j jam kun'ig'i tiom da tre'eg'e util'a'j inform'o'j. Mi gratul'as li'n, kaj mi dezir'as al li, ke li baldau\u0306 ricev'u tiom da al'don'ind- kaj al'don'end-aj\u0302'o'j, ke sekv'ont'jar'e pov'u aper'i 544-pag\u0302'a re'el'don'o (la nun'a versi'o: 272-pag\u0302'a, 880-gram'a). Mi fort'e rekomend'as la verk'o'n kiel konsult'libr'o'n kaj ankau\u0306 kiel labor'dokument'o'n."}, {"text_idx": "#001755", "text": "Albanio pli demokrat'a ol Uson'o"}, {"text_idx": "#001756", "text": "Strang'as leg'i pri kvin c\u0302in'a'j ujgur'o'j, akuz'it'a'j pri teror'ism'o (MONATO 2006/7, p. 9), ke la uson'a'j au\u0306toritat'o'j van'e trakt'is kun 20 s\u0302tat'o'j por akir'ig'i al la ujgur'o'j politik'a'n rifug\u0302'ej'o'n kaj ke fin'fin'e Albanio akcept'is ili'n. Kial? Antau\u0306 unu jar'o uson'a jug\u0302'ej'o ja deklar'is la ujgur'o'j'n ne'kulp'a'j. Kial ili ne trov'is rifug\u0302'ej'o'n en Uson'o mem? Fin'fin'e Albanio ig\u0302'is pli demokrat'a ol Uson'o, la c\u0302ef'a garanti'ant'o de liber'o!"}, {"text_idx": "#001757", "text": "La artikol'o Lingv'o-politik'o: mank'as unu'ec'o en la Uni'o (MONATO 2006/7, p. 7) konfirm'as la fakt'o'n, ke alt'rang'a'j politik'ist'o'j en Eu\u0306rop'o est'as fort'e direkt'it'a'j al uz'o de la angl'a lingv'o, kaj popol'o'j, pro plur'jar'a ag'ad'o de la esperant'ist'o'j, percept'is la grand'a'n grav'ec'o'n de neu\u0306tral'a Esperant'o. Eu\u0306rop'a Esperant'o-Uni'o pli facil'e ating'os plen'a'n sukces'o'n per modest'a en'konduk'o de Esperant'o kiel regul'a stud'objekt'o en lern'ej'o'j de tut'a Eu\u0306rop'o. Post'e per generaci'a s\u0302ang\u0302'o kre'ig\u0302'os nov'a stat'o por la lingv'o."}, {"text_idx": "#001758", "text": "C\u0302u la Liber'ig'a Arme'o en Kosovo (Protest'as C\u0302ini'o, MONATO 2006/7, p. 9) est'as real'e liber'ig'a au\u0306 ne? Antau\u0306 c\u0302io oni kompren'u la esenc'o'n. Unu'e, c\u0302u alban'o'j en Serbi'o hav'is au\u0306 ne hav'is c\u0302iu'j'n hom'a'j'n rajt'o'j'n? Du'e, c\u0302u ili rajt'as kre'i nov'a'n s\u0302tat'o'n sur teritori'o de ali'a s\u0302tat'o lau\u0306 la inter'naci'a'j leg\u0302'o'j? Se oni kompren'as la esenc'o'n, ja est'as klar'e, ke alban'o'j en Serbi'o ja hav'as c\u0302iu'j'n hom'a'j'n rajt'o'j'n, kaj ke ili ne hav'as la rajt'o'n de's\u0302ir'i Kosovon de Serbi'o. Tiu'n esenc'o'n oni dev'us klar'ig'i al kosov'an'o'j, kaj tiam oni est'us evit'int'a ambau\u0306'flank'a'j'n hom'a'j'n kaj material'a'j'n perd'o'j'n en Serbi'o, kio est'is ankau\u0306 grand'a damag\u0302'o por Eu\u0306rop'o."