[{"text_idx": "#000000", "text": "La rakonto malantau\u0306 la lumetoj"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Nudokule oni povas vidi kelkajn milojn da steloj dum hela nokto. Tamen oni ne vidas multajn diferencojn. La plej rimarkebla diferenco estas la heleco de malsamaj steloj, kvankam tio estas nur iluzio, c\u0302ar kiom hela stelo aspektas ne diras multe pri kiom hela g\u0302i vere estas."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Oni mezuras helecon per magnitudo. Tiu sistemo estis elpensata de la Greka filozofo Hiparko kaj g\u0302ia principo estas ankorau\u0306 uzata de modernaj astronomoj. Stelo kun alta magnitudo estas apenau\u0306 videbla kaj stelo kun malalta au\u0306 negativa magnitudo estas ege hela. C\u0302iam kiam la magnitudo malkreskas per 1, la stelo estas 2,5-foje tiom hela. La plej hela stelo en la c\u0302ielo, la suno, estas nur mezgranda, sed tiom nekredeble proksima, ke g\u0302i s\u0302ajnas plej hela. La aliaj steloj estas tiom for ke ec\u0302 per teleskopo ili ne ig\u0302as pli ol punktoj. Oni povas mezuri ke la heleco de steloj malfortig\u0302as kvadrate dum la distanco kreskas linie, kio signifas ke stelo kiu estas dufoje tiom for ol alia stelo de la sama tipo s\u0302ajnas kvarfoje malpli hela. Por tamen povi paroli pri la heleco de steloj, oni distingas inter s\u0302ajna kaj absoluta heleco. La s\u0302ajna heleco dependas de kiom hela la stelo aspektas surtere, dum la absoluta heleco estas mezurata kiel la heleco de stelo je distanco de 10 parsekoj (c\u0302irkau\u0306 33 lumjaroj). Se oni scias kiom proksima la stelo estas, oni povas kalkuli g\u0302ian absolutan magnitudon per la formulo M=m-5(log10d-1) kiam la influo de eventualaj nuboj estas eta. Tiel mezurite, la heleco de la suno estas nur +4,85 kaj tio estas 1,5 duilionoj da fojoj malpli hela ol g\u0302i aspektas kun sia s\u0302ajna magnitudo de -26,7. Kompreneble la heleco de stelo ankau\u0306 dependas de la ondolongo en kiu oni mezuras, c\u0302ar steloj ne c\u0302iuj elsendas same multe da lumo de la sama ondolongo. Tre populara estas Mv, kiu mezuras la helecon ene de la videbla parto de la spektro, au\u0306 simple mezuri la tutan spektron. Dua metodo por kategoriigi stelojn lau\u0306 ilia heleco estas per ilia lumeco, kiu mezuras la energion kiun specifa surfaco de la stelo produktas c\u0302iusekunde. Por kalkuli tiun lumecon, oni povas utiligi la formulon L=\u03c3AT4. La greka litero \u03c3 estas konata konstanto kaj la A kaj T respektive estas la surfaco kaj la temperaturo de la stelo. Oni mezuras lumecon per vatunuoj kun la simbolo W."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La temperaturo de la stelo influas kiom hela gxi estas, sed ne nur tion. G\u0302i ankau\u0306 influas la ondolongon de la lumo. Tio signifas ke depende de iliaj temperaturoj, malsamaj steloj povas havi malsamajn kolorojn. La malplej varmaj steloj estas rug\u0302aj. Ilia surfaco povas esti 2000-3500\u00b0C. Tio s\u0302ajnas multe, sed nia suno, kiu estas flava stelo, havas surfactemperaturon de 5000\u00b0C kaj la maloftaj Wolf-Rayet-steloj povas ec\u0302 ig\u0302i 60.000-70.000\u00b0C (la interna temperaturo de stelo estas kelkaj milionoj da gradoj). Tiaj steloj estas violkoloraj. Oni povas vidi la kolorojn de stelojn kiel pecon da metalo kiun oni varmigas por fandi g\u0302in. Unue g\u0302i ig\u0302as rug\u0302a, poste orang\u0302kolora kaj flava kaj fine blanka. Same, kiam oni rigardas flamon sur kandelo, la plej varma parto estas blua, dum la malplej varma parto estas rug\u0302a. Ankau\u0306 objektoj kiuj malpli varmas ol steloj, kiel planedoj, elsendas lumon, sed pro tio ke ili havas tiom malmulte da energio, g\u0302i estas infrarug\u0302a kaj ne videblas. Tial oni povas vidi diferencojn de varmeco per infrarug\u0302a kamerao. Por igi priparoli stelojn pli facila, ekzistas specifaj kategorioj por ordigi stelojn, kiuj nomig\u0302as spektroklasoj. Ili iras de varma g\u0302is malvarma kaj c\u0302iuj havas propran literon. La literoj ne estas lau\u0306 alfabeta vicordo, do oni devas parkerigi ilin aparte. Ili estas W, O, B, A, F, G, K, M kaj L, sed oni povas anstatau\u0306e memori la anglan frazon \u201cWow! Oh Be A Fine Girl Kiss My Lips.