[{"text_idx": "#000003", "text": "Pri orientig\u0302o kaj okcidentig\u0302o (2003/09, p. 8)"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Tekokomputilo vundas scienciston (2003/10, p. 15)"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Internacia fonetika alfabeto (2003/05, p. 16)\nMonda lingvo au\u0306 mondaj lingvoj (2003/11, p. 19)"}, {"text_idx": "#000013", "text": "La parko La Louvie\u0300re [la luvje\u0300r], situanta en la centra regiono de Belgio, estas pitoreske trasulkita de kanaloj kaj akvaj vojoj. G\u0302i posedas multajn vidindaj\u0302ojn, kreitajn de la homa genio. La Louvie\u0300re estas impresa heredaj\u0302o de la industria arkeologio kaj arkitekturo."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Au\u0306dinte la nomon de la parko, oni unue pensas pri la centra kanalo, kiu trapasas g\u0302in kaj pri la ebloj promenadi lau\u0306 ties bordo ambau\u0306flanke. G\u0302iaj hidrau\u0306likaj s\u0302ipliftoj estas en la listo de tutmondaj heredaj\u0302oj de Unesko."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Inter Ville-sur-Haine [vil sir en] kaj La Louvie\u0300re funkcias kvar hidrau\u0306likaj s\u0302ipliftoj jam unu jarcenton. Ili ebligas venki la akvan niveldiferencon de 17 m. En 1888 reg\u0302o Leopoldo la Dua inau\u0306guris la unuan. La konstruado de la kanalo kaj la s\u0302ipliftoj dau\u0306ris 32 jarojn (de 1885 al 1917)."}, {"text_idx": "#000016", "text": "La s\u0302ipoj de Kompanio de la Centra Kanalo, veraj navigiloj por retroigi lau\u0306 la tempo, ebligas al la vizitantoj malkovri tiun hidrau\u0306likan heredaj\u0302on, ununuran en Eu\u0306ropo. La kompanio fakte proponas multnombrajn servojn. Ekzemple sperti la hidrau\u0306likan s\u0302iplifton de la 19a jarcento en la centra kanalo; veturi per trajneto kaj ekkoni la malnovajn teknikojn de hau\u0306lado; eniri s\u0302ipon, tiratan de c\u0302evalo; ekskursi per barg\u0302o, ktp."}, {"text_idx": "#000017", "text": "En la parko funkcias \u201eRivera sistemo el navigeblaj vojoj\u201d, kiu por akcepti 1350-tunajn s\u0302ipojn, neprigis la konstruadon de kabla s\u0302iplifto en Stre\u0300py. Nun g\u0302i estas konstruata kaj, kiam la konstrulaboroj estos finitaj, estig\u0302os la plej granda s\u0302iplifto en la mondo, venkanta akvonivelan diferencon de 74 m."}, {"text_idx": "#000019", "text": "La informejo posedas au\u0306dvidajn aparatojn, planojn, skizon kaj fosiliojn."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Belvidejo kun stirata tablo proponas vidaj\u0302on de la konstruata s\u0302iplifto kaj de la c\u0302irkau\u0306a regiono. Kelkajn kilometrojn for estas la loko Ronquie\u0300res [ronkje\u0301r] kun surfaco de 1432 m2. G\u0302i funkcias per du trogoj, kiuj povus akcepti s\u0302ipojn pezajn 1370 tunojn. La niveldiferenco estas 68 m kaj estas superata en 40 minutoj!"}, {"text_idx": "#000021", "text": "De la turo en la parko oni povas vidi la Atomiumon en Bruselo, la monumentan leonon en Waterloo [u\u0306a\u0301terlo] kaj la s\u0302iplifton de Stre\u0300py-Thieu [strepi tje]."}, {"text_idx": "#000022", "text": "La Starbucks-kafejoj originas el Usono. La unua tia japana kafejo malfermig\u0302is en Ginza, la komerca kvartalo de Tokio, en la jaro 1996. Nun estas c\u0302. 260 kaj ankau\u0306 c\u0302enoj de similaj kafejoj pliampleksig\u0302as."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Armenio festis 1700 jarojn da kristanismo"}, {"text_idx": "#000025", "text": "En la komenco de la kvara jarcento okazis evento, kiu antau\u0306difinis la historian evoluon de l' armena popolo. Kristanismo eniris Armenion komence de la unua jarcento kaj estis akceptita kiel s\u0302tata religio en 301. Tio c\u0302i okazis danke al du gravaj agantoj, Grigor Lusavoric\u0302 (kleriganto) kaj reg\u0302o Trdat. Estas larg\u0302e konata fakto, ke la unuaj kristanoj c\u0302ie estis persekutataj. Grigor Lusavoric\u0302 multajn jarojn estis malliberigita en profundega foskavego (H\u0302or Virab), kiu g\u0302is nun estas konservita kaj estas dezirinda vidindaj\u0302o por turistoj."}, {"text_idx": "#000026", "text": "En 303 estis fondita la patrina katedralo Sankta Ec\u0302miadzin, kiu g\u0302is nun funkcias kiel spirita centro de c\u0302iuj armenoj kaj kiel rezidejo de la eklezia gvidanto. Kristanismo farig\u0302is la kredo de c\u0302iuj sociaj tavoloj, fundamento de la mondkoncepto de l' armenoj. G\u0302i difinis la moralajn kriteriojn, stimulis la evoluon de la armena nacia kulturo."}, {"text_idx": "#000027", "text": "La kristana kredo, al kiu la armenoj restis fidelaj dum la jarcentoj, farig\u0302is baza faktoro por konservado de la originaleco de armena kulturo kaj lingvo. La armena apostola eklezio estas g\u0302is nun la ponto inter la patrolando kaj armenaj diasporoj en la tuta mondo."}, {"text_idx": "#000028", "text": "La historia vivo de la armenoj pasis en vasta armena montolando. Preskau\u0306 en g\u0302ia centro trovig\u0302as monto Ararat, kiun Dio destinis por savi la biblian patriarkon Noa. La formig\u0302o de la armena popolo komencig\u0302is c\u0302irkau\u0306 3000 jarojn antau\u0306 Kristo. Gravan rolon en tio havis gentoj, kiuj apartenis al la hind-eu\u0306ropa lingva familio. Trovig\u0302ante sur la limo de Azio kaj Eu\u0306ropo, la armenoj komunikig\u0302is kun ties kulturoj. Fakte veran armenan kulturon estigis elementoj de ambau\u0306 civilizoj. Grave influis la armenan kulturon helenismo. De tiu pagana epoko konservig\u0302is multaj arkitekturaj konstruaj\u0302oj. Fama ekzemplo estas la templo de Garni (1a jc.)."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Gravega evento de la kultura vivo estis la kreado, en 405, de armena alfabeto fare de Mesrop Mas\u0302toc kun subteno de katolikoso1 Sahak Partev. C\u0302i tion kau\u0306zis la neceso traduki la biblion kaj ekleziajn diservojn. Jen la unua frazo, skribita per armena alfabeto kaj tradukita el la biblio: \u201eEkkoni sag\u0302econ kaj edifojn, scii diraj\u0302ojn de sag\u0302uloj\u201d. Nia popolo kun pietato konservas por estontaj generacioj la tombon de Mesrop Mas\u0302toc en preg\u0302ejeto ne malproksime de Erevano, en vilag\u0302o, kiu nun estas pilgrimloko."}, {"text_idx": "#000030", "text": "La kreado de armenaj literoj stimulis la evoluon de armena literaturo, kiu formig\u0302is per historiaj, filozofiaj, teologiaj, natursciencaj kaj belartaj menslaboroj. Antau\u0306 la invento de la armena alfabeto la popolo dum jarmiloj uzis kojnoformajn skribaj\u0302ojn. Multo el tio konservig\u0302is g\u0302is nia tempo. La mezepoka historiisto de la 5a jarcento, Movses H\u0302orenaci verkis konatan Armenan historion."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Ampleksan sciencan heredaj\u0302on postlasis matematikisto, geografo, kosmologo Anania S\u0302irakaci (7a jc.). Lia monumento staras en Erevano, antau\u0306 la muzeo Matenadaran, kies pleja ric\u0302aj\u0302o estas miloj da antikvaj mezepokaj manuskriptoj. Erevano, la c\u0302efurbo de Armenio, estas unu el la plej malnovaj urboj de la mondo, samag\u0302a kiel Romo kaj Samarkando. G\u0302i havas \u201eatestilon de naskig\u0302o\u201d, kiu estis trovita dum arkeologiaj foslaboroj en la 1950aj jaroj. Erevano estas 2783-jarag\u0302a. En la centro de la c\u0302efurbo konservig\u0302is kelkaj preg\u0302ejoj: Sankta Katogike (13a jc.), Zoravar (17a-18a jc.), Sankta Sargis (15a jc.) kaj aliaj. Admirinda vidindaj\u0302o estas la muzeo kaj fortikaj\u0302o Erebuni, Urartua urbo de la 8a jc. a.K.2 Tamen Erevano kaj la tuta Armenio estas ric\u0302a je belegaj preg\u0302ejoj kun krucos\u0302tonoj. Krucos\u0302tono estas tre originala esprimo de la armena arto. Tio c\u0302i estas iaspeca s\u0302tona aj\u0302uro kun kruco kiel grava parto, kaj c\u0302irkau\u0306 g\u0302i admirindaj ornamaj\u0302oj. Malsupre de la kruco estas inkrustita la simbolo de eterneco."}, {"text_idx": "#000032", "text": "La belecon de la altmonta lago Sevan (1897 m super la marnivelo), unu el la plej altaj en la mondo, ne eblas priskribi per vortoj \u2013 tion necesas vidi."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Nuntempa Erevano estas antikva kaj moderna samtempe. Promenante sur la stratoj oni povas vidi malnovajn konstruaj\u0302ojn apud la modernaj, kaj belegajn kafejojn kaj restoraciojn, akvan parkon, ktp."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Sub protektado de Unesko, la armena popolo kaj la tuta kristana mondo festis en 2001 la 1700-jarig\u0302on de kristanismo c\u0302e ni. Fare de s\u0302tata organiza komitato estis pluraj specialaj arang\u0302oj. La plej gravaj estis inau\u0306guro de preg\u0302ejo Grigor Lusavoric\u0302 en septembro, pilgrimado al la sanktaj lokoj kaj vizitoj al historiaj vidindaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000035", "text": "1. Titolo de la c\u0302efpastro de la armena kaj de iuj aliaj orient-kristanaj eklezioj. (Noto de la redaktoro)"}, {"text_idx": "#000036", "text": "2. Urartuo jam estis politike grava regiono dum la inter-traktadoj kaj -bataloj inter Asirio kaj la hititoj en la 18a jc. a.K. (Noto de la redaktoro)"}, {"text_idx": "#000037", "text": "De la deviga soldatservo deflankig\u0302is dum nau\u0306 monatoj de la jaro 2001 313 litovaj soldatoj. La c\u0302efa kialo estis drinkado (121 kazoj). Sekvis au\u0306taj au\u0306 busaj paneoj (42 kazoj), familiaj kaj personaj cirkonstancoj (31 kazoj), deziro kunfesti kun geamikoj (21 kazoj), nedeziro servi (20 kazoj), kaj deziro ripozi (18 kazoj). Narkotaj\u0302oj ne ludas grandan rolon por la litovaj soldatoj: lau\u0306 testoj nur iom pli ol 9 % uzas narkotaj\u0302ojn, c\u0302efe metamfetaminon, opiatojn kaj kanabpreparaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Soldato estas konsiderata deflankig\u0302into, se g\u0302is kvin tagoj li ne estas veninta al sia tac\u0302mento. Post kvin tagoj li devas aperi antau\u0306 tribunalo. Pro propravola deflankig\u0302o atendas disciplina puno, nome aresto dum dek tagoj. C\u0302iujare en Litovio c\u0302irkau\u0306 4000 junuloj estas vokataj al militservo. Entute en la litova armeo servas c\u0302irkau\u0306 10 000 soldatoj, el kiuj la duono estas rekrutoj."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Do estas g\u0302ojiga novaj\u0302o, ke pasintjare la paragrafoj estis forigitaj. De nun oni ne malpermesas membrig\u0302i al policistoj en la nord-irlanda polico kaj de brita armeo, en kiu neniam mankis irlandanoj, precipe kiam estis senlaboreco en la hejmlando."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Fotex estas usona-hungara societo, okupig\u0302anta pri fotado kaj elektronika komercado. G\u0302i posedas manpilkan klubon. C\u0302i tiu teamo estas delonga c\u0302ampiono en Hungario, sed c\u0302u g\u0302i estas hungara? Por pli bonaj rezultoj oni ac\u0302etis trejniston kaj sportistojn el Jugoslavio (ankau\u0306 ec\u0302 el Kubo), kiuj ludas apud hungaroj. Tamen multaj hungaroj log\u0302as eksterlande. Se venus jugoslava manpilka teamo, ties ludantoj konsistus precipe el hungaroj. Ja en Jugoslavio ekzistas hungara nacia minoritato, do, hungaroj sportas ankau\u0306 tie."}, {"text_idx": "#000045", "text": "La sporto pli kaj pli perdas sian originan celon kaj ligig\u0302as al ekonomio."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Iom da prilumo venis per trastudo de la verko de Balaba\u0301n: La hebrea pensmaniero (1993). Spite tion, tiu problemo sekvis min dum jaroj. Venis al mi la demando, kial, dum tutaj jarcentoj, neniu provis transpontigi tiun abismon? (Poste mi konstatis, ke pluraj tion ja provadis.) Aperis ankau\u0306 la ideo, ke la kreinto de Esperanto estis lau\u0306-naske hebreo, studis en \u201elatinaj\u201d lernejoj, tiel ke en lia kapo kunpus\u0302ig\u0302is ambau\u0306 tiuj fluoj de pensado kaj esprimado, kaj tio devas spegulig\u0302i en lia c\u0302efa verko \u2013 en Esperanto."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Fine de la jaro 1999 mi konatig\u0302is kun profesoro instruanta filozofion de lingvistiko en la universitato en Lausanne [loza\u0301n], Svislando, kaj, estante kun li kvar tagojn, mi havis okazon informi lin ankau\u0306 pri mia problemo. Sen diri ion konkretan, li promesis, ke li sendos ion. En februaro 2000 li sendis al mi la franclingvan tradukon de la libro de la itala filozofo Umberto Eco: La serc\u0302ado de la perfekta lingvo en la eu\u0306ropa kulturo. Mi estis surprizita. La libro fake pritraktis tion, kion mi nur laike supozis, nome, ke inter la stiloj de pensado, esprimado kaj skribado en la hebrea lingvo ekzistas rekta rilato."}, {"text_idx": "#000050", "text": "La libro estas tre interesa. Fine de siaj pripensoj Umberto Eco venas al la konkludo, ke plej vers\u0302ajne oni ne trovos perfektan lingvon, sed al la perfekta lingvo pleje, tiusence, proksimig\u0302as g\u0302uste Esperanto, c\u0302ar g\u0302i enhavas la gravajn elementojn de ambau\u0306 menciitaj fluoj, el la hebrea precipe la kreivan kunagadon de la uzanto en kreado de esprimoj, kaj la eblon esprimi per unu vorto ec\u0302 tutan ideon, kaj samtempe precize esprimi la nociojn lau\u0306 la greka principo. C\u0302i tiu fakto estis priskribata, jam antau\u0306 70 jaroj, ne per komparado de la greka kaj la hebrea sed en komparo kun certaj naciaj lingvoj (germana, franca, angla) de alia franclingva svisa universitata profesoro, Edmond Privat, en lia verketo Esprimo de sentoj en Esperanto."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Enirante la vojon de proksimig\u0302ado de kristanoj kaj hebreoj, kio estas nia c\u0302efa tasko, oni komencis serc\u0302i la fontojn kaj la evolu-manierojn de la malharmonio inter la hebreoj kaj kristanoj, kaj kiamaniere tio povis atingi la teruran kulminon \u2013 la t.n. holokau\u0306ston. Ec\u0302 se oni ne prezentas tion kiel la c\u0302efan kau\u0306zon, tamen c\u0302iuj agnoskas, ke unu fonto estas ankau\u0306 la principa diferenco en pensado de hebreoj kaj kristanoj. Eble valorus la penon fake prijug\u0302i kiomgrade la s\u0302ato kaj admiro pri la greka kaj romia retoriko flanke de Goebbels influis lian sintenon al la judoj. Tio estas du mondoj, esprimig\u0302is profesoro Balaba\u0301n en siaj prelego kaj verko."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Eble c\u0302iuj sentas, ke kun la nova jarmilo ni eniris alian pensmanieron. Vidante la pasintan jarmilon plena de malakordoj, disig\u0302oj, militoj kaj malamikeco, ni vidas nun c\u0302ie strebadon pri sintezo, proksimig\u0302ado kaj unuigado. Kiel la fendado religia, nacia kaj ec\u0302 atoma estas malbonaj, tiel la sintezo c\u0302iudirekte estas prospera. Ne nur ajna-forma miksaj\u0302o, sed prudenta komuna strebado pri bono. La multe pridiskutata, lau\u0306data, sed ankau\u0306 malbenata tutmondigo estas ankau\u0306 certa-forme ia sintezo. Sed la unusola akceptebla formo de tiu tutmondigo estas lau\u0306eble ekvilibra evoluo de la tuta globo, en spirito de solidareco. Unueco en plureco kaj diverseco."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Mi volas, ke tiu c\u0302i atentigo estu plejeble konciza, tial nur kelkaj mencioj: La historiistoj, penetrante profunden en la historion, venis g\u0302is Sumero. De tie oni supozas la migradon de nia kulturo \u2013 tra Asirio kaj Babilonio, Grekio kaj Romia Imperio \u2013 g\u0302is la nuna Eu\u0306ropo. Tiu c\u0302i kulturo uzis, precipe en la epoko de la antikvaj grekoj kaj romianoj, lingvojn, kiuj esprimadis la pensojn dismembrigitaj en vortojn kun precize limigita signifo. Tial nia terminologio bazig\u0302as sur la greka-latina fundamento. Sed el la regiono de Sumero eliris ankau\u0306 Abrahamo kun sia tribo. Dum lia vagado ekestis la hebreaj lingvo kaj skribo, kun pluraj specialaj\u0302oj, certe sub influo de la religie perceptata c\u0302iutaga vivo kaj de la konscio pri la devoj de la elektita popolo."}, {"text_idx": "#000054", "text": "En la hebrea estis verkita la biblio, la promesoj kaj instruoj de la Eternulo. Profesoro Balaba\u0301n diras: \u201eLa hebrean pensmanieron ne eblas difini, t.e. meti al g\u0302i ekzaktajn limojn, c\u0302ar ne eblas g\u0302isvidi la finon au\u0306 la finan formon.\u201d Kiam aperis la bezono traduki la biblion el la hebrea en la grekan, tiam estig\u0302is la Septuaginto. Lau\u0306 Balaba\u0301n \u201etio ne estas ia sklaveca traduko, sed interpretado en alian mondon de pensado, en la mondon grekan.\u201d Ec\u0302 dum mi ne regas la hebrean, mi sentas, ke la esenca influo de la hebrea al Esperanto kus\u0302as g\u0302uste en la sfero de transdonado de pensoj, ne nur de vortoj. Kaj se ni rememoros la pritrakton de profesoro Eco, ke komence, kiam ne ekzistis iu homa lingvo, dio parolis pere de naturaj kaj atmosferaj fenomenoj, kio estas jam proksime de la transpenetrado de pensoj, kiun oni antau\u0306vidas (Teilhard de Chardin k.a.) c\u0302e la pli superaj estaj\u0302oj (ang\u0302eloj); kaj la perdo de tiu kapablo (elpelig\u0302o el la paradizo) kaj la komunikado dismembrigita en vortojn, jen \u2013 c\u0302u tio ne povas esti la komenco de la unika fenomeno de la homa parolkapablo?"}, {"text_idx": "#000055", "text": "Por esti konciza, mi esprimis tion vers\u0302ajne ne tute konvene, sed mi volis nur aludi kelkajn c\u0302efajn punktojn. Estas interese, ke Emil Hanhiniemi, lau\u0306devene finno, post la dua mondmilito enmigrinto en Au\u0306stralio, nun 80-jara, antau\u0306 30 jaroj eldonadis la kajerojn Lingvologiaj studoj, en kiuj li diris, ke li estas certa, ke devas ekzisti multe pli perfekta maniero de komunikado, sed ke Esperanto estas la plej konvena inter-s\u0302tupo sur tiu vojo."}, {"text_idx": "#000058", "text": "G\u0302i tau\u0306gas por lernigi al 3- g\u0302is 6-jaraj infanoj la esperantan alfabeton kaj la nombrojn g\u0302is cent. Se oni malfermas la libron, videblas maldekstre du tekstoj, rilatantaj al du literoj: \u201eA estas la unua litero de la alfabeto; Alko atakas anglan au\u0306ton\u201d (c\u0302u politike?) kaj simile por \u201eB\u201d; dekstre du bildoj, rilatantaj al tiuj frazoj. Post \u201eZ\u201d aperas kantotekstoj kun notoj. La bildoj estas koloraj."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Por mendi la recenzitan libron, vizitu nian"}, {"text_idx": "#000062", "text": "C\u0302i tiu libro enhavas dudek rakontojn/novelojn, el kiuj pluraj estas elstaraj, interalie la komika novelo Kiel ni mortigadis leporon por la antau\u0306kristnaska vespermang\u0302o kaj la tujsekva novelo Kiel mi eniris parnason. Kelkaj el ili estas ankau\u0306 trafe socikritikcelaj, ekzemple, Kistehjo (trompig\u0302o per nigramerkata ac\u0302eto), Kiel kondutas al ni kelkaj oficistoj (burokratismo sovag\u0302ig\u0302inta), kaj La telefono (burokrata malkompetento, kiam temas pri telefonriparoj). Ensume, rilate al sia literatura kvalito, rakontaro sukcesa, leg\u0302era, sed kelkfoje pensiga, distra, neniam teda, salutinda."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Ankau\u0306 la desegnaj\u0302oj, ilustrantaj la rakontojn, amuzas kaj plibeligas la libron."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Ofta misuzado de \u201ela\u201d. Mi scias, ke ofte slavoj ne scias g\u0302uste uzadi la artikolon. Sed pli bone estus, se ili sekvus la konsilon de Zamenhof, prefere g\u0302in ne uzi, ol g\u0302in misuzi."}, {"text_idx": "#000066", "text": "\u201eAl\u201d estas ofte misuzata, kaj kelkfoje tio cerbumigas. Ekzemple, \u201eMi elpus\u0302is la pistoleton al Venc\u0302jo el la mano kaj kaptis g\u0302in en la aero\u201d, \u201eli uzis la okazon kaj eltrinkis al la patro duonon de botelo kun sorpa likvoro\u201d, \u201emi denove malfermis la skatolegon, rememorante al mi la pasintecon\u201d."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Ankau\u0306 kelkaj aliaj lingvog\u0302enaj\u0302oj elstaras: \u201eTio ne estos senpage\u201d, \u201esocieto\u201d c\u0302iam anstatau\u0306 \u201esocio\u201d, \u201einter la pordo staris sekretariino\u201d, \u201ebabilac\u0302is la najbarino inter la pordo\u201d, \u201etiel dau\u0306rigis la interkonsilig\u0302o\u201d (efektive, plurfoja necerteco pri la netransitiveco de la verbo \u201edau\u0306ri\u201d), \u201efikse rigardas araneon de senmorteco\u201d (signifo?), \u201emi rememorig\u0302is pri kavalireco\u201d, c\u0302iam uzig\u0302as \u201eplua\u201d anstatau\u0306 \u201eplia\u201d."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Do mi nur iom mezvarme rekomendas c\u0302i tiun verkon, avertante la legonton, ke la legado ne estos c\u0302iam glata."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Imagu la bildon: oni jug\u0302as poeton pro tio, ke li ne laboras kiel dungito; jug\u0302isto severe demandas lin: \u201eKiu komisiis al vi esti poeto?\u201d; kaj fine la jug\u0302istaro verdiktas kvinjaran ekzilon kun punlaboro. \u201eNe, \u2013 diros la leganto. \u2013 Tio estas au\u0306 premsong\u0302o au\u0306 malsana fantazio au\u0306 malsprita elpensaj\u0302o\u201d. Ho ve, kara leganto! Tio okazis en niaj tempoj, nur antau\u0306 kvardeko da jaroj, en la lando, \u201ekie tiel libere spiras la homo\u201d (citaj\u0302o el la kanto, kiu estis kvazau\u0306 la dua himno de tiu s\u0302tato). Tio okazis al estonta Nobel-premiito pri poezio."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Iosif Brodskij (1940-1996) naskig\u0302is en Leningrado kaj komencis verki 16-jarag\u0302a. La politiko preskau\u0306 ne c\u0302eestis en lia poezio. Sed li sentis sin libera homo, kaj tio manifestig\u0302is en liaj verkoj. Tiun senton de libero la totalisma s\u0302tato ne povis al li pardoni. La junan poeton defendis de arbitra jug\u0302a persekuto tiaj famuloj, kiel la poetino Anna Ah\u0302matova kaj profesoro de literaturscienco Jefim Etkind (post jardeko organizonta debatvesperon pri Esperanto en la leningrada pedagogia instituto kaj pli malfrue ekpersekutata kaj ellandigita pro amikeco kun la disidenta verkisto Aleksandro Solj\u0302enicin). Tio ne helpis. Tamen pro protestoj el eksterlando, post jaro de ekzilo Iosif Brodskij revenas hejmen en Leningrado."}, {"text_idx": "#000072", "text": "En 1972 li elmigras kaj eklog\u0302as en Usono. Li verkas poezion kaj prozon (en la rusa kaj en la angla), instruas literaturon en universitatoj kaj multe vojag\u0302as en la mondo. C\u0302iujare liaj maljunaj gepatroj, jen unu jen alia, petas permeson viziti sian solan filon au\u0306 almenau\u0306 renkontig\u0302i kun li en tria lando, ekzemple, en la najbara kaj frata Pollando. Kaj c\u0302iufoje la instancoj de tiu \u201eplej hom-ama s\u0302tato\u201d rifuzas al ili. Ili mortis sen revidi sian solan filon."}, {"text_idx": "#000074", "text": "En sia Nobel-premia parolado, Iosif Brodskij pasie substrekis, ke la lingvo vivas kaj evoluas precipe danke al la poezio. Lige kun tio, estas interese noti lian rilaton al du specoj de transformoj de liaj poeziaj\u0302oj. Kelkaj liaj junag\u0302aj versaj\u0302oj estis muzikigitaj kaj prezentataj en bardaj koncertoj. Li rilatis al tio tolereme. Foje li estis invitita al tia koncerto de konata bardo, sed li ne venis; demandita pri la kau\u0306zo, li esprimis supozon, ke li povus bati la kapon de la bardo per gitaro pro kolero. Kaj jen pri alia speco de transformo. En julio 1992 en Stokholmo Iosif Brodskij volonte babilis kun rusaj esperantistoj dum du horoj kaj aprobis aperigon de siaj verkoj en esperanta traduko, kion poste efektivigis Mikaelo Brons\u0302tejn, precipe per tiu c\u0302i prezentata libro De nenie kun amo. Do la poeto ne dubis, ke Esperanto ebligas produkti ne malpli bonajn tradukojn de poezio ol naciaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Iosif Brodskij opiniis, ke \u201ela poezio estas arto metafizika lau\u0306difine, c\u0302ar mem la materialo de tiu \u2013 la lingvo \u2013 estas metafizika\u201d. Nu, pro tio mi ne au\u0306dacas komenti liajn poemojn: mi estas homo malproksima de metafiziko, kiu ec\u0302 nebone scias, kio estas tio. S\u0302atantoj de poezio legu kaj g\u0302uu, c\u0302ar la esperantistoj estas bons\u0302ancaj havi tiun libron en fidindaj kaj fluaj tradukoj."}, {"text_idx": "#000076", "text": "La libro entenas 37 poeziaj\u0302ojn kaj unu prozaj\u0302on. De tiu prozaj\u0302o \u201eEn c\u0302ambro kaj duono\u201d mi konsilas komenci legadon. En g\u0302i temas pri la gepatroj de la poeto kaj, kompreneble, ankau\u0306 pri liaj infaneco kaj juneco. Por mi, samag\u0302ulo kaj samlandano de Iosif Brodskij, c\u0302io en g\u0302i estas klara kaj kutima. Sed por alilandanoj kaj malpliag\u0302uloj, la priskribita vivo povas s\u0302ajni nekredebla fantasmagorio."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Poste tralegu la iom longan poemon \u201eDedic\u0302ita al Jalto\u201d, kiu estas detektiva historio, konsistanta el protokoloj de polica enketado. Kaj poste transiru al pli abstraktaj verkoj."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Kaj por ekzempli pri la poezio de Iosif Brodskij, jen malgranda kaj (nekutime) simpla versaj\u0302o, kiun verkis 22-jarulo."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Ni ree vivas-log\u0302as apud golfo, kaj super ni nubaro preterflosas, kaj blekas la moderna Vezuvio, kaj polvo mallevig\u0302as sur stratetojn, kaj vitroj de l' stratetoj grince tintas. Kaj iam ankau\u0306 nin la cindro kovros."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Mi tre dezirus je c\u0302i-povra hor' al urborand' per tramo veni, vian eniri hejmon, kaj se post jarcentoj tac\u0302ment' elfosi venos vian urbon, deziras mi, ke oni trovu min restintan c\u0302iam en brakumoj viaj, kovritan per la nova brula cindr'."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Trovu en la libro kelkajn fotojn, inter ili tiujn, kie la Nobel-premiito Iosif Brodskij legas siajn poemojn por esperantistoj."}, {"text_idx": "#000083", "text": "La personoj, kiuj kandidatig\u0302as al la Akademio de Esperanto, devas deklari sian fidelecon al la Fundamento de Esperanto. C\u0302iu esperantisto scias pri la ekzisto de tiu \u201eBiblio\u201d de Esperanto. Sed kiu en nia tempo legas g\u0302in? Nu, mi legis la Fundamenton pli ol unufoje, precipe por serc\u0302i en g\u0302i (kaj en aliaj zamenhofaj\u0302oj - la Dua libro, sekvantaj lernolibroj, Proverbaro ...) trafajn frazojn por ekzercoj en miaj lernolibroj. Mi diru, ke legado de zamenhofaj verkoj montrig\u0302is afero multe pli fascina, ol tio povas s\u0302ajni."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Sed jen trovig\u0302is persono, kiu decidis, ke la Fundamento de Esperanto ankau\u0306 hodiau\u0306 povas servi kiel speco de informolibro kaj ec\u0302 lernolibro de Esperanto. Li estas parizano Marc Bavant [mark bava\u0301n], kiu okupig\u0302as sufic\u0302e multe pri leksikografio kaj instruado de Esperanto."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Kion ni havas rezulte? Modernan, fidindan kaj tre interesan legaj\u0302on por personoj lingvemaj, kiuj s\u0302atus konatig\u0302i kun la reala Esperanto per g\u0302ia sintezita priskribo, sed ne per dozitaj klarigoj, lernotekstoj pri c\u0302iutagaj temoj kaj ekzercoj. Tiaj homoj estas pli multaj, ol oni povas supozi. Restas envii al franclingvanoj: nur ili povas g\u0302ui tiun libron, c\u0302ar g\u0302i estas verkita en la franca lingvo."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Malnova biblia epizodo en modernaj vestoj"}, {"text_idx": "#000090", "text": "La Biblio, pro historiaj kau\u0306zoj, en la eu\u0306ropa kulturo estas konstanta fonto de temoj por la arto, inkluzive beletron. Certe, diversaj epizodoj el tiu konglomerato de diverstempaj libroj estas ne egale allogaj por verkistoj, kaj kelkaj, pro strec\u0302a aventureco, estas uzataj tre ofte. Al tiuj, certe, apartenas la historio pri Jozefo, kiu el amata filo de sia patro en sovag\u0302a pas\u0302tista tribo pro malico de siaj fratoj farig\u0302is sklavo, poste prizonulo, kaj poste \u2013 c\u0302efministro kaj despoto de la plej civilizita lando de sia tempo; li, tamen, havis tian grandanimecon, ke pardonis siajn malbonajn fratojn kaj venigis sian tribon al Egiptio, kie g\u0302i poste log\u0302is dum kvarcent jaroj. Tiu neelc\u0302erpebla, realisme verkita fonto por romanoj farig\u0302is ankau\u0306 inspirilo por la c\u0302eh\u0302a reg\u0302isoro kaj esperanta dramverkisto Valdemar Vinar\u030c [vinars\u0302] (1918-1981), verkinta la novelon La skandalo pri Jozefo."}, {"text_idx": "#000091", "text": "En la centro de la novelo estas la \u201eskandala\u201d epizodo el la vivo de Jozefo, kiam li, estante sklavo de Potifar, farig\u0302is objekto de seksatenco fare de ties edzino, rifuzis kun s\u0302i kunkus\u0302i kaj estis veng\u0302e mem akuzita de la malc\u0302astulino pri seksatenco. La ceteraj partoj de lia vivo estas menciataj nur skize au\u0306 tute ne. La tuta novelo konsistas el kvin apartaj monologoj, kie la partoprenantoj kaj flankaj observantoj de la evento prezentas siajn diversajn opiniojn pri la okazintaj\u0302o \u2013 negra sklavino el la domo de Potifar, la Potifar-edzino, Jozefo, Potifar kaj gvardiano. Tiuj vidpunktoj devas suplementi unu la alian kaj prezenti siaspecan \u201estereoskopian\u201d bildon de la afero kaj socia medio c\u0302irkau\u0306 g\u0302i. La rimedo malnova, sed, se lerte aplikata, trafa. Kaj la au\u0306toro havis c\u0302iujn premisojn por sukcese prezenti la novan rigardon al la 3500-jara temo: ric\u0302a lingvaj\u0302o, bona posedo de stila varieco, ebliganta per vortkarakterizo prezenti homkarakterojn kaj sociajn interrilatojn. Multe kontribuas al la sukceso bela drameca prezento de la aferoj, devenanta el la teatra sperto de la au\u0306toro. Vere vivecaj estas motivoj de la agoj de la protagonistoj, ec\u0302 inkluzive ateismemajn meditojn de Jozefo (en la Biblio io simila ja troveblas). G\u0302enerale, prezento de antikvaj homoj en iom modernigita aspekto estas bona afero kaj helpas pli bone imagi la fontojn de la moderna civilizo. Sed \u2013 estas kelkaj sed-oj."}, {"text_idx": "#000092", "text": "La verko ja estas historia, kaj nenio tiel fus\u0302as tiug\u0302enrajn beletraj\u0302ojn kiel anakronismoj. Por eviti ilin, la au\u0306toro nepre devas lau\u0306eble plene konatig\u0302i kun la epoko. Vinar\u030c tion faris nesufic\u0302e \u2013 do, en la verko trovig\u0302as ridindaj anakronismoj. Ekzemple, egipta nobelo neniuokaze povus mortigi katon, tiom pli pretekste, ke de g\u0302i povas fonti malsanoj \u2013 la katoj en Egiptio ja estis sanktaj adorataj bestoj, kaj koncepto, ke iu besto povas esti malsanportanto simple tiutempe ne ekzistis. Komparo de virina mamo kun kuglo estas bela, sed c\u0302u kugloj povis ekzisti en la 17a jarcento antau\u0306 nia erao? Strange sonas en la bus\u0302o de Jozefo la termino libido. Plus la au\u0306toro ne interesig\u0302is pri historiaj kau\u0306zoj de la brila kariero de Jozefo, vere stranga en Egiptio por fremda barbaro: g\u0302i klarigeblas per tio, ke tiutempe la landon okupis kaj regis hiksosoj, gento mem \u201ebarbara\u201d kaj parenca al hebreoj. Tial historie nekorekte sonas la monologo de la gvardiano. C\u0302iuj tiuj malatentaj\u0302oj de la au\u0306toro grave malaltigas la rezultan nivelon de la novelo, kiu aliokaze povus esti multe pli rimarkinda."}, {"text_idx": "#000093", "text": "La libro estas lukse eldonita: la kovrilo duras kaj belas, la papero blankas kaj estas uzata sens\u0302pare (kelkaj pag\u0302oj ec\u0302 sentekstas); g\u0302i estas ilustrita de speciale faritaj por la teksto desegnaj\u0302oj de Vadim Vacha. Poligrafie bonaj libroj ne oftas en Esperanto, tial necesas gratuli la eldonejon Kava-Pech."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Tiu c\u0302i \u201efacila rakonto\u201d de Johansson sukcesas, kiel kutime c\u0302e li, vesti allogan intrigon en facilajn vortojn. Mian recenzon pri la lingva flanko mi povas prezenti per same facilaj vortoj: la libro estas bona kaj uzinda por lernantoj kaj lernigantoj. Kiel rakonto, tamen, la teksto postulas pli atentan legon."}, {"text_idx": "#000097", "text": "La intrigo komencig\u0302as per necerto; la c\u0302efrolantino ion faras en la mezo por redukti la propran nedecidemon; fine ni kaj s\u0302i denove sidas en malcerta stato, pensiga kaj kreskiga. Lingve sperta leganto povas utiligi la libron por akrigi la komprenajn kaj s\u0302atajn klingojn de sia estetiko. La intrigo interplektas Svedion kaj Germanion, kaj (lau\u0306 mi, tute bonvene kaj normale) ne elspezas s\u0302viton por atingi neu\u0306tralan prezenton, kiu videble invitus aliregionan leganton en komprenon de la kultura kaj mora fono komuna inter tiuj du landoj."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Ne nur la lingvo estu facila, sed ankau\u0306 la rilatoj, kiujn oni reliefigas kaj fortigas. \u201eKlientoj, ne povantaj eniri tiun c\u0302i rakontan mondon, sendube postulos alispecajn librojn, kaj eble verkos ilin mem\u201d, diros al si la nunaj c\u0302efkomunumanoj, kiuj sentas sin hejme en la ekzistanta esperanta Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Mi g\u0302enerale konsentas kun tiu kutima opinio, kaj mi senrezerve prijesas la rajton de la tipaj esperantistoj verki unu por la aliaj. Tamen estus, lau\u0306 mi, fenomene interesa ago, kaj atuta, kompare kun la nacilingvaj malaventuroj, se iu librejo esperanta anoncus konkurson pri verkado de (eventuale \u201efacila\u201d) fikcio kun jenaj kriterioj. Konkurse verku nur blankaj esperantistoj el la eu\u0306ropidaj landoj. Jug\u0302u nur legantoj de islama kaj afrika kulturaj fonoj (notu mian lason de neu\u0306trala spaco, niaj neislamaj azianoj, kiuj en tia konkurso rolu nek verke nek jug\u0302e; eble el tiu kategorio aperu la konkursantoj!). Oni verku por emfaze neeu\u0306ropa legontaro. Eble ec\u0302 niaj eu\u0306ropanoj sin vidos lau\u0306 nova maniero, provante sin rigardi tra aliulaj okuloj kaj elmetante siajn verkojn al tia jug\u0302lego. Longe ni petis unu de la alia lingvan rerigardadon. Estus interese inviti ankau\u0306 la kulturan resentadon."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Tondrulo \u2013 montego de la Andoj"}, {"text_idx": "#000101", "text": "\u201eTondrulo\u201d (hispane: Tronador) ricevis tiun nomon rezulte de la glaciaj lavangoj, kiuj deig\u0302as kun impona bruego de g\u0302iaj montkrutaj\u0302oj. Dum antau\u0306aj jarcentoj indig\u0302enaj najbaroj de la montego asertis, ke demono ene de la anda masivo avertis tiel pri la alveno de fremduloj. C\u0302ar c\u0302e la piedo de Tondrulo situas Paso de Vuriloches [paso de vuriloc\u0302es], trapasejo, kiu kondukas tra la montara c\u0302eno. Tie, en rojo, s\u0302prucas varmfontoj, kie nun kamparanoj kaj maloftaj piedirantaj turistoj g\u0302uante banas sin. Indianoj kaj blankaj fremduloj, plejparte miksrasuloj, log\u0302as nuntempe pace sur la argentina kaj c\u0302ilia deklivoj de la estingig\u0302inta vulkano."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Notinde estas, ke membroj de Anda Klubo Bariloche [bariloc\u0302e] konstruis antau\u0306 pli ol ses jardekoj rifug\u0302ejon, erare kelkajn metrojn trans la internacia limo, sur c\u0302ilia teritorio. Ne sen iom da fiero klubanoj rakontas g\u0302is hodiau\u0306, ke tiumaniere oni estigis internacian konflikton. Sed onidire la problemo sag\u0302e estis solvita. Oni donacis la rifug\u0302ejon al C\u0302ilia Anda Klubo kaj tiu lasta ludonis g\u0302in kontrau\u0306 eta simbola prezo al la konstruintoj. G\u0302is hodiau\u0306, suprenirante la montegon de la argentina Pampa Linda (Beleta Herbejo) al la unua kabaneto, konstruita en 1938, oni eniras kaj eliras c\u0302ilian teritorion. La duan rifug\u0302ejon, poste konstruitan, oni starigis tamen sur argentina teritorio."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Kvankam Tondrulo ne havas la plej altan pinton en la argentina Patagonio, tamen tre vers\u0302ajnas, ke g\u0302i estas la plej bone konata al turistoj, almenau\u0306 ties piedo, kaj la pinto (3554 m) \u2013 nur al alpismaj spertuloj. Dum la somera sezono (januaro kaj februaro) centoj, ec\u0302 miloj da turistoj alvenas buse, au\u0306te al Pampa Linda kaj de tie al la Nigra Glac\u0302ero, kies glacio estas kovrita de nigraj cindraj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Proksime al tiu loko oni vidas altan akvofalon, kiu fontas el glac\u0302ero, estiganta la riveron Manso (Malsovag\u0302ulo). Spite al tiu nomo g\u0302i estas unu el la plej sovag\u0302aj kaj kapricemaj riveroj en la sudo de Latin-Ameriko. Direktante sin komence orienten, g\u0302i s\u0302ajnigas strebi al Atlantika Oceano. Sed en lago Mascardi [maskardi] g\u0302i sin turnas suden, kaj poste, s\u0302ang\u0302ante sian fluon, okcidenten, kaj enfluas la riveron Puelo kaj kun ties akvoj poste Pacifikan Oceanon."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Tamen Manso estas nur unu el la rojoj kaj riveroj, kiuj fontas el tiu neg\u0302kovrita montara masivo de tri pintoj. La c\u0302efa pinto, kiun la indig\u0302enoj nomis Anon, signas la landlimon inter Argentino kaj C\u0302ilio. Unu el la du malpli altaj pintoj situas en Argentino, kaj la alia en C\u0302ilio. Ambau\u0306 estas iomete pli alireblaj ol la c\u0302efa pinto. Sep glac\u0302eroj kirasas la ne-aktivan vulkanon, kies vulkaneco videblig\u0302as en cindraj\u0302oj, s\u0302tonoj kaj tre malofte oni povas ec\u0302 percepti sulfurajn odorojn."}, {"text_idx": "#000106", "text": "En januaro 1934 Claussen [klausen], Meiling [majling] kaj Neumayer [nojmaja] (ambau\u0306 lastaj estis fondintoj de Anda Klubo Bariloche) intencis surgrimpi la ankorau\u0306 ne-konkeritan montegon. Vane Claussen atendis la du kunulojn en bivako. Profitante la belan veteron, kiu ne oftas en tiu regiono, li komencis sola la supreniron. Je eknoktig\u0302o li sukcesis surpas\u0302i la supron, kie li pasigis malkomfortan nokton. La saman someron du italoj, Matteoda kaj Durando, klopodis supreniri la montegon de la c\u0302ilia flanko. Sed ili malaperis kaj oni poste ne trovis la kadavrojn. Post ili, aliaj alpistoj mortis tie pro la sovag\u0302aj patagoniaj ventegoj, glac\u0302eraj fendoj kaj subitaj veters\u0302ang\u0302ig\u0302oj."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Tridekjara viro log\u0302as sola, en malnova domo. Lin servas \u201eolda\u201d servistino, preskau\u0306 la ununura c\u0302iutage renkontata persono en lia vivo. La domo ne nur estas malnova, g\u0302i estas malmoderna. En g\u0302i mankas modernaj\u0302oj: nenia radioaparato, nenia televidilo, ec\u0302 ne telefono trovig\u0302as tie. La viro ne estas ric\u0302a, sed li vivas per la \u201epoka mono\u201d postlasita al li de liaj gepatroj. Lian nomon ni neniam ekkonas. Li estas nur \u201ela viro\u201d, au\u0306 kelkfoje \u201ela baptopatro\u201d."}, {"text_idx": "#000109", "text": "C\u0302i tiu viro estas la fianc\u0302o de virino nomita Izabela \u2013 unu el la nur du personoj en la romano, kiuj havas nomon. S\u0302i estis iam alloga al la viro, sed ne plu. Nun li ne komprenas, kial li iam trovis s\u0302in bela, plezuriga. Kontrau\u0306e, li nun abomenas s\u0302in, trovas s\u0302in nau\u0306za; s\u0302ia sekseco, s\u0302ia amoremo forpelas lin."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Dau\u0306re log\u0302as kun li lia dekunujara baptofilino, Tereza \u2013 la alia persono kun nomo en c\u0302i tiu romano."}, {"text_idx": "#000111", "text": "La viro estas, almenau\u0306 lau\u0306s\u0302ajne, tre klera. Li mem opinias sin genia, la sola sag\u0302ulo en la mondo, la sola vera scianto. Li certas, ke konvencia edukado pereigas la animon, kaj sen animo, kia estas homo?"}, {"text_idx": "#000112", "text": "Tial la dekunujara baptofilino obsede allogegas lin. S\u0302i estas ankorau\u0306 tre juna, ankorau\u0306 ne seksmatura, malamora, senafekta. Kvankam s\u0302i estas studento en lernejo, s\u0302ia animo ankorau\u0306 estas pura, ankorau\u0306 ne pereis. Ankorau\u0306 eblas reeduki s\u0302in, turni s\u0302ian animon al la bono, la vero, la belo. C\u0302ar s\u0302i estas ankorau\u0306 ne seksmatura, ankorau\u0306 sekse pure naiva, plene natura, s\u0302i estas anime pura. Kompreneble, ne dau\u0306ros tiu stato eterne. Post kelkaj jaroj komencos kreski s\u0302iaj mamoj, s\u0302ia vulvo pligrandig\u0302os, s\u0302iaj hormonoj ekaktivos, s\u0302i komencos senti seksardon, s\u0302i mondumig\u0302os, farig\u0302os identa kun la sennombra kvanto da aliaj inoj en la mondo. Do nepre necesas kapti la nunan momenton, ne lasi g\u0302in forgliti. Nun plu eblas s\u0302in kaj s\u0302ian animon modli. Sed g\u0302is kiam?"}, {"text_idx": "#000113", "text": "Tereza, la baptofilino, estas tre felic\u0302a en lia domo. S\u0302i kaj lia fianc\u0302ino ne amikas. Nu, tiom pli malbone por la fianc\u0302ino. La fianc\u0302ino ne plu interesas lin, s\u0302i estas fordisponebla. Kun iom da malfacilo li sukcesas permanente forpeli s\u0302in. Ankau\u0306 la olda servistino kaj la infano ne vere interamikas. \u201eLa olda\u201d (lia pensnomo por la servistino) suspektemas pri lia rilatado kun la infano, opinias g\u0302in kontrau\u0306natura, jes, ec\u0302 malnatura. Jam de multaj jaroj s\u0302i servas lin, estas preskau\u0306 lia sola kontakto kun la ekstera mondo, estos malfacile pensiigi s\u0302in \u2013 sed ne maleble. Kaj sendube eblos trejni la infanon por anstatau\u0306i s\u0302in. La infano lernos kuiri por li, lavi por li, fliki por li, montri sian nudan korpon al li, lasi lin ... lasi lin fari kion? Li ne estas tute certa pri tio."}, {"text_idx": "#000114", "text": "La fianc\u0302ino nuda nun ne plu interesas lin. S\u0302ia seksveka figuro nau\u0306zas lin. Kiel li iam toleris meti sian ilon en s\u0302in? Nekredebas. Lin interesas nur la nuda baptofilino, nur s\u0302i."}, {"text_idx": "#000115", "text": "C\u0302iunokte, post s\u0302iaj enlitig\u0302o kaj endormig\u0302o (au\u0306 c\u0302u?) li etendas sin apud s\u0302i (poste, sur s\u0302in), kaj rigardas s\u0302ian korpon \u2013 interne de la pij\u0302amo, malbutoninte la pij\u0302amoc\u0302emizon, depus\u0302inte la pij\u0302amopantalonon \u2013 kaj iom post iom, dum forpasas la tagnoktoj, li ankau\u0306 karesas s\u0302ian korpon. Lin multe plezurigas rigardi kaj karesi s\u0302ian nematuran korpon, al kiu mankas c\u0302iu seksumindiko. Ankau\u0306 tus\u0302adi s\u0302iajn plej intimajn partojn plezurigas lin. Dum s\u0302i dormas, kompreneble. Sed fine evidentig\u0302as, ke s\u0302i ne dormas, nur s\u0302ajnigas dormi, multe plezurig\u0302as pro lia intimagado. Kvankam nur malrapide, s\u0302i kutimig\u0302as senhonte senvestigi sin antau\u0306 li."}, {"text_idx": "#000116", "text": "La cetera mondo nenion scias pri c\u0302io c\u0302i, sed g\u0302i suspektemas. Filistraj suspektemuloj, kiuj ne agnoskas la purecon de s\u0302ia korpo, de liaj intencoj, de lia agado, de ilia kunplezurado. Al li tiuj uloj ne gravas. Ankau\u0306 al Tereza ili ne gravu."}, {"text_idx": "#000117", "text": "La infano senproteste, senrezerve, akceptas lian deziron monopoli s\u0302in anime kaj korpe. S\u0302i volonte c\u0302esigas c\u0302ian ludadon kun aliaj infanoj, c\u0302ian foriron el la hejmo (escepte de la lecionoj en la lernejo, kiujn li ankorau\u0306 ne kurag\u0302as malpermesi por s\u0302i). S\u0302i farig\u0302as amiko nur de li mem, konato nur de li mem, vivas sole por li, kaj li por s\u0302i. Ne nur metafore, sed pli kaj pli reale."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Je lia naskotago s\u0302i donas al li portreton de s\u0302i kun li. Sakre! Kiun viron s\u0302i kontaktis por pentrigi tion? Sed trankvilig\u0302u, li trovas la artiston, kaj kiel li mem, ankau\u0306 la artisto nur volas honori la unikan \u201einocenton\u201d de Tereza. Jes, li ec\u0302 honoras la motivojn kaj celojn de la \u201ebaptopatro\u201d."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Dang\u0302ero montrig\u0302as. Kuzo de Tereza alvenas, minacas forpreni s\u0302in, suspektas lian unikan virton, lian subliman \u201esenpekan\u201d korpamon al la baptofilino. Ankau\u0306 Tereza timas la eblon, ke s\u0302i estos prenita for de sia sola amato. S\u0302i ec\u0302 pretas morti, anstatau\u0306e."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Li kun Tereza iras al la marbordo. Ili kune nag\u0302os, inter kaj en la altaj ondoj. Antau\u0306 ol nag\u0302i, li la unuan fojon s\u0302ovas sian ilon inter s\u0302iajn femurojn, en s\u0302in. S\u0302i ne protestas, evidente g\u0302uas. La dekunujarulino malnau\u0306zate spertas lin."}, {"text_idx": "#000121", "text": "Dum s\u0302i nag\u0302as, la akvoj kaptas Terezan, s\u0302i dronas. La viro senespere klopodas savi s\u0302in, mem preskau\u0306 dronas."}, {"text_idx": "#000122", "text": "La polico enketas la morton de la infano, decidas, ke temas pri nura akcidento."}, {"text_idx": "#000123", "text": "Sed la viro kondamnas sin, ke li lasis s\u0302in morti, tuj post tiu momento, kiam ili anime kiel korpe unuig\u0302is. Li dronigas sin. Nur la pentristo restas konscia pri la \u201epura inocento\u201d de la viro kaj la infano dekunujara."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Lau\u0306 la libro, la au\u0306toro mem difinas sian verkon \u201eoriginala am-rakonto inter 30-jara viro kaj 11-jara knabineto ... konformistoj kaj idiotoj opinios g\u0302in anormala fiamo \u2013 ec\u0302 se mi tenis min sufic\u0302e konformista ene de la heteroseksa kampo!\u201d."}, {"text_idx": "#000126", "text": "C\u0302u la libro estas, do, detala kaj zorge verkita rakonto pri \u201eanormala fiamo\u201d? Supozeble mia tre ekzakta resumo c\u0302i-supra kredigas tion."}, {"text_idx": "#000127", "text": "Au\u0306, c\u0302u, kiel diras la malantau\u0306a kovropag\u0302o, ni trovas, ke antau\u0306 ni estas \u201enostalgie kortus\u0302a romaneto\u201d? Kiel profesia psikologo, mi ne miras ankau\u0306 pri tia reago."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Au\u0306 c\u0302u ec\u0302 temas pri fantazio, verkita surbaze de la kelta mitologio (ankau\u0306 tian interpreton proponas la priskribo presita sur la malantau\u0306a kovropag\u0302o)?"}, {"text_idx": "#000129", "text": "Mi mem ne emas epiteti g\u0302in per tiaj esprimoj. Plenfantazia la verko certe estas. Psikopatologiaj\u0302o g\u0302i nepre estas. Tute sendube multaj au\u0306toritatuloj volonte cenzurus, malpermesus g\u0302in. Efektive, la plej multaj negepatraj personoj rifuzus kredi la eblecon de la okazaj\u0302oj en la verko, au\u0306 la eblecon de au\u0306tentikeco en la toleremo, akceptemo, g\u0302uemo de la infano. Aliaj personoj, kiuj pli bone konas la infanan psikon, trovus g\u0302in ne plene malkredebla, kvankam malrealisma."}, {"text_idx": "#000130", "text": "C\u0302iuokaze, siaspece temas pri literatura gemo. G\u0302ia literatura kvalito malebligas, miaopinie, la epiteton \u201epornografia\u201d; kiu serc\u0302as pornografiaj\u0302on, tiu serc\u0302u en alia verko. Ke la verko venis el la plumo de kontrau\u0306kulturema ekstremisto eu\u0306ska, nu, tio nur indikas, ke literaturaj trezoroj troveblas ankau\u0306 en lokoj nekredeblaj."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Helpilo por kontrau\u0306stari al imperiismo"}, {"text_idx": "#000133", "text": "Esperantistoj g\u0302enerale bone scias, kion signifas tutmondig\u0302o de iuj naciaj lingvoj, aparte de la angla, sur kiuj faktoroj tio bazig\u0302as, kaj kiujn politikajn kaj ekonomiajn avantag\u0302ojn g\u0302i donas al la anglalingvaj landoj. Scias, jes ja, sed ne c\u0302iam havas sistemigitajn kaj fakte pruvitajn argumentojn por klarigi la problemon al la ekstermovada publiko. Tial la signifo de la recenzata bros\u0302uro, eldonita de UEA, estas vere granda: g\u0302i provizas c\u0302iun propagandanton de Esperanto per bone prezentita kaj sag\u0302e konciza kompleto da trafaj argumentoj."}, {"text_idx": "#000134", "text": "Estas bone konata afero, ke la plej elokventaj propagandistoj de iu ideo estas renegatoj de la ideo kontrau\u0306a: ekspastroj farig\u0302as plej ardaj ateistoj, eksmarksistoj \u2013 plej nes\u0302anceleblaj kontrau\u0306komunistoj, ktp. Vers\u0302ajne al la alta kvalito de la bros\u0302uro kontribuis la fakto, ke g\u0302ia au\u0306toro, Robert Phillipson, estas \u201erenegato\u201d de la anglalingva imperiismo \u2013 iama oficisto de Brita Konsilio, organizaj\u0302o, speciale kreita por disvastigo de la angla tra la mondo. Do, li scias la aferon \u201edeinterne\u201d kaj tial klare vidas ties sekretajn risortojn kaj evidentajn rezultojn. Kaj kiel profesia (kaj honesta) socilingvisto li, konatig\u0302inte kun la reala funkciado de Esperanto, tuj ekkomprenis la principan diferencon inter la ebloj, kiujn donas internacia komunikado en la altrudata nacia lingvo kaj la neu\u0306trala internacia."}, {"text_idx": "#000135", "text": "La neta teksto de la bros\u0302uro (sen notoj kaj listo de citita literaturo) okupas nur 14 pag\u0302ojn, sed sur ili la au\u0306toro sukcesis trakti kaj la nocion \u201einternaciaj lingvoj\u201d, kaj la demandon \u201ekies interesojn ili servas\u201d, kaj problemojn de ekologio de lingvoj, lingvaj rajtoj (inkluzive ties efektivig\u0302on en internaciaj organizaj\u0302oj), sekvoj de hegemonio de la angla. Tiu koncizeco kune kun leg\u0302era stilo helpas rapide legi g\u0302in al tiu, kiu por tio ne havas tro da tempo (politikisto, j\u0302urnalisto, ktp); samtempe scienceco (abundaj referencoj) devigas rilati al g\u0302i serioze. Tial la bros\u0302uro, se tradukota al naciaj lingvoj, povas farig\u0302i tre tau\u0306ga propagandilo, uzinda dum poresperantaj kampanjoj, Ago-tagoj kaj simile. Do, c\u0302iu landa asocio kaj loka societo strebu traduki g\u0302in al siaj naciaj lingvoj kaj disvastigi en la celgrupoj. La afero valoras!"}, {"text_idx": "#000137", "text": "En Japanio sekvas agrablan kaj verdan sezonon subita junia pluvo. Kutime g\u0302i komencig\u0302as la 11an au\u0306 la 12an de junio kaj dau\u0306ras c\u0302. 30 tagojn. Dum la du unuaj semajnoj subtile pluvadas; dum la du lastaj tre forte, kun tondroj."}, {"text_idx": "#000139", "text": "En junio estas permesata fis\u0302kaptado de ayu (plekogloso). La maniero kapti c\u0302i tiun fis\u0302on estas nomata tomo-zuri (fis\u0302i per amiko). Ayu havas sian teritorion kaj, kiam alia fis\u0302o trudeniras g\u0302in, ayu atakas. Fis\u0302kaptistoj do uzas logfis\u0302ojn por altiri al si ayu-on."}, {"text_idx": "#000140", "text": "C\u0302e infanvartejoj oni faras etajn pupojn el papero kaj pendigas ilin c\u0302e fenestroj. La infanoj kantas: \u201ePluvu plu, pluvu plu, tiam panjo kun japanstila ombrelo venos akcepti min en infanvartejo.\u201d Nuntempe neniu uzas japanstilan ombrelon faritan el bambuo kaj papero, tamen, au\u0306dante la kanton, japanoj nepre imagas patrinon en kimono kaj kun geta (tradiciaj lignaj sandaloj)."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Hortensioj estas tre s\u0302atataj. Plej fama loko por vidi ties florojn estas templo Meigetu-in en Kamakura (malnova c\u0302efurbo de Japanio). Tie videblas 2500 japandevenaj hime-azisai-oj (princin-hortensioj). Por turistoj estas arang\u0302ataj specialaj trajnoj al Kamakura."}, {"text_idx": "#000143", "text": "En Anglio junio estas la tradicia geedzig\u0302a monato \u2013 male en Japanio pro la pluvo. Sed nun hoteloj en junio malaltigas siajn prezojn kaj varbas per la romantika nocio \u201ejunia novedzino\u201d. Tiel ili celas veki sopiron pri Eu\u0306ropo en la koroj de junaj edzinig\u0302ontoj. Espereble tamen la namida-ame (plorpluvo) (signifanta subtilan pluvon) ne plorigas la juniajn nuptofestantojn."}, {"text_idx": "#000145", "text": "La komunisma reg\u0302imo havis unu nediskuteblan trajton: malestimon de alispecaj ideoj. C\u0302iu fremda al komunismo estis persekutata kaj severe punita. Sed malgrau\u0306 la kruela realeco de vivo en komunisma lando Vytautas Andziulis, nun 71-jarag\u0302a, el la litova urbo Kaunas, riskis sian vivon kaj tiujn de sia edzino kaj kvar infanoj pro sekreta presejo instalita sub g\u0302ardena domo kelkajn kilometrojn for de la urbo. Tie li presis librojn \u2013 por la sovetia popolo \u201efremdajn\u201d \u2013 kun religia kaj patriotisma enhavoj."}, {"text_idx": "#000146", "text": "Vytautas ne scias, kio provokis liajn patriotismajn sentojn kaj malamon al la tiutempa okupacia reg\u0302imo. Neniu el liaj familianoj suferis; neniu estis enprizonigita au\u0306 ekzilita. \u201eMiaj gepatroj, precipe mia patro, estis patriotoj kaj c\u0302iam edukis nin kun patriotisma sento\u201d, diris Vytautas. La ideo pri presejo venis, dum li lernis c\u0302e tipografia lernejo: la komunistoj timis \u201emalg\u0302ustajn\u201d vortojn, kiuj povis farig\u0302i efika maniero por kontrau\u0306stari la realecon."}, {"text_idx": "#000147", "text": "Hazardo helpis realigi la planon. En abelisto-rondeto Vytautas konatig\u0302is kun Juozas Bacevic\u030cius, kiu jam malsukcese provis konstrui presilon. La du viroj decidis kunlabori, kaj Vytautas, foje helpata de sia nova amiko, elfosis longajn tunelojn sub sia domo. La enirejo situis en forcejo kaj estis zorge kas\u0302ata."}, {"text_idx": "#000148", "text": "Frumatene kaj malfrue vespere el sub la grundo au\u0306deblis la sono de la presmas\u0302ino. La edzino de Vytautas, Birute, farig\u0302is kvazau\u0306 oreloj kaj okuloj. Sub la fenestrobreto estis kas\u0302ita sekreta butono de sonorilo. Unu sonoro signifis \u201evenu\u201d, du \u201eurg\u0302e venu\u201d, tri \u201edang\u0302ero\u201d. Nur unufoje Birute tri fojojn sonoris: s\u0302i vidis militistojn, kiuj haltis efektive nur por urini c\u0302e arbusto."}, {"text_idx": "#000149", "text": "Sian sekretan agadon la patro neniam menciis al siaj idoj. Tamen unu nokton lia 9-jara filo postsekvis sian patron kaj vidis la strangan, bruan presmas\u0302inon. La patro klarigis, ke jen laboratorio, kie li kultivas diversajn florojn kaj faras eksperimentojn, pri kiuj neniu rajtas publike paroli. La filo nenion diris en la lernejo."}, {"text_idx": "#000150", "text": "Dum 10 jaroj Vytautas Andziulis presis 23 religiajn kaj patriotismajn libretojn. Lia kolego Juozas disvastigis ilin pere de preg\u0302ejoj. Pri la sekreta agado sciis la eklezio sed ne avertis kontrau\u0306 la dang\u0302ero. Finfine la s\u0302tata sendependig\u0302o senvualigis la sekreton, kaj Vytautas komencis lau\u0306leg\u0302e labori."}, {"text_idx": "#000151", "text": "Nun en lia domo, c\u0302irkau\u0306ata de arboj kaj rododendroj, funkcias muzeo pri kontrau\u0306leg\u0302a eldonado kaj malnovaj presmas\u0302inoj. Iam Vytautas intencis survers\u0302i sian tunelon kaj presejon sed lastmomente retirig\u0302is. Nun c\u0302iu rajtas subeniri kaj admiri la kurag\u0302on de presisto, kiu per vortoj batalis kontrau\u0306 la komunisma reg\u0302imo."}, {"text_idx": "#000152", "text": "La oseta lingvo, odoro de stepo en la plej alta montaro de Eu\u0306ropo"}, {"text_idx": "#000153", "text": "Ekde fora antikveco Kau\u0306kazio estis granda kaldrono, en kiu fandig\u0302is popoloj de diversaj lingvoj, vivmanieroj kaj historio. Lau\u0306 unu pritakso c\u0302irkau\u0306 la 9a jarcento c\u0302i tien venis la alanoj \u2013 nomada tribo de prafiloj de la famaj skitoj kaj sarmatoj. La alanoj ankorau\u0306 ne sukcesis fondi firman s\u0302taton, kiam okazis la invado de la mongoloj. Multaj devis foriri al la montaro, kie inter altaj rokoj ili g\u0302isvivis la 17an jarcenton, miksig\u0302inte kun la indig\u0302ena log\u0302antaro. En la jaro 1774 Osetio libervole alig\u0302is al la Rusia Imperio. Pro sia fideleco kaj antikva kristaneco (akirita ankorau\u0306 en la 10a jarcento), la osetoj ricevis novajn kultureblajn kampojn en c\u0302emontara ebenaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000154", "text": "Nuntempe pli ol 90 % de la log\u0302antaro en norda Osetio vivas g\u0302uste en tiu ebenaj\u0302o, kie la log\u0302denseco estas la plej alta de Rusio."}, {"text_idx": "#000155", "text": "Osetoj log\u0302as en multaj landoj kaj regionoj de la mondo. Sufic\u0302e grandaj grupoj trovig\u0302as en Turkio, Kartvelio, Kabard-Balkario kaj Karac\u0302aj-C\u0302erkesio (la du lastaj estas kau\u0306kaziaj subs\u0302tatoj de la Rusa Federacio), en grandaj urboj de Rusio, Ukrainio kaj Usono. En Sovetio ili havis du au\u0306tonomiajn regionojn: Nord- Osetio ene de Rusio kaj Sud-Osetio kadre de Kartvelio. La nuna statuso de Sud-Osetio dum pluraj jaroj restas necerta. Fakte nun g\u0302i estas sendependa s\u0302tato kun propra leg\u0302a kodo, milico, gazetaro kaj prezidanto). Nord-Osetio restis en Rusio kiel plenrajta subs\u0302tato."}, {"text_idx": "#000158", "text": "Multaj iranistoj uzis la osetan lingvon por dec\u0302ifri nomojn de eminentaj skitoj, kiuj restis en antikvaj priskriboj de la regiono. Ekzistas firmaj etimologiaj kaj historiaj pruvoj de iamaj kontaktoj de osetlingvanoj kun slavaj, finno-ugraj kaj tjurkaj gentoj. Multo venis al la lingvo jam de la kau\u0306kazia c\u0302irkau\u0306aj\u0302o."}, {"text_idx": "#000159", "text": "Malgrau\u0306 forta influo de ibero-kau\u0306kaziaj kaj tjurkaj lingvoj la hind-eu\u0306ropa kerno de la lingvo oseta senteblas ec\u0302 por nelingvistoj. Nom signifas \u201enomo\u201d, dw\u00e6r \u201epordo\u201d (komparu kun la rusa dver), dy (dialekta formo du) signifas \u201eci\u201d (komparu, ekzemple, kun la sveda du, rusa ty1), dywa estas \u201edu\u201d (rusa dva), ny mad \u201enia patrino\u201d (franca notre me\u0300re, rusa nas\u0302a mat), ktp."}, {"text_idx": "#000160", "text": "La nun uzataj kristanaj ritaj vortoj estas plejparte kartveldevenaj, c\u0302ar g\u0302is la 18a jarcento la kartveloj estis la plej influa kristana popolo en la regiono. La nomo mem de osetoj kaj Osetio venas el la kartvela osi kaj Oseti. Tamen kristanaj tradicioj en Osetio havas pli antikvajn fontojn: en 10a kaj 11a jarcentoj la kristana religio venis al Alanio el la bizanca imperio. Dum enmontara periodo la religio de osetoj transformig\u0302is al io tute originala: osetoj tradicie preg\u0302as dum preg\u0302aj festenoj c\u0302e tablo. Tio, kion eu\u0306ropano nomus tostoj, c\u0302e osetoj estas strikta vico el nepraj preg\u0302oj, la plej unua el kiuj estas preg\u0302o al la majesta Dio, kreinto de c\u0302io viva."}, {"text_idx": "#000161", "text": "La sola antikva skribaj\u0302o en la oseta lingvo, kiu restis g\u0302is niaj tagoj, estas la Zelenc\u0302uka epitafio en grekaj literoj (ja kristanismo venis al la osetoj el la bizanca imperio)."}, {"text_idx": "#000162", "text": "La unua vaste uzata skribsistemo aperis c\u0302e la osetoj en la jaro 1844. Kreis g\u0302in la rusa akademiano S\u0302ogren, unu el la unuaj esplorantoj de la lingvo. La s\u0302ogrena alfabeto bazig\u0302is sur la cirila, sed enhavis plurajn specialajn simbolojn (por specifaj osetaj sonoj). Fakte la alfabeto estis fonema, samkiel la esperanta. En tiu alfabeto aperis pluraj libroj, lerniloj, periodaj\u0302oj. En la 1920aj jaroj oni enkondukis latinliteran alfabeton por la oseta (tio okazis kadre de g\u0302enerala politiko de socialista registaro; g\u0302uste tiam oni planis latinigi la rusan alfabeton, subtenis Esperanton kaj ankorau\u0306 kredis je sukceso de baldau\u0306a tutmonda revolucio)."}, {"text_idx": "#000163", "text": "Jam post 1935 oni komencis haste reciriligi la latinliterajn alfabetojn en la sovetia respublikaro. S\u0302ang\u0302ig\u0302is la gvidanto, s\u0302ang\u0302ig\u0302is la politiko. En Nord-Osetio aperis nova cirila alfabeto (uzata g\u0302is nun) kun sola aldona litero \u00e6 kaj multaj digramoj (por la velara plozivo [q], por [g\u0302], ktp). En la sama jaro 1938 oni enkondukis skribsistemon bazitan sur kartvela alfabeto en Sud-Osetio. Eblas diri, ke g\u0302uste tiam la osetoj ig\u0302is \u201edisdividita\u201d popolo (kiel nun eu\u0306skoj, koreoj, ujguroj, kurdoj kaj aliaj). Post la morto de Stalin ankau\u0306 en la sudo ekregis komuna cirila alfabeto. Sed la reunuig\u0302o de la popolo mem restas ege komplika problemo, kiu ec\u0302 s\u0302ajnas nesolvebla en la nunaj cirkonstancoj."}, {"text_idx": "#000164", "text": "Danke al tio, ke la litero \u00e6 estas en alfabetoj de kelkaj nord-eu\u0306ropaj popoloj, eblis jam delonge preskau\u0306 senprobleme uzi la osetan en Interreto. Dum rapida tajpado oni anstatau\u0306igas la literon per \u201eae\u201d au\u0306 per cirila litero kiel e inversa, sed en HTML-dokumentoj uzas la kodon \u201e\u00e6\u201d. Ne c\u0302iuj popoloj de eks-Sovetio povas g\u0302ui tian situacion. C\u0302uvas\u0302oj, ekzemple, uzas unikajn specialajn literojn, kiujn enhavas nur Unikodo (ekzemple y kun du streketoj supre). La sama problemo aperas c\u0302e kazah\u0302oj, burjatoj kaj aliaj, dum multaj lingvoj en norda Kau\u0306kazio havas nur normajn cirilajn signojn en siaj alfabetoj (pro tio ili havas multajn digramojn, kaj ec\u0302 trigramojn)."}, {"text_idx": "#000165", "text": "La literatura oseta lingvo formig\u0302is surbaze de irona dialekto (kun kelkaj leksikaj pruntoj el la digora). La fondinto de la oseta literatura tradicio estas la talenta poeto K'osta Xetagkaty (ruslingve Konstantin H\u0302etagurov). Inter la verkoj de Xetagkaty estas multaj popolaj fabloj kaj legendoj, kiujn li rerakontis rime. Multaj liaj poemoj parolas pri malric\u0302a kaj dang\u0302era vivo en montaro, pri nobleco de simplaj montaranoj, pri amo certe."}, {"text_idx": "#000166", "text": "En la mondo nun furoras eposo pri Silmariloj, kiun verkis John Tolkien. Tolkien mem diris ke lin siatempe ege fascinis la finna Kalevala kaj aliaj legendaroj, kiujn li studis kiel filologo en Oksfordo. Li multe bedau\u0306ris, ke c\u0302e angloj ne konservig\u0302is (au\u0306 ne aperis) propra eposo. Do li verkis eposon por la angla."}, {"text_idx": "#000168", "text": ": iom da esperantaj tradukoj el la narta eposo-lingvo."}, {"text_idx": "#000169", "text": "lingvo.osetia.ru: projekto \u201eoseta lingvo rete\u201d: lernomaterialoj, vortareto, mallongaj anekdottipaj rakontoj \u201ede popolo\u201d, plejparte ruse kaj osete."}, {"text_idx": "#000171", "text": "Noto de la redaktoro: 1. La rusa \u201ey\u201d estas proksimume \u201ei\u201d sen liprondigo."}, {"text_idx": "#000172", "text": "Karlo Juha\u0301sz en sia artikolo \u201eApenau\u0306 venko\u201d (MONATO, 2002/6) jam raportis pri la strec\u0302a etoso kaj et-diferenca balotrezulto en la aprilaj parlamentaj elektoj en Hungario. Mi s\u0302atus aldone mencii la rolon de nova teknologia/socia fenomeno: la SMS-tekstomesag\u0302oj, kiuj, lau\u0306 pluraj analizoj, grave influis elektontojn inter la du voc\u0302donaj rondoj."}, {"text_idx": "#000173", "text": "Vidante la amplekson de tiu fenomeno, la Instituto de Malferma Socio (financata de esperantistido George Soros) decidis \u2013 por c\u0302i-ilustre dokumenti nian epokon \u2013 arkivigi amasojn da tiuj mesag\u0302oj foje amuzaj, foje fiaj, plej ofte iaj, tiaj kaj aliaj. Jen eta bukedo el la mesag\u0302oj, kiuj eltenas tradukon Esperanten (kelkajn klarigojn vidu intertekste, aliajn sube):"}, {"text_idx": "#000174", "text": "\u2013La socialistoj volas vian bonon. Ne donu g\u0302in!"}, {"text_idx": "#000175", "text": "\u2013Viktor Orba\u0301n volas vian bonon. Ne donu g\u0302in!"}, {"text_idx": "#000176", "text": "\u2013Esti hungaro eblas en iu ajn partio."}, {"text_idx": "#000177", "text": "\u2013La estonteco estas jam nula. (Pastic\u0302o de la FIDESZ-slogano \u201eLa estonteco estas jam nuna\u201d)."}, {"text_idx": "#000178", "text": "\u2013La estonteco jam demencig\u0302is. (Pastic\u0302o de la FIDESZ-slogano \u201eLa estonteco jam komencig\u0302is\u201d)."}, {"text_idx": "#000179", "text": "\u2013Komencanta juristo dungota. Kondic\u0302o: sperto kiel c\u0302efministro. (La 39-jara Orba\u0301n ekrolis en la tutlanda politiko mallonge post la akiro de sia jura diplomo)."}, {"text_idx": "#000180", "text": "\u2013Karaj kamaradoj! La disvendado de nia nacio pau\u0306zis dum la lastaj kvar jaroj. Finfine ni povos dau\u0306rigi! Sendu ofertojn al la Domo de Nostalgio kaj Amikeco, avenuo Andra\u0301ssy 60. (Tiuloke funkciis en la 50aj jaroj la torturejoj kaj aliaj ejoj de la komunista \u201es\u0302tatdefenda\u201d instanco; ekde februaro 2002 g\u0302i estas muzeo kun la nomo \u201eDomo de Teroro\u201d. La socialistoj diris ke, kaze de sia venko, ili s\u0302ang\u0302os la nomon al \u201eDomo de Memoro kaj Repacig\u0302o\u201d)."}, {"text_idx": "#000181", "text": "\u2013Mi estas Pe\u0301ter Medgyessy, c\u0302i-momente la 21a plej ric\u0302a homo de Hungario. Subtenu min voc\u0302done, kaj mi atingos la unuan lokon."}, {"text_idx": "#000182", "text": "\u2013Kial MSZP kaj SZDSZ ne povos kune formi registaron? C\u0302ar ne eblos al ili interkonsenti pri la stelo, c\u0302u kvinpinta, c\u0302u sespinta. (Antisemitoj rigardas la liberalan SZDSZ kiel judan partion)."}, {"text_idx": "#000183", "text": "\u2013Profesia futbalisto avana, kun kvarjara sperto c\u0302efministra kaj solidaj bazoj en la dakota lingvo, serc\u0302as novan postenon. (Orba\u0301n estas dau\u0306re aktiva futbalisto en la departement-nivela teamo de sia hejmvilag\u0302o. Foje li citis, siadire, proverbon venantan de la dakotaj indianoj)."}, {"text_idx": "#000184", "text": "\u2013Kiel iam au\u0306stra pentristo, tiel parolas la c\u0302efministro."}, {"text_idx": "#000185", "text": "\u2013Komunistoj 42 %; civitanoj 41 %; judoj, gejoj, droguloj 5 %; hungaroj 4 %! (La rezultoj en la unua voc\u0302dona fojo estis: MSZP 42 %; alianco FIDESZ-MDF 41 %; SZDSZ 5,6 %; MIEP 4,4 %)."}, {"text_idx": "#000186", "text": "\u2013Kial la prizonuloj en Nagyba\u0301nya voc\u0302donis por MSZP? C\u0302ar ili ne volas sidi en komuna c\u0302elo kun FIDESZ-anoj."}, {"text_idx": "#000188", "text": "\u2013Dumvojaj informoj: la s\u0302oseo inter la parlamentejo kaj Felcsu\u0301t estas fermita pro translokig\u0302o. Grandaj s\u0302topig\u0302oj atendataj. (Felcsu\u0301t estas la hejmvilag\u0302o de Orba\u0301n)."}, {"text_idx": "#000192", "text": "Medgyessy, Pe\u0301ter: socialista c\u0302efministro de post la elektoj;"}, {"text_idx": "#000195", "text": "Orba\u0301n, Viktor: c\u0302efministro (FIDESZ) g\u0302is la elektoj;"}, {"text_idx": "#000197", "text": "La plimulto de la britoj, feriantaj en Portugalio, s\u0302atas la sudon de la lando por profiti la avantag\u0302ojn de la mediteranea klimato. Mi tamen decidis viziti la nordon au\u0306 la tiel nomatan \u201ekas\u0302itan\u201d Portugalion, kiu eskapis la amasturismon kaj konservis sian sendifektan c\u0302armon."}, {"text_idx": "#000198", "text": "Tiucele mi flugis al Porto kaj de tie mi veturis per au\u0306tobuso al Po\u0301voa de Varzim, kie mi vizitis plurajn vidindaj\u0302ojn. En tiu urbo tipaj estas granitaj domoj kun rug\u0302aj tegmentoj. En la regiono oni produktas multe da vino. La agroj estas fekundigataj per fukoj. Videblas arboj kun abunde pendantaj orang\u0302oj."}, {"text_idx": "#000199", "text": "Po\u0301voa estas la naskig\u0302loko de la romanverkisto Ec\u0327a de Queiro\u0301s, kiu pasigis la jarojn 1874-1888 kiel konsulo en du urboj de Anglio. Oni honoris lin per monumento, kiu trovig\u0302as ekster la urbodomo."}, {"text_idx": "#000200", "text": "La duan tagon mi vojag\u0302is en Guimara\u0303es, iama c\u0302efurbo kaj naskig\u0302urbo de Portugalio. Tie c\u0302i estas grandiozaj mezepokaj konstruaj\u0302oj, kiuj ampleksas la preg\u0302ejon Sa\u0303o Francisco de Assis kaj la palacon de la dukoj de Braganc\u0327a. La palaco enhavas belajn pentraj\u0302ojn, tapetojn de Aubusson, persajn tapis\u0302ojn kaj porcelanon."}, {"text_idx": "#000201", "text": "Posttagmeze mi vojag\u0302is al Braga, c\u0302efa religia centro kaj unu el la plej grandaj urboj de Portugalio. La katedralo trovig\u0302as en la urbocentro. Oni grimpas lau\u0306 komplikaj barokaj s\u0302tuparoj al la granda sanktejo Bom Jesu\u0301s do Monte, belega novklasika preg\u0302ejo."}, {"text_idx": "#000202", "text": "Vespere grupo da folkloraj dancantoj distris gastojn de mia hotelo. La folklora muziko estas fundamenta en la historio de Portugalio, kies radikoj trovig\u0302as en la trobadora kantado mezepoka. La plej fama stilo estas fado, c\u0302e kiu gitaroj akompanas la kantadon. Oni rakontis ankau\u0306 la legendon pri la koko el Barcelos. Tiu malnova legendo rakontas pri kondamnita, sed senkulpa viro, kiu diris, ke, kiel pruvo de sia senkulpeco, la rostita koko, kus\u0302anta sur la tablo de jug\u0302isto levig\u0302os kaj ekkokerikos. Poste onidire tio vere efektivig\u0302is. Tiu legendo estas rakontata dum generacioj. En la urbo c\u0302ie videblas bildoj de la koko de Barcelos, kiu estas simbolo de fido, justeco kaj bons\u0302anco."}, {"text_idx": "#000203", "text": "La trian tagon mi revenis al la kosmopolita Porto. La urbo kus\u0302as c\u0302e la potenca rivero Douro. Porto havas plurajn grandiozajn pontojn \u2013 kaj betonaj, kaj feraj. Gustav Eiffell projektis unu el ili. Porto estis la Eu\u0306ropa C\u0302efurbo de Kulturo en la jaro 2001. Porto estas la dua granda urbo de la lando, de kiu devenas la nomoj de Portugalio kaj de la fama vino. G\u0302i estas industria urbo, kiu havas grandegajn dokojn kaj g\u0302iaj sardinaj fabrikoj ludas gravan rolon. En la urbocentro staras monumento, kiu omag\u0302as la duoninsulajn militojn. G\u0302i prezentas leonon (Portugalio), kiu venkas la aglon (Napoleono). Tiu fakto memorigis min, ke ankau\u0306 Britio partoprenis en tiuj militoj kaj ke g\u0302i kun Portugalio estis aliancanoj dum 600 jaroj. Multaj el la firmaoj pri produktado de vino Porto estas britaj kaj mi vizitis unu el ili por gustumi g\u0302in."}, {"text_idx": "#000204", "text": "La klimato de Portugalio estas varma kaj seka. La suno brilas dum granda parto de la jaro kaj idealas por vinberoj. Tamen proksimume c\u0302iu kvara jaro estas favora jaro. En la malgrandaj bienoj junuloj c\u0302iam ankorau\u0306 tretas la vinber-rikolton."}, {"text_idx": "#000205", "text": "En Porto trovig\u0302as vidinda tram-muzeo. La urbo estis la unua sur la iberia duoninsulo, en kiu oni konstruis traman relvojon. Tie c\u0302i 20 000 kaheloj ornamas la fasadon de la stacidomo. Tiu arto de kahelornamado \u2013 la plej bonega en Portugalio \u2013 meritas apartan mencion. G\u0302i estas nomata azulejos. Oni povas vidi ties specimenojn en la tuta lando. Bluaj, blankaj kaj multkoloraj kaheloj kovras la internon de preg\u0302ejoj, fasadojn de domoj kaj publikajn konstruaj\u0302ojn. Italoj inventis la majolikan teknikon en la 16a jarcento, kiu ebligas artistojn pentri rekte sur malseka argilo, kiu trovig\u0302as sur tavolo de blanka emajlo. Oni povas vidi brilegajn panelojn de la 18a jarcento. En la 19a jarcento aperis novaj uzoj de azulejos, art nouveau kaj art de\u0301co, kiuj progresigis la tiuspecan arton."}, {"text_idx": "#000206", "text": "La venontan tagon mi veturis per au\u0306tobuso tra la montara kamparo de Viseu, kie oni intense uzas venton por produkti elektron. Tie c\u0302i, sur plia alteco, la vinberoj kreskas por ricevi la reflektitan varmon de s\u0302tona grundo. Oni diris al mi, ke estas c\u0302iam pli malfacile dungi homojn, kiuj volonte laborus sur la terasoj c\u0302e temperaturo de 40 gradoj celsiaj."}, {"text_idx": "#000207", "text": "Lamego estas alloga episkopa urbego, kiu estas fama pro s\u0302au\u0306mvino kaj bukano. Tie oni komencis konstrui katedralon en la 12a jarcento. Specialaj\u0302oj de la montara regiono de Serra da Estela estas mielo kaj mola fromag\u0302o, produktita el s\u0302afa lakto. La plej alta punkto en la regiono trovig\u0302as 2000 m super la marnivelo. Iuj el la lokaj homoj log\u0302as en casais, unuc\u0302ambraj pajlobudoj. Tio estas c\u0302efe en vilag\u0302etoj, kie ili bredas s\u0302afojn kaj kultivas sekalon kaj legomojn."}, {"text_idx": "#000208", "text": "Neg\u0302o maloftas en Portugalio. Kaj kiam neg\u0302as en la montoj, lokaj familioj veturas tien por distrig\u0302i. Tie mi vidis konkursojn por sledoc\u0302aroj, skiantoj kaj infanoj, g\u0302uantaj toboganon. Guarda, originale romanika, estas la plej alta urbo en Portugalio, en kiu dominas granito kaj malfrugotika katedralo."}, {"text_idx": "#000209", "text": "La sekvan tagon mi vojag\u0302is sud-okcidenten al Coimbra, la plej malnova kaj plej fama universitaturbo de Portugalio. Survoje estas grandaj citrusaj kampoj kaj ankau\u0306 florantaj migdalarbustoj."}, {"text_idx": "#000210", "text": "C\u0302ic\u0302erono kondukis min al la loka universitato. La tiea biblioteko, fondita en 1725, estas aparte impona. G\u0302i reprezentas unu el la multaj avantag\u0302oj de Portugalio pro la grandega kvanto de kolonia oro el Brazilo. La biblioteko enhavas 30 000 raraj\u0302ojn el entute 300 000 posedataj libroj. La muroj de kapelo estas kovritaj per belegaj kaheloj kaj aliloke trovig\u0302as eksterordinaraj specimenoj de azulejos. 50 centonoj de la log\u0302antaro de Coimbra profesie estas ligita kun la universitato. Mia c\u0302ic\u0302erono bedau\u0306ris pri la fakto, ke la industrio en tiu urbo malkreskis."}, {"text_idx": "#000211", "text": "Poste mi vojag\u0302is 200 km g\u0302is Santare\u0301m. Almeida Garrett, fama portugala poeto kaj dramaturgo de la 19a jarcento, skribis pri tiu urbo: \u201eLibro, farita el s\u0302tono, en kiu la plej interesa kaj plej poezia parto de niaj kronikoj estas skribita.\u201d Santare\u0301m trovig\u0302as super rivero Tejo, preferata reg\u0302a rezidejo en la 12a jarcentoj. C\u0302i tie kunvenis la parlamento en la 13a, 14a kaj 15a jarcentoj. Mi vizitis ankau\u0306 la tombon de Cabral, malkovrinto de Brazilo, en la Preg\u0302ejo de Graco. La preg\u0302ejo Nossa Senhora da Conceic\u0327a\u0303o impone staras sur la placo Sa\u0301 da Bandeira, baroka konstruaj\u0302o el la 17a jarcento kun helkoloraj kaheloj azulejos"}, {"text_idx": "#000212", "text": "Mi alvenis la ravindan O\u0301bidos, kiu konservas sian mau\u0306ran aspekton. La muzeo enhavas interesan kolekton de mapoj, armiloj kaj uniformoj, uzitaj dum la duoninsula milito. En 1808 en la urba periferio okazis la unua venko de Napoleono. Altaj muroj mezepokaj entute c\u0302irkau\u0306as O\u0301bidos. Mi vagis sur la pavims\u0302tonetoj de vojetoj kaj rigardis la brilajn domojn blankajn. La preg\u0302ejo Santa Maria datig\u0302as de la renesanco kaj ties muroj estas kovritaj per bluaj azulejos el la 17a jarcento."}, {"text_idx": "#000213", "text": "La sekvan tagon mi vizitis Alcobac\u0327a, Batalha kaj Nazare\u0301. La plej grava vidindaj\u0302o de la unua estas monah\u0302ejo, fondita en 1147, kiu havas belegan preg\u0302ejon kaj klostrojn. Sed la grandioze ornamita eksteraj\u0302o ne konvenas al la sparta vivo de cistercianoj, kiuj log\u0302is c\u0302i tie kaj establis la unuan lernejon en Portugalio."}, {"text_idx": "#000214", "text": "En Batalha trovig\u0302as unu el la plej varie konstruitaj preg\u0302ejoj en la lando. En la kanonikar-domo de la gotika monah\u0302ejo estas la tombo de la nekonata soldato de Portugalio, kiun oni c\u0302iam gardas. C\u0302i tie videblas belega vitralo, aparte en la kapelo de fondinto de la lernejo por produktantoj de vitraloj. La marborda urbo Nazare\u0301 estas tiel nomata pro statuo de la virgulino Maria, kiun monah\u0302o reportis al Nazareto en la 4a jarcento. Mi promenis tra la fascina kvartalo de la fis\u0302kaptistoj, la pitoreska plag\u0302a regiono kaj inter la c\u0302armaj konstruaj\u0302oj kaj vidindaj\u0302oj de Si\u0301tio."}, {"text_idx": "#000215", "text": "Antau\u0306 mia reflugo el la lisbona flughaveno mi havis tempon por trarigardi la c\u0302efurbon Lisbono. La ponto Vasco da Gama super la potenca rivero Tejo, kiu longas 26 km, estas unu el la plej longaj en la mondo. Inter la multaj monumentoj c\u0302i tie vidindas kopio de la Jesuo-monumento, kiu trovig\u0302as en Rio de J\u0302anejro. Treege imponas monumento omag\u0302e al Henriko la Navigisto, Vasco da Gama kaj multaj aliaj portugalaj malkovrintoj, kiu staras fronte al Atlantiko. G\u0302i estas donaco de Sud-Afriko por danki tiujn, kiuj unue navigis al Kabo de Bona Espero."}, {"text_idx": "#000216", "text": "En Lisbono dum c\u0302iuj sezonoj blovas vento el la oceano. La c\u0302efurbo kun 2 milionoj da log\u0302antoj, kvinono de la landa log\u0302antaro, estas la plej granda urbo de Portugalio. C\u0302i tie estas vasta marmuzeo, en kiu estas eksponataj vels\u0302ipoj. La plej bela objekto estas reg\u0302a barg\u0302o, kiun veturigis 78 remistoj kaj kiun komandis reg\u0302ino Maria la 1a."}, {"text_idx": "#000217", "text": "Mia restado en belega Portugalio finig\u0302is. Mi konstatis, ke la vivrapido estas malstrec\u0302a kaj senhasta en la pli malgrandaj urboj de nordo. Tamen la varieco de pejzag\u0302o kaj ric\u0302aj\u0302o je monumentoj kaj konstruaj\u0302oj sukcese kompletigas la travivaj\u0302on."}, {"text_idx": "#000218", "text": "Iu litova humuristo diris: \u201eLa s\u0302erco estas afero serioza.\u201d Okazas, ke pro s\u0302erco iuj pretas tuj ofendig\u0302i kaj ec\u0302 sin turni al tribunalo."}, {"text_idx": "#000219", "text": "La estraron de la kompanio Kraft Foods Lietuva en la urbo Kaunas, kies dolc\u0302aj produktoj estas konataj en Litovio, indignis la pentraj\u0302o \u201eVerda c\u0302okolado kun diserigita kanabo\u201d publikigita en Interreto. La kompanio opinias, ke la pentraj\u0302o memorigas pri g\u0302iaj produktoj \u201eKrono\u201d. C\u0302i tiu reg\u0302a atributo estas la c\u0302efa akcento sur pakumoj de c\u0302okolado kaj sukeraj\u0302oj. La reklaman frazon \u201eLa krono prezentas\u201d oni najlis vers\u0302ajne en la kapon de c\u0302iuj log\u0302antoj de Litovio."}, {"text_idx": "#000220", "text": "La pentraj\u0302o aperis somere 2001 en la inter artistoj populara interreta pag\u0302o art.scene.lt. En la pag\u0302o multas ilustraj\u0302oj, kies au\u0306toroj, sufic\u0302e konataj pentristoj, priridas varajn signojn de konataj firmaoj. En la mondo ofte varaj signoj trafas en artaj\u0302ojn. La litovoj antau\u0306 kelkaj jaroj vidis ekspozicion de la artisto Andy [endi] Warhol, kiu en siaj laboroj parodias Coca Cola kaj aliajn famajn firmaojn. La artisto publike konfesis, ke liaj verkoj celas parodii la civilizon. Tamen pro tio nenia kompanio procesis kontrau\u0306 li."}, {"text_idx": "#000221", "text": "En la menciita arta TTT-ejo oni povas loki pentraj\u0302ojn libere. La au\u0306toro de la parodio estas anonima. La administrantoj de la TTT-ejo diris nur, ke li estas studento de arta lernejo, kaj la pentraj\u0302on li kreis kiel tasklaboron pri la temo \u201ePakumo\u201d. La au\u0306toro uzas la samajn tiparojn kaj stilon. La surskribo \u201eKrono\u201d (litove Karu\u0304na) en la parodiaj\u0302o estis s\u0302ang\u0302ita al \u201eC\u0302apo\u201d (Kepure\u0307). Surflankaj diverslingvaj surskriboj informas pri c\u0302okolado kun kanabo \u2013 populara droga vegetaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000222", "text": "La kau\u0306na entrepreno akuzas la artistojn, ke ili deliktis kontrau\u0306 fasko da leg\u0302oj: pri au\u0306toraj rajtoj, pri konkurado, tiu pri varaj simboloj. Reprezentantoj ekminacis je proceso, se la parodia pentraj\u0302o dum 4 tagoj ne estos forigita. La vara simbolo estas intelekta propraj\u0302o de la kompanio. Al g\u0302ia kreado kaj uzado estas investita granda monsumo kaj la kompanio postulos materialan kompenson."}, {"text_idx": "#000223", "text": "Tamen la juristoj dubas, c\u0302u la firmao povus pruvi, ke la parodia pentraj\u0302o estas kopio de la vara signo kaj, ke g\u0302i damag\u0302as al la reputacio de la entrepreno. Juraj aktoj malpermesas ajnan uzon de originalo au\u0306 g\u0302ia kopio en komerco sen konsento de la au\u0306toro. Tamen la etikedo \u201everda c\u0302okolado\u201d ne estis uzita en komerco. Kaj g\u0302i estas nek originalo, nek kopio. Tamen la artistoj ne ekdeziris procesi kontrau\u0306 la ric\u0302a kompanio. La \u201everda c\u0302okolado\u201d estis anstatau\u0306igita per nekrologa surskribo: \u201eLa laboro forigita pro juraj miskomprenoj. Hura! Vivu jura justeco!\u201d"}, {"text_idx": "#000224", "text": "Turismi kun la karto EURO<26 en la pos\u0302o"}, {"text_idx": "#000225", "text": "La moderna vivo jam ne penseblas sen iuj kartoj en la pos\u0302o. Iuj atestas pri membreco, aliajn oni uzas por senmona pagado au\u0306 kontrau\u0306 ili akiras diversajn varojn je favoraj prezoj en la vendejoj."}, {"text_idx": "#000226", "text": "EURO<26 estas havinda karto, kiun povas ricevi gejunuloj en la ag\u0302o 14-26 jaroj sendepende de sia statuso. Do, sen aparta konfirmilo g\u0302in povas akiri lernantoj, studentoj, junaj laboristoj, senlaboruloj."}, {"text_idx": "#000227", "text": "La menciitan karton iniciatis skotaj entuziasmuloj en la jaro 1987. Danke al la unuaj pozitivaj rezultoj, en la jaro 1991 la Eu\u0306ropa Konsilio proponis al siaj membroj, ke ili subtenu la disvastigon de tiu karto en ties landoj. Hodiau\u0306 EURO<26 uzeblas en trideko da eu\u0306ropaj landoj. Pli ol 3,5 milionoj da junuloj en pli ol 220 000 lokoj en Eu\u0306ropo akiras diversajn avantag\u0302ojn per tiu karto."}, {"text_idx": "#000228", "text": "La karto EURO<26 ebligas al gejunuloj avantag\u0302ojn jam en la loko, kie ili mem log\u0302as. Tio diferencigas g\u0302in de aliaj kartoj por gejunuloj. La reto entenas diversajn rabatojn en la sfero de: edukado (komputadaj kursoj, au\u0306tolernejoj, lingvaj kursoj kaj aliaj), kulturo (muzeoj, teatro, festivaloj, koncertoj, ktp), turismo (hoteloj, junulargastejoj, kampadejoj, privata log\u0302ado, organizado de vojag\u0302oj), transporto (diversaj aviadil- kaj au\u0306tobus-kompanioj, pluraj naciaj fervojretoj, s\u0302iplinioj), komerco (nutrado, modo, librovendejoj, komputikaj\u0302oj), sporto kaj memstrec\u0302ado (sportvendejoj, sportaj centroj, enirbiletoj por diversaj sportaj matc\u0302oj), gastejoj (rapidaj restoracioj, kafejoj) kaj aliaj servoj (frizistoj, florvendejoj, oraj\u0302umejoj, s\u0302uejoj kaj aliaj)."}, {"text_idx": "#000229", "text": "En tiu lando EURO<26 uzeblas ekde la 1a de februaro 1999. Pri la disvastigo de la karto kaj pri la vico de ties avantag\u0302oj zorgas Kroata Junulargasteja Asocio (HFHS) (vidu ). Gejunuloj povas ricevi la karton en c\u0302iuj regionaj centroj de HFHS kaj en deko da aliaj lokoj. G\u0302i havas subtenon de la S\u0302tata Instituto pri Protekto de Familioj, Patrineco kaj Junularo. En Kroatio oni povas uzi EURO<26 en pli ol 1300 lokoj en kvindeko da urboj. Menciindas, ke en la listo estas c\u0302iuj kroataj naciaj naturparkoj, multaj muzeoj, kiuj disponigas rabaton de 50-100 %, naciaj teatroj, diversaj kulturaj manifestaj\u0302oj (Opatija, S\u030cibenik, Dubrovnik, Zagreb). Rabaton de 25 % oni povas ricevi c\u0302e la s\u0302iplinioj de Jadrolinija, c\u0302e kelkaj au\u0306tobusaj kompanioj kaj c\u0302e la nacia fervoja reto."}, {"text_idx": "#000230", "text": "Se vi deziras ekscii pli multe pri la avantag\u0302oj kaj disvastig\u0302o de la karto en via propra lando kaj dise tra Eu\u0306ropo vizitu la TTT-pag\u0302on ."}, {"text_idx": "#000231", "text": "Por la posedantoj de EURO<26 en pluraj landoj aperas periodaj informiloj, gazetoj, flugfolioj kaj oni organizas informkampanjojn, koncertojn kaj aliajn."}, {"text_idx": "#000232", "text": "La kroataj organizantoj arang\u0302as c\u0302iujare foto-konkurson kun valoraj premioj (i.a. somerumado c\u0302e la kroata marbordo en junulargastejoj) kaj someran kampadejon meze de au\u0306gusto en Zadar."}, {"text_idx": "#000233", "text": "Pro c\u0302io c\u0302i ne hezitu, informig\u0302u pri la avantag\u0302oj en via log\u0302loko kaj lando, kaj nepre pri la rabatoj en la landoj, kiujn vi planas viziti. Vi rapide rimarkos, ke posedante EURO<26 vi povos s\u0302pari multon. Komencu jam hodiau\u0306!"}, {"text_idx": "#000235", "text": "Jam plurfoje homoj amasig\u0302is antau\u0306 LT-ejo por esprimi malkontenton kontrau\u0306 la senc\u0302esa altigo de la telefontarifoj. LT, havante la ekskluzivan rajton g\u0302is la jaro 2003 esti la unusola liveranto de fiksita telefona kunligo, ekstreme uzis tiun rajton. La litova c\u0302efministro Algirdas Brazauskas konsternig\u0302is, kiam en la komenco de la 21a jarcento litovanoj komencis amase rifuzi telefonservon, c\u0302ar ili ne plu kapablis g\u0302in pagi."}, {"text_idx": "#000236", "text": "Severaj altig\u0302oj de la tarifoj pus\u0302is la entreprenon en malfavoran situacion. En la unua duono de la jaro 2002 la enspezoj malkreskis je 8,2 %. Pri la malkontentiga situacio sinjoro Paarma akuzis la konkurantojn \u2013 la entreprenojn de la pos\u0302telefonaj kunligoj. Tiuj entreprenoj jam superas LT lau\u0306 kvanto de klientoj. En la fino de junio pos\u0302telefonon uzis 35 % de la litovoj; dum la fiksitan kunligon 30,6 %. Dum unu jaro LT perdis 10,1 % de sia klientaro, t.e. c\u0302irkau\u0306 120 000 abonantojn. Spertuloj supozas, ke la klientaro dau\u0306re malkreskos, c\u0302ar estas lanc\u0302itaj novaj planoj por plialtigo de la tarifoj."}, {"text_idx": "#000237", "text": "Malgrau\u0306 tio la estro de LT supozas, ke dum dua jarduono la enspezoj falos nur je 3 %. Notindas, ke prognozoj de la kompaniaj rezultoj jam antau\u0306e fiaskis. Meze de 2001 Paarma prognozis, ke lia jara enspezokresko atingos 5-10 %. Poste la prognozoj malaltig\u0302is g\u0302is 3-5 %. Reale la enspezoj pasintjare kreskis nur je 1,9 %. Antau\u0306 tri monatoj li asertis, ke la enspezoj de 2002 estos pli grandaj ol lastjare; tamen nun li s\u0302ang\u0302is sian opinion."}, {"text_idx": "#000238", "text": "Malprosperas ankau\u0306 la servo de fiksita telefonkunligo de la najbaraj landoj. La enspezoj de la latva telekomunika entrepreno dum la unua jarduono de 2002 malaltig\u0302is je 0,7 %, kaj tiu de la estona je 9 %."}, {"text_idx": "#000239", "text": "Kredu min, tio vere okazis. Antau\u0306 kelkaj jaroj aperis en la revuo Esperanto notico pri referaj\u0302o, kiun mi, matematikisto, prezentis en Bratislavo, c\u0302e scienca simpozio. La informo surprizis min. Kiel mi tuj sciigis la tiaman redaktoron, mi neniam estis en Bratislavo, krom dum mallonga restado en la flughaveno survoje al Poprad; kaj, plie, iu ajn, kiu bone konas min (ekzemple, miaj filoj), povas atesti, ke mia scio pri matematiko estas preskau\u0306 nula."}, {"text_idx": "#000241", "text": "Sed, ho ve, mi deflankig\u0302is de mia vera temo, kiu koncernas la misteran koncepton pi. Kvankam mi apenau\u0306 komprenas g\u0302in, svagaj memoroj pri tiu \u201eesprimo de la kvociento de la cirkonferenco de cirklo per g\u0302ia diametro\u201d (PIV), ankorau\u0306 ekzistantaj en la polvoplena subtegmento de mia cerbo, ec\u0302 hodiau\u0306 estigas en mi iun strangan fascinon."}, {"text_idx": "#000242", "text": "Malofte en la liceo oni klarigis al ni, kian utilon havas matematiko kaj kial oni lernas g\u0302in. Pri pi, la instruistoj nur menciis, ke g\u0302i estas uzata kiel ilo por mezuri la areon de cirklo. Samtempe, ili aldonis, ke la ciferoj post la komo en pi dau\u0306ras senfine. Tiam s\u0302ajnis al mi, ke mezurilo, kiu indikas virtuale senfinan nombron, ne povas esti tre praktike aplikata. Se mi iam volus ac\u0302eti, diru, tapis\u0302on por kovri plankon de c\u0302ambro en lumturo (en kiu mi tre s\u0302atus log\u0302i), au\u0306 en antikva ventmuelejo, simila al tiu en kiu Alphonse Daudet [alfo\u0301ns dode\u0301] verkis sian c\u0302arman Lettres de mon moulin (Leteroj el mia muelejo), kiel, diable, mi povus precizigi la kvanton de bezonata tapis\u0302a materialo?"}, {"text_idx": "#000243", "text": "Mi j\u0302us finlegis rakonton, en kiu la protagonistino \u2013 tiam juna sed mense frumatura knabino \u2013 deziras konfirmi, c\u0302u g\u0302ustas tio, kion s\u0302i lernis en la matematika klaso pri pi. Hejme post la lerneja tago, s\u0302i prenas la rondan kovrilon de majoneza pokalo, volvas pecon de s\u0302nuro c\u0302irkau\u0306 g\u0302ia cirkonferenco, etendas la s\u0302nuron sur tablo, kaj mezuras g\u0302ian longon per liniilo. Poste, s\u0302i mezuras la diametron de la kovrilo, dividas la pli grandan ciferon per la pli malgranda, kaj kalkulas, ke la rezulto estas proksimume 3,21."}, {"text_idx": "#000245", "text": "Ie mi legis, ke pi estis konata de la grekoj kaj romianoj, inter kiuj estis kelkaj tre kompetentaj matematikistoj, sed ili ne sciis, ke la ciferoj en pi sekvas sin seninterrompe kaj sen ripeti sin. Nur antau\u0306 iom pli ol du jarcentoj kaj duono, oni malkovris tiun bizaran fakton. La sama fonto informis min, ke pi dividite per kvar egalas unu minus unu trionon plus unu kvinonon minus unu seponon, ktp senfine ... La serio konstante alternas inter nombro pli granda ol pi/4 kaj nombro malpli granda ol pi/4, sed finfine oni konstatas, ke g\u0302i iom post iom proksimig\u0302as al la g\u0302usta rezulto. Tamen, oni neniam povas atingi ekzaktan valoron. Pi estas transcenda nombro. Tio refoje surprizis min. G\u0302is tiam mi supozis, ke transcendeco iel rilatis al religiaj, mistikaj au\u0306 okultaj ideoj, ne al matematiko. Certe pi ne estas la sola transcenda nombro. La kvanto de transcendaj nombroj estas infinita."}, {"text_idx": "#000247", "text": "Iu scienculo (c\u0302u Alberto Einstein?) diris, ke Dio estas matematikisto \u2013 pia aserto ..."}, {"text_idx": "#000248", "text": "La redaktaj konvencioj de MONATO postulas, ke post mencio de neasimilitaj nomoj la kontribuanto interkrampe kaj minuskle aldonu proksimuman prononcon uzante nur la esperantan alfabeton. Pri tio, mi plurfoje plendis, c\u0302ar miaopinie la relative limigita zamenhofa alfabeto, kvankam g\u0302i bone tau\u0306gas por skribi Esperanton kaj lingvojn kun simila fonetika gamo (itala, latin-amerika hispana, ktp), ne estas sufic\u0302e ampleksa por reprezenti la sonojn de la plimulto da lingvoj. Kvankam mi scias preskau\u0306 nenion pri la polineziaj idiomoj, mi supozas ke ec\u0302 por imiti la fonetikan sistemon de, ekzemple, la havaja, kiu bezonas nur 13 literojn \u2013 certe unu el la plej malgrandaj el c\u0302iuj alfabetoj \u2013 g\u0302i ne tute tau\u0306gas, pro manko de akcento por indiki longajn vokalojn."