}, {"text_idx": "#001759", "text": "La dilem'o de la hom'ar'o"}, {"text_idx": "#001760", "text": "Pli kaj pli evident'ig\u0302'as, ke grand'a part'o de la hom'ar'o jam rezign'is akir'i ver'a'n demokrati'o'n, tio est'as politik'a'n kaj ekonomi'a'n demokrati'o'j'n. Decid'o'j'n ne ver'e far'as la s\u0302tat'an'o'j au\u0306 popol'an'o'j, sed pli kaj pli sen'g\u0302en'e la posed'ant'o'j de grand'a'j entrepren'o'j kaj entrepren'c\u0302en'o'j. La demokrati'a'j s\u0302tat'o'j permes'as al si'a'j an'o'j liber'a'j'n elekt'o'j'n kaj balot'o'j'n, sed la elekt'it'o'j ne plu trakt'as serioz'a la vol'o'n de la balot'int'o'j. Grav'as nur la bon'fart'o de la entrepren'posed'ant'o'j (grand'akci'ul'o'j). Tiu'j jam mond'skal'e ag'as, dum la plej grand'a part'o de la hom'ar'o ankorau\u0306 pret'as sen'help'e sub'ig\u0302'i naci'a'j'n kaj region'a'j'n mal'efik'a'j'n decid'o'j'n. La tiel nom'at'a tut'mond'ig'o evident'ig\u0302'as est'i neni'o ali'a ol sub'ord'ig'o al la interes'o'j de la rest'int'a grand'a potenc'o Uson'o."}, {"text_idx": "#001761", "text": "La sol'a kontrau\u0306'star'o ven'as de islam'a'j popol'o'j, kies estr'o'j decid'as lau\u0306 la vol'o de di'o. Sed la vol'o'n de di'o ne ebl'as reg'i au\u0306 pri'demand'i, do rest'as neni'o ali'a ol la plen'um'o de la vol'o de la potencohavantoj. Kaj jen kia koincid'o. Tiel ne ebl'as ven'i al ver'a demokrati'o, sed nur al sufer'o kaj detru'o."}, {"text_idx": "#001762", "text": "Nur demokrati'a'j decid'o'j sur'baz'e de raci'a'j kaj scienc'e baz'it'a'j komun'util'a'j ag'o'j gvid'os al bon'fart'o de la tut'a hom'ar'o. Sed s\u0302ajn'as, ke la hom'ar'o ne (plu) vol'as tio'n. Kiel est'us ceter'e klar'ig'ebl'e, kial tiel mult'a'j admir'as religi'a'j'n gvid'ant'o'j'n, kiu'j neniam kontribu'is al progres'ig'o de demokrati'o, sed mal'e al stagn'ig'o kaj ec\u0302 mal'progres'ig'o."}, {"text_idx": "#001763", "text": "Aviad'il'o'n sur'voj'e inter Albanio kaj Turki'o kapt'is en oktobr'o ne'arm'it'a turk'o. Li dev'ig'is la pilot'o'n flug'i al Italio, cel'ant'e Romon kaj dir'ant'e, ke li hav'as mesag\u0302'o'n por la pap'o. Tamen la aviad'il'o al'ter'ig\u0302'is en Brindisi, en sud'a Italio, kie la aer'pirat'o ced'is al la polic'o, pet'ant'e azil'o'n. Neni'u el la 113 ostag\u0302'o'j en la aviad'il'o vund'ig\u0302'is."}, {"text_idx": "#001764", "text": "La turk'o, dizert'int'o el la turk'a arme'o, log\u0302'is plur'a'j'n monat'o'j'n en Tiran'o, Albanio, kaj tie pet'is azil'o'n, kiu est'as rifuz'it'a. Li decid'is re'ven'i Turki'o'n sed en la aviad'il'o, trov'int'e la pord'o'n al la pilot'ej'o mal'ferm'it'a, li minac'is la pilot'o'j'n kaj postul'is, ke ili direkt'u la flug'o'n al Romo."}, {"text_idx": "#001765", "text": "Instanc'o'j kaj en Italio kaj en Albanio ekzamen'as flug'haven'a'n sekur'ec'o'n. Sed s\u0302ajn'e c\u0302iu'j antau\u0306'flug'a'j kontrol'o'j en Tiran'o est'is ne'riproc\u0302'ebl'a'j: la turk'o ne port'is arm'il'o'n, kiel klar'e montr'as flug'haven'a sekur'ec'o-film'o. Tamen erar'is stevard'in'o, kiu ne ferm'is la pilot'ej'a'n pord'o'n."}, {"text_idx": "#001766", "text": "Post mult'jar'a kapt'it'ec'o de Natascha Kampusch [natas\u0302a kampus\u0302], nun 18-jar'a, la au\u0306str'a reg'ist'ar'o plan'as pli sever'a'n pun'o'n pro for'rab'o de liber'ec'o. Tiu'cel'e, lau\u0306 la ministr'ej'o pri justic'o en Vieno, la reg'ist'ar'o est'ig'is labor'grup'o'n, kiu prezent'os propon'o'j'n por ferm'i tru'o'j'n en la leg\u0302'o koncern'e for'rab'o'n de liber'ec'o kun au\u0306 sen postul'o de el'ac\u0302et'a mon'o."