[{"text_idx": "#000002", "text": "~ Tonjo del Barrio pri scienco al idisto"}, {"text_idx": "#000003", "text": "\"Lau\u0306 scienco alkoholo estas unu de la plej dang\u0302eraj narkotikaj\u0302oj. Oni permesas uzi g\u0302in nur pro la kulturaj kialoj.\""}, {"text_idx": "#000004", "text": "~ Polo pri permesoj de scienco"}, {"text_idx": "#000006", "text": "~ Fec\u0302jo Cesarano pri scienco"}, {"text_idx": "#000010", "text": "~ Alexander Gode pri scienco"}, {"text_idx": "#000018", "text": "26.4 Nomado de sciencoj en Esperanto"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Kaj la instruo sekvas de si mem: En la unua mong\u0302ira provo, mi eksciis, ke Historio ne estas scienco."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Kruko: Scienco traktas nur per firmaj faktoj, rezonado, kaj logiko!"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Baniko: Vi tute pravas. Kaj mi fakte diris tion al mia astrologo antau\u0306 kelkaj tagoj...."}, {"text_idx": "#000024", "text": "La Societo c\u0302iujare okazigas simpozion, parte kunlabore kun aliaj lingvosciencaj societoj kaj tiurilate eldonas simpoziajn kajerojn ('Tagungsakten')[1]."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Estis nur la homa menso kiu \"inventis\" la nocion \"scienco\". Aliaj konceptoj, ekz. de Dio au\u0306 de la naturo, ne povas havi la saman nombrojn de \"scienco\", c\u0302ar ili estas inventitaj de alispecaj aferoj, ne de cerboj."}, {"text_idx": "#000033", "text": "De religio oni ne volas scii kiel konstrui ponton au\u0306 kial pomo falas surteren . Tamen la scienco faras konkurencon al la religioj . Kion faris paganaj pastroj kun la visceroj de oferbestoj , faras hodiau\u0306 opinisciencistoj kaj homoj kiuj okupig\u0302as profesie pri statistiko. La resultoj estas tamen samaj - ili ambau\u0306 tre ofte ne trafas ."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Religioscienco estas scienca fako komparanta diversajn religiojn."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Biologio kaj antropologio: rilate tion kio koncernas la originon de la homa korpo en la g\u0302enerala evoluo de la vivantaj organismoj, la katolikaj devas g\u0302ui kompletan esplorliberon. Male, 'poligenismo' (nome la la estig\u0302o de homoj kiuj ne descendas de Adamo ne estas akceptebla. Unu afero estas la koro alia fero estas la animo kiu estas rekte kreita de Dio!\nHistorio: Pio la 12-a kondamnas certajn manierojn tro senkritikajn interpreti la historiajn librojn de la Malnova Testamento. Tio koncernas la unuajn c\u0302apitrojn de la Genezo."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Rilatoj inter scienco kaj religio[redakti]"}, {"text_idx": "#000041", "text": "en la manuskriptoj de 13-a jarcento simbolis la kreadon.]"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Rilato inter scienco kaj religio [2](au\u0306 rilato inter scio kaj kredo) estas temo transig\u0302inta ekde la Antikva tempo al la diversaj esploraj kampoj, per tiuj kiuj hodiau\u0306 difinig\u0302as Filozofio de scienco, teologio, Historio de scienco kaj Historio de religioj."