[{"text_idx": "#000000", "text": "La salamandro kiu neniam ig\u0302as plenkreska"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Neniu amfibio en la mondo estas tiom populara kiel la aksolotlo. Pro g\u0302ia amuza aspekto kaj relative facila prizorgado, g\u0302i estas ofte vendata kiel hejmbesto. Aldone, g\u0302i estas bredata por sciencaj esploroj en diversaj fakoj kiel embriologio. S\u0302ati aksolotlojn ne estas nova afero tamen. La aksolotlo estis historie multe respektata de la indig\u0302ena popolo de la regiono de Meksik-urbo. G\u0302ia nomo venas el la Nau\u0306atla lingvo kaj referencas al la dio S\u0302olotlo*, la dio de morto, kiu s\u0302ang\u0302is sin al aksolotlo por ne esti oferata de la aliaj dioj. Dum longa tempo, homoj kaj aksolotloj povis kune vivi. Oni kultivis plantojn sur la akvo sur specialaj platformoj el akvaj plantoj kaj koto. Tio donis al la aksolotlo lokon plena je oksigeno por vivi kaj reprodukti sin, dum la produktoj ig\u0302is pli valoraj, pro tio ke la c\u0302eesto de aksolotloj garantiis ke la akvo estis bonkvalita. Aldone, aksolotloj estis facila kaj bona nutraj\u0302fonto. Post la alveno de Eu\u0306ropanoj, tiu vivstilo estis minacata kaj ankau\u0306 tiu de la aksolotlo. Ekde 1607, oni komencis konstrui kanalojn por eviti ke la lago inundus la novan c\u0302efurbon. Tiu sistemo nur ig\u0302is pli kaj pli kompleksa kaj malgrandigis la habitaton de la aksolotlo. En la dua duono de la dudeka jarcento, oni inters\u0302ang\u0302is la antau\u0306an akvofonton de la lago per purigita rubakvo. Tio poluis la akvon kaj igis g\u0302in ec\u0302 malpli alloga al la sentema besto. Laste, aksolotloj apenau\u0306 havis naturajn malamikojn, g\u0302is homoj enkondukis predantajn fis\u0302ojn en la sepdekaj kaj okdekaj jaroj. Nun la iam abunda amfibio estas sur la limo de formorto kaj estas reprezentata de nur kelkaj individuoj en c\u0302iu kvadratkilometro. Se la aksolotlo formortus, tio estus terure bedau\u0306rinda. Kompreneble g\u0302i malbonus por la ekosistemo, sed ankau\u0306 por sciencistoj, c\u0302ar malgrau\u0306 la sukcesa bredado de aksoltoloj, oni konservu la sovag\u0302an populacion por pli da genetika diverseco. Laste, la malapero estus malbona por la indig\u0302ena popolo de la regiono, pro la kultura rolo de la besto. Lau\u0306 la legendoj, la malapero de la aksolotlo ankau\u0306 signifus la malaperon de la popolo."}, {"text_idx": "#000002", "text": "*En la Nau\u0306atla lingvo, oni uzas s\u0302-sonon anstatau\u0306 ks-sonon. Malgrau\u0306 tio, la vorto aksolotlo havas ks-sonon en Esperanto pro la influoj de aliaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Skulptaj\u0302o de la antikva dio S\u0302olotlo"}, {"text_idx": "#000004", "text": "La unikaj ecoj de la aksolotlo igas g\u0302in aspekti preskau\u0306 ekstertera. La idoj de la granda plejparto de amfibioj ne aspektas kiel la gepatroj. Anstatau\u0306e, ili metamorfozas, kio signifas ke ilia korpo trairas drastajn s\u0302ang\u0302ojn. Konata ekzemplo estas ranoj, kies idoj spiras per brankoj kaj nag\u0302as per la vosto, dum plenkreskaj ranoj ne plu havas voston kaj spiras per pulmoj (krom kelkaj tre etaj ranoj, kiuj spiras nur per la hau\u0306to). Ankau\u0306 salamandroj, la grupo al kiu aksolotloj apartenas, preskau\u0306 senescepte metamorfozas. Rare okazas ke salamandroj ne povas produkti la hormonon necesa por la metamorfozo, kio kau\u0306zas ke ili restas en la larva stadio. Aksolotloj ne sekvas tiun tendencon tamen, c\u0302ar por ili la nemetamorfozinta formo estas la normo. Sovag\u0302aj aksolotloj konservas siajn eksterajn brankojn dum la tuta vivo, kune kun multaj aliaj idaj ecoj, sed ja povas reprodukti sin. Tio donas al ili kvalitojn, kiujn aliaj amfibioj ne havas kaj tio kaptis la atenton de homoj."