}, {"text_idx": "#001767", "text": "Krim'o'j, kiel tiu de Wolfgang Priklopil, la for'rab'int'o de Natascha Kampusch, pov'us est'i pun'at'a'j est'ont'ec'e per maksimum'e 20 jar'o'j da mal'liber'ig'o."}, {"text_idx": "#001768", "text": "La 44-jar'a Priklopil for'rab'is en 1998 la tiam dek'jar'a'n knab'in'o'n Natascha kaj ten'is s\u0302i'n ok jar'o'j'n en si'a hejm'o. Baldau\u0306 post s\u0302i'a fug\u0302'o en au\u0306gust'o 2006 li mort'ig'is si'n. Pro la fakt'o, ke Priklopil ne postul'is el'ac\u0302et'a'n mon'o'n, li pov'us est'i kondamn'it'a lau\u0306 la nun valid'a leg\u0302'o al maksimum'e dek jar'o'j da mal'liber'ig'o."}, {"text_idx": "#001770", "text": "La tekst'o sub la last'a bild'o de la artikol'o Maria Magdalena: c\u0302u edz'in'o au\u0306 ne? (MONATO 2006/8-9, p. 25-26) ne est'as g\u0302ust'a. Aper'is en Esperant'o ne kopt'a bibli'o, sed nur traduk'o de kelk'a'j kopt'a'j evangeli'o'j. Kelk'a'j \u2013 apokrif'a'j \u2013 evangeli'o'j ja absolut'e ankorau\u0306 ne est'as tut'a bibli'o."}, {"text_idx": "#001771", "text": "Skulpt'ad'o de figur'o'j el glaci'o c\u0302iam pli popular'ig\u0302'as en Nordi'o. Amator'a'j glaci'skulpt'ant'o'j spert'ig'as si'n reciprok'e dum plur'a'j konkurs'o'j, kiu'j okaz'as c\u0302iu'vintr'e. Ili'a'j labor'instrument'o'j est'as motor'seg'il'o'j, hak'il'o'j, martel'o'j, c\u0302iz'il'o'j, skrap'il'o'j. Oft'e la skulpt'ant'o'j mem el'pens'as kaj far'as la plej bon'a'j'n skulpt'il'o'j'n. Krom'e ili bezon'as ankau\u0306 elektr'o'n (por varm'ig'i la glaci'o'n kaj pri'lum'i la pret'a'n skulpt'aj\u0302'o'n) kaj akv'o'n (por kun'glu'i part'o'j'n de glaci'o au\u0306 polur'i la surfac'o'n). Kompren'ebl'e la glaci'skulpt'ant'o'j bezon'as tau\u0306g'a'j'n vest'aj\u0302'o'j'n, precip'e varm'a'j'n gant'o'j'n kaj akv'o-imun'a'j'n bot'o'j'n."}, {"text_idx": "#001772", "text": "Material'o por skulpt'ad'o est'as glaci'blok'o'j, transport'it'a'j el iu pur'a lag'o kun sufic\u0302'e dik'a glaci'surfac'o. La veter'o ne c\u0302iam favor'as la glaci'skulpt'ant'o'j'n. Nur en frost'a veter'o la relief'o'j kaj plej fajn'a'j c\u0302iz'aj\u0302'o'j el glaci'o long'e ekzist'as. Oni pov'as uz'i ankau\u0306 mal'mol'a'j'n neg\u0302'blok'o'j'n, sed tiu'okaz'e la skulpt'aj\u0302'o'j ne est'os tra'vid'ebl'a'j. Ili oft'e est'as pli grand'a'j kaj pov'as est'i uz'at'a'j kiel lud'ej'o'j por et'ul'a'j grimp'ant'o'j kaj glit'ant'o'j. C\u0302i-okaz'e oni dev'as zorg'i, ke oni detru'u ili'n antau\u0306 ol ili ig\u0302'as romp'ig\u0302'em'a'j kaj dang\u0302er'a'j pro la printemp'a varm'o. Ambau\u0306 spec'o'j de glaci'skulpt'ad'o est'as apart'a'j branc\u0302'o'j de la konkurs'o'j. C\u0302i-last'a'j est'as gaj'a'j al'log'aj\u0302'o'j por famili'o'j kaj sol'ul'o'j, kiu'j s\u0302at'as pas'ig'i si'a'n liber'a'n temp'o'n en fres\u0302'a aer'o."