}, {"text_idx": "#000249", "text": "La esperanta alfabeto inkludas la plimulton de la sonoj uzataj de eu\u0306ropaj lingvoj (germana, hispana, ktp), sed mankas al g\u0302i la trema-vokaloj de la germana, la theta (lispa s) de la greka, kastilia hispana, angla kaj islanda, kaj estas grave mankohava kiam temas pri la rusa, pola, franca kaj portugala. G\u0302i ne kapablas reprezenti la molajn kaj malmolajn konsonantojn de la slavaj kaj okcident-keltaj idiomoj (ekzemple la irlanda), au\u0306 la nazalajn vokalojn de diversaj lingvoj. Kiam temas pri multaj aziaj kaj afrikaj idiomoj la esperanta alfabeto estas preskau\u0306 senutila. Kiel, per g\u0302i, oni povus indiki la klak-sonojn de la zulua, bos\u0302mana kaj hotentota?"}, {"text_idx": "#000250", "text": "Vers\u0302ajne, malmulte da legantoj de MONATO ambicias lerni au\u0306 uzi la plej ekzotajn lingvojn, sed sur la pag\u0302oj de nia magazino jam estis eldonita granda nombro da artikoloj pri plej diversaj lingvoj kaj dialektoj. Plie, aperas en g\u0302i nomoj de lokoj kaj personoj el multegaj landoj kaj popoloj en la mondo."}, {"text_idx": "#000252", "text": "Pri tiaj kialoj, mi volas pledi por pli vasta instruado en niaj edukaj institutoj de la utilega Internacia Fonetika Alfabeto (IFA, angle: IPA). Kiel c\u0302iuj homaj inventaj\u0302oj, g\u0302i estas neperfekta, sed g\u0302i estas la plej bona ilo, kiun ni posedas por indiki la prononcon surpapere kaj surekrane \u2013 do tiel instrui kaj memorigi \u2013 la prononcon de c\u0302iuj lingvoj. Kompreneble, nenio povas anstatau\u0306i personan kontakton kun denaskaj parolantoj de la koncerna lingvo, sed ne c\u0302iuj lernantoj havas okazon au\u0306 monajn rimedojn por vojag\u0302i eksterlanden au\u0306 alie au\u0306di la deziratan lingvon."}, {"text_idx": "#000254", "text": "Vojag\u0302impresoj, somero 2002: Kosovo antau\u0306eniras"}, {"text_idx": "#000255", "text": "En Kosovo okazis jam multaj pozitivaj s\u0302ang\u0302ig\u0302oj. Por mi, iranta tien c\u0302iujare, la plibonig\u0302oj tuj okulfrapas."}, {"text_idx": "#000256", "text": "Pasis tri jaroj post la fino de la sanga milito en Kosovo, kie pereis almenau\u0306 10 000 albanoj, precipe senkulpaj civiluloj. Ankorau\u0306 la vundoj de la milito ne bone sanig\u0302is. La memoro kaj doloro pro la perdo de la karaj gefiloj, gefratoj, genepoj, gepatroj, geavoj, gekuzoj au\u0306 geamikoj ne estingig\u0302is kaj ne povas estingig\u0302i. Menciendas ke ankorau\u0306 centoj da albanoj restas senjuste enprizonigitaj en Serbio. Iujn la okupintoj fojfoje elprizonigas kontrau\u0306 granda monsumo donita de iliaj proksimuloj. La internaciaj au\u0306toritatuloj ne faras multon por ilia rapida kaj senkondic\u0302a liberigo."}, {"text_idx": "#000257", "text": "Tamen Kosovo nun ne plu estas sub la serba jugo, sed sub administrado de UNMIK, la administracio establita de la Unuig\u0302intaj Nacioj (UN). UNMIK havas kiel taskojn kaj pli favoran statuson por Kosovo (au\u0306tonomion), kaj la restarigon, lau\u0306 la rezolucio 1244 de la 10a de junio 1999 de la Konsilio de Sekureco de UN, de la suvereneco de Jugoslavio, kiu tamen hodiau\u0306 konsistas nur el Serbio kaj Montenegro."}, {"text_idx": "#000258", "text": "Al la marplag\u0302oj de Albanio"}, {"text_idx": "#000259", "text": "Pasante la landlimon inter Albanio kaj Kosovo oni surprizig\u0302as pro kortremiga bildo: dekoj da privataj au\u0306toj registritaj en Kosovo veturigas ties albanajn familiojn, c\u0302efe junajn, geedzojn kaj multajn gefilojn, al la marplag\u0302oj de Durre\u0308s, Sarande\u0308 kaj aliaj. Malgrau\u0306 la informoj de la gazetaro pri incidentoj kontrau\u0306 kosovaj civitanoj, niaj gefratoj el Kosovo preferas jam la marplag\u0302ojn kaj ripozejojn de Albanio al tiuj de Montenegro kaj Bulgario au\u0306, kiel iam, de Grekio kaj Turkio."}, {"text_idx": "#000260", "text": "Mi nur povas entuziasmig\u0302i pri tia bildo. Krom la fakto ke granda paca eliro al Albanio, ne pro suferoj sed pro plezuro, plifortigas nian nacian unuecon, estas ankau\u0306 kelkcentoj da milionoj da valuto enirantaj Albanion, plimildigantaj nian grandan komercan deficiton."}, {"text_idx": "#000261", "text": "Bonan laboron faras nun ankau\u0306 nia ministrejo pri publikaj kaj turismaj aferoj. G\u0302i starigis centron de promocio de albana turismo en hotelo Grand en Pris\u030ctina. Pluraj vojag\u0302agentejoj en Kosovo entreprenas la log\u0302igon de la ripozuloj el Kosovo en la plag\u0302oj de Albanio. Multaj familioj kiujn mi vizitis sciigis al mi ke ili jam estis en au\u0306 planas iri al Albanio por feriadi. Certe, Albanio ofertas por turistoj tre bonajn naturajn kondic\u0302ojn, kaj nun iom post iom ankau\u0306 infrastrukturajn. Mi mem feriadis c\u0302i-somere en Velipoje\u0308 kaj foriris de tie tre kontenta pro la pura, virga plag\u0302o, bona provizado kaj publika ordo. Tiaj estas lau\u0306 mi ankau\u0306 aliaj marplag\u0302oj de Albanio, g\u0302is nun malpli frekventataj, kiel She\u0308ngjin, Divjake\u0308 kaj Himare\u0308."}, {"text_idx": "#000262", "text": "Kiam mi iris unuafoje al Kosovo, en oktobro 1999, krom la detruaj\u0302ojn okulfrapajn en domoj, vojoj, pos\u0302toficejoj kaj telekomunikejoj, mi rimarkis ankau\u0306 multajn mankojn en diversaj servoj. C\u0302i-foje, ne nur la vojoj estas en bona stato, sed ankau\u0306 la enurba trafiko, ekzemple en Pris\u030ctina, notinde plibonig\u0302is. Tie estas, krom licencitaj busetoj, regulaj buslinioj certigantaj la movig\u0302on al c\u0302iuj punktoj de la urbo kaj ties c\u0302irkau\u0306o."}, {"text_idx": "#000263", "text": "Nun oni povas telefoni ankau\u0306 en la telefonbudoj surtrotuare per telefonkartoj de Kosovo. Estas novaj modernaj vendejoj bone ekipitaj. Oni renovigis publikajn konstruaj\u0302ojn kaj lernejoj belaspektas. Lau\u0306longe de la interurbaj vojoj oni vidas multajn restoraciojn kaj motelojn kun nag\u0302ejoj, kie oni povas pasigi agrablajn horojn dum la someraj tagoj."}, {"text_idx": "#000265", "text": "La maltrankvilaj\u0302oj de Adem Demac\u030ci"}, {"text_idx": "#000266", "text": "Mi havis la plezuron denove renkontig\u0302i kaj longe babili kun Adem Demac\u030ci, sag\u0302a kaj sendependa politikisto, simbolo de la kosovana rezistado kontrau\u0306 la serba reg\u0302imo dum preskau\u0306 tridek jaroj. Li log\u0302as kaj laboras plejofte en Prizren, kie li sentas sin pli trankvila kaj pli libera ol en la c\u0302efurbo Pris\u030ctina por sin okupi pri studado, verkado kaj politikaj analizoj."}, {"text_idx": "#000267", "text": "Dum la konversacio kun li mi eksciis ke albanoj de Kosovo aktuale staras antau\u0306 gravaj politikaj alternativoj. Lau\u0306 UN-rezolucio 1244 Jugoslavio plutenas sian suverenecon sur Kosovo. En g\u0302i establig\u0302as internacia civila administracio, UNMIK, ia formo de s\u0302tatpotenco originala, eksperimenta, kie influas kaj intervenas nature la interesoj de granda nombro da diversaj s\u0302tatoj eu\u0306ropaj kaj ekstereu\u0306ropaj. La nova registaro elektita de la parlamento ne havas au\u0306toritaton sur kampoj kiel defendo, internaj aferoj, financoj, jug\u0302ejoj kaj aliaj, kiuj apartenas al UNMIK mem. La aktuala internacia administranto, Michael Steiner, deklaras: \u201eMia biblio estas rezolucio 1244\u201d, dum lia antau\u0306ulo, la dano Hans Hakerup, aprobis la konstitucian kadron kiu altrudas la nuntempajn kondic\u0302ojn. UNMIK decidis ankau\u0306 pri leg\u0302oj kiel la jena: \u201ec\u0302iu civitano el Kosovo rajtas voc\u0302doni ankau\u0306 por la politikaj partioj en Serbio\u201d. (Kiu en Kosovo voc\u0302donas por tiuj partioj, krom serboj?) Serboj estas premantaj nun interalie por licencigo de la serba universitato en la nordo de Mitrovica."}, {"text_idx": "#000268", "text": "En la parlamento de Kosovo la serboj akiris dek lokojn pro la balotoj, kiuj okazis ankau\u0306 en Serbio, plus dek aliajn donacitajn de UNMIK. Dau\u0306ras la kampanjo por amasa revenigo de serboj en Kosovon. Povas veni ankau\u0306 serboj, kiuj neniam antau\u0306e log\u0302is en Kosovo."}, {"text_idx": "#000269", "text": "Aliflanke la albanaj politikistoj kaj publicistoj en Kosovo plurestas malviglaj, ne unuig\u0302intaj, sen larg\u0302a kaj profunda vizio pri la estonteco de sia lando. Parto de politikistoj alkuris kaj alkuras al ric\u0302aj\u0302oj kaj postenoj, koruptig\u0302as kaj skismas."}, {"text_idx": "#000270", "text": "Tiaj fenomenoj maltrankviligas Adem Demac\u030ci. Liaj maltrankvilaj\u0302oj spegulig\u0302as en lia lasta poemo, fakte politika pamfleto, kiun li legis por mi. G\u0302i titolig\u0302as Hola, mia verso. Referencante al la elstara kosova poeto, kiun la popolo konas per la kromnomo Sat Noks\u030ciki, Adem alparolas al siaj sampatrujanoj per la bus\u0302o de poeto, alvokas ke ili staru unuig\u0302intaj, ke ili plialtigu siajn scion kaj konscion, ke ili kontrau\u0306staru egoismon, avidon, envion, korupton, j\u0302aluzon, malkompetenton, mitemon, malamon kaj indiferenton, por savi la longtempe suferintan Kosovon kiam ajn g\u0302i bezonus ilian helpon."}, {"text_idx": "#000271", "text": "La internaciaj administrantoj, opinias Adem, povas facile transdoni siajn multajn kaj vitalajn por albanoj rajtojn rekte al la au\u0306toritatuloj en Beogrado, lasante la albanojn sin okupi per klerigado, agrikulturo, konstruado, ktp, kiel tion jam ebligis la titoista konstitucio de la iama Jugoslavio en la jaro 1974. Kion do tiam akiris albanoj kiuj vers\u0302is sian sangon tiom longe?"}, {"text_idx": "#000272", "text": "Sendube ankau\u0306 la lando patrina devas fari pli multe por Kosovo. G\u0302iaj intelektuloj, politikistoj kaj historiistoj devas helpi kiel ajn. Sed oni ne povas atendi ion de fremdaj historiistoj se iuj el niaj historiistoj starigas kaj protektas serbajn tezojn. Parolante kun Fehmi Baftiu, malnova juristo, ekskonsilisto de Adem Demac\u030ci, mi eksciis ke en j\u0302us aperinta lernolibro pri internacia juro, verkita de profesoro Arben Puto, oni legas interalie, ke \u201eKosovo estis c\u0302iam sub la serba jurisdikcio\u201d, dum, lau\u0306 insista argumentado de Fehmi, la vero estas tute kontrau\u0306a: neniam Kosovo estis sub serba jurisdikcio."}, {"text_idx": "#000273", "text": "En Kosovo ekzistas c\u0302iuj kondic\u0302oj por antau\u0306eniri. G\u0302i posedas fekundajn agrojn, subterajn ric\u0302aj\u0302ojn, el kiuj nur de s\u0302tonkarbo oni havas nekalkuleblajn rezervojn, bonegan geografian pozicion, junajn laboremajn homojn. Fakuloj ne intencas forlasi la landon, kontrau\u0306e multaj el ili revenis."}, {"text_idx": "#000274", "text": "Nun, kiam Kosovo havas sian registaron, estas pli tau\u0306gaj kondic\u0302oj por antau\u0306eniri. Nature, tio povas estig\u0302i, kiel diras Adem Demac\u030ci, se ni estas unuig\u0302intaj, konsciaj, malproksimvidantaj. Lau\u0306 tiu vidpunkto kia ajn perforta manifestacio kiel tiuj en Dec\u030cane, Besjana kaj kontrau\u0306 UNMIK povas nur plinigrigi nian bildon en la okuloj de la cetera mondo. Ne plu estas la tempo de klanaj, flagportistaj movadoj sed de civilizitaj movadoj kiuj honorigas sian nacion."}, {"text_idx": "#000275", "text": "Eu\u0306ropa helpo al Kosovo parte neefika"}, {"text_idx": "#000277", "text": "Evidentig\u0302is ke ECHO kaj g\u0302iaj partneroj ne kapablis adapti sian programon al la subita, tute neatendita reveno al siaj log\u0302lokoj de preskau\u0306 c\u0302iuj fug\u0302intoj en junio 1999, post la interkonsento pri retirig\u0302o de serbaj militistoj. La helpo estis destinita komence precipe al Albanio, la plej malric\u0302a lando de Eu\u0306ropo, kiu akceptis la plej grandan parton de la rifug\u0302intoj. Ec\u0302 en normalaj cirkonstancoj estas malfacile organizi transportojn en regiono kun malbona infrastrukturo. En h\u0302aosa situacio estas preskau\u0306 neeble organizi sendaj\u0302ojn kaj certigi ke ili g\u0302ustatempe alvenas al la g\u0302usta loko. Kiam, krome, subite la cellokoj s\u0302ang\u0302ig\u0302as, ne eviteblas, ke liveroj ie restas neuzataj au\u0306 perdig\u0302as."}, {"text_idx": "#000279", "text": "Sekve de la raporto oni adaptis la administrajn strukturojn de ECHO kaj plibonigis la procedurojn por kunlaboro kun aliaj grandaj helpantoj, kiel UN kaj Rug\u0302a Kruco."}, {"text_idx": "#000280", "text": "Malgrau\u0306 la streboj al plibonigo, s\u0302ajne restas problemoj. En au\u0306gusto 2002 en la eu\u0306ropa kaj usona gazetaroj aperis artikoloj (bazitaj sur raporto de organizaj\u0302o, kiu okupig\u0302as pri rajtoj de handikapitoj, ), pri terura situacio en frenezulejoj en Kosovo. UNMIK (la UN-administracio de Kosovo) ne neis la plendojn, sed asertis, ke la situacio dum la pasintaj jaroj konsiderinde plibonig\u0302is. Ekde 1999 estas konstruitaj almenau\u0306 tri modernaj ejoj. Cetere, la kontrolo je frenezulejoj ne estas tasko de UNMIK, sed de la loka provinca registaro."}, {"text_idx": "#000282", "text": "C\u0302u vi iam vizitis la Centran Oficejon (CO) de UEA? Se ne, c\u0302i bros\u0302uro tau\u0306gas por vi. Se jes ja, g\u0302i tau\u0306gas por vi tute same. C\u0302ar priskribo de CO, de g\u0302iaj c\u0302ambroj, oficistoj, aparatoj, laboroj, ejoj, planoj estas sendube la kerna parto de la 46-pag\u0302a bros\u0302uro, sed la verketo ne estas nur tio. G\u0302i estas spegulo de tio, kiel togolandano, c\u0302i-kaze la UEA-estrarano Gbeglo Koffi, vidas, flaras, komparas ejojn, laborkutimojn, personajn rilatojn. Temas c\u0302efe pri lia aliro al tiu eta parto de la okcidenta civilizo, plejparte eu\u0306ropa, kiu okulumas el la laboro de CO. Ni havas la okazon renkonti la fumantojn en la g\u0302ardeno, kolizii kun aliaj oficistoj venantaj inversdirekte lau\u0306 la sama mallarg\u0302a s\u0302tuparo, frandi la trinkaj\u0302ojn kaj la kukojn dum la kafopau\u0306zoj, g\u0302ui la neokupitecon de la necesejoj. Tuta eta mondo renkontig\u0302as en CO, kun ejoj plens\u0302topitaj de libroj, invadantaj ankau\u0306 la dormoc\u0302ambrojn de la volontuloj; eta mondo, kie c\u0302iu havas apartajn kapablojn, sed c\u0302iuj havas komunan celon: la progresigon de la Asocio kaj de Esperanto entute."}, {"text_idx": "#000283", "text": "La au\u0306toro startas per kelkpag\u0302a konsidero pri naskig\u0302datoj kaj naskig\u0302dokumentoj, kiuj tiom bridas la oficialajn eventojn de la vivo, kiel enskribig\u0302o al lernejo au\u0306 atingo de pasporto, dum plurloke en Afriko la uloj tute ne scias precize la tagon de sia naskig\u0302o. Kaj tio estas enkonduko al lia vojag\u0302o kaj unua renkontig\u0302o kun Roterdamo kaj la afabla akcepto fare de la CO-oficistaro, kiu lin hejmigas (kun pluraj malfacilaj\u0302oj) en la konstruaj\u0302o. La trietag\u0302a domo s\u0302ajnas kvazau\u0306 labirinto; por atingi la diversajn ejojn oni povas elekti unu au\u0306 alian s\u0302tuparon, unu au\u0306 alian vojon. Kaj precipe oni devas sporti supren-suben: la TEJO-volontuloj plej bone trovig\u0302as en tia situacio. Firmig\u0302as en nia menso la nomoj de la trapasataj c\u0302ambroj, lau\u0306 la grandmeritaj donacintoj: Epstein, Saft, Lech Walter kaj aliaj. La decido doni nomon al la c\u0302ambroj estis siatempe de Lapenna; kaj g\u0302i estis brila ideo, kiu havigis monon al la asocio kaj plifirmigis la ideon, ke CO estas ja propraj\u0302o, ec\u0302 fizika, de la esperantistoj. Kaj firmig\u0302as en nia menso ankau\u0306 la nomoj de la oficistoj: Simo, Marvin, Roy, Pasquale, Osmo."}, {"text_idx": "#000284", "text": "Gbeglo kondukas nin tra la diversaj ejoj kaj koridoroj, sed li mem ne estas tre sperta: kelkfoje li kondukas nin al certa c\u0302ambro, kie ni renkontig\u0302u kun iu specifa oficisto kaj lia laboro, sed meze de la itinero li vizitas ion alian, kaj parolas pri io alia. Temas vere pri vizito al la konstruaj\u0302o kvazau\u0306 farus g\u0302in nesistema vizitanto, altirata jen kaj jen de unu fende malfermita pordo, de s\u0302imodoro venanta el alia aperturo, de rapida okulumo al surplanka librostako. Interesa estas ankau\u0306 la komparo inter la kutima antau\u0306-zagreba situacio kaj la tute nova, post la demisioj de pluraj oficistoj: kelkaj ne plu oficas, tamen ankorau\u0306 helpas, aliaj venas nur por saluti la eksajn kolegojn. Etaj aventuroj estas c\u0302iutagaj\u0302oj en medio kie pluraj personoj alternas c\u0302e la diversaj laboroj, restas dum nelonga periodo kaj ne tuj sukcesas lerni la uzon de, ekzemple, alarmosistemo, kiu startas senbezone kaj kiun neniu plu kapablas silentigi. Ankau\u0306 en la kono de la instalaj\u0302oj estas hierarkio: la g\u0302enerala direktoro scias kiel manipuli, la j\u0302us alveninta volontulo stumblas en kelkaj misoj."}, {"text_idx": "#000286", "text": "Forsarko de la kelkaj eraroj estus meritplena ago, cele al senmakula dua eldono."}, {"text_idx": "#000288", "text": "Ec\u0302 se vi ne estas aviadisto ..."}, {"text_idx": "#000289", "text": "La 20an de decembro 1995 usona aviadilo koliziis kun monto en Kolombio. Unu c\u0302enero de la c\u0302eno de cirkonstancoj, kiuj kau\u0306zis la kras\u0302on, estis la nekapablo de la surtera flugregisto konversacii angle. Mortis samklasano de la filino de la usona ing\u0302eniero Kent Jones, kiu skribis la enkondukon de tiu c\u0302i libro, Aviada Terminaro."}, {"text_idx": "#000290", "text": "La verko konsistas el 1) 1000 esperantaj terminoj klarigitaj en PIV-a stilo, 2) 23 ilustraj platoj, 3) aeronau\u0306tika vortaro angla-esperanta kun 4000 esprimoj en 13 lau\u0306temaj c\u0302apitroj, 4) baza aviada frazeologio kaj 5) listo de mallongigoj."}, {"text_idx": "#000291", "text": "1) Tiu parto enhavas multe da vortoj el Plena Vortaro kaj Meteologia Terminaro kaj aliaj, sed ankau\u0306 tute por mi novajn kiel \u201eblinki\u201d = intermite lumi. Aperas ankau\u0306 la angla vorto."}, {"text_idx": "#000292", "text": "2) La bildoj tie c\u0302i estas tre klaraj, oni tuj komprenas la signifojn de la terminoj. Kvar platoj klarigas meteologiajn esprimojn."}, {"text_idx": "#000293", "text": "3) La vortaro angla-esperanta konsistas el 13 c\u0302apitroj. Tio estas malavantag\u0302o, c\u0302ar en la plej malfavora kazo oni serc\u0302as iun vorton en c\u0302iu el la 13 c\u0302apitroj! Kiu tuj divenas, ke ekzemple la vorto space = spaco trovig\u0302as en la c\u0302apitro \u201eThe plane \u2013 La avio\u201d?"}, {"text_idx": "#000295", "text": "5) Kvinpag\u0302a listo je la fino de la libro enhavas pli ol 200 siglojn kaj mallongigojn kaj la esperantajn tradukojn, ekzemple G = verda, de angla green."}, {"text_idx": "#000298", "text": "G\u0302is nun en Esperanto haveblis malmulto pri budhismo, kaj eble nenio verkita de budhisto, sentendenca, kaj ne propagandanta specifan skolon. Yamaguti entreprenis forigi tiun mankon, kaj la rezulto estas tre havinda, por personoj, kiuj deziras informojn objektivajn pri la kredaro de tiu religio."}, {"text_idx": "#000299", "text": "C\u0302erpante el aro da historiaj religiaj dokumentoj (sutroj), li provas prezenti al ni la esencajn instruojn de budhismo, kaj ankau\u0306 konigi al ni la c\u0302efajn ellaboraj\u0302ojn, kiujn ili spertis en la manoj de la c\u0302efaj skoloj. Yamaguti ne estas naiva kredanto. Li, prezentinte al ni doktrinon au\u0306 legendon, plejofte indikas al ni la spiritan (metaforan) signifon de \u201efaktoj\u201d, kiujn estas tre malfacile akcepti kiel historiaj\u0302ojn. Tiel, li pli-malpli senmitigas la budhanan tradicion pri la fondinto, S\u0302akja-munio, kaj plurajn kredaj\u0302ojn, kiuj s\u0302ajnas kontrau\u0306i la prainstruojn de S\u0302akja-munio."}, {"text_idx": "#000300", "text": "Yamaguti atentigas, ke komence, c\u0302ar la novaj adeptoj de S\u0302akja-munio estis hinduoj, ili ofte ne plene komprenis tion, kion li (malakceptinte la instruojn de hinduismo) strebis esprimi al ili. Tial c\u0302e la vulgara nivelo, enbudhismig\u0302is la hindua kredo pri reenkarnig\u0302o, enkonduko de ia speco de atmano (individueco dau\u0306ra de persono, tio, kion ni nomas \u201esenmorta animo, au\u0306 individua spirito\u201d), emo identigi personan atmanon kun ia transcenda budho, trofacila transformo de la koncepto de nirvano en koncepton pri ia postmorta c\u0302ielo, preg\u0302ado al la Budho, kc."}, {"text_idx": "#000301", "text": "Yamaguti emfazas, ke la fundamenta doktrino de S\u0302akja-munio estis la malpermanenteco de c\u0302io, la malstabileco de c\u0302io, la fluanta, s\u0302ang\u0302ig\u0302anta karaktero de c\u0302io. Pro tio, ne povas ia \u201eatmano\u201d, c\u0302u persona, c\u0302u transcenda, havi spertojn, c\u0302ar la koncepto mem de la atmano kontrau\u0306as la fundamentan veron, ke nenio estas sens\u0302ang\u0302a, alfidenda."}, {"text_idx": "#000302", "text": "La celo de la budhaj instruoj ne estis liberigi nin el malbona mondo, sed liberigi nin el niaj iluzioj. Kio okazas postmorte? S\u0302akja-munio, sag\u0302e, ne diskutis tion, nek instruis pri g\u0302i, c\u0302ar tia diskuto forlogus nian atenton, kaj forgesigus al ni nian veran bezonon, t.e. liberig\u0302i el niaj katenoj ligantaj nin al materialismo, teoriumado, senbaza kredo al ia esotera vero."}, {"text_idx": "#000303", "text": "Plurloke Yamaguti mencias paralelajn konceptojn en la instruado de Jesuo, en la Biblio. Li trafe indikas plurajn trafajn konceptojn komunajn al Jesuo kaj al S\u0302akja-munio; samtempe li atentigas, ke dum kristanoj adoras Jesu-Kriston, la fundamenta instruo de S\u0302akja-munio estis adori neniun, ankau\u0306 ne lin mem."}, {"text_idx": "#000304", "text": "Estus facile riproc\u0302i c\u0302i tiun libron, pro tio, ke g\u0302i ne diskutas ion au\u0306 alion, au\u0306 tro rapide preteriras diversajn dubaj\u0302ojn. Kiom oni povas fari en 112 pag\u0302oj?"}, {"text_idx": "#000305", "text": "Nepre adeptoj de la multaj budhanaj skoloj insistos, ke Yamaguti \u201emisprezentas\u201d iujn esencajn budhajn instruojn au\u0306 verojn au\u0306 spertojn. Tio signifas nur, ke ili pretendas scii la solan veron, kaj ke c\u0302iu alia instruo estas nepre falsa. Sed, kvankam sendube Yamaguti havas proprajn preferojn pri la centreco de iuj instruoj, au\u0306 pri la valido de aliaj instruoj, li sukcesas plejparte, klere, klare, kaj senpartie priskribi temon, kiun miskonas au\u0306 malkonas la plej multaj okcidentanoj."}, {"text_idx": "#000307", "text": "Ministroj pri turismaj aferoj de kvin landoj en okcidenta Afriko lanc\u0302is en Cotonou [kotonu\u0301] (Benino) komunan turisman vizon. Tiu unika vizo ebligas al eksterlandanoj restadi en la komuna spaco, konsistanta al Benino, Burkino, Ebur-Bordo, Nig\u0302ero kaj Togolo. Ties teritorio ampleksas pli ol 2 milionojn da km2, de la bordo de Atlantika Oceano g\u0302is la dezerto Saharo, inkluzive de la tropika arbaro, belegaj riveregoj, montetoj, ktp. En la menciitaj landoj log\u0302as kvin popoloj kaj tricent etnoj kun variaj moroj kaj kutimoj."}, {"text_idx": "#000308", "text": "Celo de la komuna vizo estas stimuli la internacian turismon en tiu regiono per la faciligo de la aliro de turistoj al la menciitaj landoj, kiuj formas interkonsentan komunumon (socia kaj ekonomia inters\u0302tata organizaj\u0302o)."}, {"text_idx": "#000310", "text": "La departemento Aude etendig\u0302as inter Mediteraneo kaj Pireneoj en sud-okcidenta Francio. Ofte oni nomas g\u0302in ankau\u0306 \u201ela malgranda Francio\u201d, c\u0302ar g\u0302i proponas grandegan varion de pejzag\u0302oj."}, {"text_idx": "#000311", "text": "Alia kromnomo de tiu departemento estas Katara Lando. Tio memorigas pri la personoj, kiuj vivis tie dum la mezepoko kaj kiuj estis forpelitaj kaj masakritaj, nur pro tio ke ili havis alian religion. Nun ili estas simbolo de toleremo kaj malfermiteco."}, {"text_idx": "#000313", "text": "En g\u0302ia spektakla naturmedio oni malkovros ne nur kastelojn, sed ankau\u0306 la mezepokan urbon Carcassona [karkasuno] (france Carcassonne), abatejojn kaj klostrojn romanikajn, antau\u0306historiajn grotojn au\u0306 rozajn flamengojn, kiuj vivas en la lagunoj de la marbordo. Eblas ankau\u0306 promenadi sub la ombroj de centjaraj arboj lau\u0306longe de Canal del Mie\u0300jorn [kana\u0301l del mjec\u0302u\u0301r] (Suda kanalo) au\u0306 okupig\u0302i pri sporto en la montaro kaj c\u0302e la marbordo."}, {"text_idx": "#000314", "text": "Oni ne rezignu la frandemajn plac\u0302ojn kaj nepre gustumu la famajn vinojn kaj g\u0302uu la gastronomion de Aude. Vere c\u0302i tie eblas travivi feriojn eksterordinarajn!"}, {"text_idx": "#000315", "text": "La konstruado de tiu verko en la 17a jarcento, kiu longas pli ol 240 km, dau\u0306ris 14 jarojn. Canal del Mie\u0300jorn posedas pli ol 350 kluzojn, pontojn, akveduktojn, inter kiuj kelkaj ne estis s\u0302ang\u0302itaj ekde sia ekesto. Tial oni aldonis tiun veran ensemblon en la Monda Kulturheredaj\u0302o de Unesko en 1996."}, {"text_idx": "#000316", "text": "La kanalo nun estas la plej bona rimedo por malkovri Aude, g\u0302ian varion kaj ric\u0302econ lau\u0306longe de tricentjaraj arboj. La navigado estas mirinde facila \u2013 de la flavaj ebenaj\u0302oj de la Laurague\u0301s-regiono g\u0302is la mediteranea marbordo. Tiel oni fug\u0302os la strec\u0302on kaj la trafiks\u0302topig\u0302ojn! Veturante pers\u0302ipe oni vidos vilag\u0302ojn, monumentojn, vinkelojn kaj restoraciojn."}, {"text_idx": "#000317", "text": "En Aude c\u0302iusezone eblas praktiki preferatajn aktivaj\u0302ojn. Fis\u0302kaptado en la maro, velado au\u0306 neniofarado sur la strandoj, golfo en Carcassona, boatado en rapide fluantaj akvoj, vizito al banejoj, ekskursoj piede, rajde, montbicikle en la departemento ... C\u0302io eblas!"}, {"text_idx": "#000318", "text": "La vojoj, speciale estigitaj por la ekskursantoj, kiel la fama \u201ekatara pado\u201d au\u0306 la transe\u0301questre (longa rajdovojo) kondukas al la pintlokoj de la tumulta historio de Aude. Oni povas sekvi siajn dezirojn, superi siajn atendojn, bonfarti, malkovrante vere grandiozajn pejzag\u0302ojn!"}, {"text_idx": "#000320", "text": "En la mezepoko la landetoj de Aude havis ne malpli ol dudekon da monah\u0302ejoj kaj priorejoj. Hodiau\u0306 vizitindas deko da cisterciaj kaj benediktaj abatejoj, kiujn la historio postlasis. Sub la monah\u0302ejaj volboj rimarkeblas la epokoj, de Fontfroide al St. Papoul, de Lagrasse al St. Hilaire au\u0306 Caunes-Minervois ... La vizito al abatejoj estas neforgesebla vojag\u0302o en la spaco kaj tempo."}, {"text_idx": "#000321", "text": "La marbordo de Aude g\u0302uas 50 km da fajnsablaj plag\u0302oj kun familiaj kaj tradiciaj banejoj, naturismaj vilag\u0302oj, en kiuj c\u0302iaj aktivaj\u0302oj estas proponataj al turistoj. C\u0302io kus\u0302as je mallonga distanco for de majestaj landinternaj pejzag\u0302oj, de lagunoj, de naturrezervejo kaj rifug\u0302ejo por multaj animalaj specioj."}, {"text_idx": "#000322", "text": "Sed oni povas sin dedic\u0302i ankau\u0306 al navigado sur la multnombraj lagetoj ombrecaj c\u0302e la piedoj de la Nigra Montaro au\u0306 en Pireneoj."}, {"text_idx": "#000323", "text": "Kvazau\u0306 mozaiko de urboj kaj vilag\u0302oj, Aude similas al ric\u0302a puzlo, kie c\u0302iu peco kunportas apartan lumon. Unuarangas Carcassona kaj Narbona [narbuno] (france Narbonne), sed estas ankau\u0306 multege da au\u0306tentikaj vilag\u0302etoj, kiuj c\u0302iuj siamaniere atestas pri la vario de Aude: rondformaj, florumitaj, klasigitaj historiaj vilag\u0302oj, ktp."}, {"text_idx": "#000324", "text": "En Carcassona estas plej granda mezepoka fortreso de Eu\u0306ropo, kiu estis proklamita kiel ero de la Monda Kulturheredaj\u0302o de Unesko. G\u0302i havas remparojn 3 km longajn, 52 turojn, grafkastelon, internan fortikaj\u0302on, bazilikon, arkitekturan juvelon en gotika kaj romanika stiloj."}, {"text_idx": "#000325", "text": "Narbona estas iama c\u0302efurbo de romia provinco, pordo al la Mediteraneo, kiu proponas al la vizitantoj elstaran arkitekturon de la c\u0302efepiskopa palaco."}, {"text_idx": "#000327", "text": "La pasio al bonaj vinoj ig\u0302is kvazau\u0306 rito, kvazau\u0306 tradicio. Blankaj, rozaj au\u0306 rug\u0302aj vinoj ... la famo de la vinoj de Aude jam delonge transpasis la regionajn limojn: Corbie\u0300res, Fitou, Minervois, Blanquette de Limoux (plej malnova s\u0302au\u0306mvino de la mondo), Clape-Quatourze, Cabarde\u0300s, Malepe\u0300re ..."}, {"text_idx": "#000328", "text": "De lokaj vinoj por inicitoj g\u0302is la plej altkvalitaj vinoj, la tuta vinpaletro prezentig\u0302as en la vitejoj sub la atlantikaj kaj mediteraneaj influoj."}, {"text_idx": "#000329", "text": "Fama pro siaj kasteloj kaj pejzag\u0302oj, la departemento Aude c\u0302iam pli elstaras kiel grava gastronomia regiono. Pro g\u0302ia geografia situo la loka kuirarto estas miksaj\u0302o de tradicioj de sud-okcidenta Francio kaj de Mediteraneo. Plej konataj estas la mang\u0302aj\u0302oj fumaj\u0302ita fis\u0302aj\u0302o, ostroj, olivoj en Minervois kaj c\u0302e la marbordo, grashepataj\u0302o, anasoj au\u0306 anseroj konservitaj en graso en Laurague\u0301s, peklaj\u0302oj en la Nigra Montaro, fromag\u0302oj el Pireneoj kaj Corbie\u0300ras kaj la famaj fazeoloj kun graskonservitaj anasoj, anseroj au\u0306 kolbasoj el Caste\u0300lno\u0300u-d'Arri (Castelnaudary) kaj Carcassona."}, {"text_idx": "#000330", "text": "Ne plu krios la koko"}, {"text_idx": "#000331", "text": "Mirigas min, kiom ofte en mia vivo mi renkontas homojn, kiuj malestimas sian propran lingvon. Plej ofte temas pri tiuj, kiuj log\u0302is au\u0306 laboris en Usono au\u0306 Anglio, kaj decidis, ke la angla (precipe la usonangla) pli utilas. Kelkaj ec\u0302 tute c\u0302esis uzi la denaskan lingvon kaj lau\u0306s\u0302ajne ne kapablas kompreni tiujn, kiuj s\u0302atas kaj preferas esprimi sin per g\u0302i."}, {"text_idx": "#000332", "text": "Kvankam mi ekde longe uzas diversajn lingvojn, inkluzive de Esperanto, la lingvo, kiu elvokas la plej profundajn sentojn, estas mia prapatra idiomo, nome la antikvega kaj malmulte disvastigita gaela. Ec\u0302 en foraj landoj, kiam mi au\u0306das, legas au\u0306 parolas g\u0302in, mi sentas, kvazau\u0306 mi trovig\u0302us refoje inter la insuloj, montoj, arbaroj kaj lagoj de miaj prapatroj. Mi tute respektas kaj s\u0302atas aliajn lingvojn c\u0302ar, kiel iam diris al mi itala s\u0302ipestro, tutte le lingue sono belle (c\u0302iuj lingvoj estas belaj). Tamen, por mi la gaela estas pli ol nura idiomo. G\u0302i estas parto de mia animo. Sendube multaj homoj, parolante malsamajn lingvojn, simile sentas: eble pro tio ili pretas batali por defendi siajn lingvajn rajtojn."}, {"text_idx": "#000333", "text": "Malgrau\u0306 longa persekutado kaj oficiala malpermeso, la gaela travivas en du samdevenaj sed iom malsamaj formoj: la irlandgaela kaj la skotgaela. Alia varianto, la manksa, efektive formortis krom kiel ceremonia lingvo."}, {"text_idx": "#000334", "text": "Mi log\u0302as nuntempe en Irlando, kie la gaela estas lau\u0306konstitucie la unua oficiala lingvo, kvankam la angla estas la plej uzata. Kiam mi log\u0302is en norda Skotlando, mi parolis kaj uzis en mia laboro la skotgaelan, mian heredan lingvon kaj nian c\u0302iutagan hejman komunikilon. Nur g\u0302in (kaj kelkfoje Esperanton) mi parolas kun mia edzino kaj filoj. De preskau\u0306 50 jaroj mi verkas en la gaela, publikigante eseojn, novelojn, poemojn, tradukojn kaj aliajn skribaj\u0302ojn: mi ec\u0302 sukcesis gajni per g\u0302i iomete da mono. En pli influhavaj lingvoj mi malofte verkis kaj neniam sentis la neceson havi pli vastan legantaron."}, {"text_idx": "#000335", "text": "Dum tiu c\u0302i longa periodo, mi ofte kontribuis al la plej grava gaellingva literatura revuo, nome Gairm (kokokrio, alvoko), eldonita en Glasgovo, Skotlando. Aperis en 1952 la unua numero de tiu c\u0302i revuo, sur kies kovrilo estis presita kiel simbolo krianta koko. G\u0302i estis fondita de Ruaraidh MacTho\u0300mais [ruari mah\u0302c homis\u0302] (angligite Derick Thomson), profesoro c\u0302e la glasgova universitato kaj elstara poeto, kaj Fionnlagh Do\u0301mhnallach [fjaunlagh dou\u0306nalah\u0302], konata bardo. Post la unuaj jaroj eksig\u0302is el la redakcio Fionnlagh, kaj restis Ruaraidh kiel ununura redaktoro."}, {"text_idx": "#000336", "text": "Ekde tiam, kaj de tempo al tempo, kontribuis al Gairm c\u0302iu grava au\u0306toro kaj poeto verkanta en la skotgaela (kaj malpli ofte en la irlandgaela). Plurfoje aperis sur g\u0302iaj pag\u0302oj verkoj originalaj au\u0306 tradukitaj de verkistoj, kies denaska lingvo ne estas la gaela. MacTho\u0300mais instigis multajn junajn kaj novajn skribantojn verki en la gaela pri temoj, kiuj g\u0302is tiam estis komune presitaj nur en nacilingvoj kun granda parolantaro."}, {"text_idx": "#000337", "text": "En Skotlando kaj Irlando ne abundas literaturaj revuoj. En Irlando estas eldonata la gaellingva revuo Comhar (kunlaboro), kaj dum longa tempo la plej legata literatura periodaj\u0302o presita en Skotlando estis la anglalingva Blackwood's Magazine, kies malnovmoda kovrilo, malalloga tiparo kaj konservativa enhavo donis la impreson, ke g\u0302ia legantaro konsistis el emeritaj armeoficiroj kaj eksfunkciuloj de la Brita Imperio. Cetere, kvankam eldonita en Edinburgo, g\u0302ia etoso ne estis skota. Sendube, Gairm estis la plej altkvalita el tiuj revuoj, kvankam redaktita en lingvo de minoritato."}, {"text_idx": "#000338", "text": "Temoj traktitaj en Gairm inkluzivas novelojn, sciencon (biologion, fizikon, astronomion) kaj sciencfikcion, teknikon (komputadon), historion, etnografion, legendojn, antropologion, tradicion, religion, filozofion, politikon, vojag\u0302adon, muzikon, poezion, lingvojn (inkluzive de artikoloj pri Esperanto kaj tradukoj de esperanta poezio), geografion \u2013 finfine artikolojn, kiajn oni kutimas trovi en MONATO kaj en prestig\u0302aj nacilingvaj eldonaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000339", "text": "La eldonejo Gairm plie eldonis serion da libroj (distraj\u0302aj kaj edukaj) kaj por plenkreskuloj kaj por infanoj. G\u0302i publikigis vortarojn kaj lernolibrojn. Samtempe aliaj komercaj kaj universitataj eldonejoj publikigis librojn (prozajn kaj poeziajn) verkitajn de profesoro MacTho\u0300mais kaj de aliaj kontribuantoj al Gairm. Sen troigo oni povas aserti, ke MacTho\u0300mais, kune kun Gairm, estis la plej granda influo por pli g\u0302enerala uzo de la skotgaela kaj transformis g\u0302in en modernan lingvon kapablan esprimi ion ajn \u2013 ec\u0302 la plej teknikajn kaj sciencajn temojn."}, {"text_idx": "#000340", "text": "Antau\u0306 kelkaj monatoj mi trovis en Dublino libron eldonitan en Britio en 1902. Temis pri historio de la skotgaela literaturo. La au\u0306toro asertis, ke la komenco de la 20a jarcento signis la lastan c\u0302apitron de la gaela literatura historio kaj ke estonte ne plu aperos libroj en tiu lingvo. Sed tiu c\u0302i \u201eprofetaj\u0302o\u201d estis tre erara. Fakte, la 20a jarcento ig\u0302is la \u201eora epoko\u201d de eldonado en la gaela. Publikig\u0302is en tiu c\u0302i periodo (1902-2000) pli da libroj ol ekde la apero en la 16a jarcento de la unua presita skotgaela libro. En la jaroj post la dua mondmilito, neniu unuopulo pli aktive rolis en la vigligo de la gaela literatura produktado ol MacTho\u0300mais."}, {"text_idx": "#000341", "text": "La gloro de la gaela lingvo c\u0302iam estis, kaj restas, g\u0302ia poezio. En 1999, la edinburga eldonejo Polygon aperigis 825-pag\u0302an antologion de elektitaj gaelaj poemoj verkitaj en la tuta 20a jarcento. La enhavo (351 poemoj de 100 poetoj) traktas c\u0302iajn temojn kaj aludas preskau\u0306 c\u0302iun gravan eventon okazintan dum la jarcento. Krom la plej elstaraj gaelaj poetoj, kiel Somhairle MacGill-Eain (kiu mallonge antau\u0306 sia morto estis proponita kiel kandidato por la Nobel-premio pri literaturo) kaj MacTho\u0300mais mem, estas inkluzivita en la antologio la verkaro de poetoj el norda kaj suda Skotlando, Kenjo, Sud-Ameriko, Irlando kaj Nord-Irlando, Anglio kaj aliaj. La vorttrezoro uzata en la poezio estas vastega. Pro g\u0302ia grandeco, internacieco kaj centjara amplekso, g\u0302i tre similas al la jubilea Esperanta Antologio redaktita de William Auld, kiu aperis en 1984."}, {"text_idx": "#000342", "text": "Bedau\u0306rinde nenio dau\u0306ras en nia mondo kaj Gairm ne povas esti escepto. Kun la dua c\u0302i-jara numero de Gairm venis slipo kun anonco, ke la venonta numero estos la lasta. Neniu leganto rajtas riproc\u0302i iun, kiu okupis redaktoran seg\u0302on dum pli ol duonjarcento, kaj la tuta gaelparolanta komunumo s\u0302uldas multon al MacTho\u0300mais, la c\u0302efa kreanto, inspiranto kaj patrono de la moderna skotgaela."}, {"text_idx": "#000343", "text": "Kompreneble estis aliaj verkistoj, poetoj kaj edukistoj, kiuj helpis kulturi, modernigi kaj konservi la skribitan gaelan lingvon. Ekzemple, komence de la 20a jarcento estig\u0302is kreskanta nombro da novaj gaelaj eldonejoj. La unua \u201emoderna\u201d skotgaela romano, Du\u0300n A\u0301luinn (Kastelo Aluinn), estis eldonita en Glasgovo en 1912. Baldau\u0306 sekvis aliaj fikciaj kaj nefikciaj eldonoj, g\u0302is fondig\u0302o de la plej grava produktanto de gaelaj libroj nome eldonejo Gairm, kiu ac\u0302etis la tutan restantan stokon de Alasdair MacLabhruinn kaj Filoj, la tiama plej fekunda gaela presejo/eldonejo en Glasgovo."}, {"text_idx": "#000344", "text": "Hodiau\u0306 diversaj anglalingvaj eldonejoj en Skotlando kaj Anglio publikigas librojn en la skotgaela. Kelkfoje, la sama infanlibro aperas samtempe en diversaj keltaj versioj: irlandaj-skotgaelaj, kimraj-gaelaj, ktp, vendataj en la landoj, kie la lingvoj estas parolataj. Finfine la ekzemplo de MacTho\u0300mais montras, kiom unu persono povas influi siajn lingvon, kulturon kaj nacion."}, {"text_idx": "#000345", "text": "Alproksimig\u0302as la 22a de marto 2003. Tiam, antau\u0306 70 jaroj, nazioj en Germanio malfermis la unuan koncentrejon en Dachau [dah\u0302au\u0306], modelon por multaj aliaj koncentrejoj. Jen skiza historio pri koncentrejoj, ne nur en nazia Germanio sed ankau\u0306 pli frue kaj poste."}, {"text_idx": "#000346", "text": "Koncentrejoj ekzistas por teni kaj izoli politikajn au\u0306 aliajn supozatajn malamikojn de la s\u0302tato. Oni povus komenci c\u0302e egiptaj regnoj, kiuj subpremis kaj sklavigis venkitajn popolojn. Sed koncentrejojn en la nuna senco unue instalis hispanaj koloniistoj en 1895 sur la insulo Kubo: tie ili malliberigis 40 000 kamparanojn. Poste, dum la brita milito en Sud-Afriko inter 1899 kaj 1902, oni starigis koncentrejojn por militkaptitoj."}, {"text_idx": "#000347", "text": "Post 1918 Sovetio instalis koncentrejojn por internigi kontrau\u0306ulojn de la tiama reg\u0302imo, interalie ekleziulojn kaj kulakojn (mez- kaj grand-kamparanojn). Feliks Dj\u0302erj\u0302inskij evoluigis la koncentrejojn kiel instrumentojn de la \u201erug\u0302aj\u201d kontrau\u0306 la \u201eblankaj\u201d, la \u201emalamikoj de la revolucio\u201d. Tie, plenrajtigitaj de la s\u0302tato, respondeculoj diktatore verdiktis kaj ekzekutis. Ankau\u0306 Lenin kaj Stalin uzis koncentrejojn situantajn en foraj, malfacile alireblaj regionoj de malvarmega Siberio. Ec\u0302 post la morto de Stalin en 1953 pluekzistis kelkaj koncentrejoj."}, {"text_idx": "#000348", "text": "Plej konataj estas la koncentrejoj en Nazi-Germanio inter 1933 kaj 1945. Akirinte s\u0302tatan potencon, Hitler komencis c\u0302asi kaj malliberigi kontrau\u0306ulojn, c\u0302efe komunistojn, socialistojn, socialdemokratojn, pacifistojn, ktp. La unua koncentrejo malfermig\u0302is la 22an de marto 1933 proksime al la urbeto Dachau norde de Munkeno. Sekvis Sachsenhausen [za\u0301ksenhau\u0306zen] 1936, Buchenwald [bu\u0301h\u0302envalt] 1938, Mauthausen [ma\u0301u\u0306thau\u0306zen] 1939, la porvirina Ravensbru\u0308ck [ra\u0301fenzbrik] 1940 kaj Bergen-Belsen [bergen-belzen] 1943."}, {"text_idx": "#000349", "text": "Sekvis getoj en c\u0302iuj grandaj urboj por \u201ekolekti\u201d eu\u0306ropajn judojn, komence tuj post la invado de Pollando kaj aliaj orient-eu\u0306ropaj landoj, poste ankau\u0306 en Germanio mem. Konataj estas la getoj de Varsovio, \u0141o\u0301dz\u0307 [u\u0306ug\u0302], Krakovo, Lublin kaj la koncentrejo, nomata geto, en Theresienstadt [tere\u0301ziens\u0302tat], la c\u0302eh\u0302a Terezin."}, {"text_idx": "#000350", "text": "Post au\u0306tuno 1941 kaj la konferenco c\u0302e Wannsee (lago apud Berlino), kie en januaro 1942 la naziaj gvidantoj decidis pri la \u201efina solvo\u201d de la \u201ejuda problemo\u201d, oni konstruis kromajn ekstermejojn por la judoj: Chelmno [h\u0302elmno], Belz\u030cec [belj\u0302ec], Sobibor, Treblinka, Auschwitz [au\u0306s\u0302vic] kaj Majdanek. Tiuj lastaj estis kvazau\u0306 murdo-fabrikoj: tie oni celis mortigi au\u0306 rekte per cianida acido en t.n. gas-c\u0302ambroj au\u0306 nerekte per fizika s\u0302vitlaboro en apudaj uzinoj, kie la homoj estis ekspluatataj kiel modernaj sklavoj sub apenau\u0306 imageblaj kondic\u0302oj."}, {"text_idx": "#000351", "text": "Ne finig\u0302is la historio post la dua mondomilito. Konata estas la puc\u0302o de generalo kaj diktatoro Pinochet [pinos\u0302e\u0301] en C\u0302ilio en septembro 1973. Oni scias, ke homoj estis arestitaj kaj mortigitaj en stadiono en Santiago; krome oni raportis ec\u0302 pri koncentrejaj s\u0302ipoj, en kies holdojn oni j\u0302etis malliberigitojn kaj poste ratojn, kiuj mang\u0302is la homojn vivantaj."}, {"text_idx": "#000352", "text": "Trovig\u0302is apud la urbocentro de la litova c\u0302efurbo Vilnius homaj ostoj. Laboristoj fosantaj komunikilan tranc\u0302eon malkovris la ostojn kaj vokis arkeologojn. Esplorinte la tranc\u0302eon, ili anoncis, ke temas pri ostoj de soldatoj el la armeo de la franca imperiestro Napoleono."}, {"text_idx": "#000353", "text": "En la tranc\u0302eo kus\u0302is la restaj\u0302oj de preskau\u0306 2000 soldatoj. La ostoj estis portitaj al la medicina fako de la universitato de Vilnius, kie sciencistoj multon lernis ne nur pri la sorto de la armeo sed ankau\u0306 pri homoj kaj malsanoj komence de la 19a jarcento."}, {"text_idx": "#000354", "text": "En 1812 soldatoj revenantaj el Rusio morton trafis en Vilnius pro malsato, frosto au\u0306 tiam reganta tifo. Lau\u0306dire la rusa caro ordonis, ke oni bruligu la kadavrojn, tamen pro odorac\u0302o oni finfine ilin enterigis. La soldatoj ag\u0302is g\u0302enerale inter 20 kaj 30 jaroj, tamen estis ankau\u0306 15- kaj ec\u0302 kelkaj 50-jaruloj. Ne trovig\u0302is personaj posedaj\u0302oj: oni konkludas, ke log\u0302antoj de Vilnius pris\u0302telis la kadavrojn de la fremduloj."}, {"text_idx": "#000355", "text": "Post esploro la ostoj estos reentombigitaj en Litovio: la franca registaro anoncis, ke g\u0302i ne intencas irigi la restaj\u0302ojn en Francion. Efektive g\u0302is 80 % de la armeanoj de Napoleono estis nefrancoj, kaj la trovaj\u0302oj en Vilnius reprezentas internacian, ne aparte francan, heredaj\u0302on. Tamen la franca registaro starigos en Litovio monumenton por omag\u0302i ne nur al pereintaj francoj sed ankau\u0306 al tiuj de aliaj nacioj de Eu\u0306ropo. Hodiau\u0306 tio havus simbolan sencon, c\u0302ar popoloj iam interbatalantaj nun kreas unuecan Eu\u0306ropon."}, {"text_idx": "#000356", "text": "Kaj usonaj kaj britaj televidaj kompanioj faris filmojn pri la malkovroj. Hazarde, dum filmado oni trovis en amastombejo tri francajn orajn monerojn el la 18a jarcento. Dau\u0306ras la esploroj."}, {"text_idx": "#000357", "text": "(redaktoro de la rubriko \u201eLingvo\u201d, Tokio, Japanio)"}, {"text_idx": "#000358", "text": "Mi estas 72-jara pensiulo, log\u0302anta en Tokio. Mi esperantistig\u0302is en 1945 \u2013 en la jaro de la kapitulaco de Japanio, kiu liberigis tiun landon de fas\u0302ismo. Mi farig\u0302is redaktoro de la rubriko \u201eLingvo\u201d, lau\u0306 mia memoro, en 1995, heredinte la postenon de Girvan McKay el Irlando. Krome mi estas sekretario-kasisto de TEJ\u0302A (Tutmonda Esperantista J\u0302urnalista Asocio). De post 1992 mi estas ano de la Akademio de Esperanto."}, {"text_idx": "#000360", "text": "Kiam post la dua mondmilito en Eu\u0306ropo politikistoj iom post iom atingis la fondon de Eu\u0306ropa Unio (EU), la prioritata atento estis direktita al la ekonomiaj avantag\u0302oj de la internacia kunlaboro kaj unuig\u0302o. Apud la agadoj de politikistoj estig\u0302is eu\u0306ropa movado, kiu emfazis la homan faktoron. Oni nun konscias, ke la kultura diverseco de Eu\u0306ropo estas ric\u0302aj\u0302o nepre konservenda. Kaj popolarto estas esprimilo de la ordinara civitano."}, {"text_idx": "#000361", "text": "Tiel oni venis al la ideo organizi eu\u0306ropajn festojn de popolarto Europeade. La unua okazis en Antverpeno en 1964. En tiu urbo tiam ekfunkciis ties laborgrupo kaj oficejo. Nun la laborgrupo konsistas el reprezentantoj de iuj membro-s\u0302tatoj kaj kandidato-s\u0302tatoj de EU. Intertempe Antverpeno jam gastigis ok tiuspecajn festojn. Nun Europeade principe okazas c\u0302iujare en alia urbo. Aliaj g\u0302iaj gastigantaj urboj g\u0302is nun estis en Au\u0306strio, Belgio, Danio, Francio, Germanio, Hispanio, Italio, Portugalio, Svislando."}, {"text_idx": "#000363", "text": "En la ferma manifestacio la publiko povis spekti dum tri horoj neforgeseblan spektaklon de la 219 grupoj, kun surpriza vario de muzikensembloj sur kvin podioj. Festprelego okazis en la nederlanda, franca, angla, germana, itala kaj hispana lingvoj. La anoncoj estis faritaj en la lingvo de la koncerna lando. Ec\u0302 pupoj de gigantoj el Antverpeno kunspektis. Kolekto da naciaj kaj regionaj flagoj montris la diversecon en la unuig\u0302anta Eu\u0306ropo. Ege impresis la juneco kaj entuziasmo de la partoprenantoj, precipe el orienta kaj sud-orienta Eu\u0306ropo. Ties vervo signalis, ke la plivastigo de EU al tiu parto de nia kontinento alportos novan dinamikecon al la popolarto."}, {"text_idx": "#000364", "text": "La organizantoj opinias, ke okazigo de tiuspecaj festoj influas ne nur la publikon. Ili pensas, ke precipe inter la partoprenantoj kreskas reciproka admiro kaj respekto surbaze de egaleco. Tiel, opinias Bruno Peeters, ili ig\u0302os ambasadoroj de vera amikeco en nia kontinento. Je mia surprizo Peeters ankau\u0306 rakontis, ke iuj partoprenantoj mem pagas siajn vojag\u0302- kaj restad-kostojn \u2013 nur por montri siajn talentojn kaj renkonti novajn amikojn au\u0306 retrovi malnovajn. C\u0302u ankau\u0306 vin tio pensigas pri Universala Kongreso de Esperanto? Oni ja nur ne uzas komunan lingvon."}, {"text_idx": "#000365", "text": "Aperis belega bildlibro kun la plej trafaj fotoj pri la okazintaj festoj. En g\u0302i oni trovas interesajn informojn, sed pli ol duono de ties 160 pag\u0302oj estas kolorfotoj. G\u0302i estas havebla kontrau\u0306 25 eu\u0306roj en la sekretariejo de Internationaal Europeadecomite\u0301, Baron Dhanislaan 20 b 4, B-2000 Antwerpen, Belgio (, retpos\u0302to: europeade@Antwerpen.be)."}, {"text_idx": "#000366", "text": "La venonta Europeade okazos en Nuoro (Sardinio) de la 23a g\u0302is la 27a de julio 2003."}, {"text_idx": "#000367", "text": "Du trionoj de la pola eksporto konsistas el varoj kaj servoj por Eu\u0306ropa Unio (EU). El ciferoj de GUS, la c\u0302efa pola statistika oficejo, videblas ke Pollando ne havas alian notindan vendomerkaton."}, {"text_idx": "#000368", "text": "De multaj jaroj la komerca saldo de Pollando kun EU estas deficita. Dum la unua duono de la jaro 2002 Pollando importis je tri miliardoj da eu\u0306roj pli ol g\u0302i eksportis. Tamen la pola eksporto kreskas pli rapide ol la importo. Ec\u0302 pli gravas ke la importoj el EU estas, krom konsumvaroj, duonproduktoj kaj teh\u0302nologioj ege necesaj por la disvolvo de la pola ekonomio. La periodo de inundo de la pola merkato per varoj de malalta kvalito estas jam pasinta."}, {"text_idx": "#000369", "text": "Dum la lasta jardeko EU-landoj translokis parton de sia produktado al Pollando kaj tio plibonigis la pagbilancon. Plia plibonigo dependas de la investadoj flanke de EU en Pollando. En tiu kampo la situacio dum la lastaj monatoj de 2002 tre malplibonig\u0302is, c\u0302efe pro politikaj decidoj de la registaro de la c\u0302efministro Leszek Miller, kiuj s\u0302ajnas bremsi la privatigadon en la pola ekonomio."}, {"text_idx": "#000370", "text": "Ekspansio de EU al la pola merkato ne c\u0302iam ligig\u0302as kun konkurado kontrau\u0306 la pola entreprenistaro. Iuj varoj, ekzemple vinoj kaj fruktoj, ne estas produktataj en Pollando kaj oni estas devigata ilin importi. Kontrau\u0306e, timiga estas la falo de vendoj de au\u0306tomobiloj produktataj en Pollando, c\u0302ar la falo de vendoj de au\u0306tomobiloj importitaj estas malpli alta."}, {"text_idx": "#000371", "text": "G\u0302is la fino de 2002 la deficito en la komerco kun EU devos malgrandig\u0302i, c\u0302efe danke al la kresko de eu\u0306ro kompare kun pola zloto. Ankau\u0306 pliviglig\u0302o de la EU-ekonomio apogos la polan eksporton. Aliflanke, en la agrokultura merkato la situacio malplibonig\u0302os, c\u0302ar Rusio, la tradicia importanto de greno, nun estas memsufic\u0302a."}, {"text_idx": "#000372", "text": "La nunaj cirkonstancoj estas senprecedencaj, c\u0302ar en Pollando en la jaro 2002 la inflacio estas malpli alta ol en EU, kaj estas s\u0302anco ke la prezoj de polaj produktoj kreskos malpli rapide ol de tiuj el okcident-eu\u0306ropaj landoj. Kun samtempa falo de zloto kontrau\u0306 eu\u0306ro, tio signife plibonigus la polan konkurenckapablon."}, {"text_idx": "#000374", "text": "La 42-jara litovo Pijus Stulginskis el la malgranda urbeto Vaiguva en la regiono de Kelme mirigis familianojn, najbarojn kaj c\u0302iujn log\u0302antojn, konstruante apud sia propra domo veran preg\u0302ejon. Malgrau\u0306 tio ke li ne konsideras sian konstruaj\u0302on preg\u0302ejo sed nur kapelo, tamen g\u0302i aspektas kiel ververa preg\u0302ejo, tia, kian posedas preskau\u0306 c\u0302iu urbeto de Litovio."}, {"text_idx": "#000375", "text": "La ideo de propra sanktejo naskig\u0302is antau\u0306 ses jaroj. Pijus rakontas, ke ekde sia infanag\u0302o li estas fervora kredanto \u2013 c\u0302iudimanc\u0302e li partoprenadis sanktan meson kaj longan tempon servadis por la pastro dum la meso. \u201eMi c\u0302iam admiris la belecon de kapeloj kaj hazarde ec\u0302 mem ekpensis konstrui unu apud mia domo\u201d, memoras la viro. Longe li ne findecidis, c\u0302ar li ne povis kompreni, c\u0302u la revoj pri la propra kapelo estas seriozaj kaj realigeblaj. Nur post kiam li kelkfoje dum song\u0302o au\u0306dis la voc\u0302on de Sankta Maria, demandanta, kial li ne realigas tion, pri kio li kvazau\u0306 promesis, Pijus konkludis, ke c\u0302io estas pli serioza ol li antau\u0306e supozis. Li tuj ekagis \u2013 li forigis apuddoman g\u0302ardenon, fruktarbojn kaj, ec\u0302 nenion menciinte al sia edzino, komencis fosi."}, {"text_idx": "#000376", "text": "Post unu jaro c\u0302i tie jam estis preta la kapelo. Pijus instaligis en g\u0302i malgrandan altaron kun statuo de Sankta Maria. Fojfoje venadis pastro, kunvenis najbaroj kaj c\u0302iuj preg\u0302is. Dek personoj povis libere eniri la kapelon. Dum g\u0302ia inau\u0306guro kunvenis ec\u0302 cent interesitoj."}, {"text_idx": "#000377", "text": "Kiam la ideo estis realigita, Pijus decidis, ke tio ne estas sufic\u0302a. Li detruis unu muron de la kapelo kaj komencis alkonstrulaborojn. La nova konstruaj\u0302o jam estis multe pli granda kaj impona. Lau\u0306 g\u0302enerala aspekto g\u0302i similas preg\u0302ejon. G\u0302ia areo estas 100 kvadrataj metroj. Preskau\u0306 c\u0302iujn laborojn Pijus faras mem, kelkfoje helpas najbaroj. Dum preskau\u0306 tri jaroj li jam faris c\u0302iujn plej gravajn laborojn, restis nur plibeligaj kaj ornamaj taskoj. Eksciinte pri la planoj de la viro el fora litova urbeto, pluraj personoj ekdeziris subteni la projekton: proponis senkoste konstrui pordegon, skulpti sonorilon, donacis monon."}, {"text_idx": "#000378", "text": "Demandinte, kiel reagis la edzino kaj aliaj familianoj al tio, kio okazis apuddome, Pijus ne klare respondas: \u201eIli scias, ke mi estas mi\u201d. En la urbeto la viro estis tuj titolita kiel strangulo. Neniu el la familianoj, nek la najbaroj lau\u0306dis lin pro la ideo. Por ili ne estas kompreneble, kial viro ekkonstruis ne profitodonan restoracion au\u0306 diskotekon, sed preg\u0302ejon, kiu alportos neniun monon kaj ec\u0302 elc\u0302erpos la tutan familian bug\u0302eton. Pijus konfesis, ke li ec\u0302 timas kalkuli, kiom da mono li jam investis al la konstrulaboroj. Li ne volas tion scii por ne malfaciligi la vivon."}, {"text_idx": "#000379", "text": "La strangulo el Litovio planas, ke lia preg\u0302ejo estos finkonstruita post c\u0302irkau\u0306 tri jaroj. Li ne planas, ke en la propra preg\u0302ejo estos ankau\u0306 propra pastro. \u201eEble c\u0302i tie povos okazi porokazaj mesoj au\u0306 religiaj festoj\u201d, revas la viro. Li ec\u0302 ne troe dramigus, se la registaro postulus malkonstrui la kontrau\u0306leg\u0302an kreaj\u0302on. \u201eAnkau\u0306 Kristo suferis. Suferi por mi signifus bonfarti antau\u0306 Dio. Kredo neniam estis sensufera. Kredantoj c\u0302iam suferadis de c\u0302iuj registaroj\u201d, asertas la preg\u0302ejkonstruanto, ankorau\u0306 konfesinte, ke la konstruo de la preg\u0302ejo nun por li estas vera plezuro kaj vivsenco."}, {"text_idx": "#000381", "text": "En la litova urbo Kaunas iun vendredan posttagmezon surstrate aperis homgranda leporo, kiu surhavis s\u0302ildon \u201eMi s\u0302uldas\u201d. Tiu neatendita gasto intencis viziti kelkajn entreprenojn de la urbo, kies totala s\u0302uldo atingas c\u0302irkau\u0306 145 000 eu\u0306rojn."}, {"text_idx": "#000383", "text": "Komence la leporo devos vizitadi s\u0302uldantajn entreprenojn, ne nur en la dua litova urbo Kaunas, sed ankau\u0306 tra la tuta lando. Poste g\u0302i aperos ankau\u0306 c\u0302e s\u0302uldantaj log\u0302antoj."}, {"text_idx": "#000384", "text": "Onidire nun en Litovio diversaj entreprenoj unu al alia s\u0302uldas c\u0302irkau\u0306 ses miliardojn da eu\u0306roj. Por la nova servo Gelvora de sia klientaro petas inter 4 kaj 20 % de la enkasigita sumo. Pri la servo vigle ekinteresig\u0302is kompanioj, kiuj liveras diversajn komunumajn servojn por log\u0302antoj kaj kiuj plendas pri kreskantaj s\u0302uldoj."}, {"text_idx": "#000386", "text": "Efektive, lau\u0306 Gudzinskas, la c\u0302asado de la frugilego (ankau\u0306 nomata kampokorvo) ne nur aktualigas la tradicion sed ankau\u0306 helpas limigi la nombron de birdoj, kiuj malpurigas kaj bruigas urbojn. Antau\u0306 12 jaroj li kontaktis du maljunajn c\u0302asistojn, kiuj memoris kiel mortigi la frugilegojn kaj ilin mang\u0302ocele prepari."}, {"text_idx": "#000387", "text": "C\u0302io kutime okazas fine de majo au\u0306 komence de junio, kiam la idoj jam kapablas eliri el la nestoj kaj eksidi sur la nestorandojn. Necesas celi tiel, ke per unu pafo oni trafu kelkajn birdojn. Foje, kiam ventegas, superfluas pafi: sufic\u0302as preni sitelojn kaj kolekti birdetojn elarbe falintajn."}, {"text_idx": "#000389", "text": "Hej, vi, Uson', au\u0306skultu! Estu l' gvidanto, ne la kancero!: Tio estas la traduko de hispana kaj anglalingva tekstoj sur la afis\u0302o, kiun mi portis meze de surstrata mitingo kontrau\u0306 la usona krimado en Afganio. De g\u0302i mi sendis kopion kaj same proteston al la usona ambasadoro en Madrido kaj al George Bush [g\u0302og\u0302 bus\u0302]. Kopion de g\u0302i mi sendis ankau\u0306 al Al Gore [gor], sed al li por instigo al pli morala kaj justa agado. Estas tute sensenca la argumento de leganto (MONATO, 2002/9, p. 5), ke tiu c\u0302i revuo estus kontrau\u0306-usona. Mi samopinias kun Stefan Maul, ke tro ofte estas malfacile kompreni Usonon, kaj, des malpli (senkondic\u0302e) ami g\u0302in."}, {"text_idx": "#000390", "text": "Okaze de tuteu\u0306ropaj konferencoj de ministroj pri transporto (Kreto, 1994 kaj Helsinko, 1997), al jam ekzistanta transport-reto por okcidenta Eu\u0306ropo aldonig\u0302is projekto por simila reto en orienta Eu\u0306ropo. Tiu lasta konsistas el dek \u201ekoridoroj\u201d (lau\u0306 la eu\u0306ropa transportj\u0302argono), numeritaj per romaj ciferoj I g\u0302is X. Por Albanio gravas koridoro VIII (vojo, fervojo kaj marhaveno; 1300 km; Durre\u0308s-Varna) kaj, iom, koridoro X (vojo kaj fervojo; 2360 km; Salzburg-Tesaloniko)."}, {"text_idx": "#000391", "text": "La itala ministro pri eksterlanda komerco, Adolfo Urso, deklaris, ke por Italio Albanio estas la enirejo en Balkanion. Tial, la konstruado de la Oka Koridoro estas gravega por ambau\u0306 landoj. Per g\u0302i Albanio ig\u0302os transita punkto inter la okcidenta kaj orienta merkatoj. Ankau\u0306 la disvolvig\u0302o de suda Italio malrekte estas ligita al g\u0302i."}, {"text_idx": "#000392", "text": "Italio estas pretiganta elektro-energian ligon kun Albanio. Akvodukto de la akvofontoj de Bistrice kaj Sarande\u0308 en suda Albanio provizos per trinkakvo la italan regionon de Puglia."}, {"text_idx": "#000393", "text": "Investoj en Albanio tre interesas italojn. Siaflanke, Albanio starigis agentejon por stimuli eleksterlandajn investojn. Krom la transportligoj estas bezonataj kreditlinioj, garantiaj sistemoj kaj fiskaj faciligoj. Italio jam estas unu el la c\u0302efaj komercaj partneroj de Albanio. G\u0302iaj eksportoj al Italio atingas 70 % de la tuto, g\u0302iaj importoj el Italio 30 %. En Albanio agadas c\u0302irkau\u0306 500 italaj produktaj kaj komercaj entreprenoj."}, {"text_idx": "#000395", "text": "Dume la greka registaro, ene de la Eu\u0306ropa Komisiono kaj kunlaborante kun Serbio, faras sian plejeblon por kontrau\u0306starigi al la Oka Koridoro (okcidenta-orienta) la Dekan Koridoron (nordan-sudan) trapasantan Serbion kaj atingantan Tesalonikon."}, {"text_idx": "#000396", "text": "C\u0302u la homaro lernis pensi per la lingvo?"}, {"text_idx": "#000397", "text": "La anatomie modernaj homoj ekzistas de antau\u0306 120 000-150 000 jaroj. Ili ekestis en Afriko, same kiel c\u0302iuj antau\u0306aj homospecioj. De tie ili disvastig\u0302is sur Eu\u0306ropon, Azion kaj Au\u0306stralion. En la \u201eProksima Oriento\u201d, precipe en Israelo kaj Libano, la plej fruaj trovejoj ag\u0302as preskau\u0306 100 000 jarojn, en suda Eu\u0306ropo kaj centra Azio c\u0302. 40 000 jarojn. Nordaj Eu\u0306ropo, Azio kaj Ameriko tiam estis kovritaj de glacio. En tiuj regionoj tiam jam de pli ol 100 000 jaroj vivis neandertaluloj. Ili estas klare distingeblaj anatomie de siaj pli modernaj parencoj, sed dum la unua tempo ne estis granda diferenco en kulturo kaj teh\u0302nologio."}, {"text_idx": "#000398", "text": "Sed antau\u0306 40 000 jaroj, meze de la pasinta glacia epoko, okazis kultura salto ene de nur kelkmil jaroj. Aperis multe pli rafinitaj teknikoj, iloj, scioj pri traktado de multaj materialoj. La portantoj de tiu kulturo, nomataj Cro-Magnon-homoj [kromanjon] lau\u0306 konata trovejo en centra Francio, estas famaj ankau\u0306 pro siaj impresaj pentraj\u0302oj en kavernoj. Ili faris gravuraj\u0302ojn, skulptaj\u0302ojn, muzikinstrumentojn, ornamis siajn uzobjektojn kaj sin mem kaj \u2013 lau\u0306 atesto de siaj funebraj kutimoj \u2013 evidente havis religion. Mallonge, g\u0302is iu grado ili havis kapablon pensi abstrakte. Tio estas vere granda kontrasto ne nur al samtempaj neandertaluloj, sed ankau\u0306 al la antau\u0306aj kromanjonuloj. La plej multaj kaj impresaj trovejoj estas kavernoj en la suda duono de Francio kaj norda Hispanio. Famaj estas tiuj en Lascaux [lasko\u0301] en provinco Dordogne [dordonj] kaj Altamira en provinco Santander. La plej ag\u0302aj pentraj\u0302oj ekestis antau\u0306 preskau\u0306 40 000 jaroj, kvankam oni trovis en norda Israelo tipajn kromanjonajn instrumentojn faritajn jam 5000 jarojn antau\u0306e. Ene de c\u0302. 10 000 jaroj tiu kultura revolucio disvastig\u0302is sur la tuta tero. Tio ec\u0302 inkludas Amerikon, en kiun enmigris homoj antau\u0306 30 000-35 000 jaroj tra Beringa Markolo. Tiu markolo tiam estis seka, c\u0302ar la marnivelo estis cent metrojn pli malalta ol nun pro la multa akvo ligita en formo de glacio. Aliflanke la marbordoj estis senglaciaj pro la tiama periodo iom pli varma ol antau\u0306e kaj poste. Au\u0306stralio tiam estis denove izolita. Pliajn 10 000 jarojn poste estis malaperintaj la neandertaluloj, kvankam ili ekzistis kune kun modernaj homoj en la sama regiono (Proksima Oriento) dum 60 000 jaroj kaj eble ec\u0302 kune vivis."}, {"text_idx": "#000399", "text": "Estas fascina demando, kiel tia revolucio okazis. Ian Tattersall, usona antropologo, proponas novan teorion por klarigo1. Unue li atentigas, ke la kromanjonuloj anatomie ne estas distingeblaj de siaj antau\u0306ulaj modernaj homoj. Li proponas, ke ili ec\u0302 ne estas nova raso au\u0306 tribo, kiu disvastig\u0302is kaj formortigis siajn malpli kapablajn parencojn. Tio estus estinta mondvasta buc\u0302ado, kiun oni estus arkeologie eltrovinta. Lau\u0306 li, anstatau\u0306e disvastig\u0302is la kulturo, la teknikoj kaj scioj. Tiuj povas disvastig\u0302i facile kaj rapide, se la scioj atingas homojn jam disvastig\u0302intajn, kiuj estas kapablaj lerni. Sed en tiu procezo evidente devas esti iu detalo, en kiu la neandertaluloj ne povas sekvi, tiel ke ili havis gravan malavantag\u0302on en konkurado pri nutraj\u0302o. Kial ili ne povis lerni tiajn kapablojn, kvankam ili havis cerbon same grandan kaj dum dekoj da jarmiloj inters\u0302ang\u0302is teknikajn atingaj\u0302ojn kun la samtempaj modernaj homoj?"}, {"text_idx": "#000400", "text": "Lau\u0306 Tattersall la decida diferenco estas, ke la parolada aparato de la moderna homo estas pli evoluinta ol tiu de neandertalulo (vidu la bildon). Speciale la pli granda faringa spaco ebligas eligi sonojn kun vere fajnaj diferencoj. Kontrau\u0306e, neandertaluloj vers\u0302ajne havis nur malgrandan gamon da sonoj. Estas evidenta la avantag\u0302o donata de la lingvo por komunikado kaj lernado de komplikaj scioj kaj ec\u0302 abstraktaj ideoj. (Pri tio atentigis ankau\u0306 aliaj, ekzemple Ivo Lapenna2, sed sen subteno el arkeologio au\u0306 kulturhistorio.) Helpe de interparolado ec\u0302 eblas, kunlaborante, evoluigi ideojn kaj inventaj\u0302ojn. Certe post sia ekesto, la lingvo rapide disvastig\u0302is inter ekzistanta log\u0302antaro jam kapabla diferencige prononci kaj au\u0306skulti kaj abstrakte pensi. (Kontrau\u0306e al Tattersall, mi ne parolas pri \u201einvento\u201d de la lingvo. Temas pri evoluada procezo, kiu certe bezonis multajn generaciojn. Ankau\u0306 vers\u0302ajne ne estis nur unu pralingvo. Oni eble povas kompari la inventadon de la skribo en historia tempo: Post la unua apero estis elpensataj multaj skribmanieroj, kelkaj lau\u0306 unua modelo, aliaj sendepende, kaj dau\u0306ris 3000 jarojn g\u0302is evoluigo de bone funkcianta literskribo.)"}, {"text_idx": "#000402", "text": "Fascina aspekto de tiu teorio estas, ke g\u0302i donas por la unua fojo tempon, kiam aperis altevoluinta lingvo, nome la epokon de la kromanjona kultura revolucio antau\u0306 c\u0302. 40 000 jaroj. En tiu rilato estas interese, ke Joseph Greenberg [g\u0302ozef grinberg], konata usona lingvisto, eltrovis parencecojn inter la plejmulto de la lingvoj malnovamerikaj kaj eu\u0306rop-aziaj lingvofamilioj (vidu en MONATO 1/1994, pag\u0302o 21). C\u0302ar la indianaj popoloj unue enmigris antau\u0306 30 000-35 000 jaroj, tiu parenceco atingas reen g\u0302is la plej frua epoko de la lingvoj."}, {"text_idx": "#000405", "text": "Vendig\u0302as c\u0302iujare el Litovio, Latvio kaj Estonio c\u0302irkau\u0306 tri mil virinoj, el kiuj, lau\u0306 informoj de la litova ministrejo pri internaj aferoj, preskau\u0306 la duono devenas de Litovio."}, {"text_idx": "#000406", "text": "La komercado per virinoj c\u0302iujare kreskas. En nau\u0306 monatoj en la jaro 2002 okazis en Litovio 19 jug\u0302aferoj kontrau\u0306 62 homoj akuzitaj pro fikomercado rilate virinojn: en 1998 okazis ec\u0302 ne unu tia proceso. Malgrau\u0306 tio estas kondamnitaj g\u0302is nun nur ses homoj."}, {"text_idx": "#000408", "text": "Krome la kvanto de malaperintaj personoj senc\u0302ese kreskas. En 1989 malaperis c\u0302irkau\u0306 600 homoj; en 2000 ec\u0302 preskau\u0306 1500. Senskrupuloj promesas al la virinoj ric\u0302on kaj luksaj\u0302ojn: en realo, tamen, ili farig\u0302as seks- kaj labor-sklavinoj."}, {"text_idx": "#000409", "text": "Lau\u0306 statistikoj en Litovio la litovoj konsistigas pli kaj pli grandan parton de la log\u0302antaro; krome, la nacia strukturo estas la plej homogena inter la tri baltaj landoj Litovio, Latvio kaj Estonio."}, {"text_idx": "#000411", "text": "Jam de tri jardekoj stabilis en Litovio la log\u0302antaro. Nun, tamen, post sendependig\u0302o disde Sovetio, kreskas la litova elcentaj\u0302o. Kaj en 2001 la poloj farig\u0302is la unua minoritato en Litovio (6,3 %)."}, {"text_idx": "#000412", "text": "En Litovio log\u0302as 3,5 milionoj da homoj. Pro naturaj kialoj kaj pro elmigrado la log\u0302antaro iomete malkreskas. Tie trovig\u0302as homoj el 115 nacioj, tamen nur 29 nacioj havas pli ol 100 reprezentantojn. La plej internacia urbo de Litovio estas la c\u0302efurbo Vilnius: tie log\u0302as 57,8 % da litovoj, 18,7 % da poloj kaj 14 % da rusoj."}, {"text_idx": "#000413", "text": "En la latva c\u0302efurbo Riga log\u0302as 41 % da latvoj kaj 43,9 % da rusoj; en la estona c\u0302efurbo Tallinn 53,7 % da estonoj kaj 36,5 % da rusoj."}, {"text_idx": "#000414", "text": "Mi eklernis Esperanton en 1978 pro pure lingvistika intereso. La cirkonstancoj igis min ekinstrui samjare, kaj mi por c\u0302iam \u201ekaptig\u0302is\u201d: mi multe instruis kaj aktivis en Esperantujo. Mi estis tre bons\u0302anca pri la Esperanta mikromedio: mi estis la unua prezidanto de la mirinda Tomska Esperanto-Klubo en Rusio, kaj \u2013 post mia translog\u0302ig\u0302o al Usono kaj g\u0302is antau\u0306 nelonge \u2013 prezidanto de alia rimarkinda klubo: SFERO en San-Francisko. C\u0302i-jare la membroj de ELNA, la usona landa Esperanto-asocio, elektis min prezidanto \u2013 honora kaj grand-respondeca posteno!"}, {"text_idx": "#000415", "text": "Kvankam mi doktorig\u0302is pri matematiko, kaj mia pan-dona laboro rilatas plejparte al komputado kaj informaj teknologioj, mi, bons\u0302ance, profesie okupig\u0302as pri lingve kaj filozofie ekscitaj aferoj: la problemoj de artefarita intelekto, perkomputila lingvoinstruado, diversaj (matematikaj kaj similaj) modeloj de lingvo kaj scioj. Tio pliprofundigis mian komprenon de la fenomeno lingvo g\u0302enerale, kaj ankau\u0306 de Esperanto, kiu estas sendube la plej tau\u0306ga reprezentanto kaj la plej pura modelo de \u201enaturaj\u201d lingvoj."}, {"text_idx": "#000416", "text": "Jes, mi opinias, ke la moderna Esperanto estas natura lingvo. Ankau\u0306 en mia persona vivo, inter aliaj lingvoj, kiujn mi uzas c\u0302iutage, Esperanto estas certe plej natura: mi estas patro de du denaskuloj, kiuj nun mem instruas Esperanton en la Universitato de Kalifornio en Berkeley, kie ili studas. En mia vivo Esperanto estas lingvo de amo!"}, {"text_idx": "#000417", "text": "Ne plu malsame pri samseksemo"}, {"text_idx": "#000418", "text": "En septembro la hungara Konstitucia Kortumo deklaris kontrau\u0306konstituciaj la paragrafojn 199 kaj 200 de la kriminala kodo, lau\u0306 kiuj la \u201eag\u0302o de konsento\u201d estis 14 jaroj en malsamseksaj rilatoj, sed 18 jaroj en rilatoj samseksaj."}, {"text_idx": "#000419", "text": "Abolon de c\u0302i tiuj diskriminaciaj dispozicioj iniciatis gejaj organizaj\u0302oj jam en 1993 per propono submetita al la Konstitucia Kortumo. Kelkaj organizaj\u0302oj, kiel la laborgrupo Habeas Corpus, opinias, ke la malfruado de la kortumo en si mem kontrau\u0306as la konstitucion, se konsideri, ke artikolo 70/A, malpermesanta diskriminacion, jure validas jam ekde 1989."}, {"text_idx": "#000420", "text": "Dum la jaroj de c\u0302i tiu prokrastado almenau\u0306 16 viroj en Hungario estis kondamnitaj al prizonpuno pro \u201eperforta kontrau\u0306natura perversado\u201d (tiel!), kvankam temis pri seksaj agoj kun reciproka konsento, kaj pluraj suferis du jarojn da antau\u0306aresto pro malrespekto al artikolo 199. Lau\u0306 Habeas Corpus, ili devus rajti al reparacio."}, {"text_idx": "#000421", "text": "La sekretario de la Katolika Konferenco de Hungaraj Episkopoj nomis bedau\u0306rinda la kortuman decidon, kiun Internacia Asocio de Lesbaninoj kaj Gejoj (ILGA) salutis en komuniko. ILGA tamen atentigis, ke en Hungario, malgrau\u0306 c\u0302i tiu pozitiva pas\u0302o, plu validas malpermeso al lesbaninoj, gejoj kaj ambau\u0306seksemuloj sub la ag\u0302o de 18 jaroj alig\u0302i al grupoj defendantaj iliajn interesojn."}, {"text_idx": "#000422", "text": "En okcidento landnomo estas derivata el gentnomo; en oriento inverse. En la c\u0302ina, korea, vjetnama kaj japana, oni nomas log\u0302anton de Japanio \u201ejapani-persono\u201d, kaj la landon \u201eJapanio\u201d, kie \u201eJapanio\u201d estas unusola radiko, neanalizebla en la vortelementojn \u201ejapano\u201d kaj \u201e-io\u201d au\u0306 \u201e-ujo\u201d. Ke ekzistas du sistemoj, estas fakto de la naturo, kaj g\u0302i estas valorlibera1, t.e. g\u0302i inkluzivas nenian valorjug\u0302on, same kiel ekzistas en Esperanto la oni-ne-scias-kial \u201efifama\u201d2 paro \u201ebroso-kombilo\u201d."}, {"text_idx": "#000424", "text": "Preskau\u0306 c\u0302iu kontrau\u0306is la proponon, aparte koreoj: tiuj c\u0302i kampanjis persiste kontrau\u0306 \u201eKoreo-koreano\u201d, kaj por \u201eKoreio-koreo\u201d. Unuanima konsento en la mondo favoris al la koreoj, kaj iuj akademianoj malkas\u0302e diris, ke la propono estos nuligita, tuj kiam Albault eksig\u0302os kiel prezidanto. C\u0302iuokaze neniu au\u0306skultis lian rekomendon. Stefan Maul, redaktoro de MONATO, provis adopti la Albault-an rekomendon por la magazino, ne pro konsento sed pro disciplino, sed tuj devis repreni la proponon pro universala malaprobo."}, {"text_idx": "#000425", "text": "Nun la iama rabio forpasis, kaj oni povas kun malvarmeta kapo mediti pri la afero. Mi apartenis al la malgrandega minoritato, kiu alte taksis la Albault-an teorion. Por konscii kiel malmultaj estis tiuj, kiuj subtenis lin, oni rememoru la nombron en lia tendaro: lau\u0306 mia memoro apogis lin en la revuo de UEA sole Emilija Lapenna. La bazo de ankau\u0306 s\u0302ia argumento estis disciplino. Kaj aliaj? Male \u2013 ekzemple s\u0302tormis en la japana esperanta gazetaro kontrau\u0306akademiaj voc\u0302oj. C\u0302ies atakoj estas same banalaj: \u201elandnomo el gentnomo\u201d estas zamenhofa, silentante pri tio, ke la zamenhofa regulo havas duan parton, kiu traktas novajn3 landojn. La sola escepto en la maro de emocio estis sciencista artikolo de profesoro Gotoo Hitosi el Japanio, nun akademiano, aperinta en la UEA-revuo, kies konkludo tamen estis malfavora al Albault.4"}, {"text_idx": "#000426", "text": "Mi c\u0302iam diris kaj skribis \u201ekoreo-Koreio\u201d, sed tio estis pro la sola kialo, ke oni respektu la senton de homoj, kiuj estas partioj de la polemiko5. Teorie mi apudis al la flanko de Albault. Kiam s-ro Haupenthal mendis c\u0302e mi recenzon pri la libro de Albault, Vojag\u0302o tra la landoj, historia-lingva studo pri la land-nomoj kun Mult-lingva glosaro pri land-nomoj, Iltis-eldonejo, 1991, por la periodaj\u0302o de Iltis, mi esprimis mian admiron pri la detala esploro de Albault, sed g\u0302i ne estis publikigita pro mia rezervo, ke mi devas respekti la psikologion de la koreoj. Tiamaniere, mi estis ekskomunikita tiel de la por- kiel de la kontrau\u0306-Albault-a skolo. Multe pli poste, kun permeso de s-ro Haupenthal, mi sendis mian manuskripton al J\u0302ak Le Puil, kiu akceptis g\u0302in por La KancerKliniko, en kies numero aprilo/majo/junio 1996 g\u0302i aperis."}, {"text_idx": "#000428", "text": "Tiel dirante, mi jam au\u0306das la rikanon de japanaj socilingvistoj: \u201eAu\u0306skultu al tiu Eu\u0306ropo-amanto!\u201d Ne, mi ne estas tia, inverse, la sistemo \u201elog\u0302anto el landnomo\u201d estas definitive orient-azia, kiel komence de tiu c\u0302i eseeto mi diris; g\u0302i havas nenion komunan kun arjofilio6. G\u0302uste tiuj kontrau\u0306imperiistoj lingvaj estas eu\u0306ropecaj, pensante, ke \u201elog\u0302anto el landnomo\u201d estas bizara, ke \u201elandnomo el gentnomo\u201d estas norma lau\u0306 la leg\u0302o de naturo. Ili krome pensas, ke ne apliki la kutiman manieron pere de la sufikso \u201e-ujo/-io\u201d al azia lando estas trakti g\u0302in kiel ion ekzotan, nome barbaran, subnorman."}, {"text_idx": "#000429", "text": "Jen reago el sento de malsupereco; mi scias bone, sen ilia fingromontro, pri la rasismo c\u0302e eu\u0306ropanoj. La sinteno de kultura persono estas agi kvazau\u0306 g\u0302i ne ekzistus. Plie, trovig\u0302as ekzemploj de \u201elog\u0302anto el landnomo\u201d en Eu\u0306ropo, kiel por Nederlando, Luksemburgo, Irlando. Mi ne komprenas kial la ukrainanoj obstinas pri Ukrainio el ukraino, kio estas fremda al ilia lingvo: Ukraino estas substantivo signifanta la landlimon. Mi diras kaj skribas al ukrainanoj lau\u0306 ilia plac\u0302o, respektante ilian sentemon, sed kiam mi skribas pri ili kiel la triaj personoj, mi agas kiel mi kredas tion bona: ili estas diferencaj de la koreoj, kontrau\u0306 kiuj la japanoj faris grandegajn krimojn."}, {"text_idx": "#000430", "text": "Miaj antagonistoj grimacos: \u201eKial ci ne nomas cian landon \u201aJapano\u2019, fidele al cia konvinko?\u201d Jes ja, mi multe pli amas tion ol \u201eJapanio\u201d; ankau\u0306 g\u0302i estas internacia, lau\u0306 la 15a regulo: \u201eJapan, Japon \u2013> Japanese, Japonais, Japaner\u201d. Tio tamen ne povas esti realigebla, je mia granda bedau\u0306ro, \u201ejapano-Japanio\u201d jam tro fortike enradikig\u0302is. Se pensi tiel, la koreoj fiaskis kapti la raran, en la historio unufojan s\u0302ancon, kiam ilia landnomo ankorau\u0306 estis en stato de flueco."}, {"text_idx": "#000431", "text": "La japanoj kontrau\u0306e havas felic\u0302on pri alia nomo de sia lando, \u201eNipono\u201d: PIV kaj la nova PIV donis al g\u0302i signifon de la lando. Kurioze, en la franca Nippon estas la landnomo, dum g\u0302i havas ankau\u0306 sencon adjektivan, \u201ede Japanio\u201d. Mi do sentas g\u0302in iom stranga, kiam g\u0302i estas uzata kiel le gouvernement nippon."}, {"text_idx": "#000433", "text": "2. Tiel skribis iu esperantologo."}, {"text_idx": "#000434", "text": "3. Mi scias, ke tiu epiteto estas eu\u0306ropo-centrac\u0302a, sed mi objektive citas el Zamenhof. Ankau\u0306 estas nejuste riproc\u0302i lin pro la nescio pri tio, ke en Azio la regulo estas \u201egentnomo el landnomo\u201d. Tio simple spegulas la mallarg\u0302an sferon de scio de deknau\u0306ajarcentaj eu\u0306ropanoj."}, {"text_idx": "#000435", "text": "4. Simo Milojevic\u0301, la tiama redaktoro c\u0302e UEA, diris al mi, ke, petite de s-ro Haupenthal aperigi recenzon pri la libro de Albault, li serc\u0302is tra la listo de ac\u0302etintoj de la libroservo de UEA, trovis la konatan nomon de s-ro Gotoo, kaj mendis la artikolon."}, {"text_idx": "#000436", "text": "5. Izumi Yukio estis la sola persono, pri kiu mi scias, ke li emfazis forte tiun c\u0302i kialon por subteni la koreojn. Mi subtenas ankau\u0306 la argumenton de Probal Das\u0302gupto por \u201eBarato\u201d kontrau\u0306 \u201eHindio\u201d pro tiu c\u0302i motivo, tute agnoskante la pravecon \u201eabstraktan\u201d (c\u0302iuj veroj estas konkretaj, diris Hegelo, au\u0306 Lenino, se al vi plac\u0302as) de Andre\u0301 Cherpillod favora al \u201eHindio\u201d: tiu c\u0302i estas internacia, tradicia, enradikig\u0302inta en la kutimo \u201eeu\u0306ropa\u201d, sed g\u0302ia politika neg\u0302usteco al la neparolantoj de la hinda en Barato faras g\u0302in malrekomendinda. C\u0302i tie decido estas multe pli facila ol c\u0302e la afero \u201eKoreo/Koreio\u201d."}, {"text_idx": "#000438", "text": "Endas diri, ke mi tute ne komprenas iujn voc\u0302ojn, kiuj \u201esag\u0302e\u201d blagas kaj kvakas en MONATO pri terorismo. Bele sonas la opinio, ke intelektulo \u201esidig\u0302as kaj diskutas ekvilibre g\u0302is la atingo de la solvo\u201d (MONATO, 11/2001, p. 4). Bedau\u0306rinde mi konas neniun \u201eintelektulon\u201d, kiu tiamaniere atingis sukceson. Kial neniu el tiaj sofistoj \u201ediskutis ekvilibre\u201d kun Hitler, ke li c\u0302esu militi?"}, {"text_idx": "#000439", "text": "Neniu vizitis Stalin-on por sukcesa \u201ediskutado\u201d pri centmiloj da sklavoj en siberiaj koncentrejoj. Usono ne devis j\u0302eti atombombojn sur Japanion, se iu pacdefendanto sukcesplene antau\u0306e \u201ediskutus\u201d kun japanaj militistoj. Tute marg\u0302ene: japanoj mem nun diras, ke se la milito dau\u0306rus \u201eg\u0302is la lasta viro\u201d, g\u0302i alportus pli grandan tragedion por la lando, ol la atombombo. Terorisma atako de kapitalisma petrol-multmiliardulo bin Laden en Usono ne estis lia unua ago."}, {"text_idx": "#000440", "text": "Kial vekig\u0302is neniu el nunaj sag\u0302aj rezonemuloj, kiuj povis konvinki teroristojn, ke ili jam ne murdu milojn da pluaj senkulpaj usonanoj. C\u0302i cerbumuloj evidente subtenas c\u0302iujn teroristojn. Tion eblas vidi ankau\u0306 en ilia favoro al militkrimulo Milos\u030cevic\u0301. Ili protestis, kiam internaciaj soldat-trupoj evitigis pluajn amasmurdojn en teritorioj de eksa Jugoslavio kaj ebligis revenon de preskau\u0306 miliono da rifug\u0302intoj, kiuj el la tuta Eu\u0306ropo revenis al amastomboj de siaj familianoj."}, {"text_idx": "#000441", "text": "Krom teroristoj kun pafiloj kaj iliaj favorantoj en MONATO ni havas ankau\u0306 milojn da aliaj teroristoj, kiuj estas armitaj c\u0302ie surloke per bastonoj kaj pavimeroj ... Kie ajn en la mondo okazas iu politika au\u0306 ekonomia forumo, insektaro alflugas tien, ne \u201ediskuti ekvilibre\u201d, sed malpurigi stratojn kaj parkojn, forbruligi au\u0306tomobilojn, disrompi centojn da montro-fenestroj kaj disrabi varojn, vundi dekojn da policistoj, kiuj s\u0302irmas la havaj\u0302on de simplaj civitanoj."}, {"text_idx": "#000442", "text": "Poste la honorindaj manifestintoj eksidas en aviadilojn kaj komforte flugas manifestacii al alia lando. Neniu kapablas klarigi, ec\u0302 kompreni, kiu pagas ilian luksan kaj senpenan vivon. C\u0302u ili estas kapitalistoj el pasintaj jarcentoj, kiuj povas vivi ric\u0302e sen laboro kiel parazitoj, au\u0306 subtenas ilin iu narkotaj\u0302-mafio? En nuna h\u0302aosa mondo ekzistas multaj komplikaj\u0302oj, kiuj minacas la vivon kaj trankvilon de la simpla homo. Fanatikuloj, kiuj renversas kaj misuzas religion, ruzuloj au\u0306 idiotoj, kiuj celas al memvidebligo, alportos al la homaro ankorau\u0306 multan malfelic\u0302on."}, {"text_idx": "#000443", "text": "Tial oni pravas, ke senkompromisa batalo kontrau\u0306 terorismo estos longtempa, sed la venkon ne kapablas akceli ec\u0302 procento da stultuloj, kiuj aplau\u0306das al c\u0302iu murdisto kaj samtempe instruas nin pri unusola solvo per \u201eekvilibra diskuto\u201d kun teroristoj, kvankam ili tiun manieron ne praktikas. Se iuj konfesas belsonajn ideojn de la aliaj, do bone: iru interkaresi kun perfortuloj kaj se ili post viaj kisoj c\u0302esos murdi, miaj opinioj estis totale maltrafaj. Sed pruvu tion, ne nur meditu!"}, {"text_idx": "#000444", "text": "La interna milito kiu okazas en Kongo (Demokrata Respubliko) alportas multajn malfelic\u0302ojn. La armeoj de Ruando, Ugando kaj Burundo sendis siajn militistojn por militi apud la kongaj ribelaj armeoj kontrau\u0306 la konga armeo. Tiuj landoj asertas ke ili volas sekurigi siajn landlimojn. La konga armeo estas helpata de la armeoj de Zimbabvo, Namibio kaj Angolo."}, {"text_idx": "#000445", "text": "Jaron post jaro Unuig\u0302intaj Nacioj (UN) konstatas, ke la naturaj ric\u0302aj\u0302oj de Kongo estas disrabataj de la militantoj. Lau\u0306 raporto, farita post enketo de UN-komisiono, multaj ruandaj kaj ugandaj politikistoj kaj militistoj estas engag\u0302itaj en tiu disrabado.1 En la raporto estas ankau\u0306 menciitaj la militistoj el Kongo kaj Zimbabvo kaj la kongaj ribeluloj."}, {"text_idx": "#000446", "text": "La konga, ruanda kaj uganda registaroj protestis kontrau\u0306 tiu raporto. Kelkaj konganoj sin demandas c\u0302u ankau\u0306 la kongaj politikistoj devus esti konsiderataj kiel la ruandaj kaj ugandaj. C\u0302u la okcidentaj landoj kiuj ekspluatis la ric\u0302aj\u0302ojn kun la kunkulpeco de la politikistoj dum la regado de la prezidanto Mobutu ne povus esti konsiderataj samaj? Kial dum tiu tempo UN ne kreis komisionon?"}, {"text_idx": "#000447", "text": "La raporto montras, ke la veraj organizantoj de la ekspluatado estas personoj kaj kompanioj kiuj havas sian bazon en la norda hemisfero (Ameriko, Eu\u0306ropo kaj Azio). G\u0302i rekomendas limigi ilian agadon per vojag\u0302malpermesoj kaj financaj restriktoj."}, {"text_idx": "#000448", "text": "Ruando ig\u0302is granda eksportisto de koltano2, oro kaj diamantoj, Ugando de oro, diamanto kaj ligno. Estas klaraj indikoj, ke tiuj ric\u0302aj\u0302oj reale originas el Kongo. Restas multaj demandoj, al kiuj la konganoj sugestas respondojn. Kiu finfine ac\u0302etas la minaj\u0302ojn kaj kiu vendas armilojn al la ribeluloj? La okcidentaj landoj. Kiu regas Unuig\u0302intajn Naciojn? La okcidentaj landoj. Kie estas la mono de tiuj kiuj komercas la minaj\u0302ojn? En okcidentaj bankoj. Se UN decidus frostigi tiun monon, kiu profitus? Okcidentanoj."}, {"text_idx": "#000449", "text": "1 La raporto de la Konsilio de Sekureco de UN (numero S/2002/1146 de la 16a de oktobro 2002, 215 kB) legeblas en ."}, {"text_idx": "#000451", "text": "Temis lastatempe en televid-programo en la irlanda (gaela) lingvo pri \u201eUltais\u201d. Tiu nomo estis por mi \u2013 vers\u0302ajne por preskau\u0306 c\u0302iu parolanto de la gaela \u2013 nova kaj nekonata vorto. Tamen mi komprenis g\u0302ian signifon. Ult- devenas de la nomo Ulster, dum la afikso -ais au\u0306 -is signifas \u201elingvon\u201d. Do la lau\u0306litera signifo de Ultais estas \u201eulstera lingvo\u201d \u2013 alivorte la lingvo de Nord-Irlando. La nove inventita nomo de la lingvo en la angla estas Ullans."}, {"text_idx": "#000453", "text": "En pasintaj jarcentoj, britaj reg\u0302oj provis fortigi sian regadon de Ulstero, instigante sud-skotajn presbiterianojn hejmig\u0302i en la provinco, el kiu la indig\u0302enaj gaellingvaj katolikoj estis perforte elpelitaj. Tiuj kolonianoj parolis ne la gaelan sed la g\u0302ermanan (ne keltan) idiomon de sudokcidenta Skotlando, kiu devenas plejparte de la dialektoj de la angloj, ne de la saksoj, kiuj estis la c\u0302efa originala bazo de la hodiau\u0306a normigita angla. La menciita skota idiomo estas varie nomata (Braid) Scots, Lallans kaj, sur la orienta marbordo, Doric. Ne plu akceptebla estas la nomo \u201eskotangla\u201d. Hodiau\u0306 g\u0302i apenau\u0306 estas parolata en pura formo, sed estas miksita kun la pli-malpli normigita angla, sed skote prononcata."}, {"text_idx": "#000454", "text": "S\u0302ajnas, ke neniu en Ulstero parolas nemiksitan formon de la skotdevena dialekto. Diversaj skotaj vortoj estas ankorau\u0306 uzataj, sed s\u0302ajnas, ke nur eta nombro da maljunaj protestantaj ulsteranoj en la nordorienta kamparo ankorau\u0306 fragmente parolas restaj\u0302on de la malnova ulsterskota dialekto. Tamen ulsteranoj de skota deveno insistas, ke g\u0302i ankorau\u0306 estas vivanta lingvo en la provinco."}, {"text_idx": "#000455", "text": "Mencion pri Ultais/Ullans mi trovis en la retpag\u0302oj en la kataluna kaj angla lingvoj de informcentro Sistemes Informa\u0300tics i d' Organitzacio\u0301 (TTT-adreso: .) Tie oni raportas, ke \u201eulsterskotoj postulas, ke oni respektu ilian lingvon.\u201d."}, {"text_idx": "#000456", "text": "Plia informo pri tiu mistera ulstera lingvo trovig\u0302as en anglalingva publikigaj\u0302o de Cathal McCall [kahal mkol], nome Political Transformation and the Reinvention of the Ulster-Scots Identity and Culture en Identities: Global Studies in Culture and Power, Vol. 9, n-ro 2 (\u201ePolitika transformado kaj la reinvento de la ulsterskota identeco kaj kulturo\u201d en Identecoj: G\u0302eneralaj studoj pri kulturo kaj potenco)."}, {"text_idx": "#000457", "text": "McCall skribas, ke, en la nau\u0306dekaj jaroj, ulsteraj uniistoj (t.e. tiuj, kiuj volas konservi la union de Nord-Irlando kun Britio) \u201emobilizis\u201d la ulsterskotajn lingvon kaj kulturon kiel simbolojn de sia kultura identeco. Li aldonas, ke la ulsterskotaj lingvo kaj kulturo atingis sian pinton en la 18a jarcento en la nordokcidentaj graflandoj de Nord-Irlando, kiam g\u0302i distingis la tieajn log\u0302antojn disde la praktikantoj de la angla lingvo kaj de la angla vivmaniero. Tamen, samkiel multaj aliaj regionaj dialektoj eu\u0306ropaj, modernigo au\u0306guris la morton de la ulsterskota."}, {"text_idx": "#000458", "text": "Tio, kio instigis la aktualan \u201ereinventon\u201d de la lingvo, estis la politika transformado en la nau\u0306dekaj jaroj de la politika sistemo en Nord-Irlando. Lau\u0306 McCall, c\u0302i tiu reinvento manifestas sin diversaspekte. G\u0302i estas samtempe mito pri origino, lingvo kaj kulturo; komuna konscio; reago kontrau\u0306 la kultura sintrudo de la irlandaj naciistoj en Nord-Irlando; embria ulstera naciismo; kaj ingredienco de la spirito de brita identeco. La uniistoj tiel celas ekvilibrigi la progreson faritan de la irlandaj naciistoj rilate al esprimado de ilia kulturo en Nord-Irlando. En periodo de kronika dubo, suspekto kaj malmemfido, ili esperas, ke tia reinvento de preskau\u0306 perdita lingvo iom kontribuos al la sekureco kaj la kontinueco de ilia aparta komunumo. McCall dubas, c\u0302u ili sukcesos."}, {"text_idx": "#000460", "text": "Pliaj detaloj pri c\u0302i tiu temo en socipolitika kunteksto troveblas (en angla lingvo) c\u0302e la retpag\u0302aro de la Nord-Irlanda Instituto pri Regado, Publika Politiko kaj Socia Esplorado (). Tiuj, kiuj scipovas la anglan, povas informig\u0302i pri la ulsterskota lingvo, legante la libron Ulster-Scots: A grammar of the traditional written and spoken language (La ulsterskota: gramatiko de la tradicia skribata kaj parolata lingvo) de Philip Robinson, eldonita de Ulster-Scots Heritage Council, Belfasto, 1997 (retpag\u0302aro: scots.htm)."}, {"text_idx": "#000461", "text": "Stefan Maul skribas en la rubriko El mia vidpunkto (MONATO 2002/11, p. 8), ke \u201ec\u0302iu medalo havas du flankojn\u201d, sed lia klopodado aperigi la situacion en Zimbabvo kaj aliaj afrikaj landoj en favora lumo estas tamen iom troa. Estas tempo, ke eu\u0306ropanoj forgesu la miton, ke la problemoj de Afriko fontas el kolonia ekspluatado \u2013 fakte la nuna mizera stato en multaj afrikaj landoj grandparte s\u0302uldig\u0302as al mismastrumado fare de la afrikanoj mem. Se ekzemple en Tanzanio oni forpelis homojn el terenoj por tie kultivi tritikon, pri tio kulpas unuavice la tanzania registaro. Kaj estas cetere absurde skribi, ke tio okazis por ke Kanado kultivu tritikon, kvazau\u0306 tio estus rekta afero de la kanada s\u0302tato. Sed estas tro bela sloganeca lingvaj\u0302o, se oni povas tiel diabligi jam tutan ric\u0302an landon."}, {"text_idx": "#000462", "text": "Kaj se temas pri Zimbabvo, la c\u0302efa fakto estas, ke pro Mugabe la tuta ekonomio de la lando ruinig\u0302as, tiel ke post forpelo de la eu\u0306ropanoj la popolo g\u0302enerale pli mizere vivas. Konsentite, ke eu\u0306ropaj amaskomunikiloj tro koncentrig\u0302is je la teruraj\u0302oj faritaj kontrau\u0306 la grandbienuloj \u2013 ili devintus pli raporti pri la problemoj, kiujn la tuta frenezaj\u0302o kau\u0306zas al ordinaraj zimbabvanoj. La eu\u0306ropaj bienuloj ne nur kultivis tabakon, ili ankau\u0306 grave kontribuis al nutraj\u0302produktado. Kaj se la lando ne plu eksportos tiom da tabako, kiom en 1999, g\u0302i ne pli bone fartos pro tio."}, {"text_idx": "#000464", "text": "1. \u201eSchro\u0308der [s\u0302reder] sciis bonege ekspluati\u201d la inundegon. Eble vi povus noti, ke Stoiber [s\u0302tojber] en sian ombran kabineton ne vokis kompetentulon pri mediaj problemoj (nur iom poste diris, ke li mem ...)."}, {"text_idx": "#000466", "text": "3. Jes, regi estas malfacile, kaj ne estas granda diferenco inter la kristana au\u0306 rug\u0302-verda politiko. La metodo de Schro\u0308der estas alia \u2013 fari \u201ecerban ventumadon\u201d kaj finfine eltrovi tau\u0306gajn rimedojn (kaj tamen fari erarojn, ekzemple pri la impostado de grandaj firmaoj \u2013 au\u0306 la sano-politiko). Mi esperas, ke la opozicio kunlaboros konstrue. La demokratio vivas de s\u0302ang\u0302ig\u0302o \u2013 kaj post 16 jaroj da \u201enigra\u201d politiko endas kelkaj jaroj de alia koloro."}, {"text_idx": "#000467", "text": "Neniu muzeo, neniu statuo, neniu s\u0302ildo \u2013 pro tio nur malmultaj log\u0302antoj de la kanada urbo Halifakso (Nova Skotio) scias, ke tie eniris la mondon homo, kiu grave kontribuis al la scienca progreso de la 20a jarcento."}, {"text_idx": "#000469", "text": "Studinte medicinon, Avery tamen eklaboris ne kiel kuracisto sed kiel bakteriologo, unue en la esplor-instituto de Hoagland en Brooklyn (parto de Novjorko) kaj poste en la Rockefeller-instituto. Li interesig\u0302is pri imunologio, kiam ankorau\u0306 junis tiu c\u0302i fako, kaj li akiris sciojn pri h\u0302emio kaj imunoh\u0302emio. C\u0302io, kion li lernis, estas kvazau\u0306 pretigo al la granda estonta elkovro \u2013 estis Avery, kiu montris, ke la genoj estas el deoksiribonukleata acido, alivorte el DNA. Jen sisma ekscio en la mondo de biologio."