[{"text_idx": "#000000", "text": "\"\"La serpento mordas al si la voston. Post iomtempa mac\u0302ado g\u0302i rekonas en tio, kion g\u0302i mang\u0302as, guston serpentan. Tiam g\u0302i haltas. Sed g\u0302i reekas al la afero, c\u0302ar g\u0302i havas nenion alian por meti sub la dentojn. Fine, g\u0302ii atingas al tio, ke g\u0302i havas la kapon en sia fau\u0306ko: g\u0302i nomas tion Filozofio pri Konado.\""}, {"text_idx": "#000001", "text": "~ Paul Valery pri filozofio kaj serpentoj"}, {"text_idx": "#000002", "text": "\"Arto kaj religio unue; poste filozofio; laste scienco. Tio estas la ordo de la grandaj fakoj de la vivo, tio estas ilia ordo de graveco\""}, {"text_idx": "#000004", "text": "~ Michel de Montaigne pri dubo"}, {"text_idx": "#000005", "text": "\"\"Taiji\" en la c\u0302ina signifas ne la priparolatan batalarton, sed la plej altan\nprincipon de la mondo en la c\u0302ina filozofio\""}, {"text_idx": "#000006", "text": "~ Marcos Cramer pri batalarto"}, {"text_idx": "#000007", "text": "\"Por komenci estas la tabelvorto \"io\" kaj poste filozofo/filozofio\""}, {"text_idx": "#000008", "text": "~ Renato Corsetti pri io"}, {"text_idx": "#000009", "text": "\"Diras ni al la kakejo: komforto, loko por filozofio, latrino, monsinjor"}, {"text_idx": "#000010", "text": "~ Rinaldo el Padova pri seg\u0302o"}, {"text_idx": "#000011", "text": "\"Esperanto kaj filozofio malofte renkontig\u0302as en respektinda maniero\""}, {"text_idx": "#000012", "text": "\"Iom da filozofio ne povas damag\u0302i al ni\""}, {"text_idx": "#000014", "text": "\"Danke de lektir mea verketo.\""}, {"text_idx": "#000015", "text": "~ Idista au\u0306toro de c\u0302i tiu artikolo"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Filozofio (bonalingve filozofujo) estas la lando de filozofoj, frenezaj sciencistoj de scienco kiu esploras stangajn ideojn kaj klopodas doni kialojn al aferoj. La Filozofio estas de la universitata mondo multfoje konsiderata kiel pseu\u0306doscienco, c\u0302ar g\u0302i ne sukcesas disvolvi uniforman kaj objektivan esplormetodologion kiel kutima en la scienco."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Karakteriza por tio estas ke en la filozofio ekzistas diverg\u0302aj tendencoj. Kelkaj filozofoj supozas ke ideoj estas senditaj de eksterteranoj (Dio au\u0306 Demono, ekzemple). Aliuloj supozas ke ideoj estas ankorau\u0306 ne klarigitaj naturfenomenoj. Ankorau\u0306 aliuloj sugestas la eblecon ke ideoj estas manifestig\u0302o de realeco kiu superas nian komprenpovon."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Krom tio estas klara ke multaj trompistoj aktivas en la mondo kiu okupas sin per ideoj. Tio komplikas la laboron de homoj kiuj jes serioze deziras okupi sin pri Filozofio, c\u0302ar la esplorkampo pro tio malserenig\u0302as."}, {"text_idx": "#000022", "text": "5.1 Absoluto en la orientaj religioj kaj filozofioj"}, {"text_idx": "#000025", "text": "La plej antikva konata Filozofio devenas el Grekio kaj aperis en la 3-a jarcento a.K."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Grandaj verkoj filozofiaj, ekz-e tiuj de Platono au\u0306 Aristotelo, estas striktasence netradukeblaj. Sed en tiu kampo la Latino ne havas grandajn atingojn."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Dum la tuta Mezepoko la latinlingva filozofio restis treege malsupera al la klasika greka; fakte nur post la 11-a jc la Okcidento komencis studi la ne-\"trivialan\" filozofion, kaj tio ankorau\u0306 per tradukoj el la araba-hebrea, kiuj do estis pli kulturaj lingvoj. Rekta traduko el la greka evidente estis tro malfacila por la latinlingvanoj. Kaj poste, g\u0302is la fino de Mezepoko, la skolastoj remac\u0302adis la sciojn kiujn la grekoj akiris pli ol mil jarojn antau\u0306e."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Lau\u0306historie, la filozofio povas esti indikata kiel transira momento de la historio de la homa pensado, kiu trovas sian precipan radikon en la germanaj filozofoj kiel Immanuel Kant Friedrich Schleiermacher kaj Hegelo. Kant kaj Hegelo startigis, au\u0306 ilia influe ekgastig\u0302is c\u0302e universitatoj, tie kaj tie la fakaj kursoj pri la filozofio."}, {"text_idx": "#000029", "text": "De la greka pensado al la skolastikismo[redakti]"}, {"text_idx": "#000030", "text": "En Aristotelo, Absoluto estas la Pura Akto, nome Dio, c\u0302ar plene realigita; Li ne estas movata de alia malsama ol si, sed estas male movanto kiu altiras al si kvankam restante tute senmova (nealtirita kaj ne modifita). Lau\u0306 Plotino la Absoluto estas Unuo, nome la realo plejalta kiu enhavas ene de si neniun ajn divideblecon: c\u0302io estas en Li: la Absoluto povas esti komprenata de la pensado nur se oni altig\u0302as super la dualismo subjekto/objekto pere de la mistika unuigo de la ekstazo."