[{"text_idx": "#000002", "text": "C\u0302i tiu artikolo estas parto de serio ekzamenante esprimliberecon [eo] kaj aliron al informoj en civitaj spacoj tra ses lingvaj komunumoj en la MENA-regiono [eo]."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La iraka urbo H\u0302alabg\u0302a [eo] situas en la kurdia montaro proksime de la irana landlimo kaj estas plej konata pro la tragika uzo de kemiaj armiloj [eo] kontrau\u0306 la log\u0302antaro fare de la armeo de Saddam Hussein [eo]."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Jarojn poste, la urbo akiris rekonon ene de la kurda cifereca spaco, danke al juna viziulo nomata Bokan Jaff , log\u0302anto de H\u0302alabg\u0302a. Jaff akiris anglan diplomon c\u0302e la Universitato de Sulajmanija [en] en 2014 kaj transprenis la rolon de tradukisto de informoj por sia komunumo. C\u0302i tio gravegas c\u0302ar ili renkontis malfacilaj\u0302ojn aliri esencajn retajn informojn en la kurda lingvo, inkluzive de tutmondaj novaj\u0302oj, sekureco, sanservo kaj pli. Precipe kurdaj universitataj studentoj luktantaj por trovi retajn informojn en sia gepatra lingvo multe aprezis la helpon de Jaff."}, {"text_idx": "#000005", "text": "C\u0302ar Jaff ig\u0302is pli konscia kaj pri la manko de kurdaj retaj resursoj kaj pri la malfacileco pro limigita scipovo de la angla kaj araba lingvoj inter kurdaj parolantoj, li ekkomprenis la urg\u0302an bezonon de plibonigita alireblo al informoj en la kurda lingvo."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Kun multe da persistemo, li komencis ok-jaran vojag\u0302on kiel volontulo c\u0302e Google. Lia celo estis integri la soranan [eo], ofte konatan kiel kurdi\u0302 nawendi\u0302 (\u06a9\u0648\u0631\u062f\u06cc\u06cc \u0646\u0627\u0648\u06d5\u0646\u062f\u06cc), elstara lingvo ene de la kurda lingvaro [eo], en la lingvojn apogitajn per la tradukprogramo Google Translate [eo]."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Jaff sukcese tradukis pli ol 2 500 000 frazojn, proverbojn kaj unuopajn vortojn. Rezulte de tio, la sorana lingvo estis oficiale aldonita al Google Translate en majo 2022, el kio ekestis komunumo de soranaj tradukistoj. En intervjuo kun Global Voices, Jaff diris, \u201cLa manko de enhavo en la kurda malfaciligis al ni trovi la informojn kiujn ni bezonas kaj malhelpis la evoluon de la kurda lingvo en la cifereca mondo.\u201d"}, {"text_idx": "#000008", "text": "La kompleksa pejzag\u0302o de kurdaj lingvoj enrete"}, {"text_idx": "#000009", "text": "La kurda lingvaro [eo] estas lingvo au\u0306 grupo de lingvoj parolataj de la kurdoj [eo], indig\u0302ena etna komunumo de c\u0302irkau\u0306 30 milionoj da homoj. Indig\u0302enaj el la regionoj de Mezoriento kaj Okcidenta Azio [eo], ili kundividas kulturon, lingvan heredaj\u0302on kaj identecon, kvankam ili estas disigitaj trans kvar nacioj: Turkio, Irako, Sirio kaj Irano [eo]."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Kurdaj lingvoj konsistas el malsimilaj sed interligitaj lingvaj variantoj [eo] ne reciproke interkompreneblaj. La c\u0302efaj du lingvoj estas la kurmanc\u0302a [kurmanji, \u06a9\u0648\u0631\u0645\u0627\u0646\u062c\u06cc ] au\u0306 la norda kurda, parolata en Sirio, Turkio, Kau\u0306kazo [eo], kaj partoj de Irako, kaj la sorana [sorani\u0302, \u0633\u06c6\u0631\u0627\u0646\u06cc ] au\u0306 la centra kurda lingvo (kurdi\u0302 Nawendi\u0302, \u06a9\u0648\u0631\u062f\u06cc\u06cc \u0646\u0627\u0648\u06d5\u0646\u062f\u06cc) kiu estas plej parolata en Irako kaj Irano. La sorana, kune kun la araba, havas oficialan statuson en Irako kaj g\u0302i [tie] estas ofte nomata la \u201ckurda\u201d lingvo en oficialaj dokumentoj. C\u0302iu el c\u0302i tiuj lingvoj estas parolataj de milionoj da homoj."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Tiuj lingvoj utiligas malsamajn alfabetojn: la kurmanc\u0302a [eo] uzas la latinan (romian) alfabeton, dum la sorana [eo] uzas la aramean (araban) alfabeton."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Kvankam la kurdaj lingvoj posedas ric\u0302an historion, famkonataj pro vasta vortprovizo kaj esprimkapabloj, ili alfrontas mankon de retaj rimedoj. La malsamaj alfabetoj, kune kun la foresto de normigado kaj dau\u0306rantaj potencrivalecoj inter kurdaj komunumoj, kontribuas al la defioj."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Krome, c\u0302i tiuj defioj estas kunmetitaj de restriktoj truditaj de subpremaj registaroj, cenzuro, kaj limigoj por libere esprimi sin en c\u0302iuj landoj kie kurdoj log\u0302as."}, {"text_idx": "#000014", "text": "La malabundeco de retaj rimedoj devigis kurdparolantojn fidi aliajn lingvojn kiel la araba, la angla, la turka kaj la persa. En konversacio kun profesoro Dara Hameed, kurdlingva doktoro kiu instruas c\u0302e la Universitato de Garmian, Jaff klarigis al Global Voices kiel tiu manko de retaj informoj kaj teknikaj rimedoj negative influas kurdajn akademianojn en Irako."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ni alfrontas c\u0302i tiujn defiojn c\u0302iutage, precipe kun niaj universitataj studentoj. Ekzemple, en la kurda fako, kaj mi kredas, ke c\u0302i tio estas ofta afero en diversaj altlernejoj, ekzistas grava manko de kurdaj rimedoj disponeblaj en Interreto. Miaj studentoj renkontas defiojn kiam ili provas aliri informojn en la kurda lingvo."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Ili estas devigataj uzi fontojn en aliaj lingvoj per elektronika tradukado, kio ne estas sen problemoj. Alternative, ili restas kun neniu alia elekto ol turni sin al multekostaj tradukistoj. Sekve de tio, c\u0302i tiuj studentoj estas nekapablaj plene utiligi la avantag\u0302on de teknologio."}, {"text_idx": "#000018", "text": "La problemo kus\u0302as en la reta sfero, ne eksterrete. La kurda lingvo estas lingve diversa. Imagu havi sole por \u201c\u062e\u06c6\u0634\u06d5\u0648\u06cc\u0633\u062a\u06cc\u201d (amo) jam ses vortojn."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Nia devus fokusi traktadon de normigaj aferoj, dialektikaj dividoj kaj politikaj premoj, c\u0302ar c\u0302i tiuj faktoroj malfaciligas la kurdan lingvon enrete prosperi."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Politika batalo de irakaj kurdoj por rekono kaj lingvaj rajtoj"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Kompare kun najbaraj landoj, kurdoj en Irako spertas relative favoran situacion. Ekzemple, Irako estas la nura lando kie la kurda [sorani\u0302] estas agnoskita kiel oficiala lingvo, kaj g\u0302i ankau\u0306 estas la sola loko kie kurdoj g\u0302uas konsiderindan au\u0306tonomion."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Esploro de Lauren Walter c\u0302e la [usona] Universitato Depaul en 2018 rivelis ke dum la brita mandato, urbaj kurdaj naciistoj preferis la soranan [sorani], dum la kurmanc\u0302a [kormanji] ludis pli fortan literaturan rolon, donante al la sorana pli grandan politikan influon. Malgrau\u0306 tio, estis intereso dividi la parolantojn de c\u0302i tiuj lingvoj. \u201cAmbau\u0306 dialektoj vivis en relativa harmonio g\u0302is Irako akiris sendependecon en 1931. Post la akiro de sendependeco, la iraka registaro provis kontrau\u0306meti parolantojn de la sorana kaj tiujn de la kurmanc\u0302a por preventi ke la kurda estu agnoskota kiel oficiala lingvo.\u201d"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Decida mejlos\u0302tono por la kurda lingvo en Irako estis la Iraka-Kurda Interkonsento pri Au\u0306tonomio de la 1970-aj jaroj [ankau\u0306 konata kiel la iraka-kurda interparoloj pri paco], subskribita la 11-an de marto 1970 fare de la iraka registaro kaj kurda gvidanto Mullah Mustafa Barzani [eo]. Post jardekoj da armitaj konfliktoj kaj strec\u0302itecoj inter la iraka registaro kaj la kurdaj komunumoj en Irako, tiu interkonsento zorgis por la agnosko de la sorana kiel oficiala lingvo en lokoj kun kurda plimulto. G\u0302i ankau\u0306 certigis al la kurdoj politikan reprezentantaron en registaraj entoj."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Tamen, la vojo al parollibereco [eo] por kurdoj en Irako estis kompleksa kaj submetata al fluktuado lau\u0306longe de la tempo. Post la interkonsento, subpremo estis intensa sub la registaro de Saddam Hussein, kun postaj periodoj de provita agnosko de la rajtoj de kurdaj komunumoj en Irako."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Defioj kun lingva normigo kaj aliro al informoj"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Esploro indikas ke en landoj kun dominaj lingvoj, parolantoj de minoritataj lingvoj ofte alfrontas marg\u0302enigon kaj limigitan aliron al informoj. En kurda Irako, internaj konfliktoj inter kurdaj lingvoj, precipe pri la sorana kaj la kurmanc\u0302a, ne nur intensigas marg\u0302enigon kaj dividon sed ankau\u0306 malhelpas la retan reprezentadon, evoluadon kaj disvastigadon de la lingvo."}, {"text_idx": "#000028", "text": "G\u0302is hodiau\u0306, la kurdoj ne havas universale akceptitan skribnormon, kun politikaj partioj en la Kurdio-regiono implikitaj en disputoj pri normigado. Malgrau\u0306 diversaj provoj, normigita versio restas iluzio."}, {"text_idx": "#000029", "text": "C\u0302i tiu manko de lingva unueco kaj normigado kreas obstaklojn por tiuj, kiuj serc\u0302as retajn informojn kaj rimedojn en sia gepatra lingvo. Aldone, g\u0302i malhelpas efikan kundividon de informoj, limigante la kapablon de la kurdoj kontribui al la cifereca mondo."}, {"text_idx": "#000030", "text": "C\u0302i tiu kunteksto sugestas, ke se kurmanc\u0302parolanta kurdo deziras komuniki kun kurdo parolante la soranan, ili povus uzi c\u0302u la araban, la turkan au\u0306 la persan por ebligi komunikadon inter ili."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Parolante kun Global Voices (Tutmondaj Voc\u0302oj), Goran Rasoul, sukcesa verkisto, poeto kaj rakontisto, enprofundig\u0302is en la personajn sekvojn de internaj lingvonormigaj konfliktoj. Goran havas magistron en moderna literatura kulturo c\u0302e la Universitato de Hertfordshire [Britio] kaj havas pli ol 12 jarojn da sperto en la evoluigo kaj humanitara laboro [eo] kun kaj lokaj kaj internaciaj organizaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Multaj homoj en mia rondo konstante luktas por rete aliri informojn au\u0306 por trovi tau\u0306gan enhavon pri diversaj temoj kiel literaturo, politiko kaj lingvaj studoj. Mi ofte devas serc\u0302i informojn en aliaj lingvoj se temas pri specifaj aferoj rilataj al Kurdio [eo], la kurdoj [eo] kaj la kurda lingvaro [eo]."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Goran klarigis, ke en la pasinteco, la nombro da parolantoj determinis c\u0302u lingvo pluvivos, sed hodiau\u0306 g\u0302i dependas de la haveblo de cifereca enhavo. Tiu manko de reta enhavo estas uzata por indiki ke lingvo malprosperas kaj estas en dang\u0302ero. Li aldonis: \u201cC\u0302i tio validas por c\u0302iuj lingvoj, sed g\u0302i estas precipe decida por la kurda. Politikaj kaj ekonomiaj konfliktoj damag\u0302is la kurdan lingvon, substrekante la urg\u0302econ prioritatigi g\u0302ian konservadon kaj varbadon.\u201d"}, {"text_idx": "#000034", "text": "Revenante al Bokan Jaff, li kaj lia teamo utiligas la potencon de artefarita intelekto [eo] por plibonigi la kvaliton de tradukoj. Ili ankau\u0306 serc\u0302as instigi verkistojn kaj esploristojn rete kundividi sian laboron, celante altigi la volumon de retaj enhavoj en la kurda lingvo. Jaff diris: \u201cPublikaj\u0302oj estu rete alireblaj, ne nur en la formo de fizikaj libroj kaj revuoj. Tekstoj kaj libroj devas esti als\u0302utataj en diversaj ciferecaj dosierformatoj por certigi la kompiladon de ampleksa kaj diversa datumaro.\u201d"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Jaff opinias, ke kurdaj intelektuloj subtaksas retan eldonadon. Tamen, estas grave agnoski, ke retaj rimedoj estas s\u0302losilaj por revigligi la lingvon. Tiuj kun la kapablo kontribui devus esti instigataj por oferti al la kurda komunumo aliron al tiuj valoregaj retaj rimedoj."