}, {"text_idx": "#000470", "text": "C\u0302iuj vivantoj, c\u0302u animaloj, plantoj, fungoj, bakterioj, ec\u0302 protobakterioj, portas la instrukciojn de sia vivo en la genoj. Kaj la genoj estas el DNA (krom en kelkaj primitivaj organismoj, kies genoj estas el RNA, au\u0306 ribonukleata acido). Jen la fundamento de moderna genetiko kaj, antau\u0306 Avery, nekonata. Plejparte supozis sciencistoj, antau\u0306 la eltrovo de Avery, ke genetika informo devas esti proteina. Ec\u0302 post referaj\u0302o fare de Avery kaj kolegoj en 1944, multaj eminentaj sciencistoj dau\u0306re kredis, ke la molekuloj de DNA estas tro simplaj por enhavi la s\u0302losilon al la vivo kaj la instrukciojn, kiel krei kaj funkciigi vivantan organismon."}, {"text_idx": "#000471", "text": "Kiel montris Avery, ke la genetika informo estis en DNA? Bakterioj, same kiel aliaj vivantoj, havas genojn por porti la recepton de la vivo. Ne gravas, ke estas nur unu ringforma kromosomo kaj ke arang\u0302oj en la bakteria c\u0302elo estas iom primitivaj: la biologiaj fundamentoj restas samaj kiel en pli altaj organismoj. Do Avery studis pneu\u0306mokokojn \u2013 bakteriojn, kiuj, inter aliaj aferoj, respondecas pri pneu\u0306monio en homoj. Sed Avery studis la efikon de pneu\u0306mokokoj al musoj."}, {"text_idx": "#000474", "text": "Alia sciencisto, d-ro Frederick Griffith, montris jam en 1928, ke, se oni miksas vivantajn pneu\u0306mokokojn de tipo 1 kaj mortigitajn pneu\u0306mokokojn de tipo 2, c\u0302iu nedang\u0302era per si mem, kaj injektas la kombinaj\u0302on en musojn, la musoj mortas. Post miksado, la nedang\u0302eraj vivantaj pneu\u0306mokokoj de tipo 1 akiras ion de la mortigitaj organismoj, kaj tio s\u0302ang\u0302as ilin. Ec\u0302 pli grave, la s\u0302ang\u0302o dau\u0306ras generacion post generacio; g\u0302i estas heredata. Dum 16 jaroj estis mistero, kio estas la \u201etransforma faktoro\u201d, kiu kreas mortigantojn el la antau\u0306e nedang\u0302eraj pneu\u0306mokokoj."}, {"text_idx": "#000475", "text": "Avery estis pacienca sciencisto kaj atentis c\u0302iun detalon. Finfine ne plu estis dubo: la materialo, kiun la pneu\u0306mokokoj de tipo 1 akiras de mortigitaj pneu\u0306mokokoj de tipo 2, kaj kiu ig\u0302as parto de la geno, estas pura DNA. Komence multaj eminentaj sciencistoj ne kredis al Avery. Kaj tiu c\u0302i modesta sciencisto ne batalis por subteni sian eltrovon: li jam publikigis sian verkon kaj pruvon kaj jen c\u0302io. Tamen, iom post iom, sciencistoj komencis esplorojn surbaze de la laboro de Avery kaj liaj kolegoj: ekzemple Watson kaj Crick detale klarigis la strukturon de DNA."}, {"text_idx": "#000476", "text": "Pluraj sciencistoj gajnis Nobel-premiojn pro malkovroj, kiuj fontis el la s\u0302losila eltrovo de Avery kaj liaj kolegoj. Li mem ne gajnis la Nobel-premion kaj li mortis en 1955. En 1994 estis c\u0302e la Rockefeller-universitato semajna simpozio kaj festo por memori kaj honori la 50an datrevenon de la publikigo de la referaj\u0302o de Avery. Dume oni nomis la kontribuaj\u0302on de Avery \u201ela unusola plej grava biologia eltrovo de la dudeka jarcento\u201d."}, {"text_idx": "#000477", "text": "Sed s\u0302ajnas, ke en Halifakso oni tute forgesis au\u0306 ignoras, ke en tiu c\u0302i urbo naskig\u0302is giganto inter biologiaj esploristoj."}, {"text_idx": "#000478", "text": "Inter c\u0302iuj kunlaborantoj de Flandra Esperanto-Ligo (FEL) mi, supozeble, estas la plej malnova. Mi eklaboris en la tiama Grafika Centro de UEA en la jaro 1977. Veninte el antverpena presista familio (en kiu 4 generacioj parolas Esperanton), mi lernis unue presadon, kaj pretigis plurajn Esperanto-revuojn kaj bros\u0302urojn. Poste aliaj homoj transprenis tiun taskon, kaj mi specialistig\u0302is pri librotenado. Nun financo estas mia c\u0302efa okupo ene de FEL. Pri MONATO mi okupig\u0302as nur flanke. Mi zorgas pri la bonaj rilatoj kun la perantoj de la magazino kaj enkasigas c\u0302iujn kotizojn."}, {"text_idx": "#000479", "text": "Mi vivas kun mia edzo kaj kun du filinoj. C\u0302iuj familianoj parolas Esperanton. Niajn feriojn ni c\u0302iam pasigas en Esperantujo kun aliaj esperantlingvaj familioj, en IF, REF, PSI ..."}, {"text_idx": "#000480", "text": "Finfine estas akceptate en Bruselo kaj en Vas\u0302ingtono, ke sen solvig\u0302o de la albana afero ne eblos paroli pri paco kaj stabileco en Balkanio."}, {"text_idx": "#000481", "text": "La albana afero estig\u0302is pro la Kongreso de Berlino en 1878 kaj aparte pro la Konferenco de Londono en 1912-1913. Tiam oni decidis, ke pli ol 60 % de la albanaj teritorioj kaj 55 % de la log\u0302antaro restu ekster la landlimo de la sendependa albana s\u0302tato. Dum la komunisma reg\u0302imo la afero neniam levig\u0302is, c\u0302ar la registaro en Tirana konsideris sin ideologia aliancano de Beogrado."}, {"text_idx": "#000482", "text": "Tamen evidentig\u0302is problemo, pacon kaj sekurecon minacanta, post la politikaj s\u0302ang\u0302oj, kiuj en marto 1992 kondukis al venko de demokratoj en Tirano. Tiam albanoj mem ekvidis sin disdividitaj en kvin s\u0302tatoj. Samtempe pliig\u0302is kontaktoj inter albanoj en Tirana, Pris\u030ctina, Tetovo, Podgorica kaj Ateno, kion malamikaj najbaroj, kiuj dum 90 jaroj pli ol duonon de la albanaj teritorioj tenis, j\u0302aluze kaj timeme rigardis. Registaroj en Beogrado, Skopje kaj Ateno klopodis malhelpi c\u0302iujn kontaktojn kaj lanc\u0302is kontrau\u0306albanan ofensivon en diplomatiaj rondoj en Eu\u0306ropo kaj Usono."}, {"text_idx": "#000483", "text": "La balkanaj registaroj provis kaj provas trakti la albanojn kiel faktoron de malstabileco, krimeco kaj malsekureco en la regiono, kiel homojn nedezirantajn kutimig\u0302i al reguloj, ordo kaj s\u0302tato. Ili prezentas albanojn kiel malamikojn de la okcidento, kiuj subtenas terorismon (pro tio, ke albanoj apartenas plimulte al la islama religio). Fakte post la milito en Kosovo estas eksterdube, ke albanoj plej fidele subtenas Nord-Atlantikan Traktat-Organizaj\u0302on (NATO) kaj Usonon; krome la albanoj celas konstrui demokration kaj merkatan ekonomion, kontrau\u0306ante terorismon."}, {"text_idx": "#000484", "text": "La ideo pri albanoj kiel malamikoj kaj iniciatintoj de ia granda Albanio devenas de la registaroj de Makedonio, Montenegro, Grekio kaj Serbio, kie log\u0302as notindaj minoritatoj de albanoj. Sed Grekio neas la homajn rajtojn kaj fundamentajn liberojn de g\u0302is tri milionoj da grekaj civitanoj de albana deveno, dum Serbio subpremas c\u0302irkau\u0306 300 000 etnajn albanojn en Bujanovac, Pres\u030cevo kaj Medve\u0111a. Makedonio, uzinte perforton kaj s\u0302tatan teroron por mortigi kaj pereigi etnajn albanojn, ankorau\u0306 ne plenumas la interkonsenton de Ohrid, en kiu oni provis plibonigi la rilatojn inter albanoj kaj makedonoj. Ankau\u0306 en Montenegro oni atendas tumultojn, kiuj povas direktig\u0302i kiel c\u0302iam kontrau\u0306 la etnan minoritaton en tiu lando."}, {"text_idx": "#000485", "text": "C\u0302iuj tiuj evoluoj kreas malfacilaj\u0302ojn al la albana respubliko, kiu vidas sin c\u0302iam pli izolata. Okaze de etnopurigado de albanoj en la regiono, Albanio devus respondi militiste: pelado de du milionoj da albanoj al Albanio (dum milito en la printempo de 1999) endang\u0302erigis la ekziston de la albana s\u0302tato kaj ties internan sekurecon kaj ordon. La situacio estas savita nur pro interveno de Usono kaj NATO."}, {"text_idx": "#000486", "text": "Miskomprenoj kaj malamikecaj kondutoj de la najbaroj de Albanio plimultig\u0302as proporcie al la apogo de Usono por la albana afero. Dau\u0306re en Balkanio oni rigardas Albanion kiel minacon, spite al tio, ke albanoj neniam invadis siajn najbarojn au\u0306 okazigis etnan purigadon. Kontraste, en la printempo de 1999 en Kosovo malaperis senspure 20 000 albanoj; krome, en la somero de 2001 okazis en Makedonio genocido kontrau\u0306 albanoj."}, {"text_idx": "#000487", "text": "Por trakti tiajn problemojn estis arang\u0302ita lastatempe du-taga konferenco en Svislando. La konferencon Albanoj kaj iliaj najbaroj organizis la usona instituto Projekto pri Etnaj Interrilatoj kunlabore kun la svisa Departemento pri Rilatoj kun Eksterlando. Partoprenis reprezentantoj de balkana politikistaro, kaj, lau\u0306 la prezidanto de la konferenco, Allen Kassof, la evento ebligis \u201eekster lumoj kaj bruoj de la publiko\u201d debaton pri s\u0302ang\u0302ig\u0302anta Balkanio kaj pri rilatoj inter Albanio kaj g\u0302iaj najbaroj."}, {"text_idx": "#000488", "text": "La konferenco permesis al albanoj i.a. klarigi, ke la koncepto pri \u201eetna Albanio\u201d kontrau\u0306as la koncepton pri \u201evera Albanio\u201d: sub tio c\u0302i oni ne komprenu ian etnopurigadon. Krome la albanoj indikis, ke la unua pas\u0302o al definitiva solvo de la albana afero en Balkanio estos sendependeco de Kosovo: tio sendube trankviligus c\u0302irkau\u0306 ok milionojn da albanoj en Balkanio. Kiel por aliaj popoloj de Eu\u0306ropo, ankau\u0306 por albanoj gravas esti parto de eu\u0306rop-atlantika komunumo g\u0302uanta pacajn rilatojn, kaj internajn kaj eksterajn."}, {"text_idx": "#000489", "text": "Pro la sukceso de la svisa konferenco estas antau\u0306vidata eventuale en Berlino plia renkontig\u0302o de reprezentantoj de la grandaj potencoj kaj politikistoj el Balkanio. Tiam estos diskutataj tabuaj temoj, kiel ekzemple referendumoj por difini, kie finfine vivu homoj en Balkanio."}, {"text_idx": "#000490", "text": "Dum la lastaj dek jaroj litovoj serc\u0302antaj pli bonan vivon malkovris Irlandon. Onidire tie jam vivas kelkdekoj da miloj da litovoj, kiuj faras laboron neniel akcepteblan al irlandanoj. Lastatempe litovaj j\u0302urnalistoj, kunlabore kun la brita televida kompanio BBC, farig\u0302is \u201eneleg\u0302aj dungitoj\u201d por sperti tion, kion spertas multaj litovoj en Irlando."}, {"text_idx": "#000491", "text": "Unue nepris trovi litovon, kiu povis proponi neleg\u0302an laboron en Irlando. La afero ne simplis, sed finfine peranto en urbo Kaunas informis pri laboro c\u0302e fungejo en Irlando: oni pagos minimume 8 eu\u0306rojn hore. La log\u0302ado en granda, komforta domo kostos g\u0302is 33 eu\u0306roj semajne, kaj necesos kromaj 33 eu\u0306roj por mang\u0302aj\u0302oj. La litovojn \u2013 kiuj s\u0302ajnigu, ke ili estas turistoj \u2013 renkontos c\u0302e la flughaveno en Dublino iu kun la nomo Patrick. Tiuj c\u0302i arang\u0302oj kostis por unu dungoto 580 eu\u0306rojn."}, {"text_idx": "#000492", "text": "C\u0302e la flughaveno aperis ne Patrick sed Charlie; poste, c\u0302e la fratino de Patrick, estis decidite, ke la du j\u0302urnalistoj \u2013 kies identeco restis kas\u0302ita \u2013 iru al la bieno de familiano de Patrick, kie jam laboras litovoj kaj latvoj. La domo estis pura kaj bone ekipita, nur tre malofte estis varma akvo. La proprietulo malpermesis al la dungitoj promeni en la c\u0302irkau\u0306aj\u0302o kaj kontakti nekonatojn. Neniu rajtis eniri la iom fore situantan domon; eblis tamen urg\u0302okaze telefoni."}, {"text_idx": "#000494", "text": "Post tri semajnoj la peranto en Kaunas proponis, ke la j\u0302urnalistoj farig\u0302u mem subperantoj kaj trovu kromajn laborlokojn en Irlando. Por c\u0302iu trovita posteno la peranto pretis pagi 100 eu\u0306rojn. Ne mankis kroma laboro c\u0302e la fungejo. Intertempe evidentig\u0302is, ke Patrick ricevas elcentaj\u0302on de la salajroj de la neleg\u0302aj dungitoj. Do ne nur litovoj per tiu c\u0302i sklavo-laboro ric\u0302ig\u0302as \u2013 ankau\u0306 irlandanoj."}, {"text_idx": "#000495", "text": "La rotestro turnis lacan vizag\u0302on al Wells: \u201eNi ne kapablos plu elteni, doktoro. La abatison ili jam trapasis. Estas tro da atakantoj, kaj helpo el la Tero atingos nin nur post du semajnoj. Krome, la akvofontoj estas poluitaj per *yygtikh* kaj baldau\u0306 elc\u0302erpig\u0302os la kugloj. La elektro ... miaopinie, estus pli bone kapitulaci. Sed Vi estras c\u0302i tie.\u201d La kuracisto flustris: \u201eKaj Addha? Kio pri s\u0302i?\u201d La militisto kapneis: \u201eS\u0302i ja estas krimulo lau\u0306 iliaj leg\u0302oj. Ne estis bona ideo enmiksig\u0302i en tian aferon. C\u0302i lacertoj estas kruelegaj. Pli bone estos lasi ilin mortigi unu la alian.\u201d"}, {"text_idx": "#000496", "text": "\u201eMi ne..\u201d komencis diri Wells, dum kvazau\u0306a, giganta pugnobato frapis la muron. Kelkaj fenestrovitroj dissaltis. Ambau\u0306 homoj kau\u0306ris inter la falantaj vitreroj kaj atendis."}, {"text_idx": "#000497", "text": "La kuracisto silente demandis al la rotestro. Tiu c\u0302i rezignacie krucis la brakojn:"}, {"text_idx": "#000498", "text": "\u201eIli uzas katapultojn. Poste oni j\u0302etos brulaj\u0302ojn. Baldau\u0306 oni scios, c\u0302u ili ankau\u0306 havas pulvon. Prefere mi iru kurag\u0302igi la soldatojn. Pluraj el ili estas rekrutoj. Damne, neniam antau\u0306e ni alfrontis problemojn en c\u0302i kolonio.\u201d Li starig\u0302is. \u201eKion Vi faros?\u201d"}, {"text_idx": "#000499", "text": "Wells siavice starig\u0302is: \u201eMi iros s\u0302ang\u0302i la bandag\u0302ojn al Addha. Eble s\u0302i jam rekaptis la konscion.\u201d Li demetis al si la okulvitrojn kaj masag\u0302is al si la du rug\u0302etajn faltojn ambau\u0306flanke de la nazo. \u201eNu, mi lacegas...\u201d"}, {"text_idx": "#000500", "text": "La militisto grimacis: \u201eBaldau\u0306 ni c\u0302iuj ripozos... poreterne. Flegu bone la profetinon. Eble s\u0302i rezervos por ni lokojn en sia paradizo.\u201d"}, {"text_idx": "#000501", "text": "La kuracisto skuis la kapon, kaj eliris."}, {"text_idx": "#000502", "text": "Wells j\u0302etis rigardon sur Addha, kiu dormetis. C\u0302io en ordo g\u0302is nun, li pensis. La sunsubiro en la dezerto estis c\u0302iam bela, kaj Wells spertis pacon kaj trankvilon. En la c\u0302ielo komencis aperi la unuaj steloj kaj la tri satelitoj de Mirza videblig\u0302is. Nu, bone, ec\u0302 dum militoj estas belegaj noktoj. Kial ne? Ah\u0302, kiom mi deziras esti en la Tero, c\u0302e miaj oldaj amikoj ... revis Wells."}, {"text_idx": "#000503", "text": "\u201eKial Vi ne transdonas min al la soldatoj?\u201d"}, {"text_idx": "#000504", "text": "Wells preskau\u0306 ne komprenis la demandon, c\u0302ar la prononcmaniero de Addha estis tiu de suduloj, kiuj kutimas milde kartavi. Je la duonlumo de la c\u0302ambro, s\u0302i aspektis preskau\u0306 homa, estante la nura diferenco tio, ke la voston s\u0302i movetis kvazau\u0306 metronome dum s\u0302i parolis, lau\u0306 la maniero de c\u0302iuj *ih\u0302janoj*."}, {"text_idx": "#000505", "text": "Wells flankenmetis per mansvingo la demandon."}, {"text_idx": "#000506", "text": "\u201eTiu, kiu rezistas al la malbono, turnig\u0302as en malbonulon\u201d, s\u0302i flustris, kaj endormig\u0302is. S\u0302vito kovris la lacertan hau\u0306ton, kaj de tempo al tempo s\u0302i tremetadis pro la febro. Kvankam Wells estis dresinta la vundojn, li ne opiniis prudente dozi antibiotikojn; neniu scias, kiuj estas la kromefikoj de teraj medikamentoj c\u0302e mirzanoj. Ilia eksteraj\u0302o ne tro diferencas de la homa, krom la lacerta hau\u0306to kaj la manko de haroj. Interne ... tio ja estas alia afero. Prefere ne riski."}, {"text_idx": "#000507", "text": "La kuracisto pretigis c\u0302ion por la transfuzo, dum li observadis la profetinon. La disc\u0302iploj forlasis s\u0302in meze de tumulto, rememoris Wells. Tiun c\u0302i virinon oni senkiale s\u0302tonumis. Kaj tamen, oni parolas pri mirakloj kaj resanig\u0302oj ... kio do? Sufic\u0302as nur ke oni komencu paroli pri homamo kaj neperforto, kaj subite c\u0302iuj eksentas la plej elkoran malamon al tiu naivulo, kiu ..."}, {"text_idx": "#000508", "text": "Ne estante religiama homo, Wells ne kaptis en la unuaj momentoj de la predika kariero de Addha (kiu konis s\u0302in?) aspektojn, kiuj al plej bone trejnita orelo reeh\u0302us jam konatan melodion. Sed de tiam , kiam helpe de kelkaj soldatoj li eltiris s\u0302in el la manoj de la homamaso, li komencis vidi similecon. C\u0302u vere la samo povus okazi denove, aliplanede? La afero ne similis je la detaloj, sed ... bone."}, {"text_idx": "#000509", "text": "Kaj ni estas same kiel romianoj imperiaj. Kiu estas mia rolo? C\u0302u eble mi estos Pilato? - konkludis la kuracisto, kaj enpus\u0302is nadlon en la brakon de la paciento. Tiu c\u0302i malfermis la okulojn kaj post fluga alrigardo al li s\u0302i s\u0302ercis: \u201eEc\u0302 por fari bonon, oni ja devas kau\u0306zi doloron, c\u0302u ne?\u201d"}, {"text_idx": "#000510", "text": "\u201eNe eblas fari alimaniere. La transfuzo ...\u201d"}, {"text_idx": "#000511", "text": "\u201eNe tro zorgu\u201d \u2013 trankviligis lin Addha. \u201eTia estas la vivo, kiun ni ricevis de la Unua Ovodemetinto. Dolorpremita, patrino demetas la ovojn, kaj, kiu konas plej ravan g\u0302ojon?\u201d"}, {"text_idx": "#000512", "text": "\u201eHo, jes,\u201d respondis Addha per la plej fluga rideto, \u201emi jam au\u0306skultis paroli pri tiu mirinda kuracilo. Sed kiom da g\u0302i Vi bezonos por c\u0302iuj doloroj en la mondo? C\u0302u sufic\u0302os la kvanto?\u201d"}, {"text_idx": "#000513", "text": "\u201eNi strebas mildigi suferojn. Oni ne rajtas resti senfara antau\u0306 sufero, c\u0302u ne?\u201d"}, {"text_idx": "#000514", "text": "\u201eSufero lernigas nin rigardi la morton sentime, rekte en la okulojn,\u201d s\u0302i respondis, \u201eKaj mi asertas al Vi, ke g\u0302i la unua mallevos la rigardon.\u201d"}, {"text_idx": "#000515", "text": "\u201eSed estas multaj homoj, kiuj neniam lernos suferi. Kaj kion fari, kiam suferas infano?\u201d"}, {"text_idx": "#000517", "text": "\u201eKial Vi demandas tion, kion Vi scias funde de Via hepato?\u201d"}, {"text_idx": "#000518", "text": "Wells mallevis la okulojn, embarasita. Li provis s\u0302ang\u0302i la temon de la konversacio:"}, {"text_idx": "#000519", "text": "\u201eKiel Vi fartas nun? La febro?\u201d"}, {"text_idx": "#000520", "text": "\u201eVi neniam pensis tro pri la Plejalta, c\u0302u ne?\u201d estis la surpriza respondo."}, {"text_idx": "#000521", "text": "\u201eNu, bone, mi... eble ne,\u201d li konfesis. \u201eEstas tro da Dioj. C\u0302iuj religioj havas miraklojn, c\u0302iuj asertas tion au\u0306 alion. Tro da diversaj opinioj.\u201d"}, {"text_idx": "#000522", "text": "\u201eKredas la *drendo*, ke la arbobranc\u0302o ekzistas nur, por ke g\u0302i tie ripozu.\u201d"}, {"text_idx": "#000523", "text": "\u201eNeniu religio respondas niajn demandojn.\u201d"}, {"text_idx": "#000524", "text": "Wells provis kombi sin per la fingroj: \u201eNu, bone, la senco de c\u0302io tio. Kio ni estas en la universo, kial ni ekzistas ... Vi scias, tiaj aferoj.\u201d"}, {"text_idx": "#000525", "text": "\u201eRespondo nea ofte s\u0302uldig\u0302as al tio, ke la demando estas nea. Kion diras al Vi Via hepato?\u201d"}, {"text_idx": "#000526", "text": "\u201eC\u0302e ni oni parolu pri la koro,\u201d ridetis siavice la kuracisto. \u201eKaj g\u0302i vere nenion diras al mi.\u201d"}, {"text_idx": "#000527", "text": "\u201eKaj do Vi strebas konstrui mas\u0302inojn, por ke ili helpu Vin kompreni. Kie estas tiu mas\u0302ino, per kiu oni povas kompreni la Plejaltan?\u201d"}, {"text_idx": "#000528", "text": "\u201eC\u0302u Vi havas la respondojn?\u201d demandis rekte Wells."}, {"text_idx": "#000529", "text": "\u201eRespondojn? Vi estis rigardanta tiom da mirindaj\u0302oj dum Viaj stelvojag\u0302oj ... c\u0302u oni bezonas pliajn respondojn, kiam oni rigardas la stelojn?\u201d"}, {"text_idx": "#000530", "text": "\u201eEstas tro da malbono en la mondo ... mi tute ne povas naive akcepti la ekziston de senlime bona Dio, kiu disdonas donacojn inter siaj sekvantoj samkiel kompleza avc\u0302jo. Kio pri la militoj? Kio pri la malric\u0302eco, la malsato?\u201d"}, {"text_idx": "#000531", "text": "\u201eHomo estas la nomo de c\u0302iuj militoj. Kaj malric\u0302eco estig\u0302as pro tio, ke ni mem ne dividas ric\u0302econ kun niaj fratoj. Serc\u0302u la veron tie. Kial kulpigi la Plejaltan?\u201d"}, {"text_idx": "#000532", "text": "\u201eKio estas vero?\u201d li demandis, nesciante, ke tiu demando estas jam olda de jarmiloj \u201eKio pri la malsanoj? Ne, mi neniam komprenos.\u201d"}, {"text_idx": "#000533", "text": "\u201eDoloro blindigas Vin, kaj tio montras, ke Vi estas homa. Preg\u0302u kaj esperu, kaj Via hepato iam parolos al Vi.\u201d"}, {"text_idx": "#000534", "text": "\u201eKiu vi estas, Addha?\u201d demandis Wells."}, {"text_idx": "#000535", "text": "\u201eDemandu Vian hepaton\u201d estis la ada respondo."}, {"text_idx": "#000536", "text": "Wells gapis malkontente, kaj pretis diskuti plu. Subite forta bruo au\u0306dig\u0302is ekstere. Denove la giganta pugno batis la murojn."}, {"text_idx": "#000538", "text": "\u201eNe plu vers\u0302u sangon. Transdonu min al ili kaj revenu hejmen. Vi jam faris tion, kio devis esti farata lau\u0306 la Antikvulaj Libroj. C\u0302io finig\u0302os baldau\u0306 kaj mi revenos al la G\u0302ardeno.\u201d"}, {"text_idx": "#000539", "text": "\u201eHo, jes,\u201d moketis la doktoro. \u201eLa g\u0302ardeno. G\u0302ardeno en c\u0302i dezerta mondo, kia ideo.\u201d Li kontrolis, c\u0302u c\u0302io estas en ordo c\u0302e lia paciento kaj rekomendis:"}, {"text_idx": "#000540", "text": "\u201eNe starig\u0302u. Restu kus\u0302e. Baldau\u0306 mi revenos.\u201d"}, {"text_idx": "#000541", "text": "\u201eNe, sanigisto. Jen la fino ... sed ni revidos nin alie. Vi trovos la vojon, c\u0302ar kompato nestas en Via hepato, kvankam Vi tion ne komprenas.\u201d"}, {"text_idx": "#000545", "text": "\u201eAtentu! Ili sukcesis trapasi! Fermu c\u0302iujn pordojn!\u201d"}, {"text_idx": "#000546", "text": "Bruo da mitraloj (c\u0302u ili jam estas ene?). La kuracisto kuris al la koridoro, sed eksplodo j\u0302etis lin kontrau\u0306 la muron. Kvazau\u0306 giganta ondo, homamaso enpenetris. Addhan oni eltiris el la lito, kaj c\u0302iuj komencis bati s\u0302in per manoj, piedoj, per bastonoj. Neniu sono eliris el s\u0302iaj lipoj."}, {"text_idx": "#000547", "text": "Sovag\u0302e kriante, la homamaso trenis sian viktimon tra la koridoroj."}, {"text_idx": "#000548", "text": "\u201eJ\u0302etu s\u0302in en la fajron! Al la fajro!\u201d"}, {"text_idx": "#000549", "text": "\u201e... pardonu ilin, c\u0302ar iliaj koroj ankorau\u0306 estas tiuj de *kranej*. Ili ankorau\u0306 ne klare vidas ...\u201d"}, {"text_idx": "#000551", "text": "\u201e... geografio miakorpa estus do disa arkipelago je vundoj en sanga oceano: jen vundo miabrusta, vera giganto ...\u201d"}, {"text_idx": "#000552", "text": "Wells skuis la kapon, provante eltiri sin el pensvagado. Jen grava atingo: li sukcesis malfermi la okulojn malgrau\u0306 tio, ke c\u0302io c\u0302irkau\u0306 li, c\u0302io ene de li, estas tutsimple doloro. Unusola doloro? Eble pliaj doloroj aperos poste. Doloro kaj rug\u0302o. Kuracisto, kuracu Vin mem ..."}, {"text_idx": "#000554", "text": "Li strebis rigardi c\u0302irkau\u0306 si. Nokto. Kadavroj kaj ruinoj. Kiu kutimis uzadi sportajn s\u0302uojn? Ah\u0302, jes, la radioteknikisto. Vidu: estas nur unu s\u0302uo. Kie la alia? Lasu la mortintojn zorgi pri la mortintoj. Sed mi ankorau\u0306 vivas, kaj kiu kulpas pri tiom da mortoj? Mi mem. Mi mem kulpas."}, {"text_idx": "#000555", "text": "Li sentis la larmojn fari rojojn sur liaj vangoj. C\u0302u mi rezistos? Ho, Dio, se Vi vere ekzistus! Faru, ke mi supervivu nur tri tagojn, por ke mi vidu, por ke mi sciu! Estu la miraklo denove!"}, {"text_idx": "#000556", "text": "Paskalo kaj Heleno Ducros [dikro\u0301] el la urbo Herbignac [erbinja\u0301k], nord-okcidenta Francio, komencis jah\u0302t-konstruadon en 1986. Fakte Paskalo kaj Heleno, kiuj estas esperantistoj, sukcesis ne nur g\u0302isfine konduki la konstruadon, sed plie: ili mem ellaboris la tutan konstruadon de la jah\u0302to, kvazau\u0306 ili estus fakuloj pri tio."}, {"text_idx": "#000557", "text": "C\u0302i tie vere temas pri finkonstruado de granda jah\u0302to. Estas atentinde, ke temas pri jah\u0302to de J\u0302onko-modelo. Efektive! G\u0302i estas konstruita lau\u0306 planoj tiel arang\u0302itaj, por ke oni plej facile navigu en oceanoj kaj relative komforte restadu en ties kajutoj dum marvojag\u0302oj. La jah\u0302tnomo estas \u201eTourne Lune\u201d [turn lin], \u201elunfloro\u201d."}, {"text_idx": "#000560", "text": "Fine post 16 jaroj da persistemo kaj klopodoj, la jah\u0302to enakvig\u0302is. C\u0302iujn g\u0302iajn manovrojn lerte planis kaj gvidis Paskalo kaj Heleno. Kun kelkaj geamikoj ili tuj g\u0302uis kelkminutan navigadon c\u0302irkau\u0306 la atlantika jah\u0302thaveno Arzal, situanta proksime al Herbignac."}, {"text_idx": "#000562", "text": "Ankau\u0306 la legantoj de MONATO bondeziras al la konstruintoj de la jah\u0302to \u201eTourne Lune\u201d agrablajn spertojn kaj plezuron en la estonta navigado."}, {"text_idx": "#000563", "text": "Komenco de la teatra maratono"}, {"text_idx": "#000564", "text": "Kiamaniere eblas hodiau\u0306 altiri homojn al la teatro? Gerard Mortier, la 57-jara intendanto de la nova teatra festivalo Ruhrtriennale en Nordrejn-Vestfalio, celis krei festivalon por simplaj log\u0302antoj, por tiuj, kiuj neniam antau\u0306e estis en teatro kaj opero. La festivalo dau\u0306ras tri jarojn, ekde 2002. Tiujare, inter septembro kaj oktobro, estis montritaj ses novaj surscenigoj kaj kvin gastludoj. La spektakloj okazis en eksaj minejoj kaj uzinoj (la s\u0302tato donis 50 milionojn da eu\u0306roj por rekonstrui tiujn, kaj pliajn 40 milionojn por la festivala programo). Mortier esperis, ke tiuj nekutimaj lokoj plifaciligos kompreni teatron, c\u0302ar ili estas tipaj por la regiono. Krome, la biletoj estis malmultekostaj preskau\u0306 por c\u0302iuj teatraj\u0302oj. La arang\u0302ojn de la unua festivala jaro c\u0302eestis sufic\u0302e da vizitantoj el diversaj sociaj tavoloj."}, {"text_idx": "#000565", "text": "Sed Mortier ne nur volis s\u0302ang\u0302i la teatran ejon. Ankau\u0306 la teatraj\u0302oj ne plu rajtas esti nur antikvaj ludoj. Necesas vidi la interrilatojn de teatro kaj la nuntempo. La spektakloj ne estis pompaj. Mortier provis miksi la teatrajn g\u0302enrojn. \u201eSe oni vidas teatraj\u0302on, oni ne plu povu diri: tio estas dramo kaj tio estas opero\u201d, opinias Mortier. Li vidas la estontecon de teatro en muzikteatro. Li ec\u0302 planas en 2004 surscenigi j\u0302azan operon. Sed intendanto de la festivalo s\u0302ang\u0302ig\u0302as dum c\u0302iu el la tri jaroj, do Mortier riskas ne sukcesi atingi la altan celon \u2013 krei \u201epostburg\u0302an festivalon\u201d."}, {"text_idx": "#000566", "text": "La festivalo interalie volas emfazi, ke la germanoj pensadas pri Germanio. La muzikteatraj\u0302o Germanio, viaj kantoj! inau\u0306guris la festivalon. Dum spektaklo mem, sub la scenejo kantensemblo prezentas diversspecajn germanajn kantojn. C\u0302i tiu spektaklo estas alvoko al la germanoj, kiuj ne konas \u2013 kontrau\u0306e al aliaj nacioj \u2013 siajn kantojn parkere. La Elegioj de Holivudo de Hanns Eisler montris la malfacilan vivon de la ekzilitoj inter 1933 kaj 1945. La kontrasto inter la bela fasado de Holivudo kaj la realaj kondic\u0302oj de la germanaj fug\u0302intoj estis reflektita inter la scenejo kaj la industria halo, kie okazis la spektaklo. Cetere, la fino ne estas felic\u0302a: Hanns Eisler forlasis Usonon en 1948, c\u0302ar li estis akuzita esti komunisto. La usona reg\u0302isoro Peter Sellars surscenigis la dramon La infanoj de Heraklo de Eu\u0306ripido, kiu aktualece montris la situacion de fug\u0302intoj: la infanojn de Heraklo, kiuj devas fug\u0302i for de la tirano, ludis kurdaj infanoj."}, {"text_idx": "#000567", "text": "Ligiteco al la regiono kaj nuntempaj temoj estas tipa por la festivalo. En 2004, post la festivalo, Mortier farig\u0302os intendanto de la pariza opero, kie li volas tradici-stile surscenigi klasikajn operojn. Tio ne estas facile imagebla."}, {"text_idx": "#000568", "text": "Por festi en 2002 sian 20-jarig\u0302on Mimos, la internacia festivalo de moderna mim-arto en Pe\u0301rigueux (urbo en la sud-okcidenta parto de Francio), aparte atentis al amuzoj. Mimos vagabondis tra la stratoj kaj placoj, elvokante ridojn kaj\nridetojn en la centro kaj urborandoj, sed ankau\u0306 sursceneje, en la kutimaj lokoj."}, {"text_idx": "#000569", "text": "Lige al la c\u0302eh\u0302a kultura sezono, okazinta en Francio, estis invititaj studentoj de la teatraj universitatoj de Bratislava kaj Brno, kiuj reprezentis la famajn c\u0302eh\u0302ajn kaj slovakajn humurajn tradiciojn, c\u0302ar mim-arto estas la esprimformo, kiu forte enradikig\u0302is\nen C\u0302eh\u0302io kaj Slovakio. Krome, c\u0302eestis anglaj, hispanaj, danaj, usonaj, polaj, svisaj, nederlandaj gajaj artistoj (entute el 13 landoj), kiuj amase prezentis siajn spektaklojn. Nokte Mimos vivis eble ec\u0302 pli vigle, ol tage. Ekzemple, furoris\nla franca spektaklo, kie temis pri biciklista mondo. C\u0302eh\u0302aj aktoroj reverkis kaj prezentis Odiseadon."}, {"text_idx": "#000570", "text": "Gajaj kaj g\u0302ojaj homoj petolis kaj kirladis la atmosferon de Pe\u0301rigueux \u2013 danke al Mimos. Longan junecon al g\u0302i!"}, {"text_idx": "#000571", "text": "La Biblio en la gaela lingvo"}, {"text_idx": "#000572", "text": "La gaela, lingvo parolata en du samdevenaj sed nun iom malsamaj formoj, en Irlando kaj Skotlando, estas unu el la pluraj endang\u0302erigitaj etnaj idiomoj de Eu\u0306ropo. G\u0302ia statuso en Irlando estas almenau\u0306 teorie garantiita, pro la fakto, ke lau\u0306 la konstitucio\nde la s\u0302tato, g\u0302i estas la unua oficiala lingvo. Cetere, g\u0302i estas instruata en c\u0302iuj lernejoj. En Skotlando, tamen, g\u0302is la reestablo (kvankam kun limigita potenco) de la nacia asembleo (parlamento) en 1997, la gaela lingvo ne estis oficiale agnoskita,\nkaj estis studfako en malmultaj lernejoj."}, {"text_idx": "#000573", "text": "Tamen, precipe pro la influo de la eklezioj kaj la preskau\u0306 universala kono de la Biblio en la gaela en protestantaj regionoj de la insuloj kaj Altejo (norda kaj okcidenta Skotlando), la lingvo estis konservata en altnivela grado. Ec\u0302 simplaj fis\u0302istoj\nkaj kamparanoj kun etaj bienoj kapablis \u2013 kaj ankorau\u0306 kapablas \u2013 diskuti teologion kaj aliajn seriozajn temojn pro la lingva edifo, kiun ili ricevis, ne en lernejo sed en la preg\u0302ejoj kaj per legado de la Biblio."}, {"text_idx": "#000574", "text": "En Irlando, kie dum longa tempo la Biblio ne estis g\u0302enerale legata de la katolika laikaro, nur protestantoj havis rektan aliron al la gaela versio, sed la plimulto de ili estis de angla deveno kaj parolis nur la anglan. Nur en la lasta duono de la\n20a jarcento aperis aprobita katolika versio de la tuta Biblio en la gaela."}, {"text_idx": "#000575", "text": "Antau\u0306 nelonge oni anoncis, ke estas preta nova versio de la Biblio en hodiau\u0306a gaela. Oni konstatas, ke la junaj generacioj malfacile komprenas la pli klasikan lingvaj\u0302on de la plej uzata malnova eldono, parte pro tio, ke g\u0302ia teksto estis forte influita\nde la irlandgaela, kaj pro la fakto, ke la parolata lingvo de junaj gaeloj s\u0302ang\u0302ig\u0302as kaj iom simplig\u0302as lau\u0306 gramatiko."}, {"text_idx": "#000576", "text": "La unua presita religia libro en la gaela aperis en Skotlando en 1567, sed neniu parto de la Biblio estis tradukita gaelen g\u0302is du jarcentoj post tiu dato. Dum iom da tempo oni provis enkonduki en Skotlandon la irlandan Biblion de la protestanta episkopo\nBedell, sed g\u0302ia lingvaj\u0302o kaj malnova irlanda tiparo bazita sur la manuskripta alfabeto ne estis facile kompreneblaj. La teksto de la plej uzata kaj plej amata versio konservas multajn vortarajn, idiotismajn kaj sintagmajn influojn de la Biblio\nde Bedell. Pluraj reviziitaj versioj aperis en la jardekoj post 1861, kiam la Nacia Biblia Societo de Skotlando transprenis respondecon pri tradukado kaj eldonado de la Biblio, sed en la plej lastaj, la s\u0302ang\u0302oj estis minimumaj kaj rilatis precipe"}, {"text_idx": "#000577", "text": "Oni esperas, ke ec\u0302 nun, kiam la influo de la religio estas malpli evidenta, la nova eldono en moderna gaela dau\u0306re helpos konservi la lingvon kaj la kulturon de la gaeloj en Skotlando."}, {"text_idx": "#000578", "text": "Mirigas min la fidego de Ludwig Ro\u0308ll pri kapitalismo (MONATO 11/2002, p. 7) kaj liaj facilanimaj asertoj pri la \u201egrandega kresko de la vivnivelo inter la laboristaro en kapitalismaj s\u0302tatoj dum la pasintaj 150 jaroj\u201d. Evidente li rigardas nur tie, kie interesas lin: mi rimarkas neniun grandegan kreskon en la plimulto de Afriko, centra kaj suda Ameriko kaj Azio; konstateblas ec\u0302 regresoj. Krome, tiu parta bonstatig\u0302o kostis kaj plu kostas terure multe: la regintoj en Sovetio kau\u0306zis eble c\u0302irkau\u0306 70 milionojn da mortintoj, sed se ni kalkulas la pereintojn pro kapitalismo dum tiuj 150 jaroj pro imperiismaj militoj, malsato, kuraceblaj malsanoj kaj laborakcidentoj, ni havus pluroblan kvanton. Oni neniel indulgu la sovetian teroron, sed en fremda tegmento li flikas truon kaj s\u0302ajne en propra ne vidas la fluon."}, {"text_idx": "#000579", "text": "Stefan Maul skribis en la enkonduka artikolo Manipulado duobla (MONATO 2002/9), ke Usono kovras duonon de la tuta helpoprogramo por malsatantaj afrikanoj. Cetere li skribis, ke, se la afrikaj registaroj akceptus usonajn genmanipulitajn grenojn, tio signifus enkonduki genmanipuladon en la agraran kaj nutraj\u0302an sektorojn. C\u0302u tio ne jam okazis en Usono? Do, se Usono donacas, kiun grenaron g\u0302i povus sendi? C\u0302u tiun, kiun g\u0302i ne havas? Kial tiu donaco estus nepre perforto, kiel Maul eksplicite skribis?"}, {"text_idx": "#000580", "text": "Via malamiko estas nia malamiko"}, {"text_idx": "#000581", "text": "Duoblan eu\u0306forion estigis en Litovio kaj la invito membrig\u0302i en Nord-Atlantika Traktat-Organizaj\u0302o (NATO) kaj la vizito de la usona prezidanto George Bush [g\u0302org\u0302 bus\u0302]."}, {"text_idx": "#000582", "text": "Aparte g\u0302ojis konservativuloj pro la anonco, ke Litovio kun ses aliaj s\u0302tatoj rajtos alig\u0302i al NATO. Estis konservativuloj, kiuj en 1990 tuj post la sendependig\u0302o de Litovio ekstrebis al NATO-membrig\u0302o. Hodiau\u0306 la koncernaj politikistoj konfesas, ke tiam NATO-membrig\u0302o aspektis utopia: nun, tamen, 60 % da litovoj apogas membrig\u0302on."}, {"text_idx": "#000583", "text": "Kaj danke al la fakto, ke Litovio kiel ekssovetia s\u0302tato unue liberig\u0302is de sovetia armeo kaj nun pleje proksimig\u0302as al NATO-niveloj, vizitis la landon George Bush kune kun la latva prezidantino Vaira Vyke-Freiberga [vajra vike-fre\u0301jberga] kaj la estona prezidanto Arnold Ru\u0308u\u0308tel [arnold rjutel]."}, {"text_idx": "#000584", "text": "Por litovoj plej gravis la vortoj de Bush, kiuj eh\u0302ig\u0302is tra la lando: \u201eSe iu farig\u0302os malamiko de Litovio, tiu farig\u0302os ankau\u0306 malamiko de Usono.\u201d Tiel konfirmig\u0302is la sekureco de Litovio, kiu spertis sovetian okupacion en 1940, perfidon de okcidentaj demokratioj en 1945 kaj partizanan militon, minacojn kaj timojn g\u0302is 1991."}, {"text_idx": "#000585", "text": "NATO-membrig\u0302o alportos ne nur militan sekurecon sed ankau\u0306 plej vers\u0302ajne ekonomian progreson. En najbara Pollando, ekzemple, duoblig\u0302is investado post invito alig\u0302i al NATO. Kompanioj hezitas investi en lando minacata de potenco en oriento: NATO-membrig\u0302o estas kvazau\u0306 signalo por sekura investado en Baltio."}, {"text_idx": "#000586", "text": "Jam de kelkaj jaroj litovaj soldatoj aktivas en NATO-operacioj, ekzemple en Bosnio kaj Afganio."}, {"text_idx": "#000587", "text": "Okulfrapan venkon de la konservativa Popola Partio (PP) ebligis la au\u0306stra popolo la 24an de novembro 2002. G\u0302is tiu c\u0302i dato PP koaliciis kun Liberala Partio (LP), iam estrita de Jo\u0308rg Haider [jerg hajda]: LP tamen draste s\u0302rumpis."}, {"text_idx": "#000588", "text": "La rezulto jenas: Socialdemokrata Partio: 69 parlamentaj mandatoj (plus kvar kompare kun 1999); PP: 79 mandatoj (plus 27); LP: 19 mandatoj (minus 33); Verduloj: 16 mandatoj (plus du). Aliaj partioj restis sub unu elcento kaj ne ricevis parlamentajn mandatojn. La partoprenado estis kiel lastfoje 80,5 %."}, {"text_idx": "#000590", "text": "Germanaj sekretaj servoj havas pruvojn, ke teroristo Osama bin Laden kas\u0302as sin en Berlino, oni scias tamen nur en kiu kvartalo sed ne en kiu domo. La c\u0302efo de l' urba polico ordonas bombardi la kvartalon, por tiel kapti au\u0306 elimini la teroriston. 500 log\u0302antoj, inter ili multaj infanoj, estas mortigitaj, Osama bin Laden sukcesas fug\u0302i. La c\u0302efpolicano deklaras, ke spite al tio la bombardo estis granda sukceso, c\u0302ar oni mortigis ankau\u0306 kelkajn kunulojn de la c\u0302efteroristo, forpelis la aliajn, tiel ke la kvartalo nun estas liberigita de terorismo."}, {"text_idx": "#000591", "text": "Kio okazus, se tiu c\u0302i raporto ne estus fikcia sed reala? Kompreneble sekvus mondvasta abomeno, la c\u0302efpolicanon oni akuzus pro murdo. En nia reala mondo ne estis kvartalo de Berlino sed Afganio, kiun oni (t. e. okcidentaj landoj sub gvido de Usono) bombardis; mortis 5000 civiluloj, inter ili multaj infanoj; Osama bin Laden povis fug\u0302i kaj g\u0302is hodiau\u0306 ne estas trovita. Tamen Usono deklaris, ke estis granda sukceso, c\u0302ar oni liberigis Afganion de talibano. Neniu akuzas Usonon (kaj la kunmilitintajn s\u0302tatojn)."}, {"text_idx": "#000592", "text": "Se vere temus pri liberigo de Afganio, jam jarojn antau\u0306e Usono devus militi kontrau\u0306 talibanoj, c\u0302ar la kruelaj\u0302oj de tiuj ekstrem-fundamentistaj islamanoj (malavare subvenciitaj de Usono) delonge estis konataj. Sed, kiel deklaris la usona ministro pri eksterlandaj aferoj komence de la milito, faligi la talibanan reg\u0302imon ne estis la celo sed nur rimedo, por tiel kapti Osama bin Laden."}, {"text_idx": "#000593", "text": "En marto de 2002 la usona registaro aperigis la jaran raporton pri homaj rajtoj. En g\u0302i ampleksa c\u0302apitro c\u0302iam temas pri \u201earbitraj kaj kontrau\u0306leg\u0302aj mortigoj\u201d. Tiun jaron Usono denuncis la israelan armeon, c\u0302ar g\u0302i mortigis 33 supozatajn palestinajn teroristojn en la okupita teritorio kadre de \u201elikvida politiko\u201d, kiel eu\u0306femisme oni nomas tian murdadon. Komence de novembro de l' sama jaro per raketo el aviadilo Usono eksplodigis au\u0306tomobilon en Jemeno, en kiu mortis ses teroristoj de Al-Kaida, inter ili viculo de Osama bin Laden \u2013 do ekzakte lau\u0306 metodo aplikita de la israela \u201elikvida politiko\u201d. La usona vicministro pri defendo lau\u0306dis la \u201etre sukcesan\u201d operacon. Parolisto de prezidanto Bush [bus\u0302] diris: \u201eSe temas pri teroristoj, kiuj volas mortigi nin, la prezidanto defendas kaj protektas Usonon.\u201d Kiam j\u0302urnalisto demandis, c\u0302u do Usono ne plu kontrau\u0306as la israelajn kontrau\u0306leg\u0302ajn mortigojn, parolisto de la prezidanto diris: \u201eNia politiko rilate al la israela-palestina konflikto ne s\u0302ang\u0302ig\u0302is.\u201d Per aliaj vortoj: se du agas same, ne estas sama afero \u2013 israela armeo krimas, usona ne. La sveda ministro pri eksterlandaj aferoj Anna Lindh kritikis: \u201eAnkau\u0306 teroristojn oni devas trakti kongrue kun internacia juro. Alikaze c\u0302iu lando povas komenci ekzekuti tiujn, kiujn g\u0302i taksas teroristoj.\u201d"}, {"text_idx": "#000594", "text": "Usono instalis krome novan jursistemon por (pli g\u0302uste: kontrau\u0306) teroristoj. Kaptitajn 600 talibanojn kaj membrojn de Al-Kaida g\u0302i enkag\u0302igis simile al bestoj en Guantanamo (sur Kubo), ilin oni deklaris illegal enemy combatants, t. e. kontrau\u0306leg\u0302aj malamikaj batalantoj; ili do havas juran statuson nek de militkaptitoj nek de krimuloj, do ankau\u0306 ne g\u0302uas koncernajn rajtojn lau\u0306 nacia kaj internacia juro. Ili restas kaptitaj sen advokato, sen proceso, sen jug\u0302isto, sen kontakto kun parencoj tiom longe, kiom plac\u0302as al Usono, pli precize al usona prezidanto, c\u0302ar (lau\u0306 klarigo registara) la prezidanto mem decidas, kiu estas tia \u201emalamiko\u201d kaj kiom longe."}, {"text_idx": "#000595", "text": "Konforme Bush s\u0302ang\u0302is ankau\u0306 la strategion: nun Usono rajtas je preventa milito. Tio signifas, ke oni povas ataki iun ajn landon, se la prezidanto nomas g\u0302in malamika al Usono, ankau\u0306 se tiu lando ne atakis Usonon au\u0306 usonanojn (aktuale: Irako). Li konvinkis pri tiu c\u0302i nova strategio ankau\u0306 la membrojn de NATO, kiu nun ne plu estas nura defenda alianco sed ataka; nova intervena trupo povos ekmiliti ie ajn en la mondo. Konsekvence c\u0302iuj ministroj, kiuj g\u0302is nun nomis sin \u201edefendaj\u201d, estonte devus titoli sin \u201emilit-ministroj\u201d."}, {"text_idx": "#000596", "text": "Kiel ajn, nun do estas klare, kial Usono tiom timas kaj verve kontrau\u0306batalas la mondan tribunalon. G\u0302i estas en tio en bela kompanio de aliaj protagonistoj de internacia juro kaj homaj rajtoj, ekzemple Rusio, kiu deklaras c\u0302iun c\u0302ec\u0302enon teroristo, ekzemple C\u0302inio, kiu dum jardekoj subpremas tibetanojn."}, {"text_idx": "#000597", "text": "Kion ni lernas per tio? Ke en la historio ofte unu sola homo povas renversi kaj perversigi c\u0302ion. Aktuale tia homo estas fanatika murdisto Osama bin Laden."}, {"text_idx": "#000598", "text": "Dek du norveginoj iniciatis Internacian Virinan Mars\u0302on por Homaj Rajtoj en Israelo kaj Palestino, invitante virinojn el la tuta mondo partopreni. Alveninte en Tel-Avivo la 2an de aprilo, ili mars\u0302os tra rifug\u0302ejoj, vilag\u0302oj kaj urboj en ambau\u0306 landoj, kaj finos per granda fratinig\u0302a kunveno en Jerusalemo la paskan dimanc\u0302on, la 20an de aprilo."}, {"text_idx": "#000599", "text": "La mars\u0302o estas fondita sur la Homaj Rajtoj de Unuig\u0302intaj Nacioj (UN) kaj sur la principoj de neperforto. G\u0302i efektivig\u0302os lau\u0306 la spirito de Gandhi kaj Martin Luther King. Partoprenantoj memorigos unu la alian pri la admono de Gandhi ne subtaksi la eblon de unuopulo s\u0302ang\u0302i la mondon."}, {"text_idx": "#000600", "text": "La virinoj klarigas: \u201eC\u0302ar en tiu regiono tradicie estas armitaj la viroj, ni pro sekureco decidis, ke en c\u0302i tiu mars\u0302o partoprenu nur virinoj. Ni volas kontribui al restarigo de paco, homamo kaj homa digno.\u201d"}, {"text_idx": "#000601", "text": "Ili aldonas: \u201eHomoj spektas la suferadon de la popoloj en Meza Oriento. Politikistoj ne povas trovi solvojn, kiuj utilos al la popoloj de Palestino kaj de Israelo. Politikajn agojn regas potencavido, dominemo, intrigoj kaj egoismo. Homoj serc\u0302as, kion fari por kontribui al paca solvo.\u201d"}, {"text_idx": "#000602", "text": "Celoj de la mars\u0302o estas interalie starigi respekton por homaj rajtoj en la regiono kaj subteni tiujn en ambau\u0306 landoj, dezirantajn respekton por internacia juro per c\u0302esigo de la okupado kaj per starigo de justa paco kun sekureco por c\u0302iuj log\u0302antoj. La virinoj kunlaboras kun israelaj kaj palestinaj pacaj kaj virinaj organizaj\u0302oj kun subteno de la norvega pacalianco kaj la norvega filio de la Virina Internacia Ligo por Paco."}, {"text_idx": "#000603", "text": "En Israelo kaj en Palestino la mars\u0302antinoj gastos c\u0302e israelaj kaj palestinaj virinoj kaj partoprenos iliajn \u201emilojn da interparoloj\u201d pri alispeca kaj pli bona estonteco. Krome ili plantos novajn olivarbojn, kie la antau\u0306aj estas forhakitaj."}, {"text_idx": "#000604", "text": "Intertempe la c\u0302efkomitato en Norvegio provas starigi komitatojn en aliaj landoj por varbi virinojn por partopreni en la mars\u0302o kaj virojn por alimaniere helpi. Pozitive reagis homoj en dudeko da landoj en Eu\u0306ropo, Afriko, Azio kaj Ameriko."}, {"text_idx": "#000605", "text": "Detaloj pri la mars\u0302o kaj la paciniciato troveblas c\u0302e ."}, {"text_idx": "#000606", "text": "Mi fieras pri la rusa prezidanto Putin: al j\u0302urnalistoj francaj kaj danaj li kurag\u0302e kaj rekte esprimis tion, kion evitas mencii (au\u0306 ne komprenas) aliaj eu\u0306ropaj s\u0302tatestroj: nome la totalan tut-islamisman militon kontrau\u0306 nia civilizacio."}, {"text_idx": "#000607", "text": "Dum Danio miope hejmigis konferencon de c\u0302ec\u0302enaj t.n. batalantoj por libereco, iliaj islamaj gefratoj en Moskvo tenis 800 teatrajn spektantojn kaj aktorojn dum tri tagoj timigataj kaj humiligataj: c\u0302u eblas imagi la suferojn de tiuj senkulpaj homoj, feste vestitaj por teatro, kiuj subite trovis sin en speco de koncentrejo? Dume teroristaj gefratoj same tenis aliajn \u201ekau\u0306ciulojn\u201d \u2013 eksterlandajn oficistojn de la Rug\u0302a Kruco \u2013 en C\u0302ec\u0302enio mem. Jarojn pli frue teroristoj detranc\u0302is la kapojn de aliaj okcidentanoj venintaj ilin helpi."}, {"text_idx": "#000608", "text": "Menciante c\u0302i-tiujn abomenaj\u0302ojn, mi ne turnas \u201eblindan okulon\u201d al la suferado de la c\u0302ec\u0302ena log\u0302antaro. La milito en C\u0302ec\u0302enio teruras. La tiea rusa armeo konsistas el malsataj, nepagataj, koleraj soldatoj, sed tia estas la armeo, kian Rusio nun havas: alia ne ekzistas. Rusio ne povas inviti ekzemple francan armeon c\u0302asi la banditojn en la montaro. Kaj, male al la tragedia periodo de amasa ekzilado de c\u0302ec\u0302enoj fare de Stalin, la popolo rajtas nun libere forveturi al siaj fundamentistaj fratoj en Saudi-Arabio kaj aliloke. Temas ne pri tio, ke minoritato suferas malliberecon flanke de Rusio kaj tial volas sin apartigi. Male: la liberecoj de Rusio nun s\u0302ajnas al ili \u201eokcidente troaj\u201d: sekve ili deziras vivon lau\u0306 la leg\u0302oj de \u201es\u0302ario\u201d \u2013 mezepoka islama kodo."}, {"text_idx": "#000609", "text": "C\u0302ec\u0302enio (samkiel dekoj da aliaj regionoj) estas parto de Rusio dum jarcentoj. Neniu respondeca lando permesus sin spliti c\u0302antag\u0302ata de teroristoj kaj g\u0302i ne permesus fondig\u0302on de nova malamika s\u0302tateto \u2013 satelito de internacia militema islamo \u2013 tuj c\u0302e sia landlimo."}, {"text_idx": "#000610", "text": "Do kial simpatioj de eu\u0306ropaj amaskomunikiloj restas je c\u0302ec\u0302ena flanko? Kial ili \u201epromocias\u201d islamajn teroristojn je nivelo de \u201ebatalantoj por libereco\u201d? Kial ili \u201eglorigas\u201d sabotulojn-murdistojn, kiuj fie provokas kaj ekspluatas la civilizecon de ekzemple Rusio, Usono au\u0306 Israelo?"}, {"text_idx": "#000611", "text": "Respondo jenas: dum la lastaj jardekoj Eu\u0306ropo \u201ememvole\u201d islamig\u0302is, enlasante preskau\u0306 30 milionojn da enmigrintoj el islamaj landoj. Temas ne pri fug\u0302intoj de fi-reg\u0302imoj kaj de s\u0302ariaj leg\u0302oj, ne pri fug\u0302intoj, kiuj aspiris al libereco. Male: ili penas adaptigi Eu\u0306ropon al islamismo, plenprofitante de liberalisma socio (kaj malavara soci-helpo). Sub sekura tegmento ili ec\u0302 sukcesas minaci kaj surdigi voc\u0302ojn de liberpensantoj."}, {"text_idx": "#000612", "text": "Okazis do speco de dua \u201erekonkero\u201d de Eu\u0306ropo (ankau\u0306 de Kanado kaj parte Usono) c\u0302i-foje sen armiloj sed danke al \u201emaldekstrula liberalista internacio\u201d aspiranta al \u201esolidareco\u201d kun c\u0302iuj suferantoj de la mondo. Nekredeble, tamen jam en 1913 rusa verkisto Vasilij Rozanov skribis: \u201eLa eu\u0306ropa civilizacio pereos pro kompatemo. La pereo de la eu\u0306ropa civilizacio montrig\u0302os kiel paralizo kontrau\u0306 ajna malico, ajna fieco, ajna malico: finfine maliculoj diss\u0302iros la mondon.\u201d"}, {"text_idx": "#000613", "text": "Tamen kiel eblas, ke la plej obskura el nuntempaj religi-sociaj instruoj montrig\u0302as tiel bonvena en tradicie kristana Eu\u0306ropo \u2013 Eu\u0306ropo, kies sudaj landoj ankorau\u0306 memoras sian bataladon kontrau\u0306 islama jugo, kaj kie ec\u0302 regiono-nomoj portas araban signifon (ekzemple Andaluzio \u2013 \u201ekonkerita Hispanujo\u201d en mezepoka araba)? Kiel klarigi, ke islamaj teroristoj, okupintaj kristanan sanktejon en la Sankta Lando, poste trovis varman akcepton en eu\u0306ropaj landoj, dum la viktimo, Israelo, restis akuzata pro c\u0302iuj pekoj? Kaze de Israelo, klarigo kus\u0302as en anti-semitismo/anti-cionismo/anti-israelismo tradiciaj. Tamen rilate Rusion tia \u201emotivado\u201d ne validas: devas esti io alia."}, {"text_idx": "#000614", "text": "Tion klarigi helpas nocio pri \u201esocia proksimeco\u201d iam vaste uzata en Sovetio, kie politikaj arestitoj (lau\u0306 fifama kodpunkto 58) kaj simplaj krimuloj estis kune tenataj. Lau\u0306 proletaj soci-klasaj konceptoj, la krimuloj estis socie pli proksimaj kaj preferataj ol la inteligentaj \u201ekontrau\u0306-revoluciuloj\u201d. Do la internacia liberalularo senhezite aliancig\u0302as kun socie proksimaj \u201eislamaj batalantoj\u201d kaj diktatoraj islamismaj landoj vivantaj lau\u0306 s\u0302aria leg\u0302aro. Ili do elpas\u0302as kontrau\u0306 la \u201esocie fremda\u201d 58a, kiun reprezentas Rusio, Usono kaj Israelo. Ili malsimpatias kun la landoj, kiuj unuaj devis ekmiliti por protekti sin kontrau\u0306 atakanta tut-islamismo."}, {"text_idx": "#000615", "text": "Simile al Eu\u0306ropo en la 30aj jaroj, kiam oni rifuzis rekoni la dang\u0302eron de hitlerismo (c\u0302u koincide, ke jam tiam islamismo aliancig\u0302is kun Hitler), nuntempe oni penas \u201epacigi\u201d islamismon. Historio montras, kiom kostis tiamaj hezitoj kaj prokrastoj: g\u0302i klare distingas la rolojn de Chamberlain kaj Dalladier unuflanke disde tiu de Churchill de la alia flanko."}, {"text_idx": "#000616", "text": "Nun, dum Rusio plu tenas amikajn rilatojn kun Irako kaj Irano pro miopaj komercaj bezonoj, g\u0302ia prezidanto s\u0302ajne ekvidas tre klare la grandan bildon. Malgrau\u0306 c\u0302iuj evidentaj malsimilaj\u0302oj, c\u0302u Putin rolos kvazau\u0306 rusa Churchill?"}, {"text_idx": "#000617", "text": "Lastatempe influa irlandano atentigis, ke por Irlando la du mondomilitoj neniam okazis. Tiu rimarko ne celis Nord-Irlandon, kie la log\u0302antaro \u2013 plejparte protestanta kaj uniista \u2013 c\u0302iujare memoras kaj honorigas tiujn, kiuj soldat-servis en ambau\u0306 militoj. Ne, tamen, en la Libera S\u0302tato Irlanda (nun la Irlanda Respubliko)."}, {"text_idx": "#000618", "text": "Dum preskau\u0306 la tuta ekzisto de la moderna sendependa Irlando, la plej forta politika influo estis (kaj restas) Fianna Fa\u0301il [fjana fojl], la respublikisma partio. Kvankam batalis kaj mortis miloj da sudaj kaj nordaj irlandanoj de ambau\u0306 religiaj tradicioj kaj de la du konkurantaj politikaj sintenoj, kontrau\u0306- kaj por-brita, oficialaj instancoj en la sudo ignoris c\u0302i tiun fakton. Ili s\u0302ajnigis, ke Irlando tute ne estis implikata en la militoj."}, {"text_idx": "#000619", "text": "Apenau\u0306 estis fondita la Libera S\u0302tato, kiam eksplodis enlanda milito en Irlando \u2013 evento, kiu ec\u0302 pli forgesigis homojn pri la unua mondomilito. Estis kreita kaj konservata la mito, ke la sola grava konflikto en la unua kvarono de la jarcento estas malpaco en Irlando. Sekve familioj, kies filoj servis en la brita armeo dum la unua mondomilito, sentis, ke ili silentu kaj ec\u0302 hontu pri ties partopreno en \u201ebrita\u201d milito."}, {"text_idx": "#000620", "text": "Similis la sinteno dum kaj post la dua mondomilito. Oficiale, Irlando estis neu\u0306trala, sed multaj irlandanoj volontulis kaj militservis en armeoj kaj sanservoj britaj kaj aliancaj. Denove, ili estas ignorataj kaj forgesitaj krom de siaj proksimaj familianoj. Lau\u0306 tiu c\u0302i sama memkreita amnezio, Irlando estas supozeble la sola lando (almenau\u0306 la sola okcidenta, c\u0302ar sovetunianoj nomis g\u0302in alimaniere), kiu neniam uzis la esprimon \u201edua mondomilito\u201d kaj persiste nomas g\u0302in en la angla lingvo \u201ethe emergency\u201d [eme\u0301g\u0302ansi], do \u201ela krizokazo\u201d."}, {"text_idx": "#000621", "text": "Nur en la lastaj jaroj de la dudeka jarcento aperis en irlandaj tombejoj tombos\u0302tonoj sur la lastaj kus\u0302ejoj de irlandaj soldatoj mortintaj en la unua kaj dua mondomilitoj. En la sama pli tolerema periodo estis restau\u0306ritaj memorg\u0302ardeno kaj monumento konstruita en Dublino post la unua mondomilito. La historio de tiu c\u0302i g\u0302ardeno estas tristega. G\u0302i konsistas el granda parko apud supera parto de la urba rivero kaj enhavas trankvilan rozg\u0302ardenon c\u0302irkau\u0306itan de s\u0302tona muro. En g\u0302i estas fontoj, lageto, pavilonoj kun kvar log\u0302ioj, en kiuj estis konservitaj grandaj pergamenaj memorlibroj kun nomoj de falintoj. La tuto estas planita de angla arkitekto, Edwin Landseer Lutyens, kiu respondecis interalie ankau\u0306 pri la barata c\u0302efurbo Nov-Dilio."}, {"text_idx": "#000622", "text": "La intermilita irlanda registaro de E\u0301amon [ejmon] de Valera nur malvolonte agnoskis la ekziston de la memorg\u0302ardeno kaj decidis ne inau\u0306guri g\u0302in. En la jaroj, kiuj sekvis, g\u0302i estis tute neglektata: la pompaj konstruaj\u0302oj estis viktimoj de vandaloj, kaj la memorlibroj estis detruitaj. Tamen lastatempe pli bonvolaj au\u0306toritatoj riparis la damag\u0302on kaj ree priplantis la g\u0302ardenon per aromplenaj sangrug\u0302aj rozoj."}, {"text_idx": "#000623", "text": "Vizitante g\u0302in, mi pensis pri la junaj idealistoj kaj naivaj viktimoj de arogantaj generaloj, kiuj estis mortigitaj samtempe en Flandrio kaj sur la stratoj kaj en la kampoj de Irlando. Precipe mi memoris la ironion, ke kaj soldatoj en Belgio kaj batalantoj en Dublino estis konvinkitaj, ke ili militas por Irlando kaj por g\u0302ia libero. Frapanta ekzemplo estis du amikoj, ambau\u0306 poetoj, ambau\u0306 fervoraj naciistoj, Thomas MacDonagh [tomas mkdonah\u0302] kaj Francis Ledwidge [franses ledu\u0306ig\u0302]. La unua estis mortpafita kiel ribelinto en milita malliberejo proksime de la memorparko. Lia plej konata versaj\u0302o havas la titolon \u201eLa flava botau\u0306ro\u201d. Kiam Ledwidge, volontulo en irlanda regimento de la brita armeo, eksciis pri la ekzekuto de sia amiko, li verkis kortus\u0302an lamenton: \u201eNe au\u0306dos li tra l' nuba s\u0302torm' / Dum lasta dorm', botau\u0306ron\u201d. En 1916, unu jaron post verkado de la poemo, Ledwidge mortis en Flandrio."}, {"text_idx": "#000624", "text": "Lau\u0306 registara decido nun finfine okazas dum somero en Irlando memortago por honorigi geirlandanojn, kiuj servis, vundig\u0302is kaj mortis en c\u0302iuj militoj kaj kampanjoj, same en la pactac\u0302mentoj de Unuig\u0302intaj Nacioj. C\u0302ar tiu c\u0302i evento estas relative nova en Irlando, g\u0302i ankorau\u0306 ne interesas gejunulojn, kiuj neniam spertis hororon kaj tragedion de milito kaj masakro. Espereble c\u0302i tiujn ili neniam spertos."}, {"text_idx": "#000625", "text": "Mi ne reagus, se mi vidus la aserton, ke la pola estis la gepatra lingvo de Ludoviko Zamenhof. Sed vidi tion en grandaj literoj, en emfaza titolo estas s\u0302oke. Antau\u0306 kvin jaroj en MONATO (1997/12, p. 18-19) aperis mia artikolo \u201eEnigmoj de Ludoviko Zamenhof\u201d, j\u0302us represita en \u201eVojag\u0302o en Esperanto-lando\u201d. Jen la koncerna fragmento:"}, {"text_idx": "#000626", "text": "\u201eKiujn lingvojn sciis Ludoviko Zamenhof? Liaj gepatraj lingvoj estis la rusa kaj la jida [4]. Ekde la 4a jaro li lernis la hebrean [4], kaj li ekposedis g\u0302in en tia grado, ke li tradukis (sola!) en Esperanton la tutan Malnovan Testamenton rekte el la hebrea originalo. Kiam li estis 14-jara, lia familio translog\u0302ig\u0302is el Belostoko en Varsovion, kie Ludoviko uzis ankau\u0306 la polan. En infanag\u0302o li eklernis la germanan kaj francan kaj sciis ilin tre bone, precipe la germanan. Poste li eklernis la anglan, kies nemultaj morfologiaj formoj donis al li la ideon, ke la artefarita lingvo devas havi nur minimuman gramatikon. Li studis profunde la latinan kaj antikvan grekan. Krome, li lernis iomgrade la italan kaj litovan. La supremenciitaj lingvoj diversgrade kontribuis al la kreo de Esperanto. Post la publikigo de Esperanto li konatig\u0302is kun la hispana kaj eble kun kelkaj aliaj lingvoj: almenau\u0306 kun tiuj, en kiuj aperis lernolibroj de Esperanto.\u201d"}, {"text_idx": "#000627", "text": "Unue mi volas danki vin pro aperigo \u2013 ec\u0302 surkovrile \u2013 de mia artikolo Dio, benu Usonon!, kaj pro ric\u0302aj ilustraj\u0302oj al g\u0302i en la numero 11/2002, p. 9. Ilia abundo kaj grandeco estis tute neatenditaj, konsidere al la c\u0302iama spacomanko. Do, des pli dankon. Tio estis agrabla surprizo."}, {"text_idx": "#000628", "text": "Tamen estis ankau\u0306 io malagrabla: temas pri nepetita \u201ekontrau\u0306\u201d-ilustraj\u0302o al mia letero \u201eKies akvo...\u201d en la sama numero. La foto montranta plorantajn palestinaninojn \u2013 eble patrinojn de s\u0302ah\u0302idoj (\u201emartiroj\u201d en la araba, t.e. sinmurdantaj sabotuloj), evidente celas obj\u0302eti la pozicion de mia letero, ke ne Israelo estas buc\u0302anto en la trudita milito. Esence c\u0302i-foto apartenas al ies alia artikolo, kaj tio ne s\u0302ajnas esti bona j\u0302urnalisma praktiko."}, {"text_idx": "#000629", "text": "C\u0302u mankas fotoj de plorantaj israelaj virinoj, fotoj (pardonu \u2013 tro \u201egrafikaj\u201d) de eksplodintaj korpopartoj de civila log\u0302antaro, de viva homa karno \u201efarc\u0302ita\u201d per najloj, de pafitaj israelaj beboj, lernejanoj, preg\u0302antaj pilgrimoj, ktp? 15 mil (!) teroragoj kontrau\u0306 Israelo dum la lasta du-jara milito estis faritaj: tamen ne pensu pri iu ajn bilanco entute se temas pri Israelo! Ec\u0302 simpla prezento de malaj opinioj pri la problemo s\u0302ajne ne estas akceptebla por \u201emoderna j\u0302urnalismo\u201d \u2013 sen paroli pri la objektiva analizo, c\u0302ar la realaj\u0302o kaj la vero (ec\u0302 se komplika) estas nur unu."}, {"text_idx": "#000630", "text": "G\u0302enerale usonaj aferoj kritikitaj de Stefan Maul kaj aliaj estas inde subtenataj. Multaj nuntempaj programoj de la Bush-administrado estas terure reakciaj, kaj korporaciaj skandaloj infektas c\u0302iun nivelon de la registaro. Kvankam redaktoro Maul juste ricevas plenan respekton, oni devas agnoski, ke samideano Aleksandro Gofen havas validan vidpunkton pri \u201einternacia inspirita konspiro\u201d kontrau\u0306 Usono."}, {"text_idx": "#000631", "text": "Mi konsentas, ke la usona registaro flankenstaras en loko neakceptebla pri la kiota protokolo, tribunala justeco, putrantaj homrajtoj, s\u0302ovinisma malrespondeco, militemaj paroladoj kontrau\u0306 Irako, ktp. Sed la inundo de etaj vortatakoj sen inteligenta argumentado ne meritas spacon en mondvasta gazeto kiel MONATO. Ne necesas atingi universalan interkonsenton. Tamen, kiel s-ro Gofen sugestetis, la usona civitanaro meritas inteligentan diskuton inter la internacia amaskomunikilaro. La novembra kovrilo de MONATO estas hontinda: ne c\u0302iuj usonanoj estas naciemaj flagsvinguloj. Malgrau\u0306 diferencoj ni piediru kune."}, {"text_idx": "#000632", "text": "Usonaj kontribuantoj, bedau\u0306rinde, mankas en la pag\u0302oj de MONATO, sed malfacilas partopreni en projekto, kiam la kritikistoj en la MONATO-rondo estas tiel severaj."}, {"text_idx": "#000633", "text": "En MONATO 2002/10, p. 24, aperis artikolo Odorac\u0302as la fis\u0302o \u2013 almenau\u0306 en Rusio. Krom iom da informo pri la filmo, tie trovig\u0302as tri misinterpretitaj faktoj."}, {"text_idx": "#000634", "text": "La unua: la rusa ministro Mih\u0302ail S\u0302vidkoj ne estas etna ukraino, sed nur havas ukrainecan familinomon. Li naskig\u0302is en Kirgizio, kaj ekde infanag\u0302o log\u0302as en Moskvo."}, {"text_idx": "#000635", "text": "La dua: en Rusio (same kiel en c\u0302iuj normalaj landoj) oni povas malpermesi nur pornografian au\u0306 perfort-provokan kinofilmon. Se do Preg\u0302o por hetmano Mazepa ne estis montrita en Rusio, tio signifas, ke la posedantoj de kinoretoj ne taksis la filmon sufic\u0302e kvalita. Ankau\u0306 malveras tio, ke rusa gazetaro atakis la filmon. Mi regule legas kinorecenzojn, kaj tre malofte vidis nur iujn menciojn pri la filmo. Kaj la c\u0302efa rusa kinomagazino La kinoarto ec\u0302 ne aperigis grandan recenzon pri la filmo (mi speciale kontrolis per ties TTT-ejo)."}, {"text_idx": "#000636", "text": "La tria, kaj la plej grava. Neniam A. Pus\u0302kin kaj A. Tolstoj prezentis Petron la 1an sadisto, tirano, sodomiulo, ktp. Tio estas rekta kaj intenca mensogo, c\u0302ar verkoj de la menciitaj au\u0306toroj estas bonege konataj kaj pristudataj ankau\u0306 en Ukrainio, kaj ajna ruslingva lernejano prave oponus c\u0302i eldiron. Sed eksterlandanoj ja, ne tre bone sciante la rusan literaturon, povus kredi, ke Pus\u0302kin efektive verkis ion similan. G\u0302uste tion celis la artikol-skribinto."}, {"text_idx": "#000637", "text": "Laste. La artikolo, sendube, lau\u0306 la temo apartenas al la rubriko, redaktata de mi (Arto). Sed la au\u0306toro (atentu: pseu\u0306donima!), komprenante, ke rusa redaktoro ne ellasus tiom da malpravaj faktoj pri Rusio, preferis publikigi g\u0302in tra Moderna vivo."}, {"text_idx": "#000638", "text": "C\u0302u vi ne nur vidis sed ankau\u0306 jam partoprenas la ekspedicion kun la bela kaj kamufla nomo OTANOM 2003? Ekde septembro pasintjara vi povas serc\u0302i la s\u0302losilajn vortojn por tiel trovi la kas\u0302lokon de tiu enigma talismano. Se vi eltenas nau\u0306 monatojn (do MONATOJN) g\u0302is majo c\u0302i-jara, vi povos gajni premion de ne malpli ol 350 eu\u0306roj (por ne-eu\u0306ropanoj: tio egalas al 350 usonaj dolaroj \u2013 sed ne supozu pro tiu c\u0302i atentigo, ke la kas\u0302loko trovig\u0302as en Usono!) en la unua rango, 170 eu\u0306rojn en la dua kaj 80 eu\u0306rojn en la tria rango. C\u0302iu el tiuj belaj sumoj superas jaran abonkotizon de nia revuo \u2013 do ec\u0302 se vi ne havus alian motivon por plu aboni, jen vera kialo: tutcerte valoras elspezi monon por kotizo en 2003 por gajni pli multan monon, c\u0302u ne?"}, {"text_idx": "#000639", "text": "Kial ni proponas al vi tiun c\u0302i konkurson? Nu, c\u0302ar ni estas ruzaj. La g\u0302ustajn solvojn por noti la koncernajn s\u0302losilvortojn vi povas trovi nur, se vi atente legas la artikolojn kaj tekstojn en c\u0302iu kajero. Tiel do ni instigas vin, legi c\u0302iun numeron komplete, c\u0302ar ni ja volas esti certaj, ke neniu el niaj au\u0306toroj vane verkis por vi. Sed el niaj enketoj ni scias, ke ne malmultaj abonantoj vere legas preskau\u0306 c\u0302ion en MONATO. Do ne estos granda peno por tiuj c\u0302ionvorantoj, trovi la respondojn al la demandoj en la \u201eindikiloj\u201d. Nelaste estas ankau\u0306 amuze, partopreni tian defian por la cerbo ludon."}, {"text_idx": "#000640", "text": "Tio havas tradicion. En nia magazino dekomence, longe antau\u0306 la invento de la tiel nomata \u201eamuzosocio\u201d, c\u0302iam ankau\u0306 distraj elementoj trovis lokon, c\u0302ar ni volis kaj volas prezenti al niaj legantoj ne nur pezajn kaj sekajn temojn de politiko, ekonomio kaj kulturo, sed ankau\u0306 igi ilin rideti au\u0306 ridi en mondo ofte ne tre gajiga. Tamen, kompreneble, nia unua kaj precipa celo estas kaj restas informadi vin pri gravaj temoj, instigi kaj helpi vin orientig\u0302i en komplika mondo. Ke en tio ni sukcesas, por tio jen kaj jen ni ricevas konfirmon. Ekzemple j\u0302us itala leganto, kiu skribis, ke de \u201emultegaj jaroj\u201d li abonas, flatis nin per lau\u0306do, ke nia revuo \u201ec\u0302iam donis/-as al mi tre vastajn instruojn, stimulajn instigojn kaj g\u0302uon kaj g\u0302ojon\u201d. Tion fari ni klopodas, kompreneble, ankau\u0306 en 2003."}, {"text_idx": "#000641", "text": "Naskita en 1940 en la tiama Jugoslavio, kiel kvarjarulo kun mia (germana) familio mi rifug\u0302is, pro la milito, al Germanio. Sekvis la kutima \u201ekariero\u201d, kun universitata diplomo de katolika teologio kaj profesio de j\u0302urnalisto. G\u0302in mi praktikis en pluraj postenoj, fine kiel politika redaktoro de j\u0302urnalo en Augsburg, kie (kun interrompeto) mi vivas de pli ol 30 jaroj. De iom pli ol unu jaro mi estas pensiulo, dedic\u0302anta lau\u0306eble plej multan tempon al la familio kun du filinoj kaj kvin genepoj (inter ili g\u0302emelinoj)."}, {"text_idx": "#000643", "text": "En Esperantujo mi aktivis precipe j\u0302urnaliste, fine \u2013 en 1980 \u2013 kun Torben Kehlet mi fondis c\u0302i tiun revuon, kiu estas unika lau\u0306 pluraj, precipe j\u0302urnalismaj, kriterioj. Tion realigi eblis, kompreneble, nur per fervora helpado de multaj, multaj aliaj (kiuj parte prezentis sin en c\u0302i tiu rubriko). Inter la libroj, kiujn mi verkis au\u0306 editoris, la du plej gravaj estas Manlibro pri J\u0302urnalismo kaj Deklingva Manlibro pri Politiko. Lastatempe mi krome aktivas en la Akademio de Esperanto, gvidante ties konsultan komisionon. Mia forta espero estas, ke kaj vi kaj mi kaj MONATO vivos bonfarte g\u0302is 2005, kaj ni kune povos festi la 25-jaran jubileon de nia unika magazino!"}, {"text_idx": "#000644", "text": "Mi estas lingvisto kaj metodologo, kaj dau\u0306re havas postenon en hungara universitatranga katedro de aplikata lingvistiko, kie inter aliaj ankau\u0306 interlingvistiko estas la baza studobjekto por estontaj lingvistoj. En mia doktora disertacio mi analizis la propedeu\u0306tikan valoron de Esperanto. Krom doni teoriajn lekciojn, mi ankau\u0306 trejnas lingvoinstruistojn pri metodologio, kies spertojn mi aktive uzas en la plibonigo de Esperanto-instruado. Mi gvidis multajn Esperanto-kursojn kaj metodikajn seminariojn dise en la mondo (antau\u0306e kiel Katalin Smide\u0301liusz), kaj nuntempe mi okupig\u0302as pri la redaktado de la porinstruista ttt-ejo , kaj estas la vicredaktoro de Internacia Pedagogia Revuo (IPR). Mi estas kunlaboranto de MONATO de c\u0302irkau\u0306 jardeko, kaj la provlegado helpas min regule perfektig\u0302i en la lingvouzo."}, {"text_idx": "#000645", "text": "Pro grandaj s\u0302ang\u0302oj en mia persona vivo, en la dua duono de 2001 mi eklog\u0302is en Nederlando kaj preskau\u0306 tutan tempon mi dedic\u0302as al mia plej nova, poreterna hobio: eduko de nia fileto Martin, kies amplena kaj kvinlingva babela vivo s\u0302ajnas al mi vera eksperimento (interesa ankau\u0306 lingvistike)."}, {"text_idx": "#000646", "text": "Fine de 2002 C\u0302inio unuafoje publikigis rezultojn de esplorado rilate memmortigon. Raportite estas, ke c\u0302iujare mortigas sin en C\u0302inio 287 000 homoj: memmortigo ig\u0302is unu el la kvin grandaj mortokau\u0306zoj (kune kun apopleksio, bronkito, hepata kancero kaj pulmito)."}, {"text_idx": "#000647", "text": "La esplorado montras, ke c\u0302iujare mortigas sin en C\u0302inio po 23 homoj el 100 000 log\u0302antoj. La relative alta cifero \u2013 kompare kun multaj aliaj landoj \u2013 prezentas apartajn karakterizaj\u0302ojn: morto en la kamparo estas la trioblo de tiu en la urboj, kaj 90 % de la mortintoj estas malric\u0302aj kamparanoj \u2013 efektive ofte kamparaninoj. C\u0302inio estas la unusola lando en la mondo, kie virinaj memmortigoj superas virajn (je 25 %)."}, {"text_idx": "#000648", "text": "Specialisto c\u0302e la Esplora Centro pri Mensa Krizo en Pekino, Li Xianjun, atentigis, ke krom la memmortigintoj ekzistas ankau\u0306 du milionoj da homoj, kiuj c\u0302iujare sensukcese provas sin mortigi. La specialisto memorigis al la registaro, ke unu memmortigo estigas psikologian influon al kromaj kvin homoj."}, {"text_idx": "#000649", "text": "Nur 7 % de la memmortigintoj vizitis kuraciston au\u0306 specialiston antau\u0306 la morto por diskuti sian mensan staton. Kau\u0306zas parte tion la fakto, ke en C\u0302inio mankas psikologoj: tiuj, kiuj ja ekzistas, koncentrig\u0302as en grandaj urboj."}, {"text_idx": "#000650", "text": "Rezulte la registaro fondis apartan instancon por esplori kaj eventuale solvi la memmortigan problemon. Tio signifas, ke en la plej log\u0302ata lando de la mondo unuafoje ekestos tutlanda organizaj\u0302o por identigi kaj lau\u0306eble helpi memmortigontojn."}, {"text_idx": "#000651", "text": "Lau\u0306 esploro en Litovio montrig\u0302is, ke c\u0302. 40 % de la log\u0302antaro scias almenau\u0306 unu lingvon krom la gepatra; c\u0302. 25 % scias du kaj c\u0302. 6 % tri au\u0306 pli. El preskau\u0306 trimiliona log\u0302antaro scias c\u0302. 900 000 homoj nur la gepatran lingvon, dum c\u0302. 350 000 nelitovoj \u2013 precipe poloj, rusoj kaj belorusoj \u2013 scias la litovan."}, {"text_idx": "#000652", "text": "La rusan scias 60 % de la litovoj, la anglan c\u0302. 17 %, la polan c\u0302. 9 %, la germanan c\u0302. 8 % kaj la francan c\u0302. 2 %. La junularo pli bone regas anglan kaj germanan lingvojn: c\u0302iu dua 15-19 jarag\u0302a junulo parolas la anglan kaj c\u0302iu kvina la germanan."}, {"text_idx": "#000653", "text": "Kompare kun aliaj baltaj landoj, Latvio kaj Estonio, la rusa lingvo estas plej vaste parolebla en Litovio (en Latvio c\u0302. 44 % kaj en Estonio c\u0302. 42 % de la log\u0302antaro g\u0302in scias). Aliflanke la angla kaj la germana estas plej vaste konataj en Estonio."}, {"text_idx": "#000654", "text": "Ukrainaj kantoj kaj peterburgaj groteskoj"}, {"text_idx": "#000655", "text": "Meze de la 20a jarcento en ukrainaj lernejoj al oni estis instruataj, ke Nikolaj Vasiljevic\u0302 Gogol, au\u0306toro de la mondfamaj Malvivaj animoj, Revizoro kaj multaj aliaj, estas klasikulo de la ukraina literaturo. Sed jen evidentig\u0302is, ke nun en Ukrainio la verkojn de Gogol oni lernas kiel verkojn de rusa verkisto, rusa klasikulo. Do, al kiu popolo apartenas la verkisto?"}, {"text_idx": "#000656", "text": "Gogol naskig\u0302is en Ukrainio la 1an de aprilo 1809. Li originis el bunta familio: inter liaj prauloj estis kaj pastroj, kaj militistoj, kaj caraj oficistoj. Ne estas mirinde, ke en liaj vejnoj fluis ankau\u0306 pola sango (nemultaj scias, ke oficiale li havis duoblan familinomon, kaj en privataj leteroj al la patrino li c\u0302iam subskribis jene: Nikolaj Gogol-Janovskij). Pro tio do neniel eblas nomi la karakteron de Gogol, ekz., pure rusa au\u0306 ukraina, c\u0302ar li prenis po iom el c\u0302iuj \u201esiaj\u201d nacioj. Lia patro, etbienulo, amatore okupig\u0302is pri dramverkado kaj reg\u0302isorado, sed tio ne multe influis la verkadon de Gogol, c\u0302ar lia patro mortis, kiam la onta verkisto havis nur 16 jarojn."}, {"text_idx": "#000657", "text": "En 1828, fininte gimnazian lernadon, Gogol forveturis en Peterburgon, kaj de tiam lia vivo estis rekte ligita kun Rusio. Kvankam li multajn jarojn pasigis en Eu\u0306ropo (Svislando, Francio, Italio kaj ec\u0302 Jerusalemo), en siaj verkoj li prezentis la ukrainan vivon. Estas elstaraj verkocikloj La vesperoj en la vilag\u0302o apud Dikanjka, Mirgorod1. Tie li priskribis la belan naturon de Ukrainio, ties etoson, popolon, kantojn kaj kutimojn. Sed de la alia flanko, li tre multe verkis pri Rusio, kaj aparte pri g\u0302ia norda c\u0302efurbo. G\u0302uste Gogol estis la unua, kiu prezentis Peterburgon la fantasta, malreala, freneziga, groteska urbo, urbo, kie povas okazi la plej nekredeblaj kaj foje tragikaj eventoj (La palto, La nazo, La portreto)."}, {"text_idx": "#000658", "text": "Dum preskau\u0306 15 jaroj li laboris pri Malvivaj animoj, lia plej grava verko, en kiu estis majstre unuigitaj lia imago pri la (tiama) nuno de Rusio, kaj liaj konsideroj pri la ukraina kulturo. La duan volumon de Malvivaj animoj Gogol bruligis la 11an de februaro 1852, 21 tagojn antau\u0306 la morto."}, {"text_idx": "#000659", "text": "Do, sendube, Gogol reprezentas kaj la rusan, kaj la ukrainan literaturojn. Lia genio sufic\u0302is por en ambau\u0306 okazoj farig\u0302i vere elstara kaj neimitebla. Tio plian fojon pruvas, ke la du nacioj havas tre multajn komunajn trajtojn, inter kiuj literaturo estas tre (kaj eble la plej) grava."}, {"text_idx": "#000661", "text": "Amuze, ke tiu c\u0302i esprimo pri misa mondo en la plimulto de la lingvoj donas ideon de belec-reg\u0302ino, angle miss. Verdire la belec-reg\u0302inoj, sendepende de iliaj voloj, eniras la agojn de nia misa mondo. Kiu povus diveni, ke post preskau\u0306 1500 jaroj, la profeto Mahometo mem, la fondinto de islamo, ne rajtus elekti siajn multajn edzinojn el belec-reg\u0302inoj el la tuta mondo, kompreneble vestitaj per kvazau\u0306 uniformo en stilo de Evo, au\u0306 \u2013 kiu scias \u2013 de Kleopatro au\u0306 ventrodancistino?"}, {"text_idx": "#000662", "text": "La povra j\u0302urnalistino Isioma Daniel naive publikigis la tre trafan ideon, ke Mahometo estus povinta organizi tian renkonton, jes, por facile elekti siajn edzinojn. C\u0302u io kondamninda en c\u0302i tiu simpla logika sugesto? En la misa mondo de islamo jes; lau\u0306 ties s\u0302ario, temas pri profanado al profeto, do ago puninda kaj punata per morto. Simple, c\u0302u ne, kaj oni diras, ke Nig\u0302erio estas civilizita lando, ec\u0302 se centoj, miloj da mortoj pro religiaj motivoj, konfliktoj inter kristanoj kaj islamanoj estas normala okazaj\u0302o tute kongrua al la ideologio de bin Laden. La kristanoj kaj ties belulinoj estas portantoj de la forigenda demono."}, {"text_idx": "#000663", "text": "Estas bedau\u0306rinde konstateble, ke la islamaj demonoj ne nur kun sia specifa terorismo sed per siaj vivsistemoj, tradicioj, maltoleremo invadas la tutan mondon. En l'Express n-ro 2681, enketo montras la islaman maltrankviligan influon en Francio ne nur en la kutimoj, religio, sed en la tuta ekonomio. Jam vivas tie kvin milionoj da islamanoj, kiuj posedas oficiale 1600 luksajn moskeojn, kaj islamo farig\u0302is la dua influa religio en la lando. La laikeco estas entute minacata, forgesita kaj kondamnita de obskurantismo."}, {"text_idx": "#000664", "text": "La plej fama vivanta manekeno de nia misa mondo dume estas Gisele Bu\u0308ndchen (prononcu lau\u0306 via kapablo, eble \u201ebindh\u0302en\u201d). S\u0302i estas felic\u0302a produkto de g\u0302ermana g\u0302ermo el Germanio, kiu elvolvig\u0302is en subtropika grundo de Brazilo. Tiu fakto sendepende de dia volo transdonis al s\u0302i la surrealismajn dimensiojn, pri kiuj niaj inoj revas sed kiujn bons\u0302ance ili ne atingas, c\u0302ar tio fug\u0302as el normala estetiko. La preskau\u0306 senkarna skeleto de Gisele kun aparte bone lokitaj tuberoj havas la sekvajn karakterizojn: alteco 1,79 m, pezo 51 kg, brusto 89 cm, talio 57 cm, koksoj 89 cm. Kiel fabrikanto de porvitrinaj manekenoj mi scias, ke tiuj c\u0302i mezuroj jam estis donitaj de la fama modfirmao Christian Dior en 1947, kiam g\u0302i kiel specon de revolucio prezentis la New Look (novan aspekton) por la modo."}, {"text_idx": "#000665", "text": "Bedau\u0306rinde la plej fajnaj belec-reg\u0302inoj, la stelulinoj, neniel eniras c\u0302i tiun normon pri proporcioj, tiel ke ni ne povas rekte modli artistan stelulinon por manekeno. La plej bela virino estas nur reala, s\u0302i ne transponig\u0302as al la deziro de la homa menso. Manekeno c\u0302u vivanta, c\u0302u pupo el plasto, devas indukti c\u0302e la geac\u0302etantoj surrealan senton de ideala supereco, beleco, la virino aparte rigardas la manekenon kaj sin vidas kvazau\u0306 en spegulo, tial la manekeno funkcias kiel instrumento de konsumismo kiu vendas. Kaj vere amuze, G. Bu\u0308ndchen farig\u0302is viktimo de konsumismo ... pro ekologia falsa problemo de nia misa mondo."}, {"text_idx": "#000666", "text": "S\u0302i estas tiom fama, ke s\u0302i ne levig\u0302as el la lito por malpli ol 10 000 usonaj dolaroj ... oni ne informas kiom s\u0302i postulas por kus\u0302ig\u0302i en tiu sama lito. Sed kiel profesiulino pri defilado por modaj produktoj s\u0302i tute ne havas preferojn, tiel, kiam firmao pri peltoj kun la marko Black-glama invitis s\u0302in por prezenti felajn vestaj\u0302ojn, s\u0302i tute ne pensis pri nekonveneco de c\u0302i tiu laboro."}, {"text_idx": "#000668", "text": "Luiz Ina\u0301cio da Silva, nomata Lula, ankau\u0306 estas speco de produkto el la brazila ekvatora g\u0302angalo, sen felo sed barboplena kun oreloj de putoro. S\u0302amana pulc\u0302inelo, pufa, manipulita marioneto, ne posedanta la idealajn mezurojn de manekeno, li, sen ia estetiko, estas en la mondo la dua sindikata agitisto, kiu \u201edemokrate\u201d elektig\u0302is kiel prezidento de respubliko ..."}, {"text_idx": "#000669", "text": "Nu, bone, se profesoroj, doktoroj, sociologoj kaj aliaj eminentuloj g\u0302is nun ne kapablis honeste administri la s\u0302taton de Brazilo, kiu scias, c\u0302u simpla tornisto kun primara klereco tion ne faros pli kompetente. Fakte kiel laboristo li ne estis tre lerta, c\u0302ar li iam tranc\u0302is al si fingron sub premo-mas\u0302ino. Oni ne au\u0306dis diri, ke li au\u0306todidakte akiris multajn konojn krom tiuj de profesia agitisto en politiko, li tamen lernis retorikon, sed nur en portugala lingvo, kaj operacio c\u0302e lia lango ne sukcesis plene forigi la malagrablan lispadon de lia elparolado. Kiel referencon, ni tamen povas aldoni, ke li havas s\u0302tatestrajn amikojn, t.e. la du konatajn latin-amerikajn diktatorojn, nome Fidel Castro [kastro] el Kubo kaj Hugo Cha\u0301vez [c\u0302aves] el Venezuelo."}, {"text_idx": "#000670", "text": "Lia intenco premi la popolon sub la jugo de forta s\u0302tato jam estis klare anoncita per pli da impostoj kaj strikta kontrolo super la civitanoj. Dume li ankorau\u0306 kisas kaj flatas siajn voc\u0302donintojn. Lia unua farotaj\u0302o ekde januaro 2003, lau\u0306 lia propra programo, estos elimini malsaton en Brazilo ... lau\u0306 metodo de s\u0302tata almozo, c\u0302ar la veran solidaron de socia administrado li evidente ne konas, des pli ke li jam deklaris sian pretecon obei la ordonojn de Internacia Mona Fonduso kaj aliaj."}, {"text_idx": "#000671", "text": "Unu fojon plian oni konstatas, ke en nia misa mondo la popolo havas la reganton kiun g\u0302i meritas."}, {"text_idx": "#000672", "text": "Rakonto pri aktuala problemo lau\u0306 iom alia vidpunkto de Thierry Salomon"}, {"text_idx": "#000673", "text": "\u201eSensencaj\u0302oj! Estu serioza! Kial vi subtenas tiun ideon de neu\u0306trala interetna lingvo? La lingvobaroj jam delonge falis. C\u0302iuj jam parolas la novan internacian lingvon de komerco kaj kulturo!\u201d"}, {"text_idx": "#000674", "text": "Kiam Teodoro eliris el la konstruaj\u0302o en la centro de Budapes\u0302to, kie li j\u0302us havis pridungan interparolon, tiuj vortoj de la intervjuanto ankorau\u0306 sonis en lia kapo. Eble li ne devintus mencii sian intereson pri tiu konvencia neu\u0306trala interetna lingvo. \u201eFiartefaritac\u0302aj\u0302o, kiu senkulturigus la homaron!\u201d lau\u0306 la vortoj de la vicdirektoro de la firmao. Teodoro sciis, ke pro tio li perdis c\u0302iujn s\u0302ancojn akiri la postenon."}, {"text_idx": "#000675", "text": "Li ac\u0302etis la gazeton Die Finanzielle Zeit kaj iris tagmang\u0302i en iun Bratwurst-ejon. C\u0302iuj grandaj urboj nun similas. Dum siaj vojag\u0302oj Teodoro rimarkis, ke c\u0302ie lumas la samaj emblemoj de la samaj tutmondaj kompanioj. En Anglolando, Franclando au\u0306 Hungarlando ne plu estas pubs, bistrots au\u0306 kocsma nur tutmonde Kneipe. Li provis imagi kiel povis aspekti London, Lyon au\u0306 Budapest antau\u0306 la milito. Malfacile."}, {"text_idx": "#000676", "text": "Jes, fakte s\u0302ajnas, ke c\u0302io c\u0302i komencig\u0302is post la dua mondmilito. La Himmler-plano financis la rekonstruon de la detruitaj landoj. En g\u0302i estis multe da propagando. Por unu kilogramo da faruno, tri kilogramoj da propagando. Por unu skatolo da sapo, iom da cerbolavilo. Jam la pacokontrakto estis verkita en tiu nova mondolingvo. La germana farig\u0302is lingvo de diplomatio kaj komerco."}, {"text_idx": "#000677", "text": "Teodoro ne plu povis legi, la muziko iom lau\u0306tis en la ejo. Verdire la teksto de la kanteto ne fors\u0302telis tro da cerba laboro. Estis io kiel \u201eIch liebe dich, mein Schatz\u201d. Teodoro eksopiris pri kantoj kun vera teksto kaj kun mesag\u0302o. En radioelsendoj au\u0306deblas malmultaj ne-germanlingvaj kantoj. Ec\u0302 pli kaj pli da negermanaj grupoj kantas en la moda lingvo. Unue dum kantokonkurso \u201eEurovision\u201d skandinavoj faris tion. C\u0302ar ilia lingvo apartenas al la sama lingvofamilio, por ili estis facile. Nuntempe en tiu konkurso, landoj kies reprezentantoj ne kantas germanlingve havas grandegan malavantag\u0302on. La angloj, kiuj havis malbonajn rezultojn dum la lastaj partoprenoj, kaj kiuj nun konsideras sian lingvon maltau\u0306ga por moderna kantado, decidis ke estonte ilia grupo kantos germane."}, {"text_idx": "#000678", "text": "En diskovendado, dum alilandaj povas vendi nur en loka merkato, germanaj muzikgrupoj povas vendi al la tuta mondo. Cetere, c\u0302ar ne c\u0302iuj komprenas la tekstojn, ili ne bezonas multe atenti pri la vortoj. Sed sian pli grandan enspezon ili povas investi en pli bonkvalitan sonon."}, {"text_idx": "#000679", "text": "Tiu etna lingvo uzata kiel interetna lingvo jam tiom invadis la aliajn lingvojn, ke kelkaj (malmultaj) parolas pri \u201eengleusch\u201d. Miksolingvo, kiun oni parolas en Anglujo, angla lingvo miksita kun multaj germanaj vortoj kaj esprimoj. Same en Francujo ekestis \u201efrallemand\u201d. Tie, dudek jarojn post la milito, iu sinjoro Etiemble skribis libron \u201eC\u0302u vi parolas frermane?\u201d. Kiu dum iom da tempo havis efiketon kaj forpus\u0302is kelkajn germanismojn, sed poste por unu forpus\u0302ita dek novaj venis. Ne estas mode rezisti al tiu fenomeno. Provu diri franclingve \u201ebonne fin de semaine!\u201d, oni tuj korektos vin: \u201ebonne Wochenende!\u201d. Kvazau\u0306 ambau\u0306 ne signifus \u201esemajnfino\u201d!"}, {"text_idx": "#000680", "text": "Dum li promenis, Teodoro preteriris kinejon. Lau\u0306 la afis\u0302oj klare videblis, ke sep filmoj el dek estas germanaj. En kelkaj landoj oni ec\u0302 ne plu dublas ilin, sed simple uzas subtitolojn. C\u0302u por s\u0302pari monon au\u0306 por ke la oreloj de la indig\u0302enoj kutimig\u0302u al la lingvo de la koloniiganto?"}, {"text_idx": "#000681", "text": "Veninte hejmen, Teodoro ens\u0302altis la televidilon. La plej grandaj kanaloj kun tutmonda videbleco estas la germanaj. Grandan influon havas la universala germana novaj\u0302kanalo, kies fondintoj estas la sekvuloj de Goebbels. La alilandaj kanaloj montras multajn germanajn produktaj\u0302ojn kaj uzas multajn germanajn esprimojn. C\u0302efe la anglaj televidkanaloj. Ekzemple la novaj\u0302oj ne plu nomig\u0302as news sed BBC Nachrichten. Anglolando ec\u0302 kreis germanlingvan kanalon La angla ondo. Teodoro kanalumis. Sed c\u0302ie nur propagando por stultigi la koloniigitojn."}, {"text_idx": "#000682", "text": "Li els\u0302altis la televidilon kaj sidig\u0302is antau\u0306 la komputilo. Ankau\u0306 tiukampe la germana regas. G\u0302i estas la lingvo de komputiko, kiel siatempe la latina estis la lingvo de la katolika eklezio. En Germanlando naskig\u0302is kaj ekfloris komputado kaj la unuaj kalkulilegoj. Pro tio ili enhavas la kodon por skribi c\u0302iujn literojn de la germana alfabeto, sed ne literojn kun supersignoj de aliaj lingvoj. En la fako de Teodoro svarmas germanaj vortoj. En c\u0302iuj landoj oni uzas la qwertz-klavaron. Furoras programoj kiel Fenster kaj Kraftpunkt."}, {"text_idx": "#000683", "text": "Sed c\u0302efe en komerco videblas superrego de la mondolingvo. Pro moda kaj prestig\u0302a fenomeno reklamoj, nomoj de vendejoj au\u0306 de firmaoj, kiuj enhavas germanajn vortojn, ebligas pli bonajn vendojn. En tiu epoko de tutmondig\u0302o (au\u0306 tutgermanig\u0302o), la germana lingvo farig\u0302as pli kaj pli la laborlingvo de kompanioj sendepende de geografia situo. Firmaoj en Usono, Anglolando au\u0306 Franclando uzas la germanan lingvon dum kunsidoj, ec\u0302 kiam c\u0302iuj partoprenantoj estas usonanoj, angloj au\u0306 francoj. Internaj dokumentoj kaj regularoj ekzistas nur en tiu lingvo."}, {"text_idx": "#000684", "text": "Tio kau\u0306zas internan dilemon al Teodoro, c\u0302ar kvankam li tre s\u0302atas la germanan lingvon, li ne subtenas, ke nacia lingvo farig\u0302u mondolingvo, detruanta la aliajn lingvojn kaj kulturojn."}, {"text_idx": "#000685", "text": "La komerca rego de germanaj s\u0302tato kaj lingvo dau\u0306re fortig\u0302as pro \u201ediabla cirklo\u201d. Germanlando estas forta, c\u0302ar g\u0302i venkis en la milito. Tiu ekonomia forteco altigis la uzon de la germana kiel internacia lingvo. Kaj tiu grandskala uzo de la lingvo donas ekonomian avantag\u0302on al la germana s\u0302tato. Negermanlingvaj studentoj devas dedic\u0302i c\u0302iusemajne multe da tempo por lerni tiun \u201euniversalan\u201d lingvon (dum minimume kvin jaroj). Tempo, dum kiu germanoj povas pli bone studi sian fakon. Tiel c\u0302efe en sciencoj c\u0302iusemajne tiuj lastaj kreskigas sian antau\u0306econ kompare al la unuaj."}, {"text_idx": "#000686", "text": "Krome la germanoj g\u0302uas la avantag\u0302egon povi publikigi kaj dum konferencoj prelegi en la propra lingvo. Iliaj publikaj\u0302oj pro tio estas pli bonaj kaj bezonas malpli da fortostrec\u0302o. Iliaj prelegoj estas pli konvinkaj. Negermanoj, ec\u0302 tiuj kiuj tre bone regas la lingvon, ne povos publikigi ion ajn sen relegigi g\u0302in al gepatralingva germano. Studoj montris, ke dum internaciaj kunsidoj la denaskaj germanparolantoj okupas 80 % el la paroltempo. Ec\u0302 post longa lingvolernado negermanoj malpli bone parolas ol simpla germana senhejmulo. Dum debatoj la germanoj povas diri c\u0302ion kion ili volas, sed la aliaj povas diri nur tion, kion ili kapablas diri germane."}, {"text_idx": "#000687", "text": "Nun, pensis Teodoro, mezbona fakulo, kiu bone regas la germanan lingvon, pli valoras ol bonega fakulo, kiu nur mezbone kapablas esprimi sin en tiu lingvo. Germano povas iri eksterlanden kaj gajni monon per lingvoinstruado. Ec\u0302 sen majstri iun ajn fakon li povas facile dungig\u0302i. Li tre utilos por korekti tekstojn. Teodoron timigis tiu penso, ke la homaro dividig\u0302as en du tavolojn. La gepatralingve parolantoj de la nova \u201elingua franca\u201d apartenas al la supra tavolo. En tiu nova moderna feu\u0306dismo ili estas la nobeloj. La uzo kaj instruado de ilia lingvo estas grandega monfonto por Germanlando kaj mona kaj tempa elspezo por la aliaj. Fakte iaspeca lingva imposto."}, {"text_idx": "#000688", "text": "La alta tavolo de la diversaj landoj servas Germanlandon kaj ties firmaojn. Ili havas la rimedojn por bone lerni la lingvon. Kaj sendas siajn infanojn en dulingvajn lernejojn au\u0306 ec\u0302 al Germanlando. Kelkaj ec\u0302 hejme parolas germane kun la idoj, por ke tiuj havu pli bonajn eblojn poste en la vivo. El ilia kapablo pritrakti kun la anoj de germana imperio, ili rikoltas grandegan avantag\u0302on. Por ili tiu situacio estas bonega kaj pro tio ili silentigas c\u0302iujn klopodojn por pli egalrajta internacia lingva politiko. Ili fakte kunlaboras kun la koloniiganto kaj perfidas la propran popolon pro mono. Teodoro pensis, ke la plej tau\u0306ga esprimo por nomi ilin estas perfiduloj de la patrolando kaj de la \u201epatrina\u201d lingvo."}, {"text_idx": "#000689", "text": "En la malpli altaj tavoloj svarmas la snoboj, kiuj klopodas imiti la supran tavolon. Ofte tiuj, kiuj malpli bone parolas la germanan lingvon, uzas plej multe da germanaj vortoj kaj esprimoj. Tiel ili aspektas kulturitaj kaj lau\u0306modaj. Tiuj snoboj c\u0302iam nervozigas Teodoron. Kiam li demandas ilin, kial ili ne uzas gepatralingvan vorton anstatau\u0306 moda germana esprimo, ili klarigas, ke ne ili signifas la samon, ke estas nuanco, ke ne ekzistas bona gepatralingva vorto por tio kaj simile ..."}, {"text_idx": "#000690", "text": "Se en la pasintaj jarcentoj iliaj antau\u0306uloj rezonintus same, en plej multaj lingvoj ne ekzistus vortoj por la plej bazaj objektoj kaj aferoj. Teodoro uzas s\u0302ercan strategion kun la snoboj, kies elcentaj\u0302o da germanaj vortoj en unu frazo tro altas. Li simple dau\u0306rigas la konversacion germanlingve. Estas c\u0302iam tre amuze, kiam la snoboj devas pardonpeti kaj konfesi, ke ili ne bone regas la germanan lingvon."}, {"text_idx": "#000691", "text": "C\u0302io kio rilatas al la germana kulturo estas konsiderata moda kaj prestig\u0302a, kio rilatas al aliaj kulturoj estas konsiderata postrestinta, malnobla. En la venkinta lando regas propagando kaj mitoj. Multaj volas enmigri al la centro de la mondo. Unu post la aliaj, la plej bonaj sciencistoj forlasas la propran landon por labori en (kaj por) Germanlando."}, {"text_idx": "#000692", "text": "En fonda dokumento de Eu\u0306ropa Imperio lingvoegaleco estis substrekita kiel grava punkto. Tamen malpli kaj malpli uzatas la aliaj lingvoj. Por s\u0302pari koston kaj tempon. Eu\u0306ropaj instancoj pli kaj pli ofte dungas ekskluzive gepatralingvajn germanojn. Tiel au\u0306stroj kaj germanlandanoj havas grandan avantag\u0302on. Neniu rimarkas, ke tio kau\u0306zos duarangig\u0302on de la aliaj lingvoj, malfortigos ilin kune kun ties kulturoj. Jam de kelkaj jaroj, ankau\u0306 en la gimnazio de Teodoro pli kaj pli multaj elektas la germanan kiel unuan fremdan lingvon. Ege malmultaj lernas aliajn lingvojn."