[{"text_idx": "#000001", "text": "Anglaj vortoj de norena origino"}, {"text_idx": "#000002", "text": "La norena lingvo estis Nord g\u0302ermana lingvo kiu estis parolita fare de log\u0302antoj de Skandinavio kaj log\u0302antoj de iliaj transoceanaj kompromisoj dum proksimume la 9-a g\u0302is 13-a jarcentoj."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La Pranordia lingvo evoluis en norenan ekde la 8-a jarcento, kaj la norena lingvo komencis evolui en la modernan nordg\u0302ermanan lingvaron en la mez al malfrua 14-a jarcento, finante la lingvofazon konatan kiel la norena lingvo.\nTiuj datoj, aliflanke, estas ne absolutaj, c\u0302ar skriba la norena lingvo estas trovita bone en la 15-a jarcenton."}, {"text_idx": "#000005", "text": "La 12-a-jarcenta islanda Gray Goose Laws deklaras ke svedoj, norvegoj, islandanoj kaj danoj parolis la saman lingvon, do\u0328nsk tungan (\"dana lango\";\nparolantoj de Ag\u0302a Orienta Norenulo dirintuntaj danskotungan).\nAlia esprimo uzis, uzis aparte ofte rilate al Okcidenta norenulo, estis nor\u00f8\u0301nt ma\u0301l (\"nordia parolado\").\nHodiau\u0306 la norena lingvo evoluigis en la modernan nordg\u0302ermanan lingvaron islandan, feroan, la norvegan, la danan kaj la svedan, de kiu norvego, la dana kaj la sveda retenas konsiderindan reciprokan kompreneblon."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Rilato kun modernaj skandinavaj lingvoj"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Old Icelandic estis tre proksima al Old Norwegian, kaj kune ili formis la Old West Norse-dialekton, kiu ankau\u0306 estis parolita en kompromisoj en Irlando, Skotlando, la Manksinsulo kaj nordokcidenta Anglio, kaj en norenaj setlejoj en Normandio.\nLa Old East Norse-dialekto estis parolita en Danio, Svedio, kompromisoj en tiu de Kievan Rus, [5] orienta Anglio, kaj danaj setlejoj en Normandio.\nLa Old Gutnish dialekto estis parolita en Gotlando kaj en diversaj kompromisoj en la Oriento.\nEn la 11-a jarcento, la norena lingvo estis la plej vaste parolita eu\u0306ropa lingvo, intervalante de Vinlando en la Okcidento g\u0302is la Volgo en la Oriento.\nEn tiu de Kievan Rus, g\u0302i postvivis la plej longan en Veliky Novgorod, vers\u0302ajne dau\u0306ranta en la 13-a jarcenton tie.\nLa ag\u0302o de la Sved-parolanta log\u0302antaro de Finnlando estas forte pribatalita, sed c\u0302e plej malfrue antau\u0306 la tempo de la Dua- Sveda Kampanjo en la 13-a jarcento, sveda setlejo disvastigis la lingvon en la regionon."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La modernaj posteuloj de la Old West Norse-dialekto estas la Okcident skandinavaj lingvoj de islande, feroa, la norvega kaj la formortinta norna lingvo de Orkadoj kaj S\u0302etlandaj Insuloj;\nla posteuloj de la Old East Norse-dialekto estas la Orient skandinavaj lingvoj de la dana kaj la sveda.\nLa norvega devenas de Ag\u0302a Okcidenta Norenulo, sed dum la jarcentoj g\u0302i estis peze influita fare de Orienta norenulo, precipe dum la Denmark-Norvegia unio."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Inter tiuj, islande kaj la proksime rilatita feroano s\u0302ang\u0302is la malplej de norena en la lastaj mil jaroj, kvankam kun dana rego de Feroaj Insuloj, feroa ankau\u0306 estis influita per la dana.\nLa norena lingvo ankau\u0306 havis influon sur anglaj dialektoj kaj Lowland Scots, kiuj enhavas multajn norenajn pruntvortojn.