}, {"text_idx": "#000038", "text": "La du popularaj kaj novaj teknologiaj lanc\u0302oj de projekto OpenAI, ChatGPT kaj DALL-E2, altiris multan atenton de uzantoj de amaskomunikiloj kaj sociaj retoj. Diskutoj pri tio, kion oni povas fari kun tiuj teknologioj, kiaj laboroj povas esti anstatau\u0306igitaj, kiel trakti kopirajtajn problemojn, kaj kiel tiuj teknologioj povas pligrandigi ekzistantajn antau\u0306jug\u0302ojn estas oftaj en la kampoj de ciferecaj rajtoj, teknologio kaj j\u0302urnalismo."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Global Voices provis la DALL-E2, la bildilon de AI (artefarita inteligenteco), por vidi kiel g\u0302i generis bildojn el malsamaj lingvoj. Ni tajpis la saman frazon en nau\u0306 lingvoj: \u201cOleo-pentrado de la ombro de virino funebranta c\u0302e la fenestro\u201d."}, {"text_idx": "#000041", "text": "En la angla: Oil painting of a shadow of a grieving woman at the window"}, {"text_idx": "#000042", "text": "En la hispana: Pintura al o\u0301leo de la sombra de una mujer en duelo ante la ventana"}, {"text_idx": "#000043", "text": "En la c\u0302eh\u0302a: Olejomalba sti\u0301nu truchli\u0301ci\u0301 z\u030ceny u okna"}, {"text_idx": "#000044", "text": "En la rusa: \u041a\u0430\u0440\u0442\u0438\u043d\u0430 \u043c\u0430\u0441\u043b\u043e\u043c \u0441\u0438\u043b\u0443\u044d\u0442 \u0441\u043a\u043e\u0440\u0431\u044f\u0449\u0435\u0438\u0306 \u0436\u0435\u043d\u0449\u0438\u043d\u044b \u0443 \u043e\u043a\u043d\u0430"}, {"text_idx": "#000045", "text": "En la indonezia: Lukisan cat minyak bayangan seorang janda\nperempuan yang sedang berduka di samping jendela"}, {"text_idx": "#000046", "text": "En la simpligita c\u0302ina: \u7a97\u8fb9\u60b2\u75db\u5973\u4eba\u7684\u5f71\u5b50\u6cb9\u753b"}, {"text_idx": "#000047", "text": "En la kazah\u0302a: \u0422\u0435\u0440\u0435\u0437\u0435\u0434\u0435\u0433\u0456 \u049b\u0430\u0438\u0306\u0493\u044b\u043b\u044b \u04d9\u0438\u0306\u0435\u043b\u0434\u0456\u04a3 \u043a\u04e9\u043b\u0435\u04a3\u043a\u0435\u0441\u0456\u043d\u0456\u04a3 \u043c\u0430\u0438\u0306\u043b\u044b \u0431\u043e\u044f\u0443 \u0441\u0443\u0440\u0435\u0442i"}, {"text_idx": "#000048", "text": "En la uzbeka: Deraza oldida qayg'u chekayotgan ayol soyasining moyli rasmi"}, {"text_idx": "#000049", "text": "Evidente, kelkaj el tiuj fotoj estas sufic\u0302e malsamaj de la originala telekomando. Tio povus okazi pro nesufic\u0302a kvanto da datumoj en la originalaj lingvoj. Kiel la inventintoj de DALL-E klarigis en intervjuo al Tech Crunch, la modelo, pri kiu ili laboras, nomig\u0302as CLIP (Contrastive Language-Image Pre-training). CLIP estis trejnita sur 400 milionoj da bildparoj kun tekstaj subtitoloj kolektitaj en la Interreto. OpenAI diras en sia retejo:"}, {"text_idx": "#000050", "text": "GPT-3 showed that language can be used to instruct a large neural network to perform a variety of text generation tasks. Image GPT showed that the same type of neural network can also be used to generate images with high fidelity. We extend these findings to show that manipulating visual concepts through language is now within reach."}, {"text_idx": "#000051", "text": "GPT-2 montris, ke skriba lingvo povas esti uzata por instrui grandan neu\u0306roreton plenumi diversajn taskojn pri generado de tekstoj. La bildo GPT montris, ke la sama speco de neu\u0306roreto ankau\u0306 povas esti uzata por generi altfidelecajn bildojn. Ni konstruas sur c\u0302i tiuj trovoj por montri, ke ni povas nun manipuli vidajn konceptojn per skriba lingvo."}, {"text_idx": "#000053", "text": "In the long run, you\u2019re going to have models which understand both text and images. AI will be able to understand language better because it can see what words and sentences mean."}, {"text_idx": "#000054", "text": "En la estonteco, ni havos s\u0302ablonojn, kiuj komprenas kaj tekston kaj bildojn. La AI povos kompreni la lingvon pli bone, c\u0302ar g\u0302i povos vidi, kion signifas vortoj kaj frazoj."}, {"text_idx": "#000055", "text": "C\u0302ar malsamaj lingvoj produktis tiajn malsamajn rezultojn, s\u0302ajnas, ke la fokuso de c\u0302i tiu interreta datumkolekto, surbaze de kiu funkcias la modelo, uzis pli vaste parolatajn lingvojn, kiel la anglan kaj la hispanan, sed ne malpli evidentajn lingvojn."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Tiom da interretaj bildoj kun priskribo en la uzbeka au\u0306 la malajala ne c\u0302eestis en la originaj datumaroj, per kiuj AI estis trejnita. Se la modelo intencas labori kun pli da lingvoj, g\u0302i devas koncentrig\u0302i je trejnado pli pri bildoj kun ne-anglaj priskriboj. Alie, uzantoj en Kazah\u0302io dau\u0306re ricevos bildojn de mang\u0302aj\u0302o anstatau\u0306 virino, kaj malajala-parolantoj ricevos bildojn de naturo. La rusa-bazita figuraj\u0302o estas klare seksigita iel. La indonezia bildo prezentas plurajn knabinojn sidantajn kaj la c\u0302eh\u0302a bildo gajnas la premion de originaleco kun kruc\u0302o da oleo fus\u0302inte la tutan scenon. Bildoj surbaze de la simpligita c\u0302ina estas timigaj."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Kompreneble, ni ne povas aserti surbaze de tio, ke OpenAI estas rasisma. Tio kion ni povas vidi c\u0302i tie estas, ke g\u0302i ankorau\u0306 ne ricevis sufic\u0302e da datumoj en la lingvoj krom la angla. Ni ne scias c\u0302u g\u0302i restos tiel, sed ni forte malrekomendas tion."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Ni devas trovi novan lingvon, novajn rakontojn, novan mondkoncepton kaj la ilojn por krei la vortojn por venki la \u201cgrandan humanitaran rakonton\u201d. C\u0302u teknologio povas helpi?"}, {"text_idx": "#000061", "text": "Multaj inter ni c\u0302i-pasintmonate au\u0306dis pri la funkcioj similaj al la \u201cMatrix\u201d de la nova AI-funkciigita ChatGPT [eo], kiu lasas civitanojn maltrankvilaj, s\u0302okitaj kaj en pluraj aliaj emociaj statoj, de timo g\u0302is entuziasmo."}, {"text_idx": "#000062", "text": "La uzo de AI restas nic\u0302o por la plej multaj civilsociaj organizaj\u0302oj kaj aktivuloj. Tamen, pluraj iniciatoj kiuj uzas emerg\u0302antajn teknologiojn kaj artefaritan intelekton por \u201cmalkoloniigi\u201d lingvon aperas \u2013 precipe en la evoluiga sektoro."}, {"text_idx": "#000064", "text": "La demando c\u0302u evoluiga lingvo estas kolonia estas kompleksa kaj pridisputata. La altrudo de eu\u0306ropaj lingvoj kaj kulturoj al koloniigitaj popoloj estis s\u0302losila komponanto de la procezo de koloniismo. Koloniaj potencoj trudis siajn lingvojn, ofte kau\u0306zante la erozion de indig\u0302enaj lingvoj. Evoluiga lingvo povas esti rigardata kiel dau\u0306rigo de c\u0302i tiu heredaj\u0302o, c\u0302ar g\u0302i ofte ekskludas indig\u0302enajn kaj minoritatajn lingvojn, plifortigante s\u0302ablonojn de lingva kaj kultura dominado."}, {"text_idx": "#000065", "text": "\u201cLingvo estas tre grava parto de la identeco kaj heredaj\u0302o de komunumo. Kiam ni perdas lingvojn, ni perdas parton de nia kolektiva historio kaj kulturo. Teknologio povas helpi nin konservi kaj promocii c\u0302i tiujn lingvojn, sed ni devas fari tion en maniero respektema kaj inkluziva\u201d, diras Anju Mary Paul, esplorgvidanto c\u0302e la platformo FirstVoices, kiu inkluzivas AI-funkciigitan lingvan arkivon, kiu permesas al uzantoj serc\u0302i kaj aliri son- kaj videoregistraj\u0302ojn de indig\u0302enaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000066", "text": "\u201cLa fakto ke ni uzas la francan au\u0306 la anglan kiel evoluigajn lingvojn dum en iuj komunumoj kiel en Afriko ni havas plurajn tribajn lingvojn estas problemo. Kio okazas kiam homoj ne komprenas la lingvon, kiun ni uzas?\u201d, demandas d-ro Moses Isooba, plenuma direktoro de Uganda National NGO Forum (UNNGOF)."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Isooba estas parto de teamo disvolvanta lingvon kaj leksikan prototipon uzante AI por ebligi pli inkluzivan komunikadon kiu estas malpli (au\u0306 ne) implicite novkolonia, seksisma au\u0306 rasisma. La ideo estas esplori la aplikon de AI por kompensi kaj anstatau\u0306igi la leksikon de pejorativa j\u0302argono, idiomoj kaj terminologio \u201ctrudita\u201d al civilsociaj organizaj\u0302oj enplektitaj en la kompleksa internacia helplaboro kaj la evoluiga sektoro."}, {"text_idx": "#000068", "text": "La teamo planas leksikonon por s\u0302ang\u0302i potencon lau\u0306 du manieroj: unue per abolicio de problema lingvo, dum g\u0302i instigas al pli inkluziva komunikado uzante novan stilfunkcion por serc\u0302i kaj anstatau\u0306igi, kaj due ebligante al homoj uzi sian propran lokan lingvon, testante tiun laboron kun la luganda [eo], la lingvo kutime uzata en Ugando."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Esprimoj kiel \u201cdesk officer\u201d au\u0306 \u201cin the field\u201d rememorigas la kolonian epokon. Internaciaj homhelpaj organizaj\u0302oj ofte nomas siajn oficejojn en la Tutmonda Sudo \u201clandaj oficejoj\u201d, simile al koloniaj antau\u0306postenoj \u201cagante kiel la restanta s\u0302nuro liganta nin al la kolonia s\u0302ipo\u201d, D-ro Isooba diras. Li plue klarigas:"}, {"text_idx": "#000070", "text": "Decolonising language is critically important because language sets the terms of engagement between the north and south. In as much as possible language should be depoliticized and decolonized. Development and humanitarian assistance are political, but our language should remain nonpartisan. Political parties will come and go, but inequalities will remain if our language begins to mirror that of the people in power, especially if the intentions behind the rhetoric are disingenuous."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Malkoloniigi lingvon decide gravas c\u0302ar lingvo fiksas la kondic\u0302ojn de engag\u0302ig\u0302o inter la nordo kaj la sudo. Lau\u0306eble la lingvo estu malpolitikigita kaj malkoloniigita. Evoluigo kaj homhelpa asistado estas politikaj, sed nia lingvo restu senpartia. Politikaj partioj venos kaj foriros, sed neegalecoj restos, se nia lingvo komencos speguli tiun de la potenculoj, precipe se la intencoj malantau\u0306 la retoriko estas malsinceraj."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Ni ne povas paroli nur per akronimoj"}, {"text_idx": "#000074", "text": "\u201cEvoluiga lingvo jam enhavas tiom da j\u0302argono, ke ec\u0302 niaj propraj familioj ne plu komprenas pri kio ni okupig\u0302as\u201d, klarigas Harsh Jaitli, membro de Voluntary Action Network India (VANI)."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Lingvo estas inter niaj plej praaj iloj, por la plej bono au\u0306 por la plej malbono. En interreta universo plagita de misinformado kaj atakoj, diversaj aktivuloj kaj organizaj\u0302oj de la civila socio nun koncentrig\u0302as pri \u201cnovaj rakontoj\u201d por plivastigi anstatau\u0306 malgrandigi civitan spacon."}, {"text_idx": "#000076", "text": "En la lastaj jaroj, multaj iniciatoj kaj organizaj\u0302oj laboris pri la interligo de AI kaj lingvo. Masakhane ekzemple estas baza, komunum-subtenita iniciato laboranta por konstrui ilojn de Natural Language Processing (NLP) kaj modelojn por afrikaj lingvoj, kun la celo konservi kaj antau\u0306enigi ilin en la cifereca epoko. Interpretado [eo] kaj tradukado ankau\u0306 estas parto de la ludo, kaj organizaj\u0302oj nun laboras pri larg\u0302igo de la spektro, ekzemple kun c\u0302i tiu senpaga c\u0302ic\u0302eva-angla traduka glosaro de evoluiga terminologio. AI por la Homoj fokusig\u0302as pri pledado por pli inkluziva kaj justa disvolvig\u0302o kaj uzo de AI-teknologioj. G\u0302i ankau\u0306 ofertas rimedojn kaj trejnadon al komunumoj por okupig\u0302i pri AI."