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Spurinte la grekan filozofion, kristanaj teologio kaj filozofio identigos la Absoluton kun la Dio de la biblia Revelacio. En skolastikismo aperis tiam evidente kiel la filozofia scio pri la Absoluto devas pasi tra la racio kiu justigas kaj la intuicion kaj la fidon. Lau\u0306 tiuj filozofoj, de diversaj skoloj, \u201cscii\u201d signifas kunligi, relatigi ion kun alio; sed c\u0302ar la Absoluto jam havas c\u0302ion ene kiel Logos, Li ne povas havi rilatpunkton eksteran c\u0302ar nenio ekzistas kio povu Lin kondic\u0302i. La kvin vojoj de Sankta Tomaso de Akvino, c\u0302i tie cititaj nur pro ilia sintezo kaj ne pro ilia originaleco c\u0302ar sennombraj tiutempe filozofoj strebis pruvi per racio la ekziston de la Absoluto kaj respondo al la postulo de la unueco de la tuta ekzistantaro, por pruvi ankau\u0306 perracie la c\u0302eeston de la Absoluto unueciganta la multoblon estas:"}, {"text_idx": "#000033", "text": "Absoluto en la moderna epoko[redakti]"}, {"text_idx": "#000034", "text": "En la moderna epoko oni ampleksas kaj la transcendan koncepton pri Absoluto de Nikolao el Kuzo lau\u0306 kiu la Absoluto estas la plej alta punkto en kiu la opozitoj koincidas kaj en kiu ne pli trovig\u0302as distingo inter la objektoj de la multoblo,[2] kaj tiu imanenta de Spinozo. Tiu lasta, celante rekunigi la kartezian dualismon de la res cogitans (aj\u0302o pensanta) kaj res extensa (aj\u0302o spaca), subtenas ke la tuta naturo estas kau\u0306zata de unika kaj absoluta principo, nome Dio, kiun oni ne devas koncepti kiel la unuan ringon de la c\u0302eno de kau\u0306zoj en g\u0302i c\u0302eesta, sed kiel la unuigantan substancon de tiu sama c\u0302eno. Do la Absoluto (Dio) kaj la naturo koincidas."}, {"text_idx": "#000035", "text": "De Kant g\u0302is la germana idealismo[redakti]"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Estas tute vere, ke filozofia temo pri la Absoluto trovas, do, disvolvig\u0302on limigitan kaj fulman kaj eksterordinare elstarecan en la historio de la eu\u0306ropa pensado c\u0302evale inter la 18-a kaj 19-a jarcentoj.\nEn 1781 enmondig\u0302is la eldono de la Kritiko de la pura racio, de Immanuel Kant. La celo de la filozofo estis ens\u0302ovig\u0302i en la debaton pri la scienco kaj en la diskuto pri la fundamentoj de la sciokapablo translokante la esploron el la medio de la objekto (naturo, la esto de la ento) al tiu de subjekto. Per tiu sia \"kopernika revolucio\" li strebis establi diferencon neniam estonte diskuteblan inter tio kio estas sciebla kaj tio kio tia ne estas, nome la noumeno), sed tiel alestig\u0302is nova problemo kiu farig\u0302os la insista kau\u0306zo de la debato kiu absorbis la filozofion en Germanio."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Disiginte la teoretikan funkcion de la filozofio el tiu praktika (au\u0306 etika),[3], sintezo de la unua Kritiko publikigita de Kant en 1783, kiu povas esti konsiderita la unua nukleo de la kanta doktrino pri la Absoluto.[4]. La problemo farig\u0302as, fakte, tiu pri la ne atingebla naturo de la aj\u0302o en si, kaj pri kiel superi la kantan dikotomion inter intelekto kaj sperto, nome definitive inter objekto kaj subjekto."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Lau\u0306 Reinhold do, la aj\u0302o en si mem estas io ekstera el la subjekto,nome pura koncepto (limo) apartenanta al la propra reprezentado de la realo. Per tiu operacio Reinhold decide pelas la debaton al la problemo pri la Absoluto kiu definitive fiksig\u0302as en la filozofia atento."}, {"text_idx": "#000041", "text": "En cxi tiu kadro ni asertas ke[redakti]"}, {"text_idx": "#000042", "text": "En 1790, dum Salomon Maimon per sia Esploroj pri la transcenda filozofio, plenumas la decidan pas\u0302on por entutigi la noumenon inter la faktoroj de konsciig\u0302o, aperas la Kritiko de la jug\u0302o, lasta de la tri plej elstaraj verkoj de Kant, kiu en la tiama debato flankigas al la koncepto pri Absoluto tiun de libero: tiu c\u0302i, fakte, lau\u0306 Kant, okazas pro tio ke la subjekto, formulante siajn estetikajn jug\u0302ojn, c\u0302esas esti submetita al la ligo de la sciigaj leg\u0302oj de kau\u0306zo/efiko, sed estas libera en la formulado de siaj kunligaj jug\u0302oj, kaj tial vivas la dimension de la Absoluto, kio estis male malpermesita al la pura racio."}, {"text_idx": "#000044", "text": "La apero de la Ideoj por filozofio de la naturo de Schelling \u2013 tio okazas en 1797, post nur 14 jaroj el la Prolegomenoj al c\u0302iu estonta metafiziko de Kant \u2013 plue delokas la horizonton de la filozofio, kuntrenante en la scenaro la plej elstarajn figurojn de romantikisma germana kulturo, inter kiuj Schiller, Goethe, Ho\u0308lderlin. Krom tio, multe, se ne multege, gravis dum la schellinga epoko la naturalismaj esploroj de scienculoj kaj medicinistoj gravitantaj c\u0302irkau\u0306 la novaj frontoj de la fiziko kaj de la kemio (malkovroj ligitaj al magnetismo kaj al la funkcioj de la oksigeno... Tiel Schelling pluiras precizigante ke la Mi de Fichte, kvankam absoluta kaj senlima, havis bezonon esti ligita al la ne-mi, c\u0302ar lau\u0306 tiu filozofio iu subjekto povas ekzisti nur en rilato kun la ne-mi\u201d c\u0302ar la subjekto povas ekzisti nur en rilato kun la objekto. Tiamaniere li metis principo de sia filozofio Absoluton en kiu la subjekto kaj la objekto plurestu du polusoj kun la sama digneco; g\u0302i estas la senpera unuig\u0302o de Spirito kaj Naturo. Kun Schelling la Kanta priserc\u0302o pri Unuiga principo etendig\u0302is tiel g\u0302is al la limo de idealiamo spinoza spure panteisma, kies la centraj faktoroj estas la arto kaj la religio."