}, {"text_idx": "#000693", "text": "Ju pli li pensis pri tiu temo, des pli Teodoro venis al konkludo, ke Eu\u0306ropa Imperio staras antau\u0306 historia vojkrucig\u0302o. Unuavide estas du vojoj. La unua \u2013 uzi plurajn laborlingvojn \u2013 kondukas al respekto de lingva diverseco kaj egaleco inter la lingvoj. Sed g\u0302i estas kosta kaj ne praktika vojo. Traduki kaj interpreti inter la diversaj lingvoj bezonas monon, tempon kaj energion. La alia vojo iras al direkto de uzo de la germana lingvo por internacia komunikado. La plejmulto de la s\u0302afoj blinde sekvas tiun \u201emodan\u201d direkton ne konsciante, ke g\u0302i kondukas al malfortigo de la ceteraj lingvoj kaj kulturoj. Al tutgermanig\u0302o. Al memvola koloniig\u0302o. Ili ne vidas, ke sekvante tiun vojon ili vers\u0302ajne devos paroli germane kun siaj propraj nepoj. Se oni rigardus (au\u0306 volus rigardi, au\u0306 povus rigardi) pli bone, videblus, ke kas\u0302ita malantau\u0306 arbustoj de antau\u0306jug\u0302oj kaj misopinioj kaj nebulo de falsaj argumentoj ekzistas tria vojo."}, {"text_idx": "#000694", "text": "Malmultaj konas tiun trian vojon. Por konservi siajn privilegiojn, kelkaj ec\u0302 kas\u0302as g\u0302in, neas g\u0302ian ekziston au\u0306 diras, ke temas pri h\u0302imera vojo kiun ne eblas uzi. Oni priridas g\u0302in. Kiel la vicdirektoro de la hodiau\u0306 vizitita firmao. Malmultaj ribelas kontrau\u0306 la kultura kaj lingva imperiismo de la \u201ePax Germanica\u201d. Eble c\u0302ar malmultaj konscias pri g\u0302i? Teodoron impresas la efiko de la dau\u0306ra propagando. Ec\u0302 homoj, kiuj tute ne parolas la germanan, tute serioze asertas, ke \u201ec\u0302iuj parolas la germanan lingvon\u201d. Neniu informas pri tio, ke pli ol 90 % de la homaro ne parolas g\u0302in. Kaj tiel memkompreneble la germana lingvo estas LA lingvo de komerco, komputado, aertrafiko, s\u0302ipumado ktp."}, {"text_idx": "#000695", "text": "Jes, fakte la INTERnacia lingvo Esperanto vere s\u0302ajnas esti ne bezonata."}, {"text_idx": "#000699", "text": "Pri lingvo kies uzo povus savi la diversecon de la etnaj lingvoj kaj kulturoj?"}, {"text_idx": "#000700", "text": "Teodoro iris dormi kaj decidis, ke en interparolo kun la sekva firmao li eble ne mencios tiun strangan \u201es\u0302atokupon\u201d. C\u0302ar \u201ec\u0302iuj jam parolas la germanan\u201d kaj \u201eg\u0302i estas facila lingvo\u201d kaj \u201ela plej bona por internacia komunikado\u201d."}, {"text_idx": "#000701", "text": "Vieno havas novan dutrakan fervojon al sia flughaveno Schwechat [s\u0302veh\u0302at]. La tute nova linio kostis 342 milionojn da eu\u0306roj kaj la tuneloj longas tri kilometrojn. La veturo dau\u0306ras 27 minutojn, nau\u0306 minutojn malpli ol per iama unutraka linio. La veturprezo estas tri eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#000702", "text": "Tamen nekredeble estas, ke la trajnoj veturas nur lau\u0306 30-minutaj intervaloj. Planataj estas pli rapidaj trajnoj, kiuj veturos senhalte kaj bezonos nur 16 minutojn, sed la veturkosto estos ok eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#000703", "text": "La finhaltejo de la linio estas ne en Schwechat sed en Wolfsthal [volfstal], apenau\u0306 konata vilag\u0302o ses kilometrojn for de Bratislavo, la c\u0302efurbo de Slovakio. G\u0302is la dua mondomilito ekzistis fervojo inter Vieno kaj Bratislavo, nuntempe la plej proksimaj c\u0302efurboj de sendependaj s\u0302tatoj en la mondo je distanco de 50 km."}, {"text_idx": "#000704", "text": "Ekde majo 2004 Slovakio \u2013 kiel nun Au\u0306strio \u2013 estos membro de Eu\u0306ropa Unio, sed sen bona fervojo al Vieno."}, {"text_idx": "#000705", "text": "Sur la dorsa kovrilo de alia kolekto de kuir-receptoj Internacie kuiri1, Stefan Maul komentis: \u201e... nia c\u0302efkuiristino Maria Becker-Meisberger ne evitis la penojn, c\u0302iam antau\u0306 aperigo, mem testi la diversajn receptojn.\u201d. Temis pri la receptoj senditaj de MONATO-legantoj dum la jaroj, en kiuj aktivis nia bedau\u0306rinde forpasinta rubrik-redaktorino pri kuirado. Mi samopinias, ke ideale, iu ajn, kiu kompilas au\u0306 recenzas libron pri la kuirarto, devus sekvi la lau\u0306dindan principon de Maria Becker-Meisberger."}, {"text_idx": "#000706", "text": "Mi konfesas, tamen, ke recenzante la esperantan version de la libro \u201eJela od ljekovitog bilja\u201d (c\u0302ar la kroatan mi ne komprenas!), mi ne imitis tiun admirindan ekzemplon. G\u0302in mi ne faris pro du kialoj: unue, c\u0302ar en nia hejmo mi tre malofte \u2013 kaj malsperte \u2013 kuiras; due, c\u0302ar tia testado postulas tiom da tempo, ke mi devus rezigni pri aliaj laboroj."}, {"text_idx": "#000707", "text": "Sed tio ne signifas, ke mi ne provis la sanigan mang\u0302aj\u0302on de Zlata Nanic\u0301, la au\u0306torino de la recenzata verko. En la jaro 2001, tri vegetaranoj el nia malgranda grupo da kongresanoj el Irlando havis okazon en Zagrebo gustumi c\u0302e stando en la kongresejo diversajn pladojn preparitajn de s-ino Nanic\u0301 kaj menciitajn en s\u0302ia libro."}, {"text_idx": "#000708", "text": "C\u0302ar mi havas neniun fakan scion pri nutraj\u0302o au\u0306 sanscienco, mi ne kompetentas jug\u0302i el tiuj vidpunktoj la valoron de la verko. Tamen, mi havis neniun motivon por dubi tion, kion la au\u0306torino asertas pri la enhavo kaj saniga efiko de la ingrediencoj, kiujn s\u0302i uzas. Plie, mi povas atesti pri la pozitivaj rezultoj de vegetarana dieto. Antau\u0306 jardekoj oni diagnozis, ke mi suferis de pernicioza anemio. Post relative mallonga tempo, mia sano estis senprobleme stabiligita per c\u0302iumonataj injekcioj de vitamino B12. Jam delonge ni c\u0302esis mang\u0302i viandon kaj adoptis precipe vegetaran nutromanieron, kvankam ni modere mang\u0302as fis\u0302ojn, ovojn kaj laktaj\u0302ojn. (Parenteze, mia kuracisto certigas, ke anemi-suferantoj ja povas esti vegetaranoj.) Mia g\u0302enerala sanstato estas bona, kaj sen troigo mi hodiau\u0306 iusence sentas min pli juneca ol antau\u0306 dudek jaroj."}, {"text_idx": "#000710", "text": "Samtempe, mi devas aldoni, ke mi persone ne satig\u0302us per pure makrobiotika au\u0306 precipe grena dieto. Mi timus, ke g\u0302i estus por mia konstitucio maladekvata. Kompreneble, la au\u0306torino proponas, ke oni lau\u0306guste inkludu pliajn ingrediencojn kaj aldonaj\u0302ojn: lakton, kremon, ktp. Mia edzino faras bongustegajn pladojn aldonante al similaj receptoj terpomajn patkukojn (kun maizgrajnoj), kvadratetojn de bakita tavoligita tritikpasto (kun legomoj), fromag\u0302sau\u0306con (kun florbrasiko), ktp."}, {"text_idx": "#000711", "text": "Malgrau\u0306 mia manko de sperto pri kuirado, estas malmulto en la libro, kiun mi ne komprenis (ekz. \u201ebancha\u201d, \u201egrenventaj\u0302o\u201d). Malmultas komposteraroj, el kiuj neniuj gravas. Mi gratulas la tradukinton, nian amikon Vladimir Dujnic\u0301, kiu estis nia afablega c\u0302ic\u0302erono kaj interpretisto en Dalmatio."}, {"text_idx": "#000714", "text": "Se recenzo havu allogan titolon, c\u0302i-foje ne eblas trovi pli tau\u0306gan ol tiu de la libreto mem. Jam la plac\u0302a kovrilo de Hugo Fontyn prezentas sunoplenajn nubojn kaj ombroplenajn rokojn. Kaj en la enhavo alternas felic\u0302aj kaj malfelic\u0302aj momentoj. Rejna de Jong, nederlanda eks-instruistino nun pli ol okdekjara, akompanas nin en la esperanta poezio jam pli ol kvaronjarcenton. Al Esperanto s\u0302i alvenis malfrue, jam pli ol kvindekjara, sed s\u0302ia liriko tuj famig\u0302is tra premioj en la Belartaj Konkursoj, kies lau\u0306reato s\u0302i estis plurfoje ekde 1975. S\u0302ia nomo videblis ofte en revuoj diversaj, ekzemple en Fonto, per originaloj kaj tradukoj. Volumaj kolektoj: nemultaj, kaj c\u0302iuj maldikaj: En senvoja sovag\u0302ejo estas traduko, Divershumore entenas originalajn poemojn, same Facetoj."}, {"text_idx": "#000715", "text": "Antau\u0306 ol paroli pri la temaro, ni ekzamenu la versteknikon. En plimulto de la poemoj g\u0302i estas simpla, preskau\u0306 naiva. Ritmoj facile skandeblaj, rimoj, kiuj trovas sin perfekte, sen devo ion trudi au\u0306 tordi: facile parkerigeblaj, kvazau\u0306 melopeoj au\u0306 infanaj rimaj\u0302oj:"}, {"text_idx": "#000716", "text": "Subite vi aperis sur vivopado mia.Komplete min konkeris milda rideto via."}, {"text_idx": "#000718", "text": "Strofoj kaj versoj nature s\u0302ang\u0302ig\u0302as lau\u0306 la temoj. Kovrildorsa kelklinia komento de Ch. Declerck klasas s\u0302in \u201evoc\u0302eto modesta, minora\u201d, kun simpatio. Tamen de Jong estas pli ol nur tio. Kompreneble, mankas longspiraj eposoj au\u0306 plurpag\u0302aj poemoj, sed, ekzemple, la lirikoj pri la morto de la edzo post longa kuna vivo, pri tiu sento de soleco, de rompig\u0302o, de disig\u0302o, kaj tamen ankorau\u0306 de neforvis\u0302ebla kunesto kun la amato levig\u0302as al ne ofte atingitaj altoj. Al personoj, kiuj spertis mem vidvecon (kiel la nuna recenzanto) s\u0302iaj versoj ankorau\u0306 malsekigas la okulojn:"}, {"text_idx": "#000719", "text": "Finig\u0302is la libro kiun ni verkis kune,el via senforta mano falis la plumo.Al mi restas nur postparolo."}, {"text_idx": "#000720", "text": "Sed ni ne povis kune restipor c\u0302iam, kvankam ni obj\u0302etis.Neniel helpis nin protesti,la morto finan punkton metis.***Tamen parton de mi vi kunprenisparton de vi mi retenis."}, {"text_idx": "#000721", "text": "Kiuj estas la poeziaj antau\u0306uloj de Rejna de Jong? S\u0302i mem malkas\u0302as ilin, menciante au\u0306 aludante iliajn verkojn. S\u0302i vivas plene en la Esperanto-kulturo, s\u0302i influig\u0302as de Auld, Goodheir, Conterno, Mau\u0306ra, Szerdahely. S\u0302i naive restas kaptita de la naturo, de la maro, de iuj pentraj\u0302oj de F. Hals; iel memkontente s\u0302i relegas iujn siajn antau\u0306ajn poemojn, kaj nostalgie revas pri la paseo. Kiel jam en s\u0302iaj unuaj versoj, abundas nomoj de neoftaj vegetaj\u0302oj. Kaj tian amanton de la naturo maltrankviligas la nuna polucio, la nuna \u201einfana raso\u201d, kiu ne kapablas lerni el siaj pasintaj eraroj. La lastaj dek poemoj estas kolektitaj kvazau\u0306 en aparta c\u0302apitro \u201eLa Homo kaj la Naturo\u201d kun tute pesimisma konkludo: malpaco ne malaperos, misuzado de atomenergio pludau\u0306ros, la konsumado restos kiel celo per si mem. La lastaj pag\u0302oj de la libro percepteble kontrastas kun la romantikeco de la unuaj."}, {"text_idx": "#000722", "text": "Do ne ampleksa kiel Boulton, sed man-en-mana kun Clelia Conterno (kiu same spertis vidvecon) kaj Daphne Lister, same premiitaj en la Belartaj Konkursoj; ne impeta kiel Urbanova\u0301, sed trankvila kiel Seemannova-Suchardova. C\u0302iuj c\u0302i poetinoj naskig\u0302is inter 1914 kaj 1924, sed iliaj vojoj al Esperanto ne havis samtempan komencon: Conterno, la plej ag\u0302a, aktivis sur la ferdeko de \u201eLa Pirato\u201d de Schwartz jam en la tridekaj jaroj; la aliaj ekpoetis nur post la dua mondmilito. Tamen, lau\u0306 unujarcenta parametro, ili povas esti konsiderataj literature samepokaj. Se rigardi atente, la virina rikolto en nia literaturo ne estas tute magra, kaj c\u0302i poemaro de Rejna de Jong aldonas pluan valoran eron."}, {"text_idx": "#000724", "text": "Jen dudek-kvino da eseoj kaj prelegoj, verkitaj inter 1969 kaj 1999 de la multjara kataluna movadano Giordano Moya Escayola. Ili traktas la problemojn de esperantismo: la problemoj estas c\u0302iam la samaj, kaj tra la jardekoj ili ripetig\u0302as kun malgranda progreso. Tra la diversaj eroj, de inau\u0306gura parolado en hispana kongreso al interveno en turisma semajno g\u0302is artikoloj publikigitaj kaj nepublikigitaj, la au\u0306toro registras sukcesetojn, sed precipe longdau\u0306ran stagnadon. \u201eKial ni ne konvinkis la registarojn pri la bezono de lingvo internacia neu\u0306trala? Eble en tiu neu\u0306traleco konsistas la malsukceso de Esperanto. La internacia politiko ne estas neu\u0306trala. G\u0302i estas lukto de povoj, lukto de interesoj, lukto por la tutmonda hegemonio.\u201d Vortoj amaraj, kiuj en la Lapenna-epoko estus stampitaj \u201edefetismaj\u201d; vortoj eldiritaj de la au\u0306toro en 1990, kiam la situacio pri la monda regado estis malpli difinita ol nun, kiam la rolo de la angla kiel preskau\u0306 sola internacia komuniklingvo estis ankorau\u0306 ne tiom certa, kiam ankorau\u0306 regis prognozo pri la rea disvastig\u0302o en Eu\u0306ropo de la germana kaj en Azio de la japana; kiam do estis supozo pri plurlingvismo inter etnaj lingvoj, kio povis krei spacon kaj s\u0302ancojn al la enpenetro de Esperanto. Hodiau\u0306 la situacio estas multe pli favora al la g\u0302eneraligo de la angla ol tiam."}, {"text_idx": "#000725", "text": "Alia amara konstato estas trudata de kelkaj historiaj elementoj. En prelego farita en 1995 Moya raportas, ke en 1914 UEA havis 7233 anojn, en 1918 nur 2650, kaj ke, post refortig\u0302o kaj unuig\u0302o kun IEL, en 1995 UEA havas saman membronombron kiel en 1914 (kaj hodiau\u0306 kvaronon malpli ...). Se ekzameni ne nur la nombron, sed la ideologian konsiston de la membraro, Moya rimarkas, ke ofte la gvidantoj timis la zamenhofan internan ideon. En Boulogne la organizantoj petis, ke Zamenhof rezignu pri la lasta strofo de La preg\u0302o sub la verda standardo, c\u0302ar g\u0302i enhavis la koncepton pri egaleco de \u201ekristanoj, hebreoj au\u0306 mahometanoj\u201d; en la UK de 1906 oni cenzuris alian parton de lia inau\u0306gura parolado; en aliaj okazoj ideologiaj vortoj ne estis eldiritaj pro la timo malplac\u0302i al iu. Tiun neu\u0306tralecon, tiun \u201eforgeson de la interna ideo\u201d Moya akuzas pri la stagno de la movado."}, {"text_idx": "#000726", "text": "Ne estus korekte, se ni klasus la ideojn kaj tezojn de Moya kiel tiujn de maljunulo, kiu vidas siajn aspirojn nesukcesintaj, kaj pri tio kulpigas la samtempulojn, sammovadanojn, la eksterajn eventojn. Certe oni sentas seniluziig\u0302on; sed estas sincera klopodo kompreni, c\u0302u la kau\u0306zoj estis nekontrasteblaj, au\u0306 mankis io en la movado. Al c\u0302i lasta la au\u0306toro iel riproc\u0302as, ke g\u0302i ne faris sufic\u0302e, g\u0302i ne trafis la g\u0302ustajn momentojn, g\u0302i ne kapablis ekspluati iujn au\u0306 aliajn situaciojn; li iel riproc\u0302as, ke movado destinita al avangardeco ne estis c\u0302iam sufic\u0302e avangarda, timante endang\u0302erigi, per troa impeto antau\u0306en, la etajn sukcesojn atingitajn."}, {"text_idx": "#000727", "text": "Sed la lasta eseo, Prognozo pri la esperantismo, klare dividita lau\u0306 paragrafoj kaj verkita sojle de la nova jarmilo, difinas por la esperantismo kaj por la lingvo de g\u0302i subtenata tre precizan vojon ankorau\u0306 irotan, do la movadanoj havas ankorau\u0306 celon por kiu lukti. La homarunuig\u0302o estas ankorau\u0306 bezonata, kaj neniu movado g\u0302is nun entreprenis g\u0302in, ja nur la esperantismo g\u0302in enhavas. Tiun tezon la au\u0306toro prezentas kiel sekvon de la tezoj de Zamenhof pasante tra la oratoraj\u0302oj de Lapenna kaj lia koncepto de Humanisma Internaciismo. Estas apudmetitaj pecoj samideaj de Zamenhof kaj de Lapenna kun preskau\u0306 duonjarcenta intertempo: ili diras la samon kaj incitas al la sama sinteno de la esperantistaro, sed c\u0302i lasta, lau\u0306 Moya, bedau\u0306rinde ne faras sufic\u0302e por aktive progresigi tiujn noblajn sentojn."}, {"text_idx": "#000728", "text": "Preskau\u0306 ennic\u0302e nestas pecoj de historio de la hispana movado, kelkfoje disigita, kelkfoje kunigita, kelkfoje kontrasta al la kataluna. La malfacilaj\u0302oj komencig\u0302is jam dum la civila milito, kiu dau\u0306ris de 1936 g\u0302is 1939; la unuajn fajrerojn de renaskig\u0302o oni vidis en 1946 per la agado de la grupo \u201eFrateco\u201d; avangardis la katolikaj esperantistoj en Valencio, kaj tie estis oficialigita la Hispana Esperanto-Federacio en 1947. La revuo Boleti\u0301n ekaperis en 1949, sed la unua postmilita kongreso devis atendi g\u0302is 1951. G\u0302i okazis en Terrassa (Barcelono), kaj preskau\u0306 kortus\u0302e oni rimarkas, ke alig\u0302is al g\u0302i ankau\u0306 Pujola\u0301 i Valle\u0301s, pioniro, kiu jam verkadis en la unua numero de La Revuo en 1906, kaj kunorganizinto de la UK en Barcelono pli ol 40 jarojn antau\u0306e."}, {"text_idx": "#000729", "text": "En tiom da prelegoj kaj eseoj, prezentitaj al ofte, sed ne c\u0302iam, samtipa publiko, kompreneble ne mankas ripetoj, kvankam reduktitaj al minimumo, kaj certe pluraj konceptoj pri la evoluo de la homaro kaj de la politikaj situacioj de la lasta jarcento nenion speciale novan diras al atenta observanto de la hodiau\u0306o. Ke g\u0302is nun \u201ela homa vivo estis pli konkura ol solidara\u201d kaj ke \u201ela vastaj regnoj farig\u0302is per perforto kaj milito\u201d estas konceptoj tiel universale akceptitaj, ke ilin ripeti ne donas kroman informacion. Eble ili restus en la menso nur se oni imagas prelegon kun aldona oratora etoso, kiun la skribita pag\u0302o ne redonas. Tial ne direblas, ke leganto lernas ion senescepte c\u0302e c\u0302iu pag\u0302o; sed la historio estas ofte nekonata de la novaj generacioj. Precipe la konsidero de la lingvo kiel praktika ilo, utiligata de diaspora komunumo, iel vualis dum la lastaj du jardekoj la ideologian flankon, kiu tamen restas la alloga forto altiranta c\u0302iam novajn movadanojn, kiuj s\u0302topas la brec\u0302ojn de la mortintoj au\u0306 seniluziig\u0302intoj. Tial la verko estas interesa kaj kiel kompendio de historiaj dokumentoj kaj kiel instigilo legi ilin kun la g\u0302usta anima aliro. G\u0302i estas ankau\u0306 interesa pro sia diakroneco: se la leganto atentas la datojn de la diversaj prelegoj, li povas rekonstrui en la memoro la mondan historion de la lastaj tridek jaroj. Kio estis tute aktuala en 1980 jam estis longe superita nur dek jarojn poste; kaj ankau\u0306 la celoj, kiujn la esperantistaro difinis al si, evoluis, kvankam, eble, per troa malrapido."}, {"text_idx": "#000732", "text": "\u201eVorto donita estas kiel leg\u0302o\u201d, sentencas la Proverbaro; eldonejo Fonto estis promesinta antau\u0306 unu jaro la aperigon de la dua volumo de la Duakanonaj libroj post la aperigo en 2001 de la unua volumo. Kaj jen akurate g\u0302i aperas, en la plua traduko de akademiano pastoro G. Berveling. Recenzo pri la unua parto aperis en MONATO (dec. 2001), tiel ke g\u0302eneralan kritikon kaj komentarion al la traduko kaj al g\u0302ia prezento la leganto povas trovi tie. La dua volumo sekvas strikte la modelon de la unua: precize sama nombro da pag\u0302oj, preskau\u0306 sama nombro da ilustraj\u0302oj de G. Dore\u0301, sama formato (tiu de Fonto), same bela, lazura kaj ilustrita, plasta kovrilo, same bone organizita la prezento de c\u0302iu unuopa verketo trovig\u0302anta en c\u0302i tiu antologio, same senmakula la traduko. Tiu c\u0302i dua volumo estus nekomprenebla sen la unua, kie estas klarigite, kiuj estas la libroj kiujn iu au\u0306 alia tradicio, jen la kalvinista, jen la Kontrau\u0306reformacia katolika, rekonas kiel Sanktan Skribon, kaj do kial oportunis ke kromaj tradukoj suplementu al la Malnova Testamento tradukita de Zamenhof. La Duakanonaj libroj estas verkoj, kiujn la hebrea Biblio ne agnoskas, sed kiujn la romkatolikoj atribuas tamen al la Sankta Skribo."}, {"text_idx": "#000733", "text": "La traduko estas el la helena, el la versio de la Septuaginto; kelkaj versikloj inter rektaj krampoj indikas aldonojn ne trovig\u0302antajn en c\u0302iuj versioj. La unua libro de la dua volumo estas la Sag\u0302eco de Salomono, tradukita de D. B. Gregor kaj preskau\u0306 sens\u0302ang\u0302e transprenita c\u0302i tien. La au\u0306toro estas nekonata, kaj la atribuo al Salomono estas nur konvencia, kvazau\u0306 por gajni au\u0306toritatecon: la verkinto, certe vivinta en la unua jarcento a. Kr., estis trempita kaj en la hebrean kulturon kaj en la grekan, sed plej vers\u0302ajne verkis rekte en la greka: tion atestas, krom aserto de Sankta Hieronimo, lia literatura stilo. Se la unua volumo prezentis historiajn kaj certagrade kruelajn scenojn, c\u0302i tiu dua volumo aspektas pli trankvila, pli meditiga. La Sag\u0302eco de Salomono estas libro pri la sag\u0302o en si mem, \u201ekvazau\u0306 komentario pri la sag\u0302ecaj verkoj en la Biblio\u201d."}, {"text_idx": "#000735", "text": "Krueleco kaj severeco de la Sinjoro evidentig\u0302as en la Pentopreg\u0302o de Baruh\u0302, kaj apologia satiro kontrau\u0306 la idoloj estas la Letero de Jeremia kiu fakte ne estas vera letero. La tutan volumon konkludas kelkaj aldonaj\u0302oj al la libro de Daniel, rakontantaj pri epizodoj, kiuj estos poste inspirfontoj por pentristoj dum la jarcentoj: la vizioj de Daniel, la atenco al la pureco de Suzana fare de du maljunuloj, kaj la enkarcerigo de Daniel en kag\u0302o kun leonoj. La vizitantoj de la kursoj de AIS San Marino lernis, ke la legendo pri Suzana trovig\u0302as ankau\u0306 en la araba tradicio, kiel atestas originalaj studoj de semidologo F. Penacchietti, iama membro de la Akademio de Esperanto, profesoro c\u0302e AIS kaj c\u0302e la universitato de Torino (Italio)."}, {"text_idx": "#000736", "text": "Gravan servon faris Gerrit Berveling per la traduko de tia kaj tioma verko; sed ankorau\u0306 estas kelkaj libroj, kiuj ja apartenas al la Biblio lau\u0306 kelkaj eklezioj kaj kies traduko ankorau\u0306 ne ekzistas. Berveling ne planas ripozi, kaj li esperas regali nin per kompletigo de la tradukado de c\u0302iuj libroj, kiujn iumaniere la eklezioj fontintaj el la Malnova Testamento konsideras Sanktaj Skriboj."}, {"text_idx": "#000738", "text": "Virina kontrau\u0306milita organizaj\u0302o intencas krei konstantan protest-tendaron apud la internacia flughaveno Shannon [s\u0302anon] en okcidenta Irlando. Lau\u0306raporte, la organizantinoj ricevis inspiron de britaj virinoj, kiuj dum jaroj tendumis c\u0302e loko nomata Greenham Common [grinam koman] en Anglio por protesti kontrau\u0306 tiea usona milita bazo."}, {"text_idx": "#000739", "text": "Lanc\u0302is la proteston la fakto, ke, ekde la invado en Kuvajton kaj la golf-milito, la irlanda registaro permesas, ke usonaj militaj aviadiloj surterig\u0302u kaj reprovizu sin en Shannon per karburaj\u0302o. Tamen lastatempe la surterig\u0302oj c\u0302iutage okazas, supozeble pro preparoj rilate eventualan militon kontrau\u0306 Irako."}, {"text_idx": "#000740", "text": "Diversaj grupoj jam organizis unutagajn manifestaciojn c\u0302e la flughaveno, sed la virina iniciato estas g\u0302is nun la unua konstanta. La manifestaciantoj atentigas, ke la Irlanda Respubliko estas lau\u0306konstitucie neu\u0306trala lando."}, {"text_idx": "#000741", "text": "Krome Eu\u0306ropa Unio, por kontentigi la irlandan publikon, kiu unue voc\u0302donis kontrau\u0306 la Nica Traktato pro timo, ke g\u0302i alportos perdon de neu\u0306trala statuso, aldonis al la traktato lau\u0306 insisto de la irlanda registaro deklaron pri irlanda neu\u0306traleco. Nun multaj irlandanoj akuzas la registaron pri hipokriteco kaj sklaveca cedemo al la Bush-a administracio."}, {"text_idx": "#000742", "text": "La nova prezidanto de Litovio estas la 46-jarag\u0302a aviadisto, entreprenisto kaj politikisto Rolandas Paksas. Paksas, la estro de la nova Liberala Demokrata Partio, venkis per devizo \u201eVoc\u0302donu por s\u0302ang\u0302oj\u201d."}, {"text_idx": "#000743", "text": "Komencig\u0302is la prezidanta elekto per municipaj elektoj en decembro, kiam prezentis sin rekorda nombro da kandidatoj. Dum tiu c\u0302i unua etapo neniu prezidanta kandidato gajnis pli ol duonon de la voc\u0302oj, kaj do en dua etapo devis batali la 76-jarag\u0302a s\u0302tatprezidanto Valdas Adamkus, por kiu en la unuaj elektoj voc\u0302donis 35,06 % de la elektantaro, kaj Paksas, kiu ricevis 19,4 % de la voc\u0302oj."}, {"text_idx": "#000744", "text": "Preskau\u0306 unuvoc\u0302e prognozis politikistoj venkon por Adamkus, kiun subtenis multaj parlamentanoj. Tamen Adamkus, pasiginte sian vivon plejparte en Usono, revenis al Litovio nur unu jaron antau\u0306 sia elektig\u0302o (kaj tiel eniris la Guiness-rekordolibron kiel la s\u0302tatestro, kiu en sia lando pasigis plej mallongan tempon). Koincide, ankau\u0306 la aviadisto Paksas eniris la saman libron pro kurag\u0302a subponta flugo en 2002: pro tiu li famig\u0302is en Litovio."}, {"text_idx": "#000747", "text": "\u201eOrdinara fas\u0302ismo\u201d estas la nomo de dokumenta filmo de la rusa reg\u0302isoro Mih\u0302ail Romm (1901-1971). Romm montras la teruraj\u0302ojn de la fas\u0302isma-nazia ideologio, uzante precipe fragmentojn de dokumentaj filmoj de nazioj mem. Pli elokventa filmo pri la kontrau\u0306homa esenco de fas\u0302ismo apenau\u0306 povas ekzisti."}, {"text_idx": "#000748", "text": "Similan impreson lasas la artikolo de Aleksandro Gofen \u201eDio, benu Usonon!\u201d. G\u0302i ripetas en konciza formo propagandajn mitojn de usonaj regantoj, kiuj devas pravigi sian superecon super la tuta mondo kaj sian rajton \u201eenkonduki demokration\u201d, samtempe mortigante pacajn civitanojn \u201enome de homaj rajtoj\u201d."}, {"text_idx": "#000749", "text": "Estas bedau\u0306rinde, kaj des pli dang\u0302ere, ke la nunan usonan ideologion subtenas pluraj eu\u0306ropaj registaroj. Kiom ofte mi au\u0306das de miaj samlandanoj, ke necesas pli radikale trakti \u201eteroristojn\u201d (inkluzive c\u0302iujn c\u0302ec\u0302enojn, palestinanojn, irakanojn, k.s.) kaj subteni la politikon de Bush. Ili tamen ne vidas, ke \u201esukcesaj\u201d usonaj enmiksig\u0302oj nenion solvas."}, {"text_idx": "#000750", "text": "Ekzemple, rajtoj de ordinaraj homoj en Afganio estas nun same neglektataj kiel sub la taliboj: la virinoj plu portas parang\u0302ojn kaj, ec\u0302 pli, la papavaj agroj en tiu lando kreskas kaj do same la kvanto de heroino envenanta Eu\u0306ropon. Au\u0306 c\u0302u g\u0302uste tia estas la reala celo de la \u201enova milita doktrino\u201d de Bush?"}, {"text_idx": "#000751", "text": "Ni danku la fervoran usonanon Gofen (lia fervoro devenas eble de la fakto, ke li estas eksa ruso, kiu strebas kiel eble plej bone adaptig\u0302i al sia nova \u201epatrujo\u201d), ke li tiom elokvente skizis la dang\u0302erojn, kiujn prezentas al monda paco kaj humanisma estonto la nuna imperiisma ideologio kaj politiko de Usono. Preskau\u0306 same elokvente (nur preskau\u0306, c\u0302ar ne egaltalente kaj dezirante g\u0302uste malon), kiel siatempe prezentis la dang\u0302erojn de fas\u0302ismo Mih\u0302ail Romm."}, {"text_idx": "#000752", "text": "En negranda, sed fama banloko Jalta (Krimeo, Ukrainio), tabloteniso estas tre populara. Jam 40 jarojn en la urbo ekzistas junulara sporta centro, kaj ties tablotenisa sekcio funkcias ekde la unuaj tagoj de ties ekzisto. Intertempe oni kreskigis c\u0302ampionojn kaj premiitojn de la krimeaj, ukrainaj kaj (tiutempe) tutsovetiaj tablotenisaj konkursoj. En 1993 la tablotenisa teamo de la centro estis la unua inter c\u0302iuj ukrainaj junularaj sportaj lernejoj."}, {"text_idx": "#000753", "text": "Oni atentas c\u0302efe al 7-17-jaraj geknaboj. C\u0302ar antau\u0306e en Jalta ne ekzistis altlernejoj, la junaj sportistoj devis dau\u0306rigi la studadon en aliaj urboj, kaj, sekve, forveturi el Jalta. Nun Jalta ig\u0302is vera studenta urbo, kaj tial aperis la eblo trejni ankau\u0306 studentojn. En 1999 aperis studenta tablotenisa klubo \u201eDelfeno\u201d, kaj c\u0302iuj finintoj de la sporta centro ig\u0302is delfenoj. Multfoje la kluba teamo c\u0302ampionig\u0302is en diversaj konkursoj. La centron (ankau\u0306 la \u201eDelfenon\u201d) gvidas Tatjana S\u0302arunenko. C\u0302i-jare s\u0302ia lernantino, la 12-jara Mas\u0302a Negulajeva estis vera sensacio de la tutlanda junulara konkurso. S\u0302i gajnis tri orajn medalojn: en la unuopa, en la para kaj en la miksita konkursoj, kaj krome s\u0302i jam estas 4-foja c\u0302ampiono de Krimeo. S\u0302i gajnis ankau\u0306 en la konkurso por 15-16-jaruloj."}, {"text_idx": "#000754", "text": "En la tablotenisa sekcio nun trejnas sin homoj de c\u0302iuj ag\u0302oj. Ankau\u0306 mi. Kaj tie mi au\u0306dis jenan kuriozaj\u0302on. Antau\u0306 multaj jaroj, kiam oni ankorau\u0306 ne uzis en la konkursoj por jug\u0302ado la numerojn sur kartoj, iun internacian konkurson, kiu okazis en Ukrainio, partoprenis tenisistoj el Pollando kaj Hungario, kaj kun la c\u0302i-lastaj estis tre malfacile interkomunikig\u0302i. Do, kiam necesis anonci la poentojn, la kunludantoj desegnis la ciferojn surtable per salivita fingro. Konata problemo ... Lau\u0306 la peto de la c\u0302eftrejnistino, en la Centro komencig\u0302is Esperanto-kurso. Inter la kursanoj estas lernejanoj, studentoj, plenag\u0302uloj, novicoj kaj spertuloj, kaj ... la c\u0302ampionino Mas\u0302a Negulajeva. Ili volas korespondi kun alilandaj tenisistoj. Por kontakti ilin, uzu la retadreson espero@yalta.crimea.ua."}, {"text_idx": "#000761", "text": "Kun la tempo, surbaze de la mua kresko de 150 kilogramoj povas esti plua pliigo de 150 kilogramoj, do ne estos problemo por nutri 150 milionojn da log\u0302antoj. Specialisto asertis, ke g\u0302is 2030 la c\u0302ina log\u0302antaro nombros 1,6 miliardojn kaj de tiam ne plu kreskos. Lau\u0306 tio la c\u0302ina log\u0302antaro maksimume plimultig\u0302os je 300 milionoj. Sed, felic\u0302e, grandskale planti la superrizon ebligos por liveri mang\u0302aj\u0302on al 150 milionoj da personoj."}, {"text_idx": "#000764", "text": "Imagu ni tian situacion: \u201e... Sinjoroj kaj sinjorinoj, mi bonvenigas vin al c\u0302i tiu unua prelego en la Kongresa Universitato. Nia hodiau\u0306a preleganto estas d-ro Brown el Filadelfio, Usono. Lia temo estas \u201aSana nutraj\u0302o\u2019. Kiel interpretisto, s-ro Smith el Oksfordo, Anglio, eu\u0306rop-esperantigos la uson-esperantan tekston de lia prelego. Do, ni esperas, ke c\u0302iuj kongresanoj komprenos, kaj poste partoprenos en la postprelega diskuto, kiam vi rajtos fari demandojn en iu ajn el la dialektoj, kondic\u0302e ke s-ro Smith ne devos tro frue foriri por traduki c\u0302e la au\u0306strali-esperanta prelego, kiu sekvos ...\u201d"}, {"text_idx": "#000766", "text": "Mi kaj miaj familianoj estas vegetaranoj, sed ni log\u0302as en lando kie vegetarismo estas relative nove alveninta fenomeno. En loka librovendejo mia edzino serc\u0302is bonan vegetaran receptlibron por iom variigi nian hejman mang\u0302aj\u0302on. La plej bona, kiun s\u0302i povis ac\u0302eti, estas libro, kies au\u0306torino lau\u0306s\u0302ajne celas kaj la britan kaj la usonan legantarojn, c\u0302ar efektive la teksto estas dulingva, almenau\u0306 en tio, kio rilatas al la kuireja kaj kuirarta terminaro. Jen, por komparo, mallonga listo, kiu montras la grandan diferencon inter la du formoj de la \u201eangla\u201d lingvo. (Kompreneble, oni povus fari similajn \u201edulingvajn\u201d au\u0306 \u201edudialektajn\u201d listojn por aliaj fakoj \u2013 transporto, edukado, muziko, sporto, ktp \u2013 en kiuj usonanoj kaj aliaj parolantoj de la angla uzas malsamajn terminarojn kaj apenau\u0306 interkomprenig\u0302as.)"}, {"text_idx": "#000767", "text": "Similaj, sed malsamaj listoj povus esti kompilitaj por la skotangla kaj hiberni-angla (irland-angla), kaj vers\u0302ajne por multaj aliaj landoj, kie diversaj formoj de la angla estas parolataj. Adeptoj de la angla kiel internacia lingvo estas sendube kurag\u0302aj homoj, se ili pretendas, ke ili kapablas majstri \u2013 au\u0306 ec\u0302 kompreni \u2013 tiom da naciaj kaj lokaj dialektoj de la lingvo de S\u0302ekspiro."}, {"text_idx": "#000768", "text": "Dum jaroj mi log\u0302is kaj en Hispanio kaj en Argentino. Ankau\u0306 en tiuj landoj, mi konstatis ke estas granda diferenco inter la respektivaj kuirejaj terminaroj (kaj kelkfoje en la terminaroj de aliaj fakoj, kvankam malpli ol en la angla/usonangla). Ni rememoru, ke ankau\u0306 la hispana estas monda lingvo, parolata en pli ol dudek landoj. Ofte oni au\u0306das la argumenton de malapogantoj de Esperanto, ke g\u0302i ne tau\u0306gas kiel internacia lingvo, c\u0302ar g\u0302i certe dissplitig\u0302os en multe da dialektoj. Strange, la sama argumento ne estas uzata kontrau\u0306 la angla."}, {"text_idx": "#000769", "text": "Grava arta okazaj\u0302o en Anglio estas la c\u0302iujara festivalo de literaturo en Cheltenham (sud-okcidenta Anglio). Pasintjare dum la festivalo (26a de oktobro \u2013 3a de novembro 2002) kelkaj el la plej elstaraj literaturistoj (verkistoj, kritikistoj kaj multaj aliaj) pridebatis la temon: \u201eEsti homa \u2013 kion oni volas diri per tio?\u201d C\u0302eestantoj de grandaj kongresoj ofte volas samtempe partopreni en du au\u0306 pli da malsamaj kunvenoj. Ankau\u0306 mi spertis la problemon, kaj devis elekti inter ducent prezentoj. Jen estas ekstraktoj el mia taglibro."}, {"text_idx": "#000770", "text": "La 1a tago. A. S. Byatt [bajat], unu el la plej superaj britaj romanistoj, esploris la problemon \u201ehistorio en fikcio\u201d. S\u0302i ofte uzas fikcion por lumigi la pasintecon, kaj antau\u0306 nelonge gajnis la prestig\u0302an premion Booker pro la romano Posedo."}, {"text_idx": "#000771", "text": "La 2a tago. Antonia Fraser, la renoma biografo, parolis pri sia biografio de Marie Antoinette [mari\u0301 antu\u0306ane\u0301t]. S\u0302i demandis, c\u0302u la lasta reg\u0302ino de Francio meritis la ekzekuton; sed iu francino en la publiko opiniis, ke la biografio estas tro favora, kaj la prelegistino konsciis, ke ec\u0302 hodiau\u0306 multaj francoj malamike rilatas al la reg\u0302ino. Parenteze, estas interese konsideri historion el la vidpunkto de alia lando. Ekzemple, multaj anglaj verkistoj kredas, ke Napoleono debutis kiel senprincipa oportunisto, kaj post c\u0302io estis paranoja megalomaniulo. Sed la populara franca historiisto, Max Gallo, en la biografio de Napoleono, priskribis lin kiel heroon kaj profeton."}, {"text_idx": "#000772", "text": "La 3a tago. La 87-jara juda historiisto, Eric Hobsbawm, retrorigardis sian vivon en Berlino dum la 1930aj jaroj. Lau\u0306 li, la 20a jarcento estis la plej terura en la historio. Imperiismo, fas\u0302ismo kaj komunismo estas ne nur la objektoj de liaj libroj, sed ankau\u0306 elementoj de la vivo. Hobsbawm opinias, ke judoj hodiau\u0306 ne nepre identig\u0302u kun Israelo, c\u0302ar la agoj de la tiea registaro ne konformas al la originalaj ideoj de Cionismo."}, {"text_idx": "#000773", "text": "Krome, hodiau\u0306 temis pri la eminenta verkisto de la 20a jarcento, Iris Murdoch [ajris medok]. Estis tri prelegintoj: R. Eyre [er], reg\u0302isoro de la kinofilmo \u201eIris\u201d, J. Bayley [bejli], la vidvo de Iris (kies memoraj\u0302oj estis adoptitaj por la filmo), kaj P. Conradi, la biografo de Iris. Ili diskutis la malsamajn problemojn de biografio en libroj kaj en filmoj. C\u0302u oni laboru kronologie au\u0306, kiel faris Bayley, starigu sinsekvon de pordoj, kiuj subite malfermig\u0302as kaj kondutas onin malantau\u0306en kaj antau\u0306en, au\u0306, kiel faris Eyre en la filmo, dungi du arojn da geaktoroj por krei pasintecon kaj nuntempon?"}, {"text_idx": "#000774", "text": "Samtage John Bayley, kiel kritikisto, denove estis sur la podio kune kun la bonega brita poeto Ruth Padel, kiu elektis por diskutado tri konatajn poemojn el la 19a, la 20a, kaj la 21a jarcentoj."}, {"text_idx": "#000775", "text": "La 4a tago. Sarah Hopper prelegis pri la mezepokaj kristanaj pilgrimoj al Canterbury [ka\u0301nteberi], Romo, Jerusalemo, ilustrante per samepokaj rakontoj la dang\u0302erojn de la diversaj vojoj. Mi vizitis la bonegan urban muzeon. Tie estas c\u0302ambro omag\u0302e al la Cheltenham-ano Edward Wilson [edu\u0306ad u\u0306ilson] \u2013 unu el la kvin britaj esploristoj, kiuj atingis en 1912 la sudan poluson, sed revene, kune kun siaj kunuloj, pereis."}, {"text_idx": "#000776", "text": "Okazis debato pri klasika literaturo, kie oni taksis la hodiau\u0306an influon de antau\u0306aj verkistoj. Robert Edric, au\u0306toro de la romano Pactempo, parolis pri John Steinbeck [stejnbek] (100-jarig\u0302inta en 2002), usona romanisto, au\u0306toro de la majstroverko La vinberoj de Kolero."}, {"text_idx": "#000777", "text": "La 5a tago. Magnus Magnusson, tradukinto de la islandaj sagaoj, prelegis pri la literaturo de Islando. De multaj jaroj li log\u0302as en Britio kaj estas ekzemplo de la multaj enmigrintoj, kiuj ric\u0302igas la kulturan vivon de Britio."}, {"text_idx": "#000778", "text": "La 6a tago. La dua objekto de la priklasikula serio estis Aldous Huxley [haksli]. En 1932 li anticipis provtubajn bebojn, distraj\u0302-drogojn, virtualan realecon kaj genetikan ing\u0302enierarton. La legenda antiutopio Kurag\u0302a Nova Mondo montris, ke li estis profeto. Liaj verkoj s\u0302ajnas esti pli klarvidaj ol 1984, admirita de Huxley."}, {"text_idx": "#000779", "text": "La 7a tago. La romanisto D. J. Taylor [tejlor], verkinta la definitivan biografion de W. M. Thackeray [ta\u0301kerej], dau\u0306rigis la studadon de klasikaj romanistoj. Taylor prezentis la c\u0302efverkon de Thackeray La Foiro de Vanteco kiel la plej elstaran anglan romanon de la 19a jarcento. La c\u0302efa merito de granda romanisto estas la potenco krei personecojn, kaj Becky Sharp, la protagonistino de la romano, estas inter la plej superaj kreaj\u0302oj de la angla literaturo."}, {"text_idx": "#000780", "text": "La 8a tago. La konata historiisto Tristram Hunt [hant], diskutis La anglan enlandan militon \u2013 la militon, kiu dividis la nacion en la 17a jarcento. Ofte oni prezentas tiun militon kiel konflikton inter la etnobelaro, kiu subtenis la parlamenton, kaj la aristokratio, kiu batalis favore al la Krono. Sed Hunt montris, ke la konflikto estis religia."}, {"text_idx": "#000781", "text": "La objekto de la hodiau\u0306a fina kunveno estis Joseph Conrad [g\u0302ozif konrad]. Lia Koro de Mallumo estis unuafoje eldonita precize antau\u0306 cent jaroj. Oni rimarkis, ke Conrad, kies lingvo dum fruaj jaroj estis la pola, tamen verkis c\u0302iujn romanojn per eleganta angla1. Kritikistoj nomis Conrad-on impresionisto, kaj li certe portretis la movadon de la romanoj per la privata vizio de realeco de c\u0302iu persono. Fine de la vivo, Conrad estis inter la c\u0302efaj modernistoj kun Eliot, Joyce [g\u0302ojs], Woolf [u\u0306ulf] kaj Yeats [jejc]. Ili c\u0302iuj malakceptis la tradician kadron de la rakonta priskribo, favore al \u201efluo de konscio\u201d. En la Koro de Mallumo Conrad verkis pri Afriko, sed ne simple pri Afriko. Li sciis la limojn de la sovag\u0302eco de \u201ecivilizita\u201d homaro: milionoj mortis en batal-buc\u0302oj, en gulagoj kaj en fas\u0302ismaj mortbarakoj; ne mirinde, ke Conrad estas ne nur brila rakontisto kaj stilisto, sed ankau\u0306 granda profeto."}, {"text_idx": "#000782", "text": "La 9a tago. Fine de la Festivalo, Alan Aykbourn [ejkbon], la plej grava vivanta brita dramverkisto, diskutis kun sia biografo kvardek jarojn en la teatra mondo."}, {"text_idx": "#000783", "text": "C\u0302u la Festivalo g\u0302uste respondis al la demando, kiu staris en la komenco de g\u0302ia bros\u0302uro: \u201eEsti homa \u2013 kion oni volas diri pri tio?\u201d La diversaj elstaraj verkistoj ja esploris la homan staton. Sed oni multe parolis ankau\u0306 pri la celoj de romanoj. La au\u0306toroj de Kurag\u0302a nova mondo kaj 1984 asertis, ke romano devus havi opiniojn kaj instigajn ideojn, kaj ke la enhavo de romano devus esti pli grava ol stilo kaj tekniko. Aliaj verkistoj tute malkonsentis. C\u0302u literaturo estu didaktika au\u0306 distra? Au\u0306toroj iam deklaras, ke iliaj verkoj estas artaj\u0302oj, kaj ne gravas, se esoteraj. Aliflanke, iuj grandaj romanistoj provas doni plezuron estetikan. Do evidente, la vero, kiel ofte okazas, trovig\u0302as ie meze."}, {"text_idx": "#000784", "text": "De tempo al tempo iu deklaras \u201ela morton de romano\u201d au\u0306 ec\u0302, en la epoko de inform-teknologioj, \u201ela morton de libro\u201d! Sed dum nau\u0306 tagoj en Cheltenham miloj da legantoj amasigis la Festivalon, kaj per tio pruvis: libroj ja vivas!"}, {"text_idx": "#000785", "text": "1. Per tio Conrad similas al Nabokov, kiu, tamen, duonon de siaj romanoj verkis en la rusa; krome, Nabokov dum la tuta vivo admiris Conrad-on."}, {"text_idx": "#000786", "text": "(Redaktoro de la rubrikoj \u201eTurismo\u201d kaj \u201eHobio\u201d, Vieno, Au\u0306strio)"}, {"text_idx": "#000787", "text": "Mi estas 48-jara bulgaro, kies vivo g\u0302is nun pasis en du landoj \u2013 Bulgario kaj Au\u0306strio. Antau\u0306 11 jaroj mi eklog\u0302is kaj eklaboris en la au\u0306stra c\u0302efurbo Vieno. Tie mi farig\u0302is doktoro pri filozofio (disertacio pri Hugo von Hofmannsthal). Profesie mi estas j\u0302urnalisto kaj specialisto pri merkatiko."}, {"text_idx": "#000788", "text": "Esperanton mi eklernis kiel 14-jara knabo en mia naskig\u0302urbo Sofio, Bulgario. Mi aktivis en la landa kaj internacia Esperanto-movado \u2013 Bulgara Esperanto-Asocio (1978-1990), TEJO (1978-1982) kaj TEJ\u0302A (1983-1995). Mi laboris multajn jarojn kiel redaktoro de la revuo Bulgara Esperantisto (1982-1984, 1987-1992) kaj kiel redaktoro c\u0302e la Eldonejo de Bulgara Esperanto-Asocio (1984-1987). Krome mi estas kunkompilinto de la bulgara-esperanta pos\u0302vortaro (1992). Kunlaboranto de MONATO mi farig\u0302is en 1991, kaj redaktoro de la rubrikoj \u201eHobio\u201d kaj \u201eTurismo\u201d respektive en 1992 kaj 1996."}, {"text_idx": "#000789", "text": "Miaj s\u0302atokupoj estas legado de beletraj\u0302oj, kinoarto, muziko, sporto, vojag\u0302ado."}, {"text_idx": "#000790", "text": "Leginte la enkondukon Lingvopolitiko de Stefan Maul en MONATO 2002/12, p. 5, mi profunde simpatias kun li pro liaj komputilaj problemoj. Ankau\u0306 mi estis plurfoje viktimo de interretaj virusoj sed fidis, ke kontrau\u0306virusa programaro solvos la aferon. La programo, kiun mi instalis por protekti min, estas verkita en la angla lingvo, kiun mi bone komprenas \u2013 la usonanglan komputilan j\u0302argonon tamen nur parte."}, {"text_idx": "#000791", "text": "Brokantan komputilon mi ac\u0302etis unue nur post multe da cerbumado. G\u0302i apartenis al lernejestro, kiu instalis valorajn programojn, inkluzive de plurlingva tekstoprilaborilo. Kvankam pasis multe da tempo, g\u0302is mi lernis efike uzi la komputilon, mi estis tamen ravita kaj tute c\u0302esis uzi skribomas\u0302inon. Mi komencis korespondi per Interreto, kio dum la unuaj jaroj kau\u0306zis al mi neniajn problemojn."}, {"text_idx": "#000792", "text": "Poste mi akiris pli rapidan komputilon kun Vindozo 95. Pri la programaro mi estis kontenta, sed mi komencis sperti gravajn problemojn pri Interreto. Dum la lasta jaro miaj zorgoj kreskis kaj mi timis, ke la strec\u0302o (kiun mi ne povas toleri) malsanigos min. La unua g\u0302eno devenis de t.n. \u201espamo\u201d \u2013 t.e. nedezirataj retpos\u0302taj\u0302oj. C\u0302iusemajne mi ricevis centojn da \u201espamaj\u0302oj\u201d c\u0302iaj: pri usonaj produktoj, kuracistoj kaj dentistoj en Kalifornio, ferioj en Disneyland, adolta kaj infana pornografio, asekuro, ktp. Mi instalis kontrau\u0306spaman programaron Spamkiller, kiu kostis 40 dolarojn, tamen g\u0302i protektis nur kontrau\u0306 malgranda nombro da relative senofendaj mesag\u0302oj."}, {"text_idx": "#000793", "text": "Spamo ne estis mia sola g\u0302enaj\u0302o. Tiam komencig\u0302is virusaj atakoj. La kontrau\u0306virusilo de Norton detruis kelkajn malpli gravajn virusojn kaj riparis du-tri difektitajn dosierojn: sur la plej gravajn g\u0302i ne efikis. Konato komputilista diris, ke la virusoj devenas de miaj amikoj, kiuj certe senscie ricevis virusojn, kiuj uzis iliajn komputilajn adresarojn. Mi estas konvinkita, ke li pravas: unu el la plej venenaj virusoj, kiujn mi ricevis, venis ene de listo de membroj de UEA. Alia konsistis el nedezirata pornografia materialo el Pollando."}, {"text_idx": "#000794", "text": "Mi devis dufoje porti la komputilon al riparejo: la kosto de la riparado estis granda por homo, kiel mi, kiu ne plu ricevas monatan salajron. La unuan fojon mi sukcesis rehavigi al mi la plimulton de miaj programoj kaj dosieroj, sed kelkajn mi ne plu retrovis. La dua fojo estis preskau\u0306 katastrofa: multon mi perdis por c\u0302iam. Pri Interreto mi estas komplete seniluziig\u0302inta."}, {"text_idx": "#000795", "text": "Por protekti mian komputilon mi provis elfiltri c\u0302ion, kio estis en la angla lingvo au\u0306 usondevena. Ne eblas tion fari. Mi plurfoje s\u0302ang\u0302is interretajn servilon kaj retadreson, sed vane. Fine mi decidis ne plu ricevi retmesag\u0302ojn. Nuntempe mi uzas Interreton nur por sendi mesag\u0302ojn, serc\u0302i informojn kaj rezervi aviadilajn fluglokojn. Kompreneble tio ne estas vera solvo. Se c\u0302iuj, kies retadresoj trovig\u0302as en mia komputila adresaro, samon farus, oni sendus mesag\u0302ojn, kiujn neniu legas. Tiel la tuta sistemo ne plu funkcius \u2013 kio apenau\u0306 estas mia problemo."}, {"text_idx": "#000796", "text": "Kie mi log\u0302as, estas kontrau\u0306leg\u0302e rigardi per tuttera teksaj\u0302o infanpornografion kaj materialon, kiu povus esti uzata por terorismo. Kelkfoje materialo tia aperas kontrau\u0306vole kaj eniras la komputilan memoron. Lastatempe anglo estas arestita pro tio, ke la disko de lia komputilo enhavis pornografiaj\u0302on pri infanoj; same okazis al instruisto en mia urbo. C\u0302u tiuj homoj kulpas, intence els\u0302utinte pornografiaj\u0302ojn, mi ne scias. Tamen tiel la propra komputilo kapablas atesti kontrau\u0306 la posedanto pro krimo, pri kiu iu alia respondecas."}, {"text_idx": "#000797", "text": "Por mi, la risko uzi komputilon nun tro grandas. Interreto kaj tuttera teksaj\u0302o farig\u0302is drogac\u0302oj: en la malnova greka la vorto farmakon signifis kaj kuracilon kaj venenon \u2013 samtempe utilan kaj dang\u0302eran. Do se oni ion pridubas, prefere evitu. Tiu c\u0302i mirinda ilo, kiu povus esti uzata por kulture ric\u0302igi la homaron, estas akaparita de fiuloj. Sed homoj c\u0302iam emas uzi siajn inventaj\u0302ojn ne por sed kontrau\u0306 siaj kunhomoj. Damnu! Damnu! Damnu!"}, {"text_idx": "#000798", "text": "Neklara uzo de angla vorto"}, {"text_idx": "#000799", "text": "En MONATO 2002/12, p. 16-19, Hektor Alos i Font donis tre interesan superrigardon pri la situacio de la kataluna lingvo. Sed ec\u0302 pli nova kaj interesa por mi estis lia uzo de la vorto light, kiu lau\u0306 la finaj\u0302o ne povas esti Esperanto-novismo proponata de li. C\u0302ar mankas c\u0302ia klarigo, evidente la au\u0306toro kaj la redakcio konsideras, ke c\u0302iu leganto de MONATO komprenas tiun vorton. (Mi supozas, ke g\u0302i estas angla kaj signifas \u201eleg\u0302era\u201d. Eventualaj nuancaj mankoj de tiu traduko bedau\u0306rinde eskapas de mi.)"}, {"text_idx": "#000800", "text": "Mi povas imagi multajn kialojn, kial iu au\u0306toro au\u0306 redakcio preferas la anglan al Esperanto. Sed kial ne apliki tiujn kialojn al la tuta artikolo?"}, {"text_idx": "#000801", "text": "Noto de la redaktoro: \u201eKataluna light\u201d estis moknomo uzata de la kontrau\u0306uloj de la skriba uzado de varianto de la kataluna pli proksima al la parola uzo de la lingvo en la areo de Barcelono. La nomo devenas de la tiutempe moda anglismo light (malpeza) por diet-produktoj. La leganto certe rimarkis la uzadon de kursivo, lau\u0306 la konvencioj de MONATO por fremdaj lingvoj, sed pravas, ke oni malatentis aldoni tradukon, lau\u0306 tiuj samaj konvencioj."}, {"text_idx": "#000802", "text": "En MONATO 2003/11, p. 11, linio 3, legeblas \u201een longa c\u0302eno de sabotadoj (eksplodigoj) kontrau\u0306 Israelo\u201d. La terorismon la arabaj palestinanoj eklernis de la judaj palestinanoj, kiuj de 1945 g\u0302is 1948 efektivigis \u201elongan c\u0302enon de sabotadoj\u201d kontrau\u0306 la britoj, kiuj depost 1918 ricevis de la tiama Ligo de Nacioj mandaton por administri tiun eksan turkan posedaj\u0302on. La atakoj kulminis la 22an de julio 1946 per la eksplodigo de hotelo King David (Reg\u0302o Davido) en Jerusalemo, kiu estis la c\u0302efstabejo de la britoj."}, {"text_idx": "#000803", "text": "La estro de la sekreta juda armeo Irgun, Menah\u0302em Begin, deklaris la postan tagon, \u201eke la forto de la eksplodo superis c\u0302iujn niajn esperojn\u201d (76 mortintoj, 46 vunditoj kaj 29 malaperintoj). Tio ne malebligis, ke li ig\u0302is c\u0302efministro de Israelo en 1977 kaj ricevis en 1978 la nobelpremion pri paco, kune kun la egipto Anu\u0306ar Sadat. Nostalgie, la subskribinto pensas pri Teodor Herzl, la fondinto de cionismo, kiu revis, ke Palestino ig\u0302u multkultura paca lando. C\u0302u la sabraoj (denaskaj israelanoj) jam legis lian libron Altneuland (Malnova novlando)?"}, {"text_idx": "#000804", "text": "La gepatra de Zamenhof (2)"}, {"text_idx": "#000805", "text": "En MONATO de novembro 2002 mi legis, je mia s\u0302okig\u0302o, artikolon kie oni nomas la polan lingvon \u201elingvo de Zamenhof\u201d. Ke pro manko de informiteco tiajn stultajn erarojn nacilingve fojfoje oni aperigas, jam estas bedau\u0306rinde, sed en Esperanto-magazino tio vere ne estas akceptebla. Aperis ja niakultureje la lastajn jardekojn sufic\u0302e bonaj studoj kaj informoj pri Zamenhof. Se nur mencii kelkajn au\u0306torojn, oni pensu minimume pri N.Z. Maimon, G. Waringhien, A. Holzhaus kaj Ludovikito, la eldoninto de la multvoluma Plena Verkaro de LLZ."}, {"text_idx": "#000806", "text": "Kiel sciate, la gepatra lingvo de Lejzer Ludwig Zamenhof estis la jida, kvankam eble oni povus iel paroli pri du samtempaj gepatraj lingvoj: \u201eFlanke de la jida, kiu estis la komuna lingvo de tieaj judoj, lia patro uzadis ankau\u0306 la rusan en sia hejmo. La kvinjara Ludoviko jam scipovis legi kaj skribi ruse. Li amis tiun c\u0302i lingvon elkore, kaj revadis farig\u0302i iam rusa poeto.\u201d (Ludovikito: Senlegenda biografio de L.L. Zamenhof, p. 11). La polan lingvon li nur eklernis 13-jara, post translog\u0302ig\u0302o de la familio al Varsovio (Samlibre p. 12). Mi esperas, ke tiajn misprezentojn oni ne plu aperigos."}, {"text_idx": "#000807", "text": "En la lastjara 2a Forumo Sociala Tutmonda de Porto Alegre, redaktoroj de Le Monde Diplomatique (la diplomata mondo), kiel Ignacio Ramonet [ina\u0301sio ramone\u0301] sugestis iun \u201einternacian observejon de la amaskomunikiloj\u201d. Nun por la 3a Forumo, publika lanc\u0302o de Media Watch Global (angle por \u201etutmonda observado de amaskomunikiloj\u201d) estas antau\u0306vidita."}, {"text_idx": "#000808", "text": "Tradicie en niaj demokratiaj \u201eordigaj\u201d sistemoj oni distingas la leg\u0302donan povon, la plenuman (ekzekutivan) povon (la registaron) kaj la justican (juran) povon. La kvara povo estas de pluraj jardekoj la potenca informado de gazetaro kaj televido, g\u0302is antau\u0306 nelonge sub rego (kun cenzuro au\u0306 ne) de la s\u0302tatoj, kiuj propagandis siajn interesojn kaj ideologiojn. Nun sub la s\u0302ildo de libera iniciatado (la liberalismo) per la tiel nomata informadiko kun interretaj amaskomunikiloj kaj politikaj artifikoj, gigantaj entreprenoj akaparas la \u201einformadon\u201d, la amasinformadon (la \u201emediojn\u201d kiel diras erare ec\u0302 kleraj esperantistoj). Ja, jen poluado de la intelektula medio, kie c\u0302iaj sektoj kaj c\u0302arlatanoj provas \u201evendi\u201d sian varon."}, {"text_idx": "#000809", "text": "La franca j\u0302urnalo Le Monde (La mondo) ne hezitas diri, ke \u201ela troo da informoj prezentig\u0302as kiel eksponenciala pligrandig\u0302o de manipuladoj, de mensmanipuladoj, de trompoj, de mensogoj kaj de venenadaj kampanjoj\u201d. Kio pravigas tutmondan observadon kaj evidente la reagon, aparte de j\u0302urnalistoj, kies celo g\u0302uste estas senmaskigi trompojn, mensogojn, manipuladojn kaj venigi faktojn, realaj\u0302ojn por analizado, racia klerigado de la homoj anstatau\u0306 la obskurantismo de ideologioj kaj sektoj el c\u0302iuj koloroj kaj diablaj\u0302oj. G\u0302is nun, sen kontrau\u0306reago tiu c\u0302i kvina povo regas la ekonomian povon kaj la ideologian hegemonion per bombardado de senutilaj informoj, kio nur povas brutigi la popolon kaj manipuli ties menson por apartaj interesoj de la potenculoj."}, {"text_idx": "#000810", "text": "Tiu c\u0302i kvina povo estis aparte efika sed trompa, mensoga en Brazilo okaze de la politikaj kampanjoj por elekto de nova prezidento. La g\u0302istiama reganto Fernando Cardoso [kardozo], kiu dum ok jaroj lau\u0306 Le Monde entute \u201elaminatis\u201d Brazilon, sukcesis helpe de la s\u0302tato akapari la amaskomunikilojn por pave kaj parade sin prezenti kiel iun savanton de la patrio, kiu sukcesis regi la inflacion kaj sociale bonigi edukadon kaj sanon de sia popolo. Lau\u0306 la kvina povo, la ekonomio estas en perfekta ordo, c\u0302io prospere kreskis, finfine oni prezentas paradizon ene de demokratio. La brazilaj amasinformiloj plene maskis la realon, kun inflacio revenanta (22 % en 2002), duoblig\u0302o de senlaboreco en kvar jaroj, perdo de ac\u0302etpovo en depresio, kun malpligrandig\u0302o de la minimuma salajro de 140 usonaj dolaroj al nun 60 monate. Sub nivelo de plena malric\u0302eco vivas 54 % el la 175 milionoj da brazilanoj. F. H. Cardoso estis tiom malbona administranto, ke 53 % el la bug\u0302eto de la jaro 2002 estas por pagi s\u0302uldojn ... kaj 1995 g\u0302is 1999 ... sed tion ne diras la kvina povo. Por informig\u0302i ni devas trafi kas\u0302itajn fontojn au\u0306 legi la analizojn de eksterlandaj gazetoj kiel Le Monde Diplomatique de oktobro 2002 ekzemple, sub la plumo de Emir Sader, ne submetita al c\u0302i tiu kvina povo."}, {"text_idx": "#000811", "text": "Por popolamasoj la kvina povo estas aparte tau\u0306ga ene de religiaj sektoj, kiuj ree invadas nian kompatindan mondon kun siaj kutimaj c\u0302arlatanaj\u0302oj, mistikaj interpretadoj au\u0306 pliaj fantaziaj\u0302oj. Kiom foraj ig\u0302is la laikeco de informado, la scienca rigardo kaj analizado de nia mondo. Nuntempe c\u0302iuj religioj oficiale akiras televidajn kanalojn, unue danke al la dismo de siaj s\u0302afoj kaj due danke al politikaj manipuladoj (almenau\u0306 en Brazilo). Tipa ekzemplo estas la \u201euniversala eklezio de l' regno de dio\u201d, kiu ekde 1975 konkeris Brazilon kaj invadas multajn pliajn landojn en la tuta mondo."}, {"text_idx": "#000812", "text": "Sendube, katastrofe amuza komence de la jaro 2003 estis la subita anonco, en c\u0302iuj amasinformiloj, de homa klonado fare de iu sekto nomita \u201eraelana\u201d. La nova mesio, apostolo, au\u0306 oni ne scias kio, Claude Vorilhon [klod vorijo\u0301n], memnomita Rael, de tempo al tempo vizitas Mahometon, kaj kunvenas kun Jesuo, Budho kaj aliaj en alia mondo ... Felic\u0302e oni diras ke dume la raelanoj ne nombras pli ol 50 000 frenezulojn (homojn, se vi volas!). Tamen pro la kvina povo, pro la interesegaj temoj prezentitaj, t.e. klonado kaj vizitado al Jesuo (antau\u0306 ol li revenos surteren!) per nifo (neidentigita fluganta objekto), ne estas dubo, ke por debilaj mensoj la afero estas alloga kaj rapide la raela sekto kreskos."}, {"text_idx": "#000813", "text": "Rael havas medicinan helpantinon, belulinon Brigitte Boisselier [brij\u0302i\u0301t bu\u0306aselje\u0301], kiu zorgas pri la klonado en \u201eserioza\u201d entrepreno Clonaid [klonajd]. Ili anoncas grandajn projektojn por plibonigo de la homaro kaj surtera vivo ... sed g\u0302is nun ili science ne pruvis la unuan klonadon, kio cetere ne tre gravas \u2013 c\u0302u dio mem, antau\u0306 multaj jarmiloj, ne klonis Evan el ripo de Adamo kaj neniam venigis sciencan pruvon pri la faro? ... Restas la supozita fakto kaj la dia kvina povo kiu estis la unua povo. Ni cetere povas facile antau\u0306vidi klonadon de batalionoj da Bush [bus\u0302] kaj da Sadam Husajn por faciligi kaj la militon kaj la lukton de niaj karaj pacamantoj, kiuj neniel sukcesos atingi la kvinan povon."}, {"text_idx": "#000814", "text": "La aristarka raporto de Albisturo Kvinke"}, {"text_idx": "#000815", "text": "Gaius Publius grimacis al la subiranta suno. \u201eTolerebla estas nur la vino en c\u0302i tiu damnita lando.\u201d"}, {"text_idx": "#000816", "text": "Ni sidis kune sur la teraso de mia vilao, rigardante la murojn de la antikva urbo."}, {"text_idx": "#000817", "text": "\u201eMi volonte inters\u0302ang\u0302us mian postenon kontrau\u0306 unu pokalo de falerno el la Galena taverno en Romo.\u201d"}, {"text_idx": "#000818", "text": "Mia amiko ridetis. \u201eKial ci akceptis la subprokuratorecon, do?\u201d"}, {"text_idx": "#000819", "text": "Mi s\u0302ultrotiris. \u201eKiu povus rifuzi ordonon de nia imperiestra mos\u0302to? Pli prudente tranc\u0302i miajn vejnojn kaj morti en la banujo. Tiom au\u0306daca viro mi ne estas ... Plie, vi jam scias, ke mia edzino estas jud-devena, kvankam romana civitanino. S\u0302i volis revidi sian naskig\u0302landon antau\u0306 nia translokig\u0302o al la suda Italio. Post mia eksig\u0302o, ni intencas pasigi c\u0302e nia filo en la kamparo apud Herkulaneo, tiom kiom restas de nia vivo. Mi ne plu estas juna kaj lastatempe mia sano malplibonig\u0302is.\u201d"}, {"text_idx": "#000820", "text": "\u201eDo, almenau\u0306 cia estimata edzino estas kontenta c\u0302i tie?\u201d"}, {"text_idx": "#000821", "text": "\u201eNe tute. S\u0302i domag\u0302as la amikinan rondon en Romo, kaj plie s\u0302iaj familianoj ne plu akceptas s\u0302in.\u201d"}, {"text_idx": "#000822", "text": "\u201eJupitero! Kial ne? Ili devus fieri pri la fakto, ke s\u0302i estas edzino de romano.\u201d"}, {"text_idx": "#000823", "text": "Ni fintrinkis, kaj mi vokis sklavon por alporti pli da vino. \u201eUnue, la judoj ne permesas, ke la gefiloj geedzig\u0302u kun nejudoj. Plie, mia edzino estas adepto de la Nazaretana sekto, kiun la ortodoksuloj rigardas kiel abomenan herezon.\u201d"}, {"text_idx": "#000824", "text": "\u201eC\u0302u tio ne kau\u0306zis g\u0302enaj\u0302on kiam vi estis en Romo?\u201d demandis Gaius."}, {"text_idx": "#000825", "text": "Mi ridis. \u201eKial g\u0302enaj\u0302on? Neniu en Romo sin priokupas pri la kultoj praktikataj de la matronoj. Jen furoras inter ili la misteroj, jen iu religia novaj\u0302o el Azio au\u0306 Persujo. Tio estas nura afero de virinoj.\u201d"}, {"text_idx": "#000826", "text": "Gaius skuis la kapon. \u201eOni au\u0306das konfliktajn onidirojn pri la Nazaretana sekto. Lau\u0306 kelkaj, g\u0302i provokas ribelon kontrau\u0306 Romo; lau\u0306 aliaj, la Nazaretanoj estas pacemuloj kun altaj moralaj principoj kaj neriproc\u0302ebla vivo. Sendube, tia estas cia estimata edzino.\u201d"}, {"text_idx": "#000827", "text": "\u201eSe Sara kaj s\u0302iaj kunsektanoj estas tipaj Nazaretanoj, mi povas certigi cin, ke la dua opinio estas la plej g\u0302usta.\u201d"}, {"text_idx": "#000828", "text": "\u201eOlda amiko, mi c\u0302iam respektis cian kriterion. Pardonu min, se mi ofendis. \u201d"}, {"text_idx": "#000830", "text": "\u201eSe mi ne eraras, temas pri tiu tiel nomata Kresto, c\u0302u ne?\u201d"}, {"text_idx": "#000832", "text": "La alveno de la domsklavo portanta novan urceus da vino momente interrompis nian konversacion. Gustuminte kaj aprobinte la kvaliton, mi dau\u0306rigis: \u201eLastatempe mi faris rondvojag\u0302on tra la subprovinco por kontroli la situacion pri impostoj kaj akcizoj. Akompanis min mia plej fidinda sekretario, greka sklavo nomata Aristarkos.\u201d"}, {"text_idx": "#000834", "text": "\u201eNe, ne, li estas pli ol komuna sklavo. Aristarkos estas sag\u0302a kaj inteligenta viro. Krom la greka kaj latina lingvoj, li bone parolas la aramean kaj scipovas legi la hebrean. Venontjare mi intencas liberigi lin. Li petis permeson ac\u0302eti sian liberon, sed mi donacos g\u0302in al li pro liaj multaj jaroj de fidela servo. Samtempe mia edzino donos liberon al sia persona sklavino por ke ili povu kune geedzig\u0302i. Sara estas sentimentala virino.\u201d"}, {"text_idx": "#000835", "text": "\u201ePrefere bonkora ... \u201d Mi dau\u0306rigis. \u201eRevenante, tamen, al mia temo, mi decidis lasi mian sekretarion en Galileo por provi serc\u0302i pli da informoj pri tiu Nazareo. Finfine, oni devas esti plene informita pri c\u0302io kaj c\u0302iuj en sia teritorio. Li jam faris kelkajn enketojn c\u0302i-rilate, en Samario kaj Judeo. Nun mi atendas lian revenon kaj raporton. Kompreneble, ho Gaius, c\u0302i tio estas konfidenca. Mi povas mencii g\u0302in nur c\u0302ar ci estas mia plej malnova amiko. Aj, tiuj g\u0302ojaj tagoj de nia juneco! La cirko, la palestro, la banejoj ...! Nia konversacio restu inter ni.\u201d"}, {"text_idx": "#000836", "text": "\u201eVi bone konas min, ho Rubrius ... \u201d"}, {"text_idx": "#000837", "text": "Du semajnojn post nia konversacio sur la teraso, mi trovig\u0302is en la buduaro de Sara, kun kiu mi priparolis mastrumajn aferojn. Subite enkuris, tre ekscitita, s\u0302ia persona sklavino, Cerusina. S\u0302i informis nin, ke j\u0302us revenis Aristarkos. Mi ordonis, ke li envenu."}, {"text_idx": "#000838", "text": "La raporto de Aristarkos estis detala, sed iom nekontentiga. Malgrau\u0306 intensa pridemandado de la lokanoj, fidinda informo pri tiu Nazareo estis netrovebla.Ec\u0302 inter la plej maljunaj lokanoj kun plej longaj memoroj, neniu povis konfirmi, ke iam ekzistis la persono priskribita kaj adorata de la kunsektanoj de mia edzino."}, {"text_idx": "#000839", "text": "Lau\u0306 la kredo de la Nazaretanoj, la fondinto de la sekto mirakle naskig\u0302is en Bet-Leh\u0302em, urbeto en Judeo. Lia supozata patrino, Maria, kaj s\u0302ia edzo, Jakobo, log\u0302is en Nazareto, mizera vilag\u0302o en Galileo, kie Jakobo estis c\u0302arpentisto. Pri la infaneco de Nazareo estas kelkaj naivaj legendoj. Kiam li atingis la viran ag\u0302on, li komencis prediki, kuraci malsanulojn, kaj fari miraklojn. Li elektis grupeton da disc\u0302iploj, kun kiuj li vagis tra la lando, sekvata de la vulgara popolo. La au\u0306toritatoj akuzis lin pri ribelo kontrau\u0306 Romo, kaj li estis krucumita apud Jerusalemo."}, {"text_idx": "#000840", "text": "Mi iom malpaciencig\u0302is. \u201eTiom mi jam scias, Aristarkos. Kion novan ci malkovris? \u201d"}, {"text_idx": "#000841", "text": "\u201eUnue mi renkontis tre maljunan viron en Nazareto, kiu diris al mi, ke Jakobo kaj Jehos\u0302ua estas tro komunaj nomoj por esti signifaj. Li konis iun Jakobon, kiu estis masonisto \u2013 ne c\u0302arpentisto. Lia patro ankau\u0306 nomig\u0302is Jakobo kaj praktikis la saman metion. Sed al la dua Jakobo naskig\u0302is nur filinoj. En alia vilag\u0302o, Kapernaumo, oni rakontis al mi pri iu juna rabeno, nome Natano au\u0306 io simila, kiu anoncis en la sinagogo pri venonta Liberigonto, kiu elpelos la romanojn. Ankau\u0306 pri alia, iu Emanuelo, kiu predikis pri paco, amo al onies proksimulo kaj pardono al malamikoj. Sed lau\u0306s\u0302ajne ne estis la sama viro en c\u0302iuj okazoj. Plie, iu maljunulino en Samario rememoris onidirojn pri galileano, kiu profetis kaj instruis.\u201d"}, {"text_idx": "#000842", "text": "\u201eMu au\u0306dis multajn tiajn rakontojn, sed mi havas la impreson, ke temas pri diversaj homoj, kies diraj\u0302oj kaj agoj estis erare atribuitaj al ununura persono, nome Nazareo. Plie la tutaj\u0302o estis miksita kaj konfuzita kun popolaj legendoj, kaj kun rakontoj pri alia juda sekto, tiu de la Esenoj, kiu praktikis asketan vivmanieron apud la Morta Maro, kaj ilia gvidanto, tiel nomata Instruisto pri Justeco \u2013 ankau\u0306 kun iu predikanto nomata Johano. Lau\u0306s\u0302ajne, la doktrinoj de la Nazaretanoj derivig\u0302as de la instruo de iu fama rabeno, nome Hillel, kaj de almenau\u0306 du pli aktualaj fontoj. Unu estas kolekto da maksimoj; la alia, aro da moralaj rakontetoj, kiujn la sektanoj nomas paraboloj.\u201d"}, {"text_idx": "#000843", "text": "\u201ePri la krucumo de Nazareo, la rakontoj estas ec\u0302 pli konfuzaj. Kelkaj diras, ke li mortis; aliaj, ke nur s\u0302ajnis, ke li estis mortinta pro sveno au\u0306 komato, au\u0306 ke liaj disc\u0302iploj forprenis kaj kas\u0302is lin, vivantan, vunditan au\u0306 mortintan. La sektanoj, tamen, kredas, ke li mortis kaj relevig\u0302is el la tombo. En la oficialaj protokoloj en Jerusalemo, mi ne sukcesis trovi iun ajn mencion pri krucumo de ia ajn Nazareo, Jehos\u0302ua au\u0306 Jes\u0302ua.\u201d"}, {"text_idx": "#000844", "text": "\u201eFinfine, nenio estas konstatebla pri la kazo au\u0306 la viro. Eble Nazareo fakte ekzistis, eble ne. Povas esti, ke temas pri diversaj malsamaj homoj, au\u0306 pri nuraj legendoj.\u201d"}, {"text_idx": "#000845", "text": "Mi lau\u0306dis Aristarkon pri lia raporto. Samtempe, mi aldonis, ke mi timas, ke la informoj malg\u0302ojigos kaj eble seniluziigos mastrinon Sara."}, {"text_idx": "#000846", "text": "Aristarkos restis silenta dum iom da tempo. Poste, li diris: \u201eHo mastro, neniam estis mia deziro malg\u0302ojigi la mos\u0302tan mastrinon. Mia humila opinio \u2013 se g\u0302i iom ajn valoras \u2013 estas tio: Bona instruo kaj nobla ekzemplo restas bonaj, c\u0302u ili devenas de unu homo au\u0306 de pluraj - au\u0306 ec\u0302 de mitoj.\u201d"}, {"text_idx": "#000847", "text": "Refoje ni sidis en mia g\u0302ardeno, mia amiko Gaius Publius kaj mi. Mi rakontis pri la eltrovaj\u0302oj de Aristarkos."}, {"text_idx": "#000848", "text": "Gaius suspiris. \u201eHo, mia oldulo, se ci petus mian konsilon, mi dirus, ne seniluziigu cian edzinon. Ni c\u0302iuj bezonas niajn iluziojn. Plie, kiu scias kio estas la vero? C\u0302u gravas, kiu estas la au\u0306toro de la homaj konceptoj kaj kreaj\u0302oj? Cia Aristarko pravas. Pensu pri Homero: Oni ne povas esti certa, c\u0302u li au\u0306 alia poeto verkis la Iliadon kaj la Odiseadon. Eble Homero ne ekzistis. Eble diversaj au\u0306toroj verkis la poemojn. Sed, se ne estis Homero, estis homo au\u0306 pluraj homoj, kiu au\u0306 kiuj havis tiom grandan genion kaj valoron kiel nia supozata Homero. Do li au\u0306 ili estis efektive nia Homero. La resto ne gravas.\u201d"}, {"text_idx": "#000850", "text": "Al Sara mi nenion diris pri la raporto de Aristarkos."}, {"text_idx": "#000851", "text": "En Dublino, la c\u0302efurbo de la Irlanda Respubliko, ekzistas la plej alta monumento en la mondo \u2013 almenau\u0306 tiel oni pretendas. Kolosa svelta pikilo, el brila korod-imuna s\u0302talo kaj nomita \u201eThe Spike\u201d [spajk] (la pikilo), altas 120 metrojn: kiam per la plej alta gruo en Irlando estis alfiksita la lasta sekcio, aplau\u0306dis spektanta homamaso."}, {"text_idx": "#000852", "text": "La \u201eSpike\u201d estas desegnita de arkitekto Ian Ritchie [ric\u0302e], kiu esprimis sin tre kontenta pri sia laboro. Nun humuraj dublinanoj konkuras inter si por inventi la plej amuzan (foje plej maldecan) kromnomon por sia nova monumento."}, {"text_idx": "#000853", "text": "Seksa sklaveco: c\u0302u defio al la 21a jarcento?"}, {"text_idx": "#000854", "text": "C\u0302iujare, lau\u0306 la Internacia Organizaj\u0302o pri Migrado (IOM) en G\u0302enevo, inter 500 000 kaj 700 000 virinoj kaj infanoj farig\u0302as sekssklavoj. Temas grandparte pri junulinoj, trompitaj de mensogoj pri laboro kaj promesoj pri pli bona vivo, kiuj falas en la manojn de homkomercistoj. Foje, lau\u0306 viktimoj, kiuj sukcesis fug\u0302i, trompis ilin ec\u0302 familianoj kaj proksimuloj."}, {"text_idx": "#000855", "text": "Influas la kreskon de seksa sklaveco en Eu\u0306ropo ekzemple la kolapso de komunismo en Orient-Eu\u0306ropo, militkonfliktoj en Balkanio, senlaboreco, tutmondig\u0302o de la ekonomio, homa movig\u0302emo, plimultig\u0302o de \u201eservoj de privata karaktero\u201d en evoluintaj industrilandoj kaj ankau\u0306 Interreto."}, {"text_idx": "#000856", "text": "Kial oni viktimig\u0302as? En vilag\u0302eto en Moldavio mankas akvo kaj elektro kaj homoj malric\u0302ege vivas. Vilag\u0302anino estis Katja, junulino, kiu enmas\u0302ig\u0302is en la homkomercista reto. Venigite al Sankt-Peterburgo, Rusio, s\u0302i komprenis, ke s\u0302ia laboro estos tiu de prostituitino. \u201eJen kion mi volas diri al junulinoj\u201d, diras 19-jarag\u0302a Katja. \u201eNe iru eksterlanden \u2013 neniu tie helpos vin. Pli bone estus, se vi vivus simple, laborus ie ajn kaj g\u0302uus tion, kion vi posedas. Mia sola deziro estas trovi laboron kaj fondi familion en etoso de amo.\u201d"}, {"text_idx": "#000857", "text": "Ana el Moldavio opiniis, ke s\u0302i laboros kiel kelnerino en Bruselo. Evidentig\u0302is, tamen, ke s\u0302i praktikos alian profesion. \u201eMi ne volis okupig\u0302i pri tio. Tial mi fartis malbone. En Moldavio, kie ni vivas malric\u0302e, tamen ne endas fari tian laboron\u201d, Ana diras. Kaj Natas\u0302a el Ukrainio estas 28-jara kaj jam vidvino. Oni promesis, ke s\u0302i laboros en kafejo, sed fakte temis pri prostituado."}, {"text_idx": "#000858", "text": "Tia estas la sorto c\u0302iujare de pli ol 200 000 junulinoj, iuj ec\u0302 14-jaraj, el la eksaj respublikoj de Sovetio kaj el sud-orienta Eu\u0306ropo. Ili provas forkuri el mizero kaj malsato kaj facilanime ekkredas la mensogojn de friponoj. Poste ili frontas al krudaj realaj\u0302oj. La junulinoj estas varbataj per gazet- au\u0306 Interret-anoncetoj au\u0306 per bus\u0302aj informoj fare de homkomercistoj."}, {"text_idx": "#000859", "text": "Kelkaj virinoj estas venditaj jam en Balkanio, antau\u0306 ol atingi Okcident-Eu\u0306ropon. Tion, kio okazas en klubejo Mozart [mocart] en suda Serbio, oni ne povas nomi muziko. Policistoj trovis tie junulinojn el Rumanio kaj Ukrainio, kiuj prostituante sin devas tagnokte priservi klientojn. Tage ili ricevis nur du eu\u0306rojn kaj skatolon da cigaredoj."}, {"text_idx": "#000860", "text": "Plejparte prostituitinoj en Balkanio estas vendataj kiel \u201evaro\u201d al prostituistoj kaj bordelistoj. La ac\u0302etprezo kus\u0302as ekzemple en Rumanio inter 50 kaj 200 eu\u0306roj. En Kosovo oni pagas de 700 g\u0302is 2500 eu\u0306roj por virino. La gajnoj de homkomercistoj kaj bordelistoj ege altas. Pli kaj pli ofte trafas adoleskantoj kaj ec\u0302 infanoj en la manojn de prostituistoj. Tial proksimume 80 % de la junulinoj eligitaj el Albanio ne atingas sian 18an jaron."}, {"text_idx": "#000861", "text": "Nur tre malmulte da viktimoj ricevas helpon kaj subtenon. Se polico eksterlande kaptas ilin, ili riskas esti arestitaj kaj forpelitaj. Polico kaj aliaj au\u0306toritatoj traktas la problemon senhelpe kaj indiferente: foje ankau\u0306 ili estas implikataj en la komerco."}, {"text_idx": "#000862", "text": "Lau\u0306 neregistaraj organizaj\u0302oj tra Balkanio oni kontrabande liveras c\u0302iujare la plej grandan parton de 120 000 virinoj kaj infanoj el Orient- kaj Sudorient-Eu\u0306ropo al EU-s\u0302tatoj, kie ili estas vendataj cele al seksa ekspluatado kaj prostituado."}, {"text_idx": "#000863", "text": "En la lastaj jaroj ankau\u0306 komerco pri pli junaj infanoj kreskis. La infanoj estas devigataj almozi kaj labori en okcidentaj landoj. Ofte najbaroj au\u0306 homkomercistoj el la propra log\u0302loko konvinkas per mono kaj falsaj laborproponoj gepatrojn en landoj kiel Moldavio, Ukrainio kaj aliaj respublikoj de la eksa Sovet-Unio, ke eksterlande iliaj idoj g\u0302uos pli bonan vivon. Ankau\u0306 gepatroj viktimig\u0302as same kiel la infanoj."}, {"text_idx": "#000864", "text": "Tiel homkomercistoj en Orient-Eu\u0306ropo kaj en Balkanio ricevas rezulte de siaj krimoj miliardojn da eu\u0306roj, samtempe ekspluatante leg\u0302donan sistemon, kiu apenau\u0306 punas fiagojn tiajn."}, {"text_idx": "#000865", "text": "La Internacia Organizaj\u0302o pri Migrado helpas al viktimoj eskapi la krimulojn kaj retrovi sencon en sia vivo. Katja el Moldavio nun laboras tage, rekonstruante junularan domon en sia vilag\u0302o; s\u0302i ankau\u0306 frekventas kurson por terkulturistoj. Katja kredas, ke s\u0302i povos trovi laboron por si kaj siaj infanoj \u2013 kaj neniam plu revenos al la teruro, kiun s\u0302i travivis kiel prostituitino. Per sia agado en Bulgario dum la lastaj du jaroj la IOM helpis al 40 virinoj reveni al siaj devenlandoj."}, {"text_idx": "#000866", "text": "Internaciaj bankoj stabiligas siajn poziciojn"}, {"text_idx": "#000867", "text": "Internacie agantaj bankoj plu vastigas siajn poziciojn en landoj de meza kaj orienta Eu\u0306ropo. La privatiga procezo en tiuj landoj grandparte finig\u0302is. Nuntempe la banka sektoro tie spertas la duan fazon de solidig\u0302o: dum iuj internaciaj bankoj plu ekspansias, aliaj komencis retirig\u0302i el la regiono."}, {"text_idx": "#000868", "text": "En la jaro 2000 fremdlandaj bankoj konsistigis 53 % de la aktivoj de c\u0302iuj bankoj en la regiono. Fine de 2001 tiu indico atingis 57 % (1999 \u2013 43 %, 1998 \u2013 32 %). Dum la aktivoj de la lokaj bankoj kreskis de 290 miliardoj al 349 miliardoj da eu\u0306roj (pli ol 20 %), la aktivoj de la internaciaj bankoj plialtig\u0302is de 155 miliardoj al 207 miliardoj da eu\u0306roj (pli ol 34 %). La banka merkato en meza kaj orienta Eu\u0306ropo estas jam grandparte disdividita. Tial estas malfacile trovi lokon por novaj merkat-partoprenantoj en la tiea sektoro."}, {"text_idx": "#000869", "text": "En Kroatio internaciaj bankoj konsistigas 82 % de la bankaktivoj en la lando \u2013 plej alta indico en la regiono. En la C\u0302eh\u0302a Respubliko la \u201efremdlanda parto\u201d estas 78 % de la totalo, en Slovakio 75 % kaj en Pollando 51 %."}, {"text_idx": "#000870", "text": "La fakuloj atendas nun la duan fazon de banka solidig\u0302o. En la sekvaj du au\u0306 tri jaroj pluraj bankaj konkurenculoj forlasos la merkaton. Al bankoj sen klara strategio en meza kaj orienta Eu\u0306ropo estos c\u0302iam pli malfacile defendi siajn poziciojn. Post kiam la landoj el tiu regiono eniros Eu\u0306ropan Union, la nova situacio intensigos la konkurencon."}, {"text_idx": "#000871", "text": "La dua ondo de solidig\u0302o jam komencig\u0302is en iuj landoj de la regiono. Ekzemple en la printempo de 2002 Bayerische Landesbank retirig\u0302is el Kroatio kaj Berliner Bankgesellschaft eniris procezon de vendo de sia parto en banko de C\u0302eh\u0302io. En Hungario, kie la unua fazo de solidig\u0302o startis tre frue, tri grandaj internaciaj bankoj (ING, ABN Amro, Socie\u0301te\u0301 Ge\u0301ne\u0301rale) pasintjare forlasis la merkaton."}, {"text_idx": "#000872", "text": "Kun la merkat-eniro de novaj bankoj fine de la 90aj jaroj, la pozicioj de internaciaj bankoj unuj rilate al la aliaj konsiderinde s\u0302ang\u0302ig\u0302is. El la pioniraj bankoj, kiuj venis tiun merkaton, nur la au\u0306stra Bank Austria Creditanstalt (BA-CA) estas c\u0302iam ankorau\u0306 inter la unuaj kvin. Kvankam la plu agantaj pioniraj bankoj en meza kaj orienta Eu\u0306ropo jam spertis la malpliig\u0302on de siaj merkatpartoj, tamen ili sukcesis reteni gravan avantag\u0302on, la vastan reton de filioj, dum la novenvenintoj ricevis nur unuopan c\u0302eeston. Do, ekzemple, BA-CA jam agas per siaj filioj en c\u0302iuj c\u0302efaj merkatoj de la regiono ekde la fruaj 90aj jaroj."}, {"text_idx": "#000873", "text": "Inter la bankoj kun vasta reto de filioj en meza kaj orienta Eu\u0306ropo la unuan lokon okupas la au\u0306stra BA-CA. Kun aktivoj de 21,6 miliardoj da eu\u0306roj en la regiono g\u0302i aktivas en 15 landoj de la regiono. La dua granda banko estas UniCredito el Italio kun aktivoj de 18,1 miliardoj da eu\u0306roj kaj agado en 8 landoj. En la unua deko de internaciaj bankoj la sekvajn lokojn okupas franca Socie\u0301te\u0301 Ge\u0301ne\u0301rale (14,7 miliardoj en 9 landoj), nederlanda ING (12,4 miliardoj en 8 landoj), au\u0306stra Raiffeisen (11,1 miliardoj en 13 landoj), franca Cre\u0301dit Lyonnais (2,1 miliardoj en 7 landoj) kaj au\u0306stra Volksbank (1,3 miliardoj en 8 landoj."}, {"text_idx": "#000874", "text": "En la regiono estas grandaj ebloj pri kresko, parte kiel rezulto de la malalta nivelo de financa perado: en la jaro 2001 la proporcio de la totalaj aktivoj de c\u0302iuj bankoj en proporcio kun la malneta enlanda produkto en meza kaj orienta Eu\u0306ropo estis proksimume 76 % kaj do kreskis konsiderinde (en 2000 g\u0302i estis 68 %). Por komparo: tiu proporcio en la eu\u0306ro-zono estas 200 %."}, {"text_idx": "#000875", "text": "La specialistoj en la branc\u0302o prognozas pliig\u0302on de la totalaj aktivoj de la bankoj en tiu regiono je 37 %, de nuntempe 363 miliardoj al 500 miliardoj da eu\u0306roj en la jaro 2005. Grandan plialtig\u0302on oni atendas en la kreditdona sektoro."}, {"text_idx": "#000876", "text": "La ekskomunismaj landoj en sud-orienta Eu\u0306ropo lastatempe stabile evoluas kaj montras la plej altan ekonomian dinamikon en Eu\u0306ropo. Malgrau\u0306 la malforta internacia konjunkturo c\u0302i-momente tiuj landoj atingas por 2002 kaj 2003 ekonomian kreskon de averag\u0302e 4 %. Tiel ili ekde nun komencas rikolti la unuajn fruktojn de la malfacilaj reformoj strukturaj survoje al merkata ekonomio, kiaj estis akcelo de la privatigoj kaj radikalaj makroekonomiaj pas\u0302oj stabiligaj."}, {"text_idx": "#000877", "text": "Tiuj s\u0302tatoj post jaroj de malrapida evoluo fine ekiris la vojon de dinamika kresko. Pro politikaj konfliktoj en la 90aj jaroj estis c\u0302esigita por longa tempo la normala ekonomia antau\u0306eniro de Albanio, Bosnio-Hercegovino, Makedonio, Serbio-Montenegro kaj Kroatio. Por la jaro 2002 ekspertoj atendas plialtig\u0302on de la ekonomia rezulto per 3,5 %, kaj en la jaro 2003 g\u0302i atingos 4 %. Ankau\u0306 Bulgario kaj Rumanio, kiuj g\u0302uas la statuson de landoj kandidatoj de la Eu\u0306ropa Unio (EU), havos por 2003 ekonomian kreskon de pli ol 4 %."}, {"text_idx": "#000878", "text": "Sekve de tio la \u201eproblemlandoj\u201d en Balkanio montros en mezlonga periodo pli altan ekonomian kreskon ol la 15 s\u0302tatoj membroj de EU kaj ec\u0302 pli altan ol la pli progresintaj reformlandoj de meza kaj orienta Eu\u0306ropo (kiel C\u0302eh\u0302a Respubliko, Pollando kaj Slovenio)."}, {"text_idx": "#000879", "text": "\u201eSudorienta Eu\u0306ropo avancas kaj komencas likvidi la malfruig\u0302on dum la 90aj jaroj\u201d, diris Marianne Kager, c\u0302efekonomikistino de la au\u0306stra banko Bank Austria Creditanstalt (BA-CA). \u201eNur konsekvenca dau\u0306rigo de la ekonomiaj reformoj povas preventi recidivojn en la regiono.\u201d"}, {"text_idx": "#000880", "text": "La okcidentaj landoj, kiuj frue rimarkis la evolu-eblecon de Sudorient-Eu\u0306ropo kaj intense klopodis profundigi la ekonomiajn rilatojn, nun profitas la altan dinamikon ekonomian de la regiono."}, {"text_idx": "#000881", "text": "Ekde la sendependig\u0302o de Irlando, la pos\u0302ta servo P agus T \u2013 \u201ePos\u0302to kaj Telegrafo\u201d \u2013 estis s\u0302tata instanco, kies celo estis servi la publikon kaj ne fari profiton. En c\u0302iu kvartalo de grandaj urboj, en urbetoj kaj vilag\u0302oj trovig\u0302is pos\u0302toficejo. C\u0302iutage, krom dimanc\u0302e, leteristo portis pos\u0302taj\u0302on al c\u0302iu domo; krome, en la kamparo, tiu ofte faris aliajn servojn por maljunuloj, malsanuloj, ktp."}, {"text_idx": "#000882", "text": "Malgrau\u0306 tio, ke la organizaj\u0302o estis malmoderna, g\u0302enerale c\u0302io kontentige funkciis. Ofte oni liveris pos\u0302taj\u0302ojn dufoje tage, au\u0306 ec\u0302 trifoje, se venis pezaj pakaj\u0302oj. En la lastaj jardekoj, tamen, la registaro decidis duonprivatigi la servon, kreante du apartajn profitdonajn entreprenojn, nome Telecom Eireann [telekom ejran] (nun Eircom) por administri telekomunikadon, kaj An Post por la pos\u0302ta servo."}, {"text_idx": "#000883", "text": "Rezulte, pos\u0302tejoj ne sufic\u0302e profitdonaj estas fermitaj, kaj leterojn kaj pakaj\u0302ojn la pos\u0302to ne plu liveras sabate au\u0306 fest- kaj ferio-tage. Krome, An Post ne plu liveras pos\u0302taj\u0302ojn al kamparaj domoj. Entute, malgrau\u0306 modernigo, enkonduko de komputiloj kaj transformo de pos\u0302toficejoj en magazenojn traktantajn fotojn, loterion, asekuron kaj aliajn varojn, la servo multe malbonig\u0302is."}, {"text_idx": "#000884", "text": "Klientoj nun staru en longaj vicoj nur por ac\u0302eti pos\u0302tmarkojn pro granda nombro de homoj dezirantaj aliajn aferojn. Aperis novaj pos\u0302tmark-au\u0306tomatoj, sed tiuj plej ofte ne funkcias. La dekstrema irlanda registaro intencas imiti la politikon de la eksa brita c\u0302efministrino Margaret Thatcher [ma\u0301gret fac\u0302e] kaj privatigi krome la transportsistemon. Lau\u0306 raportoj el Britio, la tiea privatigo kreas kolosajn fus\u0302aj\u0302ojn kaj h\u0302aoson. Kiom sukcesa estas la libermerkata ekonomio!"}, {"text_idx": "#000885", "text": "Kiam vi legas tiujn c\u0302i liniojn, eble oni jam militas en Irako, eble Usono jam venkis, eble oni jam kalkulas viktimojn. Eble \u2013 c\u0302ar mi skribas tiujn c\u0302i liniojn kelkajn tagojn post deklaro de prezidanto Georg W. Bush [g\u0302og\u0302 dablju bus\u0302], ke dau\u0306ros nur ankorau\u0306 kelkajn semajnojn, g\u0302is li ordonos atakon; tiel li ripetus, por perfektigi tiaman mision, la militon de lia patro en 1991. Estas interese foliumi en tiujara volumo de nia revuo, por vidi kion ni skribis pri la \u201egolf-milito\u201d, kiel oni nomis g\u0302in. C\u0302iuj tekstoj kontrau\u0306is kaj kritikis, fojfoje draste kaj dras\u0302e, tiun militon, per samaj argumentoj, kiujn nun oni regurdis dum la pasintaj monatoj. Tamen nun la kritiko estas ec\u0302 pli forta, c\u0302ar kontraste al 1991, kiam patro Bush reagis al invado de Kuvajto fare de Irako, en 2003 la iraka despoto atakis neniun. La tiama alianco sub gvido de Usono ne nur elpelis la invadintojn el Kuvajto \u2013 kio estis prava \u2013 sed ankau\u0306 bombardis Irakon en la nomo de \u201enova mondordo\u201d, kiun volis establi patro Bush. (Pri tia \u201enova mondordo\u201d, cetere, post la milito oni tute ne plu parolis.) Mortis tiam minimume 50 000 irakaj soldatoj kaj 200 000 civiluloj, pliaj centmiloj \u2013 precipe infanoj \u2013 dum la posta jardeko sekve de embargoj kontrau\u0306 Irako (kompare al malpli ol 200 mortigitaj alianc-soldatoj). Usono ricevis por la milito de aliancanoj 54,5 miliardojn da usonaj dolaroj, por Usono mem g\u0302i kostis 37 miliardojn, tiel ke patro Bush gajnis 17,5 miliardojn. Reto Rossetti skribis en 1991: \u201eSed la plej bela konsekvenco de tiu tuta strategio estas tio, ke de nun c\u0302iu nacio estas libera vendi kiom ajn da milita ekipo al diktatoroj eventuale agresemaj. Poste, kiam c\u0302i tiranoj kreskos al minaca rolo, la samaj nacioj povos disbombi ilin kaj detrui c\u0302ion, kion ili mem provizis antau\u0306e, kaj la tuta ciklo povas renovig\u0302i ...\u201d. Georgo Kamac\u0302o akuzis: \u201eLa diktatoro eble restos, sed la popolon oni ne kompatis, oni simple g\u0302in masakris.\u201d"}, {"text_idx": "#000886", "text": "Efektive, c\u0302u ni ne nun travivas g\u0302uste tiun c\u0302i ripeton, kiun prognozis Rossetti? C\u0302u eble ni simple represu tiamajn artikolojn, se ja c\u0302io ripetig\u0302as, iel tiel? Nu, eble ripeto en alia dimensio. Mi karakterizis la tiaman militon \u201esuperflua\u201d; papo Pau\u0306lo 2a hodiau\u0306 diras: \u201eMilito c\u0302iam estas malvenko de la homaro.\u201d Sed kial tio g\u0302enu la usonan prezidanton? Bush ne estas katoliko."}, {"text_idx": "#000887", "text": "Rilate Irakon la homaro staras angore antau\u0306 dilemo, c\u0302u elekti pacon au\u0306 militon. Se la dilemo estus vere tia, nek hezito nek angoro pravig\u0302us, c\u0302ar pacon c\u0302iu deziras."}, {"text_idx": "#000888", "text": "Tiu c\u0302i dilemo estas tamen nur s\u0302ajna: antau\u0306 g\u0302i la homoj malesperas, c\u0302ar c\u0302iu sentas, ke elekti inter milito unuflanke (kun tragikaj sekvoj) kaj dau\u0306ra subpremado de irakanoj aliflanke prezentas ne vojforkon sed sakstraton."}, {"text_idx": "#000889", "text": "Tamen elirejo eblas: paca, liberiga, demokratia; elirejo irebla kaj irenda. Solvo bazig\u0302as sur jenaj konsideroj:"}, {"text_idx": "#000890", "text": "1. Antau\u0306 kelka tempo Usono deklaris, ke, se Sadam ekzilig\u0302us, g\u0302i konsiderus ne plu necesa militon."}, {"text_idx": "#000891", "text": "2. Tutmonde politikistoj ne sufic\u0302e atentis tiun aserton."}, {"text_idx": "#000893", "text": "4. Por pli demokratia mondo tre gravas, ke, post Sadam, Irako estu regata ne de alia diktatoro."}, {"text_idx": "#000894", "text": "Tial aperas alvoko postulanta, ke Unuig\u0302intaj Nacioj (UN) havu decidan rolon en Irako post Sadam, garantiante dujaran demokratian regadon. Tiel oni klopodas eviti militon, liberigi irakanojn, subteni la rolon de UN, serioze trakti gravan, sindevigan aserton de Usono kaj, finfine, liberigi Usonon de la suspekto, ke g\u0302i naftocele ekmilitas."}, {"text_idx": "#000895", "text": "C\u0302u fantazio? Neniel. Kredindaj mez-orientaj s\u0302tatoj kaj fidindaj organizaj\u0302oj diskrete klopodadas rezignigi Sadam-on. Tamen nepras mobilizi tutmondan publikan opinion. Pro tio subtenindas alvoko trovebla (en Esperanto) c\u0302e . Ni esperu pri paco."}, {"text_idx": "#000896", "text": "Enkarcerigita estis la urbestrino de la sud-okcidenta angla banurbo Weston-super-Mare [u\u0306estan supa mea] \u2013 kune kun aliaj gravuloj, kiuj spertis saman sorton. La urbestrinon, Linda Hayes [hejz] mankatenis du policanoj, kiuj devigis s\u0302in pasigi tempon en policeja c\u0302elo. Tamen, malliberigite, s\u0302i rajtis uzi sian tekkomputilon \u2013 kaj oni ec\u0302 portis al s\u0302i teon kaj biskvitojn. Finfine s\u0302i estis surstratigita kontrau\u0306 pago de jam antau\u0306e fiksita monsumo. C\u0302u rimarkeblis denove la brita malsano rilate frenezajn bovinojn? Tute ne. Tiel, simple, civitanoj de Weston-super-Mare kolektis monon por kontrau\u0306kancera bonfara organizaj\u0302o. Tamen sendube estis kelkaj, kiuj deziris, ke la urbestrino kaj la aliaj gravuloj estu por c\u0302iam enkarcerigitaj ..."}, {"text_idx": "#000898", "text": "Por la tagordo de la pasintdecembra pintorenkontig\u0302o de s\u0302tatestroj kaj c\u0302efministroj de Eu\u0306ropa Unio (EU) en Kopenhago estis prezentata raporto pri la uzo de lingvoj en la plilarg\u0302ig\u0302onta unio post 2004. La raporto proponis, ke g\u0302is junio 2003 EU-s\u0302tatoj trovu akordon pri la maniero kaj bug\u0302etado de interpretado dum kunsidoj de la Eu\u0306ropa Konsilio. Do la diskutoj dau\u0306ras. Sed ne nur la Konsilio estas koncernata. Ankau\u0306 en la Eu\u0306ropa Parlamento kaj en la Eu\u0306ropa Komisiono la temo \u201elingvo\u201d farig\u0302as pli kaj pli akra batalkampo."}, {"text_idx": "#000899", "text": "Kelkaj eu\u0306ropaj politikistoj kaj s\u0302tatoj volas dau\u0306rigi la nunan sistemon, lau\u0306 kiu teorie c\u0302iu oficiala EU-lingvo estu uzebla kaj la kostoj de interpretado estu kovrataj el la EU-bug\u0302eto. Reformklopodoj koncernas ne la \u201epolitikajn\u201d kunsidojn de ministroj kaj altrangaj diplomatoj sed interpretadon de la pli fakaj kaj teknikaj kunsidoj, dum kiuj oni praktike uzas ofte nur la anglan."}, {"text_idx": "#000900", "text": "Reformklopodo tia estas la modelo nomata \u201epagu-lau\u0306-postulo\u201d, kiu antau\u0306vidas la eblon paroli kaj au\u0306di interpretadon en c\u0302iuj \u201eoficialaj\u201d lingvoj. La diferenco manifestig\u0302as en la financado, c\u0302ar tiu c\u0302i modelo diras, ke c\u0302iu s\u0302tato pagu sian propran lingvon (pagu-lau\u0306-postulo). Lau\u0306 la ambasadoro de la germana reprezentejo c\u0302e Eu\u0306ropa Unio Wilhelm Scho\u0308nfelder [vilhelm s\u0302e\u0301nfelder], \u201eGermanio fakte subtenas tiun \u201asvedan\u2019 modelon, sed pluraj s\u0302tatoj ne konsentas kun tiu modelo\u201d."}, {"text_idx": "#000901", "text": "S\u0302tatoj kiel Francio au\u0306 Germanio havas sufic\u0302e da financa forto por pagi la kostojn de interpretado dum konsiliaj kunsidoj. Sekve Michael Cwik de la Eu\u0306ropa Komisiono argumentas, ke \u201ekompreneble la financa s\u0302paro c\u0302e la \u201asveda modelo\u2019 kus\u0302as c\u0302e germanoj kaj svedoj, c\u0302ar ekzemple tiuj du s\u0302tatoj pagas multon en la komunan EU-bug\u0302eton\u201d."}, {"text_idx": "#000902", "text": "Jose\u0301 Pinto de Sousa, portugala tradukisto c\u0302e la Konsilio, mencias la plej fortajn oponantojn de la kompromismodelo: \u201eEstas fakte grekoj kaj belgoj, kiuj pledas por la g\u0302isnuna sistemo \u2013 c\u0302u pro prestig\u0302aj kialoj, c\u0302u pro lingva egaleco.\u201d Li supozas, ke la \u201esveda\u201d modelo estis balono por testi la reagojn de la aliaj. La tradukisto cerbumas pri eblaj solvoj: \u201eOni devas akcepti, ke estas kostoj pro plurlingveco en EU, tamen supozeble oni devas estonte redukti servojn kaj traduki malpli da dokumentoj.\u201d"}, {"text_idx": "#000903", "text": "Precizigas Angelos Tsirimokos, greka kolego de Pinto de Sousa: \u201eJam nun oni ne plu interpretas kaj tradukas pure \u201ateknikajn\u2019 informojn c\u0302e la Konsilio en c\u0302iujn lingvojn.\u201d Lau\u0306 li, oni simple dau\u0306rigos la g\u0302isnunan sistemon g\u0302is kolapso: nur tiam oni aliros la problemon (maniero efektive ofte uzata en la Eu\u0306ropa Unio)."}, {"text_idx": "#000904", "text": "Tsirimokos observas alian tendencon: \u201eG\u0302is antau\u0306 dek jaroj c\u0302irkau\u0306 du trionoj de la tekstoj c\u0302i tie estis originale redaktitaj en la franca. Hodiau\u0306 la granda plimulto de la tekstoj estas en la angla.