[{"text_idx": "#000000", "text": "Balenoj kaj delfenoj (la ordo cetacoj au\u0306 \u201dCetacea\u201d) estas tre bela ekzemplo en la studo de evoluo. Ilia branc\u0302o de la arbo de vivo ilustras kelkajn gravajn ideojn ene de evolua teorio, kiuj estas esencaj por bone kompreni kiel evoluo funkcias. Ili montras ke evoluo ne sekvas ekzemplon kaj iras en c\u0302iujn direktojn."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Multaj bildoj de la sinsekvo de specioj estas misgvidaj en la senco ke ili montras iun strebon. Kompleksaj animaloj kiel homoj estas montrataj kvazau\u0306 ili estas la finpunkto, en kies direkto c\u0302iuj organismoj kreskas. Ke iu organismo, kiu jam atingis la sekan teron, reirus en la maron, tio do s\u0302ajnas tre stranga ideo. La vera funkcio de evoluo estas tute malsama tamen. S\u0302ang\u0302ig\u0302oj en organismoj dependas de mutacioj en iliaj genoj, kiuj estas tute hazardaj. Tio signifas ke organismoj s\u0302ang\u0302ig\u0302as en c\u0302iuj direktoj samtempe. Estas faktoroj en la medio kiu decidas kiuj el tiuj s\u0302ang\u0302itaj organismoj travivos kaj reproduktos sin. La konsekvenco de tio estas ke la naturo sekvas neniun ekzemplon kaj ke evoluo eblas en ajna direkto, se la medio permesas tion. Oni ec\u0302 povus argumenti ke la kondic\u0302oj por pus\u0302i organismojn reen en la akvon ne estas tiom raraj. Ne nur delfenoj kaj balenoj reiris en la akvon, sed ankau\u0306 aliaj vertebruloj. Ekzistas vivantaj mamuloj kaj reptilioj kiel fokoj, testudoj kaj sirenoj, kiuj (preskau\u0306) tuttempe vivas en akvo, sed ankau\u0306 formortintaj bestoj kiel mozasau\u0306roj kaj iktiosau\u0306roj (fis\u0302osau\u0306roj). Aldone, oni povus diri ke multe pli da organismoj vivas iomete en la mezo, kiel lutroj, krokodiloj kaj hipopotamoj. Vivi en akvo do ne estas tiom stranga ideo kiel g\u0302i s\u0302ajnas."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Ne nur balenoj reiris en la akvon"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Por kompreni kiel balenoj rilatas al la mamuloj sur seka tero, oni unue komprenu kio fakte distingas balenojn de fis\u0302oj. Ne estas malfacile konfuzi balenojn kaj fis\u0302ojn, specife se oni neniam antau\u0306e vidis tian beston. Por vidi la diferencojn, oni devas rigardi ilin de pli proksime. Unu el la malsimilecoj estas la vosto. Fis\u0302oj havas vertikalajn vostojn, kiujn ili movas flanken por antau\u0306eniri. Balenoj kaj delfenoj anstatau\u0306e havas horizontalajn vostojn, kiujn ili movas supren kaj suben. Tiu diferenco ne estas malgrava. Kiel organismo movig\u0302as povas rakonti multe pri g\u0302ia evolua historio. Kiel oni povas mem rimarki kiam oni klinig\u0302as antau\u0306en, la dorso de mamuloj estas tre tau\u0306ga por movig\u0302i antau\u0306en kaj malantau\u0306en, sed ne flanken. La reptilioj, kiel lacertoj kaj serpentoj, amfibioj, kiel salamandroj kaj fis\u0302oj movas la dorson flanken kiam ili movig\u0302as. La vertikala movig\u0302o de la balena vosto do pli similas al kurantaj mamuloj kiel lupoj kaj leonoj, ol kiel kripanta lacerto au\u0306 nag\u0302anta fis\u0302o."