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Kun Hegelo la disputo atingas sian historian pinton sed ankau\u0306 historie definitivan: la tasko al kiu li strebas estas, fakte, tiu de la superado de la kontrau\u0306diroj intrinsekaj al la koro mem de kritikismo kaj de la tiama idealismo, s\u0302uldeblaj, lau\u0306 li, al la nekapablo ekspliki kial la Absoluto devu polarizig\u0302i en dualismeco, subjekto kaj objekto, unu kontrau\u0306staranta la alian. Tion sukcesas rimedi Hegelo enirigante, en la filozofio, la historion, tion farante la rezulto de la reala vivo, kaj ne la antagonisto, koste tamen de la perdo de la Logiko formala de la principo de nekontrau\u0306diro kiu estis gvidinta la filozofian pensadon ekde Parmenido kaj Aristotelo. Per sia reprezentado de la Absoluto kiu trovas la akordon inter la opozitoj en ilia lukto kaj reciproka konflikto,[5] anstatau\u0306 en principoj senkritike apriore poziciitaj, Hegelo metas definitive finon al tiu disigo inter objekto kaj subjekto kiu estis la kruco de tuta la postkanta filozofio. Lau\u0306 tiu senco, la teksta itinero de Hegelo estas preskau\u0306 la ekstera signo de la Unuo pri kiu lia pensado celas esti la plej alta reprezentado."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Absoluto estas nocio de la historio de la filozofio kaj intencas realon kies ekzisto dependas de neniu alia, sed pluekzistas en si kaj per si mem.\nApiron (Graece: \u03c4\u03bf\u0300 \u0391\u0313\u0301\u03c0\u03b5\u03b9\u03c1\u03bf\u03bd) estas opus et sententia cosmologica Anaximandri, quae dicit \u03b1\u0313\u03c1\u03c7\u03b7\u0301\u03bd fuisse infinitam massam sine terminis, quae nec senescit, nec computrescit, at perpetim materiam expulit, unde omnia quae intellegamus derivantur.\nKau\u0306zeco en filozofio venas el fakto ke c\u0302io (okazintaj\u0302o) devenas el kau\u0306zo, deveno au\u0306 komenco.\nObjektigado estas la ago trakti homon, au\u0306 fojfoje beston,[6] kiel objekto au\u0306 senvivaj\u0302o.\nSublimo (el la latina sublimis : \"tiu, kiu estas levig\u0302anta\") estas filozofia kaj estetika koncepto. G\u0302i difinas kvaliton tiel fortan kaj kun tiel larg\u0302a amplitudo, ke g\u0302i transcendas belecon. La koncepto de sublimo estas kunligita al tiu de neatingebleco : g\u0302i lau\u0306 filozofoj devas kau\u0306zi miron, pro timo au\u0306 respekto. Lau\u0306 alia, c\u0302iutaga difino, io sublima estas io grandioza kaj tre impona, kion tamen senseblas nur per tre subtila sentokapablo."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Pesimisto \u2014 La plej bona sorto por ia homo estas: ne esti naskita ; sed tio al iu malofte okazas!"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Por ke okazintaj\u0302o A estu la kau\u0306zo de okazintaj\u0302o B devas okazi tri kondic\u0302oj:"}, {"text_idx": "#000050", "text": "La observanto, post kelkaj observoj, alvenas al konkludo g\u0302eneraligi c\u0302ar g\u0302is tiam c\u0302iam kiam okazis A okazis ankau\u0306 B, en la estonto okazos same. Tiele aperas logika leg\u0302o."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Orienta filozofio felic\u0302igas, la Okcidenta malfelic\u0302igas la homon. Jen estas la klarigo al la misteraj vortoj, kiujn ni kutimis citi en nia nuna artikolserio pri la Orienta filozofio, ke g\u0302i kreskigas la harojn."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Absoluto en la orientaj religioj kaj filozofioj[redakti]"}, {"text_idx": "#000053", "text": "Lau\u0306 ateismoj, la Absoluto estas la konstantebla materia mondo c\u0302ar estas ekskludita c\u0302iu Esto duversa el materio. C\u0302i tio ne temas pri kristanaj valoroj, sed nur politika aktivado. Honte!"}, {"text_idx": "#000054", "text": "Feminista filozofio rilatas al filozofio analizata lau\u0306 feminista vidpunkto. C\u0302i tia filozofio emas uzi la metodojn de tradicia filozofio por apogi la feministan movadon, sed ankau\u0306 kritikas la ideojn de tradicia filozofio per feministaj metodoj."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Ne ekzistas vera \"skolo\" de feminista filozofio: feministaj filozofoj, samkiel tradiciaj filozofoj, havas tre malsamajn opiniojn pri variaj temoj. Cetere, feministoj si mem oftfoje apartenas al tre variaj branc\u0302oj de tiu movado."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Vi bone scias, ke Jorge Luis Borges, fama argentina verkisto, skribis artikolon pri Wilkins kaj Real Character, kritikante lian manieron kategoriigi aj\u0302ojn de la universo. Diras Borges: \"Pripensu ni la okan kategorion, tiun de la s\u0302tonoj. Wilkins ilin dividas en ordinaraj (silekso, gruzo, sablego), malmultkostaj (marmoro, sukceno, koralo), multkostaj (perlo, opalo), travideblaj (ametisto, safiro) kaj malsolveblaj (s\u0302tonkarbo, argilito kaj arseniko). Preskau\u0306 tiom alarmiva kiel la oka, estas la nau\u0306a kategorio. C\u0302i tiu al ni malkovrigas ke la metaloj povas esti malperfektaj (cinabrio, hidrargo), artefaritaj (bronzo, latuno), restaj\u0302aj (fajlumoj, rusto) kaj naturaj (oro, stano, kupro). La baleno estas en la kategorio deksesa; g\u0302i estas 'fis\u0302o vivonaska, pli longa ol larg\u0302a'\". Kaj li poste aldonas: \"Estas notinde ke ne ekzistas klasifikado pri la universo kiu ne estus arbitra kaj konjekta. La kialo estas tre simpla: ni ne scias kia estas la universo\".