\u201d Li povas ankau\u0306 precize diri, kiam tio okazis: \u201eAbrupta s\u0302ang\u0302o okazis en 1995 c\u0302irkau\u0306 la tiama plivastig\u0302o.\u201d Kun ironio Tsirimokos aldonas, ke \u201eeble oni ne volis devigi la finnojn kaj svedojn scipovi la francan\u201d. La kvalito de la angla en la originalaj tekstoj g\u0302enerale ne estas malbona, trankviligas la greko, sed levig\u0302as problemo pro tio, ke la jura sistemo de Britio estas komplete alia ol la kontinenta sistemo reganta en aliaj EU-s\u0302tatoj. \u201eC\u0302ar multaj tekstoj havas jurrilatan enhavon, la angla estas eble la malplej tau\u0306ga kiel pontolingvo el tiu vidpunkto\u201d, asertas Tsirimokos."}, {"text_idx": "#000905", "text": "La germana oficisto Cwik propagandas la projekton RELAIS kiel solvon. Tiu c\u0302i projekto antau\u0306vidas, ke oni uzu Esperanton kiel pontolingvon, kiam ne eblas rekta tradukado au\u0306 interpretado. Lau\u0306 Cwik, \u201ekodigi pensmanierojn en Esperanto estas multe pli facile ol en etnaj lingvoj. La fonetika klareco de Esperanto estas granda avantag\u0302o.\u201d Ankau\u0306 limigita fizika spaco en kunsidejoj devigas al relajsaj solvoj. Pri tio fakte ne ekzistas granda dubo, nur pri tio ke la projekto RELAIS proponas Esperanton anstatau\u0306 ekzemple la anglan au\u0306 francan."}, {"text_idx": "#000906", "text": "La relativa forteco de la franca lingvo en EU estis longe certigita. La tri c\u0302efaj EU-urboj \u2013 Bruselo, Luksemburgo kaj Strasburgo \u2013 situas c\u0302iuj rande de la franca kultur-areo. Walter Hallstein, la unua prezidanto de la Eu\u0306ropa Komisiono en la 50aj jaroj, proponis ec\u0302 la francan kiel ununuran oficialan EU-lingvon. Lia propono estis malakceptita. Tamen la Komisiono restis dum la sekvintaj jardekoj tre franclingvema institucio."}, {"text_idx": "#000907", "text": "Hodiau\u0306 oni povas konstati, ke la aferoj ne estas statikaj. Lau\u0306 Dafydd ap Fergus, j\u0302urnalisto en Bruselo, \u201edum jardekoj oni povis dum gazetaraj konferencoj de la komisiono starigi demandojn nur en la franca kaj ricevi respondojn en la franca. Sed iam oni enkondukis la anglan kiel duan uzeblan lingvon. Intertempe la angla farig\u0302is multe pli uzata ol la franca.\u201d Rande, germana j\u0302urnalistino malkas\u0302is, ke s\u0302i bonvenigis la enkondukon de dua lingvo en gazetaraj konferencoj, sed s\u0302i rimarkigis, ke duono de c\u0302iuj akredititaj j\u0302urnalistoj c\u0302e EU estas germanlingvanoj."}, {"text_idx": "#000908", "text": "Sed kiel aspektas la lingva demando en la amaso da neregistaraj organizaj\u0302oj, kiuj setlis c\u0302irkau\u0306 EU en Bruselo? Istva\u0301n Ertl, informa oficisto de Eu\u0306ropa Reto kontrau\u0306 Rasismo (ENAR), donas ekzemplon kaj raportas pri sia propra organizaj\u0302o: \u201eENAR klopodas funkcii trilingve: angle, france, germane. Tamen, la efektiva uzado de c\u0302i tiuj lingvoj estas malkreska lau\u0306 tiu ordo. Internaj dokumentoj estas preskau\u0306 c\u0302iam tradukataj anglen-francen reciproke, sed malpli ofte en la germanan. Samo validas pri kunsidoj de la ENAR-gvidorganoj. Pozitiva, sed preskau\u0306 nur ornamfunkcia, estas la ekzisto de retaj prezentopag\u0302oj de ENAR en c\u0302iuj 11 oficialaj EU-lingvoj.\u201d"}, {"text_idx": "#000909", "text": "ENAR mem marg\u0302ene atentas lingvan diskriminacion, same kiel ekzemple diskriminacion lau\u0306 ag\u0302o, sekso au\u0306 seksa prefero, sed ne agas en c\u0302i tiuj kampoj pro la neceso prioritatigi kaj pro la konsidero, ke aliaj neregistaraj organizaj\u0302oj jam aktivas specife en tiuj kampoj. Ertl agnoskas, ke en rilatoj kun eu\u0306ropaj instancoj, la superregado de la angla estas tute klara, kun la franca forte en dua loko. Aliaj etnaj lingvoj ludas ege marg\u0302enan rolon."}, {"text_idx": "#000910", "text": "Rilate la Eu\u0306ropan Parlamenton, tiea asistanto el Germanio atentigas: \u201eMi ne plu memoras la kvanton de tunoj de papero c\u0302iumonate transportataj de Luksemburgo fare de la Eu\u0306ropa Parlamento per s\u0302arg\u0302veturiloj por kunsidoj en Strasburgo kaj Bruselo. Sed mi memoras, ke la cifero s\u0302ajnis al mi nekredebla.\u201d"}, {"text_idx": "#000911", "text": "La provo, eble foje ec\u0302 je kosto de efikeco, je konservo de la plurlingva reg\u0302imo reganta en la Eu\u0306ropa Parlamento estas eble ec\u0302 admirinda agado por lingva egaleco. Sed s\u0302ajne tiu lingva egaleco nun estas minacata. Se oni vizitas la retejon de la parlamento (), g\u0302i s\u0302ajne estas bele plurlingva \u2013 ec\u0302 la lingvoj de la baldau\u0306aj novaj membros\u0302tatoj aperas, sed nur tre supraj\u0302e. Ju pli profunde oni eniras la retejon en sia nacia lingvo, des pli da s\u0302anco, ke oni estos au\u0306tomate direktata al anglalingva versio. Ec\u0302 tiam, kiam teorie la dokumento haveblas en pluraj lingvaj versioj."}, {"text_idx": "#000912", "text": "Ankau\u0306 c\u0302e interpretado en la Eu\u0306ropa Parlamento la situacio s\u0302ang\u0302ig\u0302as. Eliza Kehlet, dana iama interpretisto klarigas: \u201eG\u0302is nun kun 11 oficialaj lingvoj eblis ankorau\u0306 interpretado por c\u0302iuj lingvaj kombinoj. Tamen jam fojfoje oni devis relajsi inter la finna kaj la greka kaj sekve la kvalito kaj de la enhavo kaj de la parlamenta diskutkulturo suferis.\u201d S\u0302i forte pledas por rekta interpretado kaj tradukado, atentigante, tamen, ke \u201ekun baldau\u0306 21 lingvoj tio farig\u0302os fizike malebla pro la malgrandeco de la c\u0302eloj kaj pro la grandeco de la tuta asembleo\u201d."}, {"text_idx": "#000913", "text": "S\u0302i dau\u0306rigas: \u201eInterpretisto devas povi vidi la parolantan parlamentanon. Certe ekzistas teknikaj solvoj, sed oni ankorau\u0306 ne zorgis pri tio.\u201d Interpreta sistemo kun 21 lingvoj jam pro efikecaj kialoj postulos pli da relajsado: en Bruselo, tamen, Esperanto ankorau\u0306 ne estas serioze konsiderata kiel tau\u0306ga pontolingvo."}, {"text_idx": "#000914", "text": "Ekzistas tendencoj al pontolingvo, sed tiu estas la angla. La j\u0302urnalisto Fergus atentigas pri decido, ke surbendigoj de parlamentaj sesioj estu tradukitaj unue nur en la anglan. Tiu angla versio servu poste kiel fonto por tradukoj en la aliajn lingvojn. La sekvo estas sufic\u0302e klara: ekzemple kontribuo de portugala deputito estas unue tradukita en la anglan kaj el g\u0302i en la hispanan."}, {"text_idx": "#000915", "text": "Pinto de Sousa opinias: \u201eStultaj\u0302o! Kie estas la avantag\u0302o? Kial nur irlandaj kaj britaj civitanoj ricevu estonte profesiajn rekte tradukitajn dokumentojn kaj c\u0302iuj aliaj EU-civitanoj nur malplikvalitan, nerektan version?\u201d Lau\u0306 Tsirimokos, \u201ene nur diskriminacia, sed ankau\u0306 praktike tute absurda estas tiu labormaniero, almenau\u0306 kiam temas pri lingvoj \u2013 ekzemple la hispana kaj portugala \u2013 pli intime parencaj inter si ol al la angla\u201d. Fergus aludas ankau\u0306 juran aspekton: \u201eKiel c\u0302io c\u0302i povas kongrui kun la unua alineo de artikolo 21 de la c\u0302arto pri fundamentaj rajtoj, kiu klare malpermesas ajnan diskriminacion pro kialoj koncernantaj lingvon?\u201d"}, {"text_idx": "#000916", "text": "Evidente estas tendencoj observeblaj. Ankorau\u0306 tro fruas por diri, c\u0302u la direkto al unu au\u0306 du privilegiaj lingvoj pludau\u0306ras au\u0306 c\u0302u la kontrau\u0306fortoj nun kolektig\u0302as. Ambasadoro Scho\u0308nfelder notas: \u201eNi efektive je la fino tute ne diskutis tiun raporton prezentitan de la dana prezidanteco dum la pintokonferenco. La lingva demando estas dau\u0306re tiom tikla afero, ke oni apenau\u0306 povas tus\u0302i g\u0302in. Ni supozeble dau\u0306rigos la plurlingvan sistemon en EU.\u201d"}, {"text_idx": "#000917", "text": "La au\u0306toro laboras en la brusela komunikadcentro de EEU."}, {"text_idx": "#000918", "text": "Taglibro de l' (antau\u0306)milito ... el la lando de S\u0302ekspiro"}, {"text_idx": "#000919", "text": "Jan. la 28a Granda kontrau\u0306milita manifestacio planata en parko en Londono. Ministrino malpermesis la manifestacion, pretekstante, ke miloj da botoj detruos la herbon en t.n. \u201ereg\u0302a\u201d parko. Tiel registaroj sufokas demokration \u2013 c\u0302u ne almenau\u0306 parte pro sufokado de demokratio, subpremado de homaj rajtoj en Irako, ktp ni estas ekmilitontaj kontrau\u0306 Sadam? Unue ekmilitu kontrau\u0306 la propra registaro ..."}, {"text_idx": "#000920", "text": "Jan. la 30a Neg\u0302o \u2013 prognozita \u2013 en sud-orienta Anglio. Transporto (au\u0306to- kaj fer-vojoj) paralizita: centoj da homoj tranoktas en siaj veturiloj. H\u0302aoso. C\u0302io c\u0302i en lando kredanta sin kapabla mobilizi dekmilojn da soldatoj kaj ilin organizi en fora, fremda lando. Krome: c\u0302u nia parlamento iam debatis la militon? Ne. Blair [blea] timas la verdikton de siaj parlamentaj \u201etrupoj\u201d: tiuj diskutu c\u0302asadon de britaj vulpoj, jes; c\u0302asadon de irakaj homoj, ne."}, {"text_idx": "#000921", "text": "Feb. la 3a Oni ja manifestacios en Londono. Cedis la ministrino: s\u0302ia provo tiel krude cenzuri debaton tiom agacis, ke danke al vasta kondamno en almenau\u0306 liberalaj amaskomunikiloj c\u0302iu finfine au\u0306dis pri la manifestacio. Bela senpaga reklamado. Londonon mi ne iros (investado en tankoj kaj ne en trajnoj signifas, ke plej vers\u0302ajne mi ne atingus g\u0302ustatempe la c\u0302efurbon). Okazos tamen samtage en mia urbeto (samkiel en multaj aliaj) simila event(et)o."}, {"text_idx": "#000922", "text": "Feb. la 7a Ha! Nepras ridi. Registara dokumento listiganta la \u201ekrimojn\u201d de Sadam rivelig\u0302as kiel plagiato: la klau\u0306noj kunskrapis \u201emilito-pravigilon\u201d el doktorig\u0302a disertacio kaj diversaj Interret-fontoj. Embaraso flanke de Blair kaj kolegoj. Bone!"}, {"text_idx": "#000923", "text": "Feb. la 8a Blair, katoliko; Bush, kristano \u2013 kiel eblas? Al kia dio ili preg\u0302as? Se ne ekzistus religioj, se ni adorus ne diojn, ne profetojn sed nur la homaron, eble okazus malpli da militoj."}, {"text_idx": "#000924", "text": "Feb. la 11a Britio izolita: francoj, germanoj, rusoj postulas pli da t.n. armilo-inspektoroj, pli da tempo. Iam Britio decidu, c\u0302u ludi plenan rolon en Eu\u0306ropo au\u0306 farig\u0302i la 51a usona s\u0302tato. S\u0302ajne Blair (jam mokata en Britio kiel Bush-a ministro pri eksterlandaj aferoj; aliaj diras \u201eBush-a pudelo\u201d) jam decidis."}, {"text_idx": "#000925", "text": "Feb. la 12a Lau\u0306 registara ordono la c\u0302efa londona flughaveno estas okupata de pli ol mil soldatoj kaj policanoj por protekti g\u0302in (lau\u0306dire) kontrau\u0306 suspektata atako fare de al-Kajda. C\u0302u kredi registaron, kiu ajnkoste volas konvinki skeptikan, kontrau\u0306militan popolon pri neceso ekmiliti en Irako? C\u0302u vere ekzistas terorisma dang\u0302ero tia? Mi ne scias. Mi vere ne scias."}, {"text_idx": "#000926", "text": "Feb. la 15a Kontrau\u0306milita manifestacio en la urbeto: surstratig\u0302is 65 homoj \u2013 sufic\u0302e kontentige. Por la unua fojo ekde 20 jaroj mi prenis mikrofonon kaj alparolis preterpasantojn: unue stranga sento sed mi rapide rekutimig\u0302is. Kolektig\u0302is centoj da subskriboj; venis televida skipo \u2013 kaj jen mi en la vespera regiona novaj\u0302elsendo. En Londono partoprenis lau\u0306raporte pli ol miliono da homoj la plej grandan manifestacion iam ajn okazintan en la c\u0302efurbo. La popolo parolegis: c\u0302u Blair au\u0306skultis?"}, {"text_idx": "#000927", "text": "Feb. la 19a Rilate la militon, la mondo dividig\u0302as \u2013 pli malpli \u2013 en au\u0306dilkapuloj kaj senau\u0306dilkapuloj. G\u0302enerale la au\u0306dilkapuloj (francaj, germanaj kaj aliaj sag\u0302uloj c\u0302e la Sekureca Konsilio \u2013 reprezentantoj ekzemple de la Rumsfeld-a t.n. \u201emalnova Eu\u0306ropo\u201d) kontrau\u0306as la militon; la senau\u0306dilkapuloj (Bush, Blair kaj la au\u0306stralia c\u0302efministro Howard) g\u0302in favoras. Esceptuloj (kial diable esceptuloj c\u0302iam torpedas \u2013 ve! milita metaforo evitenda \u2013 belajn teoriojn?) estas la italo, Berlusconi kaj la hispano, Aznar. Malgrau\u0306 esceptoj, mi tamen sentas, ke la milito estos principe senau\u0306dilkapula, usonangla afero. C\u0302u tamen la situacio estus alia, se Bush parolus ekzemple la francan? C\u0302u tiam Chirac estus la vas\u0302ingtona pudelo, kaj au\u0306dilkapula Blair membro de \u201emalnova Eu\u0306ropa\u201d?"}, {"text_idx": "#000928", "text": "Feb. la 22a Moraleco. Nepras militi kontrau\u0306 Sadam (tiel nun predikas Blair), c\u0302ar la iraka diktatoro estas homo senmorala, senskrupula. Tamen kio okazas en la Sekureca Konsilio? C\u0302u ne Usono provas \u201eac\u0302eti\u201d subtenon de ekzemple afrikaj membroj? Alivorte: voc\u0302donu por plia UN-rezolucio \u201epraviganta\u201d atakon kontrau\u0306 Irako kaj ricevu kroman usonan financadon. Kaze de Bulgario, Usono helpos rilate EU-eniron kaj NATO-kunlaboron. Kie la moraleco? Kaj kia? Evidente tia, kiu permesis al Bush \u2013 prezidanto pro suspektega elekto-proceduro \u2013 okupi c\u0302iam pli nigran Blankan Domon."}, {"text_idx": "#000930", "text": "Estas tiel domag\u0302e, ke viaj religiemo kaj naciismemo tiel blindigas vin, sinjoro Gofen! Vi ec\u0302 verigas dubindaj\u0302ojn kaj neas veraj\u0302ojn plurajn. Subjektiva estas via artikolo, kaj malgrau\u0306 kelkaj vortoj kiel Sirio au\u0306 Afriko, via penso ne s\u0302ajnas elvolvig\u0302i pli for ol viaj naciaj landlimoj. Pardonu mian brutalecon, sed en via artikolo pli videblas la tipa CNN-a kaj BBC-a (usona kaj brita televidkompanioj) temaro (registare inspirita, ne neu tiufoje!), kiun mi ofte vidas televide, ol vere objektivecserc\u0302a laboro: la artikolo s\u0302ajnas \u201ekrio de la koro\u201d de usonano. Ankorau\u0306 pardonu, sed artikolo, kiu komencig\u0302as kaj finig\u0302as per \u201eDio, benu Usonon!\u201d, neniam estos al mi objektiveca ekzemplo. C\u0302u c\u0302ar vi trovis pli ac\u0302an ol via lando, vi rajtas kvalifiki g\u0302in \u201ebona\u201d? Celu al objektiveco kaj forlasu pasion. Tio estas mia konsilo por vi."}, {"text_idx": "#000931", "text": "Komence de 2003 aro da konataj geologoj de la Akademio de Naturaj Sciencoj publikigis sian esploran raporton pri mineraloj. G\u0302i montras, ke nun en C\u0302inio multaj specoj de mineralaj ric\u0302aj\u0302oj havas nesufic\u0302ajn rezervojn kaj ke en la venontaj 20 g\u0302is 30 jaroj C\u0302inio alfrontos seriozan mankon de interalie petrolo kaj natura gaso."}, {"text_idx": "#000933", "text": "La esplora raporto per kelkaj pag\u0302oj klarigas la gravecon de mineralaj ric\u0302aj\u0302oj. Ili ne nur rilatas al la c\u0302iutaga vivo de la homaro, sed ankau\u0306 servas kiel \u201egreno kaj sango\u201d de la moderna industrio. Oni povas opinii, ke la mineraloj estas bazo por la disvolvo de la nacia ekonomio kaj ke, en ia senco, ilia kvanto kaj kvalito rekte influas la s\u0302tatan sekurecon. Same, ili montras sin politike gravaj. Por ambau\u0306 grandaj mondmilitoj kaj por la militoj, okazintaj en la golfa regiono en la meza Oriento, krom akiro de teritorio, ankau\u0306 ric\u0302fonto-posedo ja estis kialo de milita eksplodo."}, {"text_idx": "#000934", "text": "Por garantii la s\u0302tatan sekurecon dum nenormala periodo, multaj landoj en la mondo delonge jam okupig\u0302is pri strategia rezervo de mineralaj ric\u0302fontoj. De 1939 g\u0302is nun landoj kiel Usono, Francio, Germanio, Japanio kaj aliaj, efike faris kaj faras tian rezervadon. El ili Usono por rezervi nau\u0306 specojn de mineraloj elspezis ec\u0302 kelkajn miliardojn da usonaj dolaroj."}, {"text_idx": "#000935", "text": "Nun en C\u0302inio trovig\u0302as 171 specoj de mineraloj. La rezervoj de i.a. stano kaj volframo el la metalhavaj ercoj kaj tiuj de multaj metaloidaj mineraloj envicig\u0302is inter la unuaj lokoj de la mondo. Sed, ekde la 90aj jaroj de la 20a jarcento, rapida kresko de industria ekonomio kau\u0306zis, ke la konsuma rapideco de pluraj mineralaj ric\u0302aj\u0302oj alproksimig\u0302is al au\u0306 kreskis super la ekspluatada disvolvig\u0302o de la rezervoj. Tial la konflikto inter livero kaj bezono pli kaj pli akrig\u0302as."}, {"text_idx": "#000936", "text": "La raporto ankau\u0306 prognozas, ke, kompare kun granda bezono post 20 g\u0302is 30 jaroj, la rezervokvanto de la c\u0302efaj mineraloj, nun jam trovitaj, montros sin serioze nesufic\u0302a. Pli grave estas, ke la garantia nivelo de mineralaj ric\u0302aj\u0302oj al la c\u0302ina ekonomio kaj socio ekhavos falantan tendencon."}, {"text_idx": "#000937", "text": "La specialistoj proponis, ke nun por C\u0302inio aktive plifortigi mineral-serc\u0302adon estas aparte grave. C\u0302inio devas stimuli s\u0302paremon en konsumado de ric\u0302aj\u0302oj kaj vaste uzi valoran sperton el pli evoluintaj landoj, kiuj g\u0302enerale kapablas grandkvante rehavi kaj reutiligi s\u0302talon, kupron, aluminion kaj aliajn metalojn, kaj en kiuj la rehava kvanto ofte povas atingi 30 g\u0302is 50 % de la konsuma kvanto. Do estas klare, ke krom havigi al sia popolo konscion pri krizo de ric\u0302fontoj, la c\u0302ina registaro konsideru s\u0302paron, decan utiligon kaj recikligon de ric\u0302aj\u0302oj kiel unu el la fundamentaj politikoj de la s\u0302tato."}, {"text_idx": "#000938", "text": "S\u0302ajne la hungara forinto estis facila predo por la internacia fikapitalo. La formulo estis simpla: per alia valuto oni ac\u0302etas forintojn kaj deponas ilin en bankojn kontrau\u0306 alta interezo. Baldau\u0306 poste oni vendas la forintojn ricevante kaj altan interezon kaj favoran kurzon"}, {"text_idx": "#000939", "text": "Pro konstanta alveno de eksterlanda kapitalo, la kurzo de la forinto pli kaj pli kreskis, g\u0302is g\u0302i atingis la maksimuman kurzlimon, interkonsentitan kun internaciaj instancoj. Oni supozis, ke Sigmund Ja\u0301rai, estro de la hungara Nacia Banko (NB), plivalorigos la forinton, c\u0302ar pretendo de Eu\u0306ropa Unio estas havi fortan forinton. Jarai ofte deklaris, ke ne okazos plivalorigo, sed oni ne kredis lin. NB senlime povis provizi la fikapitalon per forintoj."}, {"text_idx": "#000940", "text": "Pro la forta forinto falis la inflacio de 10 % al 5 %, sed aliflanke la eksporto malpliig\u0302is kaj la senlaboreco kreskis. Tio ne plac\u0302is al la kabineto kaj multaj forte kritikis la bankestron pro lia malg\u0302usta valuta politiko. Ja ne estas bona kontakto inter la kabineto kaj NB: nun maldekstra ministraro estras, dum la bankestro estas iama dekstra ministro pri financoj."}, {"text_idx": "#000941", "text": "Komence de 2003 Ja\u0301rai agis surprize abrupte: li draste reduktis la interezon je la forinto. La kurzo de la hungara mono tuj malpliig\u0302is. La spekulaciantoj perdis multe, c\u0302ar ili supozis, ke la forinto senhalte kreskos. La arang\u0302o helpas la eksporton, sed levas la inflacion. La kabineto venkis en la batalo, sed kompromise c\u0302iu kritiko kontrau\u0306 la bankestro c\u0302esis."}, {"text_idx": "#000942", "text": "Antau\u0306 kelkaj jaroj \u2013 kiel en multaj landoj \u2013 ankau\u0306 en Germanio la pos\u0302to farig\u0302is privata, pro tiel nomata komerca liberig\u0302o, por tiel ebligi ankau\u0306 al aliaj pos\u0302temuloj oferti tian servon. Antau\u0306e en Germanio la pos\u0302to estis monopola, s\u0302tata. Kiel kutime en tiaj okazoj, la s\u0302ang\u0302o alportis avantag\u0302ojn kaj malavantag\u0302ojn. Unu el la plej unuaj s\u0302ang\u0302oj koncernis presaj\u0302ojn: la monopola pos\u0302to, pro s\u0302tata intereso subteni gazetaron, proponis tre favorajn prezojn por ekspedi periodaj\u0302ojn al abonantoj. La nun privata pos\u0302to tuj nuligis tiun kas\u0302itan subvencion kaj postulas nun \u201erealajn\u201d prezojn, kiuj kovras la koston. Simile okazis en multaj landoj, ankau\u0306 en Belgio, kie sidas la eldonejo de nia revuo. Kion faras eldonistoj en tia okazo? Au\u0306 devas draste altigi abonkotizojn au\u0306 serc\u0302i alternativon c\u0302e malpli kosta konkuranto. Tia pli favora servo foje sidas en alia lando. Tial nun via revuo venas al vi ne el Belgio sed ekzemple el Danio. Pri tio miris franca abonanto, supozante ke tial li ricevis la januaran numeron nur la 10an de februaro. Nu, certe la kromvojo tra Danio kau\u0306zas iom da prokrasto, sed se oni sendus la magazinon tra Belgio, la abonkotizo devus esti 6 eu\u0306rojn jare pli alta!"}, {"text_idx": "#000943", "text": "Tamen, en la aktuala kazo ne kulpis pos\u0302to sed manko de homfortoj en la eldonejo; tio kau\u0306zis, ke g\u0302i povis ekspedi la revuon nur la 31an kaj ne (kiel vi povas legi en la apuda kolofono) la 1an de januaro. Sed kiel, en tia situacio (manko de homfortoj) rekapti la aper-ritmon? Por tio nia franca abonanto proponas eldoni juli-au\u0306gustan numeron. Efektive tio eblas, c\u0302ar \u201eaperas principe la 1an de c\u0302iu monato\u201d, indikas la kolofono. Principoj permesas esceptojn, do ne nur malfruon sed ankau\u0306 duoblan numeron en (eu\u0306ropa) somero; g\u0302uste tion ni faros c\u0302i-jare, kiel ni jam anoncis. Sed eblus elturnig\u0302i ankau\u0306 alimaniere. Nia franca leganto skribis, ke li pagas duan abonon por turka amiko; Esperanto-klubo de Munkeno c\u0302iujare donacas konsiderindan sumon (c\u0302i-jare 400 eu\u0306rojn) al nia Abonhelpa Fonduso. Se c\u0302iu abonanto agus same kiel tiu c\u0302i franca, se c\u0302iu granda Esperanto-klubo agus same kiel tiu de Munkeno, ni havus la duoblan abonantaron kaj ni eble povus dungi plian oficiston, kiu povus helpi al ni aperigi la revuon c\u0302iam akurate. Se ..."}, {"text_idx": "#000944", "text": "Leginte la artikolon de s-ro Gofen, MONATO 2002/11, p. 9, oni ricevis impreson ke la verkinto estas patriota usonano. Kvankam Usono multflanke estas demokratia s\u0302tato g\u0302i tamen estas ankau\u0306 imperiista grandpotenco. Lau\u0306 la renoma sveda taggazeto Svenska Dagbladet, la jaron 2000, la usona sekreta organizaj\u0302o CIA enmiksig\u0302is 156 fojojn en internajn aferojn de fremdaj s\u0302tatoj. Se s-ro Gofen vere volas ricevi multflankajn sciojn pri la usona ekstera politiko, mi rekomendas al li legadon de renomaj usonaj kritikuloj, ekzemple la libron Perpetual War for Perpetual Peace (Konstanta milito por konstanta paco) de Gore Vidal [gor videl]. Li legu ankau\u0306 verkojn de Noam Chomsky [noem c\u0302omski], kiu opinias, ke Usono nuntempe rikoltas tiun malamon, kiun g\u0302i semis g\u0302is nun precipe en la tiel nomata tria mondo."}, {"text_idx": "#000945", "text": "C\u0302iam kiam Usono decidis enkonduki embargon kontrau\u0306 iu \u201emalobeema\u201d lando, g\u0302i devigis plurajn aliajn landojn fari la samon pro solidareco. En la kazo Kubo fiaskis ne nur la embargo sed ankau\u0306 multaj provoj murdi Fidel Castro. Pro la embargo kontrau\u0306 Irako mortis pro malsato amaso da senkulpaj infanoj. Usono fiaskis tute en la mediodetrua milito en Vjetnamio. CIA organizis puc\u0302on en C\u0302ilio kontrau\u0306 Salvador Allende [salbado\u0301r ajende], kiu ne estis nacia revoluciulo nek instrumento por sovetiaj potenculoj."}, {"text_idx": "#000946", "text": "Du ekzemploj, kiuj ilustras la h\u0302ameleonan eksteran politikon de Usono. Dum la sovetia okupado de Afganio Usono subtenis ekstremfanatikajn talibojn, sed poste g\u0302i subigis la malhomecan reg\u0302imon de la talib-movado. Dum la milito de Irako kontrau\u0306 Irano, 1980-88, Usono liveris armilojn al Sadam Husajn [sada\u0301m husa\u0301jn]. Terorismon oni bedau\u0306rinde ne povas forigi per bombardado. Usono rifuzas egalecon antau\u0306 internacia tribunalo pro eventualaj militkrimoj, g\u0302i rifuzas ankau\u0306 subskribi kontrakton kontrau\u0306 medipolucio, la interkonsenton de Kioto."}, {"text_idx": "#000947", "text": "Lastatempe plejmultaj televid-elsendoj kaj gravaj gazetoj silentigas akrajn kritikulojn, kiuj volus manifesti siajn opiniojn precipe pri la ekstera politiko de Usono. Post lasttempa vizito en Eu\u0306ropo la tre fama aktoro Robert [rou\u0306bert] Redford akre kritikis la usonigon de Eu\u0306ropo per la jena eldiro: \u201eEstas malsane, ke diverseco de kulturoj kaj vivstiloj en Eu\u0306ropo estas konformigata per amerika unuecgusto\u201d. Sendube Usono agis post la dua mondmilito kiel necesa bastiono kontrau\u0306 la sovetia hegemonio. En la tiel nomata tria mondo g\u0302i, male, subtenis kaj helpis plurajn despotojn. Usono devas finfine montri pli da respekto por multfacetaj tradicioj de diversaj landoj."}, {"text_idx": "#000948", "text": "Bankrotis fine de februaro unu el la plej grandaj feriejoj en Japanio. Temas pri t.n. tem-parko, nome Huis Ten Bosch [hejs ten bos] (nederlande: Domo en la Arbaro), fondita en 1992 de s-ro Kamic\u0302ika Jos\u0302ikuni, kiu inspirig\u0302is de nederlandaj principoj."}, {"text_idx": "#000949", "text": "La fondinto vizitis Eu\u0306ropon en 1979 kaj trovis en Nederlando turismon ligitan al respekto al ekologio. Li do decidis konstrui nederlandan vilag\u0302on apud la golfo Oomura, gubernio Nagasaki, kie situis nederlanda konsulejo dum Edo-erao (1600-1868) malgrau\u0306 la tiama japana izolisma politiko."}, {"text_idx": "#000950", "text": "Sur 152-hektara tereno estis plantitaj kelkcent mil arboj. Sekve estis fosita kanalo ses kilometrojn longa kaj konstruitaj instalaj\u0302oj por sensaligi marakvon kaj recikligi rubaj\u0302on. Celataj estis c\u0302e Huis Ten Bosch c\u0302armo kaj belo de nederlanda vilag\u0302o el la 17a jarcento."}, {"text_idx": "#000951", "text": "Huis Ten Bosch allogis multajn turistojn. En 1997 g\u0302in vizitis plej multe da turistoj, 4,3 milionoj; en 2002 tamen plej malmulte, nur 3,5 milionoj. Lau\u0306 ciferoj tiaj ne s\u0302ajnas, ke Huis Ten Bosch frontis gravajn problemojn, sed ekde la lasta au\u0306tuno multig\u0302is la deficito."}, {"text_idx": "#000952", "text": "La problemon kau\u0306zis la fakto, ke tem-parkoj perdas sian allogon. Lau\u0306 turismo-fakulo: \u201eHomoj tuj perdas intereson pri novaj allogaj\u0302oj. Antau\u0306e nova instalaj\u0302o allogis turistojn por kvin jaroj, sed nun nur por tri jaroj.\u201d Do en 2001 fermig\u0302is Universal Studio Japan, kiu iam altiris 11 milionojn da vizitantoj; en 2001 tamen nur 7,5 milionojn."}, {"text_idx": "#000953", "text": "Trafita estas Huis Ten Bosch de aliaj malfacilaj\u0302oj. G\u0302i situis sur insulo Kjuus\u0302uu, tre malproksima de Tokio kaj Oosaka. Kiam japanoj foren vojag\u0302as, ili preferas viziti aliajn aziajn landojn, c\u0302ar la kostoj ne multe diferencas. Krome ili volas vidi au\u0306tentikaj\u0302ojn, ne imitaj\u0302ojn. Ec\u0302 se Huis Ten Bosch estas faksimilo de nederlanda vilag\u0302o, pli bona estas tamen au\u0306tenta vilag\u0302o en Nederlando."}, {"text_idx": "#000954", "text": "La nuna epoko ne similas al 1970, kiam sukcesis Universala Ekspozicio en Oosaka kaj la mondo venis al Japanio. Nun al la mondo iras japanoj."}, {"text_idx": "#000956", "text": "Iam kredis japanoj, ke tertremojn kau\u0306zis grandega siluro, c\u0302ar evidentis, ke antau\u0306 tertremo multe kaj maltrankvile nag\u0302is siluroj. Okaze de la tertremo en Tokio en 1855 estas raportite, ke multe tumultis siluroj, kaj antau\u0306 la Hanshin-a tertremo en 1995 strange agis bestoj."}, {"text_idx": "#000957", "text": "Antau\u0306tertrema besto-konduto tre interesas profesoron Ikeya Motoji c\u0302e la universitato Oosaka. En 1997 li komencis observi silurojn en sia laboratorio. Li metis tri silurojn en tri akvujojn kaj tagnokte ilin fotadis, registrante iliajn movojn. La rezultoj rimarkindas."}, {"text_idx": "#000958", "text": "Ekzemple, ok tagojn antau\u0306 la tertremo de Tottori (7,3 lau\u0306 la skalo de Richter) en oktobro 2000 ekaktivis la siluroj. Pli aktivis la siluroj unu tagon antau\u0306 la tertremo Geiyo (6,7). Ec\u0302 okaze de malpli fortaj tertremoj, kies centro trovig\u0302as g\u0302is 20 kilometroj for de la laboratorio, la siluroj ekaktivis."}, {"text_idx": "#000959", "text": "Lau\u0306 la profesoro, siluroj miloble pli akute ol aliaj fis\u0302oj kaptas la frekvencojn de rompig\u0302onta terkrusto kaj pro tio reagas al la elektro eligata dum tertremo. Li nun planas starigi tutjapanajn lernejajn esplorgrupojn por kolekti pli precizajn donitaj\u0302ojn kaj por interesigi lernantojn pri tertremoj, kio ilin eventuale iam protektos kontrau\u0306 tiuj malfelic\u0302aj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000960", "text": "C\u0302u do nura \u201esuperstic\u0302o\u201d pri la rilato inter tertremoj kaj siluroj, au\u0306 c\u0302u efektive scienco?"}, {"text_idx": "#000961", "text": "Usono inter Irano kaj Irako"}, {"text_idx": "#000962", "text": "Meze de februaro 2003, dum c\u0302ie oni parolis pri la kreskanta premo sur Irakon, la kreskanta risko de nova militado en Mez-Oriento, la kreskanta rezisto kontrau\u0306 la usonaj militpreparoj (\u201epli ol ses milionoj da protestantoj tra la tuta mondo en unu sama sabato \u2013 estas ironie, ke Hitler neniigis g\u0302uste tiom da judoj\u201d, televide komentis usona ministro, kiu verdiktis, ke \u201ekompreneble tiel gravajn aferojn kiel militado au\u0306 ne oni ne povas dependigi de kelkaj surstrataj manifestacioj\u201d), komencig\u0302is en Hago c\u0302e la Internacia Kortumo proceso de Irano kontrau\u0306 Usono."}, {"text_idx": "#000963", "text": "Irano postulas, ke Usono pagu la neniigon de tri petrolproduktaj platformoj en la Persa Golfo en 1987 kaj 1988. Usono sin defendas, asertante, ke tiuj atakoj okazis nur sindefende kontrau\u0306 iranaj atakoj al usonaj s\u0302ipoj."}, {"text_idx": "#000964", "text": "La ironio de la historio estas, ke g\u0302uste meze de la nuna ampleksa usona militado tiuregione \u2013 nun kontrau\u0306 Irako de Sadam Husajn \u2013 c\u0302i tiu proceso en Hago reirigas nian atenton al militado samregiona antau\u0306 nur kelkaj jaroj, kiam Usono forte subtenis la saman Sadamon de la sama Irako c\u0302e lia atako kontrau\u0306 Irano. Lau\u0306 Irano, Usono ec\u0302 liveris la h\u0302emiajn kaj biologiajn armilojn, per kiuj Irako tiutempe povis batali."}, {"text_idx": "#000965", "text": "La tiaman situacion interalie kau\u0306zis la fakto, ke en 1979 Usono perdis sian c\u0302efan aliancanon, la s\u0302ahon de Irano. Ajatolo Komejni transprenis la estrecon kaj jam en 1982 iranaj trupoj survojis al Bagdado en Irako. La tiama usona prezidanto Reagan pere de sia sendito Rumsfeld (jes ja, la sama!) reestablis diplomatiajn ligojn kun Irako por kontrau\u0306pezi la kreskantan forton de Irano. La historion ni konas. Sed kiu lernas el la historio?"}, {"text_idx": "#000966", "text": "En multaj landoj televido estas negoco kaj elsendoj nur reklamujoj. Tio estas la ekonomia logiko sin kas\u0302anta malantau\u0306 tiu aparato, kiu c\u0302enigas miliardojn da homoj dum pluraj horoj tage. Por la merkatadaj profesiuloj ne sufic\u0302as scii, ke iliajn mesag\u0302ojn ricevos miriadoj da spektantoj, sed esencas scii pli ekzakte kiom da kaj kiaj homoj tion faros kaj kiom da fojoj tio okazos. Same por la televid-kompanioj kaj por la elsend-kreantoj (c\u0302iam pli ofte sendependaj entreprenoj vendantaj siajn produktojn al la stacioj) nepras tion scii por oferti pli altirajn ujojn al siaj klientoj, la reklamistoj. La tuta sektoro movas centojn da miliardoj da eu\u0306roj jare en la tuta mondo. Nu, kiel oni sukcesas akiri tiujn informojn, kaj kiom fidindaj ili estas? Ni klopodos c\u0302ion klarigi."}, {"text_idx": "#000968", "text": "En nia okazo gravas havi c\u0302iamajn informojn, t.e. dum la tuta tago kaj dum la tuta jaro. Plej facile estas elekti pli-malpli konstantan grupon de enketitoj, la t.n. panelon, kaj esplori iliajn agojn. Por tio necesas ankau\u0306 pli klare difini la vastecon de la esploro. Plej ofte oni analizas nur tion, kion homoj spektas hejme: t.e. ne kiam ili trovig\u0302as en trinkejo au\u0306 en hospitalo; malofte ec\u0302 oni analizas elsendojn spektatajn en la propra ripozdomo, se panelano g\u0302in posedas."}, {"text_idx": "#000969", "text": "Difininte la celon de la enketo, sufic\u0302as nur okupig\u0302i pri la konstantaj log\u0302lokoj. Kiam familio akceptas alig\u0302i al tia esploro, oni instalas aparaton, nomatan \u201espektometro\u201d, al c\u0302iu televidilo kaj vidbendaparato de la domo. G\u0302i sondas, c\u0302u ili estas funkciantaj kaj, se tiel, al kiu stacio ili estas agorditaj (au\u0306 c\u0302u oni spektas vidbendon, au\u0306 videoludas, au\u0306 konsultas teletekston, ktp). Por tion fari ekzistas pluraj sistemoj, sed la plej ofta estas enmeti en la televidilon au\u0306 vidbendaparaton specialan sondilon, per kiu oni mezuras internajn frekvencojn, kaj per tabelo tradukas ilin al stacioj."}, {"text_idx": "#000971", "text": "Por komprenigi la kompleksecon de tiu sistemo, indas prezenti la ekzemplon de Hispanio. Nuntempe oni tie analizas bildokongrue c\u0302irkau\u0306 90 diversajn staciojn. Por certig\u0302i pri la kvalito de la s\u0302ablonoj oni kaptas ilin en malsamaj urboj per redunda aparataro, sendas ilin rete, komparas kaj elektas la plej kvalitajn. Sed tio montrig\u0302as nesufic\u0302a, c\u0302ar ekzistas kelkoble pli da ciferecaj stacioj, kaj tial la sistemo ne sukcesas determini, kiun oni rigardis en c\u0302irkau\u0306 15-20 % de la okazoj. Tial la kvanto de s\u0302ablonaj stacioj rapide kreskas."}, {"text_idx": "#000972", "text": "Parenteze, simila sistemo estas uzata en Svislando por mezuri la radioau\u0306skultantaron: 800 homoj surportas specialan brakhorlog\u0302on registrantan c\u0302iujn sonojn, kiujn ili au\u0306skultas dum unu semajno (pli ekzakte: esencajn elementojn de la kvar unuaj sekundoj de c\u0302iu minuto). Poste la datumoj estas komparataj kun 120-radiostacia s\u0302ablono."}, {"text_idx": "#000973", "text": "La komplikeco kaj multekosteco de tiu tuta sistemo pus\u0302as la esplor-entreprenojn klopodi por interkonsenti kun la c\u0302efaj ciferecaj elsend-kompanioj pri tria metodo: la elsendado (kune kun la bildoj) de nevidebla identigilo kaptebla de la spektometro. Bedau\u0306rinde por la esploristoj, tio s\u0302ajne ne eblas por c\u0302iuj elsendejoj au\u0306 ne c\u0302iam interesas ilin."}, {"text_idx": "#000974", "text": "Tamen c\u0302iuj tiaj sistemoj permesas scii nur kio aperis sur la ekranoj. Necesas scii, kiu sidis antau\u0306 la televidilo. Por tio oni donas al la panelanoj specialan teleregilon kun po unu klavo por c\u0302iu hejmano: per unua premo oni deklaras sian c\u0302eeston, dum per dua sian foriron. La spektometro posedas etan ekranon montrantan la deklaritajn spektantojn. Se estas neniu deklaro, aperas demando, kiu c\u0302eestas; se dum longeta tempo okazas neniu s\u0302ang\u0302o, oni starigas demandon por konfirmi tion kion oni deklaris. Depende de la landoj, per tiu teleregilo eblas informi ankau\u0306 pri gastoj (por kiuj oni aldonas per apartaj klavoj la ag\u0302on kaj sekson) au\u0306 pritaksi elsendojn."}, {"text_idx": "#000975", "text": "Tiom da teknologio foje estas ekonomie malebla. Ekzemple, kie la telefon-reto ne estas sufic\u0302e disvolvita. En C\u0302inio, kie ekzistas la plej granda televid-panelo de la mondo, 5000 hejmoj estas ekipitaj per tiaj aparatoj, sed ili c\u0302efe kovras la urban log\u0302antaron. Aldone 18 000 vilag\u0302aj familioj mane plenigas kajerojn, kiujn oni kolektas nur unufoje semajne."}, {"text_idx": "#000976", "text": "Tamen, en la unuamondaj landoj, c\u0302ar plej ofte necesas instali plurajn spektometrojn en la domoj, unu farig\u0302as la c\u0302efa kaj memoras c\u0302iujn datumojn de la ceteraj (denove la formoj interkomunikig\u0302i estas diversaj). Nokte c\u0302io estas sendata al centra komputilo kuniganta la informojn de la tuta panelo: temas pri s\u0302losila procezo, c\u0302ar en mallonga tempo necesas telefone kontakti milojn da hejmoj (centojn por malgrandaj landoj). Se staras problemoj en la telefon-lineoj kaj oni ne sukcesas els\u0302uti la datumojn de sufic\u0302a kvanto da domoj, la tuta sekva pritraktado fiaskas. Indas rimarki, ke nokto plej konvenas al la telefon-kompanioj por testadi au\u0306 s\u0302ang\u0302i sian programaron, kaj pro la hasta kreskado de pos\u0302telefonio tiaj incidentoj ne maloftas."}, {"text_idx": "#000977", "text": "Ricevinte la datumojn, la centra komputilo analizas ties kvaliton: povas montrig\u0302i, ke ekzistas eraroj en spektometro, au\u0306 ke ie homoj forgesis deklari sin, au\u0306 ke familio ac\u0302etis, ekzemple, novan DVD-legilon kaj forgesis averti pri g\u0302i. La kvalit-procezo c\u0302iam malakceptas hejmojn kaj starigas laboron por la teknika fako de la entrepreno, kiu la sekvan tagon devos telefoni ilin kaj ofte arang\u0302i rendevuon por ripari aparatojn au\u0306 instali spektometrojn en novajn."}, {"text_idx": "#000978", "text": "Post la kvalit-procezo necesas kontroli, c\u0302u restis signifa kvanto da panel-domoj por liveri fidindajn informojn. Ekzemple, en Hispanio oni postulas, ke estu almenau\u0306 80-elcenta sukceso en c\u0302iuj nau\u0306 regionoj, en kiujn oni dividis la landon. Poste venas la bildokongrua procezo, kaj fine la ponda: al c\u0302iuj kontaktitaj panelanoj, kiuj iom s\u0302ang\u0302as de tago al tago, oni atribuas apartan gravon depende de ties reprezentiveco (se en tiu tago oni els\u0302utis malpli da homoj el iu regiono, la tieaj kontaktitoj valoros pli ol tiuj el aliaj pli bone reprezentitaj regionoj), kaj fine kalkulas ponditan meznombron por ricevi la spektantaron. Pondadon oni faras surbaze de pluraj demografiaj variabloj: log\u0302loko, sekso, socia klaso, kaj simile. Post tio necesas nur lanc\u0302i la lastajn programojn, kiuj produktas c\u0302iajn eblajn tabelojn kaj diagramojn, prezentas ilin en retejo au\u0306 rete distribuas ilin al la klientaro."}, {"text_idx": "#000979", "text": "Necesas rimarki, ke tio estas la tipa procezo preskau\u0306 en la tuta mondo, tamen en kelkaj landoj, kiel en Brazilo, oni ne ekscias la spektantaron en la sekva tago, sed senc\u0302ese, jam post kelkaj minutoj: tiam la spektometroj senhalte liveras datumojn al la centra komputilo, kiu konstante kalkuladas kaj aktualigas informojn."}, {"text_idx": "#000980", "text": "C\u0302io rakontita g\u0302is c\u0302i tie ne ebligas ekscii, kiom da homoj spektis la reklamon de nia varo. Por tio necesas kunigi la datumojn pri spektantaro kaj hortabelon, kie listig\u0302as, por c\u0302iu stacio, je kiu preciza horo, minuto kaj sekundo komencig\u0302as c\u0302iu unuopa elsendo kaj reklamo. Kaj ne nur por c\u0302iu stacio: en landoj, kiel Britio au\u0306 Hispanio, ofte la sama stacio elsendas diversajn aferojn en malsamaj regionoj; en Hispanio ec\u0302, elsendo povas esti tutlanda, sed ene de la sama reklam-pau\u0306zo parto de reklamoj povas esti tutlanda kaj alia regiona (t.e. povas samtempe okazi ec\u0302 16 diversaj elsendoj fare de la sama stacio!)."}, {"text_idx": "#000981", "text": "En Hispanio, siatempe necesis dekoj da homoj por krei tiun hortabelon: temas pri po c\u0302irkau\u0306 1000 eroj por c\u0302iu stacio kaj regiono. Nun, danke al bildokongruaj teknikoj, multon eblis au\u0306tomatigi. Intertempe, la stacioj multoblig\u0302is, kaj eble ec\u0302 pli da homoj estas bezonataj: nuntempe jam 60 stacioj estas tiel c\u0302iutage analizataj."}, {"text_idx": "#000982", "text": "Montrig\u0302as tamen, ke reg\u0302isoro volas scii, kial en difinita momento de lia elsendo, sen reklam-pau\u0306zo, parto de lia spektantaro formigris. Ekzistas entreprenoj ebligantaj vidi samtempe sur komputil-ekrano plurajn elsendojn kun ties spektantaro: tio ebligas analizi, c\u0302u homoj foriras, c\u0302ar aperas difinita malsimpatia ulo en la propra elsendo, au\u0306 c\u0302ar aliloke komencig\u0302is pli altira konkurencanto. Ekzistas au\u0306 survojas ekziston grandegaj ciferecaj deponejoj de elsendoj de dekoj da stacioj lau\u0306longe de monatoj kaj ec\u0302 jaroj kun grandecoj de terabajtoj (miloj da gigabajtoj)."}, {"text_idx": "#000983", "text": "La eblaj servoj ne estas nur tiaj. En Francio, ekzemple, entrepreno ne nur kreas hortabelojn, sed aldonas dekojn da krominformoj al la reklamoj. Tiamaniere eblas ekscii, c\u0302u iu alia elpensis reklamon kun virino portanta sunokulvitrojn rug\u0302e vestita kaj kun hundo \u2013 kaj spekti g\u0302in. Ilia datumbazo entenas jarojn da reklamoj, ne nur televidaj, sed ankau\u0306 gazetaj kaj radiaj. Tio eble estas lukso (kiu tamen vivigas grandetan firmaon), sed plej ofte entreprenistoj interesig\u0302as pri tio, c\u0302u ilia konkurencanto lanc\u0302is novan reklamon, kiom g\u0302i investas tiufake kaj kia estas g\u0302ia merkatada strategio (kion g\u0302i faras gazetare, televide, radie au\u0306 en la strat-paneloj)."}, {"text_idx": "#000984", "text": "Tio instigas grandan koncentrig\u0302on en la esplor-sektoro, tiel ke entreprenoj ne plu okupig\u0302as nur pri televido au\u0306 j\u0302urnaloj, sed c\u0302ion faras kaj komune proponas. Ec\u0302 plie: eblas ne nur scii, kiaj homoj vidis reklamon; se oni kunigas la datumojn kun tiuj de alia simile funkcianta panelo, kiu okupig\u0302as pri tio, kion la homoj ac\u0302etas (mang\u0302aj\u0302ojn, vestojn au\u0306 kiajn ajn varojn), eblas ec\u0302 sekvi la tutan evoluciklon de kampanjo \u2013 ne grave, c\u0302u propra au\u0306 de konkurencanto."}, {"text_idx": "#000985", "text": "Al c\u0302i tiu antologieto de poeziaj\u0302oj oni devas aliri kvazau\u0306 al relikvo. Ne ja pro la optimumo de la verstekniko: multaj strofoj estas tre primitivaj, la frazoj estas torditaj, la ritmo kelkfoje estas pene divenebla: sed la plimulto el la poeziaj\u0302oj estis verkitaj antau\u0306 la unua mondmilito."}, {"text_idx": "#000986", "text": "Temas pri antologio el sepdek tri poemoj: 45 verkis Stanis\u0142aw Zygmunt Braun kaj 28 verkis Stanis\u0142aw Karolczyk, du grandaj personecoj de la pola Esperanto-kulturo, kiuj longe agadis en Lodzo (PL); kaj la lodza filio de Pola Esperanto-Asocio volis omag\u0302i siajn du elstarajn civitanojn okaze de la 90-jara jubileo de la fondig\u0302o. (C\u0302i tiu antologieto, kvankam recenzata nun, aperis en 1997.) Ili estis du amikoj, kiuj junulag\u0302e kunfondis Polan Esperanto-Asocion g\u0302uste en Lodzo, sed ne povis alig\u0302i al g\u0302i, c\u0302ar tiutempe en Rusio la plenrajta jura ag\u0302o estis 24 jaroj. Ili do fondis siaflanke samtempe junularan rondon, kaj eldonis bultenon Juna penso."}, {"text_idx": "#000987", "text": "Karolczyk naskig\u0302is apud Lodzo en 1890, Braun naskig\u0302is en Cze\u0328stohova en 1893, kaj venis baldau\u0306 al Lodzo. Al Esperanto ili estis allogitaj ankorau\u0306 en knaba ag\u0302o, kaj jam en 1910 aperis ilia unua kuna poemaro Unuaj agordoj, sub la pseu\u0306donimoj Wiktor Elski (Braun) kaj Eska (Karolczyk). La poemaro impresis, ja la au\u0306toroj estis 17-jarulo kaj 20-jarulo; tuj aperis recenzoj kaj eseoj pri g\u0302i en Pola Esperantisto, Germana Esperantisto, Universo. Sed la vivo baldau\u0306 alportis diversajn misaventurojn al la du poetoj pro iliaj socialistaj ideoj, kaj ili devis forfug\u0302i; Braun estis ec\u0302 arestita plurfoje kaj kondamnita al ekzilo (li revenis nur post amnestio)."}, {"text_idx": "#000988", "text": "La Unuaj agordoj aspektis tamen kiel ekzercoj de poetoj-komencantoj, se komparite al la samtempaj verkoj de Des\u0302kin, Frenkel, Devjatnin, Schulhof, c\u0302iuj oriente de Rejno (la poezio de Privat, okcidente de Rejno, havas tute alian inspiron). Kaj bedau\u0306rinde la poetado de Karolczyk haltas en 1913, do li ne lau\u0306iras evoluon, progreson. Liaj lirikoj restas gipsumitaj: kelkaj vere bonaj, pli multaj s\u0302ablonaj. La poemo Al la Majstro komencig\u0302as tiel:"}, {"text_idx": "#000990", "text": "Kaj tamen Karolczyk plu restas movadano, redaktoro de Pola Esperantisto, forte engag\u0302ita ankau\u0306 post la dua mondmilito; li tradukas abunde el la pola, sed du jam pretaj antologiaj volumoj forbrulas dum la milito; la evoluo de lia verstekniko okazas tra tradukoj, kaj originalajn inspirojn li ne plu trafas. Li tradukas, li redaktas; lia literatura agado favoras lian elektig\u0302on en la Lingvan Komitaton kaj post la dua mondmilito en la Akademion (la recenzata verko registras sidon de Karolczyk en la Lingva Komitato ekde 1936, evidente preseraro anstatau\u0306 1926, kiel atestas la tiamaj jarlibroj de la Lingva Komitato; li c\u0302esis en 1954). En sia redakta kaj editora entuziasmo li ne forgesas la amikojn de la junag\u0302o: fakte g\u0302uste al Karolczyk kaj al la komuna amiko Pfeifer ni s\u0302uldas la antologicelan kunigon de c\u0302. 150 poeziaj\u0302oj de Braun (origine estis ducento), kelkaj dise aperintaj, kelkaj restintaj nur manuskripte."}, {"text_idx": "#000991", "text": "Braun estis tre modesta kaj ne elmontrig\u0302ema, kaj ne tro interesig\u0302is pri siaj poeziaj\u0302oj. La nuna verko c\u0302erpas el tiuj kolektitaj de Karolczyk, precipe el la jam aperintaj en revuoj. Du studoj pri Braun, de Kalocsay kaj Auld respektive, aperis en Norda Prismo en 1959; Kalocsay nomas Braun \u201ela droninta poeto\u201d, kaj surprizig\u0302as, ke ekzistas nur poemoj el lia junag\u0302o. Braun eble ne havas pli fortan inspiron ol Karolczyk, sed vivas pli longe kiel poeto, g\u0302is 1921, tiel ke li mem retrorigarde kritikas siajn \u201eunuajn agordojn\u201d pro la troa nematureco kaj s\u0302abloneco de la rimoj. En kelkaj versoj ni trovas la samajn dubojn, kiujn havis Schulhof en Desperanto au\u0306 kiujn havos Kalocsay en En amara horo:"}, {"text_idx": "#000992", "text": "C\u0302u sole iaj histori-fosistoj prezentos al la taga lum' rakonton pri ni, pasintaj jam, esperantistoj, kiuj pupilon fiksis en Estonton, kiuj kredis, ke per laborad' ilia formig\u0302os unu rondo familia? ....... C\u0302u intereson fug\u0302an au\u0306 kortus\u0302an profundan vekos la fiaska sorto, se nian ardan revon en la kus\u0302on subteran metos kun ni nia morto, au\u0306 ec\u0302 el tombo nia sens\u0302ancelo al posteuloj brilos kiel celo?"}, {"text_idx": "#000993", "text": "Kaj en Fremda kanto ni trovas ec\u0302 pli fortajn reeh\u0302ojn de la Schulhof-a Kanto de l' sklavo:"}, {"text_idx": "#000994", "text": "C\u0302ar c\u0302iam koro, en ega turmento, Je foj' unua katenojn eksentis - Orelon trafis via \u201enova sento\u201d Kaj malesperon por c\u0302iam forventis, Donante kredon, lingvo de l' Espero, Ke ne pereis justec' sur la tero!. Pri la poemo Plendo diras Kalocsay en sia eseo: \u201eLau\u0306 mia opinio g\u0302i estas, el arta vidpunkto, la plej granda poemo de la unua periodo de nia poezio.\u201d Jen g\u0302iaj unuaj versoj, kiel aperantaj en la nun recenzata volumeto:"}, {"text_idx": "#000995", "text": "Sola mi estas ..., ho mi estas sola, kiel c\u0302i-kruco c\u0302e la vojo pola. kiel c\u0302i-kruco kun Dia turmento nigre pentrita sur la firmamento ... Pasis la revoj, pasis song\u0302oj belaj, Ikaraj flugoj, migroj alc\u0302ielaj - Sur c\u0302i-vojiro kiel peza s\u0302tono Sola mi restis sur de l' voj' duono"}, {"text_idx": "#000996", "text": "Kalocsay, kiel ofte alikaze, iel \u201ekorektas\u201d, cele al siagusta plibonigo, la versaj\u0302ojn de aliaj; tial estas aparte interese kompari la supran tekston de Braun kun tiu aperinta en Norda Prismo modifita de la hungaro."}, {"text_idx": "#000997", "text": "C\u0302e Karolczyk ni trovas kelkajn ampoemojn, sed ne retrorigardajn: li c\u0302esis tro frue en sia poetado por montri priploron; male, Braun versas dum ankorau\u0306 preskau\u0306 plena jardeko, sed malpli intense. Sed ankau\u0306 li haltas en sia poetado malpli ol 30-jara, kaj tamen travivos la militon, kaj mortos en 1956. La eseo pri Braun de Auld en Norda Prismo entenas intervjuon g\u0302uste kun Karolczyk, kiu estis tiam kolektanta la versaj\u0302ojn de Braun cele al antologio. Do pri ambau\u0306 poetoj estis rea interesig\u0302o post ilia morto: ne nur aperas kelkaj iliaj poemoj en la Esperanta Antologio, sed ankau\u0306 la Krestomatio de Szerdahelyi dedic\u0302as al ili plenajn pag\u0302ojn. La nuna antologio forte kontribuas al la kono de du poetoj konataj preskau\u0306 nur pro Unuaj agordoj; nu, agordoj estis pluaj, kaj pli belsonaj."}, {"text_idx": "#000999", "text": "Mi jam plurajn librojn recenzis por MONATO, ekvilibre, mi opinias. Sed la leganto permesu al mi, c\u0302i-foje, personan, emocian aliron. Mi ne recenzas porinfanan libron, atingintan la pinton de vendoklasifikoj. Mi ne komentarias novan tradukon de fama itala c\u0302efverko. Mi ne rilatigas g\u0302in al lastatempa furora filmo, kiu konigis la aventurojn de ligna marioneto tra la interpretado de Oscar-premiito Roberto Benigni. Mi parolas pri unu el la plej karaj legaj\u0302oj de miaj infanaj jaroj: mia panjo karmemora legis g\u0302in al mi kaj mia frato, kaj mia denaska esperantisteco sin nutris ankau\u0306 tra tiuj pag\u0302oj."}, {"text_idx": "#001000", "text": "Ankau\u0306 aliaj libretoj de tiu tempo akompanis min en miaj unuaj esperantlingvaj legoj. Esperanto por infanoj de G. Gladstone Solomon, kiun ni en la familio nomis \u201ela libro de la musetoj\u201d, rakontis pri musa familio, kun la c\u0302iutagaj familiaj okazaj\u0302oj, kaj mi ploris kiam musido Johano malsanig\u0302as c\u0302ar li mang\u0302is verdan pomon, kaj lia frato Rog\u0302ero kuras al la kuracisto, kiu pretigas medikamenton. Alia amuza verketo estis Gaja lernolibro, de C. Walter, sur kies kovrilpag\u0302o krete skizita infano havas funelon sur la kapo kaj tra g\u0302i eniras verda stelo. Kiel domag\u0302e, ke ambau\u0306 libroj ne plu trovig\u0302as en la katalogo de UEA ..."}, {"text_idx": "#001001", "text": "Sed La aventuroj de Pinokjo estis la c\u0302efa legaj\u0302o por ni, knabetoj. Nin logis la historio, certe konata tra la mondo: maljuna lignaj\u0302isto G\u0302epeto skulptas el lignopeco marioneton, al kiu li donas nomon Pinokjo. C\u0302i marioneto parolas, ridas, movig\u0302as, kreskas, petolas, agas tute kiel infano. Kaj kiel infano li trairas la unuajn infanajn tentojn: kas\u0302a neiro al la lernejo por spekti pupteatron, amikig\u0302o kun alia friponeto kiu lin devojigas, renkontig\u0302o kun trompistoj, iluzio pri fabela lando, s\u0302telado, kaptig\u0302o fare de la g\u0302endarmoj, risko esti fritita kiel fis\u0302o, efektiva transformig\u0302o al azeno kun longaj oreloj, c\u0302ar li estas maldiligenta en la lernejo, ktp. Plej nature estas prezentataj ankau\u0306 absurdaj\u0302oj, kiel enkarcerigo verdiktita al pris\u0302telito, ne ja al la s\u0302telintoj. Kaj c\u0302iu pag\u0302o estas trempita en la kutima plenkreskula sag\u0302o: se vi agas mise, vi spertos malbonajn sekvojn; se vi malobeas, vi trovig\u0302os malbone; se vi agas bone, vi g\u0302uos rekompencon. Akompanas Pinokjon kiel gardang\u0302elo la Bluhara Feino, kiu klopodas reenvojigi lin sur la relojn de honesteco; sag\u0302ajn maksimojn distribuas la Parolanta Grilo; sed ilin Pinokjo neglektas, pri kio li devos poste forte penti. Se iu ankorau\u0306 ne konas la verkon, mi ne malkas\u0302os la finon, kiu kompreneble estas celo atendata kaj fine atingita, kiel decas en porknabaj libroj."}, {"text_idx": "#001002", "text": "Pri tiuj aventuroj multegon la kritiko skribis, kaj pri literaturo kaj pri psikologio. La esenco de la libro estas, ke la infanoj estas kerne bonaj kaj anime noblaj, sed la c\u0302irkau\u0306a medio forte igas al devojig\u0302o: la dang\u0302eroj embuskas c\u0302iuloke kaj c\u0302iutempe, do nepre necesas au\u0306skulti kaj obei la pliag\u0302ulojn."}, {"text_idx": "#001003", "text": "C\u0302u do verko intencita por transdoni al la infanoj la valorojn de au\u0306toritateco kaj obeemo? Vers\u0302ajne, la au\u0306toro, Carlo Collodi (pseu\u0306donimo de Carlo Lorenzini, vivinta en la toskania vilag\u0302o Collodi, origina loko de la patrino), tute ne celis tiom profundajn implicojn; li mem infanojn ne havis, ec\u0302 ne edzinon. Li posedis bonan literaturan kulturon, kvankam findiplomojn li ne akiris; li tamen atingis bonan pozicion kiel gazetisto, eldonanto de gazetoj, fine unua sekretario c\u0302e la prefektejo de Florenco, kunlaboranto c\u0302e la redaktado de la plej grava akademia vortaro de la itala lingvo. Li ec\u0302 estis nomita \u201ekavaliro de la Itala Krono\u201d, sed li tute neglektis tiun titolon, estante esence respublikano."}, {"text_idx": "#001004", "text": "Lia vivo estis dum certa tempo senorda, kun drinkado kaj misfortuna vetludado, tiel ke ankau\u0306 la sano komencis s\u0302ancelig\u0302i. Sed fiksa posteno kaj pli bona financa situacio solvis tiujn problemojn. Pri la porinfana literaturo li c\u0302iam estis interesita, kaj tradukis al la itala la Rakontojn de la Feinoj de Perrault. Kurag\u0302igite al verkado por infanoj kaj knaboj, li aperigis plurajn longajn novelojn au\u0306 romanetojn kun elementlernejaj knabetoj kiel rolantoj. Liaj verkoj atingis rapide sukceson: la itala regno estis fres\u0302e formita post la sendependig\u0302aj militoj kontrau\u0306 Au\u0306strio, en kiuj ankau\u0306 Collodi estis partopreninta, kaj la verkado por infanoj helpis al la fortigo de la koncepto pri s\u0302tata unueco. En 1881 Collodi eklaboras pri Historio de marioneto por lau\u0306parta publikigo en la semajna Gazeto por la infanoj, sed la aperigo estas neregula, kun interaj longaj silentoj; li ec\u0302 tedig\u0302as kaj abrupte finas la rakonton, sed la infana legantaro protestas, kaj Collodi devas dau\u0306rigi dum tridek ses c\u0302apitroj. En 1883 la pecoj sinsekve aperintaj estas fine kolektitaj en libron sub la titolo La aventuroj de Pinokjo, kun ilustraj\u0302oj de E. Mazzanti, kiujn la nuna Esperanto-traduko transprenis integre."}, {"text_idx": "#001005", "text": "La famo de la romaneto estis tuja kaj ege longdau\u0306ra. Ec\u0302 la nunaj knabetoj, kiuj spertas tute alian aliron al la principoj de au\u0306toritateco kaj alitipan familian edukon ol estis antau\u0306 jarcento, trovas en Pinokjo spegulon de si mem, de siaj necertoj, de siaj deziroj pri eskapo el la kutimoj konsiderataj senkau\u0306ze truditaj de la pliag\u0302uloj. Sennombra vico da eldonoj en multaj lingvoj (inkluzive la latinan Pinoculus!) konigis al la tuta mondo la aventurojn de la buba, fripona kaj ribelema, sed simpatia kaj justecaspira, ligna marioneto, kun infana logiko kaj naiveco; Pinokjo estas sendube la itala subjekto de la 19a jarcento plej konata eksterlande. Ankorau\u0306 nun en Italio la verko apartenas al c\u0302ies kultura subfono, tiel ke uzig\u0302as en la normala itala lingvo esprimoj kiel \u201ehavi la nazon de Pinokjo\u201d, kiam g\u0302i longig\u0302as pro liaj mesogoj, au\u0306 \u201eesti kiel la Parolanta Grilo\u201d, kiam iu sag\u0302umas kaj aplombe sentencas."}, {"text_idx": "#001006", "text": "En 1930 aperas en Esperanto La aventuroj de Pinokjo en traduko de Mirza Marchesi, c\u0302e The Esperanto Publishing Co. La tradukintino estis elementlerneja instruistino, entuziasme aganta en la instruista medio, ec\u0302 menciita per aparta kapvorto en la Enciklopedio de Esperanto. S\u0302i edzinig\u0302os al meksikia esperantisto kaj iros al Meksikio; post vidvinig\u0302o, s\u0302i revenos al sia origina loko, apud Padova, kie s\u0302i mortos en 1953. S\u0302ia traduko estis bona, kaj en la komencaj kvindekaj jaroj g\u0302i estis disau\u0306digata dum la regulaj Esperantaj elsendoj de Radio Roma. C\u0302u mi rajtas ankorau\u0306foje miksi personajn rememorojn? La rolon de Pinokjo ludis mi, tiam 11-jara, kiel rakontisto rolis mia frato Nicola, 13-jara, la Bluhara Feineto (kaj aliaj inaj voc\u0302oj) estis mia patrino Carolina, la Parolanta Grilo estis mia patro Luigi, kiu alternis c\u0302e aliaj virvoc\u0302aj dialogoj kun la tiama c\u0302efredaktoro de la Esperanto-fako de Radio Roma, Ascenzio Blasimme. La dissendo vekis grandan entuziasmon c\u0302e la au\u0306skultantaro, ec\u0302 venis leteroj adresitaj simple \u201eAl Pinokjo, c\u0302e Radio Roma\u201d."}, {"text_idx": "#001008", "text": "C\u0302u indis republikigi la verkon? Certe, jes, g\u0302i estas dau\u0306re aktuala kaj delonge ne estis ac\u0302etebla. C\u0302u indis nova traduko? Sendube, jes. La nuna traduko de J. Horvath estas, kompreneble, vortostoke kaj stile pli moderna ol la traduko de M. Marchesi, aperinta, kiam ec\u0302 ne ekzistis la Plena Vortaro; krome, la antau\u0306a eldono ne havis ilustraj\u0302ojn, dum la nuna tre oportune reprenas la originalajn ilustraj\u0302ojn de la unua itala eldono, kiuj reportas nin krokize al c\u0302arma fabela mondo. La lingvo estas flua kaj facila, kaj la libro estas ege rekomendinda por c\u0302iu ag\u0302o: knaboj, legu g\u0302in! gepatroj, leg\u0302u g\u0302in al viaj idoj! Sed speciale mi deziras al c\u0302iuj knabetoj la saman g\u0302ojon, kiun mi havis je ilia ag\u0302o c\u0302e la renkontig\u0302o kun Pinokjo."}, {"text_idx": "#001010", "text": "Kiaj dang\u0302eroj embuskas au\u0306toron, kiu decidis verki libron pri kalendaro? La libro povas ig\u0302i tro fizika, kaj la au\u0306toro dronos en longaj klarigoj pri la ekliptika ebeno, pri la precesio de la ekvinoksoj, pri aksoj, klinoj kaj anguloj. La libro povas ig\u0302i tro matematika, kaj la au\u0306toro lacigos la legantojn per formuloj kaj kalkuloj. La materialo povas esti tro unuforma, kaj la legantoj enuos. Do, verkanto devas trovi oran mezon inter populareco kaj scienca rigoreco en priskriboj de astronomiaj fenomenoj kaj matematikaj kalkuloj. Sendube, tion sukcesis fari en la libro La kalendaro tra la tempo, tra la spaco A. Cherpillod."}, {"text_idx": "#001011", "text": "La kalendaro tra la tempo, tra la spaco iusence similas bulketon kun sekvinberoj. La c\u0302efa enhavo estas, memkompreneble, rakonto pri kalendaroj. Komence la au\u0306toro donas precizan kaj koncizan informon pri naturaj tempo-unuoj (tago, monato, jaro) kaj pri kvar tipoj de kalendaroj, per kiuj homoj penas akordigi tiujn unuojn."}, {"text_idx": "#001012", "text": "Apartaj c\u0302apitroj estas dedic\u0302itaj al jenaj kalendaroj kaj iliaj variaj\u0302oj: la roma, egipta, asira-babilona, atena, galla, araba, juda. Konsideritaj estas ankau\u0306 kalendaroj de Persio, Hindio, C\u0302inio kaj proksimaj al ili kaj tiuj de majaoj kaj aztekoj. Por c\u0302iu kalendaro estas priskribitaj g\u0302iaj historio (la origino kaj transformig\u0302oj), strukturo (la maniero, per kiu oni adaptis tagnombradon al suno kaj luno), temp-dividaj\u0302oj, precipe monatoj, kaj festoj."}, {"text_idx": "#001013", "text": "Ec\u0302 pli interesa estas informo pri elpensitaj kalendaroj. Krom la konata al c\u0302iuj franca respublika kalendaro, la au\u0306toro prezentas amuzan pozitivisman kaj tre fantazian 'patafizikan (g\u0302uste tiel, kun apostrofo) kalendaron de Alfred Jarry. La plej lasta c\u0302apitro rakontas pri mankoj de la gregoria kalendaro kaj pri projektoj de g\u0302ia reformado."}, {"text_idx": "#001014", "text": "Estas konsideritaj diversaj eraoj, inter tiuj la kristana erao, t.e. la maniero nombri jarojn ekde la tempo, kiam Jesuo Kristo naskig\u0302is, kaj la erao de Scaliger."}, {"text_idx": "#001015", "text": "Apartaj\u0302o de tiu c\u0302i verko estas g\u0302ia \u201elingvistikeco\u201d. Jes, en multaj tiutemaj libroj estas listigitaj nomoj de semajntagoj kaj monatoj en diversaj lingvoj. Sed en tiu c\u0302i verko du c\u0302apitroj estas dedic\u0302itaj nur al tio (\u201everaj bombonoj por la menso\u201d de lingvo-amantoj) kaj kvanto de menciitaj lingvoj sendube superas tiun en c\u0302iuj aliaj tiaj libroj. Por tagnomoj kaj monatnomoj, por vortoj, signifantaj \u201etago\u201d, \u201emonato\u201d, \u201ejaro\u201d, por nomoj de diversaj festoj kaj fastoj (ekzemple, Kristnasko kaj Karesmo) oni trovas lau\u0306literan tradukon kaj etimologion. Ne restas sen atento multaj vortoj, iel rilataj al kalendaro (ekzemple, almanako, tagnau\u0306o, horoskopo). Endas mencii, ke preskau\u0306 c\u0302iuj fremdaj vortoj estas prezentitaj en siaj propraj alfabetoj."}, {"text_idx": "#001016", "text": "C\u0302ar kalendaro estas intime ligita kun religio, la au\u0306toro konsideras eventojn el vivo de bibliaj personoj. Vere, estas interese ekscii, kiam \u201eprecize\u201d Dio kreis Adamon. A. Cherpillod atente ekzamenas multajn fragmentojn de kanonaj kaj apokrifaj fontoj, kiuj entenas dat-indikojn, por determini la tempon de naskig\u0302o kaj morto de Jesuo Kristo."}, {"text_idx": "#001017", "text": "En aparta c\u0302apitro la jaro estas priskribita lau\u0306 du grandaj religiaj cikloj de la romkatolika eklezio: la ciklo de Kristnasko kaj la ciklo de Pasko. La jaraj cikloj de islamo kaj judismo estas konsideritaj en la c\u0302apitroj pri la araba kaj juda kalendaroj."}, {"text_idx": "#001018", "text": "Por kalkulemaj homoj la libro entenas metodojn por kalkulado de la dato de Pasko, de la tago en la ciklo de Scaliger kaj por trovado de la semajntago, responda al iu dato."}, {"text_idx": "#001019", "text": "C\u0302u vi ankorau\u0306 memoras pri la bulketo? Nun ni fine g\u0302isiris la sekvinberojn! En la libro estas uzataj multaj tiparoj: granda, eta, kursiva, grasa. Komence tiu varieco incitas, sed poste g\u0302uste g\u0302i helpas trovi la plej bongustajn pecojn \u2013 aldonajn diverstemajn informojn. Ni klasifikus ilin lau\u0306 jenaj tipoj: enciklopediaj (pri popoloj, religiaj sektoj, personoj, ekzemple koptoj, adventistoj, Hilelo), geografiaj (pri lokoj, nomataj lau\u0306 semajntagoj, monatoj, sezonoj, festoj, ekzemple Dus\u0302anbo, Rio-de-J\u0302anejro, Tel-Avivo, Asunciono), religiaj (pri diversaj preterpasitaj dum legado de la biblio faktoj, ekzemple pri senpeka koncipiteco de Maria kaj pri tio, ke Jesuo Kristo havis gefratojn kaj ec\u0302 g\u0302emelan fraton) kaj ... ceteraj, plej neatenditaj. Por ne senigi la legantojn je plezuro, ni mencias nur kelkajn \u201es\u0302losilvortojn\u201d: krescenta bulko, haremo, tohuvabohuo, Quasimodo. Povas esti, ke koncernaj faktoj estas konataj al vi, sed vi nepre kaptos aliajn mirindaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#001020", "text": "Kun aparta intereso kaj atento ni legis detalojn, rilatajn al Rusio. Kvankam ne c\u0302iuj etimologioj de rusaj vortoj kongruas al tiuj, trovig\u0302antaj en niaj vortaroj, kaj la au\u0306toro diris nenion pri tre specifa rusa vorto sutki (diurno), tamen en la libro estas spegulitaj multaj apartaj\u0302oj de rusa religia kalendaro. Temas pri tio, ke la rusa ortodoksa eklezio g\u0302is nun uzas julian kalendaron kaj g\u0302uste tio kau\u0306zas diferencon kun katolika kaj protestanta mondo en tagoj de Kristnasko kaj Pasko (interalie, la rusa titolo de fama paska uverturo de N. A. Rimskij-Korsakov estas ne Velikaja russkaja pash\u0302a, lau\u0306 A. Cherpillod, sed Svetlij prazdnik)."}, {"text_idx": "#001021", "text": "Nun ni devas rimarki kelkajn c\u0302agrenajn faktojn. Bedau\u0306rinde, c\u0302eestas tajperaroj. Ni trovis c\u0302irkau\u0306 dudekon, sed tio, certe, estas sufic\u0302e malmulte kompare al densa enhavo. La libro konservas restaj\u0302ojn de sia franca origino, ekzemple, foje oni stumblas je francaj et kaj jour, unu c\u0302apitro havas la titolon Niaj prapatroj la Galloj, kvankam s\u0302ajnas, ke entute la libro ne estas simpla traduko de franca versio, sed estis refarita speciale por esperantlingvaj legantoj."}, {"text_idx": "#001022", "text": "Ni kun granda intereso tralegis tiun c\u0302i libron, sekvante au\u0306toron lau\u0306 la vojo de evoluo de kalendaro en diversaj tempoj kaj lokoj kaj au\u0306skultante liajn survojajn klarigojn kaj distraj\u0302ojn. Legu ankau\u0306 vi!"}, {"text_idx": "#001024", "text": "Gvidlibro tra Esperantujo: c\u0302io unulibre!"}, {"text_idx": "#001025", "text": "C\u0302u ni, esperantistoj, bone konas la proprajn kulturon kaj historion? C\u0302u multaj el ni povas fanfaroni pri kono de ne nur niaj plej grandaj verkistoj kaj movadanoj, sed ankau\u0306 de la plej gravaj gazetoj en Esperanto, ec\u0302 se ili estis eldonataj antau\u0306 jam 100 jaroj? C\u0302u c\u0302iu el la legantoj de c\u0302i tiuj linioj scias, kiu verkis la poemaron \u201eLa tajdo\u201d au\u0306 al kiu skolo apartenas Georgo Kamac\u0302o?"}, {"text_idx": "#001026", "text": "La libro Epitomo de esperantologio donas respondojn al multegaj similaj demandoj, estante gvidlibro tra la tuta esperanta kulturo, historio, strukturo kaj idearo. La au\u0306toro sukcesis kompili fakte malgrandan, sed sufic\u0302e detalan enciklopedion. Kaj malgrau\u0306 tio, ke la libro celas esti helpilo al preparig\u0302o por la ekzamenoj de Rusia Atesta Komisiono, g\u0302i neprege estos interesa kaj utila ne nur al eksterrusianoj, sed ankau\u0306 al la personoj, kiuj tute ne emas ekzamenig\u0302i au\u0306 ekzamenig\u0302is jam antau\u0306 tre longe. Krom tio por ne tre spertaj esperantistoj la libro estos bonega ebleco tre komplete (tamen, kompreneble, nur supraj\u0302e) pririgardi la tutan esperantan kulturon kaj elekti, kiun verkon eklegi, pri kiu au\u0306toro ekinteresig\u0302i. Por la jam spertaj esperantistoj g\u0302i servos kiel tre utila help-libreto, enhavanta informojn, s\u0302ajne pri c\u0302io, kio entute povas tus\u0302i la lingvon Esperanto. Kaj por c\u0302iuj la libro helpos pli facile kompreni, kion Esperanto signifas g\u0302uste por ni, ekkonscii pri la atingoj de la lingvo kaj movado, kaj ankau\u0306 pri iliaj problemoj."}, {"text_idx": "#001027", "text": "Ni detaligu; la libro temas pri: interlingvistiko, historio de Esperanto, ideologio de Esperanto-komunumo, literaturo kaj kulturo en Esperanto (kie la au\u0306toro tus\u0302as ankau\u0306 la kreadon de kantoj, teatro kaj filmoj en Esperanto), gazetaro kaj libro-eldonado (kun indiko de la plej grandaj Esperanto-eldonejoj), Esperanto-organizaj\u0302oj kaj Esperanto-centroj, arang\u0302oj kaj renkontig\u0302oj. Aparta c\u0302apitro estas dedic\u0302ita al instruado de Esperanto. Krome la libro enhavas personan indekson (kie estas listigitaj c\u0302iuj personoj, menciitaj en la libro, kun mallongaj informoj pri ili kaj referencoj al la respektivaj pag\u0302oj) kaj du aldonojn. En la unua trovig\u0302as mallongaj informoj pri UK-oj, IJK-oj kaj kelkaj rusaj Esperanto-arang\u0302oj; kaj en la dua estas kolektitaj la plej gravaj dokumentoj pri esperantismo (inter kiuj la bulonja deklaracio, deklaracioj de homaranismo, sennaciismo, rau\u0306mismo, manifesto de Prago kaj kelkaj aliaj)."}, {"text_idx": "#001028", "text": "Necesas do tuj atentigi, ke la libro tute ne estas scienca studo pri Esperanto kiel nur lingva fenomeno. G\u0302i estas g\u0302enerala superrigardo de la plej diversaj priesperantaj temoj, kaj c\u0302i-rilate g\u0302i estos interesa kaj utila ne nur al gramatikemuloj kaj lingvistoj, sed al c\u0302iu, kiu tiel au\u0306 alimaniere okupig\u0302as pri Esperanto."}, {"text_idx": "#001029", "text": "La libro estas plac\u0302e eldonita kaj havas tre oportunan formaton. Tre bona estas ankau\u0306 la maniero, en kiu la au\u0306toro prezentas la materialon \u2013 g\u0302i ne estas enciklopedie seka, sed la teksto estas konsekvenca kaj legeblas tute facile kvazau\u0306 iu historio. Tamen, kiel ajn dolc\u0302a estu mielo, c\u0302iam troveblos iom da vinagro. Pro tio, ke la libro estis komence orientita por rusianoj, g\u0302i enhavas sufic\u0302e multe da detalaj informoj g\u0302uste pri rusa kaj sovetia Esperanto-movadoj, kiuj, eble, estos ne tiel profunde interesaj por la internacia leganto. Krome la au\u0306toro ne c\u0302iam sukcesis prezenti la faktojn tute senpartie (pri kio li tamen avertas jam en la enkonduko). Tio neniel signifas, ke io en la libro g\u0302uis apartan atenton malprofite al c\u0302io alia \u2013 entute la libro estas sufic\u0302e unustila kaj modera pri c\u0302io."}, {"text_idx": "#001030", "text": "De lingvaj\u0302a vidpunkto la libro estas tre altkvalita, sed ne perfekta. Ni, ekzemple, trovis neunuecan uzadon de la akuzativo post po, kaj aparte frapis nin la tre ofte elsaltanta vorto gvidoro, kiun ni ja komprenas, sed ne vidas kau\u0306zon preferi g\u0302in malprofite al la tute komunlingva gvidanto."}, {"text_idx": "#001031", "text": "Tre konfuzis nin ankau\u0306 la titolo de la libro. Kiel ni jam indikis, la libro tute ne temas nur pri esperantologio en propra senco de tiu vorto. Lau\u0306 ni, la libro nur gajnus nomite iel malpli science, sed pli konforme al sia enhavo. Ankorau\u0306 unu kuriozaj\u0302o \u2013 inter dokumentoj pri esperantismo apud La Espero kaj la bulonja deklaracio najbaras ... volapukista himno! Volapukan tekston akompanas esperanta traduko. Interese, kial nur Volapuko g\u0302uis tiun privilegion, sed ne aliaj planlingvoj?"}, {"text_idx": "#001033", "text": "Ni tamen certas, ke tiu kulereto da vinagro ne malbonigos la miel-barelon. La libro vere estas tre leginda por c\u0302iuj, kiuj sentas sin veraj esperantistoj kaj komprenas la neceson orientig\u0302i pri la esperanta kulturo, ec\u0302 se ne danke al persona konatig\u0302o, do almenau\u0306 per helpo de sperto de aliaj. Kaj kiu scias? \u2013 tute eblas, ke pro tiu c\u0302i libro la leginto eksentos la deziregon konatig\u0302i kun la esperanta kulturo pli proksime ..."}, {"text_idx": "#001035", "text": "En sia enkonduko al la februara numero de MONATO Stefan Maul asertas, ke c\u0302iuj tekstoj de nia revuo en 1991 \u201ekontrau\u0306is kaj kritikis, fojfoje draste kaj dras\u0302e\u201d, la tiaman golf-militon. C\u0302u vere? S\u0302ajnas, ke nia c\u0302efredaktoro preteratentis mian eseon Meditado pri mallonga milito en MONATO 1991/5. En tiu eseo mi faris \u2013 senhisterie \u2013 kritikan analizon de la moralaj, diplomatiaj kaj juraj faktoroj kiuj finfine necesigis militan reagon kontrau\u0306 la invado de Kuvajto fare de la iraka armeo. Ambasadoro Ralph Harry trovis mian analizon tiel pripensiga, ke li tradukis g\u0302in en la anglan kaj aperigis g\u0302in en la revuo de la Asocio por Unuig\u0302intaj Nacioj en Au\u0306stralio (julio 1991). Aliflanke mi profunde priploras la nunan krizon kreitan de la aktuala fanatikulo en la Blanka Domo."}, {"text_idx": "#001036", "text": "Kvankam mi ne s\u0302atas polemikon, mi ne povas ne reagi kontrau\u0306 la artikolo de s-ro Gofen en MONATO 2002/11, p. 9. Dio benu Usonon, al tiu deziro de s-ro Aleksandro Gofen mi respondas, ke se Dio ekzistas, li unue benu la viktimojn de la usonaj bomboj, c\u0302ar, ni honeste konfesu, ke Usono deziras farig\u0302i la g\u0302endarmo de la tuta mondo. De la fino de la dua mondmilito usonanoj mortigas homojn, plejofte virinojn kaj infanojn, sur la tuta terglobo."}, {"text_idx": "#001037", "text": "Se estas por liberigi la popolojn, kompreneble ili pravas, c\u0302ar la mortintojn nun ne plu suferas, sed ni ja scias, ke ankau\u0306 en Usono regas multege da mizero kaj maljusteco. S-ro Gofen g\u0302ojas pri la falo de komunismo, ankau\u0306 mi, sed mi scias de fidindaj geamikoj, ke en Rusio tiuj homoj, al kiuj mankis tiam libereco, ne havas nun monon nek laboron por dece sin nutri kaj vesti. Tiuj, kiuj ilin ekspluatis, vivas nun lukse, ec\u0302 ac\u0302etas vilaojn sur la franca marbordo, do, kial fanfaroni?"}, {"text_idx": "#001039", "text": "Al la tre interesa artikolo de Garbhan MacAoidh Lingvo, mito kaj legendo en MONATO 2002/9, p. 17, pri fikciaj lingvoj, mi volas aldoni, ke la c\u0302eh\u0302a dramverkisto Va\u0301clav Havel (eksa s\u0302tatprezidanto de C\u0302eh\u0302io) estas au\u0306toro de la teatraj\u0302o Memorando (c\u0302eh\u0302e Vyrozume\u030cni\u0301), en kiu la c\u0302efan rolon ludas fikcia lingvo ptydepe [pti\u0301depe]. La teatraj\u0302o estas akra satiro pri la komunista burokrataro."}, {"text_idx": "#001041", "text": "La lingvo dume s\u0302velis tiom, ke fine g\u0302i estis tute neuzebla kaj farig\u0302is evidente, ke g\u0302i devas malaperi. Sed la burokrataro estas nevenkebla. Post la malsukceso de ptydepe aperis nova fikcia lingvo chorukor [h\u0302o\u0301rukor], kreita sur tute aliaj principoj ol ptydepe, kaj la burokrataro havis novan instrumenton por sia regado."}, {"text_idx": "#001042", "text": "Va\u0301clav Havel tiel artisme montris la neforigeblon de la (komunista) burokrataro. Se unu burokrata sistemo c\u0302esas funkcii, tuj g\u0302i estas anstatau\u0306igita per alia. Havel verkis la teatraj\u0302on en la jaro 1965 kaj li kvazau\u0306 antau\u0306vidis per g\u0302i la pluan politikan evoluon en la tiama C\u0302eh\u0302oslovakio: venis la jaro 1968 kun granda espero pri la politikaj s\u0302ang\u0302oj, sed post la 21a de au\u0306gusto kaj poste en la jaro 1969 c\u0302io revenis en la malnovajn relojn, c\u0302iuj esperoj montrig\u0302is vanaj. La antau\u0306a komunista regado estis anstatau\u0306igita per alia, pli malmola, samkiel Havel surscenigis la anstatau\u0306igon de ptydepe per chorukor."}, {"text_idx": "#001043", "text": "Por ke oni ne misgvidu la legantaron mi menciu erareton en la anatomia skizo, kiu akompanis la artikolon pri virusaj hepatitoj (MONATO, 2003/1, pag\u0302o 18). La parto nomita ileo estas fakte la transversa parto de la kojlo."}, {"text_idx": "#001044", "text": "Aliaj vidpunktoj pri la tragedio de Jugoslavio"}, {"text_idx": "#001045", "text": "Distance de unu jardeko oni povas starigi aliajn vidpunktojn ol la g\u0302isnunaj pri la disfalo de Jugoslavio. Mi, kiu naskig\u0302is komence de la komunisma erao en Jugoslavio kaj kiu pasigis mian plej aktivan vivperiodon en tiu tempo, tamen neniam membrig\u0302inte en la komunisma partio, povas kun ioma objektiveco prezenti alian starpunkton, nome ke nek naciismo nek ekonomia krizo disfaligis Jugoslavion. Kio do?"}, {"text_idx": "#001046", "text": "En 1945 Jugoslavio estis ekonomie detruita lando. Antau\u0306 la dua mondomilito g\u0302i estis 95 % agrara lando (95 % de la log\u0302antaro vivis de la produktoj de la kamparo). Dum kvar militaj jaroj kun plej aktiva ribela movado la lando estis preskau\u0306 komplete detruita. Restis nur iom da industrio en Slovenio kaj en kelkaj kroataj kaj vojvodinaj urboj."}, {"text_idx": "#001048", "text": "Tiu c\u0302i deviga (efektive malhumana) sistemo tamen sukcesis en mallonga tempo tiom evoluigi la ekonomion, ke Jugoslavio grandskale transformig\u0302is al industria lando. Post 10 jaroj jam 30 % de la log\u0302antaro vivtenis sin ekster agrokulturo. Sep au\u0306 ok jarojn poste Tito malfermis la landlimojn kaj tiuj, kiuj ne kontentis pri komunismo, povis iri kien ajn por labori. Miliono da jugoslavoj foriris al Germanio, Au\u0306strio, Francio kaj al skandinavaj landoj. Ili sendis multan monon al parencoj en Jugoslavio kaj tio kontribuis al plia ekonomia kresko."}, {"text_idx": "#001049", "text": "Meze de la 60aj jaroj ekevoluis turismo kaj tiam jam kreig\u0302is sufic\u0302e firma tavolo de relative ric\u0302aj homoj, c\u0302efe en regionoj historie pli evoluintaj: Slovenio, Kroatio kaj Vojvodino. La ric\u0302uloj bezonis ekonomian liberecon por ankorau\u0306 pli ric\u0302ig\u0302i. Superfluan monon ili uzis por konstrui semajnfinajn dometojn kaj ac\u0302eti au\u0306tojn, c\u0302ar komunismaj leg\u0302oj malpermesis al privatuloj posedi entreprenon kun pli ol kvin enpostenigitoj."}, {"text_idx": "#001050", "text": "Direktoroj de grandaj entreprenoj (do komunistoj) disponis pri grandaj monsumoj korupte ricevitaj kaj ilin tenis eksterlande; et-entreprenistoj same disponis pri c\u0302iam pli da mono, kiun tamen ili ne povis pluinvesti. Ankau\u0306 politikaj c\u0302efoj kaj altranguloj en polico, armeo, jug\u0302istaro, kiuj havis altajn salajrojn kaj multajn privilegiojn, same ric\u0302ig\u0302is."}, {"text_idx": "#001051", "text": "Iuj regionoj elstaris pli ol aliaj. Slovenio floris. Oni konstruis tioman industrion, ke necesis importi laboristojn el pli sudaj partoj de Jugoslavio. Turismo en Kroatio alportis grandajn profitojn. La ric\u0302a tavolo parte konsistanta el komunistoj, parte el et-industriistoj kaj parte el parencoj de gastlaboristoj c\u0302iam pli malkontentis, postulante ekonomiajn reformojn."}, {"text_idx": "#001052", "text": "Sed, post kiam Tito du fojojn klopodis iom liberaligi la ekonomion, la kontrau\u0306batoj de ortodoksaj komunistoj tion malebligis. La malkontentaj ric\u0302uloj en c\u0302iuj partoj de Jugoslavio ne vidis alian manieron faligi ekonomiajn barierojn ol per naciismo kontrau\u0306batali komunisman ortodoksismon. Jen la plej efika maniero kuntreni la popolon kaj faligi bremsantan politik-ekonomian sistemon, kiun subtenis la polico kaj la armeo."}, {"text_idx": "#001053", "text": "La unuan naciisman revolucieton organizis liberalaj komunistoj mem en Kroatio fine de la 60aj jaroj. Rezulte Tito pro premo de ortodoksistoj perforte faligis la komunistan registaron en Kroatio. Poste li devis renversi similan liberalisman movadon inter komunistoj de Serbio. Sekve, en 1976, oni akceptis novan konstitucion: ne s\u0302ang\u0302inte la politik-ekonomiajn principojn de egalismo, oni enkondukis preskau\u0306 konfederacian sistemon de respublikoj kaj regionoj (entute ok)."}, {"text_idx": "#001054", "text": "La nova konstitucio ne kontentigis la novric\u0302ulojn: dau\u0306re la ekonomia sistemo ne ebligis liberan pluinvestadon kaj pliric\u0302igadon. Tamen g\u0302i ebligis multe pli sendependan regadon fare de komunistoj interne de respublikoj, kio siavice kreskigis naciismon."}, {"text_idx": "#001055", "text": "Post la morto de Tito en 1980 la sistemo estis blokata. Pro la nova konstitucio kun g\u0302ia vetoo (se nur unu respubliko malkonsentis, ne eblis akcepti decidon) Jugoslavio praktike ne plu politike ekzistis. Komunan rolon havis nur la armeo kaj ekstera politiko. C\u0302io alia okazis interne de la respublikoj, inkl. de la polico."}, {"text_idx": "#001056", "text": "Krome la 80aj jaroj estis karakterizitaj de ioma ekonomia malkresko. Necesis repagi prenitajn kreditojn, kiujn la s\u0302tato ne sag\u0302e investis. Sed la c\u0302efa problemo farig\u0302is la pli kaj pli grandaj regionaj evoluo-diferencoj. Meze de la 80aj jaroj la diferenco inter la plej ric\u0302a Slovenio kaj la plej malric\u0302a Kosovo estis dekobla (pokapa enspezo en Slovenio estis 3 500 dolaroj kaj en Kosovo 350). Slovenoj kaj kroatoj pli kaj pli malkontentig\u0302is, c\u0302ar ili ne povis pli rapide evolui; kosovanoj malkontentig\u0302is pro la ekstrema malric\u0302o."}, {"text_idx": "#001057", "text": "Dum dek jaroj post la morto de Tito evoluis naciismoj en c\u0302iuj respublikoj kaj regionoj esence kau\u0306zataj de la ric\u0302aj tavoloj, kies filoj estis j\u0302urnalistoj, literaturistoj kaj profesoroj, kiuj pli kaj pli influis la g\u0302enerale naciisman etoson. La ric\u0302uloj fakte ne batalis kontrau\u0306 Jugoslavio sed kontrau\u0306 la ekonomia komunisma sistemo. Se oni pli frue estus enkondukinta plurpartian sistemon kun forigo de ekonomiaj limigoj (s\u0302tata centrisma ekonomio), Jugoslavio ne estus disfalinta. Tamen ortodoksaj komunistoj tro longe malpermesis tion kaj kreis la tragedion de eksa Jugoslavio."}, {"text_idx": "#001058", "text": "Mi tezumas do, ke la disfalon kau\u0306zis ne malkonvena nacia politiko de Jugoslavio (male, g\u0302i estis maksimume justa por granda plimulto de nacioj en la lando), sed la malkontento de burg\u0302aj novtavoloj estigata de rigide nekapitalista ekonomio, kiu malebligis al ili senlime pliric\u0302ig\u0302i."}, {"text_idx": "#001059", "text": "Kosovo kaj Serbio c\u0302e vojkrucig\u0302o"}, {"text_idx": "#001060", "text": "Intervjuo kun Adem Demac\u030ci, politika analizisto el Kosovo kaj lau\u0306reato de pac-premio \u201eSah\u0302arov\u201d."}, {"text_idx": "#001062", "text": "Demac\u030ci: Rigardante supraj\u0302e kaj formale, s\u0302ajnas, ke jam okazis grandaj s\u0302ang\u0302ig\u0302oj, sed rigardante profunde kaj objektive, envere oni povas konstati nur malmultajn s\u0302ang\u0302ig\u0302ojn. Tiel, c\u0302ekape de Serbio, ne plu estas Milos\u030cevic\u0301 kaj S\u030ces\u030celj kaj iliaj ekstremnaciemaj kaj s\u0302ovinistaj partioj. Oni elpostenigis el armeo kaj polico kelkajn homojn, same el la gvidantaro de kelkaj amaskomunikiloj. Sed la alvenintoj c\u0302ekape de la serba politiko s\u0302ang\u0302is nur la taktikon, ne la hegemoniistan strategion. Ili klopodas kas\u0302i kaj etigi la krimojn de la reg\u0302imo de Milos\u030cevic\u0301; samtempe ili montras sian apetiton rekoloniigi Kosovon kaj plu reteni la duonkoloniecan jugon de Beogrado sur Montenegro. Netus\u0302itaj restas la militistaj-policistaj meh\u0302anismoj kaj la serba armilo-industrio: Serbio denove vendas armilojn. La serba reg\u0302imo okupas sin nur pri politika s\u0302minkado, hezitante s\u0302ang\u0302i sian krimecan kaj mafiecan metodojn. Por ilustri la j\u0302us diritan tamen necesus eble tro da spaco."}, {"text_idx": "#001063", "text": "MONATO: Kion jam alportis kaj povas alporti la fondig\u0302o de la nova s\u0302tato Serbio kaj Montenegro por serboj mem kaj iliaj najbaroj?"}, {"text_idx": "#001064", "text": "Demac\u030ci: Tio denove ekzemplas, kiel la grandaj potencoj de la mondo, pro propraj interesoj, kapablas oferi malgrandajn popolojn (c\u0302i-okaze la malgrandan montenegran popolon). Vers\u0302ajne tio dau\u0306rigos dum kelke da tempo la serban hegemonion en Balkanio, lasante malfermita la vojon al novaj krizoj en la regiono. Tio prokrastos la necesan alfrontig\u0302on de Serbio al si mem kaj malfruigos demokratiig\u0302on, c\u0302ar plifortigataj estas la apetito de Serbio rilate Kosovon kaj la iluzioj de tiu s\u0302tato por ludi pli grandajn rolojn ol g\u0302i vere kapablas."}, {"text_idx": "#001065", "text": "MONATO: Kiel vi taksas la deklaraj\u0302ojn kaj la postulojn de Djindjic\u0301 por revenigi serban policon en Kosovon kaj fondi tie serban s\u0302tateton?"}, {"text_idx": "#001066", "text": "Demac\u030ci: Jen plia argumento, ke Serbio nag\u0302as ankorau\u0306 en la malpura maro de la politiko de Milos\u030cevic\u0301. La plej nova politika ofensivo de Djindjic\u0301 rilate Kosovon devas averti la mondon, ke serba politiko restas esence nes\u0302ang\u0302ita kaj ke plu minacas novaj sangovers\u0302oj. La fondig\u0302o de serba s\u0302tateto sur la grundo de Kosovo estas ja plia argumento, ke Serbio komencis disdividon kaj dispartigon de Kosovo, ekspluatante la toleremon montratan al g\u0302i de Eu\u0306ropo kaj Usono, kiuj pardonas al Serbio g\u0302iajn sennombrajn krimojn."}, {"text_idx": "#001067", "text": "MONATO: Kiamaniere Serbio povus demokratiig\u0302i kaj kian profiton ekhavus mem serboj kaj iliaj najbaroj pro tio?"}, {"text_idx": "#001068", "text": "Demac\u030ci: Serbio povus demokratiig\u0302i, nur se g\u0302i rezignus pri Kosovo kiel kolonio kaj pri Montenegro kiel duonkolonio, rekonante ilian plenan sendependecon. Same, nepre, g\u0302i transformu en federaciajn unuojn la serban Vojvodinon kun centro en Novi Sad, la hungaran Vojvodinon kun centro en Subotica kaj la bosnan Sandz\u030cak kun centro en Novi Pazar. El tio serboj maksimume profitus. Tiam serboj ne plu bezonus grandan armeon au\u0306 grandan policon kaj tiel ili evitus troajn s\u0302tat-elspezojn. Krome la paco en la regiono definitive ekstabilig\u0302us."}, {"text_idx": "#001070", "text": "Demac\u030ci: Se ni konsideras, kiel g\u0302i agis g\u0302is nun kaj kiel g\u0302i estas aktuale aganta, mi pensas, ke ne."}, {"text_idx": "#001071", "text": "MONATO: Kion vi pensas pri la estonto de interrilatoj Serbio-Kosovo?"}, {"text_idx": "#001072", "text": "Demac\u030ci: Post multnombraj malgrandaj kaj grandaj malfacilaj\u0302oj, kiujn ni ja atendas, nepre alvenos epoko de tutegala kunlaborado, reciproka respekto kaj krea najbareco."}, {"text_idx": "#001073", "text": "MONATO: Kiel vi prijug\u0302as la lastajn arestojn de la eksaj gvidantoj de UC\u0327K, la Liberiga Armeo de Kosovo? C\u0302u tiuj atestas pri preparo por \u201erestarigi suverenecon\u201d en Kosovo?"}, {"text_idx": "#001074", "text": "Demac\u030ci: G\u0302uste tiel, kiel vi jam supozas."}, {"text_idx": "#001075", "text": "Protestis pli ol mil homoj c\u0302e la irlanda internacia flughaveno Shannon [s\u0302anon] (irlandlingve: an tSionainn [tjonajn]) kontrau\u0306 ties uzado por provizi per brulaj\u0302o usonajn aviadilojn survoje al ebla milito en Irako. Lau\u0306 multaj irlandanoj, la registara permeso tiel malfermi la flughavenon al usonaj milit-aviadiloj nuligas la pretendatan neu\u0306tralecon de la Irlanda Respubliko."}, {"text_idx": "#001076", "text": "Pro avertoj pri anarkiista atenco c\u0302e la flughaveno multaj \u201eordinaraj\u201d homoj forrestis. Policanoj priserc\u0302is au\u0306tojn kaj au\u0306tobusojn, kaj surc\u0302evalaj kolegoj, kune kun hundoj, observis la manifestaciantojn. Videblis ankau\u0306 akvokanonaj veturiloj."}, {"text_idx": "#001077", "text": "Malgrau\u0306 c\u0302io la protesto pace disvolvig\u0302is kaj la c\u0302eesto de tiom da \u201eprotektantoj\u201d montris sin pli kaj pli ridinda. La tago farig\u0302is speco de festo-pikniko: infanoj dancis antau\u0306 la policanoj, au\u0306dig\u0302is muziko, kaj entute venkis la bona senco de la publiko."}, {"text_idx": "#001078", "text": "Kiam arestoj \u201epruvas\u201d terorismajn ligojn ..."}, {"text_idx": "#001079", "text": "Antau\u0306 la tagig\u0302o de la 20a de februaro la polico samtempe eniris la kvar hispanajn sidejojn de la j\u0302urnalo Euskaldunon Egunkaria [eu\u0306ska\u0301lduno\u0301n egu\u0301nkarija\u0301](\u201eLa J\u0302urnalo de ni la Eu\u0306skalingvanoj\u201d), fermis ilin kaj arestis dek membrojn de g\u0302ia estraro. La ordono fontis el hispana kontrau\u0306terorisma jug\u0302isto."}, {"text_idx": "#001080", "text": "La jug\u0302isto akuzas la j\u0302urnalon financi la armitan sendependisman grupon ETA (\u201eEuskadi ta Askatasuna\u201d [eu\u0306skadi ta\u0301skata\u0301suna\u0301], Eu\u0306skio kaj Libereco) kaj havi estraron diktitan de g\u0302i. En la sama tago, oni distribuis gazetaran noton komune redaktitan de la tribunalo, la prokuroro kaj la ministrejo pri internaj aferoj. La ministro, lau\u0306 sia konata logiko, ec\u0302 deklaras, ke \u201eper la arestoj estas pruvita la rilato inter la j\u0302urnalo kaj ETA\u201d."}, {"text_idx": "#001081", "text": "La sekvan tagon, preskau\u0306 c\u0302iuj j\u0302urnaloj en Hispanio pli-malpli firme starigis demandojn pri la neceso fermi la gazeton kaj esprimis sian miron pri la komuna noto redaktita de du lau\u0306dire sendependaj povoj. El la parlamentaj partioj, nur Unuig\u0302inta Maldekstro kaj eu\u0306skaj, katalunaj kaj galega partioj kondamnis la elpas\u0302on, same kiel diversaj asocioj kaj pluraj signifaj membroj de la Socialisma Partio."}, {"text_idx": "#001082", "text": "Oni eksciis la bazon de la akuzoj: temas pri dokumentoj kaptitaj de la polico inter 1991 kaj 1993 uzitaj jam antau\u0306 longe por aliaj procesoj; s\u0302ajne la jug\u0302isto subite remalkovris ilin en deponejo kaj decidis fermi la preskau\u0306 same malnovan gazeton."}, {"text_idx": "#001083", "text": "Pli grave: tiujn dokumentojn oni uzis por fermi alian eu\u0306skan j\u0302urnalon, Egin [egi\u0301nj] (\u201eFari\u201d), en 1988. La nuna jug\u0302isto kontrau\u0306diris la antau\u0306an, interpretante, ke la kodita nomo tie aperanta rilatas al Egunkaria kaj ne al Egin. La dokumentoj asertas, ke ETA devas klopodi por havi favoran estraron en la gazeto."}, {"text_idx": "#001084", "text": "Sed ankorau\u0306 plie kaj fone: la jug\u0302isto asertis, ke Egunkaria diskonigis la \u201eidearon\u201d kaj la \u201evalorojn\u201d de ETA. Problemo staras, c\u0302u oni konsideras \u201eidearo\u201d kaj \u201evaloroj\u201d de la grupo nur nociojn kiel memdisponon au\u0306 la konsideron de la eu\u0306ska konflikto kiel politikan anstatau\u0306 simpla banditismo, kiel obstinas la hispana registaro."}, {"text_idx": "#001085", "text": "Samtage aperis la anstatau\u0306a j\u0302urnalo Egunero [egu\u0301nero\u0301] (\u201eC\u0302iutage\u201d), redaktita de la sama skipo. G\u0302i estas nur 16-pag\u0302a kaj nigrablanka, sed eldonig\u0302is en trioble pli granda kvanto kaj fulmrapide forvendig\u0302is. G\u0302i enhavis instituciajn reklamojn de la eu\u0306ska registaro, kiu lau\u0306te proklamis, ke g\u0302i subvencios la novan gazeton. La hispana registaro ec\u0302 pli lau\u0306te akuzas g\u0302in pri financado de terorismo kaj kontrau\u0306starado de jug\u0302aj decidoj. Tiaj insultoj kaj akregaj disputoj farig\u0302is c\u0302iutagaj de antau\u0306 pluraj jaroj inter ambau\u0306 institucioj."}, {"text_idx": "#001086", "text": "Egunkaria estis la sola j\u0302urnalo verkita nur en la eu\u0306ska lingvo. En Sud-Eu\u0306skio, la aliaj j\u0302urnaloj estas c\u0302efe au\u0306 nur hispanlingvaj, ec\u0302 la sendependisma. Por promocii la lingvon, la registaroj de la eu\u0306ska kaj nafara au\u0306tonomaj komunumoj subvenciis la j\u0302urnalon. G\u0302in estris elstaraj kulturaj aktivuloj. Por sukcesi eldoni g\u0302in, la fondan kapitalon alportis 75 asocioj kaj 3000 unuopuloj. La j\u0302urnalistoj ricevis malpli altan salajron ol kutime, sed kompense membris en la administra konsilio."}, {"text_idx": "#001087", "text": "Danke al Egunkaria, la eu\u0306ska estis uzata en kampoj, kie g\u0302i ankorau\u0306 ne havis firman bazon. La j\u0302urnalo c\u0302efe priatentis kulturon kaj politike elstaris kiel dialogema: ekzemple, la dimanc\u0302on antau\u0306 sia fermo, g\u0302i publikigis intervjuon kun Fernando Savater [sabate\u0301r], aktiva membro de la kolektivo \u00a1Basta ya! (\u201eC\u0302esu tuj!\u201d), kiu papagas la fiksideojn de la hispana registaro kaj konsideras la eu\u0306skajn regantojn kiel rektajn respondeculojn de la perforta agado de ETA."