}, {"text_idx": "#000004", "text": "La nag\u0302ilo estas horizontala kaj iras supren kaj suben"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Alia grava distingo inter mamuloj kaj aliaj vertebruloj estas la hau\u0306to. Estas klare ke la hau\u0306to de balenoj kaj delfenoj ne estas kovrita de skvamoj kiel tiuj de fis\u0302oj kaj reptilioj. Kio malpli klare videblas estas ke ili ja havas harojn. Balenoj ne vere bezonas harojn, pro tio ke ili uzas grason por resti varmaj. Glataj bestoj nag\u0302as pli bone, do haroj nur malhelpus. Estas pro tio ke ili perdis siajn harojn kiam iliaj praavoj adaptis sin al vivi subakve. Malgrau\u0306 tio, la idoj de kelkaj specioj ankorau\u0306 naskig\u0302as kun haroj, kiujn ili perdas poste. Inia geoffrensis, Sud-Amerika riverdelfeno, fakte ankorau\u0306 havas etajn harojn sur la vizag\u0302o, kiuj eble estas uzataj por senti, kaj kompensas la malbonaj okuloj."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Interne ekzistas multe pli da diferencoj inter fis\u0302oj kaj balenoj ol ekstere. Kiam oni rigardas la skeleton de baleno, oni tuj vidas ke g\u0302i venas de marbesto. G\u0302i estas tiom granda ke g\u0302i bezonus la akvon por levi g\u0302in kaj g\u0302i havas du gigantajn nag\u0302ilojn. Kiam oni rigardas ilin pli detale, oni vidas tamen ke oni rigardas la skeleton de mamulo. G\u0302i ja havas nag\u0302ilojn, sed malkiel tiuj de fis\u0302oj, tiuj de balenoj enhavas dikajn ostojn. Oni povas rigardi ec\u0302 pli detale kaj rimarki ke la ostoj korespondas kun tiuj en homa brako kun unu supra osto, du subaj ostoj kaj multaj etaj ostoj kie la mano devus esti. La unuaj mamuloj jam havis tiun strukturon kaj nek balenoj, nek multaj aliaj bestoj kiel talpoj, c\u0302evaloj kaj vespertoj perdis g\u0302in, kvankam c\u0302iuj el ili uzas siajn brakojn lau\u0306 malsama maniero. Ec\u0302 pli mirinda estas la fakto ke balenoj havas pelvon, malgrau\u0306 tio ke ili nur havas antau\u0306ajn nag\u0302ilojn. Sub la pelvo ankorau\u0306 videblas la restaj\u0302oj de malantau\u0306aj kruroj. El tio oni povas konkludi ke balenoj antau\u0306e havis kvar krurojn, sed malrapide perdis la malantau\u0306ajn, pro tio ke ili ne bezonis ilin. En tia situacio ekzistas evolua premo kontrau\u0306 organismoj kun grandaj malantau\u0306aj kruroj, c\u0302ar ili mals\u0302paras energion per nutri ilin, kiun ili ankau\u0306 povus uzi por pli utilaj celoj. Hodiau\u0306 restas nur restaj\u0302o kiu au\u0306 ne plu g\u0302enas la balenon, au\u0306 estontece tute malaperos. Oni trovis ankau\u0306 skeletojn de pli antikvaj membroj de la evolua branc\u0302o de la cetacoj. Oni povas vidi kiel la unikaj adaptaj\u0302oj de balenoj malrapide aperis per kompari la speciojn. Oni povas vidi kiel la kruroj s\u0302ang\u0302ig\u0302is al nag\u0302iloj kaj kiel la naso malrapide s\u0302ang\u0302ig\u0302is al la spirorifico (blovtruo) sur la supro de la kapo. Aldone oni vidas specifajn adaptaj\u0302ojn kiuj estas komunaj inter la specioj. Ekzemploj de tio estas la pli densaj ostoj, kiuj preventis ke ili flosus supren. La ostoj en la oreloj adaptig\u0302is por au\u0306di sub akvo kaj la piedartikoj havas unikan adaptaj\u0302on por pligrandigi la liberecon de movig\u0302o. La nuraj organismoj kun tiaj piedartikoj kiuj ne estis cetacoj estis Indohyus, la plej proksima parenco de cetacoj kiu mem ne estis cetaco. Indohyus estis malgranda parhufulo kun granda kapo kaj maldikaj piedoj. La plej proksima parenco de balenoj kiu ankorau\u0306 vivas estas la hipopotamo."