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Tamen, lau\u0306 NeuralSpace [platformo kiu helpas transponti la masivan lingvan brec\u0302on en teknologio], 90 procentoj de NLP-solvoj estas ekskluzive haveblaj en eu\u0306ropaj lingvoj. AI havas la eblon rompi lingvajn barojn por la ceteraj ses miliardoj da homoj kontrau\u0306batalante c\u0302i tiun formon de \u201ccifereca apartismo\u201d. Kiel? Transpontante lingvajn barojn kun kompleksaj traduksistemoj au\u0306 lingvolernaj aplikaj\u0302oj ekzemple. Aliaj manieroj inkluzivas la kreadon de ciferecaj arkivoj enplektantaj optikan signorekonadon [eo] au\u0306 parolrekonadon [eo] kaj zorgi ke enhavo haveblu en gepatraj lingvoj prefere ol en la c\u0302ieaj \u201ckoloniaj\u201d lingvoj."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Sed c\u0302io c\u0302i sonas tro bone por esti (nur) vera. Antau\u0306 ol AI povas malkoloniigi lingvon, AI mem devas esti malkoloniigita."}, {"text_idx": "#000079", "text": "AI havas la eblon transformi la manieron en kiu ni komunikas, sed g\u0302i ankau\u0306 estas la perfekta dissendilo por pliseverigi ekzistantajn biasojn. \u201cNi devas trakti biasojn en lingvaj modeloj kaj certigi ke ili estu inkluzivaj kaj reprezentaj por c\u0302iuj uzantoj\u201d diras Soujanya Poria, asista profesoro c\u0302e Teknologia Universitato Nanyang [eo]."}, {"text_idx": "#000080", "text": "La lingvo pri kiu AI estas trejnita eble jam estas \u201cdistordita\u201d kaj nekapabla anstatau\u0306igi biasitan homan pensadon kaj konduton."}, {"text_idx": "#000081", "text": "\u201cLa malkoloniigo de lingvo decide gravas por povigi komunumojn kaj defii dominajn rakontojn. Teknologio havas la eblon esti potenca ilo en c\u0302i tiu procezo, sed ni devas zorgi ne reprodukti la samajn s\u0302ablonojn de ekskludo kaj marg\u0302enigo, kiujn ni provas venki\u201d, diras D-ro Isooba."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Ni demandis al ChatGPT c\u0302u AI povus reprodukti kolonian, rasisman au\u0306 seksisman lingvon au\u0306 ne. Jen kion g\u0302i respondis:"}, {"text_idx": "#000083", "text": "As an artificial intelligence language model, I am not capable of holding or expressing personal beliefs, values, or biases. However, I acknowledge that the data used to train me may contain biases and I strive to provide information that is accurate, unbiased, and inclusive. It is important to note that it is people who program and use AI, and they can unintentionally embed their own biases in the development and use of AI systems. Therefore, it is crucial to be aware of these potential biases and strive to create and use AI systems in an ethical, inclusive, and responsible manner."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Kiel artefarita inteligenta lingvomodelo, mi ne kapablas teni au\u0306 esprimi personajn kredojn, valorojn au\u0306 biasojn. Tamen mi agnoskas, ke la datumoj uzataj por trejni min povas enhavi biasojn kaj mi strebas provizi informojn precizajn, senpartiajn kaj inkluzivajn. Gravas noti, ke estas homoj, kiuj programas kaj uzas AI, kaj ili povas neintence enigi siajn proprajn biasojn en la disvolvig\u0302o kaj uzo de AI-sistemoj. Tial, estas grave konscii pri c\u0302i tiuj eblaj biasoj kaj klopodi krei kaj uzi AI-sistemojn en maniero etika, inkluziva kaj respondeca."}, {"text_idx": "#000085", "text": "En la vortoj de Timnit Gebru de Black in AI, ni devas ne plu tiom pensi pri \u201cpuraj\u201d kaj \u201cmalpuraj\u201d datumoj kaj pensi pri datumoj kiuj reflektas la diversecon de la reala mondo."}, {"text_idx": "#000086", "text": "\u201cUnu el la plej bonaj manieroj fari tion estas konstrui diversajn skipojn de datumsciencistoj, kiuj kapablas rekoni kaj trakti siajn proprajn biasojn\u201d, li diras."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Sabelo Mhlambi kaj aliaj akademiuloj lastatempe redaktis la Malkoloniigan AI Manifeston, por \u201cmovig\u0302i preter okcident-centritaj biasoj\u201d kaj konstrui \u201cdignajn soci-teknikajn estontecojn\u201d. La civila socio ankau\u0306 estas c\u0302iam pli enplektita en AI-evoluo, aktive partoprenante publikajn diskutojn kaj debatojn c\u0302irkau\u0306 la etikaj, sociaj kaj politikaj efikoj de AI-teknologioj. Tamen, pluraj gvidantoj kaj aktivuloj de la civila socio, kiel ekzemple Mwarimu\u0304 Mu\u0304temi wa Ki\u0304ama el Kenjo, arestita pro siaj pepoj (tweets), argumentas ke la celkonscia ekskludo de marg\u0302enigitaj voc\u0302oj de teknikaj decidprocezoj estas formo de struktura perforto."}, {"text_idx": "#000088", "text": "\u201cNi devas rekoni, ke aliro al teknologio estas homa rajto, kaj labori por certigi ke c\u0302iuj havu sidlokon c\u0302e la tablo\u201d, diras Ki\u0304ama."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Dianne Olivian, aktivulino pri ciferecaj kaj genraj rajtoj, rakontas al ni kiel la marg\u0302enigitaj homoj estas \u201cekskludataj\u201d de decidaj medioj c\u0302ar c\u0302i tiuj spacoj movig\u0302as ene de novkolonia kadro:"}, {"text_idx": "#000090", "text": "Those who usually participate in these conversations also have the privilege to participate; they have the economic and cultural capital to contribute and thrive. There are of course attempts to be representative and inclusive, but we should ask: Where are these conversations happening? What do I need to have to participate? In what language are they sharing meaning? Whose voices are the loudest in the room? What happens after these conversations, what is the accountability framework?"}, {"text_idx": "#000091", "text": "Tiuj kiuj kutime partoprenas en c\u0302i tiuj konversacioj ankau\u0306 havas la privilegion partopreni; ili havas la ekonomian kaj kulturan kapitalon por kontribui kaj prosperi. Estas kompreneble provoj esti reprezentaj kaj inkluzivaj, sed ni devus demandi: Kie okazas c\u0302i tiuj konversacioj? Kion mi bezonas por partopreni? En kiu lingvo ili kunhavigas signifon? Kies voc\u0302oj estas la plej lau\u0306taj en la c\u0302ambro? Kio okazas post c\u0302i tiuj konversacioj, kio estas la respondeca kadro?"}, {"text_idx": "#000092", "text": "Post c\u0302i tiuj \u201ckonsultaj\u201d kunsidoj en politiko pri ciferecaj rajtoj kaj interreta regado [regado rilate al procezoj kaj decidoj kiuj celas difini agojn, doni potencon kaj kontroli agadon], ni c\u0302iuj reiros al la samaj ciferecaj potencostrukturoj, kiuj permesas kaj malpermesas la informojn, kiujn ni aliras kaj konservas, kaj kiaj identecoj rajtas ekzisti en c\u0302i tiuj platformoj, diras Olivan:"}, {"text_idx": "#000093", "text": "Truly inclusive digital communities and infrastructure require transformative lens from their inception \u2013 they reject a capitalist internet. They are driven by creativity, sharing, care, consent, and well-being; they challenge and circumvent infrastructures of surveillance. And we will build that by first, shifting our focus from working towards being accepted by the loudest, most articulate voices in a stingy meeting room, to holding space and looking for those who are not even able to go through the door."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Vere inkluzivaj ciferecaj komunumoj kaj infrastrukturo postulas transforman lenson de sia komenco \u2013 ili malakceptas kapitalisman interreton. Ili estas pelitaj de kreemo, kunhavigo, zorgo, konsento kaj bonfarto; ili defias kaj evitas infrastrukturojn de gvatado. Kaj ni konstruos tion unue s\u0302ang\u0302ante nian fokuson de strebado esti akceptita de la plej lau\u0306taj, plej klaraj voc\u0302oj en avara kunvenejo, al konservado de spaco kaj serc\u0302ado de tiuj, kiuj ec\u0302 ne povas eniri tra la pordo."}, {"text_idx": "#000097", "text": "La interreto estas unu el la komunikaj infrastrukturoj forestantaj en kamparaj teritorioj kie log\u0302as denaskaj popoloj. Por multaj, c\u0302i tio estas la konsekvenco de s\u0302tata forlaso kaj subpremo pere de la koloniigo de [la tieaj] regantaj kulturoj. Tamen, ili konstante serc\u0302is manierojn por alfronti la problemojn kiuj c\u0302iutage dau\u0306ras, kiel ekzemple, la manko de bazaj servoj (lumo, akvo, drenado, sano, edukado) kaj, kiel ni menciis, la komunikada infrastrukturo (interreto, vojoj). En c\u0302i tiuj komunumoj, j\u0302urnalismo estas loka kaj kutime praktikata de komunumaj radioj."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Colmena disvolvis malfermitan fontan retejon kie c\u0302iuj j\u0302urnalismaj agadoj povas disvolvig\u0302i sen interreto au\u0306 kun malmulte da konektebleco, por konservi ligon al c\u0302i tiuj samaj komunumoj en krizaj tempoj. G\u0302i situas c\u0302e la vojkrucig\u0302o inter esti produktadoc\u0302ambro, komunumo kaj rimedo por komuniki. [Colmena] aperis kun financoj el DW Akademie. En Latinameriko, anoj estas la reto de komunumaj amaskomunikiloj REDES de Meksiko, la kolombiaj radiostacioj Ocaina, la ekvadora Remando, kaj la perua Kunig\u0302o de Ajmaraj virinoj de Abya Yala [eo], multaliaj brazilaj radiostacioj, la bolivia cifereca amaskomunikilo Muy Waso, inter aliaj."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Ni identig\u0302as kun la diverseco de abelujoj [ndlt. \u2018colmena\u2018 hispane] kiuj ekzistas en la mondo. Ne estas nur unu maniero [por] fari abelujon, c\u0302ar la teritorioj estas megadiversaj. Nun la abeloj, kaj ilia esenca poleniga laboro, estas tus\u0302itaj de unukultivoj [eo] kaj akcelita industriigo, kiu nur havas ekonomiajn celojn. La sama pripensado eniras por komunikado farita de, kun kaj por teritorioj kaj komunumoj. Estas platformoj kaj interesoj kiuj celas homogenigi paroladojn, lingvojn kaj bezonojn. Ke la amaskomunikiloj elektis la nomon \u201cColmena\u201c, por mi, estas devontigo al diverseco; por kompreni ke en la mondo estas multaj aliaj mondoj kiujn necesas respekti kaj prizorgi."}, {"text_idx": "#000105", "text": "ALA: Es importante entender que Colmena nace del encuentro y la comunicacio\u0301n entre diversos medios, organizaciones y personas. Colmena busca ser una plataforma, hecha con software libre y open source, para el fortalecimiento de la comunicacio\u0301n comunitaria, popular, alternativa, indi\u0301gena y un etce\u0301tera amplio. Aquella comunicacio\u0301n que surge desde y con las personas que habitan los diversos territorios y buscan aportar a las necesidades y suen\u0303os locales."}, {"text_idx": "#000106", "text": "La idea es que la plataforma cuente con las herramientas necesarias para la produccio\u0301n de contenido: \u201ctodo en uno\u201d. Tambie\u0301n, que funcione como un espacio de encuentro, comunicacio\u0301n, traduccio\u0301n y organizacio\u0301n entre personas y colectivos que trabajan y luchan por procesos de comunicacio\u0301n que abonen a los diversos territorios; actualmente la plataforma esta\u0301 traducida en seis idiomas."}, {"text_idx": "#000107", "text": "ALA: Gravas kompreni ke Colmena naskig\u0302is el la kunveno kaj komunikado inter malsamaj amaskomunikiloj, organizoj kaj homoj. Colmena celas esti platformo, farita per libera programaro kaj malferma fonto, por plifortigo de komunuma, populara, alternativa, indig\u0302ena kaj larg\u0302a/vasta komunikado. Tiu komunikado kiu ekestas de kaj kun la homoj kiuj log\u0302as en la diversaj teritorioj kaj celas kontribui al lokaj bezonoj kaj revoj."}, {"text_idx": "#000108", "text": "La ideo estas ke la platformo havas la necesajn ilojn por produktado de enhavo: \u201cc\u0302io en unu\u201d. Ankau\u0306, ke g\u0302i funkcias kiel spaco por renkontig\u0302o, komunikado, tradukado kaj organizado inter homoj kaj grupoj kiuj laboras kaj batalas por komunikaj procezoj kiuj kontribuas al la diversaj teritorioj; la platformo estas nuntempe tradukita al ses lingvoj."