}, {"text_idx": "#001773", "text": "Ekzempl'e tem'o de glaci'skulpt'ad'o-konkurs'o'j en januar'o 2006 apud la Zoologi'a g\u0302arden'o de Helsink'o est'is medi'o- kaj best'protekt'ad'o. Plej tau\u0306g'a material'o est'is natur'a glaci'o, transport'it'a de lapon'a lag'o, kies glaci'o kutim'e est'as dik'a 80 cm, sed pro la mild'a vintr'o c\u0302i-foj'e g\u0302i dik'is nur 40 cm. Ne nur finn'o'j kaj eston'o'j part'o'pren'is en la glaci'skulpt'ad'o, sed ankau\u0306 c\u0302in'o'j el Harbin'o, mongol'o'j el Ulanbator'o, german'o'j, nederland'an'o'j kaj unu afrik'an'o el Kenjo. La premi'o'j est'is mon'a'j (ili vari'is de 100 g\u0302is 1000 eu\u0306r'o'j) kaj objekt'a'j (pokal'o'j). La unu'a'j premi'o'j est'is al'jug\u0302'it'a'j al nederland'an'o (skulpt'aj\u0302'o \u201eMar'a testud'o\u201d) kaj mongol'o (\u201eEn'dang\u0302er'ig'it'a'j mont'ar'a'j kapr'o'j\u201d). Ali'a'j vid'ind'a'j skulpt'aj\u0302'o'j prezent'is rar'a'n river'kankr'o'n, strig'in'o'n kun id'o, tri lit'o'j'n por urs'o'j, nord'a'n lum'o'n kaj long'krur'a'n insekt'o'n (\u201eSpecimen'o\u201d), kies mal'dik'a'j pied'o'j rapid'e degel'as. C\u0302i-last'a s\u0302ajn'is teknik'a mirakl'o kaj gajn'is la du'a'n premi'o'n. Krom'a valor'a verk'o (\u201eAmik'o'j\u201d), kiu'n skulpt'is c\u0302in'o'j, est'is figur'o de rajd'ant'a mal'jun'ul'o sub arb'o."}, {"text_idx": "#001774", "text": "Alfred Nobel: nobel'o inter la scienc'ist'o'j kaj lingv'ist'o'j"}, {"text_idx": "#001775", "text": "J\u0302urnal'ist'o'j nom'is Alfred Nobel \u201ela vend'ist'o de la mort'o\u201d, \u201ela vir'o, kiu far'is la milit'o'n profit'don'a\u201d. Kaj tiu Alfred Nobel est'is c\u0302e la baz'o de la c\u0302iu'jar'e atribu'at'a pac'premi'o ... Iom mal'facil'e kompren'ebl'e? Au\u0306 tamen ne ..."}, {"text_idx": "#001776", "text": "Alfred Nobel nask'ig\u0302'is en 1833 en Stokholmo kiel la tri'a fil'o de Immanuel Nobel. Kiam li hav'is nau\u0306 jar'o'j'n, li trans'log\u0302'ig\u0302'is kun si'a patr'in'o kaj du frat'o'j (Robert kaj Ludvig) al Sankt-Peterburgo por ricev'i privat'a'n instru'ad'o'n. Tie pli'a frat'o Emil nask'ig\u0302'is. Alfred ricev'is instru'o'n hejm'e, g\u0302is li hav'is dek ses jar'o'j'n. Li ne nur est'is tre kler'a pri kemi'o, sed li est'is ankau\u0306 pasi'a leg'ant'o kaj parol'is flu'e la angl'a'n, german'a'n, franc'a'n, sved'a'n kaj rus'a'n."}, {"text_idx": "#001777", "text": "Li'a patr'o Immanuel est'is arkitekt'o kaj entrepren'ist'o. Li fond'is entrepren'o'n, kiu fabrik'is inter ali'a'j var'o'j torped'o'j'n. La entrepren'o kresk'is prosper'e, inter'ali'e pro mult'a'j mend'o'j de la rus'a arme'o. En 1859 la entrepren'o'n trans'pren'is la du'a fil'o Ludvig."}, {"text_idx": "#001778", "text": "La kre'o de li'a imperi'o"}, {"text_idx": "#001779", "text": "Dum du jar'o'j Alfred vojag\u0302'is divers'direkt'e, inter'ali'e a"}]