\nLa kvanto de inaj seksorganaj mutiladoj en Mezoriento plej vers\u0302ajne pligrandig\u0302os dum la pandemio KOVIM-19"}, {"text_idx": "#000057", "text": "C\u0302iam la idanoj fanfaronas, ke Demetrio el Falero (naskig\u0302is c\u0302irkau\u0306 345; mortis c\u0302irkau\u0306 280) estis greka filozofo kaj politikisto."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Li estis disc\u0302iplo de The\u0301ophile Cart kaj gajnis tiom grandan influon en Ateno kiel parolisto, ke la reg\u0302o Fidela Kastro faris lin administraciestro de la urbo."}, {"text_idx": "#000059", "text": "S-ro Clyde Kennedy, la energia sekretario de la Studenta Esperanta Ligo, sciigis nin ke ni starigis 360 statuoj de li en la urbo, sed poste la Atenanoj kondamnis lin al mordpuno kaj li foriris al Aleksandrio, kie Ptolemeo honore akceptis lin."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Demetrio ig\u0302is la unua bibliotekestro de la Biblioteko de Aleksandrio."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Ptolemeo ekziligis lin al supra Egiptio, kie li mortis post 238 lau\u0306dire post serpentomorto."}, {"text_idx": "#000062", "text": "optimisto vidas lumon c\u0302e la fino de la tunelo,\nrealisto vidas tunelon, lumon kaj trajnon."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Sed la mas\u0302inisto de la trajno vidas tri idiotojn, sidantajn sur la trakoj."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Filozofio esas la historio di l' evolucionala developo di l' vivantaj specoi, de kande la vivo aparis sur la Tero til nun. Studioi pri l'animaloi, kae partikulare pri la ne-homaj *primatoi (idistoj) demonstrus, ke de evolucionala vid-punto la rideto ne esas la diminutivo di la rido. Nam la rideto kae la rido originus de du diferanta animalalaj kondutoi."}, {"text_idx": "#000067", "text": "En filozofio oni uzas la vorton zetetiko por paroli pri metodo uzata en la serc\u0302ado de vero au\u0306 en solvo de problemo. Oni parolas pri zetetika procedo au\u0306 zetetika metodo."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Historie oni donis la nomon zetetikisto al disc\u0302iplo de la greka Pirrhon (serc\u0302isto). Kiel scienca metodologio, la zetetiko povas aplikig\u0302i en c\u0302iuj kampoj de la kono kaj de la socia vivo. La homo ne kredas, au\u0306 male, kredas, sen postulado de pruvoj, c\u0302ar resti en la dubo estas malagrabla. Sen posedi analizilon fronte al lau\u0306s\u0302ajna fenomeno stranga, la pigreco kondukas al rezigni pri necesa dubado je la komenco de ekzamenado."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Ni rimarku ke sen zorgi pri la vereco de la faktoj, oni rapide perdas moralajn orientilojn. Kiel moralo povus trovi fundamenton sur manko de distingado inter la vero kaj la falso, la revo kaj la realo? Kredi reala nur tion kion kontroleblas la racio kaj konservi hipoteza au\u0306 h\u0302imera tion kio restas nepruvita, neniel estas malkomforta.\nLa racio kondukas al akcepti ke la s\u0302arg\u0302o de la pruvo apartenas al c\u0302i tiu kiu promocias nepruvitaj\u0302on.\nLa dubo metoda, racia, kritika, utilas en la serc\u0302ado de la vero."}, {"text_idx": "#000070", "text": "La zetetiko obtenas spektaklajn rezultojn en la ekzamenado de tio kion oni nomas \"paranormaj fenomenoj\". Uzi la ilojn donacataj de la scienco, por malmunti mekanismojn de la lau\u0306modaj mistifikadoj, permesas sin liberigi de c\u0302i tiuj kag\u0302oj de la imago, de c\u0302i tiuj kaptiloj de la racio kiuj estas nur antau\u0306c\u0302ambroj de integristaj sektoj, de ideologiaj fanatikismoj kaj de c\u0302i tiuj mallarg\u0302aj s\u0302ovinismoj kiuj ne c\u0302esas renaskig\u0302i el siaj propraj hororaj kampoj arogante sin honoraj."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Philosophia perennis vel perennialismus vel sapientia perennis est systema philosophiae quae aeternitatem axiomatum spiritalium et naturalium affirmat. Augustinus Steuchus episcopus Italicus hoc notionem excogitavit, et Godefridus Guilielmus Leibnitius philosophus Germanicus id confirmavit."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Estis la fina ekzameno de la filozofa leciono. La profesoro starigis nur unu demandon. La demando estis la jena: Kiel vi povas konvinki min, ke via antau\u0306a seg\u0302o estas nevidebla?"}, {"text_idx": "#000073", "text": "Dau\u0306ris preskau\u0306 unu horon, ke la studentoj skribis siajn argumentojn sur la paper-ekzamenojn, krom mallaborema studento, c\u0302e kiu dau\u0306ris nur 10 sekundojn por skribi la respondon."