\nG\u0302i ankau\u0306 influis la evoluon de la normanda lingvo, kaj tra g\u0302i kaj lau\u0306 pli malgranda mezuro, tiu de moderna franco."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Diversaj aliaj lingvoj, kiuj ne estas proksime rilatitaj, estis peze influitaj fare de norenulo, precipe la normandaj dialektoj, la Skotgaela kaj irlandano.\n[ citaj\u0302o bezonis ] rusa, Belarusian, litovo, nag\u0302ilo, la latva kaj la estona ankau\u0306 havas kelkajn norenajn pruntvortojn;\nla vortoj Ruj kaj Rusio, lau\u0306 unu teorio, povas esti nomitaj lau\u0306 la popolo, de la Rus norena tribo;\nvidu Ruj (nomo) , vers\u0302ajne de aktuala orient-centra Svedio.\nLa aktualaj finnaj kaj estonaj vortoj por Svedio estas Ruotsi kaj Rootsi, respektive.\nInverse multaj g\u0302ermanaj lingvoj, s\u0302ajne konvenaj la longaj vojag\u0302oj de la gotoj, absorbis multajn slavajn vortojn, kiuj iomete s\u0302ang\u0302ig\u0302is evoluintaj por \"alterig\u0302i\", \"renkontis\", \"biero\", \"muson\", \"glacimonton\" (monto), e.t."}, {"text_idx": "#000014", "text": "De la modernaj lingvoj, islande estas la plej proksima al norena.\nSkriba moderna islande venas de la norena fonema skribsistemo.\nNuntempaj islanda-parolantoj povas legi la norenan lingvon, kiu varias iomete en literumo same kiel semantiko kaj vortordo.\nTamen, elparolo, precipe de la vokalfonemoj, s\u0302ang\u0302ig\u0302is minimume kiel multe kiel en la alia nordg\u0302ermana lingvaro."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Feroa retenas multajn similecojn sed estas influita per la dana, la norvega, kaj gaela ( skota kaj/au\u0306 irlanda).\nKvankam svedoj, dana kaj la norvegaj lingvoj diverg\u0302is plej, ili dau\u0306re retenas malsimetrian reciprokan kompreneblon.\nParolantoj de moderna svedo, la norvega kaj la dana povas plejparte kompreni unu la alian sen studado de iliaj najbaraj lingvoj, precipe se parolante malrapide.\nLa lingvoj ankau\u0306 estas sufic\u0302e similaj skribe ke ili povas plejparte esti komprenitaj trans limoj.\nTio povus esti c\u0302ar tiuj lingvoj estis reciproke trafitaj per unu la alian, same kiel havante similan evoluon influita per la Mezmalaltgermana."}, {"text_idx": "#000016", "text": "La vokalfonemoj plejparte venas en paroj de longa kaj mallonga.\nLa normigita ortografio markas la longvokalojn kun dekstra korno.\nEn mezepokaj manuskriptoj, g\u0302i sed foje markita kun akc\u0302ento au\u0306 tra duobligijono. ofte estas\nC\u0302iuj fonemoj havas, tiamaniere, la atendatan fonetikan realigon."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Male al la pranordia, kiu estis skribita kun la Ag\u0302estro Futhark, runa la norena lingvo estis origine verkita kun la Pli Juna Futhark, kiu nur havis 16 leterojn.\nPro la limigita nombro da runoj, la runo por la vokalo u ankau\u0306 estis uzita por la vokaloj o, \u00d8 kaj y, kaj la runo c\u0302ar mi estis uzita por e.\nMezepokaj runoj venis en uzon iom da tempo poste."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Vokals\u0302ang\u0302ig padronoj estas grupoj de vokaloj kiuj estas inters\u0302ang\u0302itaj, au\u0306 ablau\u0306teitaj, en la nukleo de vorto.\nForta verb vokals\u0302ang\u0302igo la nukleo de la lemo derivi la pasintajn formojn de la verbo.\nTio egalas anglan konjugacion, de kie, ekz., la nukleo kantu ig\u0302as sang en la preterito kaj kantita en la perfektiva participo.