}, {"text_idx": "#001088", "text": "La 24an alvenis skua novaj\u0302o: la grave malsana unua direktoro de Egunkaria, arestita kiel liaj kunlaborantoj lau\u0306 la kontrau\u0306terorisma leg\u0302o, kaj tial sen ebloj komuniki kun sia familio au\u0306 elekti advokaton, provis mortigi sin, lau\u0306 asertoj de la polico. La 25an kvar arestitoj estas liberigitaj kontrau\u0306 kau\u0306cio, i.a. la nuna direktoro. Ili denuncis torturojn fare de la polico. Tiajn atestojn oni regule au\u0306das sed malofte kredas. Tamen, kiam ili venas de elstaraj kulturaj aktivuloj, la afero s\u0302okas. Amnestio Internacia tuj petis enketon kaj memorigis pri la precedenco de Egin, pri kiu oni ankorau\u0306 ne verdiktis."}, {"text_idx": "#001089", "text": "Intertempe la subtenoj al Egunkaria pli kaj pli kreskas: multaj asocioj, jam tre mobilizitaj pro la kontrau\u0306militaj agadoj, ekaktivas. Oni preparas manifestojn kaj manifestaciojn, kaj la jug\u0302istan-registaran agadon oni paraleligas al la brutala kirurgio, kiun la usona registaro kaj g\u0302iaj komplicoj pretendas uzi por batali kontrau\u0306 terorismo."}, {"text_idx": "#001090", "text": "Tankojn venki eblas; gazetaron venki ne"}, {"text_idx": "#001091", "text": "Konate estas, ke Germanio ne aprobas la usonan registaron rilate Irakon. Tamen ne informis usonaj kaj eu\u0306ropaj amaskomunikiloj, ke en novembro 2002 la germana sekreta servo raportis pri ekzisto de armiloj por amasdetruado en Irako. Same konate estas, ke Germanio kaj Francio kontrau\u0306as militon: tamen lau\u0306 stranga koincido Germanio kaj Francio estas c\u0302efaj komerco-partneroj de la Sadam-reg\u0302imo."}, {"text_idx": "#001092", "text": "En c\u0302iu novaj\u0302-raporto oni vidas defendantojn de Sadam. Menciataj en t.n. objektivaj periodaj\u0302oj estas usonanoj, kiuj aprobas sian registaron: kiom ofte tamen ili rajtas paroli? Plue, c\u0302u legeblas intervjuoj kun reprezentantoj de iraka opozicio, kun parencoj de murditoj, torturitoj au\u0306 la senspure perditaj? Tiel la unuflankeco de t.n. libereco de informado."}, {"text_idx": "#001093", "text": "Surekrane oni vidas c\u0302armajn irakajn infanojn (\u201ekontrau\u0306 kiuj ekbatalos usonaj militistac\u0302oj\u201d), sed c\u0302u oni montris kadavrojn de irakaj infanoj, murditaj per irakaj h\u0302emiaj bomboj, au\u0306 irakan infanan prizonon? Krome, Sadam ne plu posedas armilojn por amasdetruado: tion li, \u201efidindulo\u201d, mem diras. Verdire oni devas lin kredi, c\u0302ar ne estas aliaj pruvoj."}, {"text_idx": "#001094", "text": "Nu, bone, la inspektistoj de Unuig\u0302intaj Nacioj trovis mustardan gason kaj kuglegojn kapablajn g\u0302in liveri. C\u0302u vi memoras? Oni prie raportis en la novaj\u0302oj. Tamen strange: oni informis dum apenau\u0306 kvin sekundoj, aldonante, ke irakaj militistoj simple forgesis detrui ilin. Tiuj irakaj militistoj estas ja tiom forgesemaj \u2013 forgesemaj kaj neobeemaj. Sadam ordonis, kaj ili forgesis. Sed fojfoje okazas tio precipe sub totalismaj reg\u0302imoj."}, {"text_idx": "#001095", "text": "Lau\u0306 la televido la tuta afero estas en petrolo. Sed \u2013 jen surprizo \u2013 Usono estas unu el la plej grandaj produktantoj de petrolo en la mondo. Parto de g\u0302iaj fontoj restas konservitaj; aliaj en Alasko estas esploritaj sed ankorau\u0306 ne tus\u0302itaj. La parto de Irako en la usona petrol-importo estas unu dudekono; tiu en efektiva konsumado malpli. Tion oni ne povas klarigi al televido, kiu gurdas kaj gurdadas la samon \u2013 petrolo. Kaj pri malpermesitaj armiloj \u2013 jen kvazau\u0306 ogrino, timigilo por infanoj. Kaj gasoj \u2013 kiu gasojn flaras?"}, {"text_idx": "#001096", "text": "Efektive, log\u0302antoj de iraka urbo H\u0302alabja gasojn flaris. Kelkaj travivis sed restas invalidoj. Tamen tiujn intervjui \u2013 estu realisma! Informadan liberecon ni g\u0302uas, sed ne g\u0302is tia grado. Krome: c\u0302u Irako ne estas suverena s\u0302tato? Kial do g\u0302i ne rajtas havi armilojn por amasdetruado?"}, {"text_idx": "#001097", "text": "Se vi ankorau\u0306 ne kredas, ke la iraka reg\u0302imo ne helpas al Alkaido, mals\u0302altu la televidilon, forj\u0302etu la j\u0302urnalon kaj ekpensu. G\u0302enerale, kial registaro de iu ajn lando ne helpas teroristojn? Ekzistas almenau\u0306 tri kialoj: al la registaro ne plac\u0302as la celoj de la banditoj; helpi multekostas; tio kontrau\u0306leg\u0302as. Rememoru, ke g\u0302is plej lasta tempo oficialuloj de Irako alvokis c\u0302iujn murdi usonanojn, c\u0302iujn kaj c\u0302ie (kio c\u0302esis, kiam usona armeo koncentrig\u0302is c\u0302e la landlimo)."}, {"text_idx": "#001098", "text": "Do evidente la teroristaj celoj plac\u0302as. Irako senprobleme trovas milojn da dolaroj por palestinaj familioj de (mem-)murdistoj: ne mankas mono. Kaj ne forgesendas, ke la alvoko \u201ec\u0302iujn usonanojn c\u0302ie murdu\u201d celas \u2013 se vi estas usonano \u2013 vin kaj vin kaj vin: en via hejmo, en via au\u0306to, en via strato."}, {"text_idx": "#001099", "text": "Oni jam kutimig\u0302is, ke t.n. liberaj amaskomunikiloj libere prisilentas manifestaciojn por Israelo sed same libere informas pri manifestacio apoge al palestinaj teroristoj. Ke amaskomunikiloj anticipe informas pri manifestacio kaj klarigas, kiel g\u0302in atingi, mi nur unu fojon trovis: temis pri manifestacio apoge al Sadam la 15an de februaro."}, {"text_idx": "#001100", "text": "Plej malbona mensogo estas unuflanka vero. Kial do oni mensogas al ni? Sendube iuj artikoloj kaj raportoj estas pripagitaj, sed ne c\u0302iuj. Ni diru aliigante vortojn de la rusa verkisto Nikolaj Vasiljevic\u0302 Gogol: \u201eMondo, kien impetas vi?\u201d Respondu. Ne respondas g\u0302i. Pro tio mi estas pesimisto: malsimile al irakaj tankoj, venki gazetaron oni ne povas."}, {"text_idx": "#001101", "text": "Pli ol tri monatojn post la parlamentaj balotoj Au\u0306strio havas novan federacian registaron. La g\u0302is nun regantaj Au\u0306stra Popola Partio (APP) kaj Libereca Partio de Au\u0306strio (LPA) interkonsentis pri nova registara koalicio. G\u0302i disponos pri la plej malgranda koalicia plimulto post 1945. Kun 79 deputitoj de APP kaj 18 deputitoj de LPA la plimulton konsistigos nur kvin mandatoj en la 183-persona parlamento."}, {"text_idx": "#001102", "text": "Pro amasa subteno en la parlamentaj balotoj oktobron 1999 la Libereca Partio eniris koalician registaron kun la Popola Partio \u2013 malgrau\u0306 protestoj flanke de Eu\u0306ropa Unio (EU). Tamen la koalicio ne finis sian dej\u0302orperiodon kaj en septembro 2002 c\u0302esis ekzisti pro internaj kvereloj en LPA. C\u0302e balotoj en novembro pasintjare Au\u0306stra Popola Partio triumfis kaj atingis 42 % de la voc\u0302oj. Au\u0306stra Socialista Partio ricevis 37 %. Libereca Partio plene fiaskis kaj atingis nur 10 %, dum la Verduloj ricevis 9 %."}, {"text_idx": "#001103", "text": "En sian programon la nova registaro de kanceliero Wolfgang Schuessel [volfgang s\u0302isel], el la konservativa Popola Partio, unualoke metis imposto-reformon. Sekve, ekde la komenco de 2004, au\u0306stroj kun jara enspezo g\u0302is 14 500 eu\u0306roj ne plu pagos impostojn. Poste la registaro malpliigos la impostojn je tri miliardoj da eu\u0306roj. Aktuale Au\u0306strio havas la plej altan imposto-kvoton en la EU."}, {"text_idx": "#001104", "text": "Rilate sanprotekton la registaro unuigos partopagojn en ununuran sumon. Krome la registaro finfine konsentis ac\u0302eti novajn c\u0302asaviadilojn, kaj LPA ne plu kontrau\u0306os plivastigon de la Eu\u0306ropa Unio. Sekva programero de la registaro estas la iompostioma forigo de fruaj pensiig\u0302oj."}, {"text_idx": "#001105", "text": "C\u0302u revo iam farig\u0302os realo?"}, {"text_idx": "#001106", "text": "Pro subakvig\u0302o de la naftos\u0302ipo Prestige apud la marbordoj de Galicio en Hispanio denove estig\u0302is naftotajdo sur eu\u0306ropaj marbordoj. Politikistoj parolas pri pli severa kontrolado de naftos\u0302ipoj, ec\u0302 pri malpermeso al t.n. unus\u0302elaj naftos\u0302ipoj proksimig\u0302i al eu\u0306ropaj marbordoj."}, {"text_idx": "#001107", "text": "Sed kion fari rilate la nafton, kiu baldau\u0306 atingos plej vers\u0302ajne ankau\u0306 aliajn marbordojn en Hispanio, Portugalio au\u0306 Francio? Evidente estus pli bone, se la nafto povus esti kaptita antau\u0306 ol g\u0302i atingos la marbordojn, kie la damag\u0302oj estos pli grandaj kaj la purigado pli kosta. Krome oni emas silenti pri eventualaj dang\u0302eroj por la sano de la volontuloj, kiuj marborde laboradas cele al purigado."}, {"text_idx": "#001108", "text": "Post pluraj similaj katastrofoj oni povas konstati, ke la metodoj kolekti la flosantan nafton tamen restas amatoraj kaj ne tre efikaj, precipe se la vetero malbonas. Tial la franca kompanio Atlantika S\u0302ipkonstruejo anoncis projekton por konstrui novan naftokolektan s\u0302ipon."}, {"text_idx": "#001109", "text": "La s\u0302ipo kapablus kolekti surmaran nafton \u2013 ec\u0302 en malbona vetero kun ventoj g\u0302is la sepa grado de la boforta skalo \u2013 kaj tiel preventi marbordajn damag\u0302ojn. Lau\u0306 la projektestro, la s\u0302ipo estus povinta kolekti en unu semajno c\u0302iun nafton elfluintan el la naftos\u0302ipo Erika frakasig\u0302inta apud Bretonio en decembro 1999."}, {"text_idx": "#001112", "text": "Konjektite estas, ke la kosto de la s\u0302ipo estos 100 milionoj da eu\u0306roj. Granda sumo, sed, kompare al la kosto de ekologiaj markatastrofoj, efektive malmulto. C\u0302u tamen la naftokolekta s\u0302ipo restos nura revo?"}, {"text_idx": "#001113", "text": "Feb. la 24a Deziregas Blair [blea] duan UN-rezolucion por pravigi sian politikan starpunkton. Li nomas g\u0302in \u201epus\u0302o pacen\u201d. C\u0302u pacen ... ? Efektive militen. Tiel politikisto sursojle de milito tordas la lingvon."}, {"text_idx": "#001114", "text": "Feb. la 26a Finfine parlamenta debato (seshora) pri la milito \u2013 kaj sekve la plej granda deputita ribelo en la historio de la brita parlamento. Voc\u0302donis kontrau\u0306 Blair 121 sampartianoj, entute 198 deputitoj (inkluzive de opozicianoj). Malgrau\u0306 mia g\u0302ojo pro la \u201esanga nazo\u201d ricevita de Blair, mi agnosku kun bedau\u0306ro, ke la parlamento efektive jesis \u2013 nu, jesetis \u2013 al la c\u0302efministra militemo. Tiel britaj deputitoj signalis al Bush: \u201eNi vin subtenas.\u201d Tiel samtempe ili rezignis pri ajna influo super la efektivigo de la milito, cedante (tiel s\u0302ajnas al mi) c\u0302iujn rajtojn al Bush. Kiam Britio farig\u0302os la 51a usona s\u0302tato? Eble g\u0302i nomig\u0302u Nov-Nov-Anglio."}, {"text_idx": "#001115", "text": "Marto la 3a Hodiau\u0306 kunsidas Blair kun reprezentantoj de la diversaj militantaj grupoj en Norda Irlando por provi definitive solvi la tiean interetnan, interreligian terorismon (denove religio ne tro foras de la konflikto). En Nord-Irlando la kontrau\u0306terorisma \u201emilito\u201d de Blair dependas de subtila, iom-post-ioma politiko kaj de malantau\u0306kulisa diplomatio; male rilate Irakon. Evidente Nord-Irlando ne estas Irako ... sed viaj principoj, s-ro Blair, kie viaj principoj? Tamen politikisto kaj principo same miskongruas kiel pluvmantelo kaj dezerto."}, {"text_idx": "#001116", "text": "Marto la 6a Rivelig\u0302is, ke iraka instalaj\u0302o (lau\u0306nome Falluja 2) kapabla produkti t.n. kemiajn armilojn estas konstruita en la 80aj jaroj almenau\u0306 parte de brita kompanio. La tiama registaro ne nur prisilentis la projekton sed g\u0302in ankau\u0306 finance subtenis per mono de la britaj impostopagintoj. Mi min konsolas per s\u0302erco hodiau\u0306 au\u0306dita: okazas incendio c\u0302e la Blanka Domo, kiu detruas la tiean bibliotekon. Bush malgajas: li perdas siajn du librojn. Krome li aparte c\u0302agrenig\u0302as, c\u0302ar en unu el la libroj li ankorau\u0306 ne finkolorigis la bildojn."}, {"text_idx": "#001117", "text": "Marto la 10a Unu el la plej respektataj kaj honestaj anoj de la Blair-registaro, Claire Short [kle s\u0302ort], anoncis, ke s\u0302i rezignos, se Blair kaj Bush ekmilitos sen UN-rezolucio. Denove klara indiko, ke la Laborista Partio (c\u0302u la plej dekstra t.n. laborista partio en la mondo?) estas fendig\u0302anta \u2013 c\u0302u fatale, ankorau\u0306 ne direblas. Krome: pensiga raporto, ke britaj soldatoj jam atendantaj militon landlime de Irako tro dorlotig\u0302as \u2013 pro luksaj\u0302oj (dus\u0302oj, komputilaj ludoj, pos\u0302telefonoj) ili malemas forlasi siajn tendarojn por eniri la dezerton kaj ekmiliti. Ironie dau\u0306re mankas al ili soldataj nepraj\u0302oj, kiujn ili estas devigataj pruntepreni de pli profesie ekipitaj usonaj trupoj. Parenteze mia skeleta teorio (vidu feb. 19an) pri anglalingva komploto ricevis karnon: s\u0302ajne ekzistas internacia inform-rikolta organizaj\u0302o nomata \u201eEchelon\u201d uzata ekskluzive de t.n. anglosaksaj landoj \u2013 Usono, Britio, Kanado, Au\u0306stralio kaj Nov-Zelando. C\u0302u Esperanto, la \u201edang\u0302era lingvo\u201d? Dubinde."}, {"text_idx": "#001118", "text": "Marto la 12a En la aero flareblas en Britio ne printempo sed paniko. Lau\u0306 Rumsfeld, la usona ministro pri defendo (atakado), usonanoj ekbatalos en Irako eventuale sen britoj. Tio rezultig\u0302as de la kreskanta politika izoleco de Blair, ne nur internacie (vid-al-vide al Chirac [s\u0302ira\u0301k], Schro\u0308der [s\u0302reder] kaj aliaj) sed ankau\u0306 nacie: c\u0302iam pli da deputitoj minacas ribeli, sindikatoj rifuzas kunlabori, kaj advokatoj atentigas, ke, se Blair partoprenos militon sen UN-rezolucio, li lezos internacian juron. Krome \u2013 kia vangofrapo \u2013 Bush anoncis, ke c\u0302iujn kontraktojn por rekonstrui Irakon detruotan de usonaj bomboj ricevos ekskluzive (jes, vi divenis) usonaj kompanioj. Do neniu por la fidela, brita pudelo. Pudelo, kiu jam \u2013 lau\u0306 komentoj en la hodiau\u0306a kontrau\u0306milita j\u0302urnalo Guardian \u2013 elspezis militocele sufic\u0302e da mono por estigi nacian energio-industrion bazitan sur renovigeblaj fontoj (suno, vento). Kaj dau\u0306re misfunkcias britaj hau\u0306bizoj, kiuj voris jam en la pasinta jaro trionmilionon da eu\u0306roj simple \u2013 kaj vane \u2013 riparocele."}, {"text_idx": "#001119", "text": "Marto 13a Blair deklaris, ke li militos ec\u0302 sen rezolucio de Unuig\u0302intaj Nacioj (UN). Tamen, se rezolucio tiel superfluas, kial dedic\u0302i tiom da tempo, tiom da diplomatio akceptigi g\u0302uste rezolucion tian c\u0302e la sekureca konsilio de bedau\u0306rinde (Mal)Unuig\u0302intaj Nacioj?"}, {"text_idx": "#001120", "text": "Marto 15a Mian teorion pri usonanglalingva komploto subtenas iu profesoro Gwyn Prins [gu\u0306in princ] en la hodiau\u0306a gazeto. Lau\u0306 Prins, Bush celas novan (usonan) mondan ordon, Blair novan (britan) eu\u0306ropan ordon. Blair varbas la t.n. vilniusan dekon, la estontajn membro-s\u0302tatojn de Eu\u0306ropa Unio (EU) el meza kaj orienta Eu\u0306ropo. Tiuj c\u0302i landoj, lau\u0306 la profesoro, kune kun Nederlando kaj skandinaviaj s\u0302tatoj, \u201einklinas al libermerkata filozofio, anglalingvumas [tiel] kaj ne kontrau\u0306as Usonon\u201d (kontraste al landoj de \u201emalnova\u201d Eu\u0306ropo, ekz. Francio kaj Germanio). Alivorte: novspeca EU dancu lau\u0306 brita, Blair-a fajfilo, la cetera mondo dancu lau\u0306 Bush-a. Tiel, se pravas la profesoro, la Irak-krizo tute ne temas pri Irako."}, {"text_idx": "#001121", "text": "Marto 17a Baldau\u0306as milito: Usono, Britio kaj Hispanio rezignis pri la Sekureca Konsilio kaj sia g\u0302is antau\u0306 nelonge sopirata rezolucio. Do jam, en la t.n. kontrau\u0306terorisma milito, Bush sukcesis superfluigi NATO-n, flankenigi UN-on kaj dividi EU-on. Kia venko. Ni revenas al la 19a jarcento, kiam regis unuopaj s\u0302tatpotencoj. Tamen c\u0302i-foje estos nur unu s\u0302tatpotenco kaj nur unu politika filozofio: pax americana; verdire bellum americanum1. En Britio tuj eloficig\u0302is iama leu\u0306tenanto de Blair, la eksa ministro pri eksteraj aferoj, Robin Cook [rob'n kuk]. Tre elokvente atentigis Cook, ke li ne povas apogi militon subtenatan nek de la internacia komunumo nek de la plimulto de la brita popolo. Paradokse Claire Short [kle s\u0302xort], la ministrino, kiu antau\u0306 kelkaj tagoj insistis, ke s\u0302i rezignos sen UN-rezolucio, decidis resti fidela al la Blair-a registaro. Kien politikistaj principoj?"}, {"text_idx": "#001122", "text": "Marto 19a Plia parlamenta debato pri la milito: c\u0302i-foje ribelas (rekorde) 139 laboristaj deputitoj. Tamen malgrau\u0306 tio Blair ricevas sian parlamentan mandaton por ekmiliti. Protestoj tra la landoj, inkluzive \u2013 interese \u2013 de lernejanoj, kiuj forlasas siajn formalajn lecionojn por ricevi neformalajn, surstratajn. Mi estus dirinta, ke la juna generacio indiferentas pri politiko: se la stultaj\u0302o de Blair gejunulojn politike provokas, jen eventuale la unusola pluso en tiu c\u0302i krome senplusa kac\u0302o."}, {"text_idx": "#001123", "text": "Marto 20a Mi spektas televide la unuajn bombojn falantajn sur Bagdadon. Mi memoras, kiel dum la unua Irak-milito mia tiam juneta filino, samon spektanta, ektimis kaj ploretis. Ankau\u0306 mi nun ektimas. Sed ne ploretas. Ankorau\u0306 ne."}, {"text_idx": "#001124", "text": "1. Latino por respektive \u201eusona paco\u201d kaj \u201eusona milito\u201d."}, {"text_idx": "#001126", "text": "La angla estas por gelernantoj en Au\u0306strio la plej malfacila fako. C\u0302iu kvara lernanto bezonas eksterlernejan subtenan instruadon (germane Nachhilfe, lau\u0306vorte \u201eposthelpo\u201d) private pagendan. Jare gepatroj elspezas 20 milionojn da eu\u0306roj por eksterlerneja instruado: 42 % de tiu c\u0302i sumo estas elspezata por la angla, 31 % por la germana kaj 21 % por matematiko. Pro ties malfacileco plej ofte la angla kondukas al malsukceso lernejana."}, {"text_idx": "#001127", "text": "En la au\u0306straj lernejoj reduktig\u0302os je du la nombro de semajnaj instruhoroj. Kontrau\u0306uloj parolas pri \u201emalkonstruo de la kleriga sistemo\u201d. Lau\u0306 la registaro eblos tiel sens\u0302arg\u0302igi infanojn kaj junulojn. Fakte la au\u0306stra s\u0302tato devas draste s\u0302pari, c\u0302ar la ekonomio jam de kelka tempo ne plu kreskas kaj s\u0302tats\u0302uldoj estu repagataj."}, {"text_idx": "#001129", "text": "Meze de februaro 2003 en Sankt Moritz, fama svisa skiloko, okazis monda c\u0302ampionado de montskiistoj. Estus logike, ke la alpaj landoj havus ankau\u0306 la plej bonajn skiistojn, tamen jam de kelkaj jaroj nesuperebla estas junulino el lando, kiu preskau\u0306 tute ne havas neg\u0302on. Temas pri Janica Kostelic\u030c el Kroatio. S\u0302i famig\u0302is ne nur pro siaj venkoj sed ankau\u0306 c\u0302ar s\u0302i atingis tiujn post persista kuracado de la genuoj. Sed la sekvan tagon post s\u0302ia sukceso \u2013 du oraj medaloj \u2013 aperis nova c\u0302ampiono el la sama familio. Ivica, la frato de Janica, venkis en unu el la viraj konkuroj. Pro tri oraj medaloj de la gefratoj Kostelic\u030c Kroatio okupis la duan lokon en la g\u0302enerala ranglisto. Nur Au\u0306strio, kies sportistoj havas multe pli da ebloj skie trejnig\u0302i (pro geografia situo de la lando), gajnis pli da medaloj ol Kroatio."}, {"text_idx": "#001130", "text": "Nature, la gefratoj komencis okupig\u0302i pri skiado ekde la infanag\u0302o. Pro la sukcesoj de sia fratino Ivica dum certa tempo estis en la ombro. Ivica tamen posedas tre solidan kolekton de medaloj kaj pokaloj \u2013 ekde 1992 li regule venkas en diversaj konkuroj (kompreneble, komencinte de la infanaj). Nun li definitive pruvis, ke li estas skiisto de la supera nivelo."}, {"text_idx": "#001131", "text": "Kroatio g\u0302ojis kaj jubilis pro la medaloj. Finfine la juna kaj la maljuna generacioj havas la samajn s\u0302atatojn."}, {"text_idx": "#001132", "text": "La germana fervojo bezonas pau\u0306zoklau\u0306non. La entrepreno per c\u0302i tiu nekutima anonco pri laborloko serc\u0302as stratan artiston, kiu en la insulo Sylt [zilt] \u201eagrabligus la atendotempon de niaj klientoj per la prezento de malgrandaj artaj\u0302oj\u201d. La kialo: somere kaj en la festotagoj ofte okazas longaj trafikhaltoj c\u0302e la alveturoj kaj forveturoj dum la s\u0302arg\u0302ado de au\u0306toj en Niebull kaj Westerland. La agoj de la dungota pau\u0306zoklau\u0306no estas klare difinitaj en la anonco de la gazeto Sylter Rundschau (Rondrigardo de Sylt): necesas j\u0302ongli, veturi sur unurada biciklo kaj regi aliajn plezurigajn artaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#001135", "text": "Hoffmann ne volis alproprigi al si nur lertecojn de pentristino. S\u0302i oferis pli ol dek jarojn de sia vivo por lernado kaj persista laboro por elformi esprimpovon de sia artisma talento."}, {"text_idx": "#001136", "text": "Du intime ligitajn trajtojn eblas rimarki en la kreaj\u0302oj de la artistino: eksperimentado kaj uzado de diversaj materialoj. Evidentig\u0302as, ke s\u0302i ne povas labori en la sterilizita atmosfero de laboratorio. S\u0302ovante sian manon en la malordon de paperaj\u0302oj, s\u0302i enprofundig\u0302as en la vivon mem, irante c\u0302iam unu pas\u0302on antau\u0306en. La kreaj\u0302oj de Germaine Hoffmann estas saturitaj de vigleco en c\u0302iu senco de la vorto."}, {"text_idx": "#001137", "text": "S\u0302i evoluigis kiel rimedon por pervida transformig\u0302o de siaj pensoj kaj artisma konduto specifan kolag\u0302-teknikon. Vers\u0302ajne estas plej g\u0302uste difini g\u0302in kiel miksan teknikon krean, konsistantan el muntado de pretaj materialoj \u2013 pleje gazet-eltondaj\u0302oj \u2013 sur la supraj\u0302o de pentraj\u0302o. G\u0302i povas esti figura au\u0306 nefigura, tamen c\u0302iufoje estas abstrakta kaj ne nur el materialo kaj farbo unu super alia, sed ankau\u0306 plurtavola."}, {"text_idx": "#001138", "text": "La pentraj\u0302oj de Germaine Hoffmann pere de esprimivaj rimedoj estas formale simbolismaj kreaj\u0302oj, portantaj iufoje surrealisman signifon. Ne laste pro sia bildeco la kolag\u0302oj implicas intimecon, tamen ofte ankau\u0306 ian kas\u0302itecon."}, {"text_idx": "#001139", "text": "La malkovro au\u0306 la ebleco eltrovi, kion la artistino malkas\u0302as en interparolo, invitas nin eniri tiun imagatan mondon. Longan tempon la penetremo venigas al la imago poezion kaj mitajn figurojn, dum aliokaze pli multe okulfrapas formalaj eroj. En iuj s\u0302iaj artaj\u0302oj hela koloro aperas sen montri signojn de s\u0302arg\u0302iteco, en aliaj la imago de movado plias au\u0306 la formoj implikig\u0302as, la rigardado ig\u0302as siaspeca kaj miriga. La pentraj\u0302oj havas alian neeviteblan kvaliton: ili \u201edemandas\u201d nin. Ofte ni alfrontas figuron, kiu direktas nin al ni mem, revenigante nin al nia serc\u0302o de respondo. En la kolag\u0302oj de Germaine Hoffmann la figuro kaptas nian atenton, kaj tiu figuro ofte estas izolita en la malpleno, formita en papera diss\u0302irig\u0302o, kiu prezentas fajnaj\u0302on kaj iufoje s\u0302prucigitajn gutmakulojn."}, {"text_idx": "#001140", "text": "Novaj stilmanieroj de s\u0302ia evoluinta kreado estas izoligo kaj unuigo. La artistino elektis sola ekiri novan vojon, inkluzivante la uzon de vaksa tolo \u2013 sagaca forlaso de la unutipa praktiko \u2013 kaj la pentradon sur ligno. Germaine Hoffmann strebas esplori kaj apliki la tutan skalon de artismaj lertecoj por krei la efikan figuron. Tiuj klopodoj certigas, ke la belarta formo en s\u0302iaj artaj\u0302oj starigos komunikadon lau\u0306 natura maniero."}, {"text_idx": "#001141", "text": "1. Kolag\u0302o: komponaj\u0302o el gluitaj elementoj sur s\u0302tofo, papero, kartono ktp."}, {"text_idx": "#001143", "text": "La 6an de au\u0306gusto 2002 c\u0302e la Juda Tombejo en Varsovio, ne malproksime de la tombo de d-ro Zamenhof, kolektig\u0302is sufic\u0302e granda aro da homoj. Venis homoj savitaj el Holokau\u0306sto1, reprezentantoj de la pola kultura vivo, reprezentantoj de la registaro kaj de urbaj instancoj, gvidantoj de la juda komunumo, eksterlandaj gastoj, skoltoj de la skolta trupo, kiu portas la nomon Janusz Korczak kaj kiu c\u0302iujare ferias en tendaro kun la sama nomo. C\u0302iujn kunigis tien estimo kaj amo al d-ro Korczak, kaj sento de doloro pro la martira morto de li kaj liaj 200 orfo-protektatoj."}, {"text_idx": "#001144", "text": "La renkontig\u0302o okazis lige al la malkovro de nova, bronza monumento je la 60a datreveno de ilia pereo. C\u0302i tiu monumento, lau\u0306 projekto de du skulptistoj, Miros\u0142aw Smorczewski kaj Lucjan Kot, estis inau\u0306gurita antau\u0306 20 jaroj. G\u0302i estis iniciatita de log\u0302antoj de Varsovio. Bela kaj kortus\u0302a, sed de sinteza rezino, g\u0302i rapide difektig\u0302is. Aparte multe al g\u0302i damag\u0302is kandeloj bruligitaj de la multaj vizitantoj de tiu simbola tombo de Korczak. Danke al liaj amikoj Rafael Scharf kaj Lili Pohlman ekestis komitato por la restau\u0306ro de la monumento. Grandan parton de la financaj rimedoj oferis geedza paro Sandra kaj John Joseph. La efektivigon de la muldaj\u0302o oni konfidis al sperta muldisto Zbigniew Fudalski el Karolin, en la varsovia regiono. Kaj li plenumis tiun gravan kaj samtempe honoran taskon pie, kun arta subtileco."}, {"text_idx": "#001145", "text": "La solenaj\u0302o estis profunde kortus\u0302a. Kelkaj el inter la kunvenintoj au\u0306digis porokazajn paroladojn, atentigante pri la vivanteco de la idearo de Korczak. La fama film-reg\u0302isoro Andrzej Wajda konvinke argumentis, ke liaj ideoj apartenas al la grandaj valoroj, kiujn Pollando povas alporti al la unuig\u0302anta Eu\u0306ropo. Sufic\u0302e longan kaj esence gravan paroladon au\u0306digis Sandra Joseph. S\u0302i estas psikiatro, kiu enprofundig\u0302is en la verkaro kaj la humanisma mondpercepto de Korczak, kaj profitas de tio en sia praktiko. Tiukau\u0306ze elkore s\u0302i kontribuis al la restau\u0306ro de la bela monumento."}, {"text_idx": "#001146", "text": "La skoltoj prezentis mallongan sed impresan muzik-poezian programon. Au\u0306dig\u0302is kadis\u0302-preg\u0302o por la mortintoj. La malkovritan monumenton kovris floroj, prilumis kandeloj. C\u0302eestis skipoj de radio kaj televido, kiuj poste raportis pri la solenaj\u0302o."}, {"text_idx": "#001147", "text": "La tago estis pluva; la naturo kvazau\u0306 priploris ne nur tiujn 200 Korczak-orfojn murditajn sed c\u0302iujn 1 500 000 judajn infanojn, ankau\u0306 la ciganajn, la polajn kaj c\u0302iujn en la vasta mondo, kiuj c\u0302iutage pereas pro senracio au\u0306 krueleco de fortuloj kun povo."}, {"text_idx": "#001148", "text": "Ne eblis, dum tiu funebra solenaj\u0302o, ne reveni al tiu terura tago en 1942: apogeo en la freneza hitlera plano neniigi la tutan judan popolon; des pli, se oni mem estis c\u0302e la rando de tiu infero. Tiutage estis sufoke varme; tiutage devis esti likviditaj c\u0302iuj orfejoj. Je la 10a matene, la infanoj kune kun la prizorgantoj kaj Korczak komencis sian mars\u0302on el la orfejo, strato Sienna 16, direkte al Umschlagplatz, germane por transs\u0302arg\u0302oloko. Ilia lasta vojo kondukis ilin tra stratoj Leszna, Karmelicka, Dzielna, Zamenhofa g\u0302is Stawki, kie trovig\u0302is tiu placo, kiun oni povas nomi pordego al infero. Unue ili iris en kvaropoj, sed c\u0302iam pli mankis la forto: ec\u0302 trapaso de ne tro longa distanco dau\u0306ris c\u0302irkau\u0306 du horojn; tial la mars\u0302o farig\u0302is c\u0302iam malpli orda. La infanoj estis lacaj kaj apatiaj. Korczak, jam delonge tre malforta, ne portis infanon surbrake, kiel metafore oni prezentas lin sur la monumento. Per siaj lastaj fortoj li sekvis la infanojn. La prizorgantoj, inter kiuj Stefania Wilczyn\u0301ska, dum 30 jaroj la gvidantino de l' orfohejmo, iris ambau\u0306flanke de la infanaro, kvazau\u0306 ili g\u0302is la lasta momento dezirus protekti ilin. Neniu salutis, neniu proponis helpon, kiu cetere ne estis ebla. Ili ja devis iri al sia destino."}, {"text_idx": "#001149", "text": "C\u0302iutage, ekde la 22a de julio 1942, kiam komencig\u0302is la likvidokampanjo de la varsovia getto, 8 g\u0302is 10 mil senkulpaj homoj estis perforte enpelitaj en klorigitajn brutvagonarojn, kaj de tie, de Umschlagplatz, en neimageblaj malhomaj cirkonstancoj ili trairis sian lastan vojon al la murdkoncentrejo Treblinka ..."}, {"text_idx": "#001150", "text": "Al la Korczak-orfejo estis \u201es\u0302parita\u201d la atendado c\u0302e tiu placo, kie odoro de mortintoj miksig\u0302is kun sufoka klor-odoro. Ploro, veoj, senespera serc\u0302ado de proksimuloj, krioj kaj batoj de nazioj kaj de iliaj helpantoj estis timige neelteneblaj. La alvenintajn infanojn la Ordiga Servo tuj direktis al la vagono. D-ro Korczak eniris la lasta. Post ili en la saman vagonon estis enpus\u0302ita alia orfejo."}, {"text_idx": "#001151", "text": "C\u0302ion c\u0302i priskribis Marek Rudnicki, tiam 15-jara junulo, kiu kun du samag\u0302aj kolegoj (unu el ili estis la nepo de d-ro Zamenhof) lau\u0306 komisio de Judenrat, Juda Komunumo, kunportadis al Umschlagplatz pecojn da pano al la homoj, kiuj atendis envagonigon. Tiutage li estis sendita de sia patro, kuracisto same kiel Korczak, por ekscii kio okazas kun la Korczak-orfejo. Tiucele li akompanis ilin de la orfejo g\u0302is Umschlagplatz kaj starante malantau\u0306 la drata barilo c\u0302irkau\u0306 la placo li vidis kiel ilin ensorbis klorigita brutvagono. Cetere post du tagoj la samo okazis al lia patro kaj al lia patrino, kiu ec\u0302 ne estis judino, sed dividis la sorton de siaj karuloj. Li mem provis sin mortigi, sed malhelpis tion iu el la juda Ordiga Servo, kaj poste aliaj helpis lin forlasi la getton kaj transvivi la militon. Li nun estas konata pentristo kaj log\u0302as en Parizo. Li laboras en la Korczak-movado."}, {"text_idx": "#001152", "text": "Pri tiu lasta vojo de la Korczak-orfejo ekestis legendo pri trankvila, orda mars\u0302o, standardo (Marek Rudnicki g\u0302in ne vidis), propono al Korczak savig\u0302i lastmomente. Eble en tiaj nepriskribeblaj kondic\u0302oj la homoj bezonis tion por sin konsoli."}, {"text_idx": "#001153", "text": "Konante la tragedian veron, li longe silentis. Ne tial, ke li volis forgesi, c\u0302ar tion ne eblis forgesi kaj oni ec\u0302 ne rajtas tion forgesi. Tamen lia amiko R. Scharf influis lin, ke li rakontu, kion li vidis. Li do cedis, kaj Scharf skribis tion. Nur en 1988 g\u0302i aperis la 6an de novembro en Tygodnik Powszechny, G\u0302enerala Semajnrevuo, kaj poste g\u0302i estis represita en la bulteno de la Pola Korczak-Komitato, 1989."}, {"text_idx": "#001154", "text": "Mi apartenas al la homoj, kiuj opinias, ke oni ne devas, ec\u0302 ne rajtas forgesi kio okazis en Holokau\u0306sto. Tial mi diversmaniere revenas al tiu kos\u0302maro, kvankam mi ne multe kredas, ke la homoj pretas ion lerni de la historio. Tamen mi koncentrig\u0302as c\u0302efe al la prezentado de la ideoj de Korczak, montrante lin tiamaniere viva, c\u0302ar mi estas konvinkita, ke dau\u0306re li estas tre bezonata al la mondo. Okaze de la 60-jarig\u0302o de lia morto, mi havis la okazon plurfoje prelegi, c\u0302efe por infanoj diversag\u0302aj kaj pedagogoj. Subtenas min c\u0302i-rilate Jerzy Fornal, kiu post la prelego prezentas pensigan kaj kortus\u0302an spektaklon La Arlekeno lau\u0306 humuraj\u0302o de Korczak. Fine de majo 2002 mi estis invitita al lernejo en mia log\u0302loko por al la infanoj kaj instruistoj konigi la edukajn ideojn de Korczak, efektive lian rilatadon al infanoj entute. La plej junaj lernantoj, kun kiuj mi konatig\u0302is, estis de la kvaraj klasoj, do c\u0302irkau\u0306 10-11-jaraj, samag\u0302aj kiel mia nepino Maja. Neimageble, ke g\u0302uste de tiu flanko okazis al mi io neatendita."}, {"text_idx": "#001155", "text": "Unu tagon, survoje al la pos\u0302toficejo, alkuris min knabineto, kiu kurag\u0302e alparolis min: Sinjorino, vi estis en nia lernejo, c\u0302u ne? Post mia jeso, s\u0302i dau\u0306rigis: Kiam tiutage, kiam vi estis c\u0302e ni, mi revenis hejmen, mi vizitis la knabinon kiu log\u0302as en apuda domo; kiel c\u0302iam s\u0302i staris c\u0302e la pordo. S\u0302i ne estas \u201enia\u201d infano: havas malhelan vizag\u0302on kaj buklojn, sed ja vi diris, ke Korczak diris, ke ankau\u0306 s\u0302i estas nia infano, ke c\u0302iuj infanoj estas niaj, c\u0302u ne? Mi do vokis s\u0302in, ke s\u0302i venu kun ni ludi, bicikli, sed s\u0302i ne venis. Tiam mi kuris al s\u0302ia patrino, kaj diris, ke ni volas nenion malbonan fari al s\u0302i, nur ludi, c\u0302ar c\u0302iuj infanoj estas \u201eniaj\u201d, kaj s\u0302i venis, kaj nun ni kun s\u0302i ludas. Mia kortus\u0302ig\u0302o estis tiel profunda, ke en tiu momento mi ne povis eligi voc\u0302on, kaj kiam fine mi turnig\u0302is por ion diri, la knabineto jam salte malproksimig\u0302is."}, {"text_idx": "#001156", "text": "D-ro Zamenhof, en sia poemo \u201eLa Vojo\u201d, celante stimuli la pionirajn esperantistojn, kurag\u0302igante al nobla agado, skribis: Ni semas kaj semas, neniam lacig\u0302as, Pri tempoj estontaj pensante. Cent semoj perdig\u0302as, mil semoj perdig\u0302as \u2013 Ni semas kaj semas konstante."}, {"text_idx": "#001158", "text": "Holokau\u0306sto \u2013 origine brulofero, c\u0302e kiu la oferbeston oni komplete bruligis por la koncerna diaj\u0302o; metafore por la amasa mortigado de judoj fare de naziismo dum la dua mondmilito. (ndlr)"}, {"text_idx": "#001159", "text": "La 65-jara litovo Algimantas S\u030cukys el la urbo Kaunas famig\u0302is pro sia nekutima hobio. Ekde kelkaj jardekoj li muzikas per segilo, uzata en la hejma mastrumo."}, {"text_idx": "#001160", "text": "La muzikisto rakontas, ke li adoptis tiun ideon de vilag\u0302a pastro, kiu, veninte al sankta meso por mortintoj, kunportis ankau\u0306 hejman segilon kaj por c\u0302ies surprizo ludis kelkajn tristajn melodiojn per g\u0302i. La segilludo tiel tus\u0302is la koron de Algimantas, ke li ekdeziris nepre lerni ludi la saman \u201einstrumenton\u201d. Longe li serc\u0302is tau\u0306gan segilon, kiu eligas belsonojn kaj estas fleksebla."}, {"text_idx": "#001161", "text": "Iufoje en iu vilag\u0302o li ekvidis virinon, kiu sola segis hejtlignon. La segilo kvazau\u0306 sonoris en s\u0302iaj manoj. La virino multe surprizig\u0302is, kiam nekonata viro petis s\u0302in vendi tiun malnovan ilon. La virino tuj konsentis, kondic\u0302e ke Algimantas ac\u0302etos similan en la vendejo. Li plenumis tiun peton. Tamen la tiel akirita segilo evidentig\u0302is ne tiom tau\u0306ga por muzikado, c\u0302ar g\u0302i ne bone flekseblis."}, {"text_idx": "#001162", "text": "La au\u0306todidakta muzikisto longe serc\u0302is aliajn segilojn. Li elprovis c\u0302irkau\u0306 tri dekojn da diversaj segiloj. Finfine hazarde en sia urbo li ekvidis iun viron, fosantan la grundon de g\u0302ardeno. Subite en lian kapon venis ideo demandi, c\u0302u hazarde la viro ne posedus iun malnovan segilon. Evidentig\u0302is, ke Algimantas trafis. La viro klarigis, ke li havas unu ege malnovan segilon, produktitan el sveda metalo, kiun lia avo uzis. Tamen la ilo estis tre neglektita, parte rustig\u0302is kaj la teniloj jam putrig\u0302is. Vere la instrumento ne estis perfekta, tamen bonege fleksig\u0302is kaj belsonis. La du viroj interkonsentis pri tau\u0306ga inters\u0302ang\u0302o."}, {"text_idx": "#001163", "text": "Algimantas komencis provludojn. Ne c\u0302iam c\u0302io glate iris. La segildentoj diss\u0302iris kelkajn pantalonojn de la komencanta muzikisto kaj ec\u0302 vundis lian gambon. Tamen lia ekzercado ne c\u0302esis. Plej grave estis teni la konvenan flekson por atingi la deziratan sonon. Ju pli la segilo estis fleksita, des pli alta sono venis kaj inverse. Specialan sonvibradon eblis atingi per movo de piedo, kiu tenas la alian ekstremaj\u0302on de instrumento."}, {"text_idx": "#001164", "text": "La ekzercadon ege helpis akordionludo, kiu estigis kvazau\u0306 muzikan fonon kaj plifaciligis la muzikadon per segilo. La akordionon bone ludis lia filino. Antau\u0306e Algimantas mem volis fondi familian ensemblon kaj tiucele li instigis siajn tri infanojn ludi akordionon."}, {"text_idx": "#001165", "text": "Nun Algimantas scipovas ludi plurajn melodiojn per sia nekutima instrumento. Li muzikas en etnografia ensemblo. Lia muzikado per segilo c\u0302iam provokas grandan surprizon c\u0302e la au\u0306skultantoj. En Kaunas li estas la sola, kiu uzas tiuspecan muzikinstrumenton kaj en Litovio eble unu el kelkaj muzikistoj."}, {"text_idx": "#001166", "text": "Libertempe la au\u0306todidakta muzikisto ellaboras lignajn flutetojn, per kiuj li ofte muzikas. Kiel adoleskulo li komencis ludi la patran akordionon. Algimantas neniam lernis muzikon. Tamen nun li scipovas ludi ankau\u0306 germanan kaj rusan tirharmonikojn, bandonion, koncertinon, saksofonon, flutetojn."}, {"text_idx": "#001167", "text": "\u201eMuziko estas la senco de mia vivo. Mi kvazau\u0306 frenezig\u0302as, kiam eksonas valsoj au\u0306 polkoj\u201d, asertas la brava muzikisto el Kaunas."}, {"text_idx": "#001168", "text": "Birda gripo, c\u0302u dang\u0302era por la homo?"}, {"text_idx": "#001169", "text": "Gripo (influenco) estas al c\u0302iu konata malsano, kiun oni kutime ne traktas kiel tre dang\u0302eran. Pli atentas pri la gripo kuracistoj, bone konantaj g\u0302iajn dang\u0302erajn komplikig\u0302ojn kiel ekzemple pneu\u0306monio kaj encefalito, precipe c\u0302e infanoj, maljunuloj kaj malsanuloj kun kronikaj malsanoj. Sed plej forte timas gripon virusologoj kaj epidemiologoj, c\u0302ar ili tre bone scias, ke la gripviruso povas kau\u0306zi vastegajn epidemiojn, kiuj povas endang\u0302erigi la tutan terglobon."}, {"text_idx": "#001170", "text": "Kiuj estas la kau\u0306zoj de tiuj kvazau\u0306 neatenditaj gripaj epidemioj? Por tio ni rigardu iujn ecojn de la virusoj, kiuj kau\u0306zas gripon. Oni distingas tri tipojn de gripaj virusoj: A, B kaj C. La viruso C aperas c\u0302e la homoj tre malofte. La viruso B povas kau\u0306zi gripepidemiojn, precipe dum au\u0306tuno kaj vintro. Sed plej dang\u0302era por la homo estas la viruso de tipo A. Tion kau\u0306zas la specifeco de g\u0302ia genaro, kiu \u2013 diference de la genaroj de aliaj virusoj \u2013 havas fragmentan strukturon. G\u0302i konsistas el ok apartaj neligitaj fragmentoj. C\u0302iu fragmento de la ribonukleata acido (RNA) de la homa gripa viruso povas inters\u0302ang\u0302i sin kun iu genara fragmento de la gripvirusoj de bestoj (inkluzive de birdoj). C\u0302u ankau\u0306 bestoj povas esti infektitaj de la gripaj virusoj? Certe, kaj tre ofte."}, {"text_idx": "#001172", "text": "El diversaj bestoj la plej signifaj por la homo estas porkoj infektitaj de gripo. Ekzemple, en 1976 en Nov-J\u0302erzejo (Usono) porkoj estis la fonto de gripo por multaj militservantoj. Sed plej dang\u0302eraj por la homoj estas la hibridaj stamoj de la virusoj. En la c\u0302eloj de trakeo kaj bronkoj de porkoj povas sukcese multoblig\u0302i ne nur la propraj (porkaj) gripaj virusoj, sed ankau\u0306 la gripvirusoj de la homo kaj de birdoj. Tie inter iliaj genaj fragmentoj povas okazi la inters\u0302ang\u0302o kaj rezulte de tio naskig\u0302as kunmetitaj virusoj, kapablaj kau\u0306zi vastajn gripepidemiojn."}, {"text_idx": "#001173", "text": "Necesas konatig\u0302i ankorau\u0306 kun du tre gravaj antigenoj (proteinaj substancoj) en la supraj\u0302a kovrilo de la gripviruso: hemaglutinino (angle hemagglutinin) kaj neu\u0306raminidazo (angle neuraminidase). Precipe kontrau\u0306 ili en la infektita organismo aperas antikorpoj, kapablaj neniigi la gripajn virusojn. Tamen precize por la viruso de gripo A estas karakteriza la ofta variemo en la strukturo de c\u0302i tiuj antigenoj, kio ebligas al la viruso eskapi de la mortiga influo de la imunsistemo."}, {"text_idx": "#001174", "text": "C\u0302e la virusoj de gripo A de homo, bestoj kaj birdoj ekzistas 15 subtipoj de hemaglutininoj (ilin oni markas per litero H kaj numeroj 1 g\u0302is 15) kaj 9 de neu\u0306raminidazoj (litero N kaj ciferoj 1 g\u0302is 9). C\u0302e gripaj virusoj povas renkontig\u0302i diversaj kombinoj de c\u0302i tiuj antigenoj. Ekzemple estas konataj c\u0302e c\u0302evaloj gripviruso kun antigenaj kunigoj H3 N8, c\u0302e birdoj H7 N7, H6 N2, H5 N3, ktp."}, {"text_idx": "#001175", "text": "G\u0302is nun preskau\u0306 c\u0302iuj gripepidemioj inter homoj estis kau\u0306zitaj de virusoj kun jenaj kombinoj de hemaglutinino kaj neu\u0306raminidazo: H1 N1, H2 N2, H3 N2. Unuafoje la homaro renkontig\u0302is kun vastega epidemio de gripo A (H1 N1) en 1918 kaj 1919, kiam en la mondo malsanig\u0302is je gripo c\u0302irkau\u0306 500 milionoj da homoj, el kiuj 20 milionoj mortis. Antau\u0306 nelonge la sciencistoj pruvis, ke la viruso, kiu kau\u0306zis c\u0302i tiun epidemion, enhavis genojn de gripaj virusoj de la homo kaj la porko. Foresto de la imuneco al c\u0302i tiu viruso, g\u0302ia aerguta transdonado (tio signifas transdonon per malgrandaj gutetoj en la aero, ekzemple pro tusado au\u0306 ternado), la grandskalaj dummilitaj migradoj akcelis disvastigon de epidemio. La gripa viruso H1 N1 cirkuladis inter homoj g\u0302is 1957, kvankam jam ne tiel furioze."}, {"text_idx": "#001176", "text": "En 1957 disvastig\u0302is tre dang\u0302era epidemio de gripo A, sed jam kun alia antigena kunmetaj\u0302o: H2 N2. Tiu gripo estis nomita la \u201eazia gripo\u201d au\u0306 la \u201egripo de Singapuro\u201d lau\u0306 la loko de la unua apero de la viruso. Pro foresto de la imuneco al c\u0302i tiu viruso, en la mondo malsanig\u0302is c\u0302irkau\u0306 du miliardoj da homoj, el kiuj multaj mortis. Post 11 jaroj (en 1968) denove okazis vasta epidemio de gripo A nomita la \u201ehonkonga gripo\u201d, kun nova antigena kunmetaj\u0302o H3 N2. La antau\u0306a viruso H2 N2 ekde 1968 c\u0302esis registrig\u0302i."}, {"text_idx": "#001177", "text": "Post nau\u0306 jaroj (en 1977) denove aperis la gripa viruso H1 N1. Dum tiu epidemio pli grave malsanig\u0302is junaj personoj, c\u0302ar multaj pliag\u0302uloj konservis la imunecon al c\u0302i tiu viruso el la jaro 1957."}, {"text_idx": "#001178", "text": "Ekde 1977 kaj g\u0302is nun c\u0302iuj gripepidemioj estas kau\u0306zitaj de du virusoj de grupo A, nome H1 N1 kaj H3 N2 kaj de unu viruso de grupo B. La viruso A, krom tiuj saltformaj s\u0302ang\u0302ig\u0302oj, povas modifig\u0302i ne tro forte rezulte de mutacioj, kiuj aperas kutime kun intervalo de du g\u0302is kvar jaroj, kaj kau\u0306zas la sezonajn plimultig\u0302ojn de malsanig\u0302oj."}, {"text_idx": "#001179", "text": "Tamen povas aperi inter homoj absolute novaj, dang\u0302eraj gripvirusoj. Tiel, en 1997 en Honkongo estig\u0302is antau\u0306e nekonata viruso kun nekutima kombino de antigenoj H5 N1. G\u0302i ricevis la nomon \u201ebirda gripo\u201d. Malsanig\u0302is multaj miloj da kortbirdoj (precipe kokinoj), kiuj farig\u0302is la fontoj de malsanig\u0302o por 18 homoj, kiuj kontaktis la infektitajn birdojn. Pro la tre gravaj komplikig\u0302oj ses homoj mortis. Por c\u0302esigo de epidemio en Honkongo estis ekstermita la tuta kortbirdaro. Ni opinias, ke la precipa kau\u0306zo de la interrompo de tiu epidemio estis la foresto de la aerguta transdonado de c\u0302i tiu viruso. Plej ofte gripepidemioj komencig\u0302as en sud-orienta Azio. Lau\u0306 multaj sciencistoj tio okazas pro la granda abundo de birdoj, evoluinta porkbredado kaj tre alta denseco de la log\u0302antaro en tiu regiono."}, {"text_idx": "#001180", "text": "C\u0302u ni povas esti konvinkitaj, ke ne aperos ankorau\u0306 pli dang\u0302eraj gripaj virusoj? Certe ne, se oni atentas la grandegan naturan rezervujon de gripvirusoj inter birdoj kaj aliaj bestoj. Krome, iuj sciencistoj argumentas, ke c\u0302e iuj homoj gripvirusoj povas longe konservig\u0302i. Nuntempe en la mondo funkcias pli ol 100 centroj, kiuj kontrolas la cirkuladon de la gripvirusoj ne nur inter homoj, sed ankau\u0306 inter birdoj kaj aliaj bestoj, rekomendas pli efikajn vakcinojn. Bedau\u0306rinde, la efiko de gripvakcinoj malplialtig\u0302as au\u0306 perdig\u0302as, kiam aperas novaj antigenaj variaj\u0302oj de la gripvirusoj. Krom vakcinoj, kiujn oni uzas por la profilaktiko de gripo, oni aplikas por preventado kaj kuracado de gripo interferonojn, imunoglobulinojn kaj diversajn medikamentojn kiel Amantadinum, Remantadinum kaj aliaj, kaj oni okazigas kvarantenigon."}, {"text_idx": "#001181", "text": "Oni esperas, ke en la 21a jarcento la sciencistoj kaj kuracistoj kapablos antau\u0306vidi la aperon de novaj gripvirusoj kaj pli efektive kontrau\u0306agi ilin. Por tio necesas unuigi la penojn ne nur de medicinistoj, sed ankau\u0306 de biologoj, genetikistoj, matematikistoj kaj komputilistoj."}, {"text_idx": "#001182", "text": "Redaktoro de la rubrikoj \u201eArto\u201d, \u201eSporto\u201d kaj \u201eInterne\u201d, Moskvo, Rusio"}, {"text_idx": "#001183", "text": "Tre ofte aperas demando: kiel eblas sin identigi en c\u0302i tiu mondo? Kio ni estas unue, kaj kio \u2013 laste? Por mi la sinsekvo de miaj \u201ekioj\u201d estas pli-malpli jena. C\u0302efe mi estas rusiano, tio signifas, ke mi estis naskita (en 1979) kaj nun log\u0302as en la plej bela lando de la mondo, uzas la plej plac\u0302an lingvon kaj estas fiera reprezentanto de la rusa kulturo. Due, mi estas teatrologo, tio estas teatra historiisto, j\u0302urnalisto kaj kritikisto (lau\u0306plane doktorig\u0302onto per la disertacio pri teatro de Vladimir Nabokov). Trie, mi estas poeto, c\u0302ar, lau\u0306 la difino de Brodskij, por mi poezio estas \u201ekolosa akcelilo de la konscio, pensado kaj mondopercepto\u201d. Kvare, spitante c\u0302iujn \u201ekvankamojn\u201d kaj \u201ene-c\u0302iamojn\u201d (kvankam la Esperanto-mondo estas ne c\u0302iam plac\u0302a, kvankam esperantistoj ne c\u0302iam estas pli agrablaj, ol neesperantistoj, kvankam Esperanto-libroj ne c\u0302iam estas pli interesaj, ol alilingvaj), mi estas esperantisto (ekde 1992)."}, {"text_idx": "#001184", "text": "Sekvas diversaj sinidentigoj, kiujn jam ne facilas orde envicigi. Mi estas s\u0302atanto de: foresto de milito, muzikisto Boris Grebens\u0302c\u0302ikov, kotletoj kaj picoj, vojag\u0302oj en longdistancaj trajnoj, oktobro, mia nova pos\u0302telefono, laborado por MONATO, stultaj komedioj kaj kortus\u0302aj dramoj (kinaj kaj teatraj), kravatoj, prozisto Vonnegut, katoj kaj elefantoj, Interreto, futbalo ... C\u0302io ne nombreblas, kaj estas bone, ke ne!"}, {"text_idx": "#001185", "text": "Post la patrino, la plej grava homo por mi estas mia edzino Jelena. Mi iom pensis, kiel nebanale eblus skribi pri s\u0302i, sed nenion sag\u0302an elpensis. Tial mi simple notu, ke sen s\u0302i mi s\u0302atus la mondon multe malpli, ol s\u0302atas nun."}, {"text_idx": "#001186", "text": "Kiam g\u0302ermis la ideo de c\u0302i tiu rubriko, mi, Paul Peeraerts kaj Stefan Maul decidis, ke aperu sinprezentoj de la redaktoroj, reviziantoj kaj FEL-stabanoj. Kiam c\u0302iuj (krom kelkaj tro modestaj) sendis siajn tekstojn, ni konstatis, ke la bildo pri MONATO tute ne estas kompleta, c\u0302ar mankas la homoj, sen kiuj ni, bravaj \u201emonatistoj\u201d, simple ne havus porredaktan (porrevizian) materialon. Temas pri niaj karaj au\u0306toroj. Do, en la sekvontaj numeroj legu pri la plej aktivaj kontribuantoj (ni kalkulis, ke estu prezentitaj homoj, kiuj dum la lastaj ok jaroj aperigis minimume dekon da artikoloj)."}, {"text_idx": "#001187", "text": "Nepre menciindas, ke prezenton meritas senescepte c\u0302iuj au\u0306toroj, kaj plej unue \u2013 la legantoj, por kiuj ja ni c\u0302iuj laboras, sed, bedau\u0306rinde, mankas eblo tion realigi ..."}, {"text_idx": "#001188", "text": "Istva\u0301n Ertl skribis en MONATO 2003/3, p. 14, pri la situacio de samseksemaj personoj en Hungario. C\u0302iuj civitanoj estas egalaj, sed ... En Esperantujo, diskriminacion al samseksemuloj praktikas la t.n. Civito: lau\u0306 komuniko g\u0302ia (Heroldo komunikas n-ro 168) civitaneco estas donebla ne nur al membro au\u0306 abonanto de establo alig\u0302inta al la t.n. Pakto, sed ankau\u0306 al ties edzo au\u0306 edzino \u2013 kontraste, oficiale registrita samseksa partnero de petanto ne havas au\u0306tomate tian rajton."}, {"text_idx": "#001189", "text": "Dio en la konstitucio, diablo en la detaloj"}, {"text_idx": "#001190", "text": "La malneta konstitucia traktato ellaborata de la Konvencio pri la Estonteco de Eu\u0306ropo generis fervoran aktivadon. La amendoproponoj, kiujn konvencianoj submetis en februaro nur pri g\u0302iaj 16 unuaj artikoloj, atingis la impresan nombron 1038. Oni povus fari multajn divenojn kaj vetojn pri tio, kiom el tiuj amendoj fine trovos sian vojon en la netan tekston, kiu lau\u0306atende ig\u0302os ia Granda C\u0302arto de la 21a jarcento por s\u0302tatoj c\u0302iam pli intime interligitaj sine de Eu\u0306ropa Unio."}, {"text_idx": "#001191", "text": "Nemalmultaj el tiuj amendproponoj traktis temon, kiun ni same povus nomi c\u0302ie-c\u0302eesta kiel ankau\u0306 jug\u0302i malkoncerna rilate konstitucion: nome, Dion mem. Ekzemple, 16 diversnaciaj konvencianoj el la plej granda politika forto de la Eu\u0306ropa Parlamento, la konservema Eu\u0306ropa Popola Partio, proponis adapti formulon el la pola konstitucio. Lau\u0306 ili, \u201ela valoroj de la Unio inkludas la valorojn de tiuj, kiuj kredas je Dio kiel fonto de la vero, justo, bono kaj belo, same kiel la valorojn de homoj, kiuj ne kunhavas tiun kredon sed respektas c\u0302i tiujn universalajn valorojn kiel ali-fontajn.\u201d"}, {"text_idx": "#001192", "text": "Nu, la rilato inter Dio kaj s\u0302tato, inter transmondaj\u0302oj kaj la surtera mondo, fluigis multe da inko tra la jarcentoj. Longa kaj stumbliga vojo kondukis de la faraonoj-dioj de antikva Egiptio g\u0302is la sekularaj respublikoj, ec\u0302 monarkioj, de la nuntempa Eu\u0306ropo. Artikolo en MONATO certe ne donos finofaran baton al tiu diskuto."}, {"text_idx": "#001193", "text": "La debato pri eksplicita referenco al religio en estonta EU-konstitucio fervore bolas almenau\u0306 ekde junio 2002, kiam papo Johano la 2a diris en mesag\u0302o al eu\u0306ropa stud-kongreso pri la temo \u201eC\u0302u al Eu\u0306ropa Konstitucio?\u201d: \u201eEu\u0306ropo ne povas nei sian kristanan heredaj\u0302on, c\u0302ar grandan parton de g\u0302iaj atingoj en la jura, arta, literatura kaj filozofia kampoj influis la evangelia mesag\u0302o.... Eu\u0306ropo bezonos inspirig\u0302i, kun kreema fideleco, el la kristanaj radikoj, kiuj difinis la eu\u0306ropan historion\u201d."}, {"text_idx": "#001194", "text": "Estus efektive neeble, kaj ne inde, nei ke kristanismo decide kontribuis al la formig\u0302o de eu\u0306ropa identeco. Tamen sian parton havas ankau\u0306 judismo, kiun la papo mem nomis \u201epli ag\u0302a frato\u201d de kristanismo; la tolerema islamo de Al-Andalus*, kiu peris la helenan idearon al Eu\u0306ropo; kaj, malpli forte, ankau\u0306 aliaj religioj. Judismo kaj islamo c\u0302eestas jam longajn jarcentojn en Eu\u0306ropo. Konsiderindas ankau\u0306, ke Eu\u0306ropo farig\u0302as c\u0302iam pli multkultura kaj multreligia, kaj EU-konstitucio devus konsideri ankau\u0306 tion."}, {"text_idx": "#001195", "text": "Konstitucia teksto de c\u0302i tia graveco devus au\u0306 trovi trafan vortumon, kiu omag\u0302u al la kompleta gamo de spirita ric\u0302o en Eu\u0306ropo au\u0306, ec\u0302 pli bone, neniel mencii spiritajn valorojn. C\u0302iuokaze, mencii specifan religion en EU-konstitucio estus diskriminacie por tiuj, kiuj havas malsaman kredon au\u0306 estas nekredantoj."}, {"text_idx": "#001196", "text": "Sed, fakte, c\u0302i tiu temo, kvankam simbole tre grava kaj tial rapide alprenita de politikistoj, gravas nur marg\u0302ene. Pli zorgige estas, ke lastatempe tutaj religiaj komunumoj suferas perdon de kredindeco pro misa identigo kun ekstremistoj politikaj, ec\u0302 teroristaj. Kaj tiu religia diskriminacio ne limig\u0302as al ia \u201esindromo post la 11a de septembro\u201d."}, {"text_idx": "#001197", "text": "En la Eu\u0306ropa Unio, kiu en sia principaro forte engag\u0302as sin por homaj kaj fundamentaj rajtoj, en la praktiko tamen ne estas atingita egaleco por la diversaj komunumoj religiaj. Homoj, kiuj apartenas al komunumoj aliaj ol la tradiciaj kristanaj eklezioj, ofte spertas ekskludojn kaj rifuzojn en la labormerkato, eduko kaj aliaj vivokampoj, sole pro foje ec\u0302 nur supozata aparteno al certaj religiaj grupoj. Jen temo kiu meritas, anstatau\u0306 diskutoj plenaj de pasio, studojn de profunda pripenso."}, {"text_idx": "#001199", "text": "La jaro 2003 estas dedic\u0302ata al handikapitoj en Eu\u0306ropo. Koincide, antau\u0306 iom pli ol 100 jaroj, mortis Hieronymus Lorm, inventinto de palpalfabeto por surdblinduloj."}, {"text_idx": "#001200", "text": "Kiel 16-jarulo Lorm perdis sian au\u0306dkapablon; kvar jarojn poste li blindig\u0302is. Sian handikapon li priskribis kiel \u201eduoblan c\u0302inan muron\u201d, sed, por venki sian embarason koncerne komunikadon, li evoluigis propran mansignolingvon. Per tiu c\u0302i lingvo li povis interkomprenig\u0302i kun sia familio."}, {"text_idx": "#001201", "text": "Ne sciante Lorm-lingvon, surdblinduloj ekzistus mizere, izole kaj apartigite en silenta kaj malluma mondo. En Germanio vivas c\u0302irkau\u0306 3000 surdblinduloj, kiuj tamen \u201ekonversacias\u201d, ofte kun sperta akompananto, per plievoluinta versio de la manpalpa alfabeto de Lorm."}, {"text_idx": "#001202", "text": "En Lorm-lingvo al c\u0302iu litero de la alfabeto respondas tus\u0302o sur specifa loko sur la mano. Por indiki vokalojn, ekzemple, oni tus\u0302etas la pintojn de la fingroj; konsonantoj havas siajn lokojn sur la manplato. Lerneblas Lorm-lingvo per surmeto de blanka ganto, sur kiu estas indikitaj la pozicioj de la literoj."}, {"text_idx": "#001203", "text": "La filino de Lorm, Marie, priskribis la signo-lingvon de sia patro kaj publikigis g\u0302in iom post lia morto, kiam li ag\u0302is 81 jarojn. Tial la Lorm-lingvo farig\u0302is grava komprenig\u0302ilo por surdblinduloj. Malgrau\u0306 tio, tamen, la germana s\u0302tato g\u0302in ankorau\u0306 ne agnoskas."}, {"text_idx": "#001204", "text": "Malgranda amiko-grupo renkontig\u0302as c\u0302iumonate en la irlanda c\u0302efurbo Dublino por ekskursi kaj konversacii. Lastatempe la amikaro vizitis la antikvan judan kvartalon (Portobello), kie situas la juda muzeo."}, {"text_idx": "#001205", "text": "La juda komunumo neniam estis granda en Irlando. Sed dum longa tempo g\u0302i estis videbla kaj influhava sektoro de la krome homogena kaj tiam ne tre bunta log\u0302antaro irlanda. Ne hazarde, la c\u0302efa rolulo en Ulysses, la plej fama romano de la irlanda verkisto James Joyce [g\u0302ejmz g\u0302ojs], estis juda dublinano, Leopold Bloom [blum]."}, {"text_idx": "#001206", "text": "Iam strato Clanbrassil, en la centro de Dublino, estis kromnomita \u201emalgranda Jerusalemo\u201d pro la spicistoj, tajloroj, kos\u0302eraj viandistoj, magazenoj, butikoj kaj aliaj entreprenoj judaj, kiuj tie trovig\u0302is. Hodiau\u0306 restas ec\u0302 ne unu."}, {"text_idx": "#001207", "text": "La juda muzeo situas en mallonga, iom kas\u0302ita strateto kun modestaj sed bonordaj duetag\u0302aj dometoj. Tie oni konstatas restaj\u0302ojn de apenau\u0306 memorata epoko, kiun maljunaj dublinanoj nostalgie nomas \u201eDublino de la raraj antikvaj tempoj\u201d. La muzeo, iama sinagogo, konsistas el du apudaj domoj. Kiel sinagogo, g\u0302i entenis g\u0302is 160 homojn. Pro translokig\u0302o de la juda popolo el Portobello al la antau\u0306urboj, kaj pro malkresko de la komunumo, g\u0302i c\u0302esis funkcii en la 70aj jaroj."}, {"text_idx": "#001208", "text": "Dum preskau\u0306 dek jaroj la domo restis s\u0302losita, sed g\u0302i revivig\u0302is en 1984, kiam g\u0302i farig\u0302is la irlanda juda muzeo. G\u0302i estis inau\u0306gurita la 20an de junio 1985 de Chaim Herzog [h\u0302ajm hercog], prezidanto de Israelo, kiu naskig\u0302is en Irlando. La kuratora komitato de la muzeo fieras, ke \u201eg\u0302i konservas gravan, kvankam malgrandan parton de la kultura kaj historia heredaj\u0302o de Irlando\u201d."}, {"text_idx": "#001209", "text": "La muzeo konsistas el diversaj sekcioj. G\u0302i enhavas materialon el judaj komunumoj en Belfasto, Korko, Derio, Droh\u0302edo, Limeriko kaj Port La\u0301irge (angle: Waterford [u\u0306o\u0301tefod]). En la enirejo videblas fotografaj\u0302oj, pentraj\u0302oj kaj atestiloj. Teretag\u0302e trovig\u0302as vitros\u0302rankoj kaj paneloj kun montraj\u0302oj, kiuj rilatas al la komerca, kultura, eduka kaj socia vivo de la judaro. Precipe interesa estas la kuirejo montranta tradician sabatan kaj festan tabloarang\u0302on kaj la du apartajn lavopelvojn por prepari kaj lavi respektive laktaj\u0302on kaj viandaj\u0302on."}, {"text_idx": "#001210", "text": "Supre trovig\u0302as la originala sinagogo kun c\u0302iu rita meblaro, inkluzive de nupta baldakeno kun feste vestitaj manekenoj reprezentantaj edzig\u0302paron. En la galerio vidig\u0302as judaj religiaj objektoj."}, {"text_idx": "#001211", "text": "La historio de la juda popolo en Irlando estas tre atentokapta. La plej frua aludo al g\u0302i estas en antikva manuskripto nomata Analoj de Innisfallen, kiu mencias la alvenon en 1079 de kvin transmaraj judoj. Vers\u0302ajne ili venis kiel komercistoj el Ruano, c\u0302efurbo de Normandio, Francio. Sendube pliaj judoj atingis la sudan marbordon de Irlando, elpelite el Portugalio en 1496."}, {"text_idx": "#001212", "text": "La plej frua registro pri sinagogo en Irlando datig\u0302as de 1660, kiam estis establita preg\u0302eja c\u0302ambro en vojeto Crane [krejn] kontrau\u0306 la dublina kastelo. La plej antikva juda tombejo datig\u0302as de la fruaj 1700aj jaroj kaj situas proksime al ponto Ballybough [ba\u0301libau\u0306] en Fairview [fejrvju], Dublino. Post la napoleonaj militoj estis plia enmigrado de judoj el meza Eu\u0306ropo, sed la plej granda influo okazis inter 1880 kaj 1910, kiam c\u0302irkau\u0306 2000 judoj alvenis de orienta Eu\u0306ropo kaj hejmig\u0302is en Belfasto, Korko, Derio, Droh\u0302edo, Dublino, Limeriko, Lurgano kaj Port La\u0301irge. Ili aktivis en c\u0302iuj profesioj kaj metioj."}, {"text_idx": "#001213", "text": "Post la dua mondomilito nur manpleno da judoj atingis Irlandon. Efektive irlandaj judoj elmigris al c\u0302iuj partoj de la mondo. En Usono ec\u0302 estis fondita societo de uson-irlandaj judoj havanta la bizaran nomon League of Yiddish Sons of Erin, \u201eLigo de jidaj filoj de Erin\u201d: Erin estas poezia nomo de Irlando, derivita de E\u0301irinn, dativo de E\u0301ire, Irlando en la gaela lingvo. La vorto Yiddish malofte uzig\u0302as en la angla lingvo, krom por signifi la jidan lingvon."}, {"text_idx": "#001214", "text": "Parenteze la jida, kiu dum iom da tempo estas la kutima hejma lingvo de la irland-juda komunumo, ne plu au\u0306dig\u0302as en Irlando. La infanoj nun parolas la anglan kaj plie lernas la irlandan en la lernejo. La juda taglernejo, Stratford College [koleg\u0302], trovig\u0302as en strato Zion, Rathgar [ratgar], Dublino. Estas sinagogoj en Dublino (progresema kaj ortodoksa), Belfasto kaj Korko."}, {"text_idx": "#001215", "text": "Oni ne scias, kiom longe la juda komunumo en Irlando travivos. Lau\u0306 c\u0302iuj indikoj oni ne povas optimismi pri g\u0302ia estonto. Tamen tiu malgranda popolo jam faris valoran kontribuaj\u0302on al irlandaj socio kaj kulturo. Pro tio, g\u0302ia malapero estus sentebla perdo."}, {"text_idx": "#001216", "text": "Mi ne povas forgesi diraj\u0302on de la verkisto Stefan Zweig [cvajg] en la novelo Buchmendel: \u201eNur nun, estante pli maljuna, mi komprenas, kiom malaperas kune kun tiaj homoj, unue c\u0302ar tagon post tago c\u0302ia unikaj\u0302o iom post iom ig\u0302as pli multvalora en nia komplete unuformig\u0302anta mondo.\u201d"}, {"text_idx": "#001217", "text": "En la antau\u0306a numero aperis komentario en la rubriko El mia vidpunkto de Gilbert Ledon sub la titolo \u201eKvina povo\u201d. G\u0302i estis lia lasta artikolo por nia revuo, c\u0302ar jam antau\u0306 g\u0302ia apero abrupte li devis forlasi tiun c\u0302i misan mondon, pro akcidento, kiu mortigis ankau\u0306 lian edzinon Symilde. Denove ni perdis au\u0306toron, kiu estis inter niaj plej sagacaj, spertan en multaj kampoj; ne c\u0302iam c\u0302iuj povis konsenti al liaj opinioj, sed neniam liaj artikoloj, ofte provokaj, tedis legantojn, c\u0302ar li kapablis per originalaj pensoj pensigi."}, {"text_idx": "#001218", "text": "Paradokse, neniam dum sia baldau\u0306 25-jara vivo nia magazino havis tiom da abonantoj, kiom g\u0302i bezonus por vere prosperi, sed dekomence neniam mankis au\u0306toroj, kvankam niaj kriterioj kaj preskriboj por verki estas tre rigoraj. Apenau\u0306 estas iu renoma au\u0306toro grava en la Esperanto-kulturo, kies nomo neniam aperis en tiu c\u0302i revuo super au\u0306 sub artikolo. Krome estas multaj fervoraj kaj fidelaj kontribuantoj ne tiom eminentaj sed same gravaj, kiuj verkas por vi. Bedau\u0306rinde la modesta amplekso de nia gazeto ne permesas tuj aperigi c\u0302iun artikolon, kaj ne malprave au\u0306toroj fojfoje plendas, ke artikolo dum longa tempo devas atendi g\u0302is apero. C\u0302iumonate estas pena laboro, selekti inter tiuj artikoloj, kio kompreneble dependas de multaj faktoroj \u2013 neeviteble kun granda porcio da hazardo kaj, eble, iom da arbitro. Tial okaze de unu sama au\u0306toro aperas pluraj artikoloj en sama numero, dum alia au\u0306toro vane atendas, ke fine aperu almenau\u0306 unu el tri artikoloj, kiujn li skribis ..."}, {"text_idx": "#001219", "text": "Pluraj niaj, parte multjaraj, au\u0306toroj estas ankau\u0306 redaktoroj. Ili prezentis sin dum la pasinta kaj tiu c\u0302i jaro. Baldau\u0306 ni dau\u0306rigos tiun serion per sinprezentoj de aliaj au\u0306toroj. Tiel en la koncerna rubriko vi ekscios, kiuj kaj kiaj homoj kas\u0302ig\u0302as malantau\u0306 nomoj ofte legataj. Cetere, se vi konas iun bonan au\u0306toron, kiu eble ne konas nian magazinon, ne hezitu kurag\u0302igi lin verki por ni (kaj vi). C\u0302ar, kiel menciite, jen kaj jen mortas bonaj au\u0306toroj, bedau\u0306rinde."}, {"text_idx": "#001220", "text": "Taglibro de l' milito ... el la lando de S\u0302ekspiro (3)"}, {"text_idx": "#001221", "text": "Marto la 21a. Hejmenveninte, mi s\u0302altas la televidilon. Vespermang\u0302ante, mi au\u0306das kaj spektas la eksplodojn en la iraka c\u0302efurbo. Lau\u0306raporte 3000 bomboj kaj misiloj dum unu nokto. Kaj nekredebla precizo \u2013 tie palaco, tie partia sidejo. Eklumig\u0302as c\u0302e mi: ne temas pri Irako, ne temas pri terorismo, ne temas pri petrolo. Temas pri mesag\u0302o el la Blanka Domo: \u201eMond' ... ne prifiku Usonon.\u201d"}, {"text_idx": "#001222", "text": "Marto la 22a. Kiom kostas la milito? Sendube miliardojn \u2013 egale, c\u0302u dolaroj au\u0306 eu\u0306roj. Enormajn, apenau\u0306 imageblajn sumojn, kiuj estus povintaj mildigi suferadon, malsaton en Afriko, Azio, restarigi ekonomiojn, doni esperon. C\u0302u estonte la mondo dankos al Bush kaj al Blair pro tiu c\u0302i groteska mals\u0302paro, pro tiu c\u0302i okazo mistrafita? Mi kredas, ke ne."}, {"text_idx": "#001223", "text": "Marto la 23a. La unuaj usonaj kaj britaj viktimoj \u2013 pro helikoptera kolizio kaj pro brita aviadilo detruita de usona misilo. Plus brita j\u0302urnalisto s\u0302ajne mortpafita de britaj trupoj (c\u0302i-lasta informo, raportita en sendependa novaj\u0302kanalo, ne aperis g\u0302is post kelkaj horoj en la s\u0302tata, BBC-a). Ankorau\u0306 neniuj batalvunditoj (se kredi nian propagandon). Posttagmeza g\u0302isdatigo: la unuaj raportoj pri koaliciaj mortintoj (dekoj, kontraste jam al centoj da irakanoj)."}, {"text_idx": "#001224", "text": "Marto la 24a. La usonanoj protestas kontrau\u0306 bildoj aperintaj en iraka televido pri militkaptitoj. C\u0302u tamen hierau\u0306 mi ne spektis bildojn montrantajn irakajn kaptitojn, humiligitajn, manoj-sur-kapajn? Kaj filmeron pri brita soldato bruske ordonanta en la angla lingvo, ke civilulo surgenuig\u0302u? Memevidente la kompatindulo ne komprenis ..."}, {"text_idx": "#001225", "text": "Marto la 25a. Kiel flirtemas publika opinio! Meze de februaro, okaze de la grandaj kontrau\u0306militaj protestoj (kiuj parenteze dau\u0306ras), oponis la militon 52 % de la brita popolo; hodiau\u0306 nur 30 %. Du kialoj: 1. post la komenco de la milito oni volas iel montri solidarecon kun \u201eniaj buboj\u201d batalantaj en fora dezerto (efektive stultaj\u0302o: en Britio armeanoj volontulas; neniu devigas onin militservi; krome la milito mem lau\u0306 internacia juro kontrau\u0306leg\u0302as); 2. mi ne povas min deteni de la herezo (mi putradu en infero), ke al multaj, multaj homoj plac\u0302as la milito: g\u0302i mirinde buntigas grizan ekziston; ekzemple la \u201erealaj\u201d bildoj pri detruado de Bagdado konsiderinde superas ec\u0302 la plej hororan holivudaj\u0302on en la loka kinejo. Eble mi eraras, sed ..."}, {"text_idx": "#001226", "text": "Marto la 26a. Pereis g\u0302is nun 20 britaj militistoj \u2013 18 pro akcidentoj, inkluzive de t.n. \u201epafado amika\u201d (kamaradoj kamaradojn erare mortpafas). Mi kalkulas, ke, se Sadam povos elteni c\u0302irkau\u0306 22 jarojn, la tuta brita armeo en Irako estos sin \u201eakcidente\u201d elimininta. Intertempe furiozas batalo c\u0302irkau\u0306 la urbo Basra. Brita oficiro aperas en la televido kaj, tute senironie, anoncas, ke la celo estas alporti al urbanoj medicinaj\u0302ojn kaj nutraj\u0302ojn. Momenton: se koalicianoj ne estus invadintaj Irakon (lau\u0306 la registaro: liberigantaj), \u201ehelpo\u201d tia superfluus. Skuita, alico-en-mirlanda logiko, kiu difinas c\u0302i tiun \u2013 eble c\u0302iun \u2013 militon."}, {"text_idx": "#001227", "text": "Marto la 27a. Oni atakas (pardonu: liberigas) Irakon parte pro tio, ke Sadam (lau\u0306 Bush) posedas ne nur gasojn kaj aliajn toksaj\u0302ojn sed ankau\u0306 armilojn por amasdetruado. Kial, se Sadam tiom dang\u0302eras, ilin li ankorau\u0306 ne uzis? La solaj armiloj por amasdetruado g\u0302is nun videblaj apartenas ne al la Sadam sed al Bush."}, {"text_idx": "#001228", "text": "Marto la 28a. Pliaj 52 irakaj civiluloj pereas, kiam bomboj neniigas bazaron. Lau\u0306takse mortis g\u0302is nun pli ol 1449 irakanoj kaj vundig\u0302is 4230. Mortis 29 usonaj soldatoj (25 \u201emalaperis\u201d); mortis 21 britaj soldatoj (2 \u201emalaperis\u201d)."}, {"text_idx": "#001229", "text": "Marto la 29a. Komence de la milito generaloj opiniis, ke Basra ne gravos, ke la trupoj post kelkaj horoj okupos la urbon, ke bonvenigos ilin urbanoj spontanee ribelintaj kontrau\u0306 Sadam. Jen nur unu el multaj c\u0302i-militaj mistaksoj: \u201eniaj buboj\u201d ankorau\u0306 sieg\u0302as la urbon. Au\u0306 c\u0302u unu el multaj mensogoj? Sadam mortis, propagandis usonanoj post la unua aeratako kontrau\u0306 Irako; bruta malamiko \u201eekzekutis\u201d du britajn kaptitojn, indignis Blair (kion neis ec\u0302 armeaj stabanoj); detruis la brita armeo pli ol 100 irakajn tankojn apud Basra (temis pri tri), ktp, ktp. Sed la \u201efulmomilito\u201d (lau\u0306 iu s-ro Adelman, iama Rumsfeld-asistanto) tiom sukcesas, ke Usono sendos pliajn 100 000 militistojn al Irako; krome la brita financ-ministro altigos sian milito-bug\u0302eton je 70 %. Pro g\u0302ojo saltis mia koro, kiam mi legis, ke c\u0302iu krozmisilo kostas 800 000 eu\u0306rojn: c\u0302u hazarde, ke okul-operacio, kiun bezonas mia 80-jarag\u0302a patrino, estas dufoje prokrastita?"}, {"text_idx": "#001230", "text": "Marto la 31a. Mi notis supre, ke ankorau\u0306 ne videblas amasdetruadaj armiloj de Sadam. Raporto el la usona c\u0302efurbo tion konfirmas: troveblis nur konvenciaj armiloj en dek priserc\u0302itaj lokoj. Certe iam koalicianoj \u201etrovos\u201d nekonvenciajn armilojn: nepras por pravigi la militon."}, {"text_idx": "#001231", "text": "Jes al Eu\u0306ropo \u2013 sed c\u0302u s\u0302anco perdita?"}, {"text_idx": "#001232", "text": "En marto slovenoj per referendumoj decidis eniri kaj la Eu\u0306ropan Union (EU) kaj la Nord-Atlantikan Traktat-Organizaj\u0302on (NATO). Antau\u0306 la referendumoj okazis granda kampanjo de la slovena registaro por propagandi ambau\u0306 celojn: dume politikistoj en Slovenio montris esceptan unuecon."}, {"text_idx": "#001233", "text": "El ok partioj en la parlamento, ses absolute subtenis la eniron en la Eu\u0306ropan Union kaj alig\u0302on al NATO. Nur du malgrandaj kontrau\u0306is al NATO kaj unu ankau\u0306 al EU. La registaro eluzis unu milionon da eu\u0306roj por reklami la aferon."}, {"text_idx": "#001234", "text": "Eniron en la Eu\u0306ropan Union subtenis ankau\u0306 la popolo; male tamen alig\u0302on al NATO. Civilaj grupoj, intelektuloj kaj aliaj organizis protestojn, peticiojn, partoprenis en publikaj debatoj, argumentis, manifestaciis. Subtenis ilin gravuloj, ekzemple d-ro Mencinger, rektoro de la Universitato de Ljubljana kaj kreinto de la \u201eekonomia miraklo\u201d de Slovenio kaj Tone Pershak, prezidanto de la Asocio de Verkistoj."}, {"text_idx": "#001235", "text": "La politikistoj tamen subtenis NATO-alig\u0302on kredeble pro tio, ke ili timis eniri la Eu\u0306ropan Union. De historia vidpunkto la slovenoj spertis multajn problemojn rilate siajn grandajn najbarojn \u2013 italojn kaj au\u0306strojn. La politikistoj konsciis, ke eniri la union necesas pro multaj pozitivaj\u0302oj, sed ili timis, ke eble italoj kaj au\u0306stroj akiros per mono tion (ekzemple terenojn), kion ili ne sukcesis milite akiri. Tial ili volas aligi Slovenion ankau\u0306 al NATO, pensante vers\u0302ajne, ke Usono helpus ilin eliri el EU, se okazus io, kio al slovenoj ne plac\u0302us."}, {"text_idx": "#001236", "text": "Kelkajn tagojn antau\u0306 la referendumo komencig\u0302is la uson-brita atako kontrau\u0306 Irako. Lau\u0306 enketoj NATO-subteno falis al 51 %; krome 80 % de la slovenoj kontrau\u0306is la atakon. Tamen, kiam estis anoncitaj la rezultoj de la referendumoj, montrig\u0302is, ke partoprenis en la referendumoj 60,3 % de la voc\u0302donrajtigitoj, el kiuj 89,61 % subtenis EU-eniron (neniu lando g\u0302is nun atingis tioman elcentaj\u0302on) kaj 66,05 % NATO-alig\u0302on."}, {"text_idx": "#001237", "text": "S\u0302ajnas, ke pro oportunismo la popolo finfine decidis tiel voc\u0302doni, subtenante la flankon, kiu aperas pli forta. La deziroj de politikistoj estis plenumitaj: Slovenio alig\u0302os al EU en majo 2004 (oficiale, kiam konfirmos tion c\u0302iuj nunaj EU-s\u0302tatoj). G\u0302i alig\u0302is ankau\u0306 al NATO: tuj sendis la slovena ministro pri eksteraj aferoj leteron al NATO, anoncante la alig\u0302on."}, {"text_idx": "#001238", "text": "Tiel Slovenio perdis unikan s\u0302ancon iniciati novan pensmanieron en la Eu\u0306ropa Unio: ne fortigi sed disigi la pakton, kies celo c\u0302esis, c\u0302ar ne plu ekzistas la komunisma bloko."}, {"text_idx": "#001239", "text": "En februaro la polico en la urbo Iruma, gubernio Saitama, trovis en apartamento tri junulo-kadavrojn. En la c\u0302ambro trovig\u0302is kvar karbo-fornetoj kaj la fenestroj estis hermetike fermitaj per adhera rubando. Kelkajn monatojn antau\u0306e, la viro mesag\u0302is al retpag\u0302o pri sinmortigo, anoncante, ke li serc\u0302as homojn por kunmorti kun li."}, {"text_idx": "#001240", "text": "Kazo tia ne unikas. Lau\u0306 la ministrejo pri bonfaro, en Japanio en 2000 sin mortigis 25,4 homoj por c\u0302iuj 100 000 log\u0302antoj, kompare kun 12,0 en Usono, 7,4 en Britio kaj 20,8 en Francio. Dum la pasintaj kvar jaroj mortis propramane 3,5-oble pli da homoj ol pro trafik-akcidentoj. Pli ol 60 % ag\u0302is inter 50 kaj 60 jarojn. Post la 90aj jaroj saltis la nombro de sinmortigoj, certe pro ekonomiaj problemoj."}, {"text_idx": "#001241", "text": "Novspecaj tamen estas sinmortigoj kun nekonatoj varbitaj per interreto. Ekzistas pli ol 20 000 retpag\u0302oj pri sinmortigo kaj facile troveblas \u201eavizotabuloj\u201d por tiuj, kiuj volas sin mortigi. Tie legeblas morto-motivoj de junuloj: ekzemple: \u201eMi ne vizitas lernejon jam du monatojn. C\u0302io s\u0302ajnas al mi sensignifa. Revon? G\u0302in mi ne bezonas\u201d au\u0306 \u201eMi ne povas glate plenumi mian laboron. Mi perdis memfidon por pluvivi\u201d."}, {"text_idx": "#001242", "text": "Multaj nun opinias, ke Japanio farig\u0302as mizera lando. Disrompig\u0302is kutimaj homaj rilatoj, malaperis emo helpi unu la alian. Krome en Japanio gravas konformi: kiam homoj c\u0302esas vivi samkiel la plejmulto, ekzemple ne plu vizitante lernejon, perdinte laboron, ili farig\u0302as kaj kredas sin eksternormaj."}, {"text_idx": "#001243", "text": "La japana socio ne garantias esperon al la junuloj. Germana junulo skribis en j\u0302urnalo, ke en Japanio li unuafoje vidis senesperajn geknabojn. Junuloj senradike s\u0302vebas en la socio: neniu donas al ili helpon, ec\u0302 ne mesag\u0302on, ke c\u0302iuj kunlabore s\u0302ang\u0302u la socion. S\u0302ajnas, ke Japanio nun staras sursojle de \u201epereo\u201d, c\u0302ar junuloj sen espero alportos nenion al la socio."}, {"text_idx": "#001244", "text": "Kiel oni liberigas popolojn el jugo de despotoj? C\u0302u vi memoras la metodon de iu antau\u0306e preskau\u0306 nekonata polo, kiu dum la pasinta jarcento sukcesis en tia liberigo? Estas (romkatolika) papo Johano Pau\u0306lo la 2a, kiu sole per la potenco de l' vorto kapablis faligi sen sangelvers\u0302o unu totalisman reg\u0302imon post alia. Li postulis homan dignon, homajn rajtojn kaj liberecon por poloj kaj aliaj orienteu\u0306ropaj popoloj. Unue devis cedi diktatoroj en Pollando, sekvis c\u0302iuj aliaj tiel nomataj socialismaj landoj, g\u0302is fine falis fifama Berlina Muro kaj ec\u0302 granda Sovetio mem. C\u0302iuj tiuj revolucioj, per kiuj liberigis sin la popoloj, estis pacaj, escepte de Jugoslavio kaj Rumanio (sed tio havis apartajn kau\u0306zojn)."}, {"text_idx": "#001245", "text": "Tute alian metodon elektis alia kristano, George W. Bush [g\u0302org\u0302 dablju bus\u0302]: la usona prezidanto liberigas la irakan popolon de la despoto Sadam Husajn per sangoplena milito. Lau\u0306 sia absurda logiko do li murdas popolon por tiel liberigi g\u0302in \u2013 kiom post-genocide la mortigitaj irakanoj g\u0302ojos kaj dankos al Bush pro libereco, kiun ili povos g\u0302ui en islama c\u0302ielo. Pia Bush, kun sia brita lakeo, same pia kristano Tony Blair [teu\u0306ni blea], agas lau\u0306 propra deklaro (\u201eDio benu Usonon!\u201d) same en la nomo de sama (kristana) dio kiel la papo. Strange, ke tiu c\u0302i papo tamen akre kondamnas la Bush-militon same kiel pli ol 80 elcentoj de c\u0302iuj kristanoj de l' mondo. Li memorigis la usonan prezidanton tuj post milit-komenco pri \u201egrava respondeco antau\u0306 dio kaj konscienco\u201d."}, {"text_idx": "#001246", "text": "Sed la usonan prezidanton impresas nek la vortoj de l' papo parolanta en la nomo de dio kaj unu miliardo da katolikoj, nek la amasaj protestoj tutmonde, nek la unuanima verdikto de fakuloj pri internacia juro, ke tiu c\u0302i milito estas krimo; militkrimulo Bush asertas, ke la milito estas justa kaj necesa por protekti la usonan popolon, faligi despoton kaj liberigi Irakon, por tiel alporti demokration al ties popolo. Por pravigi sin, li listigas aron da absurdaj argumentoj. Por displuki kaj refuti ilin ne necesas scioj de fakuloj pri internacia juro; sufic\u0302as normala homa prudento. Jen nur kelkaj elstare absurdaj argumentoj:"}, {"text_idx": "#001247", "text": "Origine Bush asertis, ke la buc\u0302isto de Bagdado posedas amasdetruajn armilojn (kemiajn, biologiajn kaj baldau\u0306 nukleajn) kaj tial oni devas militi, por neniigi tiujn batalilojn (liveritajn parte de Usono). G\u0302is la momento, kiam mi skribas tiujn c\u0302i liniojn, nek UN-inspektoroj nek usonaj soldatoj trovis ilin. Absurda situacio: kiel oni pruvas, ke oni ion ne posedas? Se Bush asertus, ke mi havas dang\u0302eran pos\u0302tranc\u0302ilon kaj kas\u0302is g\u0302in ie en mia vasta g\u0302ardeno, kiel mi povus pruvi, ke mi ne posedas pos\u0302tranc\u0302ilon? Kaj se mi posedus, kiom da tempo necesus por trovi la kas\u0302itan dang\u0302eran trezoron? Trankvile do mi povas mensoge aserti, ke mi ne posedas. Tio memorigas min pri groteska helena ekzemplo de logik-paradokso pri greka insulo Kreto. Kretano asertas: \u201eC\u0302iuj kretanoj mensogas!\u201d Logike do, ankau\u0306 tiu kretano mensoge asertas tion; sed se li mensogas, ne c\u0302iuj kretanoj mensogas, do eble ankau\u0306 li ne mensogas. Sekve li diras la veron kaj tamen c\u0302iuj kretanoj mensogas, do ankau\u0306 li ... ktp senfine."}, {"text_idx": "#001248", "text": "Amasdetruajn armilojn tutcerte posedas pluraj aliaj landoj de l' \u201eakso de malbono\u201d, ekzemple Nord-Koreio, same Pakistano kaj Hindio, Rusio kaj Israelo, Francio kaj Britio. Certe Usono ne devas senti sin minacata de amikaj atom-s\u0302tatoj, sed kio estas pri la aliaj? Kial Bush ne invadas Nord-Koreion? C\u0302u eble li atakis Irakon g\u0302uste pro tio, ke Sadam ne posedas amasdetruajn armilojn?"}, {"text_idx": "#001249", "text": "Alia argumento el Vas\u0302ingtono, c\u0302efurbo de Absurdistano, estas ke Bush devas defendi Usonon kontrau\u0306 Sadam. Sed Irako dum la pasintaj dek jaroj atakis neniun, ankau\u0306 ne Usonon, ec\u0302 ne minacas la foran landon. Neniu lando najbara timas agreson de Irako nuntempe, c\u0302ar \u2013 kiel antau\u0306milite usonaj militistoj mem diris aplombe \u2013 la iraka armeo estas ege malforta kaj oni dum Blitzkrieg (= fulm-milito, germanlingva nocio aplikita de alia despoto, Adolf Hitler) detruos g\u0302in."}, {"text_idx": "#001250", "text": "Plia ridinda argumento de Bush estas, ke Irako ignoras UN-rezoluciojn kaj ke nun elc\u0302erpig\u0302is usona pacienco. Kial dau\u0306ras usona pacienco pri Israelo, kiu dum jardekoj ignoras aron da UN-rezolucioj pri okupado de palestina teritorio?"}, {"text_idx": "#001251", "text": "Krome, se temas pri liberigo de popoloj, kial Bush ne militas kontrau\u0306 aliaj despotoj subjugantaj proprajn kaj najbarajn etnojn? Ili abundas en nia kompatinda mondo, tiel ke Usono dum jardekoj povus plenumi tian noblan mision. Eble Bush komencu en Kau\u0306kazio, kie rusa prezidanto Putin genocide masakras c\u0302ec\u0302enojn."}, {"text_idx": "#001252", "text": "Bush kaj kompanoj ec\u0302 ne hontas prezenti falsitajn dokumentojn por pravigi militon kontrau\u0306 Irako. Neniu argumento, neniu propagando estas tro stulta por ne esti uzata. Tutcerte Sadam estas teroristo; sed same tutcerte li ne organizis la katastrofajn atencojn de la 11a de septembro 2001. Tamen, danke al registara propagando, la plimulto de la usonanoj kredas, ke li kaj ne Osama bin Laden kulpas pri la 11a de septembro."}, {"text_idx": "#001253", "text": "Neniu el ni povas prognozi, kio okazos post la milito. Bush promesis al la iraka popolo demokration. Ho sankta simpleco! Kun kiuj registoj li establos tie demokration por popoloj kaj klanoj, kiuj neniam kaj neniel spertis demokration kaj ec\u0302 ne komprenas, kio g\u0302i estas? Papo Johano Pau\u0306lo la 2a predikis demokration por orienta Eu\u0306ropo, kaj ties popoloj komprenis la predikon kaj elbatalis g\u0302in; tamen ec\u0302 tie, g\u0302is hodiau\u0306, demokratio grandparte estas ne jam firme instalita. Kiel tio do povos sukcesi en Irako, bombardita de la plej grava demokratio de l' mondo, Usono, gvidata de milit-krimulo?"}, {"text_idx": "#001254", "text": "Bush anoncis post la atencoj de la 11a de septembro 2001 \u201ekrucmiliton\u201d; la krucmilitoj estis barbaregaj. Per la Irak-milito li rekondukis nin al tiu barbareco, en la nomo de demokratio, libereco kaj dio \u2013 c\u0302u io povas esti pli perversa?"}, {"text_idx": "#001255", "text": "Zorgigas vidi, ke la huntingtona* vizio pri \u201ekonflikto de civilizacioj\u201d infektas ankau\u0306 Esperantujon. Atestas tion malkohera opini-artikolo de Alexander Gofen (Brave, prezidanto Putin!, MONATO, 2003/2, p. 12-13), en kiu, se mi bone komprenis, li ekzemple klarigas imagatan komplicecon de ia \u201einternacia liberalularo\u201d kun islamaj teroristoj per ... punkto 58 el la sovetia punkodo."}, {"text_idx": "#001256", "text": "Krome Gofen asertas ne malpli ol ke \u201edum la lastaj jardekoj Eu\u0306ropo \u201amemvole\u2019 islamig\u0302is\u201d, enlasante enmigrantojn, kiuj \u201epenas adaptigi [adapti] Eu\u0306ropon al islamismo\u201d. Kia komplot-teorio! En la realo, Eu\u0306ropo dum la lastaj jardekoj (nu, precipe antau\u0306 la petrolkrizo de 1973) memvole venigadis malmultekostan laborforton sen tro pripensi la sociajn sekvojn de tia hom-importo."}, {"text_idx": "#001257", "text": "La enmigrantojn (cetere, nur parte islamanajn) instigis ne iu enkora deziro islamigi Eu\u0306ropon, sed la aspiro plibonigi sian sorton, simple la deziro nutri sian familion. Mi demandas: C\u0302u la celo de Alexander Gofen, kiam li elmigris el Rusio al Usono, estis influi ties pensmanieron, au\u0306 plibonigi sian vivon, disvolvi sian krean kapablon? Au\u0306: kial mi mem forlasis Hungarion?"}, {"text_idx": "#001259", "text": "Kiam dum la prepara fazo de la Irak-milito mi la unuan fojon legis pri \u201eenlitigitaj\u201d j\u0302urnalistoj, mi gapis konsternite. G\u0302is tiam mi opiniis, ke enlitig\u0302o okazas ekzemple por amorado au\u0306 por dormado \u2013 sed por milito? Nur longe poste mi komprenis, kion signifas tiu c\u0302i nova j\u0302urnalisma nocio: eu\u0306femismo por \u201epropagando\u201d. La afero ig\u0302is tute klara, kiam ni televidis la \u201elitojn\u201d de tiuj j\u0302urnalistoj en usonaj kaj britaj tankoj kaj iliajn raportojn, en kiuj komplete mankis teruraj\u0302oj, kiaj estas vunditoj, mortigitoj, viktimoj de milito. Anstatau\u0306e ni vidis usonajn kaj britajn heroojn, kiuj detruis tutajn vicojn da irakaj tankoj, demonstris orajn necesejojn en palacoj, kaj irakanojn, kiuj gaje salutis la liberigantojn."}, {"text_idx": "#001260", "text": "La propagando iraka, kompreneble, ne estis malpli idiota. J\u0302urnalistoj en Bagdado ne estis enlitigitaj sed katenitaj per registaraj oficistoj kaj rajtis raporti nur, kion permesis la reg\u0302imo. Tiel okazis, ke la iraka inform-ministro asertis antau\u0306 televid-kameraoj en grandparte jam konkerita Bagdado, ke la iraka armeo sukcese defendas la c\u0302efurbon. Sed la situacio por ne-usonaj kaj ne-britaj j\u0302urnalistoj ne funde s\u0302ang\u0302ig\u0302is post la kompleta venko: nun ili rajtis elsendi nur, kion permesis la usona armeo. Oni povas demandi, kies cenzuro estis pli bona (demokrata au\u0306 diktatora)?"}, {"text_idx": "#001261", "text": "Pluraj j\u0302urnalistoj estis mortigitaj, sed tio ne estas io eksterordinara dum milito. Tamen ankau\u0306 tiurilate ni akiris novajn spertojn: usonaj soldatoj intence pafmortigis hispanan kaj ukrainan j\u0302urnalistojn sur balkono de hotelo, pri kiu la soldatoj tutcerte sciis, ke en g\u0302i log\u0302as preskau\u0306 c\u0302iuj eksterlandaj j\u0302urnalistoj. Ec\u0302 pli nekutime estis, ke usona televid-teamo mem pafis, kiam g\u0302i timis pri atako iraka. G\u0302is tiam estis tutmonda kaj severa principo, ke j\u0302urnalistoj c\u0302iam estas ne-armitaj, kio garantias certan (kvankam ne centprocentan) protekton kontrau\u0306 atakoj. Sed nun, kiam usonaj j\u0302urnalistoj agadis soldate, tiu c\u0302i konvencio, ne ataki j\u0302urnalistojn, ne plu validos en iuj ajn militoj. Ni do povas atendi, ke estonte mortos multe pli da j\u0302urnalistoj."}, {"text_idx": "#001262", "text": "Mi ne scias, pri kio mi, germana j\u0302urnalisto, hontu plej multe. Eble tamen pri libervola enlitig\u0302o de kolegoj por amoradi kun cenzuristoj. Nin germanojn, kiuj spertis propagandon de nazioj, tio nau\u0306zas aparte."}, {"text_idx": "#001263", "text": "Dum la pasintaj monatoj amas-komunikiloj abunde informis pri Irako. Tiel ekzemple ni eksciis, ke duono de la log\u0302antaro de Irako estas junuloj malpli ol 15-jaraj. Certe ankau\u0306 la multaj milit-mortigoj ne s\u0302ang\u0302is tiun proporcion inter la generacioj, c\u0302ar usonaj kaj britaj bomboj egale trafis infanojn kaj grizulojn. Simila estas la situacio en tre multaj subevoluintaj kaj malric\u0302aj landoj, precipe en socioj kie oni generas lau\u0306eble multajn idojn, kiuj poste vivtenu maljunig\u0302intajn geavojn kaj gepatrojn."}, {"text_idx": "#001264", "text": "Ankau\u0306 tiurilate estas giganta abismo inter malric\u0302aj kaj industriaj landoj. Por komparo jen ciferoj el industri-lando Germanio: tie nur 21 elcentoj estas malpli junaj ol 20-jaraj, kontraste al 24 elcentoj de pli ol 59-jaraj log\u0302antoj. Se ne enmigros homoj el aliaj landoj, Germanio post 40 jaroj havos nur 64 anstatau\u0306 nun 82 milionojn da log\u0302antoj, el kiuj 40 elcentoj estos pli ag\u0302aj ol 59-jaraj kaj nur 15 elcentoj de germanoj estos junuloj. La sama tendenco draste estas videbla en c\u0302iuj industriaj s\u0302tatoj, ekzemple Japanio kaj Hispanio, kiuj jam de multaj jaroj alfrontas samajn problemojn pro tia eksterordinara kresko de grizig\u0302anta (se ni aludas la hararon) log\u0302antaro."}, {"text_idx": "#001265", "text": "Ni esperantistoj, cetere, konas tiun c\u0302i fenomenon jam delonge: la Esperanto-movadon karakterizas tre alta proporcio de maljunuloj. Kiom fascinitaj estis eu\u0306ropaj kaj nordamerikaj kongresanoj, kiam en Fortalezo ili c\u0302ie en la kongresejo vidis multajn, multajn junulojn. Kaj Brazilo ec\u0302 ne estas subevoluinta sed tiel nomata \u201esojla\u201d lando (s\u0302tato kun socio transiranta la pordon de subevoluo al prospero). Ni povas esti certaj, ke en Gotenburgo la Universala Kongreso prezentos denove la kutiman bildon de superpezo de l' generacio de grizuloj, c\u0302ar Svedio estas tipa industria lando."}, {"text_idx": "#001266", "text": "Eble tamen, se UK okazos denove en Brazilo en la jaro 2050, ankau\u0306 tie en la kongresejo ne plu abundos junuloj. C\u0302ar la tendenco de grizig\u0302anta mondo estas intime ligita al ekonomia prospero. Do povus esti, ke timoj kaj teruradaj scenaroj pri eksplodonta monda log\u0302antaro, priskribitaj antau\u0306 50 jaroj, ne realig\u0302os, male: c\u0302ie mankos junaj generacioj por nutri grizulojn. Tio signifas, ke la kutima kaj ordinara sociala sistemo inventita de industriaj landoj ne plu funkcios \u2013 pli g\u0302uste, g\u0302i vaste jam nun ne plu funkcias."}, {"text_idx": "#001267", "text": "Kio estas la bazo de tiu c\u0302i sistemo? Ni revenu al la ekzemplo de Germanio. Pro la industria revolucio, la jaro 1892 estis la lasta, en kiu naskig\u0302is iom pli multaj homoj ol mortis; laboristoj en fabrikoj ne perlaboris sufic\u0302e por vivteni grandan familion. En 1889 kanceliero Bismarck metis la bazon de tiu c\u0302i sociala sistemo, kies precipa kriterio estas, ke laboristoj kun 65 jaroj pensiig\u0302as, c\u0302ar pro pezega laboro en industrio ili estas elc\u0302erpitaj en tiu ag\u0302o. Intertempe tamen okazis pluraj pliaj industriaj revolucioj, kaj s\u0302ajnas ke neniu rimarkis iliajn sekvojn: hodiau\u0306 preskau\u0306 neniu 65-jarulo fizike estas tiom elc\u0302erpita, ke tiu ne plu kapablus labori. Tamen, por egaligi mankon de laborlokoj por junuloj, oni ec\u0302 reduktis la ag\u0302on de pensiig\u0302o kaj logis al neniofarado homojn jam en ag\u0302o de nur 58 jaroj."}, {"text_idx": "#001268", "text": "Kaj nun oni miras, ke tio alportis nenian solvon. La funda eraro estis, ke oni simple neglektis alian gravan faktoron: intertempe, danke al gigantaj progresoj de medicino, homoj farig\u0302as pli kaj pli maljunaj kaj simple ne volas morti, por liberigi social-kasojn de gigantaj pensiopagoj. Sed ec\u0302 tiuj homoj, kiuj volas morti, ne rajtas, pro medicino. La patrino de amikino nia de dek jaroj estas cerbe komplete perturbita; s\u0302i simple ne plu mang\u0302as. Pasintjarcente tia homo malsatmortus, trankvile kaj pace. Sed s\u0302in, 95-jaran, oni nun vivtenas per \u201eastronau\u0306ta nutraj\u0302o\u201d, kaj c\u0302ion kompreneble pagas pensiokaso. Kia \u201evivo\u201d de kompatinda virino, kiu de dek jaroj ne ekkonas siajn gefilojn dum vizitoj! Germanaj flegejoj estas plenaj je tiaj homaj vrakoj."}, {"text_idx": "#001270", "text": "En industriaj landoj arde oni diskutas kaj disputas pri urg\u0302e necesaj reformoj, c\u0302ar parte la socialaj sistemoj jam kolapsas. Tro malfrue por s\u0302ang\u0302i ion tiel modere, ke homoj ne protestos \u2013 dum jaroj, jardekoj politikistoj ignoris la problemojn. Nun necesos abruptaj, drastaj kaj dolorigaj s\u0302ang\u0302oj, kiuj parte estos arbitraj. Homoj en industriaj landoj trovig\u0302as en kaj antau\u0306 konflikt-abundaj jaroj."}, {"text_idx": "#001271", "text": "Kia hipokriteco en tia politika fatraso ekstremdekstrula de s-ro Gofen, kiu log\u0302as en meksika teritorio s\u0302telita de la usonanoj pere de konkermilito en 1846-1848. Estas pro tio, ke tie la urboj kaj la provincoj havas hispanan nomon. Usonanoj mortigis milionojn da infanoj, virinoj kaj viroj en centoj da armeaj s\u0302tatrenversoj en c\u0302iuj landoj de Latin-Ameriko dum la 19a kaj la 20a jarcentoj. Nun ili klopodas renversi la demokratie elektitan prezidenton de Venezuelo kaj detruis Irakon mortiginte milojn da senkulpaj civiluloj."