}, {"text_idx": "#000110", "text": "ALA: Comenzamos en pandemia asi\u0301 que el trabajo a la distancia hace indispensable conexiones estables de internet o de datos mo\u0301viles; algo que se vuelve complicado por condiciones geogra\u0301ficas, sociales e histo\u0301ricas que viven comunidades rurales e indi\u0301genas en el mundo. Lo anterior, ma\u0301s que una problema\u0301tica, se convierte en una oportunidad en tanto que las comunidades y/o organizaciones pueden decidir sobre la conectividad que necesitan. Mientras las empresas piensan sus aplicaciones desde el intere\u0301s econo\u0301mico; la mirada de Colmena es ma\u0301s hacia la pluralidad de voces, saberes y conocimientos para los retos globales que vivimos."}, {"text_idx": "#000111", "text": "ALA: Ni komencis en pandemio, do, fora laboro faras stabilajn interretajn au\u0306 datumkonektajn ligilojn nemalhaveblaj; io kio farig\u0302as komplika pro geografiaj, sociaj kaj historiaj kondic\u0302oj kiujn kamparaj kaj indig\u0302enaj komunumoj alfrontas en la mondo. C\u0302i tio farig\u0302as s\u0302anco prefere ol problemo, c\u0302ar la komunumoj kaj/au\u0306 organizaj\u0302oj povas mem decidi pri la konektebleco kiun ili bezonas. Dum kompanioj pensas iliajn aplikaj\u0302ojn el la ekonomia intereso, la rigardo de Colmena estas pli al la plureco de voc\u0302oj, komprenoj kaj scioj por la tutmondaj defioj kiujn ni vivas. Dum kompanioj pensas pri siaj aplikoj el ekonomia vidpunkto, Colmena pli rigardas al la plureco de voc\u0302oj, sciaro kaj scilerto (knowhow) por la tutmondaj defioj, kiujn ni alfrontas."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Global Voices: Kiaj estas la fundamentoj de la j\u0302urnalisma spaco, au\u0306 kio necesas por esti parto de g\u0302i?"}, {"text_idx": "#000113", "text": "ALA: Se requiere como individuo, medio, colectivo y/o comunidad tener intere\u0301s en crear procesos de comunicacio\u0301n pertinentes y relevantes para sus territorios, no so\u0301lo creando contenido, sino tambie\u0301n apoyando con la difusio\u0301n del mismo. De igual modo, tener intere\u0301s en que Colmena se utilice, cuide y, asi\u0301, se fortalezca. Una de las grandes ensen\u0303anzas del trabajo junto con comunidades rurales e indi\u0301genas en Ame\u0301rica Latina es que cuidar a la comunidad significa participar, aportar y crear. Cuando uno cuida, hace que la comunidad se fortalezca ante riesgos presentes y futuros; cercanos y externos."}, {"text_idx": "#000114", "text": "ALA: Kiel individuo, amaskomunikilo, kolektivo kaj/au\u0306 komunumo, vi devus havi intereson krei trafajn kaj lau\u0306temajn komunikajn procezojn por viaj teritorioj, ne nur kreante enhavon, sed ankau\u0306 subtenante g\u0302ian disvastigon. Same, vi devus havi intereson pri tio ke Colmena estu uzata, prizorgata kaj tiel fortikigata. Unu el la plej gravaj lecionoj kiujn ni lernis de laborado kun kamparaj kaj indig\u0302enaj komunumoj en Latin-Ameriko estas ke zorgi pri la komunumo signifas partopreni, kontribui kaj krei. Kiam vi zorgas, vi plifortigas la komunumon kontrau\u0306 nunaj kaj estontaj riskoj, proksime kaj malproksime."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Global Voices: Kio estas la efiko de Colmena sur la moderna mondo, en kamparaj kaj indig\u0302enaj zonoj, same kiel en lokoj kie estas dang\u0302ere esti j\u0302urnalisto?"}, {"text_idx": "#000116", "text": "ALA: Son varios los beneficios, pero me limitare\u0301 a sen\u0303alar dos que me parecen muy importantes. El primero es el asunto de la privacidad, muchos medios utilizan aplicaciones que no son seguras para su trabajo comunicativo; ahi\u0301 se difunde informacio\u0301n sensible. En Colmena se esta\u0301 trabajando para que la informacio\u0301n y contenidos de los medios este\u0301n resguardados y seguros."}, {"text_idx": "#000117", "text": "El segundo tiene que ver con la organizacio\u0301n entre diferentes medios para compartir y crear contenido, con o sin conectividad. Pienso que eso puede tener un impacto positivo, en zonas con baja o nula conectividad, donde diferentes medios, colectivos o personas pueden encontrar en Colmena una plataforma para difundir y potenciar sus luchas y suen\u0303os. Colmena es la voz para los pueblos histo\u0301ricamente abandonados, que encontraron en la intemperie, una oportunidad para ser escuchados una vez ma\u0301s."}, {"text_idx": "#000118", "text": "ALA: Estas pluraj avantag\u0302oj, sed mi limigos min al du, kiuj s\u0302ajnas al mi, tre gravaj. La unua estas la afero pri privateco, multaj amaskomunikiloj uzas aplikaj\u0302ojn kiuj estas malsekuraj por ilia [j\u0302urnalista] komunika laboro; tie estas disvastigata sentema informo. En Colmena, oni laboras por certigi ke la informoj kaj enhavo de la amaskomunikilaro estas protektataj kaj sekuraj."}, {"text_idx": "#000119", "text": "La dua rilatas al la organizado inter malsamaj komunikiloj por dividi kaj krei enhavon, kun au\u0306 sen konektebleco. Mi pensas ke tio povas efiki pozitive, en areoj kun malalta au\u0306 neniu konektebleco, kie diversaj komunikiloj, kolektivoj au\u0306 homoj povas trovi platformon por disvastigi kaj plibonigi siajn luktojn kaj song\u0302ojn. Colmena estas la voc\u0302o por la historie forlasitaj popoloj kiuj trovis en la vetero, s\u0302ancon por esti denove au\u0306dataj."}, {"text_idx": "#000121", "text": "Konata kolektivo en Meksiko kiu ciferecigas librojn kaj poste kundividas ilin interrete, kiel politika pozicio, batalas kontrau\u0306 nova kopirajta regulado. La retejo Pirateca [ndlt. Tiu nomo rilatas hispane al du vortoj: \u201cPirata\u201d kaj \u201cBiblioteca\u201d, au\u0306 \u201cPirato\u201d kaj \u201cBiblioteko\u201d, kio esperante signifus egale: \u201cPirateko\u201d] estas ankorau\u0306 neatingebla pere de la c\u0302efaj operatoroj pri telekomunikado en la lando ekde julio 2022."}, {"text_idx": "#000122", "text": "La kolektivo alfrontas agojn kiujn g\u0302i taksas persekuto flanke de la registaraj au\u0306toritatoj pri au\u0306torrajtoj, kiuj alvenis al la blokado de g\u0302ia retejo kaj al limigoj por kundividi siajn enhavojn ligitajn al sia retejo en sociaj retoj. G\u0302ia Tvitera konto ankau\u0306 estis suspendita."}, {"text_idx": "#000123", "text": " estas retejo kiu ekde 2019 provizas liberan aliron al pli ol 279 titoloj hispane sub la slogano \u201cLa libroj ne estas s\u0302telitaj, ili estas eksproprietigitaj!\u201d. Homoj kiu administras estas anonimuloj. Ili diras per siaj propraj vortoj al Tutmondaj Voc\u0302oj ke:"}, {"text_idx": "#000124", "text": "A veces, para no centrar la atencio\u0301n en las identidades, preferimos decir que Pirateca no es nada. Pero tal vez, buscando una definicio\u0301n provisional, hoy podri\u0301amos decir: Pirateca es una amistad."}, {"text_idx": "#000125", "text": "Foje, por ne koncentri atenton al identecoj, ni preferas diri ke Pirateko estas nenio. Sed eble, serc\u0302ante provizoran difinon, hodiau\u0306 ni povus diri: Pirateko estas amikeco."}, {"text_idx": "#000126", "text": "La instigoj malantau\u0306e naskig\u0302as kun la deziro kundividi librojn kiuj markis ilin (ilian vivon):"}, {"text_idx": "#000127", "text": "Es nuestra forma de materializar el amor por nuestrxs amigxs, es el deseo de compartir nuestras lecturas con ellxs; pero tambie\u0301n es el amor por esa comunidad posible, esa comunidad por venir: esxs otrxs amigxs que au\u0301n no conocemos, aquellxs con quienes en secreto, nuestros afectos resuenan."}, {"text_idx": "#000128", "text": "[Tio] estas nia maniero materiigi amon por niaj amikoj, estas la deziro kundividi niajn legaj\u0302ojn kun ili; sed ankau\u0306 estas la amo por tiu ebla komunumo, tiu venonta komunumo: tiuj aliaj amikoj kiujn ni ankorau\u0306 ne konas, tiuj kun kiuj niaj simpatioj sekrete akordig\u0302as."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Antau\u0306 kelkaj monatoj legantoj de Pirateko rimarkis ke la retejo ne alireblas pere de pluraj meksikaj operatoroj pri telekomunikado kaj denuncis tion en la [sociaj] retoj. Ili ankau\u0306 asertas ke Fejsbuko forigis antikvajn publikaj\u0302ojn de Pirateko kaj malpermesis la kreadon de novaj."}, {"text_idx": "#000130", "text": "Pluraj librovendejoj en Meksiko subtenante Piratekon metis s\u0302parmonujojn por ricevi ekonomiajn kontribuojn por Pirateko. Inter ili, la eldonejo kaj librovendejo Impronta, kiu ricevis viziton de inspektistoj de la Meksika Instituto pri Industria Proprieto (es: IMPI), kiuj rekviziciis la s\u0302parmonon la saman monaton kiam komencig\u0302is la blokadoj."}, {"text_idx": "#000131", "text": "La operatoroj pri telekomunikado implikitaj en la blokado estas la plej grandaj en Meksiko: Telmex, Megacable kaj iutempe Izzi, kiu poste c\u0302esis bloki g\u0302in. Historiaj retmezuradoj de Observatorio Abierto de Interferencias, spaco dedic\u0302ita al dokumentado pri interretaj blokadoj, kaj Ripe Atlas havas registraj\u0302ojn kiuj konfirmas la ekziston de la blokado."}, {"text_idx": "#000132", "text": "La operatoroj pri telekomunikado Telmex kaj Megacable, kiuj estis konsultitaj de Tutmondaj Voc\u0302oj, diris ke la blokaj mezuroj okazas c\u0302ar ili ricevis ordon de IMPI."}, {"text_idx": "#000134", "text": "Las medidas implementadas por TELMEX tienen como objetivo dar cumplimiento al requerimiento del IMPI y evitar la imposicio\u0301n de cualquiera de las sanciones previstas en el arti\u0301culo 388 de la Ley."}, {"text_idx": "#000135", "text": "La mezuroj efektivigitaj de TELMEX celas plenumi la postulon de IMPI kaj eviti la altrudon de iu ajn el la sankcioj antau\u0306viditaj en Artikolo 388 de la Leg\u0302o."}, {"text_idx": "#000136", "text": "Ni konsultis IMPI-n kaj g\u0302ian vicdirektoron pri komunikado, Alberton Olguin, por ekscii la kau\u0306zojn kaj la kialon de tiu c\u0302i proceduro. Lia respondo estis ke g\u0302i estas malfermita afero kaj en proceso, do ne eblas doni informojn pri c\u0302i tiu kazo. La membroj de Pirateko siaflanke konsideras ke c\u0302i tiuj agoj havas klare ideologian kialon kiu:"}, {"text_idx": "#000137", "text": "[Busca] perpetuar el sistema profundamente clasista y privatizador que dicta que so\u0301lo las personas con capital econo\u0301mico pueden acceder a la cultura; para ellos, la cultura se compone de objetos cualquiera, capitalizables y que se pueden poseer, negando asi\u0301 un hecho que a nosotrxs nos parece una realidad ontolo\u0301gica absoluta: que toda creacio\u0301n es siempre colectiva y que el valor de los objetos culturales esta\u0301 en las vidas que transforma, en los corazones que sensibiliza, en las mentes que potencia, y no en los valores monetarios que algu\u0301n sistema econo\u0301mico pueda poner sobre ellos."}, {"text_idx": "#000138", "text": "[Serc\u0302as] dau\u0306rigi la profunde klasisman kaj privatigan sistemon kiu diktas ke nur homoj kun ekonomia kapitalo povas aliri kulturon; por ili, kulturo konsistas el ajnaj objektoj kapitaligeblaj kaj kiuj povas esti posedataj, tiel neante fakton kiu s\u0302ajnas al ni absoluta ontologia realo: ke c\u0302iu kreado estas c\u0302iam kolektiva kaj ke la valoro de kulturaj objektoj estas en la vivoj kiujn g\u0302i transformas, en la koroj kiujn g\u0302i tus\u0302as, en la mensoj kiujn g\u0302i disvolvas, kaj ne en la monaj valoroj kiujn iu ekonomia sistemo povas meti sur ilin."}, {"text_idx": "#000139", "text": "La meksika leg\u0302aro havis serion da modifoj koncerne kopirajton. En 2020, inter c\u0302i tiuj s\u0302ang\u0302oj estis enkondukita administra proceduro kiu permesas al operatoroj pri telekomunikado bloki aliron al retejoj provizore, sen havi jug\u0302istan rezolucion pri la kazo."}, {"text_idx": "#000141", "text": "Unu el la kritikoj de c\u0302i tiu nova kopirajta leg\u0302aro estas ke la au\u0306toritato ne havas publikajn registrojn pri c\u0302i tiu tipo de rimedoj petataj al interretaj provizantoj, do ili povas agi lau\u0306 sia bontrovo kaj sen respondigebleco, aldonas Alcantar."