\nKelkaj verboj estas derivitaj de vokals\u0302ang\u0302igo, kiel la nuna-en-pasintaj verboj faras per sekvo de esti venitaj de la pasintaj strec\u0302aj formoj de fortaj verboj."}, {"text_idx": "#000032", "text": "U-umlau\u0306to estas pli ofta en Ag\u0302a Okcidenta Norenulo en kaj fonemaj kaj allosonpozicioj, dum g\u0302i nur okazas malabunde en post-runa Ag\u0302a Orienta Norenulo kaj ec\u0302 en runa Ag\u0302a Orienta Norenulo.\nKomparu West Old Norse fo\u0328\u00f0ur (akuzativon de fa\u00f0ir,' patro '), vo\u0328r\u00f0r (kuratoro/domzorgisto), o\u0328rn (aglo), jo\u0328r\u00f0 (\"tero\", Modern Icelandic:\njo\u0308r\u00f0 ), mjo\u0328lk (\"lakto\", Modern Icelandic:\nmjo\u0301lk ) kun Old Swedish fa\u00f0ur, var\u00f0er, o\u0308rn, jor\u00f0 kaj Modern Swedish o\u0308rn, jord , mjo\u0308lk kun c\u0302i-lastaj du montranta la u-umlau\u0306to trovis en la sveda."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Tio dau\u0306re estas grava diferenco inter la sveda kaj feroa kaj islanda hodiau\u0306.\nPluraloj de ne neu\u0306traligas fari havi u-umlau\u0306to entute en la sveda, sed en feroa kaj islandaj ili faras, ekzemple la feroaj kaj islandaj pluraloj de la vorto tero , lond kaj lo\u0308nd respektive, kontraste al la sveda plural tero kaj multajn aliajn ekzemplojn.\nTio ankau\u0306 validas por preskau\u0306 c\u0302iuj ingenraj substantivoj, ekzemple la plej granda ingenrsubstantiva grupo, la o-tigo substantivoj (krom la sveda substantivjord menciita supre), kaj ec\u0302 i-tiga substantivoj kaj radiksubstantivoj, kiel ekzemple Old West Norse mo\u0328rk ( mo\u0308rk en islande) en komparo kun Modern kaj Old Swedish marko ."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Kiam substantivo, pronomo, adjektivo, au\u0306 verbo havas longvokalon au\u0306 diftongon en la akcentita silabo kaj g\u0302ia tigo finas en ununura - l, - n, au\u0306 - s, la - r (au\u0306 la pli ag\u0302a r- au\u0306 z-diverg\u0302a \u0280) en fino estas asimilita.\n[V 4] Kiam la akcentita vokalo estas mallonga, la fino estas faligita."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Nominativo de la forta vira deklinacio kaj kelkaj i-tiga ingenrsubstantivajj uzoj unu tia - r (\u0280).\no\u0301\u00f0in - r ( o\u0301\u00f0in - \u0280) ig\u0302as o\u0301\u00f0inn anstatau\u0306e de \u00f7 o\u0301\u00f0inr (\u00f7 o\u0301\u00f0in\u0280), sed karl-r ( karl - \u0280) restaj\u0302okarl."}, {"text_idx": "#000042", "text": "I/j najbara al mi, e, iliaj u-umlau\u0306to, kaj \u00c6 ne estis eblaj, nek u/v najbara al u, o, iliaj i-umlau\u0306to, kaj o\u0328.\nKomence de vortoj, tio manifestig\u0302is kiel elj\u0302eto de la komenca j au\u0306 v.\nKomparu SUR or\u00f0, u\u0301lfr, a\u0301r kun angla vorto, lupo, jaro.\nEn klinadoj, tio manifestig\u0302is kiel la elj\u0302eto de la inflektional vokaloj.\nTiel, kl\u00e6\u00f0i + dat - mi restaj\u0302okl\u00e6\u00f0i, kaj sja\u0301um en islande progresis al sjo\u0328\u0301um > sjo\u0328\u0301m > sja\u0301m.\nLa j kaj w de La prag\u0302ermana ig\u0302is gj kaj gv respektive en la norena lingvo, s\u0302ang\u0302o konata kiel la leg\u0302o de Holtzmann."}, {"text_idx": "#000044", "text": "La norena lingvo estis modere klinita lingvo kun altaj niveloj de nominala kaj vorta klinado.\nLa plej multaj el la kunfanditaj morfemoj estas retenitaj en moderna islande, precipe en konsidero al substantivkazdeklinacioj, dum moderna norvego en komparo movig\u0302is direkte al pli analizaj vortstrukturoj."