}, {"text_idx": "#000005", "text": "La brankoj klare videblas malantaux la kapo"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Historie, la solaj naturaj habitatoj de la aksolotlo estis la lagoj de Chalco kaj Xochimilco. El la du, nur eta parto de la lago de Xochimilco restas, c\u0302ar la resto estis forpumpita. Ili estis altaj montolagoj kun dang\u0302eraj kondic\u0302oj surtere, kio igis la subakvan vivon pli alloga. Tio povus klarigi kial resti en la larva stadio, kiu estas pli bone adaptita al vivi en akvo, estus avantag\u0302o al la salamandro. Malgrau\u0306 tio, la regiono havas populacion de proksima parenco de la aksolotlo, Ambystoma tigrinum, kiu ja metamorfozas. C\u0302iukaze, la plej grava kau\u0306zo de la \u201dneotenio\u201d, la konservado de larvaj ecoj, estas manko de jodo en la akvo. Same kiel homoj, aksolotloj kaj aliaj salamandroj bezonas jodon por produkti specifajn hormonojn, kiuj gvidas ilian kreskon. Tio signifas ke jodo estas esenca por la metamorfozo. Dum longa tempo, oni ne sciis ekzakte kiun lokon la aksolotlo havas en la arbo de vivo, sed per injekti la hormonojn, kiujn g\u0302i bezonis por metamorfozi, oni sukcesis krei plenkreskajn aksolotojn, kiuj multe aspektis kiel la antau\u0306e menciita Ambystoma tigrinum. La du ec\u0302 povas krei idojn kune. Malgrau\u0306 tio, ili ankorau\u0306 estas tiom malsamaj, ke sciencistoj distingas inter du malsamaj specioj."}, {"text_idx": "#000007", "text": "La vivo de Ambystoma tigrinum, kiu ja metamorfozas"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Kompare kun aliaj amfibioj, aksolotloj povas ig\u0302i grandaj. Maksimume ili atingas 30cm, dum la averag\u0302o estas c\u0302irkau\u0306 15cm. Tio ne estas la nura afero pri ili kiu grandas; pro tio ke ankau\u0306 iliaj c\u0302eloj kaj ovoj estas tre grandaj. Tio igas ilin tre tau\u0306gaj objektoj pri embriologiaj studoj. Oni povas facile pristudi la grandajn, travideblajn embriojn. Malsamaj c\u0302eloj povas ankau\u0306 havi malsamajn pigmentojn, kio montras kiuj c\u0302eloj ig\u0302as kiuj korpopartoj. En la komenco de la dudeka jarcento, aksolotloj estis gravegaj por studi la funkcion kaj kreskon de organoj. Tiel ili multe helpis kun la serc\u0302o al la kau\u0306zo de malsanoj kiel spina bifida en homoj. Alia eblo estas genetike modifi la aksolotlon, por ke g\u0302iaj c\u0302eloj produktu GFP, proteinon, kiu estas uzata de meduzoj por elsendi verdan lumon. Unu el la aplikoj de tia modifado, estas ke oni povas igi kancerajn c\u0302elojn brili verde. Tiel oni povas tre facile vidi kiel la kancero disvastig\u0302as en la korpo."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Alia kvalito de la aksolotlo, kiu povus helpi onin kuraci homojn, estas ilia nekredebla talento de regenerado. Kiam aksolotlo perdas kruron, kiu povas relative facile okazi kiam oni havas plurajn, la tuta kruro povas rekreski tiel, ke oni ne vidas ke g\u0302i iam estis for. Pluraj organismoj, inkluzive homoj, iomete havas tiun kapablon en kelkaj lokoj, sed aksolotloj specife bonas je g\u0302i. G\u0302ia sekreto estas ke g\u0302i s\u0302ang\u0302as la identon de siaj c\u0302eloj. La c\u0302eloj c\u0302irkau\u0306 la vundo ig\u0302as pluripotentaj, kio