}, {"text_idx": "#000143", "text": "Los derechos de autor no protegen a nadie ma\u0301s que a los intereses econo\u0301micos de los duen\u0303os de los grandes capitales, o sea, a quienes menos participan en la elaboracio\u0301n de las potencias afectivas de un texto."}, {"text_idx": "#000144", "text": "Kopirajtoj ne protektas iun ajn krom la ekonomiajn interesojn de la posedantoj de granda kapitalo, tio estas tiuj kiuj malplej partoprenas en la ellaborado de la afekciaj povoj de teksto."}, {"text_idx": "#000145", "text": "[Pirateko] konsideras ke la institucioj kaj korporacioj kiuj kutime mencias c\u0302i tiun argumenton devus subteni g\u0302in publikante la informojn pri kiel la profitoj generitaj de la eldona industrio estas distribuitaj kaj tiel konigi la supozeblajn efikojn al la au\u0306toroj. La Nacia C\u0302ambro de la Meksika Eldona Industrio (es: CANIEM) raportas ke la privata libroindustrio generis ekonomian enspezon de 8 mil 469,9 milionoj da meksikaj pesoj (440 milionoj da usonaj dolaroj) en 2020, el kiuj 368 milionoj (19 milionoj da dolaroj) respondas al elektronikaj libroj. La ekonomia forto de la industrio ankorau\u0306 restas sur papero."}, {"text_idx": "#000146", "text": "G\u0302is nun la kolektivo ne estis sciigita au\u0306 informita de la au\u0306toritato pri la leg\u0302aj kialoj au\u0306 akuzoj kiuj kondukis al la blokado de g\u0302ia retejo. Ili argumentas ke la blokadoj okazas meze de persekutado fare de IMPI kaj CANIEM, por scii la nomojn de la homoj kiuj prizorgas kaj por puni ilin. Dume, ili reasertas ke [ili] dau\u0306rigas danke al la subteno kiun ili ricevas de tiuj kun kiuj ili kundividas la librojn:"}, {"text_idx": "#000150", "text": "Elvi Sidheri, foto de la au\u0306toro, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000151", "text": "Li estis kvar tagojn inter la plastaj seg\u0302oj en la Barah\u0302a flughaveno en Madrido [c\u0302iuj eo], atendante ke migrantaj agentoj estu tiel decaj por doni al li respondon. Li vojag\u0302is por perfektigi sian [hispanan] lingvon per stipendio de la Casa Espan\u0303a (eo: Domo Hispanio) de Tirano, Albanio [c\u0302iuj eo], sed li jam estis perdita pri kiom da fojoj li recitis en sia menso la versojn de la poetoj Lope de Vega, Go\u0301ngora kaj Garci\u0301a Lorca. La plibonigon [de sia hispanlingva nivelo] li jam estis faranta ne en la klasc\u0302ambro, sed konvinkante la policon pri tio ke li ne portis drogojn au\u0306 estis plananta eklog\u0302i en Madrido: nur por koni la urbon. Li povus senti sin kiel Quijote en la mezo de la jaro 2000, sed, tiukaze, neniu pridubus la eniron al tiu Regno de Hispanio tiel malsaman al la bonecoj kiujn li imagis. Lia sola peko estis havi albanan pasporton, lando el kiu alvenis nur katastrofaj novaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000153", "text": "Politikaj situacioj estis malfaciligantaj la disvastigon de la albana kulturo en la mondo. La internacia izoliteco de Albanio, unue, dum la komunisma reg\u0302imo de Enver Hog\u0302a (1944-1985), kaj la nuna diplomatia blokado de Kosovo, lando rekonita hodiau\u0306 de 97 el la 193 membroj de UN [eo], kunlaboris por portreti kulturon kiu, ec\u0302 kuntekste de Balkanio, estas imagata kiel la plej enigma. Oni taksas ke estas inter kvin kaj ses milionoj da homoj kiuj sin identigas etne kiel albanojn, kaj ne log\u0302as nur en Albanio. Ili konsistigas la c\u0302efan etnon en Kosovo (c\u0302irkau\u0306 93%), la c\u0302efan etnan minoritaton en Nord-Makedonio [eo] kaj havas konsiderindan c\u0302eeston en Nigramonto, Italio kaj Grekio, aldone al grava diasporo en Usono, Italio kaj Norda Eu\u0306ropo [c\u0302iuj eo]."}, {"text_idx": "#000154", "text": "Pli ol dudek jarojn post sia unua intenco viziti Hispanion, Elvi Sidheri estas unu el la malmultaj tradukistoj kaj kulturaj perantoj inter la iberamerika mondo kaj la albana mondo. Fakte, li estas sperta konanto de la kultura monda romantiko kaj precipe de Hispanameriko c\u0302ar li estas tradukisto de la hispana, itala kaj portugala al la albana, kaj dedic\u0302is du romanojn al Hispanio: Du mondoj (Dy\u0308 bote, origine en la albana), publikita en 2019, kaj A Espan\u0303a con Amor (Sama titolo en originala verkaj\u0302o albane) [eo: Al Hispanio kun Amo], eldonita en 2021."}, {"text_idx": "#000155", "text": "Kun tiu spirito, ni parolis kun Elvi Sidheri per retpos\u0302to kaj jen la intervjuo, kiu estis redaktita."}, {"text_idx": "#000157", "text": "Fue muy impactante, ya que me di cuenta de que la Espan\u0303a de mis suen\u0303os de juventud, la que habi\u0301a conocido leyendo a Lope de Vega, Go\u0301ngora y Garci\u0301a Lorca, era otra cosa. Pero, aunque fui consciente que la realidad era distinta, no senti\u0301 ningu\u0301n resentimiento hacia Espan\u0303a. Volvi\u0301 a los pocos an\u0303os, en 2004, y despue\u0301s muchas otras veces, cada vez que podi\u0301a. De hecho, despue\u0301s de dos de\u0301cadas tome\u0301 esa experiencia como inspiracio\u0301n y la plasme\u0301 como autor en una parte de mi libro publicado en 2021, A Espan\u0303a con amor, por ma\u0301s que el libro no sea autobiogra\u0301fico."}, {"text_idx": "#000159", "text": "Elvi Sidheri, albana verkisto kaj tradukisto"}, {"text_idx": "#000161", "text": "Fui a Ame\u0301rica casi inmediatamente despue\u0301s de esta primera fea experiencia y fue muy oportuno porque en el Caribe pude reencontrar las rai\u0301ces de mi amor por el mundo hispano, su cultura y su lengua. Fui a Repu\u0301blica Dominicana y al principio me senti\u0301 casi como en casa porque estaba lleno de turistas italianos, que son muy parecidos a nosotros, los albaneses. En mi pai\u0301s la cultura y la lengua italianas esta\u0301n muy presentes. Y despue\u0301s empece\u0301 a apreciar la forma relajada en que vivi\u0301an los lugaren\u0303os, el clima, la naturaleza, el mar azul y la mu\u0301sica. Despue\u0301s en Cuba me senti\u0301 muy atrai\u0301do por su orgullo, la cultura asombrosa que tienen y la arquitectura colonial de Santiago de Cuba y La Habana. Descubri\u0301 que, aunque Espan\u0303a y Ame\u0301rica Latina tienen ori\u0301genes comunes, como la misma lengua y algunas tradiciones, el Caribe e Hispanoame\u0301rica son realidades lejanas, que difieren visiblemente de Espan\u0303a y de Europa."}, {"text_idx": "#000162", "text": "Mi ris al Ameriko preskau\u0306 tuj post c\u0302i tiu unua malbela sperto kaj tio estis tre tau\u0306ga c\u0302ar en Karibio mi povis renkonti la radikojn de mia amo por la hispana mondo, g\u0302ia kulturo kaj lingvo. Mi iris al Dominika Respubliko [eo] kaj komence mi sentis min preskau\u0306 hejme c\u0302ar g\u0302i estis plena de italaj turistoj kiuj tre similas al ni, la albanoj. En mia lando la itala kulturo kaj lingvo tre c\u0302eestas. kaj poste mi komencis estimi la malstrec\u0302itan manieron en kiu la lokanoj, la vetero, la naturo, la blua maro kaj la muziko vivis. Poste, en Kubo mi sentis min tre allogita de ilia fiereco, la nekredebla kulturo kiun ili havas kaj la kolonian arkitekturon de Santiago de Kubo kaj Havano [c\u0302iuj eo]. Mi malkrovis ke kvankam Hispanio kaj Latinameriko havas komunajn originojn, kiel la sama lingvo kaj iuj tradicioj, Karibio kaj Latinameriko estas malproksimaj realaj\u0302oj kiuj videble diferencas de Hispanio kaj Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000165", "text": "Hispanio estas preskau\u0306 tipa okcidenteu\u0306ropa lando: disvolvita, moderna, kun malferma menso, kvankam g\u0302i konservas siajn mediteraneajn radikojn. Latinameriko heredis la plej grandan parton de la hispana kultura postlasaj\u0302o, kiel g\u0302ian lingvon kaj multajn tradiciojn, sed ankau\u0306 tiu mirinda Nova Mondo kreis sian propran konsciencon, el la miksaj\u0302o de multaj kulturoj kaj etnoj kiuj elmigris tra la jarcentoj kaj kunfandig\u0302is kun la denaska komponento kaj kun homoj el aliaj originoj, kiel Afriko kaj Azio."}, {"text_idx": "#000167", "text": "Las poblaciones indi\u0301genas conforman la parte ma\u0301s importante de la imagen que tenemos de Ame\u0301rica Latina, y en particular la que yo tengo como hispano\u0301filo porque son el corazo\u0301n mismo del continente americano. Pienso en la mezcla de etnias, lenguas, tradiciones y rai\u0301ces que aportaron civilizaciones histo\u0301ricas y tambie\u0301n en el aporte de culturas nativas: sin ellas Ame\u0301rica Latina no seri\u0301a la misma."}, {"text_idx": "#000168", "text": "La peni\u0301nsula balca\u0301nica tambie\u0301n ha estado habitada por muchas naciones diferentes y la regio\u0301n siempre ha sido una encrucijada de civilizaciones, religiones e imperios. Soy muy consciente de que mi identidad albanesa fue forjada por la mezcla de estos pueblos y culturas a lo largo de los siglos."}, {"text_idx": "#000169", "text": "La indig\u0302enaj popoloj konsistigas la plej gravan parton de la bildo kiun ni havas de Latinameriko, kaj precipe tiun kiun mi havas kiel hispansimpatianto, c\u0302ar ili estas la koro mem de la amerika kontinento. Mi pensas pri la miksaj\u0302o de etnoj, lingvoj, tradicioj kaj radikoj kiuj kontribuis al historiaj civilizacioj kaj ankau\u0306 pri la kontribuo de denaskaj kulturoj: sen ili Latinameriko ne estus la sama."}, {"text_idx": "#000170", "text": "La Balkana Duoninsulo ankau\u0306 estis log\u0302ata de multaj diversaj nacioj kaj la regiono c\u0302iam estis vojkrucig\u0302o de civilizacioj, religioj kaj imperioj. Mi tre scias ke mia albana identeco estis forg\u0302ita de la miksaj\u0302o de c\u0302i tiuj popoloj kaj kulturoj tra la jarcentoj."}, {"text_idx": "#000171", "text": "C\u0302u vi trovas multajn kulturajn similecojn inter Balkanoj kaj Latinameriko?"}, {"text_idx": "#000172", "text": "Seguramente podemos encontrar muchas, si\u0301. Aunque no me gusta hablar de aspectos negativos hay que mencionar que en estas dos regiones hay problema\u0301ticas comunes como falta de estabilidad, problemas econo\u0301micos, crisis gubernamentales, dictaduras pasadas y sistemas democra\u0301ticos hi\u0301bridos. Afortunadamente tambie\u0301n compartimos una actitud en la vida cotidiana de vivir con alegri\u0301a, somos irascibles, despreciamos las dificultades que enfrentamos y hay un cierto disfrute de la lentitud en el di\u0301a a di\u0301a que nos permite apreciar los pequen\u0303os placeres que se nos presentan. Me gusta pensar que, en cierto modo, los Balcanes son la Ame\u0301rica Latina de Europa en muchos aspectos hermosos."}, {"text_idx": "#000174", "text": "C\u0302u ekzistas vortoj en la albana kiujn oni povas traduki klare al la hispana, sed samtempe, traduki ilin en aliajn lingvojn malfacilegas c\u0302ar ne ekzistas ekvivalentoj?"}, {"text_idx": "#000175", "text": "Creo que si\u0301. Pienso en la muy ti\u0301pica palabra espan\u0303ola \u201csiesta\u201d que puede traducirse fa\u0301cilmente con la palabra albanesa \u201ckotem\u201d: una especie de siesta relajante, que tambie\u0301n implica una tradicio\u0301n del lento disfrute de la vida que ambas culturas compartimos."}, {"text_idx": "#000178", "text": "La que siempre me ha fascinado es \u201chermosa\u201d, ya que es una de las primeras palabras que aprendi\u0301 al leer el libro \u201cLa judi\u0301a de Toledo\u201d de Lion Feuchtwanger. Es un escritor judi\u0301o alema\u0301n sobreviviente del Holocausto que en su novela describe el amor entre el rey Alfonso VIII y Raquel, una muchacha judi\u0301a a quien llamaban la \u201cFermosa\u201d. Para mi\u0301, Espan\u0303a y el mundo y culturas hispa\u0301nicas son simplemente hermosas."}, {"text_idx": "#000179", "text": "Tiu kiu c\u0302iam fascinis min, estas \u201chermosa\u201d [eo: bela], c\u0302ar g\u0302i estas unu el la unuaj vortoj kiujn mi lernis legante la libron \u201cLa judi\u0301a de Toledo\u201d [eo: La judino de Toledo] de Lion Feuchtwanger. Li estas juda-germana verkisto, postvivanto de la Holokau\u0306sto, kiu en sia romano priskirbas la amon inter reg\u0302o Alfonso VIII kaj Raquel, juda knabino kiun oni nomis \u201cFermosa\u201d. Por mi, Hispanio kaj la mondo kaj hispanaj kulturoj estas simple belaj."