}, {"text_idx": "#000044", "text": "La unua provo priellabori kaj sentigi akordon, kaj ankau\u0306 la neceson ke tiu akordo povu ekzisti, inter scienco kaj religio, movis siajn konsciajn pas\u0302ojn en la kulmino de la mezepoko: kiam la okcidento povis ricevi antau\u0306e pere de arabaj komentoj kaj tradukoj poste la integraj originalaj verkoj de Aristotelo komencis ankau\u0306 novan sistemadon kaj akordigadon de la sciencoj kaj teologio, de la liberalaj artoj kaj teoria penso; kaj, kiel en Tomaso de Akvino, la filozofoj-teologoj ellaboris la grandan sintezojn inter la religiaj konceptoj de la Patroj de la Eklezio kaj la doktrinoj de la filozofoj de la naturo, inter scio-sperto kaj revelacio."}, {"text_idx": "#000045", "text": "La mezepoka filozofio, profitante de la raciaj fundamentoj de la scio de la antikvaj filozofoj kaj ilin akordante kun la kurantaj okcidentaj vidpuntoj, montris kaj ke la problemo ekzistas kaj ke g\u0302i povas trovi solvon. Por c\u0302iu el ili, la Kristo alportis atentigon, kiu tre utilas al la nunaj tagoj.\nC\u0302u la problemo sentig\u0302is nur c\u0302e kristanoj kaj c\u0302e islamanoj, au\u0306 ankau\u0306 c\u0302e aliaj kulturoj?"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Scienculoj kutime ne pretendas pruvi ke Dio ne ekzistas, tamen ili sukcesus montri ke la inklino \u00abkredi\u00bb trovas bazon en la cerbo. Neu\u0306roscienculoj malkovris en la cerbo elementojn (ekzemple serotonino) kies kvantaj modifoj favoras au\u0306 malfavoras la bezonon kredi kaj mistikumi."}, {"text_idx": "#000047", "text": "La psikologio, siavice, malkovris ke la homo havas denaskan percepton de io kio kus\u0302as inter la superrealo kaj realo. Tiu sfero, se senbremse aganta, krom sperton pri tiaj\u0302oj enokulas certecon pri ilies ekzisto, spite racian konvinkon lau\u0306 kiu tiaj\u0302oj ne povas esti realaj. Ankau\u0306 esploroj sur konsentemaj tibetaj monah\u0302oj tio evidentig\u0302us."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Subtenantoj de tiu tezo nemalserenig\u0302as antau\u0306 teistemaj respondoj ke ili ne dubas pri la sciencaj rezultoj c\u0302ar ne penseblas ke tiu inklino al supernaturaj\u0302oj ne lasu spurojn en la cerbo kaj en la psikologio. Sed la finan jug\u0302on la racio s\u0302uldas aldone eskpliki."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Por tiaj teorimuloj eble ne interesas la teista respondo ke estas senmotiva kaprico konfuzi menson kun cerbo, kies tiu lasta estas la kondic\u0302o por g\u0302in (la homan menson) funkciigi. La sfero de la racio malsamas ol la sfero de la materio-biologio. Eblas pruvi ke la du sferoj interrilatas sed ne eblas pruvi ke unu estas rezulto de la alia."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Ekezio de Dia Scienco estas religiema movado. La grupo estis formaligita en San Francisco en la 1880-aj jaroj sub Malinda Cramer. En marto 1888 s\u0302i kaj s\u0302ia edzo Frank c\u0302artis la \"Hejmo-Kolegion de Spirita Scienco.\" Du monatojn pli poste s\u0302i s\u0302ang\u0302is la nomon de s\u0302ia lernejo al la \"Hejmo-Kolegio de Dia Scienco.\" dum la drameca kresko de la Nov Penso-Movado en Usono."