\u201d au\u0306 elpensi alternativon en onia denaska lingvo. Por pli nuancite indiki la spektrotipon, oni povas aldoni nombron post la litero por dividi la klasojn je intervaloj. Nia suno estas en kategorio G. Tio signifas ke g\u0302i estas pli malpli mezgranda. Tamen tio ne signifas ke g\u0302i estas kutima stelo. Pli ol 80% el steloj estas rug\u0302aj kaj malpli grandaj ol la suno. Tio igus onin pensi ke la plejparto da steloj kiujn oni vidas nokte estas rug\u0302aj, sed la malo estas vera. La plejparto da steloj ja estas rug\u0302aj, sed pro ilia malheleco oni ne povas vidi ilin se ili ne estas tre proksimaj."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Por bone kompreni kiel steloj fizike funkcias, koni ilian mason estas necesa. Bedau\u0306rinde tamen, oni ne tiom facile mezuras la mason de steloj kiel g\u0302ian koloron, g\u0302ian distancon au\u0306 helecon. Tamen ni scias kiom granda la maso de la suno estas, pro tio ke ni povas kalkuli kiom da maso g\u0302i bezonus por teni la planedojn en iliaj orbitoj. Se la suno havus pli da maso, la planedoj devus iri pli rapide por ne fali en la sunon kaj se g\u0302i havus malpli, la planedoj devus iri malpli rapide por ne esti j\u0302etataj el la sunsistemo. Tio funkcias por nia suno, sed oni ne povas uzi ekstersunsistemajn planedojn por tio, pro tio ke ni bezonas la mason de ilia stelo por kalkuli en kia orbito ili estas. Felic\u0302e tre multe da steloj estas en sistemo kun du au\u0306 pli da steloj kiuj c\u0302irkau\u0306iras unu la alian. Steloj estas multe pli grandaj ol planedoj, do oni povas rekte esplori ilin. Per ilia distanco kaj rapido eblas kalkuli la mason de la steloj. Tio estas tre grava informpeco, pro tio ke g\u0302i helpas nin kompreni kio okazas ene de la stelo. Steloj ne brulas tiel kiel karbo au\u0306 ligno brulas. Tio estas h\u0302emia reago. Kio okazas en stelo estas la kunigo de hidrogenaj izotopoj (izotopoj estas atomoj de la sama elemento kun malsama kvanto da neu\u0306tronoj), nome deu\u0306terio. Per kunigi hidrogenon oni ricevas deu\u0306terion, poste oni povas kombini deu\u0306terion kaj hidrogenon por krei izotopon de heliumo kaj finfine oni povas kunigi du heliumajn izotopojn por krei kutiman heliumon kaj du hidrogenajn atomojn. Grava diferenco estas ke kiam oni bruligas karbon, oni havas la samajn atomojn antau\u0306 kaj post la reago, sed ilia vicordo s\u0302ang\u0302ig\u0302is (la atomoj de la karbo kaj de la oksigeno en la aero nun estas parto de la karbona dioksido), sed en la suno oni kreas heliumajn atomojn el hidrogeno. Ec\u0302 pli stranga estas ke kiam oni mezurus la mason de la hidrogeno kaj la heliumo, oni eltrovus ke oni perdis mason ie en la procezo. Tiu rilato inter maso kaj energio estis priskribata de la mondfama formulo de Einstein: E=mc2. La formulo estas tre simpla, sed kompreni la meh\u0302anismon malantau\u0306 g\u0302i estas konstante debatata kaj malfacile komprenebla. Tamen por kompreni la grandan bildon, sufic\u0302as imagi ke iom de la maso de la stelo estas transformata al energio kaj tiu energio donas lumon kaj varmon kaj zorgas ke la stelo ne implodas sub sia propra pezo. Tamen atomoj ne tuthazarde kunig\u0302as. Estas fortoj ene de la atomo kiuj forpus\u0302as aliajn atomojn. Tial la procezo, nuklea kunfandig\u0302o au\u0306 fuzio, nur funkcias kiam estas tre