[{"text_idx": "#000000", "text": "Kiun kvaliton proteino, nilono kaj kau\u0306c\u0302uko komune havas? Malgrau\u0306 iliaj abundaj diferencoj, ili ruze uzas la unikajn kvalitojn de karbo por ig\u0302i polimeroj. Lau\u0306 la hodiau\u0306a uzo de la vorto, polimeroj estas makromolekuloj, kio signifas ke ili estas gigantaj h\u0302emiaj\u0302oj. Ili konsistas el longaj c\u0302enoj de karbo kaj povas ig\u0302i centoj au\u0306 ec\u0302 milionoj da fojoj pli grandaj ol kutimaj molekuloj. Ilia c\u0302ena strukturo kaj longeco donas al ili la eblecon havi tre multajn malsimilajn kvalitojn, sed kvankam tio estas tre utila, g\u0302i samtempe igis polimerojn tre komplikajn por la h\u0302emiistoj kiuj unue provis bone priskribi ilin."}, {"text_idx": "#000001", "text": "La nilono kreita en hxemia reago eltireblas kiel drato pro la longaj molekuloj kaj iliaj interagoj"}, {"text_idx": "#000002", "text": "La vorto polimero ekhavis sian modernan uzon en 1920. Antau\u0306 tio, la difino estis ke polimeroj havis la samajn \u201dminimumajn formulojn\u201d. Tia formulo estas iom kiel h\u0302emia formulo, ekzemple H2O por akvo, sed anstatau\u0306 indiki la kvanton de specifa atomo (du hidrogenaj kaj unu oksigena atomo), la nombroj indikis la rilatumon inter la atomoj per naturaj nombroj. Mallonge dirite, tio signifas ke oni gajnas la minimuman formulon de molekulo per dividi la h\u0302emian formulon per kiel eble plej granda nombro. Pro tiu difino, molekuloj kiuj nun tute ne estas taksataj polimeroj, estis tiam taksataj tiel pro iliaj formuloj, ekzemple ambau\u0306 C6H6 kaj C2H2 havas la minimuman formulon \u201dCH\u201d."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Oni povas krei polimerojn per du g\u0302eneralaj metodoj. La unua uzas radikalojn, kiuj estas freneze reagemaj molekuloj kiuj havas unuopan elektronon en la plej ekstera s\u0302elo. Oni povas vidi radikalojn iomete kiel molekuloj kun duona ligo kiu pendas de la ekstero kaj serc\u0302as elektronojn. Kiam radikalo renkontas unumeron kun duobla ligo inter la karbaj atomoj, g\u0302i disigas unu el la ligojn kaj ligas sin al unu el la karbaj atomoj. Tiam la alia karba atomo havas unuopan elektron kaj la molekulo denove ig\u0302as radikalo. Tiel la c\u0302eno povas kreski g\u0302is du radikaloj renkontas unu la alian kaj la elektronoj parig\u0302as. Se oni uzas multajn radikalojn, multaj c\u0302enoj samtempe kreskas, kio rapidigas la reagon, sed la s\u0302anco ke du radikaloj renkontas unu la alian ig\u0302as pli granda, do la averag\u0302a c\u0302eno ig\u0302as malpli longa. Tiumaniere oni povas per malgrandaj s\u0302ang\u0302oj influi la kvalitojn de polimero."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La dua metodo por krei polimeroj estas per unumeroj, kiuj havas specifajn grupojn, ekzemple alkoholan grupon kaj acidan grupon, je malsamaj flankoj sur la molekulo. Kiam du molekuloj de la unumero rekontig\u0302as, tiuj grupoj reagas kaj dum la unumeroj ligig\u0302as, akva molekulo disig\u0302as de la molekulo. Pro tio ke akvo ekaperas, oni nomas tian reagon \u201dkondensado\u201d. Interalie sukeroj kiel celulozo, kio troveblas en plantoj kaj papero, formig\u0302as."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Reago inter acida kaj alkohola grupo \u2013 Se g\u0302i okazas je ambau\u0306 flankoj de la molekulo, oni povas krei polimeron"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Pro ilia diverseco, polimeroj havas tre multajn industriajn uzojn. C\u0302iuj plastoj ekzemple estas polimeroj kaj la denseco de la c\u0302enoj influas kiom fleksebla la materialo estas. La maldensa variaj\u0302o de la plej ofta plasto \u201dpolieteno\u201d (au\u0306 \u201dpolietileno\u201d) estas uzata por preskau\u0306 c\u0302iuj mang\u0302pakaj\u0302oj. Aliflanke tre densaj polimeroj povas esti uzataj por infanaj ludiloj, au\u0306 ec\u0302 protezoj ene de la korpo. La ligoj inter la c\u0302enoj de plasto influas c\u0302u la plasto fandig\u0302as au\u0306 c\u0302u g\u0302i konservas sian formon je alta temperaturo. Tio influas c\u0302u oni povas s\u0302ang\u0302i la formon facile kaj reuzi la plaston, au\u0306 c\u0302u g\u0302i estas tau\u0306ga por uzi kiam temperaturoj altig\u0302as. Per s\u0302ang\u0302i la grupojn konektitaj al la karba c\u0302eno, oni povas ekzemple krei patojn al kio la enhavo ne gluig\u0302as, c\u0302ar la fluoraj atomoj en la polimeroj volas interagi kun nenio krom la karbo. Oni povas krei polimerojn kiuj bone tralasas elektron, au\u0306 kiuj tute ne tralasas g\u0302in kaj materialoj kiuj estas tre elastaj, au\u0306 tute ne. Pro iliaj nenombreblajn variaj\u0302ojn, polimeroj estas tre utilaj al homoj kaj se oni rigardas c\u0302irkau\u0306en, oni povas preskau\u0306 c\u0302iam vidi objektojn kiuj estas faritaj el polimeroj, sed ne nur industrie polimeroj estas gravaj."