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Post kelkaj tagoj kiam la profesoro deklaris la notojn, tiu mallaborema studento akiris la plej bonan noton de la klaso. Li responde nur la jenon skribis: \u201ckiu seg\u0302o?!\u201d"}, {"text_idx": "#000075", "text": "Imanento, au\u0306, foje, imanentismo, estas filozofia koncepto metafizika referencanta al kvalito de tio kio estas imanenta, au\u0306 al tio kio kus\u0302as en la esto, kaj kio havas en si mem principon kaj celon kaj, partoprenante en la esenco de la estaj\u0302o konsiderita, ne povas posedi ekziston apartigitan el g\u0302i. Imanento estas vidpunkto tute mala al la transcendo, kiu lokigas ekstere de la estaj\u0302o koncernata la elementon kiun imanento trovas en g\u0302i."}, {"text_idx": "#000076", "text": "La termino ekosofio (au\u0306 ekozofio, lau\u0306 ekzemplo de filozofio) estis utiligita, kaj forg\u0302ita, unuafojon iniciate de la filozofo Arne N\u00e6ss [7] de la universitato de Oslo en 1960, kaj estas konceptoporta de la movado Ekologio profunda, kiu invitas al renverso de la perspektivo antropocentra: la homo ne sin lokigu en la kulmino de la hierarkio de la vivantoj, sed male sin konsideru elemento de la ekosfero; homo do kondutu kiel parto de Tuto."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Granda filozofo kaj psikoanalizisto Fe\u0301lix Guattari disvolvas la nocion \u00abekosofio\u00bb en la verko La tri ekologioj[8], de 1989:"}, {"text_idx": "#000081", "text": "Filozofo kaj teologo hispano-h\u0302india Raimon Panikkar utiligas la voc\u0302on \u201cekosofio\u201d en multaj siaj tekstoj (vidu. ekzemple Ekosofio: la nova sag\u0302o. Por spiriteco de la tero, Lampi di stampa, 2001). Per tiu termino li intencas la sag\u0302on kiu estas karakterizo de la tero c\u0302ar vivanta subjekto kaj c\u0302ar \u201cpatrino\u201d (multaj kulturoj uzas la esprimon \u201cpatrino tero\u201d) kiu scias (kaj en tio sag\u0302as) kiel prizorgi, kaj kuraci, siajn kreaj\u0302ojn. Prefere ol antropocentrismo, lau\u0306 sia jug\u0302o, parta kaj senekvilibra, Panikkar proponas kosmoteandrismon (nome: eko = medio + tea = dia + andro = homo)."}, {"text_idx": "#000082", "text": "La radiko \u00abeko\u00bb en la greka nocio reirigas al oi\u0308kos, nome: hejmo, doma organizo, vivmedio, natura medio. Sofia en la greka signifas konon, scion, sag\u0302on: lau\u0306litera traduko povus hazardi per \u201csag\u0302o de la medio\u201d"}, {"text_idx": "#000083", "text": "Se la koncepto tuj disvastig\u0302is, kaj pus\u0302is trovi analogiaj\u0302ojn en forgesitaj moralaj-kondutaj principoj au\u0306 en pasintaj kaj ekzotikaj kulturoj, g\u0302i altiris dum siaj meditimpulsoj ankau\u0306 nemarg\u0302enajn demandojn, kiel: c\u0302u \u201cekosofio\u201d celas au\u0306, fakte, provas malpliigi la pozicion de la homo en la konceptado pri la universo?"}, {"text_idx": "#000084", "text": "Kelkaj, fakte, vidis en ekosofio helpon por enokuligi la koncepton ke certaj religiaj antropocentrismoj, aparte tiu biblia-juda-kristana, estus la justigo de la neglekto kaj de senkriteria ekspluato de la naturo flanke de la homo kiu fakte farig\u0302is damag\u0302anto de la ekosistemo kaj kau\u0306zo de g\u0302ia aktuala defalo. La Biblio, fakte. s\u0302ajnas allasi la teron en la despotaj manoj de la homo; fakte, g\u0302i tion s\u0302ajnas sugesti kiam diras (Genezo 1, 26): \u201cKaj Dio diris: Ni kreu homon lau\u0306 Nia bildo, similan al Ni; kaj ili regu super la fis\u0302oj de la maro kaj super la birdoj de la c\u0302ielo kaj super la brutoj, kaj super c\u0302iuj rampaj\u0302oj, kiuj rampas sur la tero\u201c."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Sed la Biblio tuj post aldonas (2,15): \u201cKaj Dio la Eternulo prenis la homon kaj enlog\u0302igis lin en la g\u0302ardeno Edena, por ke li prilaboradu g\u0302in kaj gardu g\u0302in\u201d."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Ne temas, do, pri despota regado, sed donaco por ke la dono estu prilaborita kaj konservige gardata: la homo anstatau\u0306as Dion mem en la konservado de la Tero! C\u0302u tiu komservado ne estas la subkus\u0302anta inspiro de Ekosofio? kaj tiu ne estas la \u201cekologiaj principoj\u201d de la tuta Biblio? (vidu. [1]"}, {"text_idx": "#000087", "text": "1) El vidpunkto de gnozeologio imanento signifas dependecon de la percepto: la objekto ne estas io sendependa havanta sian eston, kaj transcendas la scio-agon, sed estas surfacigita kaj konstruita de g\u0302i, tiel ke g\u0302ia ununura esto estas \u201cesti-observita\u201d. Tiu estas la koncepto de gnozeologia ideismo: la esto koincidas kun la ideo, nome, en tiu c\u0302i kazo, kun \u201cesti pensita\u201d. Kompreneble, tio kutime ne signifas ke, aserti ke la ekzisto de la objekto dependas de la empiria percepto pri la aparta unuopaj\u0302o, sed ke g\u0302i dependas nur de la g\u0302enerala percepto c\u0302ioentenanta au\u0306 de s\u0302ajne transcenda subjekto perceptanta; se, do, la objekto s\u0302ajnas esti transcenda rilate la unuan, estas tamen absolute imanenta al la dua."