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Papa Akademio de la Sciencoj[redakti]"}, {"text_idx": "#000053", "text": "La Papa Akademio de la Sciencoj (latine: Pontificia Academia Scientiarum) havas sian kutiman sidejon en Vatikano, c\u0302e Casino Borromeo - Pio la 4-a [4], kaj funkcias kiel scienca sektoro kiun la Katolika Eklezio kaj papoj pridemandas antau\u0306 decidi au\u0306 esprimi opinion pri problemoj interplektantaj moralon/kredon kaj sciencojn tus\u0302antajn religion. G\u0302ia graveco evidentig\u0302as el g\u0302iaj historio, membraro kaj statuto. Tiu institucio estas unu el la ses papaj akademioj, kiuj estas:"}, {"text_idx": "#000054", "text": "La Eklezioscienco estas en kristanismo la teologia meditado pri la eklezio, pri g\u0302ia esenco kaj g\u0302ia graveco en la savig\u0302historio en la kunteksto de la dia verkado. G\u0302i fomas \u2013 en katolika konceptado kaj terminaro \u2013 temaron de la dogmaro. La eklezio (grekaj skribo kaj lingvo: \u03b5\u0313\u03ba\u03ba\u03bb\u03b7\u03c3\u03b9\u0301\u03b1 ekkle\u0304si\u0301a, latina lingvo: ecclesia la \u201aelvokita\u2018) estas en g\u0302i la komunumo de tiuj, kiujn Jesuo Kristo elvokis per la evangelio el la mondo, kiuj renkontig\u0302as c\u0302irkau\u0306 li en la diservo kaj de li estas sendataj al atestado de la kredo kaj al servo de la amo."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Papa Akademio de Sociaj Sciencoj[redakti]"}, {"text_idx": "#000056", "text": "La Papa Akademio de Sociaj Sciencoj estas akademio de la Sankta Seg\u0302o kiu celas antau\u0306enigi la studon kaj progreson de Sociaj Sciencoj, krom ekonomikaj, politikaj kaj juraj. Tiu Akademio, pere de sia scienca agado, ofertas al la Eklezio la elementojn utiligotajn por la disvolvig\u0302o kaj aplikado de la Katolika sociala doktrino kaj ebligas dokumenti kaj analizi la efikojn de g\u0302ia aplikado en la tiuepoka socio. La Akademio estas oficiale au\u0306tonoma kvankam konservante striktajn kontaktojn kun la Papa Konsilio de Justeco kaj Paco."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Tiele neeu\u0306ropanoj kaj virinoj frontis invademan studon fare de koloniaj povoj por intereso de scienca ideologio kaj teorio kiu enkurag\u0302igis la politikan institucion de koloniismo.[13] Tiaj studj pri raso kaj genro koincidis kun la epoko de koloniismo kaj kun la enkonduko de eksterlandaj kulturoj, aspektoj, kaj genraj [14] roloj lau\u0306 la vidpunktoj de eu\u0306ropaj fakuloj."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Akorde kun siaj statutaj celoj, la Papa Akademio de la Sciencoj organizas g\u0302eneralajn seancojn de la akademianoj; organizas kunvenojn celantajn al progreso de la sciencoj kaj al la solvo pri teknikaj-sciencaj problemoj; kaj stimulas enketojn, esplorojn kaj pliprofundig\u0302ojn pri sociaj, moralaj kaj spiritaj problemoj. Oftas la problemoj pridemanditaj de la papoj."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Esperantologio estas la speciala esperanta lingvoscienco, okupig\u0302anta pri vortkonstruo, vortkunmeto, vortenkonduko kaj transskribo de internaciaj fakvortoj kaj de propraj nomoj. Esperantologiaj principoj de vortkonstruo estas ekzemple la principoj de neceso kaj sufic\u0302o kiuj postulas ekvilibradon inter koncizeco kaj klareco de la vorto."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Norma Esperantologio estas metodo per kiu oni traktas la Fundamenton de Esperanto lau\u0306 jura perspektivo. G\u0302in iniciis Helmut Welger kaj notinde dau\u0306ris Bernardo Pabst. Kerna okupo de Norma Esperontologio estas determini kiel oni diru au\u0306 skribu ion g\u0302uste."