}, {"text_idx": "#000180", "text": "Kiuj estas la hispanaj kaj latinamerikaj au\u0306toroj kiujn vi s\u0302atas au\u0306 pli g\u0302uas traduki?"}, {"text_idx": "#000181", "text": "Me encanta hacer traducciones especialmente de poetas, ya sea de Espan\u0303a o de Ame\u0301rica Latina, y debo sen\u0303alar que mi primera traduccio\u0301n del espan\u0303ol fue de tres de las Novelas Ejemplares de Miguel de Cervantes. Todo el tiempo traduzco autores, como Octavio Paz, Mario Benedetti, Ce\u0301sar Vallejo \u2013uno de los poetas ma\u0301s difi\u0301ciles de traducir\u2013, Jaime Sabines, Pablo Neruda y, mi favorita en absoluto, Elvira Sastre."}, {"text_idx": "#000182", "text": "Mi amas fari tradukojn precipe de poetoj, estu de Hispanio au\u0306 Latinameriko, kaj mi devas klarigi ke mia unua tradukado de la hispana estis tri el la Ekzemplaj Romanoj de Cervanto [eo]. Mi tradukas au\u0306torojn la tuta tempo, kiel Octavio Paz, Mario Benedetti, Ce\u0301sar Vallejo -unu el la plej malfacilaj poetoj por traduki-, Jaime Sabines, Pablo Neruda kaj, mia plej s\u0302atata verkistino, Elvira Sastre."}, {"text_idx": "#000183", "text": "Kiu literaturo temas pri la ligoj inter la albana kaj la hispana mondo?"}, {"text_idx": "#000184", "text": "Poca y no esta\u0301 traducida. El cla\u0301sico de referencia es el famoso libro Hasta la vista (NdR: ti\u0301tulo original en albane\u0301s) del gran autor Pietro Marko, donde describe la Guerra Civil Espan\u0303ola inspirado en sus propias experiencias como voluntario de las Brigadas Internacionales. Nunca se ha traducido al espan\u0303ol y yo siempre recomiendo su traduccio\u0301n por su disidencia a la dictadura y las experiencias que cuenta. Tambie\u0301n me gustari\u0301a destacar mi libro A Espan\u0303a con Amor, en el que describo las relaciones culturales y humanas entre albaneses y espan\u0303oles desde la de\u0301cada de 1930 hasta nuestros di\u0301as a trave\u0301s de tres historias de amor en tres e\u0301pocas diferentes. (NdR: en junio se ha publicado en Espan\u0303a la novela policial La espi\u0301a de cristal de Pere Cervantes, que ambienta una historia de amor entre un reportero espan\u0303ol y una sobreviviente de guerra albanesa en el Kosovo de la posguerra)"}, {"text_idx": "#000185", "text": "Malmulta kaj ne estas tradukita. La referenca klasikaj\u0302o estas la fama libro Hasta la vista (NdlR [Hispane*]: originala titolo albane) de la granda au\u0306toro Pietro Marko, kie li priskribas la Hispanan Enlandan Militon inspiritan de siaj propraj spertoj kiel volontulo de la Internaciaj Brigadoj. Oni neniam tradukis al la hispana kaj mi c\u0302iam rekomendas g\u0302ian tradukon pro lia malkonsento al diktatoreco kaj la spertoj kiujn li rakontas. Mi ankau\u0306 s\u0302atus reliefigi mian libron Al Hispanio kun Amo, en kiu mi priskribas kulturajn kaj homajn rilatojn inter albanoj kaj hispanoj de la 1930-aj jaroj g\u0302is nuntempo tra tri amrakontoj en tri malsamaj tempoj. (NdlR [hispane]: en junio, estis eldonita en Hispanio la polica romano La espi\u0301a de cristal de Pere Cervantes, kiu starigas amrakonton inter hispana raportisto kaj postvivantino de albana milito en la postmilita Kosovo)"}, {"text_idx": "#000186", "text": "Estante la albana literaturo malmulte konata, pri kiu ni devus atenti por kompreni pli bone c\u0302i tiun kulturan panoramon? La nomo de la verkisto Ismail Kadare\u0301 c\u0302iam aperas, sed kiuj aliaj estas?"}, {"text_idx": "#000187", "text": "La literatura albanesa esta\u0301 viviendo una especie de renacimiento, despue\u0301s de la cai\u0301da del re\u0301gimen totalitario en Albania, pero tambie\u0301n en Kosovo, y hay muchos escritores talentosos que esta\u0301n creando una nueva ola sin vi\u0301nculos, pocas influencias y una mentalidad distinta al antiguo re\u0301gimen y sus reflejos en nuestro espacio literario, como pueden ser Erjus Mezini o Kristaq Turtulli."}, {"text_idx": "#000188", "text": "Kadare\u0301 es un grande, y eso no lo digo yo, sino los lectores de medio mundo en los ma\u0301s de treinta idiomas en la cuales han sido traducidos sus libros. Pero sus obras esta\u0301n inevitablemente vinculadas a aquel periodo histo\u0301rico. E\u0301l supo jugar majestuosamente con la censura, sen\u0303alando problemas que nadie ma\u0301s podri\u0301a. Sin embargo, un hecho lamentable en el que caen muchos cuando escriben sobre Albania es tomar siempre como punto de referencia la violencia del Kanun medieval, las Vi\u0301rgenes Juradas, la dictadura de Hoxha, la prostitucio\u0301n, las organizaciones criminales mafiosas y nada ma\u0301s, como si Albania y los albaneses fue\u0301ramos so\u0301lo eso. Es algo muy despectivo, que no le hace justicia a Albania ni a su literatura."}, {"text_idx": "#000190", "text": "Kadare\u0301 estas grandulo, kaj ne mi diras tion, sed la duonmondaj lektoroj en la pli ol tridek lingvoj en kiuj liaj libroj estis tradukitaj. Sed liaj verkoj estas neeviteble ligitaj al tiu historia periodo. Li sciis ludi majeste kun cenzuro, montrante problemojn kiujn neniu povis montri. Tamen, malfelic\u0302a fakto en kiun multaj falas kiam ili skribas pri Albanio estas konsideri c\u0302iam la perforton de la mezepoka Kanun, la Vi\u0301rgenes Juradas (J\u0302uritaj Virgulinoj), la Hoxha-diktaturon, la prostituadon, la krimajn organizojn de mafio kaj nenion pli, kvazau\u0306 Albanio kaj albanoj estas nur tio. G\u0302i estas io tre disdegna, kiu ne faras justecon al Albanio au\u0306 al g\u0302ia literaturo."}, {"text_idx": "#000191", "text": "Efektive, kiam oni parolas pri \u201cAlbanio\u201d kaj \u201cKosovo\u201d, oni kutime proliferigas negativajn, au\u0306 almenau\u0306 antau\u0306modernajn kaj malhelajn stereotipojn. Kion oni povus fari de kultura produktado por kontrau\u0306stari tiujn bildojn kaj oferti al la mondo pli fidelan, modernan kaj kosmopolitan vizion de la nunaj Albanio kaj Kosovo?"}, {"text_idx": "#000192", "text": "Tanto extranjeros como muchos autores albaneses suelen enfocarse en esto, quiza\u0301s, porque les resulta ma\u0301s fa\u0301cil que profundizar en otras cosas. En mi literatura, por el contrario, siempre trato de centrar la atencio\u0301n en el cara\u0301cter cosmopolita ancestral ti\u0301pico de los albaneses. Por ejemplo, en el hecho de que nuestra tierra desde siempre ha sido encrucijada de civilizaciones, lenguas, culturas y tradiciones y eso lleva a una mentalidad abierta y a una hospitalidad caracteri\u0301stica que se aprecia, entre otras cosas, en el rescate de los judi\u0301os en la Segunda Guerra Mundial o en la acogida de refugiados de la guerra de Kosovo en 1999. Intento destacar de nuestra Besa \u00ad\u2013co\u0301digo de honor tradicional albane\u0301s\u00ad\u2013 nuestra actitud alegre y nuestra obstinacio\u0301n y cara\u0301cter invencible ante las dificultades de la vida, el mal destino, los invasores y los regi\u0301menes opresores."}, {"text_idx": "#000195", "text": "Estoy seguro de que seguira\u0301n construye\u0301ndose puentes culturales entre nuestras culturas y gente, especialmente a trave\u0301s de la literatura, y dare\u0301 lo mejor de mi\u0301 para dar mi aporte en este contexto, como autor y como traductor."}, {"text_idx": "#000196", "text": "Mi estas konvinkita ke kulturaj pontoj inter niaj kulturoj kaj homoj estos dau\u0306re konstruitaj, precipe per literaturo, kaj mi faros mian plej bonegan parton por doni mian kontribuon en c\u0302i tiu kunteksto, kiel au\u0306toro kaj kiel tradukisto."}, {"text_idx": "#000199", "text": "La 7-a de julio estas granda tago por Afriko, celebrata kiel la unua Tutmonda Tago de la Svahila Lingvo. Civitanoj tra Kenjo, Tanzanio, Zanzibaro, Sud-Afriko kaj la mondo markis la tagon per celebradoj surstrate kaj rete, uzante la kradvortojn #KiswahiliDay2022 kaj #KiswahiliDay. Tio estis la unua oficiala festo ekde kiam Unesko nomis la 7-an de julio la internacia tago de la svahila en novembro 2021."}, {"text_idx": "#000201", "text": "Kenjanoj mars\u0302is lau\u0306 la stratoj de la c\u0302efurbo Najrobo por marki la celebradojn en procesio gvidata de la registara sekretario pri turismo kaj sovag\u0302a naturo kaj estro de la Nacia Gvida Komitato de la Tutmonda Svahila Tago 2022, Najib Balala."}, {"text_idx": "#000202", "text": "En Ugando la nacia registaro aprobis proponon pri akcepto de la svahila kiel oficiala lingvo, sekvante rezolucion aprobitan en februaro lastjare dum la 21-a pintokunveno de OAK, en kiu oni akceptis aprobi la anglan, la francan kaj la svahilan kiel oficialajn lingvojn de la komunumo. La uganda registaro ankau\u0306 rekomendis postuli de bazaj kaj mezaj lernejoj instrui la svahilan en klasoj. OAK estas regiona inters\u0302tata registaro establita de sep s\u0302tatoj-partneroj: Demokratia Respubliko Kongo, Respubliko Burundo, Kenjo, Ruando, Sud-Sudano kaj Unuig\u0302inta Respubliko Tanzanio, kun sidejo en Arus\u0302o, Tanzanio. La svahila estas oficiala lingvo en c\u0302iuj ses s\u0302tatoj-partneroj de Ugando."}, {"text_idx": "#000203", "text": "En Tanzanio la registaro anoncis planojn konstrui svahilan universitaton kaj donis 100 akrojn en la marborda regiono Bagamoyo por la evoluigo de tiu c\u0302i projekto."}, {"text_idx": "#000204", "text": "Interrete, video montranta sudafrikan opozician gvidanton Julius Malema paroli pri la graveco de instruado kaj lernado de la svahila kiel internacia lingvo kaj pri stimulado de afrikanoj akcepti la svahilan kiel afrikan lingua franca elvokis miksitajn reagojn de retumantoj tra Afriko kaj revivigis dau\u0306ran diskurson inter lingvistoj kaj kulturaj advokatoj: c\u0302u la svahila povas ig\u0302i la c\u0302efa lingvo de Afriko?"}, {"text_idx": "#000205", "text": "The South African and EFF leader, Julius Malema calling upon all #African countries to embrace #Swahili as their national #Language.#Kiswahili is spoken by over 200 million people.#SwahiliDay #KiswahiliDay #WorldKiswahiliDay #KiswahiliLanguageDay /vbWceGFmD8"}, {"text_idx": "#000206", "text": "La sudafrika kaj EFF-gvidanto Julius Malema alvokis c\u0302iujn afrikajn landojn akcepti la svahilan kiel sian nacian lingvon. La svahila estas parolata de pli ol 200 milionoj da homoj.#SwahiliDay #KiswahiliDay #WorldKiswahiliDay #KiswahiliLanguageDay /vbWceGFmD8"}, {"text_idx": "#000207", "text": "La svahila: inter la 10 plej disvastig\u0302intaj lingvoj"}, {"text_idx": "#000208", "text": "Konsiderata inter la dek plej parolataj lingvoj tutmonde, kun pli ol 200 milionoj da parolantoj, g\u0302i estas la unua afrika lingvo ricevinta tian rekonon. Post kiam g\u0302i ig\u0302is la c\u0302efa lingvo en Orienta Afriko, g\u0302iaj parolantoj disvastig\u0302is en pli ol 14 landoj, inkluzive de Zambio, Demokratia Respubliko Kongo, Malavio, Sud-Sudano, Mozambiko, Jemeno, Omano, Somalio kaj la Komoroj. Ls svahila estas instruata en pli ol 100 institucioj nur en Usono sola, same kiel en Britio, Germanio, Kanado, Pollando, Meksiko, Rusio, Japanio, C\u0302inio, Barato kaj Au\u0306stralio, por nomi nur kelkajn."}, {"text_idx": "#000209", "text": "En 2020, Sud-Afriko ig\u0302is la unua lando en la suda parto de Afriko kiu proponas la svahilan kiel elekteblan lernobjekton en lernejoj. En februaro c\u0302i-jare, la Universitato de Adis-Abeba, Etiopio, anoncis ke g\u0302i lanc\u0302os instruadon de la svahila."}, {"text_idx": "#000210", "text": "Malgrau\u0306 tio ke la svahila ig\u0302as la unua oficiale agnoskita afrika lingvo, fantomoj de g\u0302ia komplika pasinteco ankorau\u0306 vivas."