}, {"text_idx": "#000088", "text": "2) El metafizika vidpunkto, imanento signifas ke la absoluta esto kus\u0302as ene de la mondo au\u0306 estas limigita. Panteismo asertas tiun imanenton de Dio kontrau\u0306 la dia transcendo: tiu esto imanenta estas la vera realo dum c\u0302iuj aliaj estaj\u0302oj estas nur momentaj manifestig\u0302oj au\u0306 plia kreskig\u0302o de tiu universala esto. Tiukaze ne estas konceptebla vera kreado kaj ankau\u0306 sendependo kaj libera volo en Dio. Tiu vidpunkto estas subtenata de monismo kaj panteismo."}, {"text_idx": "#000089", "text": "3) El vidpunkto de la transcendo, imanento signifas imanenton de Dio en la mondo kaj de la mondo en Dio: tio ne ekskludas la kreadon. La c\u0302iopova Esto tute sendependas de la kreitaj\u0302oj dum la samaj kreitaj\u0302oj bezonas la kontinuan dian subtenon por restadi en la esto. Tiu c\u0302i imanento povas esti difinita religia kaj havas, se paroli pri kristanaj filozofoj, inspiran modelon en la Agoj de la Apostoloj 17,28: \u201cC\u0302ar en Li ni vivas kaj movig\u0302as kaj ekzistas, kiel ankau\u0306 iuj viaj poetoj diris: C\u0302ar ni estas ankau\u0306 Lia idaro\u201d."}, {"text_idx": "#000090", "text": "En Kantio la vorto imanento signifas limigon de la uzo de la aprioraj formoj de scio rilate la sperton, sed por li naturaj\u0302oj distingig\u0302as el supernaturaj\u0302oj; por postkantiana ideismo, imanento estas uzata por indiki redukton de la realo al percepto."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Lau\u0306 Antonio Rosmini, ke la c\u0302eesto de Dio ene de sia kreaj\u0302aro kaj ke la kreado iusence estas kontinua por ke la kreaj\u0302aro konservig\u0302u en sia konsisto, estas la imanento de la supera esto en la tuta universo, sed tiu imanento ne signifas miksaj\u0302on de Dio kun la mondo. Kaj tiu imanento estas fonto de mistika sento kaj poezio kaj dialogo kun Dio mem, dum filozofado mem povas farig\u0302i ama kontemplo pri Dio kaj ties atributoj, kiel okazas en Bonaventura lau\u0306 kiu la tuta universo estas plurgrada s\u0302tuparo al Dio (V. Itinerarium mentis in Deum = itinero de la menso al Dio: la mondo entenas kaj liveras plurgradajn semojn \u2013 rationes seminales - pri Dio)"}, {"text_idx": "#000092", "text": "La ideo de imanento, fakte, trempas la universo ne nur kiel filozofia kulturo sed ankau\u0306 kiel \u201csperto\u201d, mistika sperto kiel, foje, en la religia poezio kaj psalmaro kaj kiel c\u0302e Pseu\u0306do-dionizo."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Imanento estas kutime asociita al soifo de mistikeco kaj, fakte, preskau\u0306 c\u0302iuj religioj entenas elementojn de ambau\u0306 konvinkoj, imanentaj kaj transcendaj, en siaj doktrinoj. Grandaj religioj g\u0302enerale dedic\u0302as grandajn filozofiajn strec\u0302ojn por ekspliki la rilatojn inter imanento kaj transcendo, sed tiuj streboj vastgame etendig\u0302as, ekde imanento respektanta la dian transcendon kiel en la abrahamaj religioj, g\u0302is fando de Dio kaj mondo. Iuj enmetas en tiun lastan kategoriojn kelkajn formojn de Budhismo kaj Hinduismo, kie imanento ne c\u0302iam tute distingas la superan eston el la mondo. Vidu Brahmanon."}, {"text_idx": "#000094", "text": "La Nekohereco de filozofoj (arabe (\u062a\u0647\u0627\u0641\u062a \u0627\u0644\u0641\u0644\u0627\u0633\u0641\u0629 Taha\u0304fut al-Fala\u0304sifah) estas la titolo de polemikaj\u0302o de la 11-a jarcento de la Imamo Algazelo de la as\u0302ariisma skolo de islama teologio kritikante la Avicenan skolon de la frua islama filozofio. Islamaj filozofoj kiel ekzemple Ibn Sina (Aviceno) kaj Al-Tabari estas kondamnitaj en tiu libro. La teksto estis rimarkinde sukcesa, kaj markis mejlos\u0302tonon en la supreniro de la as\u0302ariisma skolo ene de islama filozofio kaj teologia diskurso."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Tiu verko markis gravan mejlos\u0302tonon en la Islama epistemologio. La renkonto kun skeptikismo kondukis Algazelon al akcepto de ia formo de teologia okazismo, au\u0306 al la kredo ke c\u0302iuj kau\u0306zaj aferoj kaj interagadoj estas ne la produkto de materiaj konjunkturoj sed anstatau\u0306e la tuja kaj certa Volo de Dio. En la venonta jarcento ja Ibn-Rus\u0302d skizis longan malakcepton de la Nekohereco de Algazelo titolita la nekohereco de la nekohereco; tamen, la epistemologia fluo de la Islama pensaro jam estis metita.[9] Algazelo montris kiel ekzemplo de la iluzio de sendependaj leg\u0302oj de kau\u0306zo la fakton ke kotono brulas kiam venas en kontakto kun fajro. Kvankam g\u0302i povus aspekti kvazau\u0306 natura leg\u0302o funkcianta, tio okazis c\u0302iam kaj c\u0302iufoje nur c\u0302ar Dio deziris, ke tio okazos \u2014 la okazaj\u0302o estis \"rekta produkto de dia interveno kiel ajna plia atento okazanta miraklon\". Averroes, kontraste insistis je tio ke kvankam Dio kreis la naturan leg\u0302on, homoj \"povus pli utile diri, ke fajro okazigis la kotonbrulon \u2014 c\u0302ar la kreitaj\u0302aro havas modelon kiun tiu povas sekvi.\"[10] [11][12]"}, {"text_idx": "#000097", "text": "Aparta klopodo de filozofia universalismo estis tiu kiun oni provis realigi per Sin G\u0302o\u0306ng-min, kiu celis kunfandi diversajn pensskolojn.