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Norma au\u0306 preskriba Esperantologio estas scienco pri la validaj normaj bazoj de Esperanto, pri g\u0302ia (hierarkia) normsistemo (1. Bulonja Deklaracio, 2. Fundamento kun Oficialaj Aldonoj, 3. komuna lingvouzo, 4. Zamenhofa stilo); el tio g\u0302i deduktas, kio estas gramatike g\u0302usta kaj stile bona Esperanto. Tiucele g\u0302i sisteme kaj konsekvence aplikas la normsciencan metodaron, precipe la (norm-)logikon, la semantikan kaj teleologian norminterpretadojn kaj la kompletigon de normoj helpe de la formala teleologio. La formala teleologio - t.e. la formala teorio de racie celkonforma agado - estas parte ekvivalenta al la normlogiko, c\u0302ar celoj povas esti rigardataj kiel kvazau\u0306-normoj. (La normlogiko mem ne estas preskriba, c\u0302ar g\u0302i povas nur kontroli normojn au\u0306 dedukti ilin el aliaj jam validaj normoj, sed g\u0302i ne povas mem krei normojn)."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Teleologio pritraktas demandojn malsamajn ol tiuj de la scienco. Dum la scienco esploras leg\u0302ojn kaj naturajn fenomenojn, teleologio interesig\u0302as pri la organizanta principo malantau\u0306 tiuj leg\u0302oj kaj fenomenoj naturaj."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Fondo de ISAE en 1908[redakti]"}, {"text_idx": "#000082", "text": "Aperis vortaroj kaj terminaroj didaktike redaktitaj, ekzemple: \u201eMatematika terminaro\u201c de Raoul Bricard (1905), \u201eAnatomia vortaro\u201c, \u201eMuzika terminaro\u201c de Fe\u0301licien Menu de Me\u0301nil, \u201eMarista Terminaro\u201c de Maurice Rollet de l'Isle, \u201eFarmakologia terminaro\u201c de Celestin Rousseau ktp."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Originalaj verkoj estis publikigitaj, nome \u201eAbsoluta analitika geometrio\u201c de D-ro Cyrill Vo\u0308ro\u0308s en du volumoj, kaj gravaj tradukoj; \u201eTeorio de ondoj\u201c de D-ro Kelte; \u201eRezisto de la gisaj kolonoj\u201c de Frederiko Villareal; \u201eNovaj trigonometriaj sistemoj\u201c de profesoro Dombrowski; \u201eKontinuo\u201c de Huntington; kelkaj artikoloj aperis en \u201eBulteno de Oceanografia Instituto de Monaco\u201c, kaj en \u201eMeteorologia Bulteno de Observatorio\u201c de Tokio."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Por eluzi la observojn de la divar\u00adsaj meteorologiaj stacioj la uzo de modlingvo povas esti brandvalora kaj jam antau\u0306 la milito oni dufoje provis E-n por tiu celo. En apr. 1909-nov. 1910 aperis en Durango (Meksiko) Mo\u00adnata Jhurnalo (post julio 1909 Monata Gazeto) de la Met. Observejo de l' Instituto Juarez kun mutaj met. tabe\u00adloj (g\u0302is junio 1909: 8 p. 32x21 poste: IV+16, 21x17). En jan.-dec. 1911 R. Duyos eldonis en Valencia ec\u0302 semaj\u00adnan met. gazeton La Korespondanto (entute 44 kajeroj po 12 p. 22x16.) - \u00adLa vigla estro de la Aerologia Obser\u00advatorio en Tateno (Jap.) d-ro W. Oishi eldonas jam de jan. 1927 tute regule trifoje monate Bulteno), enhavante ta\u00adbelojn kaj diagramorojn; c\u0302iu n-ro enha\u00advas 4-6 p. 27x20. Por pli detaligi la datojn, aperas c\u0302iujare ampleksa Ra\u00adporto porte ilustrita kun 136-332 p. 30x23. Krom tiuj la observejo eldonas dufoje c\u0302iujare: Observadoj meteoro\u00adlogiaj kaj aerologiaj faritaj en la Aero\u00adlogia Observatorio de Tateno IV+54 p. 26x19. Tiu agado de d-ro Oishi estas vare progresema, sed tro mal\u00admute atentata."