}, {"text_idx": "#000008", "text": "En c\u0302i tiu ekzemplero la mamulecaj ostoj klare videblas"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Aliaj maraj mamuloj ne estas rektaj parencoj de balenoj kaj delfenoj. Sirenoj pli proksimas al elefantoj kaj restis herbovoruloj. Fokoj kaj rosmaroj dume pli proksime rilatas al ursoj kaj Musteloidea (furoj, lavursoj, mefitoj kaj rug\u0302a pando). Ke ne c\u0302iuj maraj mamuloj rilatas, estas klara pro pluraj kialoj. Unue, ili anatomie malsamas kaj havas malsamajn kondutojn. Dum balenoj uzas la voston por nag\u0302ado kaj la nag\u0302ilojn por balanco kaj stirado, fokoj uzas la malantau\u0306ajn krurojn. Fokoj havas ofte densan hararon, specife idoj, dum sirenoj kaj balenoj estas praktike kalvaj. Fokoj povas movig\u0302i kaj reprodukti sin sur la plag\u0302o, dum sirenoj kaj balenoj mortas sur la plag\u0302o. Malkiel balenoj, sirenoj mang\u0302as nur plantojn kaj havas adaptitajn dentojn por tio. Aldone, ekzistas fosilioj kiuj montras la malsamajn evoluajn vojojn kiujn la mamuloj prenis. Por la malsamaj grupoj de maraj mamuloj, tiuj vojoj gvidas al malsamaj originoj. Plej grava tamen estas molekulaj pruvoj. Oni povas pruvi ke balenoj kaj delfenoj pli proksimas al hipopotamoj ol ajna alia mara mamulo, pro tio ke oni povas kompari la DNA de vivantaj organismoj. Tion oni faras per legi la kodon de la DNA de ambau\u0306 specioj kaj kalkuli la nombron de diferencoj. Tiuj diferencoj korespondas al mutacioj. Per analizi kaj kompari la DNA per komputilaj programoj, kiuj enkalkulas grandajn s\u0302ang\u0302ojn kiel kopiado de tutaj genoj, oni povas vidi kiuj organismoj havas similan DNA. Pro tio ke organismoj kiuj antau\u0306 nelonge havis komunan praavon ne havis tiom da tempo por mutacii, oni povas konkludi ke tiuj kun simila DNA estas proksimaj parencoj kaj la rezultoj kongruas kun aliaj pruvoj kiel fosilioj, embriologio kaj morfologio. Per kombini c\u0302iujn pruvojn, oni malrapide konstruis familian arbon kaj c\u0302iu nova pruvo korektas au\u0306 pligrandigas g\u0302in. C\u0302iuj pecoj de la puzlo surprize bone tau\u0306gas unu kun la alia kaj tio donas fidon al sciencistoj."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Evolua arbo kun interalie hufuloj"}, {"text_idx": "#000011", "text": "La rakonto de balenoj kaj delfenoj montras ion tre klaran. Evoluo prenas oportunojn kaj laboras kun tio, kion g\u0302i havas. Estas ankorau\u0306 multe kion oni ne scias pri kial balenoj ekzistas. Eble iliaj praavoj uzis la akvon por kas\u0302i sin de predantoj, au\u0306 eble ili estis la predantoj, kiuj vidis la akvon kiel novan fonton de nutraj\u0302oj. Kio gravas estas ke la nova vivstilo funkciis. Post tio, evoluo faris la reston per premi ilin al esti pli efikaj. Neniu organismo estas perfekta tamen kaj balenoj dau\u0306re portas la pezon de ilia historio kiel teraj bestoj. Kiu dezajnus fis\u0302on kiu bezonas spiri? Malgrau\u0306 tiaj malavantag\u0302oj tamen, balenoj restas granda sukceso kaj ili ne estas la nuraj bestoj, kiuj prenis tiun vojon."}]