}, {"text_idx": "#001272", "text": "Kaj mi rimarkigus al s-ro Gofen, ke liberaluloj estas centro-dekstruloj ne maldekstremuloj, kiel li asertas en sia fatraso. La eksterlandaj produktantoj ne evitas riskon konkurenci; \u201esimple la usonaj filmdistribuantaj kompanioj ne permesas distribui la ne-holivudajn (centro de la nord-amerika filmindustrio) filmojn\u201d, tion diris la fama brazila reg\u0302isoro Jorge Furtado [j\u0302orj\u0302 furtadu]. Kiom demokrataj estas la usonanoj? Se ne ekzistus la s\u0302tataj entreprenoj Riocine kaj PETROBRAS la brazilanoj neniam povus spekti brazilajn filmojn en Brazilo! Tio pruvas, ke kapitalismo estas diktaturo. La usonanoj neniam elektis rekte prezidenton, c\u0302ar la elektoj estas nerektaj, faritaj pere de delegitoj kiel en Brazilo dum la armea diktaturo."}, {"text_idx": "#001273", "text": "Aprilo la 1a. Nekredeble, ke homoj kapablas ekspluati la mizeron de aliaj. Unu el la mortigitaj britaj soldatoj venis de apuda urbo, kie najbaroj kaj amikoj kondolence metis florbukedojn ekster la domo. Pro tio, ke antau\u0306 du tagoj okazis en Britio t.n. patrino-tago, kiam gefiloj donacas i.a. florojn al siaj patrinoj, fiulo s\u0302telis de ekster la mortigito-domo la bukedojn (supozeble vendo- kaj profito-cele). Hodiau\u0306 raportas loka radiostacio, ke polico arestis la s\u0302telinton, kiu restas ankorau\u0306 anonima \u2013 vers\u0302ajne por lin protekti kontrau\u0306 la kolero de la popolo."}, {"text_idx": "#001274", "text": "Aprilo la 2a. Mi s\u0302altas la televidilon meze de novaj\u0302elsendo kaj trovas raporton ne pri la milito sed pri \u201eordinaraj\u201d enlandaj aferoj. Post kelktaga \u201epau\u0306zo\u201d, kiam la usonanoj haltis cent kilometrojn ekster Bagdado, la publiko ekperdas intereson. Homoj, kiuj kutimig\u0302as al tujaj, c\u0302iam fres\u0302aj spektakloj, rapide seniluziig\u0302as pri tuttagaj novaj\u0302elsendoj pri dau\u0306ra nenio. La bomboj ektedas \u2013 nun montru la gason."}, {"text_idx": "#001275", "text": "Aprilo la 3a. Usonanoj kaptis la bagdadan flughavenon. Usonanoj haltis dek kilometrojn for de la flughaveno. Usonanoj ekokupis la flughavenon sed poste retirig\u0302is. Kiun kaj kion kredi en tiu c\u0302i milito, en kiu vortoj same batalas kiel armiloj?"}, {"text_idx": "#001276", "text": "Aprilo la 5a. Kiom fidi raportojn de j\u0302urnalistoj \u201eplantitaj\u201d inter la soldatoj \u2013 alivorte de la j\u0302urnalistoj, kiuj oficiale akompanas la trupojn (kaj ec\u0302 portas militistajn uniformojn)? Jam en la televido au\u0306dig\u0302as, kiel \u201eni\u201d atakis tiun au\u0306 alian urbon: tiuj, kiuj sin tiel intime identigas kun la soldataro, ne povas objektive raporti. Krome la plantitoj neniam diras, ke la armeo \u201ekontrolis\u201d iliajn raportojn (male j\u0302urnalistoj en Bagdado, kiuj antau\u0306anoncas, ke kontrolis iliajn bultenojn irakaj instancoj). Fia malamiko, kiu tiel cenzuras liberajn, okcidentajn j\u0302urnalistojn. Implicite estas, ke ni, bonuloj, neniam cenzuras."}, {"text_idx": "#001277", "text": "Aprilo la 6a. Britaj soldatoj eniras la urbon Basra (tamen malgrau\u0306 pli fruaj raportoj ankorau\u0306 ne plene regas g\u0302in). La popolo lau\u0306raporte bonvenigas la soldatojn \u201een la angla lingvo\u201d. Tiel amaskomunikiloj inside subtenas la miton pri la angla mondlingvo. Se estus sieg\u0302intaj dum du semajnoj mian urbeton marsanoj, ankau\u0306 mi kurus surstraten por krii kriple Mars bonven au\u0306 ion similan. Supozeble marsaj amaskomunikiloj fiere raportus, ke la teranoj la liberigantojn \u201een la marsa lingvo\u201d bonvenigus."}, {"text_idx": "#001278", "text": "Aprilo la 7a. Bildoj el Basra. Anstatau\u0306 jubilantaj urbanoj, nur rezignacie gapanta popolo. Kaj regas anstatau\u0306 britoj s\u0302ajne krimado: domoj, vendejoj kaj oficejoj estas prirabataj. Videblos baldau\u0306 sama spektaklo ankau\u0306 en Bagdado. Mi kompatas la civilulojn. Se vero estas la unua viktimo de milito, sendube civiluloj estas la dua."}, {"text_idx": "#001279", "text": "Aprilo la 8a. Mia najbarino, instruistino, anoncas, ke c\u0302e s\u0302ia lernejo nepras pro deficito \u201eperdi\u201d ekvivalenton de 1,5 postenoj. Krome, en la j\u0302urnalo, mi legas, ke la nacia asocio de lernejestroj protestas pro tranc\u0302oj en lernejaj bug\u0302etoj (la registaro tamen pretendas, ke la nacia edukado-bug\u0302eto altig\u0302is je pli ol 10 %). Mi rekomendis al mia najbarino, ke s\u0302ia lernejo petu monon de la registaro por ac\u0302eti tankon (por protekti kontrau\u0306 \u2013 lau\u0306 Blair \u2013 c\u0302iea c\u0302iama terorismo). Tiam, se la lernejo elspezus la monon ne pro tanko sed pro edukado, la deficito tuj farig\u0302us maldeficito: eblus tiel provizi unuaklasan edukadon al c\u0302iu lernanto."}, {"text_idx": "#001280", "text": "Aprilo la 9a: atm. Estas tiuj, kiuj argumentas, ke en televida epoko tradiciaj gazetoj kun tradiciaj fotografaj\u0302oj superfluas. Neniel. Hodiau\u0306 mi studis en la gazeto fotojn pri mortintoj kaj vunditoj en bagdada hospitalo. Mi jam vidis scenojn tiajn en la antau\u0306vespera televida novaj\u0302elsendo: sed kamerao neniam ripozas, neniam haltas. Male fotilo. Vid-al-vide al foto la okulo estas devigata resti, devigata registri la hororojn, kiuj pli elokvente kondamnas c\u0302i tiun senmoralan militon ol mil manifestacioj. Jen patrino, ploranta super la kadavroj de du infanoj; jen knabo, ambau\u0306 brakoj forpafitaj; jen maljunulo \u2013 dolorego, nekompreno c\u0302izitaj en la vizag\u0302on \u2013 apud la sangaj restaj\u0302oj de sia edzino. C\u0302u pro tio la \u201eliberigantoj\u201d hierau\u0306 ekatakis j\u0302urnalistojn, mortigante du arabajn raportistojn kaj unu koalician?"}, {"text_idx": "#001281", "text": "Aprilo la 9a: ptm. Mi hontas: la posttagmezon mi pasigas algluita al televida ekrano. Falas (fakte: estas faligita de usonaj soldatoj) statuo de Sadam: trafa simbolo de la vanteco de la milito, c\u0302ar la statuo estas kava \u2013 samkiel la arsenaloj (plenaj de armiloj pri amas-detruado, lau\u0306 Bush kaj Blair) de la bagdada reg\u0302imo. En la statuo nur varma aero \u2013 same el la bus\u0302oj de tiuj, kiuj provas pravigi la militon surbaze de la minaco fare de Sadam kontrau\u0306 la mondo. Kaj pro tio mortis miloj da irakaj civiluloj."}, {"text_idx": "#001282", "text": "Aprilo la 11a. Post deliro, doloro. Malgrau\u0306 \u2013 pro \u2013 la soldatoj regas anarh\u0302io. Kiel en Basra antau\u0306 kelkaj tagoj, ankau\u0306 nun hospitaloj kaj, en urbo Mosul, muzeo estas diss\u0302irataj de popolo senrimeda, sendirekta. Jen la komenco de teruro eventuale pli timiga ol la milito: la malpaco."}, {"text_idx": "#001283", "text": "Aprilo la 12a. C\u0302eftitolo en la urba gazeto: Adoptu soldaton! Virino kolektas monon, librojn, kompaktajn diskojn, ktp, por \u201eniaj buboj en la dezerto\u201d. Kial? Ec\u0302 simpla soldato ricevas ne malbonan salajron; krome subvenciatan log\u0302adon, nutraj\u0302on. Kaj soldatoj en la Persa Golfo simple plenumas sian devon samkiel flegistoj, au\u0306toriparistoj au\u0306 buss\u0302oforoj (kaj sendube buss\u0302oforoj sabatvespere en Britio frontas al diversaj minacoj kaj dang\u0302eroj). Kial neniam videblas c\u0302eftitolo: Adoptu buss\u0302oforon!"}, {"text_idx": "#001284", "text": "Aprilo la 14a. Meze de marto nur 36 % de la brita popolo aprobis la militon. Nun, post milita venko (pri civila venko ne eblas paroli) aprobas g\u0302in 63 %. Efektive venkis registara propagando: dum hejmeniras la unuaj britaj soldatoj (felic\u0302e neniu parolas \u2013 g\u0302is nun \u2013 pri revenantaj \u201eherooj\u201d; tio supozeble sekvos), oni forgesas, ke en Basra, pri kiu almenau\u0306 teorie respondecas britoj, ankorau\u0306 mankas akvo kaj aliaj nepraj\u0302oj. Krome krimado en \u201ebrita\u201d Basra ne plu aktualas; male aktualas krimado en \u201eusona\u201d Bagdado, informo pri kiu estas c\u0302iuvespere dissendata en la hejmojn de milionoj da britoj. Do, se kolapsas Irako, ne kulpas britoj: estas usonanoj, kiuj pasive rigardas, dum irakanoj prirabas siajn muzeojn. Pro tio nun aprobas la (post)militon forgesema, trompata brita publiko."}, {"text_idx": "#001285", "text": "Aprilo la 15a. Imponas la arh\u0302itekturo de konstruaj\u0302oj en irakaj urboj \u2013 oficejoj, hospitaloj, ec\u0302 simplaj vendejoj okulfrapas pro (almenau\u0306 lau\u0306 mi) avangarda beleco (ornamitaj fenestroj, muroj kun balkonetoj, k.s.). Se situus publikaj konstruaj\u0302oj tiaj en britaj urboj, mi fierus. Kiam Usono kolonios Irakon, mi esperas, ke g\u0302i permesos al evidente talentaj irakaj arh\u0302itektoj projekti la konstruaj\u0302ojn restarigotajn \u2013 ec\u0302 se, kiel plej vers\u0302ajnas, ekskluzive usonaj firmaoj profitos de la rekonstruado."}, {"text_idx": "#001286", "text": "Aprilo la 17a. Kalkuleblas aliaj \u201eviktimoj\u201d de la milito: strec\u0302itaj rilatoj inter Britio kaj \u201epartneroj\u201d en la Eu\u0306ropa Unio signifas, ke britoj pli kaj pli turnas sin kontrau\u0306 la eu\u0306ro. C\u0302io c\u0302i signifas, ke la promesita brita referendumo pri la eu\u0306ro estos sendube prokrastita. Gratulon, Sadam (kie ajn vi estas): vi, helpata de Blair, sukcese torpedis almenau\u0306 en videbla estonto britan eu\u0306ro-alig\u0302on."}, {"text_idx": "#001287", "text": "Aprilo la 18a. Granda triumfo! Usono arestas la fraton de Sadam! Do el 55 homoj sur la infanecaj usonaj ludkartoj montrantaj la plej \u201edeziratajn\u201d krimulojn en Irako, nun tri estas arestitaj. Tri! Intertempe Sadam \u2013 por tiel diri \u2013 binladenumis: t.e. senspure vaporig\u0302is. C\u0302u ne almenau\u0306 unu el la celoj de la milito estis kapti Sadam-on?"}, {"text_idx": "#001288", "text": "Aprilo la 19a. Britaj deputitoj, ec\u0302 tiuj, kiuj s\u0302akale subtenis la militon, nun postulas, ke Blair montru sian \u201epruvon\u201d pri h\u0302emiaj kaj aliaj armiloj, kiu (almenau\u0306 lau\u0306 Blair) pravigis la militon. Do kial plu kas\u0302i vian pruvon, s-ro Blair? Montru, por ke mi (kaj milionoj samkiel mi) humilig\u0302u, dirante: \u201eJes, s-ro Blair, vi pravis, kaj ni ne!\u201d"}, {"text_idx": "#001289", "text": "Aprilo la 21a. Estas raportite hodiau\u0306 en la j\u0302urnalo, ke la sola ministerio en Bagdado ne detruita kaj ec\u0302 protektata de usonaj trupoj dum la h\u0302aoso en la iraka c\u0302efurbo estas la ministerio pri nafto. Tamen, tamen ... lau\u0306 Bush kaj Blair, la milito ne koncernis nafton. Se tiel, la luno konsistas el fromag\u0302o."}, {"text_idx": "#001290", "text": "Aprilo la 23a. Triono de la senhejmuloj sur la stratoj de Britio estas eksarmeanoj; krome triono de la soldatoj, kiuj militis en Irako en 1991, suferas pro t.n. golfmilita sindromo (ne agnoskata de la brita registaro) konsistanta el laceco, kapdoloroj kaj diversaj psikaj perturboj. Jen kroma nevidebla kosto de milito."}, {"text_idx": "#001291", "text": "Aprilo la 28a. Mi komencis mian taglibron la 28an de januaro. Mi prinotis kaj prikomentis antau\u0306-, dum- kaj post-militajn fazojn de tiu c\u0302i hontinda periodo de la homa historio: nun, post precize kvaronjaro, sufic\u0302as. Klare, la post-milita fazo dau\u0306ras, dau\u0306rados, kune kun la suferado rilate c\u0302iutagaj\u0302ojn kaj la necerteco rilate politikan kaj ekonomian stabilecon. Efektive, la plej grava fazo nun komencig\u0302as. Sed mi, el la komforto de mia okcident-eu\u0306ropa studc\u0302ambro, kun elektro, akvo kaj ronronanta kat-aro, ne kapablas, ne rajtas plu enmiksig\u0302i en aferoj de mi ne plu akre sentataj, ne plu emocie kunspertataj: miaj okuloj vualig\u0302is, miaj oreloj surdig\u0302is. Alivorte: g\u0302uste nun, kiam la iraka popolo helpon, konsilon, subtenon pleje bezonas, la j\u0302urnalistaro forportas siajn kameraojn kaj siajn radiotelefonojn, tiel ke Irako farig\u0302as nura piednoto en televidaj novaj\u0302bultenoj, duonkolumna kromaj\u0302o ec\u0302 en \u201eseriozaj\u201d gazetoj. Pafado kaj tankoj interesas; parolado kaj traktadoj, ne. Antau\u0306 du-tri tagoj rikane, cinike anoncis la brita c\u0302efministro, Tony Blair, ke rekomencig\u0302as normalaj aferoj; alivorte ekde nun ricevos prioritaton (neglektata) en-, ne ekster-landa politiko. Irakanoj, mi kompatas vin: dum revenas al ni normaleco, al vi nenio normalas; anstatau\u0306e forturnig\u0302as la mondo, tiel ke viaj novaj mastroj kaprice, lau\u0306vole, memserve kaj super c\u0302io nevidate determinos vian sorton. Do MONATO-okuloj kaj -oreloj en Irako au\u0306 la proksima regiono vidu kaj au\u0306skultu, kie mi ne kapablas, kaj raportu rekte pri tieaj cirkonstancoj."}, {"text_idx": "#001292", "text": "Resume, do, post tri monatoj da observado mi restas konvinkita, ke"}, {"text_idx": "#001293", "text": "1. la milito lezis internacian leg\u0302aron kaj tiel starigis dang\u0302eran precedencon;"}, {"text_idx": "#001294", "text": "2. la milito-pretekstoj plu montrig\u0302as senbazaj (jes, Sadam estis diktatoro sed ankorau\u0306 restas dekoj da en la mondo apogataj de okcidentaj s\u0302tatoj, kiel iam Sadam; ne estas pruvite, ke Sadam posedis t.n. armilojn por amas-detruado; la multe diskutita uzado de h\u0302emiaj kontrau\u0306-atakiloj ne okazis): la lupo montrig\u0302is s\u0302afido;"}, {"text_idx": "#001295", "text": "3. la milito-celoj ankorau\u0306 ne estas realigitaj (vivo-kondic\u0302oj de ordinaraj irakanoj ne estas pli bonaj ol antau\u0306 tri monatoj \u2013 ec\u0302 male, c\u0302ar dau\u0306re mankas akvo, elektro, bazaj medikamentoj kaj nutraj\u0302oj; ankorau\u0306 tro fruas por paroli pri libereco, c\u0302ar inters\u0302ang\u0302ita estas opresa Sadam-reg\u0302imo kontrau\u0306 opresa militista reg\u0302imo; krome Sadam mem restas libera);"}, {"text_idx": "#001296", "text": "4. la milito damag\u0302is rilatojn inter la landoj de Eu\u0306ropo, inter Eu\u0306ropo kaj Usono, inter arabaj landoj kaj la cetera mondo; krome la reputacio de Usono en la mondo (ankau\u0306 tiu de Britio) multe suferis;"}, {"text_idx": "#001297", "text": "5. entute la milito, kiu frakasis milojn da vivoj, voradis miliardojn da eu\u0306roj, prezentas tro grandan homan, socian, politikan kaj ekonomian perdon por esti konsiderata sukceso; la sola pluseto (forigo de nur unu el multaj diktatoroj) minusig\u0302as kontraste al la detruado, la mals\u0302paro de homaj kaj aliaj rimedoj, la necerteco pri politika kaj socia strukturo de Irako. Jen kio okazas, kiam diplomatio kaj paco cedas al veng\u0302o kaj milito."}, {"text_idx": "#001298", "text": "Kelkaj kunlaborantoj de Flandra Esperanto-Ligo (FEL) decidis partopreni en la kolektado de mono por nutropakaj\u0302oj por Irako. Ili estos transportitaj al la regionoj, kie la bezono estas plej granda en kunlaboro kun la Tutmonda Nutriga Programo de Unuig\u0302intaj Nacioj (UN), kiu liveros la mang\u0302o-pakaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#001299", "text": "Kiu volas helpi forigi la malsaton inter la log\u0302antoj de Irako, povas pagi iun ajn sumon al Flandra Esperanto-Ligo, kiu peras (Pri pagvojoj al FEL rigardu en ). Kontrau\u0306 c\u0302iu eu\u0306ro ricevita unu kompleta mang\u0302o estos donacita. Unu pakaj\u0302o konsistas el vegetara mang\u0302o kun aldono de 25 vivnecesaj elementoj, kiel vitaminoj kaj mineraloj. Volontulo de FEL zorgos pri tio, ke la ekspedo okazu al la bezonantaj personoj. Al via pago bv. klare aldoni \u201enutraj\u0302o por Irako\u201d."}, {"text_idx": "#001302", "text": "Jes, mi estas patrioto (kio tute ne egalas al \u201enaciismemo\u201d, s-ro Durandard), sed ne tiom \u201eblinda\u201d, ke mi alvokus c\u0302iujn alilandanojn \u201ebeni Usonon\u201d ec\u0302 unufoje en unu artikolo. Malgrau\u0306 peto de s-ro Durandard, mi nepre devas nei lian aserton, ke CNN estas s\u0302tata por-registara kompanio (tiaj en Usono ne ekzistas). Male, CNN estas pli konata kiel kontrau\u0306-s\u0302tata pro sia absurda maldekstreco, \u201eduoblaj normoj\u201d kaj ec\u0302 duoblaj versioj de la programoj: por Usono kaj por alilandanoj. Do, mi certigas s-ron Durandard, ke neniel mia eseo spegulas la poziciojn de CNN au\u0306 BBC, brita radiofonia kompanio, kiujn li kaj mi ambau\u0306 malrespektas (sed pro malaj kau\u0306zoj)."}, {"text_idx": "#001304", "text": "Komence de marto \u2013 post jaroj da negocado \u2013 eu\u0306ropaj instancoj decidis pri enkonduko de la Komunuma Patento de EU-membros\u0302tatoj lau\u0306 etapoj g\u0302is plej malfrue 2010 por malplialtigi koston de patentoj je internacia nivelo \u2013 interalie per s\u0302paro je tradukado, plimalaltigante la nombron de devigaj lingvoj \u2013 kaj por fortigi la internan merkaton kaj la eu\u0306ropan ekonomion. Delonge kelkaj lingvoj en la eu\u0306ropa patenta sistemo estas pli \u201esamrangaj\u201d ol la aliaj: la oficialaj estis la angla, franca kaj germana."}, {"text_idx": "#001305", "text": "\u201eFakte la tuta lingva situacio estas iomete komplika,\u201d klarigas Filip Berizzi, estro de franca tradukkompanio LinguaForce, \u201ec\u0302ar granda parto de laboro c\u0302e mia tradukkompanio konsistas el tradukado de patentoj. C\u0302iu patento entenas du partojn : postulojn kaj priskribon,\u201d klarigas Berizzi, \u201ela postuloj enkondukas la patenton, kaj la priskribo g\u0302in priskribas. Priskribo ekzistas nur por la \u201asukcesaj\u2019 patentoj. G\u0302enerale, la postuloj estas malpli longaj ol la priskribo (g\u0302is eble dekone).\u201d La grandaj s\u0302tatoj pledis ke oni limigu la devigajn tradukojn al la postuloj (mallongaj) kaj traduku la priskribojn (longajn) nur en maloftaj kazoj. La fina decido nun antau\u0306vidas ke nur la tripag\u0302aj postuloj devas esti tradukataj plej malfrue post du jaroj al c\u0302iuj EU-lingvoj."}, {"text_idx": "#001306", "text": "\u201eKompreneble, tio estas katastrofo por la tradukistoj de patentoj, almenau\u0306 en Francio kaj Germanio,\u201d emociig\u0302as la tradukisto Berizzi, \u201efakte, kelkaj teknikaj tradukistoj tradukas nur patentojn, kaj por ili, s\u0302ang\u0302o de la sistemo signifas profesian vivfinon.\u201d"}, {"text_idx": "#001309", "text": "\u2013 \u201etraduki al unu el la tri lingvoj: angla, franca kaj germana\u201d"}, {"text_idx": "#001310", "text": "\u201eLa granda diferenco estas en la vortoj \u201aUNU EL\u2019, kiuj jam nun kaj supozeble ankorau\u0306 pli en la estonteco igos iom post iom ke patentoj estos nur c\u0302iam en la sama lingvo, la angla,\u201d opinias Renato Corsetti, prezidanto de Universala Esperanto-Asocio."}, {"text_idx": "#001311", "text": "\u201eEc\u0302 nia antau\u0306a franca registaro subtenis tiun celaron\u201d, diras Berizzi, \u201emi opinias, ke kelkaj niaj politikistoj ne tro helpas defendi sian lingvon. Nia lobio de tradukistoj klopodis bremsi la aferon, kontrau\u0306e la lobio de grandaj kompaniestroj klopodis rapidigi g\u0302in.\u201d"}, {"text_idx": "#001312", "text": "De pluraj jaroj reprezentantoj de APROBI (Profesiuloj pri tradukado de patentoj), kiu defendas multlingvecon por patentoj \u2013 jam pro propra intereso \u2013 renkontis lobicele diversajn francajn deputitojn au\u0306 burokratojn. Tamen la politika reago estis negativa, c\u0302ar la registaro subtenas la regularon por la nova Komununa Patento. \u201eFunebra situacio ankau\u0306 por la scienca franca lingvo, kiu ricevis frapon sur la kapon, kiun ni esperu ne definitiva por g\u0302ia bonfarto,\u201d opinias Corsetti."}, {"text_idx": "#001313", "text": "Francio estas efektive nur ekzemplo, la lingva problemo c\u0302irkau\u0306 la eu\u0306ropa patento koncernas ankau\u0306 la trian lingvon uzeblan por la patento, nome la germanan lingvon (por ne paroli pri la aliaj jam duarangaj lingvoj). Unu el la dau\u0306raj celoj estis malaltigi la prezon de internacia patento. Interalie, limigante la nombron de lingvoj, sekve de tradukoj. La Eu\u0306ropa Komisiono kalkulas, ke la patentproceduro kostas en EU-s\u0302tatoj c\u0302irkau\u0306 50 000 eu\u0306rojn. Tio estas kvinoblo de la kostoj en Usono au\u0306 Japanio. Germana ministro Clement sekve konstatis: \u201eLa tradukoj en c\u0302iujn EU-lingvojn estas por la ekonomio tro multekosta kaj dau\u0306ras tro longe.\u201d La Komunuma Patento lau\u0306 la subtenantoj de lingva malpliigo duonigus la kostojn. \u201eTio estas definitive malvera. Mi ne konas la ekzaktan proporcion, sed estus fakte 25 % au\u0306 malpli. Tial, se la eu\u0306ropa patento kostos duone, aritmetike evidentas ke la plejparto de la s\u0302paro fakte ne situas je tradukoj,\u201d kontrau\u0306argumentas Berizzi."}, {"text_idx": "#001314", "text": "La eu\u0306ropa patento estas de jaroj ankau\u0306 akra batalkampo en la parlamentoj. Logike plej multe protestas parlamentanoj el tiuj landoj, kies lingvo ne estas inter la tri privilegiitaj. Ekzemple itala parlamentano Gerardo Bianco demandis sian registaron, kial la \u201eitala lingvo, malgrau\u0306 tio ke Italio estas unu el la fondos\u0302tatoj de Eu\u0306ropa Unio, estis eligita\u201d."}, {"text_idx": "#001315", "text": "Pluraj deputitoj de la Eu\u0306ropa Parlamento starigis similsonajn demandojn al la Konsilio kaj al la Komisiono por ekscii la motivon por malelekti lingvojn en la patentproceduro. La flandra verdulo Bart Staes [stas] demandis krome: \u201ec\u0302u la aktuala propono por la lingvoreguligo c\u0302e la Komunuma Patento estas akordigebla kun la principo de nediskriminacio de la komunumaj lingvoj?\u201d La Komisiono kaj la Konsilio en siaj respondoj kompreneble emfazis la gravecon de lingva diverseco, sed ne klare esprimis sian senkondic\u0302an subtenon al lingva plurismo. La komisionano Bolkestein respondis ekzemple: \u201eLa Komunuma Patento devas esti efika kaj fleksebla instrumento, kiun la entreprenoj povas akiri je pageblaj prezoj, samtempe g\u0302i devas respekti la bazajn principojn de jura sekureco kaj de nediskriminacio inter la membros\u0302tatoj kaj certigi altan kvalitonivelon.\u201d Ambau\u0306 institucioj krome substrekis en sia respondo, ke la eu\u0306ropa patentagentejo ne estas organo de Eu\u0306ropa Unio, sed pure inters\u0302tata organizo, kiu sekve ankau\u0306 ne havas la saman lingvan reg\u0302imon kiel EU."}, {"text_idx": "#001316", "text": "Sed temas ne nur pri la lingva problemo. Ankau\u0306 la individua dimensio rolas: \u201eKiam tradukistoj diris al altranga teknokrato ke centoj, eble miloj, da teknikaj tradukistoj perdos sian laboron, tiu c\u0302i duonkonfesis ke li ne konsciis pri tio antau\u0306 tiu momento,\u201d rimarkigas Berizzi. Corsetti konstatas: \u201ePolitikistoj per tiu decido faris alian pas\u0302on por perdi teknikan kaj sciencan kapablon kaj g\u0302in transdoni al Usono.\u201d"}, {"text_idx": "#001317", "text": "Sed kiun rolon Esperanto povas ludi en tiu kampo? \u201eEstas vere tre malfacile enkonduki Esperanton en patentosistemon, c\u0302ar kutime patentoj bazig\u0302as sur tre teknikaj fakaj tekstoj kaj kompreneble mankas multe da vortprovizo en Esperanto. Verdire, mi preskau\u0306 certas ke jam mankas la vortprovizo en plejparto de naciaj lingvoj, kaj ke kutime oni uzas c\u0302u la anglan, c\u0302u elangligitaj\u0302on. Proponi Esperanton signifus samtempe krei gigantan terminaron en Esperanto,\u201d opinias franca spertulo pri patentoj. La supozata terminologia manko de Esperanto tamen ankau\u0306 validas por naciaj lingvoj. Ekzemple oficisto de la sveda terminologia centro diris, ke g\u0302ia centro ne petis (en oficiala opinio al la registaro) ke Svedio insistu pri traduko de patentoj svedlingven, c\u0302ar la terminologio ne ekzistis en multaj terenoj kaj pro tio ke la tradukoj ne estis tiom bonaj."}, {"text_idx": "#001318", "text": "Kiel respondas UEA al tiuj pesimismaj opinioj kaj al la lingva dilemo c\u0302e la patentsistemo? Mi ne hezitas proponi Esperanton kiel neu\u0306tralan solvon. Mi povus imagi almenau\u0306 aldoni Esperanton kiel kvaran lingvon krom la tri grandaj. La internacia lingvo servu kiel anstatau\u0306anto por la malgrandaj naciaj lingvoj. G\u0302ia facileco kaj terminologia klareco povas helpi s\u0302pari kostojn kaj ankau\u0306 atentas pri la samrajteco de lingvoj! Sed la fina celo estas, ke c\u0302iuj, grandaj au\u0306 malgrandaj, estu samrajtaj kaj povu au\u0306 ne povu uzi sian gepatran lingvon."}, {"text_idx": "#001319", "text": "Inter la homaj rajtoj, kiujn deklaris Unuig\u0302intaj Nacioj (UN) la 10an de decembro 1948, trovig\u0302as artikolo 26: \u201e(1) C\u0302iu havas rajton je edukig\u0302o. La edukado estu senpaga ... (2) Edukado celu plenan disvolvon de la homa personeco ...\u201d."}, {"text_idx": "#001321", "text": "Du trionoj de la analfabetoj estas virinoj. Altaj kostoj, manko de mono, longa vojo al fora lernejo, ofte ankau\u0306 religio kaj tradiciaj kutimoj alkatenas virinojn al la domo kaj malhelpas edukadon lau\u0306 la promeso de la homaj rajtoj. En 2000 UN-membroj decidis, ke ekde 2005 la knabinoj havu la samajn s\u0302ancojn g\u0302ui lernejan edukig\u0302on kiel la knaboj. G\u0302is 2015 oni intencas duonigi la nombron de analfabetoj."}, {"text_idx": "#001322", "text": "Por atentigi pri tiu c\u0302i mondvasta problemo, la organizaj\u0302o Tutmonda Kampanjo por Edukado kaj Klerigado arang\u0302is la plej grandan lecionon samtempe okazantan. Komence de aprilo tra la mondo lernantoj partoprenis rekordan lecionon c\u0302ie saman pri manko de edukado kaj klerigado."}, {"text_idx": "#001324", "text": "Kalkulataj nun estas precizaj ciferoj: oni jam scias, tamen, ke la leciono atingis rekordon. Sole en Germanio lernejoj partoprenigis 36 000 lernantojn. Tra la mondo en 108 landoj samtempe partoprenis la lecionon 1,3 milionoj."}, {"text_idx": "#001325", "text": "Ni ankorau\u0306 ne scias, kiom dang\u0302era vere estas la nova grava malsano \u201enetipa pneu\u0306monio\u201d, konata de nur kelkaj monatoj ankau\u0306 sub la siglo \u201esarso\u201d (Sever-Akuta Respira Sindromo). Monda Organizaj\u0302o pri Sano jam plurfoje devis korekti indikojn, statistikojn kaj prognozojn pri sarso, kiu povus farig\u0302i simila plago kia estis (kaj ankorau\u0306 estas, en vastaj partoj de l' mondo) aidoso. Kontraste al g\u0302i, kies viruso dum longa tempo, ec\u0302 multaj jaroj, povas ripozi en infektita korpo g\u0302is homo severe malsanig\u0302as kaj mortas, la sarso-viruso evidente efikas multe pli rapide. Sole en C\u0302inio g\u0302is mezo de majo mortis jam preskau\u0306 300 homoj, pli ol 5000 suferas pro netipa pneu\u0306monio."}, {"text_idx": "#001326", "text": "Certe, sarso ankorau\u0306 ne atingis la dimension de aidoso, tamen paraleloj al tiu alia \u201emoderna pesto\u201d estas frapaj: Ambau\u0306 malsanoj disvastig\u0302is fulmrapide pro tutmondig\u0302o de pasag\u0302er-trafiko (precipe avia), tiel ke unu sola malsanulo infektis en kanada urbo Toronto centojn da homoj, ene de nur kelkaj semajnoj mortis 16 homoj. Dua paralelo estas, ke medicinistoj staras vid-al-vide al tute nova fenomeno kaj senspire serc\u0302as kau\u0306zojn de la pulm-malsano por eble trovi kurac-metodon, kaj neniu scias, kiam eble oni havos rimedojn protektajn kaj medikamentojn. Dume oni devas kateni infektitojn en kvaranteno kaj ankorau\u0306 ne povas tute certe diagnozi; timigitaj kunhomoj provas protekti sin per probable ne-efikaj bus\u0302-nazaj masketoj."}, {"text_idx": "#001327", "text": "Sed eble plej frapa paralelo al aidoso estas, ke ankau\u0306 pri sarso oni komence provis silenti, mensogi, kamufli, trompi. Tion precipe praktikis c\u0302inaj instancoj, kvankam supozeble en tiu lando trovig\u0302as fonto de netipa pneu\u0306monio. La komunisma reg\u0302imo, kiel dum tempo de Stalino kaj Mau\u0306 Zedong, timis la veron kaj preferis propagandon. Kio ne plac\u0302as al la reg\u0302imo, simple ne devas esti \u2013 ne devas esti sciigata. Tamen, ankau\u0306 sekve de tutmondig\u0302o, kas\u0302ado de faktoj hodiau\u0306 ne plu estas tiom simpla kiom dum glora komunisma pasinteco. Kiam la nova registaro sub partiestro Hu Jintao ekkonis, ke ne plu eblas kas\u0302i la veron, li maldungis la ministron pri sano kaj promesis honestan informadon."}, {"text_idx": "#001328", "text": "Kion ni tamen vidas, estas nova maniero de propagando: La heroa reg\u0302imo kun heroaj civitanoj heroe batalas kontrau\u0306 la malsano \u2013 Hu parolis pri \u201epopolmilito\u201d kontrau\u0306 sarso. C\u0302u li vere kredas, ke tiel C\u0302inio povos reakiri la perditan kredindecon? Anstatau\u0306 finfine reformi sian informan kaj komunikan politikon, Pekino provas trompi mondvastan publikon pri la veraj problemoj de la lando. Tio forte memorigas pri kelkaj reg\u0302imoj en Afriko, kie ekaperis aidoso, kiuj g\u0302is hodiau\u0306 simple neas ekziston de la imun-malsano kaj rifuzas doni medikamentojn al siaj civitanoj."}, {"text_idx": "#001329", "text": "Tamen, ne decas nur montri per akuzaj fingroj al Azio au\u0306 Afriko pro tia kas\u0302emo. Ne multe alimaniere agis kaj reagis la sovetia reg\u0302imo post la terura nuklea katastrofo de C\u0302ernobilo kaj ec\u0302 okcidentaj, demokrataj registaroj en kompareblaj okazoj. Rememoru nur, kiom longe la registaro en Londono provis nei la problemon de bovofrenezo, kvankam jam miloj da bestoj estis infektitaj kaj la malsano atingis aliajn landojn. Pro timo perdi ekonomian profiton, registoj preferas mensogi anstatau\u0306 tuj informi c\u0302iujn pri riskoj kaj dang\u0302eroj. Se al fakuloj mankas veraj kaj detalaj informoj, ili ne povas rapide reagi, kaj tiel perdas valoran tempon por eventuale redukti disvastig\u0302on de antau\u0306e nekonata malsano."}, {"text_idx": "#001330", "text": "La aktuala kazo de sarso, krom c\u0302iuj aliaj malbonaj\u0302oj, estas granda malsukceso por C\u0302inio, kiu perdis reputacion kaj kredindecon. Pri tio ne kulpas sarso, sed la reg\u0302imo mem, kiu montrig\u0302is ankorau\u0306 nekapabla por veraj reformoj. Jam Pekino sentas koncernajn efikojn pro nuligitaj kongresoj kaj konferencoj, prokrastitaj negocoj kaj investoj de eksterlandanoj. Sovetio (nun Rusio) iom post iom lernis post la katastrofo de C\u0302ernobilo; eble ankau\u0306 C\u0302inio nun iom post iom lernos el eraroj de propagandaj stultaj\u0302oj. Estus pli heroe, tuj informi popolon kaj mondon pri tiom dang\u0302era malsano."}, {"text_idx": "#001331", "text": "En la aprila numero c\u0302i-loke mi skribis pri au\u0306toroj, menciante ke neniam ni havis problemojn pro manko de verkantoj, kaj ke sekve fojfoje au\u0306toroj vane atendas aperigon de propraj artikoloj. Kion mi ne menciis eksplicite, estas ke kontraste al aliaj revuoj, kies redaktoroj ofte vane alvokas verki, nia problemo estas mala: tro abundas artikoloj. Foje tio kondukas al vera dilemo por c\u0302iuj, kiuj laboras por kaj pri nia magazino. Nun enpag\u0302igistoj sidas antau\u0306 longa vico da tekstoj, fakte ili trovig\u0302as en s\u0302topig\u0302o simila al tiu de grandurbaj trafik-kulminoj matenaj kaj vesperaj. Nekredeble, sed jam en majo ni disponis pri tiom da artikoloj, ke ili sufic\u0302as por c\u0302iuj ankorau\u0306 aperontaj numeroj de tiu c\u0302i jaro! Certe, multaj el ili ne estas tiom aktualaj, ke ni tuj devas aperigi ilin. Pro la aktualaj, kompreneble, aliaj tekstoj ofte devas esti prokrastataj. Nepre, ekzemple, milita taglibro de Paul Gubbins havas prioritaton kaj tiel eble forrabas spacon, kiu estus je dispono por (sendube ankau\u0306 interesa) artikolo pri lingvo de eta etno. G\u0302i, tamen, estos interesa ankorau\u0306 en decembro \u2013 la (intertempe fermita) taglibro ne plu."}, {"text_idx": "#001332", "text": "Kion fari? Ni povus donaci artikolojn el nia stoko al aliaj revuoj, kiuj plendas pri manko de materialo, sed tiuokaze vi ne povus legi artikolojn destinitajn g\u0302uste por vi. Do malbona ideo. Ni povus eldoni kajeron kun pli multaj pag\u0302oj, sed tiuokaze vi devus pagi multe pli altan abonprezon, kion ne permesas la nun g\u0302enerala ekonomia krizo. Do ankau\u0306 malbona ideo. Ni povus peti niajn au\u0306torojn verki malpli multe. Sed tiuokaze eble neniam estos verkata urg\u0302e bezonata artikolo pri grava temo. Do ankau\u0306 tiu c\u0302i ideo por eliri la dilemon estas malbona. Ni povus peti, ke oni verku multe pli koncize. Sed ne c\u0302iun temon oni povas prezenti per nur dek linioj. Ni povus presigi c\u0302iujn tekstojn per tute etaj literoj kaj tiel paki multe pli da enhavo sur c\u0302iun pag\u0302on. Sed tiuokaze ni devus donaci al c\u0302iu el vi fortan lupeon, kaj tio superas niajn financojn. Do ankau\u0306 ne tro bona ideo. Mi simple ne scias tau\u0306gan vojon el tiu c\u0302i sakstrato plens\u0302topita. Eble vi havas genian ideon, kiel solvi la problemon?"}, {"text_idx": "#001334", "text": "Do en 1967 ili ekmilitis duan fojon por neniigi Israelon, kaj duan fojon estis venkitaj, rezulte de kio Israelo okupis iujn partojn de la atakintaj landoj inkluzive la du menciitajn teritoriojn de Jordanio kaj Egiptio. Anstatau\u0306 definitive aneksi ilin kiel venkinto, Israelo en la sama jaro proponis redoni tiujn teritoriojn al Jordanio kaj Egiptio kiel parto de pactraktato. Tamen ilia respondo estis la fifamaj tri \u201ene\u201d: neniu paco, neniu intertraktado, neniu rekono. Dum posta pli sukcesa intertraktado, Egiptio ne repostulis Gazaon en 1979, kaj la reg\u0302o de Jordanio rezignis pri la okcidenta bordo en 1988. Per tio do la formala flanko pri la teritorioj devus esti fermita."}, {"text_idx": "#001335", "text": "La najbaraj islam-landoj ankorau\u0306foje ekmilitis, kaj denove fiaskis. Sed ec\u0302 tiam Israelo ne aneksis la du teritoriojn. G\u0302i konstruis novajn vilag\u0302ojn por siaj civitanoj, sed neniun prirabante, kiel asertas Zecchin. Fakte en 2000 la c\u0302efministro Barak pretis cedi 98 % de la disputataj teritorioj por la suverena palestina s\u0302tato, sed la koruptita loka au\u0306toritato de la teritorioj (PLO) gvidata de Arafat rezignis la senprecedence malavaran proponon. (PLO estas terorista organizaj\u0302o siatempe elpelita el Jordanio, Egiptio kaj Libano kaj enigita en la teritoriojn.) Responde ili startigis novan (nekonvencian) teroristan militon, okaziginte jam pli ol 16 800 teroragojn, el kiuj pli ol 120 estis eksplodoj murdintaj dekojn kaj kripligintaj centojn da civitanoj: sume 759 murditoj, 5246 kripligitoj."}, {"text_idx": "#001336", "text": "La terorismo sur la teritorioj estas nur parto de la granda bildo, kaj ekzistas bonaj fontoj, kiuj eksplikas tion (ekzemple verkoj de Daniel Pipes [denjel pajps], usona fakulo pri Mez-Oriento, j\u0302urnalisto). Por italaj legantoj speciale interesa devas esti brila j\u0302urnalistino kaj au\u0306torino de libroj kaj artikoloj Oriana Fallaci. S\u0302i posedas klarvidon, \u201efuriozon\u201d kaj \u201efieron\u201d pri la eu\u0306ropa civilizacio, kiu ve, mankas al multaj eu\u0306ropanoj."}, {"text_idx": "#001337", "text": "Francesko Zefi, 28-jara, akuzita pro finegocado de heroino, edzig\u0302is dum sia proceso en la jug\u0302ejo de Shkoder (Norda Albanio). La amatino, Mimoza, 20-jara frau\u0306lino, eniris la jug\u0302ejon kaj, post iom da hezitado flanke de la jug\u0302istaro, akiris permeson por arang\u0302i la geedzig\u0302ajn formalaj\u0302ojn. Du policistoj volontulis farig\u0302i atestantoj kaj oni plenumis c\u0302iujn pas\u0302ojn de la geedziga proceduro. Fine Francesko kaj Mimoza deklarig\u0302is kiel geedzoj kaj la tuta c\u0302eestantaro, prokuroroj, jug\u0302istoj kaj policistoj, partoprenis g\u0302eneralan g\u0302ojon kaj mang\u0302is lokumojn (lokan dolc\u0302aj\u0302on) honore al la nova paro."}, {"text_idx": "#001338", "text": "Se propraokule ili ne estus vidintaj la scenon, la atestintoj apenau\u0306 estus kredintaj \u2013 sed jen meze de la au\u0306tovojo Korc\u0327e-Pogradec (orienta Albanio), c\u0302e la vojkrucig\u0302o de Plloc\u0327e, el veturilo eliris tute nuda paro, kiu kus\u0302ig\u0302is sur la asfalto kaj arde ekseksumis. Nek unu nek la alia g\u0302enig\u0302is pro la c\u0302irkau\u0306 60 au\u0306toj kaj ties s\u0302oforoj, kiuj haltis pro la nekutima spektaklo. Post kelkaj minutoj la paro ekstaris kaj, interkisig\u0302ante, eniris sian veturilon kaj dau\u0306rigis sian vojag\u0302on."}, {"text_idx": "#001340", "text": "Litovio estis la kvara lando el kandidatoj por la Eu\u0306ropa Unio (EU), kiu demandis la popolon, c\u0302u indas alig\u0302i al EU. La referendumo okazis dum du tagoj en majo. Post prezidanto-elekto komence de la jaro, kiam balotis nur c\u0302irkau\u0306 52 % de la rajtigitoj, la litovaj estroj timis, ke mankos intereso inter la litovoj."}, {"text_idx": "#001341", "text": "La unua tago multe deprimis c\u0302iujn, kiuj senlace gvidis Litovion al EU. Fine de la unua tago balotis nur 31 %. La litova prezidanto, Rolandas Paksas, aperis en televido por inviti la popolon sin esprimi. Krome, la granda litova superbazaro VP Market ekaktivis: al c\u0302iu, kiu voc\u0302donis, g\u0302i promesis specialan glumarkon kun devizo \u201eMi jam voc\u0302donis\u201d: kontrau\u0306 la glumarko eblis akiri varojn kontrau\u0306 nur unu cendo. Poste la kompaniestro informis, ke pro la kampanjo la superbazaro perdis c\u0302irkau\u0306 unu milionon da lidoj (290 000 eu\u0306rojn) \u2013 sed c\u0302. 300 000 personoj akceptis la oferton."}, {"text_idx": "#001342", "text": "Fiaskosupozoj ekvaporig\u0302is nur meze de la dua tago: fine evidentig\u0302is, ke partoprenis la referendumon iom pli ol 63 %, el kiuj pli ol 91 % jesis por Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#001343", "text": "La referendumo sekvis longan varbadkampanjon, dum kiu i.a parlamento de litovaj gelernantoj organizis lernejan referendumon. Partoprenis 70 % de la lernejanoj, el kiuj pli ol 80 % favoris alig\u0302on al EU. Krome okazis koncerto \u201ePor Litovio\u201d sur la katedrala placo de Vilnius, en kiu partoprenis konataj grupoj kaj kantistoj."}, {"text_idx": "#001344", "text": "Litovaj entreprenistoj inventis novan instalaj\u0302on, kiu, lau\u0306 ilia opinio, helpos al c\u0302inoj efike batali kontrau\u0306 la dang\u0302era malsano netipa pneu\u0306monio (sarso). La entrepreno Metromeda el la urbo Kaunas konstruis tute novan aparaton por desinfektado de ejoj \u2013 unu el la plej efikaj rimedoj por prevento de la malsano."}, {"text_idx": "#001345", "text": "Pri la al eta kanono simila aerosola generatoro Ciklon 1 jam eksciis c\u0302inoj kaj petis detalajn informojn pri g\u0302iaj uzo, prezo kaj produktebloj. Kelkaj rusaj entreprenoj akiris aparatojn kaj intencas ilin uzi por batalo kontrau\u0306 eventuala alveno de la pneu\u0306monio."}, {"text_idx": "#001346", "text": "La konstruantoj asertas, ke unu aerosola generatoro kapablas desinfekti ejon grandan je 100 000 kvadrataj metroj. Tial g\u0302i tre tau\u0306gas por flughavenoj, fervojaj stacidomoj kaj grandegaj vendejoj."}, {"text_idx": "#001347", "text": "G\u0302is kiam oni inventos efikan kuracilon kontrau\u0306 sarso, aerosola desinfektado restas unu el la plej efikaj rimedoj, c\u0302ar tiamaniere els\u0302prucigita likvaj\u0302o atingas ec\u0302 tiujn mikrobojn, kiuj kas\u0302ig\u0302as sur la plafono."}, {"text_idx": "#001348", "text": "Samtempe spertuloj de Metromeda inventis ankau\u0306 efikan desinfektlikvaj\u0302on, sendang\u0302eran por la homo. La produktadon ili intencas baldau\u0306 komenci."}, {"text_idx": "#001349", "text": "Entreprenistoj el Kaunas multon esperas de tiu nova aparato. Ja kompare kun similaj aparatoj produktitaj en okcidentaj landoj la litova produkto estas multe malpli kosta. Desinfekta likvaj\u0302o kompare kun tia produkto farita en Britio kostos ec\u0302 24oble malpli. C\u0302i-momente la sola problemo por la litovoj estas, ke ili kapablas fari nur 50 tiajn aparatojn monate."}, {"text_idx": "#001350", "text": "Paul Gubbins fermis sian taglibron pri la milito en Irako, kaj ankau\u0306 aliaj transiris al ordinaraj aferoj. Por amas-komunikiloj Irako ne plu estas grava temo, ne plu aperas bildoj de soldatoj kaj tankoj, de batal-avioj kaj bombofumo. Jen kaj jen oni raportas, ke ankorau\u0306 irakanoj vivas malkomforte, sed la ceteran mondon ne vere interesas ilia sorto. Diplomatoj ne plu diskutas, c\u0302u la milito estis pravigebla, sed provas repacigi Usonon kun kritikintaj registaroj, kiuj kontrau\u0306is tiun militon. Manifestaciintoj, kiuj antau\u0306 kaj dum la milito amase protestis sur stratoj kaj placoj tutmonde, mutig\u0302is. Dume la usona ministro pri defendo \u2013 nerimarkite de la cetera mondo \u2013 planas konstrui novan, etan atombombon, kio lau\u0306 la konvencioj estas malpermesata."}, {"text_idx": "#001351", "text": "Sed, kiel Gubbins demonstris en siaj konkludoj fine de la taglibro, ankau\u0306 la Irak-milito estis malpermesita lau\u0306 la konvencioj. Tamen oni ne plu parolas pri tio, ke neniu el la asertitaj pravigoj estas pruvebla, precipe ne la du c\u0302efaj asertoj, ke Irako posedas amas-detruajn batalilojn, kaj ke Sadam estis terorista frato de Osama bin Laden. Sed tutcerte neniu membro de la usona registaro devos aperi kiel milit-krimulo antau\u0306 monda au\u0306 alia tribunalo. Jam en El mia vidpunkto de septembro 2001 pri \u201eLa ekstrem-potenco\u201d mi konkludis: \u201eNi aliaj povas priplori la situacion, sed g\u0302i estas tia: la sola ekstrem-potenco povas agi tute lau\u0306 propra bontrovo kaj kontrau\u0306 la interesoj de l' tuta cetera mondo. C\u0302u plac\u0302as al ni au\u0306 ne, ni revenis al epoko, dum kiu la plej forta havas c\u0302iujn rajtojn.\u201d Tion mi verkis mallonge antau\u0306 la terura atenco de 11a de septembro en Novjorko kaj Vas\u0302ingtono. Tiam mi ne imagis, kiom draste Usono pravigos miajn analizon kaj prognozon per Irak-milito. Kiel ajn, la mondo post tiu c\u0302i evento estas tute alia. Ni perdis plurajn valorojn, ni perdis moralon, ni c\u0302iuj malvenkis en la batalo por paco, justeco kaj demokratio."}, {"text_idx": "#001352", "text": "Cetere, por ke ankau\u0306 mi revenu al ordinaraj aferoj: Kiel anoncite, tiu c\u0302i numero estas duobla. Ni esperas tiel, interalie, rekapti nian aper-ritmon. Al tiuj, kiuj ferias dum norda somero, mi deziras tagojn pli agrablajn, ol havas homoj en Irako."}, {"text_idx": "#001353", "text": "La 27an de nisano, lau\u0306 la hebrea kalendaro, (2003-04-29) estis organizita lau\u0306vica Mars\u0302o de vivantoj en iama nazia koncentrejo konata en la tuta mondo kiel Auschwitz [au\u0306s\u0302vic]. En tiu mars\u0302o partoprenis c\u0302irkau\u0306 2,5 miloj da poloj kaj judoj, inter ili la s\u0302tatprezidantoj de Israelo kaj de Pollando. La saman tagon mi denove tralegis la artikolon Jubileo hontinda publikigitan en la marta numero de MONATO, en kiu Josef Maria Ipfelkofer priskribis la historion de koncentrejoj en diversaj landoj, kiel ekzemple en Kubo, Sud-Afriko, Sovetio, Nazi-Germanio kaj C\u0302ilio. Oni povus ankorau\u0306 aldoni Kambog\u0302on. Tamen ne gravas pleje la preciza nombro de s\u0302tatoj en kiuj oni organizis koncentrejojn. Tre bone, ke tiu teksto estas aperigita, tamen dankante al estimata au\u0306toro oni volus iomgrade plivastigi la tekston per aldonaj\u0302oj s\u0302ajne gravaj por la temo koncentrejoj."}, {"text_idx": "#001354", "text": "Do, en KL (Konzentrationslager, koncentrejo) Auschwitz, en la urbo Os\u0301wie\u0328cin [os\u0302viencin] okupita de nazioj estis realigita la tiel nomata Generalplan Ost (g\u0302enerala plano oriento) lau\u0306 kiu oni planis neniigi 50 milionojn da homoj: judojn, polojn, rusojn, romaojn kaj aliajn, ne nur eu\u0306ropanojn. La hitlera plano Generalplan Ost estis ellaborita kelkajn jarojn antau\u0306 la komenco de la 2a mondmilito, do antau\u0306 la 1a de septembro 1939. La travivintaj atestantoj de la 2a mondmilito, membroj de tiel nomata Sonderkommando (speciala g\u0302endarm-unuo) en koncentrejo Auschwitz, diris, ke en tiu mondkonata koncentrejo estis mortigitaj, rekte per cianida acido 4 g\u0302is 4,5 milionoj da homoj."}, {"text_idx": "#001355", "text": "La koncentrejoj lokitaj de nazioj de la Hitler-reg\u0302imo sur la pola teritorio, okupita dum 5 jaroj, estas ofte nomataj \u201efabrikoj de la mortigo\u201d! Por ke oni neniam plu ripetu tiun ac\u0302an historion, oni memoru pri tiuj faktoj, paroladu pri la historio de holokau\u0306sto kaj eble plejbone venu unu au\u0306 plurajn fojojn al Pollando en aprilo por partopreni en Mars\u0302o de vivantoj."}, {"text_idx": "#001356", "text": "Antau\u0306 malmulte da jaroj, fremdaj lingvoj apenau\u0306 au\u0306dig\u0302is au\u0306 vidig\u0302is sur la stratoj de irlandaj urboj. Lastatempe, tamen, la plej diversaj lingvoj multig\u0302is kvazau\u0306 fungoj en la socia vivo de la Verda Insulo, farante g\u0302in vera Babelo. Kelkaj ekzemploj sufic\u0302os."}, {"text_idx": "#001357", "text": "Laboris c\u0302e kanalbordo dungitoj de la registara instanco respondeca pri konservado kaj riparado de la kanaloj kaj riveroj, kiuj interplektas preskau\u0306 la tutan insulon. Sur ponto trans la kanalo staris la s\u0302arg\u0302au\u0306to de la laboristoj. Kvankam lau\u0306konstitucie estas agnoskataj nur du oficialaj lingvoj en la Irlanda Respubliko, nome la irlandgaela kaj la angla, la nomo de la akvovoja instanco aperis sur la s\u0302arg\u0302au\u0306to en tri lingvoj: WATERWAYS IRELAND - UISCEBHEALAI EIREANN - WATTERWEYS AIRLAN (\u201eAkvovojoj de Irlando\u201d). La sama surskribo vidig\u0302is sur la laborjakoj de laboristoj."}, {"text_idx": "#001358", "text": "La tria lingvo s\u0302ajnis unue nekonata, sed temis pri la sudskota dialekto, kiun parolis presbiteranaj koloniistoj enkondukitaj en pasintaj jarcentoj de britaj reg\u0302oj en nordan Irlandon por fortigi la reg\u0302an posedon. Tiu c\u0302i idiomo neniam estis parolata en suda Irlando. Nun, paradokse, g\u0302i estas lau\u0306s\u0302ajne agnoskata de almenau\u0306 unu instanco de la registaro en la respubliko, kaj supozeble ankau\u0306 de la au\u0306toritatoj en Nord-Irlando."}, {"text_idx": "#001359", "text": "Plia ekzemplo: vidig\u0302is blanka veturilo, sur kiu estis la surskribo AMBIWLANS. Temis efektive pri ambulanco el Kimrio: en la kimra lingvo la litero w reprezentas la vokalan sonon u. Krome, pli ekzotajn ekzemplojn de plurlingveco oni trovas preskau\u0306 c\u0302ie en Irlando: magazenoj kun surskribo, anoncoj kaj varoj en la rusa, pola, litova, latva, c\u0302ina, japana, ktp, krom la plej konataj franca kaj itala. Tiujn lingvojn (kaj multajn pliajn) oni au\u0306das paroli inter si, kaj pos\u0302telefone, nenombreblaj \u201egastlaboristoj\u201d, novaj enmigrintoj kaj aliaj eksterlandaj log\u0302antoj, sen mencii turistojn."}, {"text_idx": "#001360", "text": "G\u0302is preskau\u0306 la fino de la dudeka jarcento, Irlando estis malric\u0302a, postrestanta, izolita lando c\u0302e la marg\u0302eno de Eu\u0306ropo. Nun, en c\u0302iu senco, g\u0302i draste transformig\u0302is en relative ric\u0302a kaj multekosta lando. Kiom longe tiu c\u0302i situacio dau\u0306ros, oni povas nur diveni: supozeble la nova Babelo ne malaperos kaj vers\u0302ajne pli kaj pli enradikig\u0302os post alig\u0302o de novaj landoj al la Eu\u0306ropa Unio."}, {"text_idx": "#001361", "text": "Kiam Hungario, post sia revolucio en 1956, refarig\u0302is diktatore kvieta, mia patro, 22-jara tiam, alfrontis malfacilan elekton: c\u0302u kapti la riskan okazon forlasi la landon por c\u0302iam, au\u0306 resti por subteni siajn nejunajn gepatrojn kaj lernej-ag\u0302ajn gefratojn? Nurajn 11 jarojn post la rusa sieg\u0302o fininta la germanan okupadon, granda parto de Budapes\u0302to denove kus\u0302is en ruinoj. Eniris sovetiaj tankoj, eliris ducent mil hungaroj."}, {"text_idx": "#001362", "text": "Mia patro decidis resti, malsame al pli juna frato, kiu elmigris kelkajn jarojn poste, ig\u0302onte germana civitano. Dume kuzino eklog\u0302is en Bruselo, kaj s\u0302i estas de tiam entuziasma belgo \u2013 se tiaj ekzistas. Aliaj familianoj restis en Rumanio. Infanag\u0302e mi neniel komprenis, kial ne eblas, ke ni c\u0302iuj simple log\u0302u en Hungario. En tiu tempo Raymond Schwartz verkis la frazon: \u201eokcidentanoj ne povis orientig\u0302i, kaj orientanoj ne rajtis okcidentig\u0302i.\u201d En 1989 mi skribis g\u0302in sur la berlinan muron: c\u0302u ankorau\u0306 ekzistas ie peco kun s\u0302varca silabo?"}, {"text_idx": "#001363", "text": "Nuntempe c\u0302io estas tute alia. C\u0302u certe? La landlimoj estas pli-malpli traireblaj, sed ni \u2013 orientanoj same kiel okcidentanoj \u2013 foje sentas mankon de orientig\u0302o. Ni vidu ekzemple la prognozojn pri laborcela elmigrado de homoj el la s\u0302tatoj baldau\u0306 alig\u0302ontaj al la Eu\u0306ropa Unio (EU). C\u0302u tuj post la efektiva alig\u0302o milionoj da potenciale subpagitaj laboristoj slovakaj, latvaj au\u0306 polaj invados la laborejojn eu\u0306rop-uniajn, au\u0306 c\u0302u ili preferos resti hejme? Estas malsamaj opinioj pri tio."}, {"text_idx": "#001364", "text": "Studo el 2001 indikis ke, se ekzistus neniaj enmigraj limigoj en EU, c\u0302irkau\u0306 du milionoj da labor-ag\u0302aj homoj volus translokig\u0302i el Pollando, C\u0302eh\u0302io kaj Hungario en la periodo g\u0302is 2006. Tiu nombro estas pli alta ol pli fruaj studoj konkludis. Se konsideri nur ekonomiajn indikojn, oni dirus, ke temas pri afero tute logika. La kapa malneta nacia produkto en la alig\u0302ontaj landoj malsuperas duonon de la EU-averag\u0302o, kaj la salajronivelo tie apenau\u0306 kompareblas kun tiuj normaj en la unio. La senlaboreco malsame grandas en tiuj landoj, sed la meza salajro c\u0302ie malaltas. Grandaj diferencoj en enspezaj ebloj ja c\u0302iam forte instigas elmigradon."}, {"text_idx": "#001365", "text": "Krome, EU kun sia pli kaj pli ag\u0302a log\u0302antaro sendube bezonas enmigradon, kaj estus tenta ideo solvi la problemon ene de la eu\u0306ropa familio. Novalvenintoj parte s\u0302topus la kreskantan demografian brec\u0302on de Eu\u0306ropo. En la realo, la enmigrado el la \u201enovaj\u201d landoj g\u0302uste malkreskis en la lastaj dek jaroj, parte c\u0302ar ili luktas kun propraj problemoj demografiaj. La elmigrado el ili ec\u0302 probable malkreskados plu kaj ne plenumos la bezonojn je okaza laboro en la jamaj EU-s\u0302tatoj. Malgrau\u0306 tio, la libereco de loks\u0302ang\u0302o por laboristoj el la novaj membros\u0302tatoj estos komence suspendita."}, {"text_idx": "#001366", "text": "Ec\u0302 se Britio, Danio, Hispanio, Irlando kaj Svedio deklaris, ke ili komplete malfermos sian labormerkaton, temas pri esceptoj al la regulo. La ceteraj EU-s\u0302tatoj, s\u0302ajne, intencas plu rifuzi al \u201enov-landaj\u201d laborprenantoj liberan aliron al ilia labormerkato, kvankam c\u0302i tiuj homoj devus g\u0302ui samajn rajtojn kiel la civitanoj de c\u0302i tiuj s\u0302tatoj, la rajtojn ligitajn al eu\u0306ropa civitaneco."}, {"text_idx": "#001367", "text": "Ni povas demandi, per la vortoj de okcidentanino kiu \u201eorientig\u0302is\u201d: \u201eSe oni senigas la civitanojn de certaj membros\u0302tatoj je la plej bazaj elementoj de la eu\u0306rop-unia civitaneco, c\u0302u oni ne komplete sensencigas c\u0302i tiun koncepton mem?\u201d Katrin Nyman-Metcalf, katedrestro pri EU-juro en altlernejo de Rigo, aldonas: \u201eSe la s\u0302tatanoj de alig\u0302ontaj landoj ne g\u0302uos la veran enhavon de la eu\u0306rop-unia civitaneco, tio plej vers\u0302ajne forprenos de c\u0302i tiuj homoj ajnan senton aparteni al unio, esti parto g\u0302ia.\u201d"}, {"text_idx": "#001368", "text": "Francio invitis al Evian, franca urbeto borde de Lemana (au\u0306 G\u0302eneva) Lago, la t.n. G-8: la s\u0302tatestrojn de la ok plej ric\u0302aj kaj influhavaj landoj en la mondo. Kompreneble, la homoj, kiuj batalas por pli da justeco tutmonda, sentis c\u0302i tiun kunvenon, same kiel la antau\u0306ajn, aroganta provoko. Post kas\u0302aj diskutoj kaj decidoj influantaj la sorton de multaj milionoj da homoj, la partoprenintoj en G-8-kunvenoj ja bombastas per belaj promesoj, kiujn ili g\u0302is nun neniam plenumis."}, {"text_idx": "#001369", "text": "En G\u0302enovo (Italio) en 2001, la ok s\u0302tatestroj promesis, ke c\u0302iujare ili havigos dek miliardojn da usonaj dolaroj por lukti kontrau\u0306 aidoso. Du jarojn poste la koncerna fonduso entute ricevis nur unu miliardon. En 1995 ili decidis, ke ili dedic\u0302os al mondaj urg\u0302aj\u0302oj \u2013 malsato, trinkotau\u0306ga akvo, sano, edukado, lukto kontrau\u0306 perforto, protekto de la medio \u2013 0,7 % el la landa jara enspezado. Ili havigis nur 0,23 % (Usono 0,11 %)."}, {"text_idx": "#001370", "text": "Malgrau\u0306 la promesoj, nordaj landoj plu subvencias sian terkulturon en grado (350 000 milionoj da dolaroj jare), kiu malhelpas disvolvig\u0302on. Ekzemple, la registara financa subteno al usona kotono fus\u0302as egals\u0302ancan konkurencon kun tiu de okcidenta Afriko, kies c\u0302efa monfonto kotono estas, kvankam tio estas klare kontrau\u0306a al la nuna liberalisma ideologio. Tiaj faktoj vekis profundan indignon en vastaj rondoj porjustecaj."}, {"text_idx": "#001371", "text": "El tuta Eu\u0306ropo venis homoj, kiuj volis protesti kontrau\u0306 la eviana renkontig\u0302o. Sed Evian kus\u0302as sur mallarg\u0302a terzono ens\u0302losita inter la Alpoj kaj la lago: ne estas multe da spaco tie por amase protesti. Tial la indignantoj preferis organizi la manifestaciojn sur la alia, svisa flanko de la lago, en G\u0302enevo kaj Lau\u0306zano. Dum tri tagoj (31an de majo, 1an kaj 2an de junio) homriveroj pasadis sur la stratoj de ambau\u0306 urboj, tenante supre abundon da afis\u0302tabuloj kun bunta enhavo: \u201eRezistu militon\u201d, \u201eHomoj pli ol mono\u201d, \u201eUsono for el Irako\u201d, \u201eMonda Banko: 50 jaroj sufic\u0302as\u201d, \u201eForigu la s\u0302uldon\u201d, \u201eJustecon en la mondo tuj!\u201d, \u201eBush! Vi s\u0302atas militi, militu kontrau\u0306 mizero!\u201d, ktp. La sabatan g\u0302enevan irantaron gvidis junuloj kun teksaj\u0302a bendo, same longa kiel la stratolarg\u0302o, kies surskribo kriis: \u201eG-8: neleg\u0302a!\u201d"}, {"text_idx": "#001372", "text": "Sabaton nokte en diversaj lokoj borde de la lago brulis altaj fajroj, kiuj simbolis kontrau\u0306staron al la s\u0302tatestra kunveno. Miloj da homoj c\u0302eestis la ekbruligon, kiu, same sur la franca bordo kiel sur la svisa, akurate okazis je la 21a horo 30. Amasa kaj kolorplena publiko apudis la fajrojn en etoso aparte festa. En Lau\u0306zano, la fajro kovris dek kvadratajn metrojn kaj estis arang\u0302ita de la urba estraro. Fajro en la monta vilag\u0302o Les Paccots, en la friburga kantono, malproksima de la lago, videblis de sur la eviana bordo."}, {"text_idx": "#001373", "text": "La s\u0302tatestroj alterig\u0302is en G\u0302enevo kaj estis helikoptere portataj Evianen. Sed ne ilia stabo. Por g\u0302eni la kunvenon, homamasoj blokis au\u0306tos\u0302oseojn kaj c\u0302iujn pontojn super Rodano. Tiel, ili esperas, ili malhelpis g\u0302ustatempan alvenon de la sekretaria, traduka kaj helpa dungitaro."}, {"text_idx": "#001374", "text": "G\u0302enerale, la manifestacioj trankvile disvolvig\u0302is en kvazau\u0306 familia etoso. Sed en la memoroj riskas resti la detruoj, kiujn kau\u0306zis cento da agresuloj. Tiu 0,1 % estos pli komentata ol la cent mil, kiuj pace esprimis sian opinion kun plena respekto al demokratiaj reguloj. La rompemuloj, memnomitaj Black Block (nigra bloko), venis por detrui kaj, armite de metalaj stangoj, surmetinte nigrajn maskojn, g\u0302ue detruadis. Bonege organizitaj, ili agis c\u0302efe en G\u0302enevo lundon vespere kaj nokte. Komunikig\u0302ante per pos\u0302telefonoj, ili en kelkaj sekundoj eliris el inter la vicoj de la pacaj mars\u0302antoj, grupig\u0302is surmetante la maskojn, detruis, deprenis la maskojn kaj remalaperis en la ondon manifestacian, lasante la policon senhelpa. La plimulto parolis germane."}, {"text_idx": "#001375", "text": "En la komercaj stratoj de la g\u0302eneva urbocentro ili damag\u0302is unu magazenon el tri. La damag\u0302oj en G\u0302enevo estas taksataj je du milionoj da eu\u0306roj. Evitis la detruon nur la butikoj, kies montrofenestroj estis s\u0302irmitaj per lignaj tabuloj. Tiu ligna protektado de multaj magazenoj, same en G\u0302enevo kiel en Lau\u0306zano, montrig\u0302is por la posedantoj bonega ideo, sed g\u0302i donis al la du urboj strangan etoson, kvazau\u0306 milito okazus. Kiuj estas tiuj detruemuloj? Tion demandis konato mia al unu el ili. Respondo: \u201eMi estas kolera sensekureculo. Mi havas nenion. Nek laboron, nek log\u0302ejon. Nur malamon. Lasu min. Iru fiki vin!\u201d"}, {"text_idx": "#001376", "text": "Dum la ok mondomastroj traktis inter si pri neniu-scias-kio, multaj disaj grupoj de intelektuloj, junuloj, politikistoj kaj engag\u0302itoj c\u0302iaspecaj diskutis pri la strategioj por \u201enaski alian mondon\u201d. Komentantoj ec\u0302 diris, ke dum tiu semajnfino G\u0302enevo transformig\u0302is al \u201eeta Po\u0302rto Alegre\u201d. La rezulto de la s\u0302tatestra kunveno neniel imponis. \u201eTiom da perturboj nur por tio!\u201d estis la g\u0302enerala opinio. La ok gravuloj ja finis sian renkontig\u0302on sen iu ajn serioza projekto."}, {"text_idx": "#001377", "text": "Eble la sola pozitiva aspekto de tiuj tagoj estis, ke la brazila prezidanto Lula povis au\u0306digi sian mesag\u0302on al la mastroj de la mondo. Sed lia propono organizi lukton kontrau\u0306 malsato kaj g\u0302in financi per imposto je armilvendoj restis senresponda, same kiel diversaj proponoj pri la s\u0302uldo, helpo al disvolvo kaj publika sano. Kontraste, prezidanto Bush, jam rimarkita kiel la lasta alveninto, s\u0302okis c\u0302iujn per sia decido forflugi antau\u0306 la fino de la kunsido, kvazau\u0306 li volus diri: \u201eNeniu el vi gravas por mi.\u201d Au\u0306 c\u0302u li forkuris, c\u0302ar li timis la koleron de la francoj, tiom misfamigataj en nuna Usono?"}, {"text_idx": "#001378", "text": "Elefantoj ne forgesas ... kaj ne forgesitas"}, {"text_idx": "#001379", "text": "Dum la dua mondomilito la japana armeo ordonis, ke c\u0302iuj dang\u0302eraj bestoj en zoologiaj g\u0302ardenoj kiel tigroj, leonoj kaj elefantoj estu mortigitaj: estus dang\u0302ere, se tiuj forkurus dum aeratakoj. Tial c\u0302iuj elefantoj krom du malaperis el Japanio."}, {"text_idx": "#001380", "text": "Post la milito revenis elefantoj el aziaj landoj, c\u0302ar la geknaboj ilin s\u0302atas. Nun en Japanio vivas 71 elefantoj, inter kiuj 12 estas pli ol 50-jaraj. La elefanto nomata Suu\u0306ako, kiu vivas en Koobe, estas 60-jara: s\u0302i ne plu kapablas multe pas\u0302i; Haruko en Tennooj\u0302i, Oosaka, estas 55-jara: s\u0302ia nova c\u0302ambro estas ekipita per vaporkuirilo por moligi mang\u0302aj\u0302ojn; kaj Hanako en Inokas\u0302ira, Tokio, estas 56-jara: s\u0302i perdis preskau\u0306 c\u0302iujn dentojn, do oni donas al s\u0302i bulojn, kiuj estas faritaj el pecigitaj junaj herboj."}, {"text_idx": "#001381", "text": "En 1950 Kikuko kaj en 1954 Akiko, naskitaj en Tajlando, venis al Hans\u0302in-parko en Oosaka. Ili estis heroinoj por la infanoj dum 50 jaroj. Sed oni decidis fermi la parkon en marto pro financa problemo. Oni petis de zoologiaj g\u0302ardenoj tra Japanio, ke la elefantoj estu ie akceptitaj, sed neniu favore respondis. Malfacile estas akcepti maljunajn elefantojn: oni bezonas pli da mono por provizi apartajn mang\u0302aj\u0302ojn kaj alian prizorgadon."}, {"text_idx": "#001382", "text": "Tamen, felic\u0302e, estas konstruata elefanta maljunulejo kun 600 m2 da promenejo en arbaro apud urbo Kacuura en gubernio C\u0302iba. Sakamoto Sajuri intencis malfermi g\u0302in, kiam nau\u0306 elefantoj en s\u0302ia privata Elefantujo de Ic\u0302ihara maljunig\u0302os, sed, lau\u0306 la peto de Hans\u0302in-parko, s\u0302i decidis malfermi g\u0302in pli frue. S\u0302i ricevos subvencion de kelkdek milionoj da enoj por prizorgi la du elefantojn el Hans\u0302in-parko g\u0302is ilia morto."}, {"text_idx": "#001383", "text": "Samkiel maljunaj homoj, elefantoj foje malfacile adaptig\u0302as al siaj novaj cirkonstancoj. Pro tio la du elefantoj iros kune al C\u0302iba. Diris Cuj\u0302ihara Saburoo, kiu prizorgas dum 25 jaroj la du elefantojn: \u201eMi esperas, ke duope ili ne sentos sin solecaj, sed mi dezirus, ke ili finu sian vivon c\u0302i tie en sia hejmo\u201d. Li restos kun la elefantoj en la nova hejmo, g\u0302is ili alkutimig\u0302os al sia nova vivo."}, {"text_idx": "#001384", "text": "La 25an de majo okazis municipaj balotoj en Katalunio. Ili aparte interesas pro la antau\u0306viditaj fruau\u0306tunaj naciaj balotoj kaj la viglega politika vivo de la lastaj monatoj: ne senkiale la partopreno videble kreskis kompare kun la antau\u0306aj elektoj."}, {"text_idx": "#001385", "text": "Oni prognozis antau\u0306enpus\u0302on de la maldekstraj partioj fronte al perdoj de la regantaj dekstraj Convergencia [konverj\u0302e\u0301nsia] i Unio\u0301 (\u201ekonverg\u0302o kaj unuig\u0302o\u201d [CiU]) kaj Popola Partio (PP). C\u0302efe pri c\u0302i tiu lasta, oni scivolemis pri forto de la skurg\u0302o pro g\u0302ia ekonomia politiko (g\u0302enerala striko en junio 2002), malkompetenta agado en la sinko de la petrols\u0302ipo Prestige antau\u0306 la galega marbordo (novembro 2002), kontrau\u0306ekologia plano transfluigi akvon el rivero Ebro suden kaj, laste sed ne balaste, la plenan engag\u0302ig\u0302on de la hispana registaro de PP por la milito en Irako (rekordega 1,5-miliona manifestacio en Barcelono en februaro kaj centoj da arang\u0302oj dum pluraj monatoj). En la kazo de CiU jam 24-jara sinsekva regado en la au\u0306tonoma registaro, en la lastaj jaroj danke al la subteno de PP, esperigis la maldekstrajn vicojn pri komenco de epokfino."}, {"text_idx": "#001386", "text": "Tamen el c\u0302iuj c\u0302i polemikoj fakte nur la transfluigo s\u0302ajne influis la voc\u0302donadon: PP bonege eltenis, ec\u0302 kresketis en Barcelono kaj G\u0302irono. G\u0302i, male, estis preskau\u0306 forbalaita el la Ebro-delto, la sola kampara regiono en Katalunio, kie g\u0302i havis rimarkindan subtenon. CiU malkreskis du poentojn, sed malpli ol sia kontrau\u0306ulo, la Socialisma Partio. C\u0302i-lasta, kvankam kiel c\u0302iam komforte gajninta la municipajn elektojn, senteble perdis subtenon. Gajnis la malpli grandaj: la verdrug\u0302uloj (denove kandidatig\u0302intaj unuece, post pasintbalota fiasko) kaj c\u0302efe la sendependistoj, kiuj farig\u0302is la tria partio, venkis en kelkaj mezgrandaj urboj kaj eniris por la unua fojo en diversajn magistratojn de la barcelona c\u0302irkau\u0306urbo."}, {"text_idx": "#001387", "text": "Aparte ekzemplodona montrig\u0302as la rezultoj en Barcelono: maldekstro plu gajnas per unu magistratano, tamen socialistoj perdis kvin (el 20) favore al siaj du partneroj (nun, po kvin); dekstre, voc\u0302o el katalunisma CiU transiris al porhispana PP (tio tute ne signifas, ke la voc\u0302donintoj movig\u0302is nur interne de tiuj tendaroj, sed por detalaj analizoj ankorau\u0306 mankas informoj). Malmultaj urboj s\u0302ang\u0302os la regantan partion, sed socialistoj devos multe pli marc\u0302andi por kapti nemalhaveblajn subtenojn."}, {"text_idx": "#001388", "text": "Kvankam g\u0302i restas la kvara lau\u0306 preferoj, apenau\u0306 superanta la rug\u0302verdulojn, PP pruvas, ke g\u0302i atingis en la lastaj jaroj firman grundon en Katalunio, c\u0302efe en la periferiaj kvartaloj barcelonaj kaj la c\u0302irkau\u0306urbo, en hispanlingvaj laboristaj medioj. Lau\u0306 la analizistoj, g\u0302i s\u0302uldas senteblan subtenon pro ties lau\u0306ta kritikado de lau\u0306dira urba malsekureco kaj g\u0302iaj kampanjoj ligantaj eksterlandan enmigradon kaj krimadon. Nehazarde en tiuj balotoj elektig\u0302is por la unua fojo, kvankam treege minoritate, iuj rasistaj listoj en pluraj kamparaj urbetoj. Tamen, samtempe la naciisma politiko de PP, c\u0302efe sed ne sole en Eu\u0306skio kaj en la roko Lejla, efikis kiel katalizilo por la duobligo de la sendependismaj voc\u0302donoj, plej vers\u0302ajne surbaze de la junaj elektantoj, pli videblaj ol en aliaj okazoj en la balotejoj: la nuna strec\u0302a politika vivo en Katalunio tute malsimilas al la preskau\u0306a marc\u0302o de antau\u0306 kelkaj jaroj."}, {"text_idx": "#001389", "text": "La rezultoj starigas grandan demandon pri la oktobraj balotoj: por la unua fojo CiU ne prezentos kiel kandidaton Jordi Pujol [j\u0302ordi puj\u0302o\u0301l], la prezidanton ekde 1979; tamen la surprize bona rezisto de la dekstra bloko kredigas, ke g\u0302i povos plu regi."}, {"text_idx": "#001390", "text": "Eksterleg\u0302igis la eu\u0306skan sendependisman maldekstran koalicion Euskal Herritarrok [eu\u0306ska\u0301l eri\u0301taro\u0301k] (\u201eNi, la eu\u0306sklandanoj\u201d, EH) la leg\u0302o pri partioj, aprobita de larg\u0302ega plimulto de hispana parlamento en majo 2002. La kau\u0306zo: g\u0302i ne konsideris oportune kondamni la perfortan agadon de la armita grupo ETA. Tio ke, ekzemple, la nun reganta partio en Hispanio bezonis 27 jarojn por malsevere kondamneti la fas\u0302isman reg\u0302imon kau\u0306zintan centojn da miloj da mortintoj, duonmilionon da ekzilitoj kaj kvar jardekojn da teroro, tamen ne montrig\u0302is kau\u0306zo, por ke oni samtempe g\u0302in malleg\u0302igu."}, {"text_idx": "#001391", "text": "Nu, tia atako al la eu\u0306skaj sendependistoj ne okazis unuafoje, sed en c\u0302i tiu okazo la nova leg\u0302o antau\u0306vidis striktegajn metodojn, por ke ili ne povu reaperi sub alia nomo, kiel plurfoje antau\u0306e. La kandidatoj ne povos denove kandidatig\u0302i; se tio okazus, la tuta listo, en kiu ili aperas, estus konsiderita nevalida."}, {"text_idx": "#001392", "text": "La unuajn rezultojn de tiu leg\u0302o oni spertis okaze de la municipaj balotoj la 25an de majo. La Konstitucia Kortumo malvalidigis 225 el la 241 listoj prezentitaj de Autodeterminaziorako Bilgunea [au\u0306to\u0301determinasjo\u0301rako\u0301 bijgunea\u0301](\u201eAsembleo por la memdetermino\u201d, AuB) pro la nova leg\u0302o. C\u0302ar tiu verdikto okazis ekster la periodo, en kiu oni permesis prezenti kandidatojn, ne eblis proponi anstatau\u0306ajn listojn."}, {"text_idx": "#001393", "text": "La unua konsekvenco de tiu decido farig\u0302is, ke diversaj vilag\u0302oj restis sen kandidatoj: ekzemple la 300-log\u0302anta Arama, kiu tradicie decidas asemblee kaj poste ratifas balote pro leg\u0302a devigo. Dua konsekvenco estis la reago de la gvidantoj de AuB instigi nekutiman proteston: nevalide voc\u0302doni. Tio kau\u0306zis c\u0302irkau\u0306 150 000 nulajn balotilojn: c\u0302irkau\u0306 9 %. En la c\u0302efregiono de la sendependistoj, Gipusko, ili atingis 15 %, kaj en 14 urbetoj kaj vilag\u0302oj ili farig\u0302is plimultaj. En la antau\u0306aj municipaj elektoj, en 1999, EH estis la dua plej subtenata grupo en la eu\u0306ska au\u0306tonoma komunumo (20 %) kaj la tria en Nafaro (16 %)."}, {"text_idx": "#001394", "text": "La c\u0302efaj hispanaj partioj kontentas pro la malkresko de tiuj, kiujn ili taksas teroristoj: kvankam konsiderinda parto de la subtenintoj de EH voc\u0302donis por la partioj de la eu\u0306ska registaro (okulfrapa koalicio kristandemokrata, liberala kaj ekskomunisma), same kiel por minoritata splito de sia grupo kontrau\u0306anta perforton, la forpelo ekster la politikan arenon de eu\u0306skismaj voc\u0302donantoj klare favoras la porhispanajn fortojn (t.e. ne malpli gapigan koalicion de la Popola kaj Socialisma partioj), kiuj povas baldau\u0306 farig\u0302i plimulto surbaze de la lau\u0306leg\u0302aj voc\u0302donoj."}, {"text_idx": "#001395", "text": "Tiuj balotoj, do, konsistigas novan s\u0302tupon en la akrega politika batalo en Eu\u0306skio (MONATO 2002/8 kaj 2003/4). La Leg\u0302o pri Partioj ege malvers\u0302ajne lau\u0306as la konstitucion (malgrau\u0306 favora pritakso de la hispana Konstitucia Kortumo): unuflanke g\u0302i konsideras, ke organizaj\u0302o povas esti kontrau\u0306leg\u0302a, tamen ties anoj ne nepre estas jure persekuteblaj (ekzisto de krima ago sen krimuloj); aliflanke g\u0302i senigas homojn je la rajto farig\u0302i elektitoj, kvankam ili unuope neniam estis kondamnitaj au\u0306 ec\u0302 jug\u0302itaj. Ekster c\u0302ia dubo, post deko da jaroj eu\u0306ropa kasacia tribunalo malvalidigos la leg\u0302on."}, {"text_idx": "#001396", "text": "G\u0302is tiam 10-20 % de la eu\u0306skoj estos senigitaj de siaj politikaj rajtoj. Per tiaj trukoj, kredeble en la venontaj eu\u0306skaj balotoj, la hispanismaj partioj sukcesos regi la eu\u0306skan au\u0306tonoman komunumon. C\u0302u tio alportos pacon? Lau\u0306 la konstatita grado de mobilizo de la eu\u0306ska registaro kaj, c\u0302efe, de la maldekstraj sendependistoj, tio kau\u0306zos nur g\u0302uste la malon."}, {"text_idx": "#001398", "text": "La disputoj en la usona gazetaro pri tutmondig\u0302o estas kvazau\u0306 barakto inter kosmopolitaj poruloj kaj provincemaj kontrau\u0306uloj. Iuj diras, ke la monda unuig\u0302a procezo apartenas al la ekonomia kampo, dum aliaj asertas ke gravas la homa komunumo. Lau\u0306 Alejandro Reuss, redaktoro de la revuo Dollars and Sense (Dolaroj kaj senco, ), tutmondig\u0302o regata de kapitalo ankorau\u0306 antau\u0306eniras tra internaciaj kaj regionaj institutoj. Kelkfoje okazis sukcesaj manifestacioj kontrau\u0306 tutmondig\u0302o, direktitaj kontrau\u0306 internaciaj asocioj kiel Monda Organizaj\u0302o pri Komerco kaj Internacia Mona Fonduso. Ekzemplo de regiona asocio estas NALKA (Nord-Amerika Liber-Komerca Asocio, angla mallongigo NAFTA, )."}, {"text_idx": "#001399", "text": "NALKA en 1994 forigis komercajn kaj investajn obstaklojn inter Kanado, Meksiko kaj Usono. Preskau\u0306 c\u0302iuj financaj investoj kaj aktivaj\u0302oj kiel terkultivado kaj minado estas liberigitaj de naciaj restriktoj. Kritikantoj de la pakto asertas, ke laboristoj suferas en c\u0302iuj tri landoj. La sindikatoj estas malfortigitaj, kaj kompanioj translokig\u0302as trans landlimo, kie vivkondic\u0302oj, medio kaj laboristaro ne estas forte protektitaj."}, {"text_idx": "#001400", "text": "La komercistoj ricevis abundon da oportunoj, sed la pakto ne plifaciligas la migradon al Usono por kanadaj kaj meksikaj laboristoj. Ili devas eniri lau\u0306 kvota leg\u0302o au\u0306 kontrau\u0306leg\u0302e transiri la landlimon. La subtenantoj de NALKA argumentas, ke al Meksiko estas garantiitaj pli granda merkato, plej altaj profitoj kaj pli bonaj teknikoj. Kvankam komercaj kaj financaj firmaoj profitas de liberala komerc-filozofio, ankau\u0306 la usona ekonomio nuntempe estas deprimita kau\u0306ze de la du irakaj militoj, la terorista atako al la Monda Komerca Centro en Novjorko, la disvastig\u0302antaj skandaloj pri frau\u0306daj kont-metodoj kaj la borsa krizo."}, {"text_idx": "#001401", "text": "La verko estas simpla kaj facila. La tuta libreto konsistas el legendoj kaj rakontoj el Rumanio, la naskig\u0302lando de la au\u0306torino."}, {"text_idx": "#001402", "text": "Tradukita el la portugala, g\u0302i montras iom pri la folkloro de Rumanio, pere de historioj enhave ric\u0302aj kaj negrandaj."}, {"text_idx": "#001403", "text": "C\u0302ar la au\u0306torino estis denaske rumana, s\u0302i havis kompetentecon por rakonti iom pri sia lando, diskonigante g\u0302iajn mirindaj\u0302ojn, unue al Brazilo kaj al la landoj, kiuj parolas portugale, c\u0302ar la libro estas originale verkita en la portugala, kaj nun la historioj iras al la mondo pere de la traduko al Esperanto."}, {"text_idx": "#001404", "text": "G\u0302iaj historioj estas belaj. Ili translokigas nin al la fantazia mondo de legendoj kaj rakontoj kaj donas al ni ec\u0302 versiojn pri apero de kelkaj bestoj, kiel la pego, ekzemple."}, {"text_idx": "#001405", "text": "Unu el la plej belaj legendoj en la libro estas Juneco sen maljunig\u0302o kaj vivo sen morto, kiu meritas atenton pro sia grandmorala mesag\u0302o."}, {"text_idx": "#001406", "text": "Per tiu unua volumeto Rumanaj legendoj kaj rakontoj aperas en Esperanto, kaj promesas plezurigi nin kaj pliric\u0302igi nian esperantan bibliotekon. G\u0302i estas leginda!"}, {"text_idx": "#001409", "text": "En la maja numero aperis opinio pri la internacia fonetika alfabeto (p. 16-17). La au\u0306toro konfuzas la rolon de la internacia fonetika alfabeto (IPA, International Phonetic Alphabet) kaj tiun de la esperanta. Oni uzas la duan por indiki, kiel la au\u0306toro mem diras, \u201eproksimuman\u201d prononcon. Tion farante oni limigas sin rigore inter la limoj de la esperanta fonologio. Ni, ordinaraj esperantistoj, ne devas scii pri sonoj de fremdetnaj lingvoj. Kontrau\u0306e al tio, la rolo de la IPA estas priskribi ekzaktan fonetikan valoron de lingva sono. Multaj kontribuantoj de MONATO ne konas la diferencon inter sonoj kaj fonemoj."}, {"text_idx": "#001410", "text": "Dankon pro tre interesa recenzo de Donald Broadribb pri la libro de Jon Mirande La baptofilino (MONATO, 2003/5). Sed s\u0302ajnas, ke s-ro Broadribb forgesis mencii unu tre gravan nuancon: ja evidentas, ke Mirande arde deziris ripetigi al sia verko sorton de la fama Lolita fare de Vladimir Nabokov. G\u0302uste tiu romano pri la usona motela civilizacio estas taksata kiel la unua romano pri am(or)aj rilatoj inter plenag\u0302ulo kaj adoleskantino, kaj Lolita estis siatempe tute malkutima, s\u0302oka kaj skandala verko priama kaj pri-interrilata. Post tio c\u0302iu pli-malpli samtema verko vokas neeviteblan senton de sekundareco. Mi ankorau\u0306 ne legis La baptofilino-n, tamen mi supozas, ke post eventuala legado c\u0302e mi aperus g\u0302uste tia impreso. Tial do la timoj de Mirande, ke \u201ekonformistoj kaj idiotoj opinios g\u0302in anormala fiamo\u201d estas minimume senbazaj \u2013 c\u0302ar esence lia romano prezentas tute nenion novan."}, {"text_idx": "#001411", "text": "La 17an de septembro 1965 12 500 au\u0306stroj \u2013 kaj 600 policistoj \u2013 au\u0306dis la unuan koncerton en Vieno de la rokgrupo Rolling Stones [roling stonz]. Sekvis deko da koncertoj en Au\u0306strio: plejlaste, la 18an de junio 2003, la \u201eStones\u201d furoris denove en Vieno, frenezigante 54 000 junulojn kaj plenkreskulojn."}, {"text_idx": "#001412", "text": "Por memorigi tiujn eventojn la au\u0306stra pos\u0302to eldonis pos\u0302tmarkblokon el kvar markoj. Kelkaj kritikis tion: vivantaj personoj ne aperu sur markoj, kaj la nomo de la lando estas O\u0308sterreich kaj ne angle Austria. Tiel la pos\u0302to rulig\u0302as lau\u0306 novaj vojoj."}, {"text_idx": "#001413", "text": "La fino de Vincent van Gogh"}, {"text_idx": "#001414", "text": "\u201eLa vero estas, ke surtere neniu povis helpi al mi\u201d. Heinrich von Kleist"}, {"text_idx": "#001415", "text": "Komence de julio 1890, Vincent van Gogh veturis la lastan fojon al Parizo por viziti sian fraton Theo, kiu jam dum pluraj jaroj finance kaj morale subtenis lin. Sed Theo kun sia edzino havis mem grandajn zorgojn. Lia fileto estis malsana, li bezonis monon kaj alian log\u0302ejon kaj ne sciis, kiel li iros plu en sia profesia pozicio kiel artkomercisto en la entrepreno de Boussot kaj Valadon, kiuj arogante traktis lin kiel domserviston. Tial en la hejmo regis enorma tumulto. Vincent, kiu tie mem akceptis tro da diversaj pentristoj, estis konsternita de la situacio. Li reveturis laca kaj ekscitita al la vilag\u0302o Auvers-sur-Oise."}, {"text_idx": "#001416", "text": "Tie li skribas en letero al la frato: \u201ePost mia reveno c\u0302i tien mi estis ankorau\u0306 tre malg\u0302oja kaj sentis ankau\u0306 sur mi mem la tempeston, kiu minacas vin\u201d. Kaj en plia letero: \u201e... Kaj tio estas c\u0302io, au\u0306 almenau\u0306 la plej grava, kion mi povas diri al vi en tiu sufic\u0302e kritika momento. En momento, kiam la rilatoj inter komercistoj kaj bildoj de mortaj artistoj, kaj komercistoj kun bildoj de vivantaj artistoj estas tre strec\u0302aj. Kaj mia propra laboro, nu, mi riskas la vivon c\u0302e tio kaj mia menso je duono estas ekstermita. Sed vi, kiel mi scias tion, ne apartenas al la homkomercistoj, kaj vi povas, kiel mi scias, defendi konvinkon kaj agi vere humane \u2013 sed kion oni faru?\u201d"}, {"text_idx": "#001417", "text": "Spite al sia malespero Vincent laboras plu. Li pentras kvar grandformatajn bildojn, unu el ili estas la \u201eKorvoj super la tritikokampo\u201d, kiun li pentris de la 7a g\u0302is la 10a de julio en 1890. Kion tiu morna bildo kaj multaj aliaj antau\u0306signoj jam lasis diveni, okazis je la 27a de julio de la sama jaro; tamen neatendite por c\u0302iuj, kiuj kontaktis kun Vincent."}, {"text_idx": "#001418", "text": "Emile Bernard al Albert Aurier: \u201eEfektive li iris dimanc\u0302e vespere al la rando de Auvers, metis sian pentristan stablon apud fojnostako kaj tiam pafis sin. Trenata de la skuig\u0302o, li falis teren (la kuglo penetris sub la koron), sed li tamen starig\u0302is por reiri al la gastejo, kie li log\u0302is\u201d."}, {"text_idx": "#001419", "text": "Adeline Ravaux [ravo\u0301], posedanto de la gastejo: \u201eNi staris antau\u0306 la dompordo por kapti iom da fres\u0302a aero, kiam ni fine vidis lin veni; senvorte, kiel ombro, li preteriris nin. Per grandaj pas\u0302oj li iris tra la gastejo supren, en sian c\u0302ambron. Estis jam sufic\u0302e malhele, kaj nur mia patrino rimarkis, ke li aspektis kvazau\u0306 spertanta grandan doloron. Tuj poste s\u0302i diris al mia patro: \u201aRigardu, mi supozas, ke sinjoro Vincent fartas malbone\u2019. Mia patro iris supren. Li au\u0306dis g\u0302emojn. C\u0302ar la s\u0302losilo trovig\u0302is en la seruro, li eniris. Sinjoro Vincent kus\u0302is sur la lito. Li montris sian vundon kaj diris, ke li esperas, ke c\u0302i-foje la pafo ne preteriris\u201d."}, {"text_idx": "#001420", "text": "Oni vokis la lokan kuraciston kaj lian amikon, doktoron Gachet [gas\u0302e\u0301]. La kuracistoj pansis lin, sed ne povis forigi la kuglon. Vincent sidis la tutan tagon en la lito kaj fumis sian faman pipon. Li mortis en la matenaj horoj de la 29a julio, c\u0302eeste de sia afliktita frato Theo, al kiu Vincent vers\u0302ajne volis helpi per sia memmortigo, c\u0302ar ja la bildoj de mortintaj artistoj pli bone vendig\u0302as, ol tiuj de vivantaj. La bonkora Theo, kiu tre amis sian fraton, tenis lian manon kaj au\u0306skultis liajn lastajn vortojn: \u201eMi dezirus, ke mi povu tiel morti!\u201d Vincent van Gogh havis nur 37 jarojn, kiam li mortis. Gachet desegnis lin, kus\u0302antan en la mortlito."}, {"text_idx": "#001421", "text": "C\u0302ar la katolika pastro de Auvers ne volis disponigi la mortulc\u0302aron por memmortiginto, oni prizorgis g\u0302in el la najbara komunumo. Oni entombigis Vincent-n en la tombejo de Auvers, alte super la tritikaj kampoj."}, {"text_idx": "#001423", "text": "En Japanio en 2002 lau\u0306statistike unu virino naskas dum sia vivo meznombre 1,32 infanojn. La nombro falas: en la antau\u0306a jaro temis pri 1,33 infanoj. Tiam naskig\u0302is 16 796 infanoj pli ol en 2002, kiam enmondig\u0302is entute 1 153 866 beboj. Tiu nombro estas la plej malgranda ekde la komenco de statistikoj en 1899. Kredeble tiu c\u0302i tendenco dau\u0306ros."}, {"text_idx": "#001424", "text": "Rezulte: ju malpli da geknaboj, des malpli da lernejoj. Lau\u0306 la ministro de edukado kaj scienco, inter 1992 kaj 2001 fermig\u0302is en Japanio 2125 lernejoj. El tiuj 80 % estas alicele reuzataj, ekz. kiel artocentroj, metiejoj, log\u0302ejoj, oficejoj au\u0306 maljunulejoj."}, {"text_idx": "#001425", "text": "Eble ec\u0302 pli da lernejoj malaperos pro registara propono, ke urboj kaj vilag\u0302oj kunig\u0302u por pli efike, pli malmultekoste funkcii. Dume tie, kie iam au\u0306dig\u0302is nur junaj voc\u0302oj, au\u0306dig\u0302as nun nur maljunaj."}, {"text_idx": "#001426", "text": "En majo la eldonejo sendis malgrandan enketilon al 500 abonantoj de la papera versio de MONATO. La sola demando estis: \u201eKiam alvenis c\u0302e vi la maja numero?\u201d Entute 90 personoj respondis, kio certe povas doni bonan superrigardon pri la vojag\u0302dau\u0306ro de MONATO."}, {"text_idx": "#001427", "text": "Plej rapida estas la belga pos\u0302to, sed, se ni konsideras, ke la eldonejo trovig\u0302as en Belgio, tio ja ne mirigas. La plimulto en Belgio ricevis sian revuon post du tagoj. Iom pli mirige estas, ke la dua plej rapida lando estas ... la fora Japanio. Kvin tagojn post la ekspedo la unuaj japanaj abonantoj sciigis pri la (aera) alveno de la maja numero. Preskau\u0306 same rapidaj estis la pos\u0302toservoj en Germanio, Svedio kaj Francio. Francio tamen estas aparta kazo. Kvankam jam la 19an de majo iuj francoj raportis la alvenon \u2013 do post kvin kalendaraj tagoj \u2013, ankorau\u0306 la 2an, 5an kaj 6an de junio, post tri semajnoj do, alvenadis ekzempleroj de la maja numero en Francio, en momento kiam la germanaj, britaj kaj belgaj legantoj jam g\u0302uis la junian. Eble la grandaj strikoj en Francio ludis rolon."}, {"text_idx": "#001428", "text": "Interese estas ankau\u0306 rigardi la distancon inter la alvendato de la unua ekzemplero kaj tiu de la lasta en difinita lando. Iuj landoj s\u0302ajne liveras c\u0302ion tuj tra la tuta s\u0302tato. Ekzemple en Germanio 20 personoj en plej disaj regionoj raportis pri la alvendato pli-malpli en la sama momento. Nur unu leganto informis pri alveno unu tagon poste. Same okazis ekzemple en Norvegio. C\u0302iuj revunumeroj alvenis samtage en la tuta lando. Tute male okazis en Nederlando. La unuaj numeroj alvenis post 6 tagoj, sed alvenadis pliaj numeroj post 7, 8, 11, 13 kaj 14 tagoj. Klare do, ke la lokaj pos\u0302tistoj \u201ekonservas\u201d la numerojn kaj eble unue pritraktas aliajn sendaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#001429", "text": "Orienta Eu\u0306ropo ne funkciis brile. Plej bone laboris la c\u0302eh\u0302oj kaj rusoj, kiuj liveris MONATOn post 12 tagoj. Hungaroj kaj kroatoj bezonis 15 tagojn, sed poloj bedau\u0306rinde tri semajnojn. Same malbrile laboris suda Eu\u0306ropo. La unuaj ekzempleroj atingis la italajn kaj hispanajn abonantojn post 13 tagoj kaj ec\u0302 meze de junio jen kaj jen en Hispanio la maja numero alvenis."}, {"text_idx": "#001430", "text": "Kion konkludi? Krom se vi log\u0302as en unu el tiuj privilegiitaj s\u0302tatoj, kiel Japanio, Britio, Svedio au\u0306 Germanio, MONATO bezonos du, tri au\u0306 ec\u0302 pli da semajnoj por atingi vin. Alternativo estas la reta versio de MONATO (vd. pag\u0302on 4). Tiu ja atingas la abonantojn unu-du minutojn post la dissendo. C\u0302u eble tiel aspektos nia estonteco?"}, {"text_idx": "#001432", "text": "Indignon vekis en keltaj regionoj raporto, ke registristo rifuzis al irlanddevena patro el Lochalsh [loh\u0302als\u0302], Skotlando, la rajton elekti irlandgaelan nomon por novnaskita filineto. La funkciulo insistis, ke la nomo estu en la angla lingvo."}, {"text_idx": "#001433", "text": "Dum la iama brita imperio, entrudig\u0302o tia estis normo en Skotlando, Irlando kaj Kimrio. Nur post la dua mondomilito gepatroj rajtis doni indig\u0302enajn keltajn nomojn al siaj gefiloj: do multaj tradiciaj nomoj malaperis. Ec\u0302 hodiau\u0306 oni publike plejofte uzas anglajn nomojn: la keltaj restas karesnomoj."}, {"text_idx": "#001434", "text": "Fakte la registristo ne rajtis tiel rifuzi la elekton de la gepatroj: novaj\u0302o, kiu g\u0302ojigis gaelparolantojn en Skotlando. Gaellingva j\u0302urnalo, kiu raportis iom g\u0302ojmalice pri la afero, atentigis, ke en Anglio kaj Kimrio oni povas senobstakle registri infanojn per keltaj nomoj."}, {"text_idx": "#001436", "text": "Dissendis la irlanda s\u0302tata televido filmon pri la meteologia fenomeno nomata s\u0302prucfluo, t.e. rapida ventega fluo, kiu ok kilometrojn super la tero c\u0302irkau\u0306iras la mondon. Lau\u0306raporte, dum la dua mondmilito, usonaj aviadistoj prikomentis la fenomenon, dirante, ke pro g\u0302i la flugmas\u0302inoj plirapidig\u0302is, tiel ke senutilis bombceliloj. Neniu kredis al ili."}, {"text_idx": "#001437", "text": "Poste evidentig\u0302is, ke la aviadistoj pravis. Krome oni konstatis, ke jam antau\u0306 la milito japana meteologo malkovris tiun altc\u0302ielan fluon kaj verkis referaj\u0302on pri g\u0302i. Pro tio, ke li volis informi la mondon, li verkis ne en la japana sed en Esperanto. La referaj\u0302o \u2013 pag\u0302oj el g\u0302i montrig\u0302is en la filmo kaj klare legeblis \u2013 estis ignorata, kaj ekster Japanio la fenomeno restis nekonata."}, {"text_idx": "#001438", "text": "Dum la dua mondomilito japanoj profitis de la ventego, lanc\u0302ante en la fluon balonojn portantajn bombojn kaj direktatajn de specialaj instrumentoj al celoj en Usono. Nur unu tie eksplodis."}, {"text_idx": "#001439", "text": "Pri nomoj kaj homoj ..."}, {"text_idx": "#001440", "text": "La litova lingvo estas unika, c\u0302ar facilas lau\u0306 sufiksoj kompreni, c\u0302u iu estas viro au\u0306 virino kaj c\u0302u virino estas frau\u0306lina au\u0306 edzinig\u0302inta. Ekzemple virinoj, kies familiaj nomoj finig\u0302as per -aite au\u0306 -yte, estas frau\u0306linoj; tiuj kun finaj\u0302o -iene estas edzinig\u0302intaj. Tiel estas en Litovio jam de pratempoj, sed nun virinoj sentas diskriminacion pro nomoj senvualigantaj ilian familian situacion."}, {"text_idx": "#001441", "text": "Pro tio feministoj en Litovio plendis c\u0302e mediaciisto pri virinaj kaj viraj egalrajtoj. Finfine tiu proponis s\u0302ang\u0302i regulojn rilate la litovan lingvon; komisiono nun esploras pri lingva formo, kiun ino povas elekti mem \u2013 c\u0302u frau\u0306linan au\u0306 edzinig\u0302intan au\u0306 neu\u0306tralan kaj ne indikantan la familian situacion."}, {"text_idx": "#001442", "text": "La kontrolistino \u2013 kun familia nomo Burneikiene \u2013 diris, ke s\u0302i neniam dubis pri sia nomo kaj ne intencas g\u0302in s\u0302ang\u0302i. Tamen s\u0302i pretis kontrau\u0306stari tiujn, kiuj akuzas s\u0302in forigi unikaj\u0302on de la litova lingvo. S\u0302i diris, ke c\u0302iu rajtas esti libera elekti nomformon, kion g\u0302is nun la litova lingvo ne permesas."}, {"text_idx": "#001443", "text": "Pluraj virinoj, kiuj sentas sin diskriminaciataj pro sia nomo, emis akiri virforman nomon, t.e. kun finaj\u0302o -as. Fari tion antau\u0306e en Litovio ege malfacilis. Solvo estis edzinig\u0302i eksterlande kaj en Litovio registri jam okazintan fakton. Tio nun ne plu necesos: c\u0302iu, kiu sentas sin g\u0302enata pro sia nomo, povos libere g\u0302in s\u0302ang\u0302i."}, {"text_idx": "#001444", "text": "Linz, la c\u0302efurbo de la au\u0306stra provinco Supra Au\u0306strio, konscie evoluas por ig\u0302i \u201eenergis\u0302para\u201d c\u0302efurbo de Eu\u0306ropo kaj de la tuta mondo. Lau\u0306 iniciato de la provinca registaro kaj kun aktiva subteno fare de la au\u0306straj federaciaj au\u0306toritatoj okazis tie la trian fojon prestig\u0302a konkurso, kiu strebas trovi la pionirojn en la fako de efika uzo de netradiciaj, alternativaj kaj renovigeblaj energifontoj (suno, vento, biologia brulaj\u0302o) cele al s\u0302parado de akvaj kaj aliaj energifontoj. Al la plej elstaraj projektoj en la konkurso en kvin kategorioj oni aljug\u0302as unuan premion en formo de 18 kg peza bronza statueto, kiu estas nomata angle Energy Globe [e\u0301nerg\u0302i glou\u0306b], plus monsumo de 10 000 eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#001445", "text": "Por ricevi la unuan premion en 2002 konkursis 1294 projektoj el 99 landoj de la mondo en kvin kategorioj. Ili estis atente esploritaj fare de kompetenta j\u0302urio. La finalon de la konkurso atingis firmaoj, organizaj\u0302oj kaj privataj iniciatgrupoj el Usono, Hispanio, Finnlando, Sud-Afriko, Pollando, Svislando, Germanio, Britio kaj Francio. En la moderna kongreshalo Design Center [diza\u0301jn senter] en Linz, antau\u0306 loka eminenta publiko kaj j\u0302urnalistoj, okazis la enmanigo de premioj en la kategorioj \u201eEntreprenoj\u201d, \u201eTransporto kaj komunumoj\u201d, \u201eKonstruado kaj log\u0302igado\u201d, \u201ePrivataj kaj sociaj iniciatoj\u201d kaj \u201eAkva mastrumo\u201d. La c\u0302efpremiojn gajnis projektoj el Hispanio, Usono, Britio, Pollando kaj Sud-Afriko. C\u0302efa kaj baza kriterio estas originalaj kaj neordinaraj s\u0302paradformoj de krudaj\u0302oj, materialoj, elektro kaj akvaj kaj aeraj energifontoj."}, {"text_idx": "#001446", "text": "En la proceduro de premi-enmanigo partoprenis la eksa prezidento de Sovetio Mih\u0302ail Gorbac\u0302ov kaj la eksa vickanceliero de Germanio Hans-Dieter Genscher [hans-dita gens\u0302a]. Dum gazetara konferenco antau\u0306 la komenco de la arang\u0302o ambau\u0306 eksaj politikistoj vaste parolis pri la graveco s\u0302pari energion kaj naturric\u0302aj\u0302ojn kaj pri la bezonataj grandaj klopodoj por protekto de la naturmedio. Tamen evidentig\u0302is interalie, ke en sia aktiva politika kariero ambau\u0306 ne okupig\u0302is pri tiu temaro kaj nun parolas nur pri g\u0302eneralaj linioj."}, {"text_idx": "#001447", "text": "Organizanto kaj c\u0302efa iniciatinto de la \u201eprienergiaj Oscar-premioj\u201d estas ing\u0302eniero Wolfgang Neumann [volfgang nojman]. La registarc\u0302efo de Supra Au\u0306strio Joseph Pu\u0308ringer [jozef pi\u0301ringa] emfazis, ke sendepende de tio, ke por la venkintoj estas destinitaj kvin c\u0302efpremioj, fakte venkintoj oni povas nomi c\u0302iujn projektojn partoprenantajn en la konkurso, c\u0302ar ja temas pri certigo de digna vivo al la estontaj generacioj, kiuj neniel devus esti kondamnitaj al mankoj de energio, akvo kaj aliaj naturrimedoj."}, {"text_idx": "#001449", "text": "Pro la relative alta prezo de tekokomputiloj oni devas doni pli da atento c\u0302e ac\u0302eto de tia komputilo. Facile povas okazi, ke oni elspezas multe da mono por komputilo, kiu ne havas la karakterizojn, kiujn oni fakte bezonas. Tial oni serioze pripensu, por kio oni bezonas la tekokomputilon."