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Antropologio kun psikologoj kaj faka kredantaro opinias ke la unuaj sciencaj sentoj en la prahomaro eble estis signitaj je magio, kiun la postaj generacioj kapablis distingi el religio. Krome ili dividas sciencon el religio. Dum en religio, la kredanto ne havas kontrolon sur la okultaj fortoj, kaj nur povas peti kaj pruvi proponi akordojn al la gedioj, au\u0306 esperi bonan volon de gediuloj au\u0306 spiritoj, en scienco, la sciencisto havas povon (au\u0306 kredas havi povon), c\u0302ar tiu konas formulojn au\u0306 ritojn, kiujn certe devigas (tiu kredas) la spiritojn, demonojn, gediojn au\u0306 okultajn fortojn, por ke ili faru kion tiu volas."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Bazo de scienco estas scienca metano. La scienca metodo ja estas la hundo de la sciencistoj. ili eble ne kredus je Dio, sed ili certas kredas ke la scienca metodo estas la g\u0302usta maniero por scii la mondo. La scienca metodo estas la plej bona kiun oni havas nun. Sed oni dubas ke vi trovos scienciston kiu pretas j\u0302uri ke la scienca metodo estas ankau\u0306 la plej bona kiun oni iam ajn povos trovi, kaj ke g\u0302i estas absolute vera kaj absolute prava c\u0302iam ajn en ajna universo. Se ili vere diras tion, oni au\u0306tomate ne plu tiom multe fidas je ili."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Oni ne povas \"pruvi\" aferojn en scienco; g\u0302i ne estas matematiko (kvankam g\u0302i ofte *uzas* matematikon). Male, oni simple kreas modelojn de la mondo kaj kiam oni pli lernas oni kreas novan, plibonan, modelon kaj forj\u0302etas la malnovajn."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Neniam licas plenumi malbonon por devenigi bonon.\nLa ora regulo: \u201cC\u0302ion ajn do, kion vi deziras, ke la homoj faru al vi, vi ankau\u0306 faru al ili; c\u0302ar c\u0302i tio estas la leg\u0302o kaj la profetoj. Evangelio lau\u0306 Mateo (7,12).\nLa karitato pasas c\u0302iam tra la respekto de la proksimuloj kaj de ilia scienco (nn. 1786-1789)"}, {"text_idx": "#000098", "text": "Povas okazi ankau\u0306 konflikto de moralo kaj sciencoj. Pri tio okupig\u0302as scienco nomata \u201cKazino\u201d"}, {"text_idx": "#000100", "text": "Sciencisto: \u201eFrau\u0306lino, c\u0302u mi povas akompani vin?\u201c"}, {"text_idx": "#000102", "text": "Jen grava scienca demando: Koperniko -- c\u0302u polo c\u0302u germano ? La unuopa \"p\" en la nomo (ne *Koppernik\") kaj la klare slava postmarko \"nik\" klare montras slavecon, do polecon. Lia familinomo de patrina flanko estas ja g\u0302ermana (efektive flandra, ne germana) : Watzenrode. Sendube liaj du familioj (patra kaj patrina) flue parolis la germanan, c\u0302ar tiu parto de\nPolio estis tiam okupaciadata de Prusio. Do, oni konkludas ke Koperniko estis polo."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Asistanto staras sur rultabureto, la doktoro metis sur lian kapon c\u0302apeton kun longa kartona [beko - imiti la pingvenan, turnas la tabureton:\n- Jes, io c\u0302itie nesufic\u0302as..., kau\u0306ru amiketo kaj saltetu.\nAsistanto kau\u0306ras surplanke kaj eksaltas.\n- Jen, nun pli similas!\n- Al mi s\u0302ajnas, ke ne tre...\n- Sed via opinio, kara, sciencon ne interesas!"}, {"text_idx": "#000105", "text": "Mi komprenas, diris iu, ke oni povis fari instrumentojn kaj esplori per ili la stelojn kaj planedojn, tio c\u0302i estas farebla; sed kiel la instruituloj sciig\u0302is pri la nomo de c\u0302iu stelo \u2014 tion c\u0302i mi jam neniel povas kompreni."