alta premo kaj temperaturo. Tiel oni venkas la fortojn. Ankau\u0306 homoj povas uzi c\u0302i tiun procezon, sed nuntempe kostas tiom da energio igi la atomojn sufic\u0302e varmajn (estu multe pli varma c\u0302i tie ol en la suno, pro la manko de premo). Do la premo kaj maso havas gravan interrilaton kaj ili influas kiom bone la stelo povas \u201cbruligi\u201d hidrogenon. Granda stelo brulas tre forte, sed rapide foruzas c\u0302iom da sia hidrogeno, dum eta stelo brulas malhele, sed povas bruligi tiom longe ke la universo tro junas por vidi ilin morti. C\u0302iuj variabloj estas ligitaj, sed kion tio povas instrui al ni pri hazarda stelo?"}, {"text_idx": "#000005", "text": "En 1914, la Dano Hertzsprung kaj la Usonano Russel trovis la rilaton inter la heleco kaj la koloro de steloj sendepende. Pro tio la grafo kiu montras tiun konekton nomig\u0302as Hertzsprung-Russel au\u0306 HR diagramo. Tia diagramo havas du aksojn. La vertikala akso indikas la absoluta lumeco de la stelo kaj la horizontala montras la temperaturon de la surfaco au\u0306 la koloron de la stelo. C\u0302iu stelo havas sian propran punkton ie sur la diagramo, tiel ke la grandaj, varmaj steloj estas supre kaj maldekstre dum la etaj malvarmaj steloj estas sube kaj dekstre. Tre interesa observo estas ke kiam oni enmetas la stelojn, la granda plejparto de ili aperas pli malpli sur linio. La zono tra kiu la linio iras nomig\u0302as la c\u0302efa sekvenco. 90% el la al ni konataj steloj estas en tiu sekvenco, movig\u0302as al gi au\u0306 j\u0302us eliris. Tiom da steloj estas en tiu regiono, pro tio ke g\u0302i estas tre stabila regiono. Kiam stelo naskig\u0302as, g\u0302i kaptas tre multe da materio el siaj c\u0302irkau\u0306aj\u0302oj. La gravito de la stelo igas la materion iri al la centro de la stelo, sed kiam ekestas sufic\u0302e da premo, la hidrogeno en la kerno ekkunfandig\u0302as. Tio kreas energio kiu volas eskapi kaj donas kontrau\u0306premon. Tiuj du premoj interagas g\u0302is ili ig\u0302as stabilaj. Tiam la stelo estas en la c\u0302efa sekvenco, kio dau\u0306ris kelkajn dekojn da milionoj da jaroj por la suno, sed tio estas nur centono de la vivo de la suno g\u0302is nun. Pli grandaj steloj havas pli da maso, do tio kau\u0306zas multe pli da premo, sed pro tiu premo la stelo ankau\u0306 povas krei pli da energio per fuzio. Tio signifas ke grandaj steloj pli rapide ig\u0302as plenkreskaj, sed ironie, ke ili estas tiom grandaj ankau\u0306 signifas ke ili pli rapide foruzas ilian hidrogenon. Kiam stelo ne plu havas hidrogenon, g\u0302i povas ekkunfandi heliumon. Tiel ekekzistas novajn elementojn kiuj denove kunig\u0302as g\u0302is fero. C\u0302iu nuklea reago havas malsaman prembalancon, do post la foruzo de la hidrogeno, la stelo forlasas la c\u0302efan sekvencon kaj c\u0302iu elemento estas pli kaj pli rapide foruzata. Finfine la stelo produktas feron. Kunigi pli pezajn elementojn ol fero ne plu donas gajnon da energio, do tiuj elementoj estas nur kreataj kiam steloj mortas per grandaj implodoj. Kiam stelo estas malpli granda, g\u0302i vivos multe pli longe kaj steloj kies maso estas malpli ol 0,08-foje tiun de la suno neniam sukcesas subteni nuclean reagon. Ili dau\u0306re malgrandig\u0302as kaj ig\u0302as brunaj nanoj. C\u0302iuj steloj sur la c\u0302efa sekvenco nomig\u0302as nanoj, sed je la fino de ilia vivo, kiam ili ekproduktas aliajn elementojn, ili kreskas kaj igas gigantoj, dekstre kaj supre en la HR diagramo. Tre maloftaj estas la supergigantoj, kiuj havas diametroj de miloble tiu de la suno. Ili estas la plej helaj steloj kiujn ni povas vidi kaj povas esti pli ol 250.000-oble tiom helaj kiel la suno. Ekzemploj estas Rig\u0302elo kaj Betelg\u0302uzo."