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La plej gravaj polimeroj estas biologiaj. Vivanta organismo estas tre kompleksa kaj ne estas supriziga ke io, kio estas tiom komplika bezonas polimerojn por subteni sin. Ekzistas tri gravaj kategorioj da biopolimeroj. La unua estas polinukleotidoj. DNA kaj RNA trovig\u0302as en tiu kategorio. Polinukleotidoj estas uzataj de c\u0302eloj por konservi informojn pri kiel krei proteinoj kaj pli g\u0302enerale pri kiel la organismo estu kreata. Por tiu tasko polimero estas tre utila, c\u0302ar oni povas enskribi kodon en g\u0302in. La molekuloj konsistas el unumeroj kiuj nomig\u0302as unumeroj kaj c\u0302iu unumero kunportas bazon. Estas kvar specoj de bazoj kiujn DNA uzas kaj per la sinsekvo, g\u0302i povas enskribi informojn, kiujn aliaj molekuloj povas legi dum ili iras lau\u0306 la c\u0302eno. Tiel eblas krei la duan kategorion, nome polipeptidoj."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Modelo kiu montras kiel la kvar malsamaj bazoj estas ligitaj ene de la DNA-molekulo"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Polipeptidoj estas polimeroj kiuj konsistas el multaj aminoacidoj. Ekzistas multaj specoj de aminoacidoj. C\u0302iuj estas la sama, baza strukturo, sed kun malsama flankgrupo. C\u0302iu malsama aminoacido havas kodon de tri bazoj, kiuj estas enskribitaj en la DNA. Tiu kodo estas kopiata al RNA molekulo kaj poste la kodo estas legata kaj la g\u0302ustaj aminoacidoj estas ligataj lau\u0306 la vicordo en la kodo. Finfine oni havas longan c\u0302enon de aminoacidoj, kiu nomig\u0302as polipeptido. Tio estas la primara strukturo de la proteino. Poste la polipeptido estas foldata por ig\u0302i tuta proteino kiu povas havi multajn funkciojn. Proteinoj povas faciligi transporton de molekuloj tra la c\u0302elmembrano, au\u0306 agi kiel enzimoj (biologia katalizanto, kiu malaltigas la minimuman temperaturon por h\u0302emiaj reagoj). Ili donas strukturon al la korpo kaj povas agi kiel hormonoj. La funkcioj de malsamaj proteinoj estas preskau\u0306 senfinaj."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Proteinoj estas tiom kompleksaj ke oni ne povas desegni c\u0302iun individuan atomon. Tial oni desegnas ilin c\u0302i tiel. La proteino en la bildo nomig\u0302as hemoglobino kaj estas uzata por transporti oksigenon tra la sango"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Finfine estas polisakaridoj, kiuj estas longaj c\u0302enoj de monosakaridoj. Sakaridoj estas sukeroj, sed ankau\u0306 molekuloj kiujn oni kutime ne nomus sukeron estas sakaridoj al h\u0302emiisto pri ilia strukturo. Kiam la korpo uzas sukeron, tio plej ofte estas en la formo de glukozo. Tio estas monosakarido kaj pro tiu kialo g\u0302i simple uzeblas. La korpo disigas la ligojn ene de la molekulo kaj ricevas energion tiel. Tion g\u0302i povas uzi por movig\u0302i, instigi h\u0302emiajn reagojn, au\u0306 kreski. Kvankam la korpo rekte uzas glukozon por tiuj aferoj, g\u0302i ne povas uzi c\u0302iun molekulon da glukozo kiun g\u0302i ricevas tuj post la mang\u0302o. Tial la korpo bezonas manieron por konservi la sukeron. Homoj kaj bestoj faras tion per krei glikogenon. Tio estas polimero de glukozo kaj multe pli facile konserveblas. Kiam la korpo bezonas energion, g\u0302i povas simple disigi la polimeron denove kaj uzi la glukozon. Plantoj havas similan problemon. Ili produktas multe da sukero dum la tago per la energio de la suno, sed bezonas konservi g\u0302in ie dum la nokto. Por tio ili uzas alian polimeron de glukozo, nome amelon. Terpomoj enhavas tre multe da emelo, c\u0302ar plantoj ofte metas la amelon en la radikoj. Se terpomo anstatau\u0306e havus la saman kvanton da energio en la formo de glukozo, g\u0302i ensuc\u0302us tiom multe da akvo, ke la planto ne travivus."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Polimeroj estas c\u0302ie en la materialoj kiuj ni uzas por konstrui kaj konservi, sed ankau\u0306 en ni mem. Ili estas diversaj kaj utilaj kaj kvankam ili iumaniere estas la plej komplikaj molekuloj surtere, ilia strukturo igas ilin facile kompreneblaj alimaniere. Tio igas ilin interesaj. Sciencistoj dau\u0306re multe esploras polimerojn. Antau\u0306 nelonge, h\u0302emiistoj priskribis la strukturon de la plej granda proteino iam ajn. Tiu esploro povas helpli nin eviti ke malsanigaj bakterioj ne povas ligi sin al niaj c\u0302eloj. Aliaj sciencistoj esploras kiel ni povas krei novajn polimerojn kiuj estas pli bonaj por la medio, estas pli forta au\u0306 strec\u0302ebla, au\u0306 kiuj havas kvalitojn kiujn ni neniam antau\u0306e vidis. La eblecoj estas abundaj kaj c\u0302i tio ne estos la lasta kion ni au\u0306dos de polimeroj."}]