}, {"text_idx": "#000211", "text": "La lingvo de perforto en Ugando"}, {"text_idx": "#000212", "text": "La decido de la uganda registaro akcepti la svahilan kiel oficialan lingvon kaj la rekomendo de g\u0302ia deviga instruado en bazaj kaj mezaj lernejoj ne estis senprobleme akceptitaj de ugandanoj, kiuj havas komplikan historion de rilatoj kun tiu c\u0302i lingvo. Iusence g\u0302i reprezentas la tumultan pasintecon de la lando, same kiel modernajn reprezaliojn. Dum la regado de Idi Amin en 1971-1979, g\u0302i ig\u0302is la oficiala lingvo de la militistaro."}, {"text_idx": "#000213", "text": "La svahila ig\u0302is rigardata kiel la lingvo de perforto post kiam g\u0302i estis la oficiala lingvo de la armeo kaj estis parolata de soldatoj. La svahila do kolapsis post la falo de la diktaturo de Amin kaj antau\u0306 ol la fino de la 1990-aj revivig\u0302is la Orientafrika Komunumo kaj la nova lingva politiko de la Nacia Rezista Movado, ebliginta regajni (parte) s\u0302losilan rolon en la uganda socio."}, {"text_idx": "#000214", "text": "La diskuto pri la uzado de la svahila kaj g\u0302ia rolo en la uganda socio intensig\u0302is kiam g\u0302i estis deklarita la oficiala lingvo de la Afrika Komunumo. Tamen ekonomiaj bezonoj de Ugando je la svahila, kombinitaj kun kresko de kulturaj kontaktoj en Orienta Afriko per muziko, migrado, same kiel politika volo, sugestas ke la lingvo ne plu devos alfronti reziston."}, {"text_idx": "#000215", "text": "Tamen estas ankorau\u0306 tro frue paroli pri tio, c\u0302u la nacia strebo akcepti la svahilan farinte g\u0302in deviga lernobjekto en lernejoj s\u0302ang\u0302os la percepton de ugandanoj kaj helpos al ili repacig\u0302i kun sia problema pasinteco."}, {"text_idx": "#000216", "text": "Minaco al aliaj afrikaj lingvoj"}, {"text_idx": "#000217", "text": "La disvastig\u0302anta akcepto de la svahila tra Afriko estas rigardata de iuj lingvistoj kaj afrikaj lingvodefendantoj kiel minaco al aliaj afrikaj lingvoj. Tanzanio ekzemple havas diskriminacian lingvopolitikon kiu devigas uzi la svahilan en kamparaj areoj, kie malmultaj konas tiun c\u0302i lingvon."}, {"text_idx": "#000218", "text": "Tiu c\u0302i prioritatigo, farita koste de lokaj lingvoj, malfaciligas al lernantoj kompreni siajn studojn kaj pro tio havas negativan efikon sur komunumojn en kiuj la baza lingvo ne estas la svahila."}, {"text_idx": "#000219", "text": "Tia risko ekzistas pro tio ke klopodoj promocii la svahilan ne okazas samtempe kun klopodoj promocii aliajn lingvojn."}, {"text_idx": "#000220", "text": "Ekrankopio de Gmail-servo en la svahila. \u201cGmail svahile\u201d de nukta77 estas licencita sub CC BY-SA 2.0."}, {"text_idx": "#000221", "text": "El c\u0302iuj subsaharaj afrikaj lingvoj, la svahila havas la plej altan c\u0302eeston en Interreto. Dum la klopodoj evoluigi lingvoteknologiojn en la svahila estas relative malrapidaj, tio s\u0302ang\u0302ig\u0302as."}, {"text_idx": "#000222", "text": "C\u0302i-monate Meta publikigis esploraj\u0302on kiu detalas kiel g\u0302i planas trakti 55 afrikajn marg\u0302enigitajn lingvojn por plibonigi la akuratecon kun kiu algoritmoj de artefarita inteligenteco (AI) tradukas ilin c\u0302e g\u0302iaj sociaj platformoj."}, {"text_idx": "#000223", "text": "Abantu AI, firmao el Kenjo, kreis teknologion surbaze de profunda lernado, por natura lingvoprocezo (NLP), kiu tradukas de c\u0302efaj mondaj lingvoj al indig\u0302enaj afrikaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000224", "text": "Nuntempe la modelo surbaze de profunda lernado tradukas de plejparto de c\u0302efaj mondaj lingvoj al la svahila kaj aliaj kenjaj lingvoj. La AI-ekfirmao, nun laboranta pri tradukado de aliaj afrikaj lingvoj, komencos liveradon de siaj servoj al aliaj afrikaj landoj fine de tiu c\u0302i jaro."}, {"text_idx": "#000225", "text": "Aldone Nanjala Nyabola, kenja sciencisto, politika analizisto kaj advokato-direktoro de Global Voices, ebligis al svahilparolantoj priparoli kaj defendi siajn ciferecajn rajtojn. Kunlabore kun teamo de svahilaj ekspertoj, s\u0302i tradukis s\u0302losilajn terminojn rilatajn al teknologioj kaj ciferecaj rajtoj al la plej parolataj afrikaj lingvoj, produktinte 52 slipojn kiuj estas libere els\u0302uteblaj."}, {"text_idx": "#000226", "text": "Kial la svahila ne estas la c\u0302efa afrika lingvo?"}, {"text_idx": "#000227", "text": "Malgrau\u0306 c\u0302iuj eksteraj sindevigoj de tiuj c\u0302i landoj al la svahila, estas certaj obstakloj kiuj minacas g\u0302ian sukceson."}, {"text_idx": "#000228", "text": "Ekzemple afrikaj geopolitikaj diferencoj, kiel nordafrikaj landoj asociantaj sin pli kun Mezoriento ol kun la resto de Afriko, povas labori kontrau\u0306 la svahila kiel la unuiga lingvo."}, {"text_idx": "#000229", "text": "Ekstera influo povas ankau\u0306 krei obstaklojn por la \u201cakcepto\u201d de la svahila. Afriko nun forte dependas de C\u0302inio rilate financan asistadon. Responde C\u0302inio kapitaligas g\u0302in enkondukante la c\u0302inan en la plejparto de afrikaj landoj, inkluzive de Kenjo. En iuj areoj tio signifas ke afrikanoj povas paroli la c\u0302inan pli flue ol siajn denaskajn lingvojn."}, {"text_idx": "#000230", "text": "En 2018, la sudafrika opozicia gvidanto Julius Sello Malema instigis afrikanojn akcepti la svahilan kiel la kontinentan lingua franca, dirante ke afrikaj registaroj kiuj aprobis la c\u0302inan koste de afrikaj lingvoj havas \u201cmislokitajn prioritatojn\u201d."}, {"text_idx": "#000233", "text": "Wordle, la minimumisma interreta ludo furoranta en la mondo, unuafoje eniris nian leksikonon en oktobro 2021. Tio okazis kiam Josh Wardle, programa ing\u0302eniero el Brooklyn, Novjorko, decidis fari la ludon alirebla por la publiko."}, {"text_idx": "#000234", "text": "Wordle origine estis dezajnita kiel vortodivena puzlo donacota al lia partnero, sed post kiam g\u0302i evidentig\u0302is populara inter familio kaj amikoj, li metis g\u0302in en simplan publikan retejon. La 1-an de novembro 2021 nur 90 homoj estis ludintaj la ludon. En la du sekvintaj monatoj la ludo altiris centmilojn da zelotoj kaj ig\u0302is populara hejma amuzaj\u0302o. G\u0302ia raporto de rezultoj bazita sur emotikonoj \u2014 stakoj da koloraj kvadratoj reprezentantaj kiom multaj provoj necesis por rekoni la kvinliteran vorton \u2014 inundis la bendojn de niaj sociaj retoj."}, {"text_idx": "#000235", "text": "Wordle okupis nian imagon g\u0302is tia ekstremo, ke g\u0302i estis nomita \u201cgisto de Omicron\u201d. Sed kial ni s\u0302atas g\u0302in tiom multe?"}, {"text_idx": "#000238", "text": "Wordle estas la gisto de Omicron."}, {"text_idx": "#000239", "text": "Kial c\u0302iuj frenezig\u0302is pro Wordle?"}, {"text_idx": "#000241", "text": "Iuj ankau\u0306 aprezas la ludon c\u0302ar g\u0302i estas afero kiu povas okazi unufoje tage, kio signifas ke g\u0302i postulas nur kelkajn minutojn de via tempo kaj ne sendas al vi tedajn memorigojn, nek montras al vi reklamon nek invitas vin konkuri kun aliaj ludantoj (kvankam g\u0302i montras al vi viajn personajn rezultojn)."}, {"text_idx": "#000242", "text": "Ekrankopio de la Wordle-retejo kun simplaj klarigoj pri kiel ludi la ludon."}, {"text_idx": "#000243", "text": "\u201cMi pensas ke homoj s\u0302atas ke estas tiu c\u0302i aj\u0302o en Interreto kiu simple estas amuza\u201d, diris Wardle en intervjuo al The New York Times. \u201cG\u0302i ne provas fari ion nerimarkitan kun viaj datumoj au\u0306 pupiloj. G\u0302i simple estas amuza ludo\u201d."}, {"text_idx": "#000244", "text": "La 1-an de februaro la zelotoj de la ludo vekig\u0302is kun la novaj\u0302o ke The New York Times ac\u0302etas Wordle kontrau\u0306 \u201cnenomita sepcifera sumo\u201d. Wardle publikigis emocian afis\u0302on c\u0302e Tvitero, dirante ke li estis \u201cg\u0302ojega\u201d pro la kontrakto kaj aldonante ke la ludo \u201cig\u0302is io pli granda ol li iam imagis\u201d."}, {"text_idx": "#000245", "text": "It has been incredible to watch the game bring so much joy to so many and I feel so grateful for the personal stories some of you have shared with me \u2014 from Wordle uniting distant family members, to provoking friendly rivalries, to supporting medical recoveries."}, {"text_idx": "#000247", "text": "Estas nekredeble vidi la ludon alporti tiom da g\u0302ojo al tiom multaj homoj kaj mi estas tre kontenta pro la personaj historioj kiujn kelkaj el vi kundividas kun mi \u2014 de Wordle unuiganta forajn familianojn g\u0302is provokado de amikema konkurado kaj subtenado de medicina rehabilitado."}, {"text_idx": "#000248", "text": "C\u0302e alia flanko mi mensogus se mi dirus ke c\u0302io c\u0302i ne estis s\u0302oka. C\u0302ar mi estas simple homo kaj estas grave por mi ke dum Wordle kreskas g\u0302i plu provizas grandajn spertojn al iu ajn."}, {"text_idx": "#000249", "text": "Kvankam la j\u0302urnalo promesis ke la ludo \u201cunue restos senpaga\u201d, multaj timis ke la ac\u0302eto baldau\u0306 lasos ilin sen ilia c\u0302iutaga lingvistika zeno. Tamen iuj uzantoj rimarkis ke la ludo povas esti facile konservita sur loka servilo kaj resti alirebla senpage."}, {"text_idx": "#000250", "text": "Ec\u0302 pli ekscita rilate Wordle estas ke la kodo malantau\u0306 g\u0302i povas esti adaptita al funkciado en diversaj lingvoj kaj kuntekstoj. Pli da programistoj-zelotoj jam akiris la kodon kaj redezajnis g\u0302in en c\u0302iu ajn imagebla variaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000251", "text": "Wordles of the World (gastigata c\u0302e gitHub) estas unu el la plej kompletaj multaj listoj de la renaskig\u0302oj de la ludo en diversaj lingvoj. G\u0302i enhavas 313 entojn en 91 lingvoj kaj proklamas kiel sian celon \u201ctrioblon: esti amuza, celebri lingvan diversecon kaj esplori ludan kreivon\u201d."}, {"text_idx": "#000252", "text": "Wordles of the World is an ever-growing #multilingual list of \u2018#wordle\u2019 games from all over the world, aiming at being as comprehensive as possible."}, {"text_idx": "#000255", "text": "Wordles of the World estas plu kreskanta #plurlingva listo de \u2018#wordle\u2019-ludoj el la tuta mondo, celanta esti lau\u0306eble plej kompleta."}, {"text_idx": "#000257", "text": "La Wordles en la listo varias de la belorusa kaj kornvala al la filipina kaj kazah\u0302a, sed ankau\u0306 inkludas versiojn en la klingona kaj usona signolingvo (g\u0302i nomig\u0302as Dactle). Iuj lingvoj kiel la ukraina havas pli ol unu Worlde-opcion: eblas elekti Slovko, Kobza kaj Wordle en la ukraina."}, {"text_idx": "#000259", "text": "Luda revivigo de indig\u0302enaj lingvoj"}, {"text_idx": "#000260", "text": "La populareco de la ludo ankau\u0306 kreis novajn oportunojn por promocii indig\u0302enajn lingvojn: log\u0302anta en Maui, sciencisto kaj lingva aktivulo Keola Donaghy kreis havajan version nomitan Hulihua por marki la starton de \u201cMahina \u2018O\u0304lelo Hawai\u2018i\u201d (Monato de la havaja lingvo)."}, {"text_idx": "#000261", "text": "Donaghy uzis malfermitan kodon origine publikigitan de Hannah Park kaj poste modifitan de Aidan Pine, lingvisto kaj programa evoluiganto el Brita Kolombio. Pine kreis version de Wordle en la gitksana lingvo, indig\u0302ena lingvo parolata de la gitksana nacio en nordokcidenta parto de Brita Kolombio."}, {"text_idx": "#000262", "text": "Estas ankau\u0306 aliaj renaskig\u0302oj de Wordle, inkluzive de Eldrow, kiu donas s\u0302losilan vorton kaj petas vin diveni kio estas la antau\u0306a vorto en la vico, kaj Absurdle, \u201ckonkura\u201d versio bazita sur artefarita inteligenteco, kiu \u201caktive klopodas eviti doni al vi la respondon\u201d."}, {"text_idx": "#000263", "text": "Estas ankau\u0306 Lewdle, kiu, kiel vi divenis, estas bazita sur vortaro el obscenaj kaj maldecaj vortoj, kaj Custom Wordle, kiu ebligas al vi fari vian propran ludon enigante vorton kiun aliaj devas diveni (g\u0302i estas pruvite populara en lernejaj klasc\u0302ambroj)."}, {"text_idx": "#000264", "text": "En la mondo kie niaj c\u0302iutagaj spertoj estas superplenaj je vortoj kaj kun tiom multaj informfontoj alvokantaj nian atenton, estas simple bone elspiri, meti flanken viajn sociajn retojn kaj pasigi kvin minutojn meditante pri unusola vorto \u2014 duoble pli se tio estas vorto en via denaska lingvo."