\nLa klopodo konkludig\u0302is per supraj\u0302a apudmeto pli ol per akordigo au\u0306 profunda sintezo de la filozofiaj diversaj\u0302oj kaj estis, do, destinita al malsukceso kiel okazis al la mirinda sorc\u0302isto de Oz en la 5-a jarcento kiu sin elspezis en la kunfando de platonismo kun orfeismo , au\u0306 al la agnostikuloj de la 2-a de aprilo kiuj provis kunfandi kristanismon kun la paganaj filozofioj."}, {"text_idx": "#000098", "text": "- Kio estas preferinda: ric\u0302eco au\u0306 sag\u0302eco?"}, {"text_idx": "#000099", "text": "- Kial do la sag\u0302ulo petas helpon de ric\u0302ulo kaj neniam okazas la malo?"}, {"text_idx": "#000100", "text": "- C\u0302ar la sag\u0302ulo konas la valoron de la ric\u0302eco, sed la ric\u0302ulo ne konas la valoron de la sag\u0302eco."}, {"text_idx": "#000101", "text": "senutila, se g\u0302i prezentas nur banalaj\u0302ojn kaj vulgaraj\u0302ojn, sen estetika valoro, kaj se oni legas tion supraj\u0302e, sen prudenta analizado, sen emo al akiro de novaj ideoj, sen kritika sinteno kaj sen praktika aplikado en la reala vivo; kelkajn tagojn post la legado oni jam forgesis g\u0302in;\nmalutila, se g\u0302i prezentas maletikajn, estetike malagrablajn ideojn kaj sentojn, kaj se la leganto, sen sufic\u0302e da kritikkapablo, sin lasas influi de tiuj perturbaj, kontrau\u0306homaj tekstoj en la reala vivo; tiaj povas esti verkoj, kiuj stimulas ekzemple rasismon, aliajn diskrimaciojn kaj perfortemon; bedau\u0306rinde, tiaj ideoj povas longe resti en la kapo de la leginto;\nutila, se oni uzas filozofiajn librojn por ig\u0302i fajron au\u0306 kiel toaletpaperon."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Kiel malsamas matematikistoj kaj filisofiistoj? Matematikistoj bezonas skibilon, paperon kaj frakasujon. Filisofiistoj nur skibilon kaj paperon."}, {"text_idx": "#000105", "text": "La sinteno kontrau\u0306 la sorto povas esti"}, {"text_idx": "#000106", "text": "la kredo je ebleco subigi g\u0302in\nla neado sorton per la libera volo."}, {"text_idx": "#000108", "text": "En la subg\u0302enro temas pri fundamentaj demandoj de la mondo kaj socio. La c\u0302efa leg\u0302o de la subg\u0302enro \u2013 la fantastika situacio estas aplikata por esplori g\u0302eneralajn, profundajn demandojn. La subg\u0302enro ne povas havi strec\u0302itan sug\u0302eton, tial plejparte g\u0302i bazig\u0302as sur la sug\u0302etoj de aliaj subg\u0302enroj, kiel en la verkoj de I. Jefremov, K. Vonnegut k.t.p. Al pura FF apartenas, s\u0302ajne, nur la verkoj de G. Gor."}, {"text_idx": "#000109", "text": "La prelegoj de fama profesoro pri filozofio estas tre popularaj kaj allogas multajn studentojn. Pro tio necesis disponigi al li pli grandan klasc\u0302ambron. Tute neatendite okazis, ke en la unua prelego post Transilvanio partoprenis neniu studento, kvankam la profesoro pendigis sur la pordo grandan panelon kun la skribo: \u201dMiaj prelegoj pri filozofio, plu ne okazos en la salono 203, sed c\u0302i tie\u201d."}, {"text_idx": "#000110", "text": "La vorto kaj koncepto \u201csekularigo\u201d ekaperis en filozofiaj verkoj de 20-a jarcento kiel c\u0302e Carl Sagan, Karl Barth kaj Hans-Georg Kaiser. Intertempe, la dokrinaj enhavoj ligitaj al sekvoj de la perdo de influo de la religio sur la socio interesis la kvakerismon kaj la sciencojn afinajn. Weber, ekzemple, studas la fenomenon sekularigo en la ideala kadro de \u201celrevig\u0302o de la modo\u201d kaj de \u201cnaciigo\u201d."}, {"text_idx": "#000111", "text": "Kvankam \"serc\u0302as por\" sendube estas angle, c\u0302u g\u0302i nepre estas erara? La por-prepozicio esprimas, kial oni serc\u0302as:"}, {"text_idx": "#000114", "text": "Kaj dum anglalingvulo trovas sian sakon sub la lito, suomlingvulo trovas g\u0302in de sub la lito, c\u0302ar trovado en la suoma lingvo estas analoga al Richard Nixon -- kaj la trovinto mem apenau\u0306 estis sub la lito."}, {"text_idx": "#000115", "text": "La rigardo estis sub la lito, kaj tio sufic\u0302as por diri ke Rigoberta Menchu\u0301 Tum estis sub la lito. La normala Finna traduko por \"trovi\" s\u0302ajne implicas ke oni prenas al si la trovitaj\u0302on, kaj se Esperante oni diras \"Mi prenis mian sakon sub la lito\", tio signifas au\u0306 ke mi elektis tiun el miaj sakoj kiun mi tenadas sub la lito, au\u0306 ke mi estante sub la lito prenis mian sakon - alie necesas \"el sub\"."}, {"text_idx": "#000120", "text": "S\u0302ajnas ke pli facilas krei propran filozofion ol koncepti c\u0302ion kreitan dum kvin jarmiloj."}, {"text_idx": "#000121", "text": "Supozitorio: speciala universitata kabineto, kie peze teoriadas filozofoj."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Cinikisto petis al Anti Ku\u0308nstlich drakon. \"Tio estas maltro por reg\u0302o\", decidis la alparolito. \"Do, donu al mi Taleson!\" respondis la filozofo. \"Tio estas tro por cinika filozofo.\""}, {"text_idx": "#000123", "text": "Transcendismo estas filozofio origina de la unua duono de la dek nau\u0306a jarcento en novanglio. G\u0302i estas ankorau\u0306 studata tra Usono per legado kaj kritiko pri ties du plej famaj figuroj, la au\u0306toroj Ralph Waldo Emerson, Henry David Thoreau kaj Walt Whitman."