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Post iom da tempo la junulo revenis kolera."}, {"text_idx": "#000111", "text": "- C\u0302u vi obeis mian instruon? - demandis la Majstro.\n- Jes. Sed kiam mi levis la brakojn, la pluvo enfluis sub miajn vestojn, mi humidig\u0302is, kaj mi pensis, ke mi estas tute stulta.\n- Mi gratulas al vi. Tio estis via unua grava malkovro. - respondis la Majstro."}, {"text_idx": "#000114", "text": "- Mi gratulas al vi. Tio estis via unua grava malkovro. - respondis la Majstro."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Rilato inter scienco kaj Esperanto estas tre interesa afero."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Mutaj sciencistoj favoras ESPERANTON. Mutuloj el ili ne lernas persone ESPERANTON por publikigi sian stud\u00adon, pro la supozo, ke eksterlandaj senfekistoj ne povos legi g\u0302in. Ekzist\u00adas mutaj, kiuj volonte skribos ESPERANTE, kiam eu\u0306ropaj kaj usonaj gazetoj nur akceptos artikolojn verkitajn en E, ec\u0302 se ili aperigos la artikolojn en racilingva traduko."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Nomado de sciencoj en Esperanto[redakti]"}, {"text_idx": "#000133", "text": "La plejmulto da la terminoj pri scienconomoj estas grekdevena. La plej oftaj postafiksoj de tiaj terminoj, c\u0302iuj neoficialaj en Esperanto, estas jenaj:"}, {"text_idx": "#000135", "text": "Ofte eblas formi nomon de scienco per pure Esperanteca kunmetado; tial, foje ekestas du paralelaj formoj por nomi la saman sciencon, unu kunmetita per pure Esperantaj radikoj, kaj la alia per pure grek- au\u0306 latin-devenaj radikoj. Ekzemple, s\u0302tonscienco havas tute saman signifon kiel petrologio, sociscienco estas tute sama afero kiel sociologio, kaj toksologio estas samsignifa esprimo al venenoscienco. Foje, la pure Esperanta alternativo estas pli tau\u0306ga en neformalaj kuntekstoj, dum la grekeca esprimo pli bonas en fakulaj rondoj, kie ne ekzistas risko pri nekompreno de la celata signifo."}, {"text_idx": "#000137", "text": "Unu instruitulo entreprenis gravan sciencan laboron, sed ne havis la rimedojn por g\u0302in efektivigi. Li vizitas unu ric\u0302ulon kaj petas lin pri helpo. La ric\u0302ulo rifuzas, kaj inter ili komencig\u0302as la sekvanta dialogo : Ric\u0302ulo : Mirinde estas, ke nur la instruituloj c\u0302iam venadas al la ric\u0302uloj kaj ke la lastaj, kontrau\u0306e, neniam venas al la instruituloj. \u2014 Instruitulo : C\u0302ar la instruituloj komprenas, ke al ili mankas mono, sed neniam la ric\u0302uloj komprenas, ke al ili mankas scienco. \u2014 Ric\u0302ulo : Kial do la ric\u0302uloj volonte oferas al blinduloj, lamuloj kaj similaj malfelic\u0302uloj, sed ne amas helpi al malric\u0302aj instruituloj? \u2014 Instruitulo : C\u0302ar ili timas, ke farig\u0302i en la estonteco blindaj, lamaj k. t. p. ili povas iam mem, sed farig\u0302i iam instruitaj ili neniam timas! [N. Kus\u0302nir.]"}, {"text_idx": "#000139", "text": "La plimulto de la sciencaj branc\u0302oj akcentas Spiritismon kaj prizonon de la individuo."}, {"text_idx": "#000140", "text": "Scienca mondkoncepto bazig\u0302as je 5 principoj:"}, {"text_idx": "#000141", "text": "Praktika decidhelpo por la vivplanado\nMedicina helpo. (Esperanto , Florido au\u0306 homeopatio)."}]