}, {"text_idx": "#000268", "text": "Tiuj c\u0302i faktoj montras popolan malfidon al la S\u0302tata Administra Konsilio (S\u0302AK) formita de militistoj. Speciale malaltig\u0302is dependeco de la homoj de la banka sistemo kaj de c\u0302iuj financaj mekanismoj g\u0302enerale. Tio stimulas la popolon de Mjanmao al uzado de c\u0302ifromono kiel alternativo. Ambau\u0306 S\u0302AK kaj la ombra Registaro de la Nacia Unueco (RNU) agnoskis tiun bezonon per siaj mandatoj: la unua kiel rimedon kuraci la malsanan ekonomion per la cifereca mono kaj eviti truditajn sankciojn kontrau\u0306 g\u0302i kaj la dua por apartigi la ekzistantan monon de la s\u0302tato kaj krei alternativan sendependan monon kiu garantios liberajn kaj sekurajn financajn fluojn. Ambau\u0306 flankoj ankau\u0306 anoncis proprajn c\u0302ifromonajn iniciatojn; estos interese vidi kiu venkos en tiu c\u0302i batalo de c\u0302ifromonaj revoj."}, {"text_idx": "#000269", "text": "Lastjare anonima grupo de evoluigantoj kreis ciferecan monon nomitan MYD, kiu celis liberigi la homojn de la centralizita mono kontrolata de la junto. Tiu c\u0302ifromono planis investi 45% de la valuto en RNU kaj distribui la restantajn 55 elcentojn inter la civitanoj. Tamen c\u0302ar g\u0302i malsukcesis krei rapide kreskantan bazon de uzantoj kaj ekhavis problemojn pri alirebleco, MYD c\u0302esis funkcii en decembro 2021."}, {"text_idx": "#000270", "text": "Tuj poste, RNU anoncis la kreadon de Tether (USDT), stabila c\u0302ifromono kies valoro estas alkroc\u0302ita al la usona dolaro, kiel oficiala anstatau\u0306igo de la mjanmaa kjato. La RNU-ministro pri planado, financoj kaj investado, U Tin Tun Naing, diris: \u201cKiam venos la g\u0302usta tempo kaj se tio necesos por nia revolucio, ni nepre vastigos la liston de aprobitaj c\u0302ifromonoj\u201d. La esperoj kaj deziroj de la kontrau\u0306junta grupo fortigi c\u0302ifromonon estas gravaj kaj ludas signifan rolon en g\u0302iaj iniciatoj."}, {"text_idx": "#000272", "text": "Tamen se paroli pri financa stabileco, en junio 2021 la prezidanto de la Federacia Rezerva Sistemo de Usono, Eric Rosengren, avertis ke Tether povas esti minaco al financa stabileco. C\u0302ifromona negocisto Bernhard Muller, au\u0306ditoro de DeFi (angle: Decentralized Finance) kaj sekureca analizisto, ankau\u0306 skribis ke Tether povas ig\u0302i nigra cigno (angle: Black Swan) de c\u0302ifromono kaj ke g\u0302ia stabileco povas drame kolapsi. Restas nur atendi kaj vidi c\u0302u la revo de la ombra registaro dependos de Tether."}, {"text_idx": "#000273", "text": "C\u0302iuj formoj de c\u0302ifromono estis malpermesitaj en Mjanmao longe antau\u0306 la puc\u0302o. En 2020 la Centra Banko de Mjanmao (CBM) deklaris malpermeson de c\u0302ifromono, referencinte al Bitcoin (BTC), Litecoin (LTC), Ethereum (ETH) kaj Perfect Money (PM), kaj c\u0302iuj vendistoj devus esti punataj surbaze de mona leg\u0302o. En januaro 2022 denove, responde al la deklaro de RNU pri Tether kiel oficiala valuto, farita en decembro 2021, S\u0302AK preparis leg\u0302on pri kibersekureco, kiu faris krima la uzadon de VPN kaj de c\u0302ifromono. La ironio de la militista pas\u0302o estas ke tuj post la malpermeso de c\u0302ifromono en februaro 2022 g\u0302i deklaris ke g\u0302i estas kreanta ciferecan monon."}, {"text_idx": "#000275", "text": "Aliflanke, la militistaro observas kaj arestas kontrau\u0306juntajn grupojn spurante telefonnumerojn per Wave Money, K Pay, CB Pay, ktp. La alia eventuala celo de la junta strebo al cifereca mono povas esti la revo pri centralizita manipulado de la g\u0302iraj datumoj de la homoj en unu loko, tiel ke oni povu spuri kaj kontroli civitanojn ec\u0302 pli senprobleme."}, {"text_idx": "#000278", "text": "Venezuelo estas unu el la plej rapidaj aprobintoj de c\u0302ifromono en la mondo. La bolivaro [eo] perdis c\u0302irkau\u0306 200 mil elcentojn de sia valoro kontrau\u0306 la usona dolaro ekde 2013, kreinte la plej ekstreman hiperinflacion en la mondo. La usonaj sankcioj kaj la enorma nivelo de senlaboreco aldonis pli da fuelo al la hiperinflacia flamo. Por eliri la situacion, venezuelanoj sin turnis al c\u0302ifromono, kiun ili povus uzi libere ie ajn en la mondo, sen iuj ajn reguligoj de la registaro. La kazo de Valiu, g\u0302ira platformo bazita sur blokc\u0302eno, povas esti unu el la grandaj ekzemploj de rezistado c\u0302i tie. La diasporaj komunumoj de venezuelanoj povas sendi g\u0302irojn al siaj familioj en la lando, povas ac\u0302eti mang\u0302aj\u0302ojn kaj aliajn necesaj\u0302ojn per Valiu kaj ankau\u0306 povas ac\u0302eti c\u0302ifromonon per pesoj. Tamen la granda iniciato anoncis sian fermon en decembro 2021 pro la riska situacio en Venezuelo."}, {"text_idx": "#000279", "text": "Se paroli pri la reprezalia flanko, la registaro de Venezuelo provas centralizi la c\u0302ifromonan movadon kreante Petro, nacian ciferecan monon. Venezuelo estas nur unu el la multaj s\u0302tatoj kiuj atente rigardas al c\u0302ifromonoj au\u0306 ciferecaj valutoj bazitaj sur blokc\u0302eno kiel instrumento de centralizado kaj spurado. Ekzemple ankau\u0306 C\u0302inio ekde 2014 akcelas la kreadon de nacia cifereca mono, cifereca juano [eo], kiun la Popola Banko de C\u0302inio nomis \u201csuverena mono\u201d. The Washington Post raportis ke la C\u0302ina Komunista Partio deziras spuri sian propran popolon pli skrupule establinte pli centralizitan ciferecan monon. La cifereca juano ebligas nur \u201ckontrolatan anonimecon\u201d, kio signifas ke la persone identigeblaj informoj pri civitanoj estos grandskale difinataj kaj kontrolataj de la s\u0302tato. La mono ig\u0302as unu el la instrumentoj de la c\u0302ina sistemo de socia kredito, kiu estas mondskale unu el la instrumentoj de cifereca publika administrado plej entrudig\u0302antaj en privatecon."}, {"text_idx": "#000280", "text": "La c\u0302ifromona revolucio en Venezuelo havas similan politikan kaj ekonomian kuntekston al tiu de Mjanmao nun. Tamen en Mjanmao la strategioj pri c\u0302ifromonaj revoj c\u0302e ambau\u0306 flankoj pli grande substrekas leg\u0302odonajn aktivadojn ol evoluigon de la c\u0302ifromona ekonomio. Kaze de Venezuelo, la evoluigo de la c\u0302ifromona ekonomio devenas pli de sociaj ciferecaj novigoj, profunda kompreno de valorkreado kaj distribuado, kaj de la ebleco atingi lokajn komunumojn ol de leg\u0302odonaj aferoj."}, {"text_idx": "#000281", "text": "La c\u0302ifromona revolucio en Mjanmao estas c\u0302e la komenco de obstina lukto inter reprezalioj kaj rezistado. Tio ludos gravan rolon en la politika revolucio en Mjanmao: c\u0302u la lando povos restarigi demokration au\u0306 dronos en au\u0306toritatismo [eo]."}, {"text_idx": "#000282", "text": "Bonvolu viziti la projektan pag\u0302on (angle) por pliaj informoj de Unfreedom Monitor (Monitoro de Mallibereco)."}, {"text_idx": "#000285", "text": "Tiu artikolo estis unue publikigita en la bolivia reta revuo Muy Waso kaj estas republikigata en Global Voices kadre de partnerig\u0302o."}, {"text_idx": "#000286", "text": "Serio de novigaj ciferecaj projektoj uzas teknologion por helpi lokajn komunumojn esti pli rezistaj fronte al la efikoj de la klimata krizo en unu el la plej biodiversaj lokoj de Latinameriko. La regiono Gran Chaco [eo: Granc\u0302ako, estas stepa regiono en Suda Ameriko, kies partojn posedas Argentino, Bolivio kaj Paragvajo] estas la dua plej granda kaj grava arbaro de Sudameriko. G\u0302ia areo dividig\u0302as ene de kvar landoj kaj havas pli ol 100 milionojn da hektaroj. Pli ol ok milionoj da personoj vivas en tiu teritorio."}, {"text_idx": "#000290", "text": "Ankau\u0306, Vero\u0301nica Quiroga, doktorig\u0302inta pri Biologiaj Sciencoj, klarigis al Mongabay ke \u201cla cikloj de inundoj kaj sekecoj ekstremaj estas naturaj en la regiono\u201d, sed ke nun ilia ofteco mezurig\u0302as en jaroj. Antau\u0306e tiuj s\u0302ang\u0302oj kalkulig\u0302is je jardekoj."}, {"text_idx": "#000291", "text": "Lau\u0306 plej fres\u0302dataj informoj, en la regiono Gran Chaco vivas pli ol ok milionoj da personoj. Preskau\u0306 300 miloj el ili trovig\u0302as en Bolivio. Ene de tiu log\u0302antaro ekzistas almenau\u0306 kvin indig\u0302enaj popoloj."}, {"text_idx": "#000292", "text": "La plej granda parto de la log\u0302antoj \u201cdedic\u0302as sin al agrikulturo, bestobredado, abelbredado kaj metiartoj\u201d. Tamen, multaj el tiuj aktivaj\u0302oj estas minacataj de la agroindustria antau\u0306eniro kaj g\u0302ia grandskala produktado."}, {"text_idx": "#000293", "text": "Tiuj lokaj problemoj, akrigitaj de la loka klimats\u0302ang\u0302o, minacas la supervivadon de la log\u0302antoj de la regiono Gran Chaco."}, {"text_idx": "#000294", "text": "\u201cTiu nova klimata variado jam efikas sur la log\u0302antarojn kaj sur iliajn produktadajn sistemojn, kun perdo de agroproduktiveco, reduktig\u0302o de la kvalito kaj de la disponeblo de akvo, riveraj elbordig\u0302oj, incendioj\u201d, avertas Mauricio Moresco, kunordiganto de Gran Chaco Proadapt."}, {"text_idx": "#000295", "text": "Lau\u0306 Mauricio, urg\u0302as \u201cakceli la kreadon de novaj kapabloj, iloj, konoj kaj modeloj de produktado kaj vendado, kiuj ebligu al la komunumoj de Gran Chaco kaj al g\u0302iaj ekosistemoj malgrandigi sian vundeblecon\u201d."}, {"text_idx": "#000296", "text": "Konektig\u0302o kaj teknologio fronte al la krizo"}, {"text_idx": "#000297", "text": "La rivero Pilcomayo trairas la regionon Gran Chaco en tri landoj. G\u0302i fluas pli ol mil kilometrojn ekde siaj fontoj en Bolivio g\u0302is la argentina teritorio. Pilcomayo estas unu el la riveroj kun plej granda kvanto da sedimentoj en la mondo kaj, dum la riveraltig\u0302oj, g\u0302is triono de g\u0302ia tuta volumeno konsistas el sedimentoj."}, {"text_idx": "#000300", "text": "Por alfronti tiujn riskojn, indig\u0302enaj popoloj komencis krei regionan partoprenan procezon inter Argentino, Bolivio kaj Paragvajo, en la komenco de la jarmilo. Ekde tiam, tiu procezo plifortig\u0302is kaj integris helpon de diversaj organizaj\u0302oj, ig\u0302ante sistemo de frua averto pere de ciferecaj komunikaj medioj. Estas uzataj grupoj de Vacapo (la plej uzata kaj la plej alirebla mesag\u0302ilo en la regiono), sed ankau\u0306 Telegramo, Tvitero kaj Fejsbuko."}, {"text_idx": "#000301", "text": "La Sistemo de Frua Averto, ankau\u0306 nomata SAT (mallongigo de \u201cSistema de Alerta Temprana\u201c), estas strebo kiu bazig\u0302as sur la kunlaboro de apartaj sektoroj kiel teknikistoj kaj log\u0302antoj, sed g\u0302ia administrado estas farita de la lokaj komunumoj. Lau\u0306 la Tutmonda Komisiono pri Adaptado, per averto antau\u0306a je 24 horoj kaze de s\u0302tormoj en la c\u0302irkau\u0306aj\u0302o, la damag\u0302o povas malaltig\u0302i je 30%."}, {"text_idx": "#000302", "text": "Marko Carraso, de la Fondaj\u0302o Avina, organizo kiu apogas tiun strebon, diras ke \u201ctemas pri granda kunlabora procezo, en kiu kreig\u0302as agoj kiuj rilatas al adaptado, konfliktsolvado, krizo-administrado kaj konstanta kreado de klimatdatumoj\u201d."}, {"text_idx": "#000304", "text": "Tiamaniere, ili povas krei retojn de frua averto en kazoj de urg\u0302eco, programojn de naturmedia komunikado, informado pri klimato kaj vendado de produktoj."}, {"text_idx": "#000305", "text": "\u201cEn la nuna mondo (...) informo estas esenca kiam oni devas fari decidojn g\u0302ustajn fronte al tiuj efikoj. La komunumoj devas urg\u0302e agi por malaltigi la klimats\u0302ang\u0302ig\u0302on, adaptig\u0302i al g\u0302iaj efikoj kaj monitori g\u0302iajn efikojn\u201d, diras Marcela Zamora, landa administranto de Virinoj Konektitaj NANUM en Bolivio kaj respondeculino pri konservado de la Fondaj\u0302o Nativa."}]