}, {"text_idx": "#001450", "text": "Demandu unue, c\u0302u vi entute bezonas kunporteblan komputilon. C\u0302u vi bezonas c\u0302iujn kapablojn de la komputilo, kaj c\u0302u por vi estas vere grave, ke g\u0302i estu kunportebla? Se vi bezonas komputilon nur por konservado de mallongaj tekstoj au\u0306 telefonlibro, eble sufic\u0302as malpli multekosta pos\u0302komputilo. Iuj pos\u0302komputiloj ebligas ec\u0302 registradon de sono kaj krozadon tra Interreto."}, {"text_idx": "#001451", "text": "Se vi tamen plu deziras tekokomputilon, pripensu, kiel vi uzos g\u0302in. C\u0302u por laborado per tekstoprogramo au\u0306 tabelkalkulilo? C\u0302u por prezentaj\u0302oj? C\u0302u por legado de TTT?"}, {"text_idx": "#001454", "text": "La prezo de memoro multe malaltig\u0302is kaj ne plu tiom influas la prezon de komputilo. Ne prenu malpli ol 64 MB, kaj prefere estu 128 MB. Se vi planas okupig\u0302i pri komplikaj taskoj, prenu pli da memoro."}, {"text_idx": "#001455", "text": "Ekzistas du specoj de likvakristala ekrano: DSTN kaj TFT. La komputiloj kun DSTN-ekranoj povas kosti multe malpli, sed la kvalito de la ekranbildo estos malpli bona. Se vi ne planas labori pri grafiko, sed c\u0302efe pri tekstoj au\u0306 aliaj aferoj, kiuj ne postulas altkvalitan bildon, DSTN-ekrano povas tau\u0306gi. La kutima distingivo de hodiau\u0306a tekokomputilo estas 1024 x 768, kio ja sufic\u0302as por la plej multaj taskoj."}, {"text_idx": "#001457", "text": "Se vi kutimas labori per tabla komputilo, vi bezonos iom da tempo por kutimig\u0302i al komputilo sen normala muso. Felic\u0302e, al c\u0302iu tekokomputilo eblas ligi ankau\u0306 normalan muson, se vi havas sufic\u0302e da laborspaco. Tamen, se vi uzas kiel tablon la proprajn genuojn, tiu eblo ne tre helpas. Elektu do aparaton, kies integra muso plac\u0302as al vi."}, {"text_idx": "#001458", "text": "Ne indas ac\u0302eti tekokomputilon sen KD-legilo kaj sufic\u0302e granda disko. Hodiau\u0306 oni vendas tekokomputilojn kun almenau\u0306 10 GB da disko, KD-legilo kaj disketilo. Novaj komputiloj normale enhavas ankau\u0306 modemon kaj retkarton."}, {"text_idx": "#001461", "text": "Se vi jam decidis elspezi pli da mono por tekokomputilo kompare kun tabla komputilo, ankorau\u0306 iom da rimedoj por pli bona tekokomputilo vers\u0302ajne utilos."}, {"text_idx": "#001462", "text": "Lau\u0306 letero aperinta en la brita medicina periodaj\u0302o Lancet, 50-jara sciencisto en Svedio suferis brulvundon c\u0302e siaj peniso kaj skroto pro uzado de tekokomputilo. Li laboris hejme dum unu horo pri raporto, sidante en brakseg\u0302o kun la komputilo sur la sino, plene vestite kun kalsoneto kaj pantalono. Laborante, li rimarkis varmon c\u0302e la femuroj, pro kiu li movetis la aparaton de tempo al tempo, sed la damag\u0302on al siaj generiloj li rimarkis nur la sekvan tagon, kiam komencis aperi doloraj vezikoj, kiuj poste infektig\u0302is."}, {"text_idx": "#001463", "text": "Lau\u0306dire la tekokomputilo estis de la firmao Dell, sed la problemo de alta energikonsumo, kun sekvaj eligo de varmo kaj mallonga funkciado per akumulatoro, ekzistas g\u0302enerale c\u0302e modernaj komputiloj. Certagrade kulpas kompleksaj programoj, kiuj postulas por sia funkciado multe da komputaj rimedoj."}, {"text_idx": "#001464", "text": "La varmo eligata de komputilo povas damag\u0302i ne nur homan hau\u0306ton. Alia uzanto de tekokomputilo \u2013 hazarde ankau\u0306 c\u0302i-foje rolis modelo de Dell \u2013 raportis, ke la forta varmo de la aparato kau\u0306zis disfendon de la vitra tablo, sur kiu g\u0302i staris."}, {"text_idx": "#001465", "text": "Kiam tiuspecaj porteblaj komputiloj unue aperis, la vendistoj nomis ilin \u201esursinaj komputiloj\u201d (laptop en la angla). Jam de kelkaj jaroj la vendistoj ne uzas tiun terminon. C\u0302i tiu okazo montras unu motivon por tio."}, {"text_idx": "#001467", "text": "Sendube estas progreso, ke por la unua fojo tiu c\u0302i giganta s\u0302tataro, kiu ampleksas estonte preskau\u0306 komplete la \u201emalnovan kontinenton\u201d, havas konstitucion. Sed skeptikaj ni devas esti jam pri tiu c\u0302i nocio; certe, EU havas specon de parlamento, komisionon similan al registaro kaj justicajn instancojn \u2013 sed c\u0302u tio sufic\u0302as por aplombe paroli pri konstitucio kiel en kutimaj s\u0302tatoj? Preferinda kaj pli g\u0302usta termino estus \u201estatuto\u201d, c\u0302ar EU evidente ne estas s\u0302tato, ec\u0302 ne federacio sed nur organizaj\u0302o."}, {"text_idx": "#001468", "text": "Kio estas nova? Oni donas al la parlamento iom pli da rajtoj, forprenas iom da povo de la komisiono, havos \u201eprezidanton\u201d kaj ministron pri eksteraj aferoj; tiuj du novaj postenoj garantiu, ke estonte EU parolos \u201eper unu voc\u0302o\u201d. Krome en pluraj negravaj kampoj sufic\u0302os plimulto por decido, ne (kiel nun) unuanimeco; do en tiuj kampoj ne plu unuopa EU-registaro povos bloki decidojn."}, {"text_idx": "#001469", "text": "Sed c\u0302u vere temas pri pli klara strukturo? Male, pro la du novaj postenoj g\u0302i farig\u0302as ec\u0302 pli komplika. Kaj kiom rajtigita estos la prezidanto? Supozeble li similos al tiu funkciulo, kiun en kompanioj oni moke nomas \u201ematenmang\u0302a direktoro\u201d; li rajtas paroli, proponi kaj postuli, sed post la kunveno c\u0302iuj disiros kaj faros kion ili volas. Kaj kiel povos kaj rajtos agadi ministro pri eksteraj aferoj apud (au\u0306 super? au\u0306 sub?) la 25 ministroj pri eksterlandaj aferoj de la EU-s\u0302tatoj? C\u0302u, ekzemple, li rajtus klare difini la EU-politikon pri la Irak-milito? La vera povo restos c\u0302e kunvenoj de registoj kaj ministroj de la membroj-s\u0302tatoj. Ke en tiuj kunvenoj eblos decidi per plimulto, certe estas progreso, sed la regularo por tiuj plimultoj estas tiom komplika, ke probable ec\u0302 EU-burokratoj apenau\u0306 komprenas g\u0302in."}, {"text_idx": "#001470", "text": "Bone, ke oni pligravigas la parlamenton, sed g\u0302ia strukturo restos sama: deputitoj senditaj al Strasburgo de naciaj partioj. Tiel plu ni havos la fenomenon, ke dum elektokampanjo por la EU-parlamento eu\u0306ropaj temoj preskau\u0306 ne estas traktataj, sed ke la partioj varbas per naciaj argumentoj. Por tion s\u0302ang\u0302i necesus havi tutuniajn partiojn \u2013 sed tio ne eblas sen komuna EU-lingvo."}, {"text_idx": "#001471", "text": "EU volas konservi sian \u201ediversecon en unueco\u201d; bone, sed la diverseco ofte pli g\u0302uste estas nur bunteco, kaj unueco ne eblas sen solvo de la komunika problemo. Ke unueco estas nur nobla celo sen reala bazo, tion montris ne nur la granda konflikto inter pluraj EU-registaroj pri la iraka milito, sed multe pli draste, c\u0302ar (s\u0302ajne) malgrave la kurioza konflikto inter Berlino kaj Romo pri germanaj turistoj. Kvankam c\u0302iujare centmiloj da germanoj turismas en Italio kaj dekmiloj da italoj plu vivas en Germanio, ili ne interkomprenig\u0302as pro manko de komuna lingvo, tiel ke stereotipoj kaj antau\u0306jug\u0302oj ne povas malaperi. Tio validas por la rilatoj inter tre multaj EU-landoj."}, {"text_idx": "#001472", "text": "Tial EU ankau\u0306 per tiu c\u0302i reformeto ne atingos la celon \u201ecivitan-proksimeco\u201d; civitanoj sen komuna lingvo, sen ebleco vere interkomuniki restos malproksimaj unu al alia, fremduloj. Fremdaj al ili same restos EU mem, g\u0302iaj institucioj. Kiu esperis, ke nun, kiam ni havos pli ol 20 diversajn lingvojn en EU, g\u0302i fine solvos la problemon per komuna lingvo, restas komplete seniluziig\u0302inta. La dua lingvo por funkciuloj kaj elitoj plu estos la angla, la ordinaraj civitanoj restos mutaj. Vivu diverseco kaj plureco \u2013 la unueco proklamata per la konstitucio estas mortnaskito."}, {"text_idx": "#001473", "text": "Ke spamo au\u0306 trudreklamo ig\u0302as pli kaj pli malagrabla, atestas komuniko de The Association of Apple Computer Users & Groups (La asocio de uzantoj de Apple-komputiloj) en Usono, kiu pretas donaci la sumon de 10 000 usonaj dolaroj al persono, kiu povas kau\u0306zi la akuzon de profesia spamisto. Lau\u0306 la asocio estas antau\u0306vidataj pliaj premioj, kiuj celas helpi al la frostigo de la dek plej grandaj spamfirmaoj de la mondo."}, {"text_idx": "#001474", "text": "Davido sidig\u0302is rekte sur la sofo en sia malluma salono. Per okuloj larg\u0302e malfermitaj li rigardis la telefonon. G\u0302i sonoris denove. Dormo jam estis for, kaj s\u0302vito kovris lian frunton. Li baraktis mense por reteni la bildojn de sia song\u0302o en sia kapo. Kion vi estas faranta, li pensis, c\u0302u alifoje vi lasos foriri la s\u0302ancon?"}, {"text_idx": "#001475", "text": "Li rampis trans la sofon kaj prenis la au\u0306dilon. Au\u0306tomate li levis g\u0302in al sia orelo. La telefono iel s\u0302ajnis esti parto de mondo al kiu li ne apartenis dum li estis dormanta antau\u0306 nur kelkaj sekundoj. Tamen al tiu mondo li nun revenis malgrau\u0306 sia deziro resti ie alie. Finfine li respondis al la telefonvoko: \u201eHa lo?\u201d"}, {"text_idx": "#001476", "text": "Estis lia amiko, Leono. \u201eC\u0302u mi vekis vin?\u201d li demandis kaj sen atendi respondon, li ekbabilis pri sia plej nova negravaj\u0302o, io pri sia koramikino kaj ties prefero ac\u0302etumi en komercaj centroj anstatau\u0306 esti akurata kiam ili havis rendevuon por iri vespermang\u0302i. C\u0302iam temis pri io kun tiuj du. Davido ekpensis, ke ili fakte tre s\u0302atas havi siajn bataletojn. Eble pere de ili la vivo estis iom pli interesa."}, {"text_idx": "#001477", "text": "Dum Leono dau\u0306rigis pri Anita, Davido mense revenis al sia song\u0302o. Li au\u0306skultis sian amikon sufic\u0302e nur por intermeti \u201emm hmm\u201d je g\u0302ustaj momentoj en la konversacio. Lia menso estis en Afriko, for de la granda urbo kaj for de la moderna mondo kun g\u0302iaj aroj de negoco, komerco, kapitalismo. Kiom da noktoj li vekig\u0302is, s\u0302vitkovrita, pensante pri tiu loko, pri la vivo tie, pri tio kiam li rezignis pri c\u0302io c\u0302i, kaj pri tio kiom li bedau\u0306ris tiun decidon. Io mankas en la vivo, li pensis."}, {"text_idx": "#001478", "text": "Mi preskau\u0306 iris. Mi povus tiam. Eble mi devintus. Mi restis c\u0302i tie pro s\u0302i. Tion s\u0302i petis de mi. Li rememoris la konversacion kvazau\u0306 g\u0302i okazus nur hierau\u0306. Nur de du monatoj ili konis unu la alian."}, {"text_idx": "#001480", "text": "Kaj mi ja restis tie por la jaro, sed kiam venis denove la tempo por iri al Afriko, s\u0302i ne volis, ke mi iru. Preskau\u0306 almozante s\u0302i venis kaj petis, ke mi restu kun s\u0302i."}, {"text_idx": "#001481", "text": "\u201eJen denove la alia virino\u201d, s\u0302i kriis. Tiel s\u0302i nomis lian deziron travagi tra la mondo kaj ekscii pri aliaj kulturoj. Eble s\u0302i pravas, li pensis. Mi revis ne pri s\u0302i, ne vere, sed pri la venonta tempo, kiam mi finfine estos en Afriko. Luksa vivo, multe da mono, la juveloj de tiu c\u0302i socio neniam allogis min. Kion mi vere bezonas? Nutraj\u0302on, lokon por dormi. Kaj mi volas helpi homojn. Tamen li ne sekvis tiun emon. Finfine Katarina rezignis pri lukto por lia atento kontrau\u0306 tiu c\u0302i vojag\u0302emo, kaj s\u0302i foriris. C\u0302io c\u0302i s\u0302ajnis esti antau\u0306 tre longa tempo."}, {"text_idx": "#001482", "text": "\u201eDavido? David'? C\u0302u vi estas tie?\u201d"}, {"text_idx": "#001483", "text": "\u201eHmm? Ho jes, pardonu. Mia menso estis for.\u201d"}, {"text_idx": "#001484", "text": "\u201eKie vi estis do?\u201d demandis Leono iom frustrite."}, {"text_idx": "#001485", "text": "\u201eVi ne volas scii ... en Afriko denove.\u201d"}, {"text_idx": "#001486", "text": "\u201eDavido! Dio mia! Au\u0306 faru au\u0306 forgesu tion. Vi iros. Vi ne iros. Dum kiom da jaroj jam vi parolas pri tio?\u201d Tiam li haltigis sin. Leono sciis iom pri la koro de Davido. \u201ePardonu. Diru al mi, kio okazis.\u201d"}, {"text_idx": "#001487", "text": "Foje li vere honestis kun si mem, kaj li sciis, ke Katarina ne estis la sola kialo pro kiu li ne iris al Afriko. Mi havis kelkajn s\u0302uldojn, kaj ne vere certis c\u0302u mi povus repagi ilin antau\u0306 ol venos la tempo por iri, sed ili ne estis tiom grandaj. Mi ja povintus, li pensis, sed mi timis. Jen la plej trafa kialo."}, {"text_idx": "#001488", "text": "\u201eMi konatig\u0302is kun virino. S\u0302i nomig\u0302as Diana\u201d, li diris al Leono. Li embarasig\u0302is iom, kaj aldonis: \u201eMi konatig\u0302is kun s\u0302i antau\u0306 nur semajno. Leono, mi scias, ke mi s\u0302ajnas freneza, sed c\u0302u iam vi enamig\u0302is al iu ekde la komenco? C\u0302u vi sentis vin, kvazau\u0306 vi estus konanta tiun personon dum via tuta vivo?\u201d"}, {"text_idx": "#001489", "text": "\u201eTio eblas, mi supozas, sed c\u0302u vi ne pensas, ke vi iras iomete tro rapide?\u201d"}, {"text_idx": "#001492", "text": "\u201eJes, ekzakte tien s\u0302i veturos. S\u0302i estas volontulo kaj log\u0302as en vilag\u0302eto en Gvineo. Tie s\u0302i laboras pri konservado de la mangrova arbaro. S\u0302i studas la arbaron kaj instruas al la lokaj homoj uzi g\u0302in sen g\u0302in damag\u0302i. S\u0302i jam estas tie dum jaro kaj duono.\u201d"}, {"text_idx": "#001493", "text": "\u201eNu, Davido, ne diru al mi, ke vi estas pensanta pri veturo kun s\u0302i! Via laboro. Via domo c\u0302i tie. Ve, via patrino estas c\u0302i tie kaj c\u0302iuj viaj amikoj! Mi estas c\u0302i tie. Mi ne volas, ke vi iru.\u201d"}, {"text_idx": "#001496", "text": "\u201eKaj kiom c\u0302io c\u0302i temas pri la virino? Vi apenau\u0306 konas s\u0302in.\u201d"}, {"text_idx": "#001497", "text": "\u201eJes, Leono, mi tre interesig\u0302as pri Diana, kaj mi tre s\u0302atus vidi c\u0302u vere povus esti io speciala inter ni. Tamen se mi ja irus al Afriko, ne vere estus pro s\u0302i. Mi volas fari tion pro mi mem. Mi c\u0302iam volis fari tion. La unuan s\u0302ancon mi fus\u0302is. Sed nun s\u0302ajnas, ke la vivo donas al mi novan s\u0302ancon. C\u0302u mi diru \u201ane\u2019?\u201d"}, {"text_idx": "#001498", "text": "\u201eSed kion vi faros? Vi ne estas arbaristo.\u201d"}, {"text_idx": "#001499", "text": "Davido povis au\u0306di la konsternon en la voc\u0302o de Leono. Tiom malfacilis paroli pri c\u0302io c\u0302i. Davido sentis sian koron rapide batanta. C\u0302u g\u0302i batas pro ekscito, li demandis al si, au\u0306 c\u0302u pro tio, ke Leono vere ne volas au\u0306skulti c\u0302i tion. \u201eIli bezonas instruistojn\u201d, li diris. \u201eMi povus instrui lingvojn kaj matematikon.\u201d"}, {"text_idx": "#001501", "text": "Davido remetis la au\u0306dilon kaj rekus\u0302ig\u0302is sur la sofo. Li sentis sin lacega post tiu konversacio. Li ne volis pensi pri la vortoj de sia amiko. Tiu konsilo bruligis lian menson, c\u0302ar li sciis pri g\u0302ia sag\u0302eco. C\u0302io havis sencon. Kial forj\u0302eti c\u0302ion, kion mi havas, kion mi vivgajnis dum multaj jaroj? Estis io en lia koro tamen, kio pus\u0302is lin al ia nova vivo. C\u0302u estas alia speco de sag\u0302eco, li pensis zorgeme, au\u0306 c\u0302u estas nur frenezo? Eble c\u0302i tiuj vivgajnaj\u0302oj, kiujn mi devus forlasi, fakte estas c\u0302enoj, kiuj retenas min. C\u0302u nur per provo mi scios?"}, {"text_idx": "#001502", "text": "Dormo revenis al li post nelonge, kaj kun g\u0302i venis nova song\u0302o pri Afriko. Li j\u0302us alvenis al sia nova vilag\u0302o. Kiel diris Diana, familio tie adoptis lin, kaj li tagmang\u0302is kun ili c\u0302iutage. Li jam estis komencinta instrui. La lernejo ne havis elektron, sed tio ne vere mankis al li. La klasc\u0302ambroj havis multajn fenestrojn por havigi sufic\u0302e da lumo. Ankau\u0306 tra la pordo, kiu estis tute aperta, eniris lumo. Li rigardis siajn studantojn kaj ordigis siajn pensojn por saluti ilin kaj komenci la lecionon."}, {"text_idx": "#001503", "text": "Tiam koko eniris en la klasc\u0302ambron tra la pordo. Li rigardis g\u0302in mire dum momento kaj poste ridetis al si mem. Ho, mi ja estas en Afriko, li pensis. Li ree rigardis la kokon, kiu klinis sian kapon kaj same rigardis lin."}, {"text_idx": "#001504", "text": "\u201eNe, vi ne povas foriri!\u201d diris la koko. \u201eFakturojn vi havas. Monon vi bezonas. Vi ne povas foriri. Cetere ni bezonas vin.\u201d"}, {"text_idx": "#001505", "text": "Subite li ne estis en klasc\u0302ambro, sed en sia oficejo, kaj iel la koko nun tre similis lian direktiston. Ankau\u0306 lia panjo estis tie. \u201eNe, kara,\u201d s\u0302i diris al li, \u201ene foriru. Kie estos nia Davido, se vi foriros? Mi tiom zorgas pri vi, kaj vi volas iri al ia fora lando, al dang\u0302era loko. Kial vi volas fari tiaaj\u0302on?\u201d"}, {"text_idx": "#001506", "text": "\u201eAu\u0306 faru tion, au\u0306 forgesu.\u201d Davido turnig\u0302is kaj ekvidis Leonon tie."}, {"text_idx": "#001507", "text": "Ili c\u0302iuj ekparolis al li samtempe, kaj li sentis sin sola kaj perdita en ia konfuza frenezo de vortoj kaj emocioj. El la mug\u0302o li au\u0306dis mallau\u0306te la voc\u0302on de Diana. \u201eKion vi volas fari kun via vivo?\u201d s\u0302i diris. \u201eKio estas en via koro?\u201d"}, {"text_idx": "#001508", "text": "Li vekig\u0302is kaj sidig\u0302is rekte sur la sofo. S\u0302vito kovris lian frunton. Li vidis la telefonon apude kaj etendis sian brakon por preni g\u0302in."}, {"text_idx": "#001509", "text": "Ne nur slavoj strebas veturi okcidenten por tie labori: ankau\u0306 okcidentanoj veturas samcele Rusion. Lau\u0306 gazetaraj informoj venas Rusion ne nur investantoj, sed ankau\u0306 ordinaraj laboristoj. En la penza regiono aperis kelkdeko da terkultivistoj el Britio, kiuj luprenis c\u0302irkau\u0306 10 000 hektarojn. Tion ili faris, c\u0302ar malgrau\u0306 tio, ke la vendoprezo de greno en Rusio pli-malpli egalas tiun en okcidento, nafto-, semo- kaj dungado-elspezoj multe pli malaltas."}, {"text_idx": "#001510", "text": "Aliflanke dau\u0306re provas forlasi Rusion miloj da civitanoj. \u201eNe elteneblas nun vivo en nia lando\u201d, opinias multaj. C\u0302iujare c\u0302irkau\u0306 50 000 forlasas \u201etiun c\u0302i mondon\u201d: lau\u0306 Monda Organizaj\u0302o pri Sano okupas Rusio la unuan lokon pri suicidoj. La c\u0302efaj kialoj estas perfortoj en junularaj tavoloj, seksaj krimoj kaj krueleco rilate infanojn kaj maljunulojn."}, {"text_idx": "#001511", "text": "Kvankam la popolo de Ukrainio malpligrandig\u0302as, la nombro de etnaj ukrainoj kreskas, almenau\u0306 lau\u0306 la lasta popolnombrado en la lando."}, {"text_idx": "#001512", "text": "Malgrau\u0306 tio, ke usonaj antropologoj prognozas, ke post 200-300 jaroj la meza terlog\u0302anto estos aziano, trifingra kaj kun granda kranio, meza log\u0302anto de nuna Ukrainio estas urba virino, edzinig\u0302inta, kun unu infano kaj kolegia klereco. S\u0302i konsideras sin etna ukrainino kun ukraina gepatra lingvo."}, {"text_idx": "#001513", "text": "En Ukrainio log\u0302as nun ne 52 milionoj da homoj, kiel dum sendependig\u0302o fine de 1991, sed nur 48,5 milionoj el 130 naciecoj (etnoj). La lando enhavas 454 urbojn, el kiuj kvin \u2013 Kievo, Harkivo, Dnipropetrovsko, Odeso kaj Donecko \u2013 estas log\u0302ataj de po pli ol miliono da homoj. Malgrau\u0306 tio, ke en la c\u0302efurbo log\u0302as pli ol 2,6 milionoj da homoj, Ukrainio ne estas tipe moderna s\u0302tato, c\u0302ar preskau\u0306 ne okazas urbanizado de la popolo."}, {"text_idx": "#001514", "text": "Ukrainoj konsistigas preskau\u0306 78 % (en 1979 73,5 %) de la popolo. Ilin postsekvas rusoj kaj belorusoj. Granda surprizo farig\u0302is inverso de la rusigo subtenata de la komunista reg\u0302imo en sovetia tempo. Se en 1989 en Ukrainio rusoj konsistigis 26,6 % de la popolo, temas nun pri 17,3 %. Ec\u0302 la nuna s\u0302tatprezidanto, Leonid Kuc\u0302ma, deklarinte sin ruso en 1989, transformig\u0302is en etnan ukrainon. Malrusigon kau\u0306zas ne nur politiko, sed ankau\u0306 ekonomio: c\u0302irkau\u0306 ses milionoj laboras eksterlande."}, {"text_idx": "#001515", "text": "Krome multaj civitanoj, parolantaj denaske la rusan, konsideras sin etnaj ukrainoj. Historie rusoj nomis ukrainojn \u201emalgrandrusoj\u201d kaj rusa literaturo priskribis ilin kiel drinkulojn, kvankam gastemajn. Similaj\u0302oj okazis ankau\u0306 en sovetia tempo, sed malaperas tendencoj tiuj."}, {"text_idx": "#001516", "text": "La popolnombrado montras sukcesan evoluon de la s\u0302tato: antau\u0306 12 jaroj multaj politologoj antau\u0306vidis etnajn konfliktojn en 50-miliona lando, kiuj malgrau\u0306 iom nestabila politika vivo ne okazis."}, {"text_idx": "#001517", "text": "Post la milito ... malstabileco"}, {"text_idx": "#001518", "text": "Post la disfalo de socialismo en la 90aj jaroj, Usono ig\u0302is la plej forta lando en la mondo. Rezulte, Usono deziris kapti la okazon por pli multe influi la mondan politikon kaj ekonomion. La okazintaj\u0302oj de la 11a de septembro \u2013 kiam 19 senpafilaj homoj, havantaj nur tondilojn, sukcese detruis la simbolojn de la financa potenco de Usono kaj atakis la sidejon de la plej granda milit-mas\u0302ino de la mondo \u2013 farig\u0302is plej bona preteksto por Usono realigi siajn celojn."}, {"text_idx": "#001519", "text": "Post tiu atako, usonanoj sentis, ke ilia lando ne estas sufic\u0302e sekura. La usona s\u0302tato decidis do solvi malnovajn problemojn en Mez-Oriento, ekzemple la konflikton inter araboj kaj Israelo kaj la provizadon de energio."}, {"text_idx": "#001520", "text": "La organizantoj de la atako la 11an de septembro log\u0302is en Afganio. Do Usono celis unue Afganion kaj la tiean taliban reg\u0302imon. Jen eta sukceso: la terorista organizaj\u0302o Alkaido estas s\u0302ajne detruita, sed la c\u0302efakuzito, Osama Bin Laden, restas libera. Sed Usono volis Afganion kiel sekuran vojon por transporti petrolon de Turkmenio al Afganio kaj Pakistano."}, {"text_idx": "#001521", "text": "Mez-Oriento estas la plej grava parto de la mondo rilate energion. C\u0302irkau\u0306 la Persa Golfo kus\u0302as 65 % de la konataj mondaj rezervoj de petrolo, kaj 35 % de tiuj de gaso. Dau\u0306re kreskas la monda bezono pri petrolo, kaj do progresintaj landoj klopodas regi la petrol-merkaton por garantii sufic\u0302an provizon je akceptebla prezo."}, {"text_idx": "#001522", "text": "Notindas, ke en 2001 Usono importis 54 % de sia bezonata energio \u2013 30 % el la Persa Golfo. Lau\u0306 la usona ministro pri energio tiu c\u0302i proporcio kreskos g\u0302is la jaro 2020 al 60 %. Same, g\u0302is 2020 Eu\u0306ropo importos c\u0302. 92 % de siaj energiaj bezonataj\u0302oj el la regiono. Do Usono volis plifortigi sian influon en Mez-Oriento (kaj samtempe limigi la tiean influon de Eu\u0306ropo \u2013 aparte de Francio kaj Germanio \u2013, la plej signifa ekonomia konkuranto de Usono)."}, {"text_idx": "#001523", "text": "Por akiri pli da influo super la regiono, nepris, ke Usono s\u0302ang\u0302u la tiean situacion. Do, atakinte Afganion, Usono ekparolis pri \u201ediablo-akso\u201d: Irako, Norda Koreio kaj Irano. Usono volis konvinki la mondon, ke tiuj landoj subtenas terorismon kaj minacas pacon kaj stabilecon. Kvankam estas aliaj landoj, kiuj subtenas terorismon kaj pli aktive kontrau\u0306as Israelon, Irako farig\u0302is la celo de nova milito, c\u0302ar g\u0302i posedas ric\u0302ajn rezervojn de petrolo kaj gaso."}, {"text_idx": "#001524", "text": "Krome Irako estis la plej malforta lando en Mez-Oriento pro la reg\u0302imo de Sadam Husejn [sada\u0301m husa\u0301jn]; g\u0302i estis ankau\u0306 mals\u0302atata pro invado de Kuvajto kaj pro uzo de kemiaj bomboj kontrau\u0306 kurdoj. Aldone, membroj de Alkaido estis araboj kaj la usona prezidanto Bush pretendis, ke Irako subtenas la organizaj\u0302on."}, {"text_idx": "#001525", "text": "Multaj homoj kredas, ke per la milito Usono celis posedi irakan petrolon. Sed klare estas, ke la kosto de la milito superis pli ol 100 miliardojn da dolaroj: irakaj petrol-enspezoj ne dum longa tempo kovros la kostojn de la milito. Efektive Usono pensis pli longatempe: la milito helpu al Usono realigi sian celon esti reprezentata en la regiono kaj samtempe plifortigi sian rolon en la Organizaj\u0302o de Petrol-Eksportaj Landoj."}, {"text_idx": "#001526", "text": "Plie en la iraka milito Usono povis testi modernajn armilojn kaj montri al la mondo sian militistan superecon. La milito farig\u0302is reklamo por la usona armil-industrio: kreskigi la industrion helpos al la stagna usona ekonomio."}, {"text_idx": "#001527", "text": "Dum 30 jaroj Irako estis dang\u0302era najbaro por Irano. En 1980, ekzemple, Sadam atakis Iranon, kiam la lando spertis sociajn kaj ekonomiajn problemojn. La milito dau\u0306ris ok jarojn kaj estigis ambau\u0306flanke grandajn homajn kaj ekonomiajn perdojn. Suferis la demokratio en Irano: dum la milito estis sufokitaj opoziciaj partioj. Post la milito estis diskutataj kompenso por Irano, sed nenio estas decidita g\u0302is la falo de Sadam."}, {"text_idx": "#001528", "text": "Rilate Iranon, c\u0302efa rezulto de la usona atako kontrau\u0306 Irako estas malaltigo de la prezo de petrolo. Malmultekosta petrolo ne alportas profiton. Krome la milito malstabiligis la tutan regionon: suferas turismo, firmaoj malemas investi en Mez-Oriento, kapitalo forflugas al pli sekuraj mondopartoj. Se ne kreskos aliaj industrioj, la regiono dau\u0306re dependos de petrolo, produktaj\u0302o pli kaj pli dominata de Usono. Krome, ju pli da politika malstabileco, des pli mez-orientaj landoj ac\u0302etos armilojn \u2013 kaj des pli profitos Usono. Do malstabileco en la regiono bone profitigos al Usono."}, {"text_idx": "#001529", "text": "En Irano ekzistas du fortaj grupoj kun malsamaj vidpunktoj rilate demokration. Prezidanto H\u0302atami [h\u0302atami\u0301] kaj la plimulto de la parlamentanoj kaj urbestroj subtenas demokration. Ili volas pace kunvivi kun aliaj landoj, inkluzive de la nova sen-sadama Irako: sukceso de tiu c\u0302i grupo povus limigi la rolon de Usono en la regiono. Sed aliaj grupoj kontrau\u0306as la liberecon en Irano: ili volas profiti de la c\u0302eesto de Usono en la Persa Golfo por limigi la politikan kaj kulturan agadojn. Se tiuj c\u0302i grupoj sukcesos venontjare dum la parlamentaj elektoj, povas esti, ke irananoj ribelos. Tiam Usono eble kaptos la okazon por interveni en Irano."}, {"text_idx": "#001530", "text": "Resume, se Irano ne povos baldau\u0306 stabiligi sin, estos minacataj investado, turismo kaj ekonomia progreso; samtempe kreskos ac\u0302etado de armiloj kaj, paralele, senlaboreco kaj malric\u0302eco. Aliflanke, se estos venkitaj internaj konfliktoj, Irano povos ludi rolon en la rekonstruo de Irako."}, {"text_idx": "#001531", "text": "Ne eblas eksporti demokration kaj progreson per milito kaj premo. La demokratio bezonas specialajn arang\u0302ojn kreitajn de la popoloj de la koncernaj landoj. Espereble la unua grupo en Irano povos forte kaj vigle subteni internan demokration por tiam ebligi sukcesan kunlaboron kun aliaj landoj."}, {"text_idx": "#001532", "text": "Novaj ideoj \u201ejungitaj\u201d al malnovaj teorioj"}, {"text_idx": "#001533", "text": "Tre longe du problemoj ekzistas en psikologio apartaj unu de la alia: personaj tipoj (denaskaj diferencoj de psikologiaj ecoj) kaj interpersonaj rilatoj. Provas ilin kombini la kreinto de t.n. socioniko, la litova sociologino Aus\u030cra Augusta."}, {"text_idx": "#001534", "text": "S\u0302ia teorio bazig\u0302as sur la persona tipologio de la svisa psikiatro Carl Gustav Jung, kiu asociig\u0302as i.a. kun la du terminoj ekstravertito kaj introvertito. Kvankam Jung sciis preskau\u0306 nenion pri la strukturo de la cerbo, li intuicie divenis, ke homaj ecoj ne povas esti egale fortaj. Ili kvazau\u0306 luktas pro la samaj rimedoj de la nerva sistemo. Ekzemple, homo kun forta imagopovo kaj abstrakta penso (intuiciulo) kutime neatentas detalojn. Kontrau\u0306e tiu, kiu bone mastras la spacon c\u0302irkau\u0306 si, memoras detalojn kaj c\u0302iam rimarkas ec\u0302 etajn s\u0302ang\u0302ojn (sensulo) kutime malfacile mastras tre abstraktajn ideojn, preferante esti pli praktikulo ol teoriulo."}, {"text_idx": "#001535", "text": "Jung priskribis ankau\u0306 tri aliajn kontrau\u0306ajn ecojn: penso (en socioniko: logiko); sento (en socioniko: etiko, por ke oni ne konfuzu kun senso); kaj ekstravertiteco/introvertiteco, percepto (malracieco)/jug\u0302o (racieco). Tamen tre longe psikologoj provas konjekti, kiel eblos rilatigi la tipojn. Ekzemple, c\u0302u bonas au\u0306 malbonas, se unu partnero estas sensulo, kaj la alia intuiciulo?"}, {"text_idx": "#001536", "text": "Unuflanke, tio povas signifi reciprokan helpon: unu (kutime intuiciulo) respondecas pri riskaj, ne \u201etuj profitaj\u201d entreprenoj, la alia (kutime sensulo) helpas lukti kontrau\u0306 monotonaj, \u201eenuaj\u201d problemoj, kies solvo postulas ne fantazion, sed atenton, diligentecon au\u0306 ec\u0302 pugnojn. Aliflanke, kiu ne konas la situacion, kiam unu (kutime sensulo) akuzas la alian pri nepraktikemo kaj la alia (kutime intuiciulo) la unuan pri neantau\u0306videmo, malvastaj scioj? Tial multaj psikologoj, ec\u0302 sciantaj pri psikologiaj tipoj, preferis aserti, ke du homoj povas kunekzisti, se ili toleras unu la alian."}, {"text_idx": "#001539", "text": "Komence sovetiaj psikologoj malakceptis la hipotezon de Augusta. Oficiala marksista psikologio deklaris, ke personeco estas determinata de la socio. Tamen Augusta elpensis, kiel preteriri la oficialan vidpunkton: s\u0302i inventis ludan version de socioniko, lau\u0306 kiu c\u0302iu persona tipo havas sian pseu\u0306donimon: Balzac, Robespierre, Hamleto, ktp. Tio helpis publikigi artikolojn pri socioniko en popularaj magazinoj."}, {"text_idx": "#001540", "text": "En la 1990aj jaroj iom post iom oni komencis akcepti socionikon. G\u0302is nun estas publikigitaj c\u0302irkau\u0306 50 libroj kaj centoj da artikoloj; krome ekzistas socionikaj revuoj kaj retpag\u0302aroj (ekz. la multlingva ). Rezultis diversaj eltrovoj: ekz. Jekaterina Filatova, psikologino el Sankt-Peterburgo, dum pli ol dek jaroj fotografis homojn, kies socionikajn tipojn s\u0302i diagnozis. Iom post iom s\u0302i rimarkis, ke por c\u0302iuj 16 tipoj ekzistas similuloj: homoj aspekte similas unu al la alia, ec\u0302 ne estante parencoj. Evidente, socionika tipo estas de genetika origino kaj spegulig\u0302as en la homa aspekto."}, {"text_idx": "#001541", "text": "La junia numero, kiu atingis min je la fino de la eldonmonato, estas tre interesa. La intervjuo de Adem Demac\u0302i (pag\u0302o 8) estas iom nekomprenebla. Li postulas federigon de Serbio sed rifuzas g\u0302in al Kosovo; tiel mi komprenis."}, {"text_idx": "#001542", "text": "Preskau\u0306 c\u0302iu uzanto de Interreto ricevas multajn nepetitajn komercajn retmesag\u0302ojn, la tiel nomatan spamon. Tiom granda ig\u0302is la problemo, ke multaj homoj serc\u0302as solvojn. Tiu c\u0302i artikolo priskribas teknikajn solvojn kaj iom ankau\u0306 sociajn."}, {"text_idx": "#001543", "text": "La celo de c\u0302iuj kontrau\u0306spamaj sistemoj estas haltigi la rubpos\u0302ton, c\u0302u per malpermeso al la fiuloj sendi, c\u0302u per haltigo de alvenantaj rubpos\u0302taj\u0302oj c\u0302e la ricevanta flanko. Grava kriterio por jug\u0302i, c\u0302u tia sistemo estas bona, estas eraraj trafoj, au\u0306 \u201efalsaj pozitivoj\u201d: temas pri mesag\u0302oj, kiuj ne estas rubaj, sed kiuj estas blokitaj au\u0306 forj\u0302etitaj erare. Elektante kontrau\u0306spaman sistemon, oni atentu, kiel g\u0302i traktas tiujn erarajn trafojn: C\u0302u tio okazas ofte? C\u0302u la eraroj estas videblaj de sendanto au\u0306 ricevanto? Au\u0306 c\u0302u mesag\u0302oj perdig\u0302as senspure?"}, {"text_idx": "#001545", "text": "Retpos\u0302to funkcias jene: Kiam uzanto sendas retmesag\u0302on, g\u0302i iras al servilo, kiu kutime apartenas al la retprovizisto de la sendanto. Tiu servilo parolas al servilo, kiu respondecas pri ricevado de mesag\u0302oj por la ricevonto. Poste tiu servilo disponigas la mesag\u0302ojn al la retpos\u0302tolegilo de la adresito. Tiu strukturo gravas, c\u0302ar g\u0302i ebligas du malsamajn respondojn al la spamproblemo."}, {"text_idx": "#001548", "text": "Multaj solvoj estas aplikeblaj c\u0302e ambau\u0306 lokoj, kaj tiuokaze la diferenco estas nur c\u0302e la pritraktado de falsaj trafoj: c\u0302u ili estas videblaj au\u0306 nevideblaj."}, {"text_idx": "#001551", "text": "Alia solvo, c\u0302efe uzebla c\u0302e servilo, estas nigraj listoj de retlokoj konataj kiel sendantoj de rubpos\u0302to. Kiam la sendanta servilo ekkonektas al la ricevanta servilo, g\u0302i devas doni sian retnumeron. La ricevanta komputilo kontrolas c\u0302e centra listo, c\u0302u la vokanto estas konata fonto de rubpos\u0302to, kaj, se jes, g\u0302i per anonco finas la komunikadon. Ekzistas kaj komercaj kaj volontulaj grupoj, kiuj kolektas liston de tiaj sendejoj de rubpos\u0302to. Bedau\u0306rinde, ankau\u0306 ili suferas pro eraraj trafoj, kvankam c\u0302i-okaze la honesta sendanto informig\u0302as. La eraroj okazas, c\u0302ar la listigitaj fisendantoj estas ne nur mas\u0302inoj, kiujn posedas misuzantoj, sed ankau\u0306 pos\u0302toserviloj, kiuj estis malbone agorditaj \u2013 nefermitaj plusendiloj au\u0306 mas\u0302inoj regataj de piratoj, tiel ke spamistoj povas uzi ilin, sed kiuj havas ankau\u0306 honestajn uzantojn. Eblas ankau\u0306 eraroj au\u0306 misraportoj, kiuj povas kau\u0306zi enlistigon de serviloj, kiuj ne sendas rubpos\u0302ton."}, {"text_idx": "#001553", "text": "Tiuj c\u0302i teknikaj solvoj ne estas la solaj, kiujn oni pripensas. Sociaj solvoj celas s\u0302ang\u0302i la konduton de la sendantoj au\u0306 ricevantoj. La plej simpla solvo estus, ke neniu iam ajn respondu al rubpos\u0302taj\u0302o, tiel ke ne indu por la reklamisto. Bedau\u0306rinde sufic\u0302as, ke tre eta proporcio de celitoj respondu, por pagi la laboron de la reklamistoj. S\u0302ajnas malfacile forpreni c\u0302iujn naivegulojn el la uzantaro."}, {"text_idx": "#001555", "text": "Leg\u0302aj solvoj celas tiujn: por efektivigi siajn reklamojn, la sendanto devas doni sian adreson au\u0306 iun rimedon, por ke la trompoto pagu. Tiun vojon oni povas sekvi por malkas\u0302i la trompiston. Tiam, se estas tau\u0306ga leg\u0302o, oni povas jure persekuti tiun, kaj malliberigi, se necese, por c\u0302esigi la reklamadon. Problemo estas, ke retpos\u0302to trairas landlimojn, kaj ofte malfacilas al leg\u0302o trairi landlimojn."}, {"text_idx": "#001556", "text": "Aliaj solvoj estas kaj teknikaj kaj sociaj, ekzemple prezigi retpos\u0302ton. Se retpos\u0302to kostus iomete, ne kostus multe por normalaj uzantoj, sed por reklamistoj g\u0302i ja ig\u0302us tro kosta. Variaj\u0302o estas, ke retpos\u0302to enhavu opcion por pago, tio estas, ricevanto povas pagigi la sendanton, se li au\u0306 s\u0302i malkontentas, do ne pagigas amikojn sed ja la reklamistojn. Tamen, pagsistemoj estas malfacile starigeblaj sen perdi la interkomunikadon, c\u0302ar c\u0302iuj retservoj devus interkonsenti, kaj estas risko, ke tiu, kiu regas la pagsistemon, misuzos sian potencon au\u0306 faros senmeritan profiton."}, {"text_idx": "#001557", "text": "Kiam malaperis prezidanto Mobutu en 1997, la s\u0302uldoj, kiujn Kongo devis repagi al internaciaj financaj institucioj kaj okcidentaj landoj, atingis preskau\u0306 14 miliardojn da usonaj dolaroj. Tiu mono devis esti uzata por la konstruo de la lando, sed dum la regno de Mobutu la lando pli kaj pli degradig\u0302is."}, {"text_idx": "#001558", "text": "La sekvanta prezidanto, Laurent Desire\u0301 [lora\u0301 dezire\u0301] Kabila, rifuzis repagon de tiuj s\u0302uldoj. Lau\u0306 li, la mono nur servis por ric\u0302igi la familianojn de Mobutu, ne al la popolo. La 2an de au\u0306gusto 1998 Kongo estis atakita de la ribeluloj subtenataj de la registaroj de Ruando, Ugando kaj Burundo. Oni ne scias, de kie tiuj landoj malric\u0302aj akiris armilojn kaj monon por organizi la militon. La 16an de januaro 2001 Kabila estis murdita."}, {"text_idx": "#001559", "text": "La nuna prezidanto, Jozefo Kabila, filo de Laurent Kabila, decidis traktadi kun la kreditoroj. Fine de julio 2003 Internacia Mona Fonduso kaj Monda Banko konsentis redukton de repago de la s\u0302uldo kaj de la interezoj, kiuj dum la jaroj 2003 g\u0302is 2026 entute atingos sumon de proksimume dek miliardoj da usonaj dolaroj, en formo de jara redukto de la sumoj pagotaj je 50 g\u0302is 90 %."}, {"text_idx": "#001560", "text": "Oficialaj pravigoj de tiu rezulto estis, ke Kabila regis la ekonomiajn parametrojn stabiligante la monon kaj ke li traktadis kun la ribeluloj por krei unuigon de la lando. Tamen, en la c\u0302iutaga vivo de la konganoj, s\u0302ang\u0302o apenau\u0306 videblas, kvankam la mono estas preskau\u0306 stabila dum du jaroj. Kiam Kabila ig\u0302is prezidanto, unu usona dolaro kostis 350 kongajn frankojn kaj nun 430. La konganoj ankorau\u0306 estas en la mizero kaj suferas pro malsato, malsano, ktp. Aliaj plu ekspluatas la ric\u0302aj\u0302ojn de Kongo."}, {"text_idx": "#001561", "text": "Vieno grave profitos de la EU-plivastigo"}, {"text_idx": "#001562", "text": "Vieno apartenas al la urboj, kiuj grave gajnos ekonomie rezulte de la EU-plivastigo, kiu komencig\u0302os la 1an de majo 2004 per la akcepto de la unua grupo de dek landoj el meza kaj orienta Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#001563", "text": "Tiu regiono estas kaj restos unu el la bazaj eu\u0306ropaj merkatoj kun grandaj s\u0302ancoj estonte. La jaroj 1989-1999, post la malfermo de tiu parto de Eu\u0306ropo al Okcidento, alportis al la au\u0306stra c\u0302efurbo 40 000 novajn laborlokojn. Tiu pozitiva tendenco dau\u0306ros ankau\u0306 post la EU-plivastigo. Ankau\u0306 la tendencoj c\u0302e la viena borso evoluos supren surbaze de la esperoj je negocoj en orienta Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#001564", "text": "La ekonomiaj avantag\u0302oj de la EU-plivastigo trovis lokon ankau\u0306 en la prognozoj. Nur 25 eu\u0306roj kiel EU-elspezoj jare por c\u0302iu vienano alportos realan kreskopus\u0302on de la malneta enurba produkto de 0,5 g\u0302is 0,7 elcentoj. Tio signifas certigon de la vivnivelo, novajn evolus\u0302ancojn por la vienaj firmaoj kaj estigon de novaj laborlokoj."}, {"text_idx": "#001565", "text": "La urba situo \u2013 grava startavantag\u0302o"}, {"text_idx": "#001566", "text": "Multnombraj au\u0306straj kaj pli ol 1000 internaciaj entreprenoj jam lokis siajn centrajn oficejojn en Vieno cele al agado en meza kaj orienta Eu\u0306ropo. Rezulte de la EU-plivastigo tiu tendenco estos intensigita, c\u0302ar la granda avantag\u0302o de Vieno kus\u0302as en g\u0302ia unika g\u0302is nun akirita kompetenteco pri orienta Eu\u0306ropo, en g\u0302iaj altkvalifikitaj kaj kreopovaj laboruloj, en la alta vivkvalito kaj ekonomia stabileco. Tiun altan rangon de la au\u0306stra c\u0302efurbo en la konkurenco de eu\u0306ropaj urboj oni intencas ekspluati kaj plivastigi. Tiucele Vieno lanc\u0302is multnombrajn iniciatojn."}, {"text_idx": "#001568", "text": "La viena regiono estigis per la iniciatoj Translima negoc-kunlaboro por meza Eu\u0306ropo kaj Rekta investagentejo-reto limtransirajn ekonomiajn platformojn. Projektevoluo, inters\u0302ang\u0302o de scioj, uzo de sinergioj, iniciatoj en la teh\u0302nologiaj bazaj sferoj, merkatado de la situa loko de la urbo kaj servoj okupas centran pozicion."}, {"text_idx": "#001571", "text": "La novaj taskoj estigos multajn novajn laborlokojn kaj certe plialtigos la vivnivelon. Tio sendube stimulos la vienan labormerkaton."}, {"text_idx": "#001572", "text": "Pere de la sepjara transira periodo post la unua EU-plivastigo ekde 2004 Vieno povos plani anticipe \u2013 konforme al la ekonomia situo \u2013 sian labormerkaton."}, {"text_idx": "#001573", "text": "La bonstato de la homoj en la urboj de la enirontaj EU-landoj kunportos ankau\u0306 novajn bezonojn. Tamen jam nun la vizitantoj el la novaj EU-landoj ac\u0302etas en la vienaj magazenoj varojn je 900 milionoj da eu\u0306roj jare. Krome la vienaj turismaj firmaoj g\u0302ojas pri la alveno de c\u0302iu nova turisto."}, {"text_idx": "#001574", "text": "En MONATO 2003/7-8 tre plac\u0302is al mi la artikoloj de W. H. Simcock, precipe la priskribo de norda Portugalio. Espereble li faros pliajn kontribuojn estonte. C\u0302ar nuntempe mi preferas \u201evojag\u0302i\u201d en la brakseg\u0302o ol efektive."}, {"text_idx": "#001575", "text": "Mi trovis tre interesa la artikolon de Donald Broadribb pri la traduko de la verko La baptofilino de Jon Mirande el la eu\u0306ska fare de Joxemari Sarasua (MONATO 2003/5, p. 19-20). Mi ne legis tiun libron, sed ec\u0302 se la au\u0306toro de la artikolo pensas, ke g\u0302i ne estas \u201epornografia\u201d, lau\u0306 la artikolo, mi opinias ke g\u0302i estas iomete incesta."}, {"text_idx": "#001576", "text": "Jen kelkaj detaloj, kiujn Alos i Font forgesis en sia artikolo en MONATO 2003/4 p. 10:"}, {"text_idx": "#001577", "text": "ETA (Euskadi ta Askatasuna, Eu\u0306skio kaj Libereco) komencis sian armitan karieron en 1960, mortigante unujaran infanon per bombo. De tiam g\u0302i mortigis 815 homojn (inter ili pli ol 20 infanojn). Lastatempe ETA elektas siajn viktimojn inter la politikaj partioj ne-naciistaj. La monfontoj plej uzataj por sin financi estas la kidnapo, la eldevigo kontrau\u0306 vaskaj entreprenistoj (t.n. imposto por la revolucio) , kaj kelkaj lau\u0306leg\u0302aj firmaoj (kiel s\u0302ajne, j\u0302urnaloj), kaj en Hispanio kaj en sud-amerikaj landoj. Demando: Se vaska popolo vere apogas ETAn, lau\u0306 radikale sendependentisma mesag\u0302o, kial ETA bezonas tiajn perfortajn agmanierojn?"}, {"text_idx": "#001578", "text": "Rilate al la kulpigo pri partia agado al iu jug\u0302isto, direndas ke Hispanio estas moderna demokratia s\u0302tato funkcianta surbaze de la disig\u0302o de la potencoj: la leg\u0302odona, la ekzekutiva kaj la jug\u0302a. La demokratia sistemo jug\u0302u, c\u0302u tiu jug\u0302isto agas sendepende."}, {"text_idx": "#001579", "text": "La partio reganta en Vaskio estas la Vaska Nacia Partio (PNV). G\u0302i devenas el Bizkai Buru Batzar [biska\u0301j buru\u0301 baca\u0301r] (Biskaja c\u0302efkomitato), fondita de Sabino Arana (1865-1903) en la jaro 1895. Jen unu el liaj diraj\u0302oj: \u201eLa biskajanoj (el Biskajo, vaska provinco) estas devigitaj kaj lerni sian nacian lingvon kaj ne instrui g\u0302in al la hispanoj. La lingva diferenco nin protektos kontrau\u0306 kontakto kun la hispanoj, evitante tiel la krucig\u0302on inter la du rasoj.\u201d Li opiniis la vaskinojn edzinig\u0302intajn kun hispanoj, malrespektindaj, c\u0302ar ili miksig\u0302is kun \u201ela plej mals\u0302atinda kaj fia raso el Eu\u0306ropo\u201d. Nuntempaj altrangaj PNV-anoj plu uzas la rasan diferencon kiel varbilon."}, {"text_idx": "#001580", "text": "La granda dialektig\u0302o de la vaska lingvo, la forta influo de la kastilia (t.e. la hispana lingvo), kaj la diktaturo de Franco [franko] (1936-1975), kiu malpermesis alian lingvon krom la kastilia, lasis g\u0302in c\u0302e risko de malapero. En 1978 la hispanoj donis al si konstitucion, kiu rekonas kaj protektas kiel proprajn la diversajn lingvojn de Hispanio. Nuntempe la vaska, g\u0302uas bonfarton. Fermo de la j\u0302urnalo Egunkaria [egu\u0301nkarja\u0301] (La j\u0302urnalo) ne estas atako kontrau\u0306 la vaska, sed memdefendo kontrau\u0306 teroristoj."}, {"text_idx": "#001581", "text": "Albert Einstein [ajns\u0302tajn] diris: \u201eNaciismo estas infana malsano. G\u0302i estas la homara morbilo.\u201d Au\u0306tonoma registaro devus unue liberigi la vaskan penson, nune rabitan de la perfortuloj. S\u0302tata registaro devus modifi la hispanan konstitucion kaj starigi referendumon, por ke la vaskoj decidu pri sia propra estonteco."}, {"text_idx": "#001582", "text": "Fine de au\u0306gusto, dum mi g\u0302uis miajn malmultajn feritagojn en idilia loko de Nederlando, kolegino mia el la laborejo sendis panikan pos\u0302telefonan mesag\u0302on, kiu tekstis, ke la pos\u0302toservilo de la retregiono esperanto.be, tiu, en kiu gastas MONATO, estas infektita de viruso. Mi ne tuj ekpanikis, c\u0302ar lau\u0306 mia modesta kompreno de la funkciado de la pos\u0302toservilo, tio tute ne eblas. Almenau\u0306 neniu el la g\u0302is nun konataj virusoj povus infekti g\u0302in. Kiam mi revenis al la oficejo, mi trovis, ke la faktoj pravigis mian supozon. La pos\u0302toservilo esperanto.be estis sana kaj sekura."}, {"text_idx": "#001583", "text": "Sed kio do okazis? Kial la panika mesag\u0302o? Nu, alvenis en la oficejo dekoj da mesag\u0302oj de personoj, kiuj diris, ke ili ricevis infektitan mesag\u0302on de info@fel.esperanto.be. Ec\u0302 servilestroj de iom grandaj kaj renomaj firmaoj sendis (au\u0306tomatajn) retleterojn por averti nin pri la dang\u0302era situacio, kiu lau\u0306 ili regas c\u0302e ni. Kial ili do sendis tion, se neniu infekto endang\u0302erigis la servilon?"}, {"text_idx": "#001584", "text": "Multaj komputiloj en la mondo estis infektitaj de la viruso Sobig-F. Tiu viruso sendas kopiojn de si mem al c\u0302iuj retadresoj, kiujn g\u0302i povas trovi en la infektita komputilo. Krome g\u0302i elektas unu adreson el ili, kaj uzas g\u0302in kiel s\u0302ajnan sendadreson. En kelkaj komputiloj, ekzemple en C\u0302inio kaj Estonio, tiu viruso hazarde elektis la adreson info@fel.esperanto.be kaj tiel \u201enianome\u201d disvastigis sin al centoj au\u0306 miloj da senkulpaj uzantoj. Kelkdekoj el ili, tute bonintence, skribis al la falsita adreso info@fel.esperanto.be."}, {"text_idx": "#001585", "text": "Se ankau\u0306 vi, kara leganto, ricevis viruson, kiu s\u0302ajne venis de FEL, bonvolu ne grumbli al ni. Por vere ekscii, kies komputilo sendis la viruson, necesas atente studi la kapon de la retmesag\u0302o kaj scii iom pri la interreta mekanismo. Eble mi verkos artikolon pri tio baldau\u0306 kaj proponos g\u0302in al la redaktoro de la rubriko Komputado. Cetere, tiu rubriko c\u0302i-numere post longa pau\u0306zo fenikse revenis. Mi deziras al vi interesan legadon!"}, {"text_idx": "#001586", "text": "Kiu sendis al mi tiun viruson?"}, {"text_idx": "#001587", "text": "En la enkonduko de la oktobra numero de MONATO Paul Peeraerts skribis pri virusoj, kiuj kas\u0302as la retadreson de la persono, kiu distribuis ilin. Kiel oni tamen povas ekscii, kiu estas la kulpulo, vi povos legi en tiu c\u0302i artikolo."}, {"text_idx": "#001588", "text": "Se oni ricevas retmesag\u0302on kun aldonita viruso, iuj emas simple alklaki la Respondu-butonon de sia pos\u0302tilo por averti la sendinton. La ideo skribi al la sendinto estas tre bona, c\u0302ar plej ofte tiu tute ne konscias pri la plusendita viruso. Sed uzi tiucele la Respondu-butonon g\u0302enerale ne havas sencon. La granda plimulto de la lastatempaj virusoj falsas la sendadreson. Se vi do ricevas infektitan retmesag\u0302on de sinjoro.ikso@esperanto.be, tiu sinjoro Ikso plej vers\u0302ajne tute ne kulpas kaj havas neinfektitan komputilon."}, {"text_idx": "#001589", "text": "Kies komputilo vere kulpas do?"}, {"text_idx": "#001590", "text": "Por ekscii, kies komputilo kulpas, necesas atente rigardi la c\u0302apon de la retmesag\u0302o, kiu enhavas la viruson. Parto de tiu c\u0302apo povas ekzemple aspekti jene:"}, {"text_idx": "#001592", "text": "Kiel vidi la tutan c\u0302apon?"}, {"text_idx": "#001593", "text": "Se vi jam tuj elprovis tion supre skribitan, vi eble komentis, ke vi tute ne vidas la vorton Received. Jes, multaj pos\u0302tiloj kas\u0302as parton de la c\u0302apo, kaj necesas malkas\u0302i g\u0302in. En Eudora vi malfermu la mesag\u0302on kaj poste alklaku la BLABLA-butonon. En Hotmail vi alklaku Rigardu la fonton de la mesag\u0302o. En Outlook Express vi alklaku la menuon Rigardu kaj poste la menueron la tutan c\u0302apon. Por aliaj pos\u0302tiloj vi serc\u0302u en la helpo-dosieroj sub \u201etuta c\u0302apo\u201d, \u201emontru c\u0302apon\u201d au\u0306 io simila."}, {"text_idx": "#001594", "text": "Trovi la posedanton de infektita komputilo postulas iomete da sperto kaj da tempo. Sed plej ofte la kompatinda uzanto estos danka, ke vi informis lin."}, {"text_idx": "#001595", "text": "Se MONATO ne enuas pro tro longa diskutado, jen mia impreso pri la respondo de Aleksandro Gofen (MONATO 2003/9, p. 6) rilate al la kontrasto: Israelo \u2013 palestinanoj. El c\u0302io respondita (vera au\u0306 versimila, ne gravas) oni rajtas dedukti, ke teritorio, kun sia popolo, okupata de proksima kaj malproksima s\u0302tatoj, povas esti konsiderata nenies tero kaj denove okupinda kaj konsiderinda komercebla en inters\u0302tataj traktatoj. C\u0302u ege moderna koncepto pri la homaj rajtoj? Krome, la teritorioj okupataj akirus, tiuokaze, la dignecon de s\u0302tato kun 150 (eble pli da) enklavoj sendependaj kaj asociitaj al alia s\u0302tato. Kaj kelkaj volus ke tia popolo, tiel okupite sendependigota, ne ribelu, kaj, se g\u0302i ekribelus, oni rajtus helppeti la internacian solidarecon kontrau\u0306 g\u0302i!"}, {"text_idx": "#001596", "text": "Mi g\u0302uis la rakonton \u201epri aktuala problemo lau\u0306 iom alia vidpunkto\u201d de Thierry Salomon en MONATO 2003/9, p. 25-26. Eble tiu au\u0306 tia rakonto en nacia lingvo en nacia gazeto kapablus malfermi la spiriton de komprenemaj ne-esperantistoj ..."}, {"text_idx": "#001600", "text": "Alia deputito, Marc Alexander, tamen diris, ke la propono ne s\u0302ang\u0302os industrion bazitan sur krimuloj, narkotaj\u0302oj kaj perforto. Li atentigis, ke en aliaj landoj s\u0302ang\u0302oj tiaj kondukis al pli da prostituitinoj kaj pli da krimado. Lau\u0306 Alexander, malkrimigi prostituadon kondukos al etika bankroto de estontaj generacioj."}, {"text_idx": "#001601", "text": "Unu deputito sin detenis dum la parlamenta voc\u0302donado. Ashraf Choudary [as\u0302raf c\u0302au\u0306dri] de la Laborista Partio rikoltis kritikojn de multaj islamanoj, c\u0302ar li ne voc\u0302donis kontrau\u0306 la propono. Li defendis sin, dirante, ke li reprezentas ne nur islamanojn en sia parlamenta distrikto sed c\u0302iujn: pro tio li ne povis decidi. Se Choudary estus voc\u0302doninta kontrau\u0306 la propono, la s\u0302ang\u0302oj de Barnett ne realig\u0302us. La ministro pri virinaj aferoj, Ruth Dyson [dajsn](Laborista Partio), informis poste, ke oni rekonsideros la leg\u0302on post kvin jaroj."}, {"text_idx": "#001603", "text": "La societo por volonta eu\u0306tanazio provis persvadi parlamentanojn sendi la proponon al parlamenta komitato por plena publika debato. Tamen multaj grupoj, religiaj kaj medicinaj, malfavoris la proponon. La estro de la Nacia Partio, Bill English [inglis\u0302] pasie kontrau\u0306e parolis."}, {"text_idx": "#001604", "text": "La proponinto, Peter Brown [brau\u0306n] (Partio Nov-Zelando Unue), diris, ke li volas helpi suferantojn. Li tiel agis, c\u0302ar li spertis la morton de sia edzino pro kancero. Li opiniis, ke la decido ne sendi la proponon al komitato estas malsukceso por demokratio. La parlamento jam en 1995 rifuzis similan proponon."}, {"text_idx": "#001605", "text": "La asocio de kuracistoj kontrau\u0306is la proponon, kiu dependus de kuracista permeso kaze de c\u0302iu helpo-peto. Tio postulus maletikan kuracistan konduton. La prezidanto de la asocio, Tricia Briscoe [tris\u0302a briskau\u0306] diris, ke celata estu bona paliativa flegado por mildigi la doloron de la c\u0302evivfinaj pacientoj, ne ilin mortigi. Pacientoj jam havas la rajton rifuzi kuracadon."}, {"text_idx": "#001606", "text": "Lau\u0306 la propono tiuj, kiuj volas helpon por fini sian vivon, antau\u0306e petu, ke iu reprezentu ilin, se ili farig\u0302us mense nekapablaj komuniki siajn dezirojn. La propono priskribis sistemon de volonta eu\u0306tanazio administrata de kuracisto post konsento de du aliaj kuracistoj, kaj post psikiatria taksado, konsilado kaj pripensado de la petinto."}, {"text_idx": "#001607", "text": "Mi tre suferas pro varmego; kiam la termometro indikas pli ol 30 celsiajn gradojn, mi s\u0302vitas ec\u0302 se mi sidas tute senmove, sentas min lamigita, senforta. Nu, dum unu, du tagoj mi eltenas \u2013 sed ne dum tutaj ses semajnoj. Tiom dau\u0306ris en la somero de 2003 la ekstreme varmega kaj senpluva periodo en Eu\u0306ropo, kun temperaturoj de 30 g\u0302is 40 gradoj en Germanio, kie kutime ni havas meze 25 gradojn tiusezone. Mi suferegis kiel nia pomujo, kiu faligis duonon de siaj fruktoj. Neniam antau\u0306e ni havis tiom malkontentigan rikolton."}, {"text_idx": "#001608", "text": "Nun, en au\u0306tuno, ni havas normalajn temperaturojn. Dume la fakuloj plu diskutas (kaj disputas) pri tiu somero. Unuj asertas, ke ne estis eksterordinara fenomeno, c\u0302ar varmegaj someroj en Eu\u0306ropo jen kaj jen aperas en certaj periodoj. Aliaj asertas, ke kulpas la s\u0302ang\u0302ita tutmonda klimato, kau\u0306zita per venenoj produktitaj (kaj produktataj) de l' homaro, precipe de industriaj landoj. Tion subtenas la fakto, ke ne nur en Germanio sed en la tuta Eu\u0306ropo kaj en kelkaj regionoj alikontinentaj oni konstatis nekutimajn veter-fenomenojn. Mi persone inklinas al la dua opinio, c\u0302ar lau\u0306 mia propra observado jam de multaj jaroj la vetero iel tiel frenezas c\u0302e ni. Kiam mi estis infano, la vintroj estis malvarmaj kun multa neg\u0302o, pri kiu ni tre g\u0302ojis, c\u0302ar ni povis multe sledi, skii kaj sketi. La someroj estis varmaj (sed ne varmegaj), pri kio ni tre g\u0302ojis, c\u0302ar ni ofte povis banig\u0302i. Miaj genepoj kutime devas esti kontentaj pri unu, du tagoj kun neg\u0302o, tamen kutime povas pli multe nag\u0302i dum pli varmaj someroj ol mi povis g\u0302ui. Nu, ni atendu la venontan vintron; eble g\u0302i estos same stranga kiel la antau\u0306a, kiam dum kelkaj semajnoj ni havis frostajn temperaturojn, sed neniun neg\u0302on."}, {"text_idx": "#001609", "text": "Sendepende de tio: c\u0302u vi ankau\u0306 (denove) konstatis, ke la vetero estas ideala komunik-rimedo? Kun tute fremdaj homoj mi konversaciis c\u0302i-jare \u2013 pri la vetero. Jes, g\u0302i estas natura temo por kontakti kunsuferantojn kaj kungrumblantojn. Jen do, c\u0302iu malbona afero havas ankau\u0306 bonan flankon, c\u0302u ne?"}, {"text_idx": "#001610", "text": "C\u0302u kritikintoj nun triumfu au\u0306 ploru pro rezultoj de la Irak-milito? C\u0302iuj iliaj avertoj kaj prognozoj, c\u0302iuj protestoj de centmiloj da manifestaciintoj kontrau\u0306 tiu krim-milito montrig\u0302is pravaj. Duonan jaron post milit-fino Irako estas komplete malstabila kaj h\u0302aosa, regas ne ordo kaj paco sed krimado kaj teroro, malsato kaj malric\u0302o. La okupaciajn armeojn plagas sabotado kaj kas\u0302pafistoj \u2013 g\u0302uste kiam mi skribas tiujn c\u0302i liniojn, radio denove informas pri mortigo de usona soldato per grenado. Jam mortis en Irako pli multaj usonaj armeanoj post la fulm-milito ol dum g\u0302i. Sekretaj servoj supozas, ke enfiltrig\u0302is en la postmilitan landon teroristoj de fifama Alkaido, kiuj tute ne trovig\u0302is tie sub la reg\u0302imo de despoto Sadam Husajn [sada\u0301m husa\u0301jn] (kvankam Usono asertis tion)."}, {"text_idx": "#001611", "text": "Ec\u0302 pli terure: argumentoj de la usona prezidanto George W. Bush [g\u0302org\u0302 dablju bus\u0302] kaj de la brita c\u0302efministro Tony Blair [teu\u0306ni blea] por tiu milito montrig\u0302is ne nur malpravaj sed ec\u0302 falsitaj. Ambau\u0306 piaj kristanoj mensogis por akiri konsenton de siaj parlamentoj por krima milito kontrau\u0306 islama lando, en kiu, cetere, vivas ankau\u0306 konsiderinda malplimulto da kristanoj (kiom da ili, krom miloj da islamanoj, mortis per tiu krucmilito, neniu scias). La plej granda eraro de Bush kaj Blair evidente estis, ke irakanoj akceptos ilin per g\u0302ojaj koroj kaj florbukedoj, se ili liberigos la popolon de diablo Sadam Husajn. Jes, ili forbalais lian teroran reg\u0302imon \u2013 kvankam li mem ankorau\u0306 vivas \u2013 ili venkis facile kontrau\u0306 mizera armeo, subac\u0302etinte per milionoj da dolaroj irakajn generalojn."}, {"text_idx": "#001612", "text": "Sed estis naiva iluzio de Bush kaj Blair, ke postmilite la iraka popolo sen iu ajn rezisto akceptos okcidentan demokration kaj kun danko transprenos la usonan manieron vivi. Male, plej granda parto de la iraka popolo blasfemas pri usonanoj kaj britoj, kiuj ne kapablas certigi por la log\u0302antoj ec\u0302 minimumajn vivbezonojn. Anstatau\u0306 floroj irakanoj j\u0302etas s\u0302tonojn al la okcidentaj soldatoj, kaj ekstremistoj uzas pli mortigajn batalilojn. Montrig\u0302is, ke Vas\u0302ingtono havis nur la celon forigi despoton (kaj gajni gravan naftokampon), sed neniun koncepton por rekonstrui landon mizerigitan antau\u0306e de Sadam Husajn kaj poste detruitan komplete per okcidentaj bomboj. Nun oni ofte legas kaj au\u0306das, ke usonanoj miras pri la problemoj en Irako, komparante la situacion kun postmilita Germanio: c\u0302u ne bonege funkciis redemokratiigo de la venkita nazia Germanio, ankau\u0306 komplete detruita? Tiuj naivuloj pretervidas, ke oni ne povas kompari okcidentan landon kun araba Irako."}, {"text_idx": "#001613", "text": "En tiu c\u0302i por Bush kaj Usono fatala situacio, fine kompreninte ke ec\u0302 superpotenco sola ne kapablas pacigi Irakon, Bush nun ne petas sed postulas helpon de aliaj s\u0302tatoj; ili donu soldatojn, sed precipe monon por rekonstrui krime detruitan landon. Sed aroge Bush volas plue sola decidi, kiuj faru kion; jes, Unuig\u0302intaj Nacioj (UN) helpu, sed ne ordonu. UN (kaj registoj franca, germana kaj rusa, krom aliaj) kontrau\u0306is tiun militon; UN fidelis al sia idealo, malhelpi militon kaj batali por paco kaj precipe homaj rajtoj. Sed nun g\u0302i trovig\u0302as en dilemo: simple plenumi la postulojn de Bush signifus postfare pravigi krimon kontrau\u0306 internacia juro kaj homaj rajtoj; ne helpi signifus krimi kontrau\u0306 mizere suferantaj irakanoj kaj homaj rajtoj. Espereble UN, mem trafita per atenco, pro kiu mortis g\u0302ia reprezentanto en Bagdado, sub gvido de sia g\u0302enerala sekretario, lerta kaj sperta Kofi Annan, trovos kompromisan solvon, kontentigan por c\u0302iuj partioj en tiu diplomatia marc\u0302andado."}, {"text_idx": "#001614", "text": "Tion ni esperu precipe en la intereso de l' iraka popolo. Dum jardekoj g\u0302i suferis kaj mizeris ne nur pro despota reg\u0302imo sed ankau\u0306 pro sankcioj kontrau\u0306 Irako, kiuj lau\u0306 intenco de Usono trafu Sadam Husajn, por tiel faligi lin. Vas\u0302ingtono simple ne volis kompreni, pri kio avertis eu\u0306ropaj registaroj, ke tiuj sankcioj ne trafis la despoton, kiu facile povis spiti ilin kaj kun siaj kompanoj vivadi lukse, sed ke ili trafis nur la ordinaran popolon, kiun la diktatoro povis kredigi pri kulpo okcidenta. En printempo irakanoj suferis pro milito, nun pro g\u0302iaj sekvoj, kiujn ne kapablas forigi la okupaciaj armeoj. Ni ne kompatu erarintajn Bush kaj Blair, sed senperspektivan popolon, kiu falis el unu terura malbono en alian ec\u0302 pli teruran."}, {"text_idx": "#001615", "text": "Kiam Aleksandro Gofen asertas (MONATO 2003/9, p. 6), ke \u201eIsraelo nenion aneksis de Palestino, c\u0302ar tiu s\u0302tato simple neniam ekzistis\u201d, li esprimas absurdan sensencaj\u0302on. Lasu min respondi, c\u0302ar kiel jura konsilisto de la Prezidanto de Sekureca Konsilio de Unuig\u0302intaj Nacioj (UN) dum la sestaga milito en junio 1967, mi tamen posedas certajn sciojn pri la afero kaj pri la internacia juro. Do nur mallonge: la konsilia rezolucio 242 unuanime akceptita la 22an de novembro 1967 estas kaj restas la roko sur kies principoj devas bazig\u0302i iu ajn paca solvo de la senfina konflikto. En tiu rezolucio la Konsilio, emfazante, ke la akiro de teritorio per milito estas nepermesebla, konfirmas, ke justa kaj dau\u0306ra paco en Mez-Oriento necesigas la aplikadon de la du sekvantaj principoj: (1) la retirig\u0302o de israelaj armitaj fortoj de teritorioj okupataj dum la j\u0302usa konflikto kaj (2) la respekto de la vivorajto kaj sendependeco de c\u0302iuj s\u0302tatoj en la areo (notu, ke la rezolucio ne parolas pri c\u0302iuj ekzistantaj s\u0302tatoj kaj do allasas la eblan ekeston de nova(j) s\u0302tato(j)."}, {"text_idx": "#001616", "text": "Supraj\u0302e jug\u0302ate Aleksandro Gofen pravas, ke Israelo neniam aneksis la palestinajn teritoriojn, t.e. jure kaj formale enprenis ilin en la israelan s\u0302taton (sed multaj homoj jam forgesis, ke la israelanoj ne hezitis aneksi orientan Jerusalemon kaj la siriajn teritoriojn, kiujn ili okupas). Ne, anstatau\u0306e Israelo praktikas malrapidan, lau\u0306gradan kaj s\u0302telan aneksadon konstruante kaj pligrandigante \u201enovajn vilag\u0302ojn por siaj civitanoj\u201d lau\u0306 Aleksandro Gofen mem. Sed g\u0302uste tion malpermesas la internacia juro. La Kvara G\u0302eneva Konvencio de la 12a de au\u0306gusto 1949 preskribas, ke okupanta s\u0302tato ne rajtas esence s\u0302ang\u0302i la staton de fremda au\u0306 pridisputata teritorio kaj ne rajtas tie log\u0302igi siajn civilulojn. Alivorte c\u0302ia koloniado estas strikte malpermesata. Tiun konvencion ratifis Israelo la 6an de julio 1951 kaj tial Israelo klare malrespektas ne nur g\u0302eneralajn regulojn de internacia juro, sed ankau\u0306 sian propran akceptitan interkonsenton. Same la nova muro au\u0306 barikado, kiun nun konstruas Israelo, estas ankau\u0306 kontrau\u0306leg\u0302a tiagrade, ke g\u0302i entrudig\u0302as sur eksterisraelan teritorion."}, {"text_idx": "#001617", "text": "Dum la israela-palestina pintokunveno en Camp David [kemp dejvid] (Usono) en julio 2000 c\u0302efministro Ehud Barak [ehu\u0301d bara\u0301k] proponis ne 98 % sed 90 % el la pridisputataj teritorioj al la palestinanoj kaj lau\u0306 stranga koincido la lastaj 10 % kiujn s\u0302atus reteni la israelanoj enhavas la plej fekundajn terojn kaj la plej akvoric\u0302an grundon. Aliflanke Barak rifuzis detalan diskuton pri la problemo de la rifug\u0302intoj, kvankam la jam menciita rezolucio 242 postulas justan solvon ankau\u0306 de tiu demando. Vi vidas, ke la israela propono ne apartenas al la plej malavaraj. Fine Aleksandro Gofen devus kompreni, ke terorismo ne estas iu abstrakta fenomeno, sed ke lokan terorismon nutras lokaj kondic\u0302oj. Se dum pli ol triona jarcento, dum pli ol 13 000 tagoj Israelo submetas la palestinanojn al arbitra kaj degradanta okupado, c\u0302u strange se homoj kiuj neniam spertis personan au\u0306 kolektivan liberecon ekprovokas pro frustrig\u0302o?"}, {"text_idx": "#001618", "text": "Cetere oni ne forgesu, ke la plej terurajn kaj hontindajn teroragojn en la areo faris israelanoj antau\u0306 kaj post la Deklaro de Sendependeco. Ekzemple en julio 1946 israelaj teroristoj eksplodigis Hotelon David en Jerusalemo kaj mortigis preskau\u0306 100 britajn soldatojn kaj grave vundis saman nombron de militistoj. En aprilo 1948 aliaj teroristoj atakis la palestinan vilag\u0302on Dir-Jasin [dirjasi\u0301n] kaj masakris pli ol 200 virojn, virinojn kaj infanojn. La 17an de septembro 1948 alia grupo murdis la mediacianton de UN, grafon Folke Bernadotte [bernado\u0301t], lau\u0306 zorge preparita plano. Li estis la plej altranga UN-diplomato iam ajn mortigita dum dej\u0302oro. Tiujn teroristojn oni neniam arestis, male, du el iliaj estroj farig\u0302is c\u0302efministroj de Israelo."}, {"text_idx": "#001619", "text": "Noto de la au\u0306toro: Folke Bernadotte (1895-1948) estis la estro de la Sveda Rug\u0302a Kruco kaj printempe 1945 li liberigis kaj savis \u2013 post persona interveno kaj intertraktado kun Heinrich Himmler [hajnrih\u0302 himler] \u2013 centojn da danaj kaj norvegaj, ankau\u0306 judaj kaptitoj el naziaj koncentrejoj. Do lia murdo estis speciale kaj aparte abomena."}, {"text_idx": "#001620", "text": "Antau\u0306 du jaroj en Makedonio okazis interna milito inter ribelantaj armitaj etnoalbanoj kaj etnomakedona s\u0302tato. Sekve mortis multaj civiluloj, dum estis detruataj tutaj vilag\u0302oj. La internacia komunumo intervenis, kaj finfine oni akceptis la tiel nomatan interkonsenton de Ohrid subskribitan de reprezentantoj de etnoalbanoj, etnomakedonoj kaj Eu\u0306ropa Unio (EU)."}, {"text_idx": "#001621", "text": "La interkonsento staris sur kvar kolonoj: oficialigo de la albana lingvo, proporcia dungo de albanoj en s\u0302tataj organoj kaj administracio, amnestio por eksaj batalantoj de naciliberiga armeo UC\u0327K, kaj malcentralizo de la loka s\u0302tatpotenco. Dume la eksa naciliberiga armeo, estrata de Ali Ahmeti, transformig\u0302is en politikan partion, kiu en la lastaj naciaj balotoj farig\u0302is ec\u0302 registara partio kune kun socialistoj. La partio celis integrig\u0302on kaj stabilecon de la makedona s\u0302tato: tial subtenis g\u0302in ankau\u0306 la internacia komunumo."}, {"text_idx": "#001622", "text": "Sed c\u0302u interkonsento envere estig\u0302is? Lau\u0306 Arbe\u0308r Xhaferri [arber g\u0302aferi], opozicia etnoalbana gvidanto, neniu el la kvar c\u0302efaj kolonoj de la interkonsento konstruig\u0302is. La albana lingvo ankorau\u0306 ne estas uzata dogane, police, ktp. Kaj ironie estas, ke fruseptembre etnomakedonaj s\u0302ovinistoj manifestaciis en la plejparte de albanoj log\u0302ataj Skopje kaj Manastir (kie en 1908 albanaj klerigistoj kunvenis por difini la albanan alfabeton) kontrau\u0306 malfermo de albanlingvaj paralelaj klasoj en la ekonomia mezlernejo kaj la gimnazio. Rezulte la registaro nuligis la klasojn."}, {"text_idx": "#001623", "text": "Krome albanoj ankorau\u0306 ne estas dungataj en armeo, polico, prokurorejo, eduksistemo, sansistemo, ktp proporcie al ilia popolnombro. Tion oni povas tuj konstati, ec\u0302 en regionoj kompakte log\u0302ataj de albanoj, kiel Tetovo kaj Gostivar. Aldone, la loka s\u0302tatpotenco ankorau\u0306 ne malcentralizig\u0302is."}, {"text_idx": "#001625", "text": "Felic\u0302e okazas ankau\u0306 decidoj kurag\u0302igaj, kiel tiu de la registaro por finfine oficialigi la albanan universitaton de Tetovo, kiu jam de nau\u0306 jaroj memfinancig\u0302as, kaj por malfermi albanlingvajn klasojn en difinitaj mezlernejoj. La etnomakedonaj partioj devas finfine ekkompreni, ke Makedonio estas jam multetna s\u0302tato, kiu ne povas ekzisti sen komprenemo kaj subteno de log\u0302antoj ne nur makedonaj."}, {"text_idx": "#001626", "text": "Fakte albanoj estas au\u0306toktonaj en okcidenta Makedonio kaj krome, per privata agado, enspezigas notinde la s\u0302tatan bug\u0302eton de tiu c\u0302i malgranda balkana lando. Dume la albana registaro en Tirano subtenas la registaron de Makedonio: g\u0302i faras plejmulton por kontrau\u0306i la tiel nomatan nacialbanan armeon AKSH. Lastatempe kelkaj el g\u0302iaj gvidantoj estas enprizonigitaj en Albanio kaj prijug\u0302otaj."}, {"text_idx": "#001627", "text": "Tamen sen plenumo de la interkonsento de Ohrid ne povos ekzisti paco en Makedonio."}, {"text_idx": "#001628", "text": "Novaj direktoj al la estonto"}, {"text_idx": "#001629", "text": "En 1997 amikoj de Kosovo kaj aliaj aktivuloj fondis Reton de Kosova Agado (angle Kosovo Action Network, au\u0306 KAN). En la reto laboras i.a. en- kaj ekster-landaj studentoj, profesoroj kaj aliaj spertuloj, c\u0302iuj unuig\u0302intaj pro idealoj de libereco, demokratio kaj amikeco inter la popoloj kaj la diversaj etnoj."}, {"text_idx": "#001630", "text": "La agado de KAN trairis jam kelkajn fazojn: unue g\u0302i atentigis pri la genocido de la serba s\u0302tatpotenco de Milos\u030cevic\u0301 kontrau\u0306 albanoj kaj aliaj neserboj en Kosovo; poste g\u0302i informis pri la masakroj de civiluloj kaj aparte de virinoj, infanoj kaj maljunuloj. Krome g\u0302i agis por trovi tiujn, kiuj malaperis dum la konfliktoj. La plejlasta fazo celas la estonton, precipe la demokratian, ekonomian, kulturan, politikan kaj socian disvolvig\u0302on de Kosovo, tiel pretigante la kondic\u0302ojn por peti alig\u0302on al Eu\u0306ropa Unio. Tion celis ankau\u0306 konferenco okazinta antau\u0306 nelonge en Pris\u030ctina, regiona c\u0302efurbo, lau\u0306 temo Novaj Direktoj."}, {"text_idx": "#001631", "text": "Kosovo frontas al pluraj problemoj: ekzemple senlaboreco, kiu pli pezus, se ne kunagus internaciaj organizaj\u0302oj por dungi multe da civitanoj. La antau\u0306aj sociaj entreprenoj ne plu estas profitodonaj: ilin modernigi kostus tro da mono. Restas zorgoj pri postrestintaj teknologioj kaj pri poluado, tamen oni progresas: ekzemple c\u0302e la centralo en Obiliq konferencanoj rimarkis filtrado-sistemon konstruatan por limigi nocajn ellasaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#001632", "text": "Krome la ekonomikisto Dritan Tali raportis, ke 85 % de la varoj en Kosovo devenas de eksterlando. Kritikindas ankau\u0306 decido de privatigo-instanco, ke profitoj tiel rikoltotaj ne restos en Kosovo. Tiel, lau\u0306 la ekonomikisto, ne kreig\u0302os la 30 000 novaj laborlokoj jare bezonataj simple por reteni la nunan vivo-nivelon. Riproc\u0302endas ankau\u0306 bankoj, kiuj krediton ofertas nur kontrau\u0306 alta interezo, kio malutilas al novaj industrioj. Maltrankviligas ankau\u0306 la pozicio de virinoj en kosova socio. Analfabeteco inter virinoj kvaroble pli altas ol c\u0302e viroj, kaj g\u0302is 70 % de knabinoj ne plu studas post la elementa lernejo. El 3000 gazetaraj artikoloj, lau\u0306 unu raporto, nur 20 pritraktis virinajn aferojn."}, {"text_idx": "#001633", "text": "Konferencanoj povis renkonti diversajn etnogrupojn en Kosovo kaj informig\u0302i pri ilia nuna situacio. Kunsido kun virinoj el Gjakova [g\u0302akova] impresis: mankis al ili edzoj kaj filoj arestitaj kaj malaperintaj ie en Serbio. Ankau\u0306 el la vilag\u0302o Malgranda Krus\u0302a (albane: Krushe\u0308 e Voge\u0308l, serbe: Mala Krus\u030ca) malaperis pli ol 150 homoj el 550 tieaj log\u0302intoj. Kortus\u0302is individuaj rakontoj: la vidvino de Halim Hajdari raportis, ke serboj mortigis s\u0302ian edzon kune kun kvin el s\u0302iaj filoj; eskapis nur la sesa, kiu kas\u0302is sin en arbaro. En apuda vilag\u0302o Granda Krus\u0302a (albane: Krushe\u0308 e Madhe, serbe: Velika Krus\u030ca) oni malfermis muzeon dedic\u0302itan al la viktimoj de \u201eholokau\u0306sto\u201d: raportis instruisto, ke inter la 25a kaj la 27a de marto 1999 grupo da serboj masakris 211 personojn kaj bruligis 793 domojn."}, {"text_idx": "#001634", "text": "La reg\u0302imo de Milos\u030cevic\u0301 faris plejeblon por kas\u0302i la krimojn, forbruligante kadavrojn au\u0306 forportante ilin en Serbion. Sed suferis ne nur vilag\u0302anoj; ankau\u0306 romaoj kvazau\u0306 estis sklavigitaj dum la genocido kontrau\u0306 neserboj. Ec\u0302 nun la stato de romaoj maltrankviligas: tendaro ekzemple en Plementin, apud Pris\u030ctina mizeras; mankas ec\u0302 bazaj nepraj\u0302oj, kiel pano."}, {"text_idx": "#001635", "text": "En Mitrovica ne plu gardas la blankan ponton trans rivero Ibri serbaj, sed francaj soldatoj. Ekzistas planoj por reunuigi la du partojn de la urbo, tamen en norda Mitrovica la tieaj serboj montris sin plu tre agresemaj. Sed unu el la konferencanoj, la 30-jara Nenad Rikolo, diris: \u201eMi opinias, ke la kunvivo de serboj kun albanoj estas tre ebla kaj la sola vojo al nia estonto.\u201d"}, {"text_idx": "#001636", "text": "En septembro 2003 la s\u0302tatprezidanto de Irlando, Mary MacAleese [mejri makalis], vojag\u0302is al la insulo Skye [skaj] (gaele: Eilean Sgitheanach) en la gaellingva regiono de okcidenta Skotlando. Tie s\u0302i vizitis la instituton de superaj studoj Sabhal Mo\u0301r Ostaig [sou\u0306l moor ostek], parton de la Universitato de la Skota Altaj\u0302o (norda Skotlando). Sabhal Mo\u0301r estas la sola skota universitata instituto, en kiu c\u0302iuj studobjektoj, ec\u0302 teknikaj, estas instruataj tute en la gaela lingvo."}, {"text_idx": "#001637", "text": "S-ino MacAleese emfazis la gravecon konservi la gaelan kaj en Skotlando kaj en Irlando kaj fortigi kulturajn ligojn inter la du landoj. La direktoro de la instituto, s-ro Gillies [gilis], bonvenigante s-inon MacAleese, diris, ke c\u0302ar Skotlando ne havas gaelan prezidanton Irlando devas dividi sian kun Skotlando."}, {"text_idx": "#001638", "text": "La vizito dau\u0306rigas la kulturan kaj lingvan inters\u0302ang\u0302on antau\u0306 nelonge iniciatitan inter gaeloj en Irlando kaj Skotlando. En la sama monato, kiam MacAleese estis en Skye, okazis festivalo de gaela kulturo, en kiu partoprenis homoj el la Irlanda Respubliko, Nord-Irlando kaj Skotlando."}, {"text_idx": "#001639", "text": "La eventoj okazis sur la nordirlanda insulo Rathlin [rahlin, ratlin] (gaele: Reachrai\u0301) kaj sur Islay [ajli] (gaele: I\u0301le), unu el la sud-hebridaj insuloj, kie funkcias alia parto de la Universitato de la Skota Altaj\u0302o. Tia oficiala lingvokultura inters\u0302ang\u0302o kaj kunlaboro estas relative nova fenomeno en la najbaraj keltaj landoj."}, {"text_idx": "#001640", "text": "En sia trafa \u201eTaglibro de l' milito\u201d (MONATO aprilo 2003, p. 15) Paul Gubbins misuzas anglismon konvenciaj armiloj. En la usonangla conventional weapons [konve\u0301ns\u0302onal u\u0306epons] signifas \u201eneatomaj armiloj\u201d."}, {"text_idx": "#001641", "text": "Legante la artikolon \u201eSklaveco en fungejo\u201d (MONATO 2003/5, p.14) s\u0302ajnis al mi la tieaj laborkondic\u0302oj preskau\u0306 paradizaj kompare kun tiuj en Germanio. Lau\u0306 la nova leg\u0302o senlaboruloj devas akcepti iun ajn laboron, kies salajro ne malsuperas la senlaborecan subtenon. En mia kazo tio estas 152 eu\u0306roj semajne, respektive 665 monate. Minimuma salajro en Germanio orientig\u0302as tiel lau\u0306 la alteco de la senlaborula subteno. S\u0302pari 330 eu\u0306rojn monate, kiel tiuj litovaj \u201esklavoj\u201d, estus por mi \u2013 ec\u0302 kun 200-eu\u0306ra semajna salajro \u2013 neatingebla revo pro la altaj vivkostoj en Germanio. La subteno estas lau\u0306 la opinio de modernaj sklavoposedantoj ankorau\u0306 tro alta kaj la registaro planas redukti g\u0302in ekde la venonta jaro sur la nivelon de la t.n. sociala helpo (295 eu\u0306roj monate + kostoj por log\u0302ado). Sklaveca laboro, kiu en Irlando okazas nur kontrau\u0306leg\u0302e, estas en Germanio leg\u0302igita de la registaro, kiu nomas sin sociala."}, {"text_idx": "#001643", "text": "Kun multe da interesig\u0302o mi legis la vortojn de Eskil Svane (MONATO 2003/11, p. 6). Estas plezuro legi lian faktoric\u0302an kontribuon. C\u0302u sinjoro Svane ne pretus pli ofte kunlabori kun MONATO? Certe tio signifus ric\u0302igon por la revuo."}, {"text_idx": "#001644", "text": "2003 restos en nia memoro kiel Internacia Jaro de Mensogoj. Mensloge kaj akrabate akrobatis ne nur \u2013 kiel sufic\u0302e ofte kaj vaste kaj draste malkas\u0302ite dum la jaro \u2013 ver-tordaj avert-asertoj de Bus\u0302o kaj Blero. Ankau\u0306 cenzur-inklina c\u0302ina registaro mensogis pri emisiaj dimensioj de brutala malsano sarso, kiu atakas fulme pulmon por mortigi homojn, pro honto pri fonto: Pekino ne volis konfesi, ke c\u0302ina porka malhigieno kulpis pri sarso. Kia farso!"}, {"text_idx": "#001645", "text": "Simile falsofarson prezentis al ni israela S\u0302arono kaj palestina Arafato, kiuj solene promesis al Bus\u0302o, ke ili blinde sekvos la vojmapon usonan por pacigi sian regionon, sed kiuj tuj post la pura j\u0302uro forlasis la preskribitan vojon kaj dau\u0306rigis kiel antau\u0306e sian rutinan rit-itineron: se vi murdas miajn homojn, mi murdas viajn. Alia teroristo ade dum la tuta jaro mensogis: sanktulo Milos\u0302evic\u0302, kiu antau\u0306 internacia tribunalo en Hago agis blage, asertante ke li neniam ordonis mortigi iun ajn, sed, male, batale kiel c\u0302efa serba servisto insistis c\u0302iam pri paco por sia popolo. Evidente, li estas severa veristo."}, {"text_idx": "#001646", "text": "Nu, c\u0302iu ridindigas sin tiel bone kiel li kapablas. Ne ridi tamen povis miloj da usonaj akciuloj pri spertaj ver-tordistoj jam en antau\u0306a jaro, c\u0302ar pro falsitaj bilancoj bankrotis grandaj kompanioj; c\u0302i-jare tiuj bilanc-balancistoj kaj mensoguloj mokulajn imitantojn trovis ankau\u0306 en aliaj landoj, ne nur en financ-kompanioj. Ekzemple en Germanio, kie ec\u0302 la financ-ministro ne hezitis sap-vezike kompili bug\u0302eton, kiu krevis en la parlamento jam c\u0302e unua prezento."}, {"text_idx": "#001647", "text": "Sed plej multe ridindigis sin entrepreno kun belega nomo Toll Collect. Unue mi pensis, ke estas nov-germana (t. e. usonangla) nomo por \u201eVojimpost-Kolekto\u201d, c\u0302ar tiu c\u0302i firmao (fondita de mondfamaj germanaj kompanioj Daimler-Chrysler kaj Telekom) devas instali elektronikan sistemon por enkasigi vojimposton pagotan de s\u0302arg\u0302au\u0306tomobiloj sur supers\u0302argataj germanaj au\u0306tostradoj. Sed kiam montrig\u0302is, ke la sistemo persisteme estas tiom diletante ellaborita, ke unu fojon post alia oni devis prokrasti starton, kvankam g\u0302iaj administrantoj unu fojon post alia asertis ke g\u0302i estas perfekta, mi komprenis fine, ke temas pri germanlingva nomo: \u201etoll\u201d tiulingve signifas \u201efreneza\u201d. Evidente do temas pri kolektivo de frenezuloj, kiuj ne mensogas pro konvinko sed pro stulteco ridinda. (Ke la s\u0302okata s\u0302tato c\u0302iun prokrastotagon perdis milionojn da eu\u0306roj pro nekolektitaj vojimpostoj, tamen ne povis ridigi la menciitan financ-ministron.)"}, {"text_idx": "#001648", "text": "Sed eble plej granda kaj grandioza mensogo en Germanio estis aserto de ties primitive privatigita fervojo pri enkonduko de nova bilet-sistemo. G\u0302i estos genie simpla kaj ebligos al inteligentaj uzantoj grandiozajn s\u0302parojn, oni promesis. Sed g\u0302i estis genie komplika, tiel ke ec\u0302 inteligentaj fervojistoj ne komprenis g\u0302in kaj efektive la homoj s\u0302paregis: ili simple rapidkrure forkuris de h\u0302aosa fervojo, kiu ene de nur kelkaj monatoj perdis milionojn da klientoj kaj miliardojn da eu\u0306roj. Tuta Germanio senbride ridis, provoke mokis kaj malflate satiris pri sia fervora fervojo, kiu fine fiaske cedis, retiris la reformon kaj reiris grandparte al la antau\u0306a biletsistemo. Tiel fervojestro Mehdorn dorne sentis, ke mensogo estas misdrogo."}, {"text_idx": "#001649", "text": "Ni krome povus kompili longan liston de mensoguloj. Ekzemple Eu\u0306ropa Unio, kies komisionestro Prodi (pro di'!) fanfaronas ekstermi koruptecon en Bruselo (sed kas\u0302as s\u0302mirmonojn en ties statistika oficejo); ekzemple Norvegio, kiu deklaras c\u0302asi balenojn nur pro sciencaj motivoj (sed ties viandon vendas al balenamaj japanoj); ekzemple industriaj landoj, kiuj dum konferenco en meksika Kankuno propagandis tutmondig\u0302on de la merkato (sed subvencias siajn proprajn bienistojn); ktp. ktp."}, {"text_idx": "#001650", "text": "Mi konas nur du homojn, kiuj ne mensogis en 2003. Unu el ili estas burleska Berluskono, kiu nun tute malkas\u0302e diras sian veran opinion, ekzemple pri hipokritaj kaj demencaj italaj juristoj (kiuj persekutas lin) kaj pri stultaj germanoj (kiuj ne simpatias al li). La alia estas tegmentisto, kiu riparis nian ferian domon kaj poste diris, ke nun neniu muso plu povos eniri kaj turmenti nin. Efektive, musojn ni ne plu trovas. Nur pli granda besto (probable mustelo) nun log\u0302as sub nia tegmento; sed pri g\u0302i li ja ne parolis, do evidente ne mensogis. Li povus ig\u0302i lerta politikisto, c\u0302u ne?"}, {"text_idx": "#001651", "text": "La baldau\u0306 finig\u0302onta jaro 2003 sendube estis ekscita kaj perturba. Kiom da eventoj skuis la mondon, de la Irak-milito g\u0302is murdo, kies viktimo farig\u0302is simpatia sveda virino, ministro Anna Lindh. Militoj (pensu ankau\u0306 pri Afriko!) kaj teroro dau\u0306re plagis kaj mortigis centmilojn da homoj. Novaj malsanoj, naturaj kaj homfaritaj katastrofoj turmentis nin. Nova sperto estis, ke elektraj sistemoj komplete paneis, kaj sekve milionoj da usonanoj, britoj kaj italoj kiel en mezepoko devis lumigi siajn log\u0302ejojn per kandeloj. Kiel ankorau\u0306 fidi al progreso, se nur pro eksterordinare varmega somero en Francio mortas miloj da homoj? Kiel kredi pri prospero, se dum la tuta jaro pluiras kaj ec\u0302 kreskas mondvaste ekonomia krizo, pro kiu pli kaj pli multaj homoj estas sen laboro kaj posteno, kaj sekve kolapsas socialaj sistemoj? Estis kaj estas tiom da eventoj kaj problemoj, ke nur etan parton povas speguli nia magazino."}, {"text_idx": "#001652", "text": "Kio okazas en kaj pri la mondo? C\u0302u ankau\u0306 log\u0302antoj de industrie kaj teknike bone ekipitaj kaj ric\u0302aj landoj ne plu povas senti sin sekuraj? Kial ni devas timi pri nia estonteco, spite al plej modernaj tekniko kaj teknologio, spite al grandiozaj sciencaj ekkonoj kaj scioj, spite al sagacaj intelektuloj, kiuj analizas kaj klarigas al ni, kiel kaj kial funkcias nia mondo, nia socio, nia politiko, nia ekonomio? C\u0302u eble malgrau\u0306 tiu c\u0302i akumulita scio ni ne kapablas lerni el faritaj eraroj? Kial ni c\u0302iutage stiras au\u0306tomobilon, kvankam ni scias, ke per c\u0302iu kilometro ni damag\u0302as la mondan klimaton pro veneno el la motoro? Psikologoj nomas tian konduton \u201epercepta disonanco\u201d: kvankam ni perceptas malg\u0302ustecon per la cerbo, ni agas erare, neglektante nian scion."}, {"text_idx": "#001653", "text": "S\u0302ajnas al mi, ke nun tutmonde validas kaj regas tiu c\u0302i principo de percepta disonanco. Au\u0306 c\u0302u vi havas alian klarigon por la idioteco de usonaj registoj, kiuj bomb-detruas kompletan landon kaj poste lamentas, ke kostas terure multe rekonstrui Irakon? Ne, mi ne vidas tre bonan perspektivon por 2004, kvankam ni povos festi etan miraklon: nia revuo eniros jubileon, sian 25an jaron. Ni g\u0302ojetu almenau\u0306 pri tio."}, {"text_idx": "#001654", "text": "Ni neniam konos la veron"}, {"text_idx": "#001655", "text": "Mi estas nek politikisto nek j\u0302urnalisto kaj mi formas propran opinion, legante gazetojn, aplikante regulojn logikajn, kaj kelkfoje malkas\u0302ante mensogojn. Kiam okazis teroragoj kontrau\u0306 Usono la 11an de septembro 2001, mi ektimis kaj, kiel milionoj da aliaj, mi min demandis, kiu tion faris kaj kial, kiucele. Poste mi miris, kiel rapide la esplor-instancoj identigis la kulpulojn, kiel rapide ili c\u0302esis esplori kaj kiel frue, tro frue, ili komencis forigi la ruinojn, malgrau\u0306 tio, ke ne c\u0302iuj pruv-objektoj, ec\u0302 ne c\u0302iuj kadavroj au\u0306 kadavreroj estis kolektitaj."}, {"text_idx": "#001656", "text": "Iom post iom mi gazete, libre kaj interrete havigis al mi faktojn, kiuj instigis al plia pensado. Pli kaj pli mi opinias, ke oficialaj komunikoj mensogas, trompas kaj nepardoneble insultas la viktimojn, tiel ke du jarojn post la evento g\u0302i ankorau\u0306 ne estas kontentige senvualigita."}, {"text_idx": "#001657", "text": "Post publikigo de la nomoj de la 19 suspektitaj teroristoj sin anoncis ses, konstatante, ke ili ankorau\u0306 vivas, estis nek en Usono nek en unu el la kvar forrabitaj aviadiloj. La sau\u0306d-araba ministro pri eksterlandaj aferoj, princo Saud Al-Faisal, renkontinte la usonan prezidanton Bush, deklaris, ke kvin nomoj neniel estis implikitaj en la fiago. Krome la supozata c\u0302efteroristo, Muhammed Atta, pli frue trejnig\u0302is en Alabamo, kaj jam de 1999 kas\u0302observis lian log\u0302ejon en Hamburgo, Germanio, la sekreta polico. Ankau\u0306 la germana magazino Der Spiegel raportis, ke alia teroristo, Ziad Jarrah, laboris ne nur por la iama orient-germana sekreta servo Stasi sed ankau\u0306 por la federacia germana novaj\u0302servo BND."}, {"text_idx": "#001658", "text": "Krome notindas, ke post la terorisma atako la usona registaro deklaris c\u0302iujn pasag\u0302erojn en la aviadiloj usonaj civitanoj. Honoro? Eble. Sed neniu alilanda instanco nun rajtas partopreni ekzamenadon kaj esploradon de la afero."}, {"text_idx": "#001659", "text": "Jen alia afero. En junio 2000 la teroristoj Muhammed Atta, Marvan Al-S\u0302ehhi kaj Ramzi Binals\u0302ibh venis kun aliaj araboj al Florido por akiri flugpermeson c\u0302e lernejo apartenanta al Wallace Hilliard, kies aviadiloj estas uzataj ankau\u0306 de Jeb Bush, guberniestro de Florido kaj frato de la usona prezidanto. Aliaj araboj trejnig\u0302is c\u0302e apuda fluglernejo: por ambau\u0306 varbis Pascal Schreier en Hamburgo. Tamen la floridaj fluglernejoj ne estas menciitaj en raportoj de la usona esploro-servo FBI, malgrau\u0306 tio, ke policanoj konfiskis dokumentojn, kelkajn el aviadilo, en kiu sidis Jeb Bush. Krome unu el la pilotoj, kiuj atakis la usonan ministrejon pri defendado, Pentagonon, lau\u0306dire plenumis komplikan manovron: tamen la gazeto The Times raportis la 21an de oktobro 2001, ke la piloto apenau\u0306 kapablis stiri etan unumotoran flugmas\u0302inon."}, {"text_idx": "#001660", "text": "Kaj kion faris la prezidanto mem dum la terortago? Tuj antau\u0306e li tranoktis en hotelo nur 20 km for de la koncernaj floridaj flughavenoj. Kvaronan horon post forrabo de la unua aviadilo li forveturis de la hotelo. Tuj post la unua atako kontrau\u0306 la turparo en Novjorko la prezidanto estis informita. Tamen li trankvile dau\u0306rigis sian programon, vizitante lernejon. Ec\u0302 post la dua atako li restis c\u0302e la lernejo. Nur iom poste li ekparolis publike pri la atencoj. Pli malfrue dum la tago li interparolis kun industriistoj c\u0302e aer-armea bazo en Nebrasko kaj revenis Vas\u0302ingtonon nur vespere."}, {"text_idx": "#001661", "text": "Kiam antau\u0306 malmultaj semajnoj aperis glisaviadilo super Frankfurto, Germanio, tuj estig\u0302is alarmo kaj post nur kelkaj minutoj du RF-4, t.n. fantom-aviadiloj, forakompanis la frenezulon. Tamen kie estis defend-aviadiloj tiaj en Usono la 11an de septembro? Kvankam precize je la horo 08.14 la unua aviadilo neatendite s\u0302ang\u0302is sian direkton, c\u0302asaviadiloj enaerig\u0302is nur je la 08.52 el la bazo Otis en Masac\u0302useco. Oni eksciis je la horo 08.56, ke la aviadilo, kiu poste atakos Pentagonon, estas forrabita, sed nur je la 09.30 ekflugis tri F16-mas\u0302inoj de Langley-bazo, 200 km de Vas\u0302ingtono, kvankam nur 15 km for de la usona c\u0302efurbo situas Andrews-bazo."}, {"text_idx": "#001662", "text": "Tre strangas ankau\u0306 alia detalo. Ne ekzistas pruvoj pri la eventoj en la piratitaj aviadiloj. Pro telefonvokoj el la flugmas\u0302inoj oni kredas, ke la teroristoj uzis tranc\u0302ilojn kaj rekomendis al pasag\u0302eroj telefoni hejmen por adiau\u0306i. Sed la informoj venis unue de Ted Olson, kies edzino sidis en la Pentagon-aviadilo. Interese estas, ke Olson estas Bush-subtenanto. Li estis c\u0302efadvokato de Bush kaj helpis al li ig\u0302i prezidanto, malgrau\u0306 fus\u0302itaj kaj neg\u0302ustaj balotiloj. Pri la telefonvokoj mem mankas pruvo: ne ekzistas sonbendoj au\u0306 ec\u0302 indikoj pri la vokoj en telefon-fakturoj."}, {"text_idx": "#001663", "text": "La mondo ne konas la veron kaj eble neniam g\u0302in konos. Sed certas, ke la komunikoj de la usona registaro misinformas la mondon, kaj ke restas sekretaj kaj ankorau\u0306 neklarigitaj ligoj. Mi rekomendas c\u0302ion legi pri la afero kaj poste logike ekpensi ..."}, {"text_idx": "#001666", "text": "Mi ofte vizitis Brition kaj mi povas certigi d-ron Gubbins, ke en lia lando trovig\u0302as grandnombre belegaj, avangardaj publikaj konstruaj\u0302oj. Kiel li blindas al multaj faktoj pri la milito kaj prisilentas la hororon de sadama Irako, tiel li ankau\u0306 senhonte falsas faktojn ec\u0302 pri arh\u0302itektura estetiko por iel pravigi siajn distordaj\u0302ojn. Mi aldonu, ke la belaj j\u0302us aluditaj konstruaj\u0302oj, kiujn mi vidis en Britio, neniam distancas je nur kelkaj kilometroj de iu registara torturejo."}, {"text_idx": "#001667", "text": "Min c\u0302agrenis la teksto de Istva\u0301n Ertl (MONATO 2003/3, p. 14) pri la s\u0302ang\u0302o en la leg\u0302aj reguloj pri samseksa seksumado en Hungario. Lau\u0306leg\u0302a ekpermeso seksumi kun pli junaj ne-plenag\u0302uloj, ec\u0302 proksimaj al infaneco, sen jura takso de tio kiel formo de perforto, estas grava malprogreso pri la respektado kaj protektado, kiujn tiuj rajtas pro sia homeco kaj speciale pro sia ega juneco. En Francio seksumado kun infano estas, prave, jure taksata kiel perforto ankau\u0306 tiam, kiam la infano s\u0302ajnis konsenti."}, {"text_idx": "#001668", "text": "C\u0302u kompatindaj irakanoj? Male, kompatindaj legantoj! La artikolo (MONATO 2003/11, p. 9) estas tipa kontrau\u0306-usona propagando, kaj ankau\u0306 g\u0302i enhavas neveraj\u0302ojn (\u201eJam mortis en Irako pli multaj usonaj armeanoj post la fulm-milito ol dum g\u0302i.\u201d). Kial vi ne demandas la irakanojn, c\u0302u ili preferas Sadam al la usonanoj? Juna irakano en mia firmao invitis nin al festado, kiam la usonanoj eniris Bagdadon! Li havis familion en Bagdado kaj diris al mi, ke malgrau\u0306 terorismo la situacio en Irako konstante plibonig\u0302as. Lau\u0306 antau\u0306nelonga opinisondo, 60 elcentoj de la log\u0302antoj de Bagdado konsideras, ke \u201ela usonanoj faras bonan laboron\u201d, kaj 66 elcentoj kredas, ke \u201ela forigo de Sadam Husajn pravigas la suferadon\u201d."}, {"text_idx": "#001669", "text": "Jes, plu mortas usonaj soldatoj en Irako. Multaj ankau\u0306 mortis en 1945 por liberigi landojn kiel Belgio de naziismo. C\u0302u vi kredas, ke estus pli bone, se tio ne estus okazinta kaj se Belgio restus sub la \u201estabileco\u201d kaj \u201epaco\u201d de la nazia reg\u0302imo? Via artikolo estas insulto al la inteligenteco de viaj legantoj, kaj se mi trovos alian similan artikolon estonte, mi certe nuligos mian abonon."}]