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Steloj ig\u0302as gigantoj c\u0302irkau\u0306 la fino de iliaj vivoj, sed ilia vera sorto dependas de kiom pezaj ili estas. La suno ig\u0302os rug\u0302a giganto post c\u0302irkau\u0306 kvin miliardoj da jaroj. G\u0302iaj eksteraj travoloj levig\u0302os g\u0302is la suno tiom kreskis, ke g\u0302i ensuc\u0302is la tri plej proksimajn planedojn, inkluzive la teron. La suno ja pligrandig\u0302as, sed la maso restas same, do teorie objektoj povas resti en la sama orbito, se ili ne estas g\u0302enataj de aliaj faktoroj. C\u0302i tiu fazo dau\u0306ros c\u0302irau\u0306 duiliono da jaroj, sed kiam la heliumo estas foruzita, la eksteraj travoloj de la stelo forblovig\u0302as dum la kerno de la stelo implodas. La eksteraj travoloj ig\u0302as planeduma nebulozo, dum la kerno ig\u0302as blanka nano, kiu trovig\u0302as en la subo de la HR diagramo. Blankaj nanoj ne produktas energion, sed ili estas tre varmaj, do ili dau\u0306re elsendas lumon kaj varmon. Tio dau\u0306ras g\u0302is neniu varmo restas kaj la kerno ig\u0302as nigra nano. Por pli grandaj steloj, la estonteco estas multe pli spektinda. Kiam stelo estas tiom granda ke g\u0302i povas krei pli pezajn elementojn, g\u0302i faras tion g\u0302is fero. Tiam la premo de la fizio foriras kaj la premo de la gravito venkas. La stelo falas en sin mem kun rapidoj de 70.000km/s. Tiom da energio eskapas ke la eksteraj travoloj de la stelo estas forblovataj kun nehoma forto. Tio bonas, c\u0302ar g\u0302i provizas pezajn elementojn por krei novajn stelojn kaj planetojn kaj povas miksi gasojn en g\u0302iaj c\u0302irkau\u0306aj\u0302oj kaj tiel inciti stelformado. La fenomeno nomig\u0302as supernovao kaj kvankam ili estas plej helaj tuj kiam ili ekvideblas (foje ec\u0302 nudokule) oni povas vidi la restaj\u0302ojn ec\u0302 post mil jaroj per teleskopo. Tre bela ekzemplo de supernovaa restaj\u0302o M1 en la konstelacio Tau\u0306ro."}, {"text_idx": "#000007", "text": "La kerno ene de la restaj\u0302o povas ig\u0302i neu\u0306trona stelo. Tio estas stelo kun ekstera travoleto el fero, sed la granda plejparto de la stelo kosistas el neu\u0306tronoj. Ili kreig\u0302as kiam la premo de la gravito estas tiom granda, ke la fortoj ene de la atomoj ne plu povas kontrau\u0306i g\u0302in kiel en blanka nano. La protonoj kaj elektronoj kvazau\u0306 kunig\u0302as kaj formas neu\u0306tronojn. Neu\u0306tronaj steloj estas tre densaj kaj povas esti nur 20km sed tamen g\u0302is trifoje tiom pezaj kiel la suno. Ili povas ig\u0302i tiom densaj pro tio ke ili ne havas tiom da malplena spaco ene. Kutime atomoj estas 99% malplena spaco kaj 99% de la maso estas en la kerno, sed pro tio ke c\u0302i tiaj steloj konsistas nur el neu\u0306tronoj, ili funkcias pli kiel unu granda atomkerno. Povas esti tamen ke la premo en la stelo estas tiom granda, ke ec\u0302 la fortoj ene de la neu\u0306tronoj ne plu povas kontrau\u0306i g\u0302in. Tiukaze la denseco de la objekto ig\u0302as kvazau\u0306 senfina kaj ene de specifa radiuso la gravito estas tiom forta, ke ec\u0302 lumo ne povas eskapi. Tio estas nigra truo."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Estas miliardoj da steloj en nia galaksio kaj miliardoj da galaksioj en la kosmo. Kiel konsekvenco, aferoj kiuj sonas preskau\u0306 neeblaj havas sufic\u0302e grandan s\u0302ancon de okazi ie kaj iam. Pro tio, la listo de malsamaj steloj estas multe tro longa por unu blogafis\u0302o. Tamen oni povas kompreni la pli strangajn stelojn pli facile se oni vidis multajn da aliaj tipoj. Tio ne estas kiel disdiri la solvon al enigmo. Trovi la solvon al astronomiaj demandoj nur igas la sciencon pli interesa, pro tio ke c\u0302iu demando vekas novajn demandojn. C\u0302iukaze oni pli longe eltenas rigardi la stelojn kun amikoj, se oni havas ion interesan por rakonti."}]