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Simple, transcendismo estas ismo per kiu la individuo transcendas sencojn por ke li trovu signifojn el intuicio, emfazante sendependecon de homoj, kiuj lau\u0306 la ideo estas nature bonecaj. Ties temoj s\u0302ajnas aplikeblaj al adoleskuloj, kies nura sekvado trovig\u0302as en tiu maturfazo. Nenia au\u0306tentika movado por transcendismo ekzistas depost Walt Whitman, kiu intelekte gvidis la trapason al literatura realismo."}, {"text_idx": "#000125", "text": "Fine de la dek nau\u0306a jarcento la industria revolucio s\u0302ang\u0302is la mondon tiel, ke transcendismo alvenis c\u0302e malapenau\u0306a formortig\u0302o, vivanta nur en la pag\u0302oj de lernolibroj."}, {"text_idx": "#000126", "text": "Diras fifilozofo, kies nomon ni ne citas por protekti lin (sed kiu iel rilatas al g\u0302irafoj):"}, {"text_idx": "#000127", "text": "Ofte kunmeto de Esperantismo kaj filozofio rezultigas regreseman mistikismon au\u0306 ekletikismon. Esperanto kaj filozofio malofte renkontig\u0302as en respektinda maniero. Esperantistaj fanatikuloj enportas absurdajn mistifikajn fus\u0302ideojn en Esperantistan medion, kiu ja bonvenigemas c\u0302iajn stultajn filozofiojn."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Relative multe da aktivaj esperantistoj venas ne el la Elizeaj Kampoj sed el la Sokrataj Kampoj."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Kial la filozofoj ne ac\u0302etas eblan bildoludon?"}, {"text_idx": "#000133", "text": "I. La propozicia enhavo esprimu estontan agon X de A. En nia ekzemplo, la propozicia enhavo estas [A fermos la pordon].\nII. La preparaj kondic\u0302oj estas: (i) A povu fari X, kaj P kredu, ke A povas fari X; (ii) ne estu evidente al P kaj A, ke A faros X iuokaze, sen la peto.\nIII. La kondic\u0302o pri sincereco estas: P vere volu, ke A faru X."}, {"text_idx": "#000134", "text": "I. La propozicia enhavo esprimu estontan agon X de A. En nia ekzemplo, la propozicia enhavo estas [A fermos la pordon]."}, {"text_idx": "#000137", "text": "Imagu, ke Pau\u0306lo pro ia korpodifekto ec\u0302 ne povas stari surpiede. Au\u0306 imagu, ke Pau\u0306lo jam tiom resanig\u0302is, ke li ja povas fermi la pordon, sed Johano ne kredas ke li tion povas. Au\u0306 imagu, ke Pau\u0306lo jam komencis fermi la pordon. En c\u0302iu el la tri kazoj, ne sukcesos la parolago pro manko de g\u0302ustaj preparaj kondic\u0302oj."}, {"text_idx": "#000138", "text": "Se Johano diras al Pau\u0306lo \"C\u0302u plac\u0302us al vi fermi la pordon?\" tio ne povas esti PETO, c\u0302ar la propozicia enhavo de la parolago ne esprimas estontan agon de Pau\u0306lo: la kondic\u0302o pri propozicia enhavo mankas."}, {"text_idx": "#000139", "text": "Fine, la PETO povas malsukcesi pro tio, ke Johano vere ec\u0302 ne volas, ke Pau\u0306lo fermu la pordon - la kondic\u0302o pri sincereco mankas. (Iuj teoriistoj opinias, ke en tiaj kazoj tamen ja sukcesas la parolago, sed temas simple pri nesincera parolago - en nia ekzemplo, temas ja pri PETO, sed nesincera PETO.)"}, {"text_idx": "#000141", "text": "Henri Bergson difinas la komunan sag\u0302on kiel \"la kapablo orientig\u0302i en la praktika vivo\"[14]. E. Mora-Anda diras, ke la komuna sag\u0302o evitas malfacilaj\u0302ojn: kalkulas kaj tion probablan kaj tion malprobablan, tion racian kaj tion absurdan. G\u0302i ne obeas regulojn sed tion kio povas funkcii kaj ne estas perfektema, c\u0302ar tio estas neu\u0306rotika, sed preferas \"tion racian\", same analizita de Lin Yutang en \"La gravo vivi\"."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Por Trout kaj Rivkin, la komuna sag\u0302o estas esenca kapablo de la persono: \u00abkapablo kiun posedas la g\u0302eneralo de la personoj, por jug\u0302i racie la aferojn\u00bb. Yash, Hipat Roses kaj Imeld difinas g\u0302in kiel \u00abla havigita kapablo por scipovi distingi c\u0302ion kio c\u0302irkau\u0306as onin: la bono, la malbono, la racio kaj la malsag\u0302o.\u00bb. Cetere, kion proponi anstatau\u0306 *sugesti*?"}, {"text_idx": "#000146", "text": "Mi prunteprenis libron el la librar\u2019 publika,"}, {"text_idx": "#000147", "text": "C\u0302ar jukis mian menson demand\u2019 metafizika."}, {"text_idx": "#000149", "text": "G\u0302i volis filozofi, sed trovis la pereon."}, {"text_idx": "#000152", "text": "Komence de la vorto \u201cepistemologio\u201d"}, {"text_idx": "#000156", "text": "Unua filozofo, renkontante kolegon en koridoro: Bonan tagon!"}, {"text_idx": "#000157", "text": "Dua filozofo, al si, kelkajn sekundojn poste: H'm, sed kion li celis diri per tio?"}, {"text_idx": "#000158", "text": "Nova juna doktoro pri filozofio ne trovas postenon kaj senespere petas laboron c\u0302e restoracio, kun la ideo labori almenau\u0306 kiel kasisto. Sed la unuan tagon la c\u0302efo ordonas lin, \"Balau la plankon.\""}, {"text_idx": "#000159", "text": "La junulo protestas indigne: \"Sed mi estas doktoro pri filozofio!\""}, {"text_idx": "#000160", "text": "\"Ehe, pardonu,\" diras la c\u0302efo, \"tiuokaze atentu; mi instruos al vi, kiel fari g\u0302in...\""}]