signifas ke ili povas ig\u0302i pli-malpli ajna c\u0302eltipo, kiun la kreskanta korpoparto bezonas. Tiel la nova korpoparto aspektas kvazau\u0306 la aksolotlo eskapis la ovon kun g\u0302i. Homoj povas iomete regeneri sin, sed kiam oni perdas fingron, g\u0302i neniam rekreskos. Studi ekzakte kiel aksolotloj faras g\u0302in estas do interesa, c\u0302ar oni eble povas krei kuracmetodon el la novaj informoj. Eble oni ne baldau\u0306 sukcesos kreskigi tutajn korpopartojn, sed oni havas altajn atendojn kiam temas pri paralizo, la sana kreskado de organoj kaj riparado de ag\u0302damag\u0302o. Grava diferenco inter la aksolotloj en laboratorio kaj iliaj sovag\u0302aj amikoj estas la koloro. En la naturo, blankaj aksolotloj estas ege raraj, dum ili estas la normo en la laboratorio. La kialo estas ke ili havas du kopiojn de specifa geno, kio kau\u0306zas ke ili ja produktas pigmentojn, sed ke tiuj ne videblas en la hau\u0306to. Tio signifas ankau\u0306 ke ili ne estas albinaj. Veraj albinaj aksolotloj ankau\u0306 ne havas pigmenton en la okuloj. Kvankam la laboratoriaj aksolotloj ne montras pigmenton, ili ja estas iom rozkoloraj. Tiu koloro rezultas de la sango kiu trairas la hau\u0306ton. Sovag\u0302aj aksolotloj kutime estas multe malpli helaj au\u0306 ec\u0302 nigraj kaj foje havas makuletojn. Kiel hejmbestoj la blanka variaj\u0302o estas plej populara, pro tio ke g\u0302i aspektas amuze, sed ankau\u0306 malhelaj aksolotloj estas vendataj."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Eble ec\u0302 pli stranga kapablo ol regenerado, estas la akceptado de hazardaj korpopartoj. Oni povas preni la kruron de unu aksolotlo kaj senprobleme ligi g\u0302in al alia individuo. En homoj kaj aliaj bestoj, la imuna sistemo kontrau\u0306batalas c\u0302elojn, kiuj malsimilas al la propra korpo. Tial oni uzas organojn de proksimaj parencoj por greftado. Aksolotloj ne reagas tiel, kio signifas ke oni povas libere inters\u0302ang\u0302i multajn organojn. Greftite, la organoj ec\u0302 funkcias kaj kreskas. Se oni fortranc\u0302as la kruron de blanka aksolotlo kaj surmetas ec\u0302 nur kelkajn c\u0302elojn de lumanta aksolotlo, tiuj c\u0302eloj povas kreski kaj formi tute novan, lumantan kruron. Ec\u0302 pli freneza ekzemplo estas la eksperimento en kiu oni greftis la kapon de juna aksolotlo sur la dorson de alia aksolotlo. La kapo vivis kaj kreskis kaj reagas simile al eksteraj faktoroj kiel la kapo de kutima aksolotlo, sendepende de la alia kapo. Poste la Frankens\u0302tejnaj\u0302o vivis dum 65 semajnoj."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Aksolotlo kun aldona brako c\u0302e laboratorio de UCI"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Kelkaj eksperimentoj estis pli etike g\u0302ustaj ol aliaj, sed g\u0302enerale, la plej pristudata amfibio de la mondo multe helpis homaron. Pro la aksolotlo, oni pli bone komprenas kiel embrioj kreskas, kiel specifaj malsanoj funkcias kaj kiel unu el la plej strangaj bestoj surtere vivas. Oni facile bredas aksolotlojn en laboratorioj, do nek sciencistoj, nek entuziasmuloj bezonas timi perdi c\u0302i tiujn eksterterulojn, sed ankorau\u0306 la sovag\u0302a aksolotlo estas altvalora. Aksolotlojn havas kulturan rolon, do protekti ilin gravas, sed plibonigi la kondic\u0302ojn por la aksolotlo ankau\u0306 plibonigas la kondic\u0302ojn por aliaj organismoj, kiuj vivas en kaj c\u0302irkau\u0306 la lago, inkluzive homojn. Nur per kunlaboro, peno kaj kompreno, tiu batalo estas venkebla."}]