}, {"text_idx": "#000045", "text": "La norena lingvo havis tri genrojn - vira, virinecaj kaj neu\u0306trajn.\nAdjektivoj au\u0306 pronomoj rilatantaj al substantivo devas speguli la sekson de tiu substantivo, tiel ke oni diras, \"malinmalbono-ma\u00f0r!\"\nKiel en aliaj lingvoj, la genro de nepersona substantivo estas g\u0302enerale senrilata al atendata natura sekso de tiu substantivo.\nDum efektive karl, \"la homo\" estas vira, kona, \"virino\", estas virineca, kaj hu\u0301'oj, domo, estas neu\u0306traj, do ankau\u0306 estas hrafn kaj kra\u0301ka, por \"korvo\" kaj \"krias\", viraj kaj virinecaj respektive, ec\u0302 en referenco al ina korvo au\u0306 masklo krii."}, {"text_idx": "#000046", "text": "C\u0302iuj neu\u0306traj vortoj havas identajn nominativo- kaj akuzativajn formojn, [20] kaj c\u0302iuj feminaj vortoj havas identajn nominativo- kaj akuzativajn pluralojn."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Norena heredis la La prag\u0302ermana-kvaliton de havado de neu\u0306tra kiel la defau\u0306lta sekso.\nTio signifas ke kiam la sekso de substantivo estas nekonata, adjektivoj kaj pronomoj referencing g\u0302i uzas la neu\u0306trajn seksooformularojn, prefere ol la virsekso au\u0306 virineca.\nTiel, se parolante au\u0306 skribon al g\u0302enerala spektantaro, oni dirus velkomit, \"bone estas g\u0302i veni\", prefere ol velkomin au\u0306 velkomin, \"bone estas [li au\u0306 s\u0302i] venu\", kiel oni ne scias c\u0302u la persono au\u0306danta g\u0302i estos vira au\u0306 ina."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Oni g\u0302enerale vidas adjektivojn en ilia neu\u0306tra formo kiam uzita pronome tial.\nPor vortoj pli ofte uzitaj lau\u0306 tiu maniero (prefere ol por priskribi substantivon) oni vidas iliajn neu\u0306trajn formojn pli ofte ol ilia virsekso au\u0306 virinecaj.\nNormale la vira formo estus la plej utila formo de adjektivo por lerni unue, donita ke la plimulto de substantivoj estas vira.\nEn tiuj kazoj, aliflanke, la plej praktika formo por lerni unue estus la neu\u0306tra."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Substantivoj, adjektivoj kaj pronomoj estis malkreskitaj en kvar kazoj - nominativoj, akuzativo, genitivo kaj dativo, en eksterordinaraj kaj pluralnombroj.\nAdjektivoj kaj pronomoj estis plie malkreskitaj en tri genroj.\nKelkaj pronomoj (unua kaj dua persono) povis havi duoblan nombron aldone al singularo kaj pluralo.\nGenitivo estas uzita disigante, kaj sufic\u0302e ofte en kunmetaj\u0302oj kaj sciadoj (ekz.:\nUr\u00f0arbrunnr , la puto de Ur\u00f0r;\nLokasenna , la mokado de Lokio)."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Ekzistis pluraj klasoj de substantivoj ene de c\u0302iu sekso, la sekvanta estas ekzemplo de la \"fortaj\" inflektional paradigmoj:"}, {"text_idx": "#000052", "text": "Aldone al tiuj ekzemploj ekzistis la multaj \"malfortaj\" substantivparadigmoj, kiuj havis multe pli altan gradon da sinkretismo inter la malsamaj kazoj en g\u0302iaj paradigmoj, t.e. ili havis pli malmultajn formojn ol la \"fortaj\" substantivoj."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Difinita artikolo estis realigita kiel sufikso, kiu retenis sendependan deklinacion ekz. trolon ( trolon\ntrolit ( la trolo), ho\u0328l ( halo\nho\u0328lin ( la halo), armr ( brako\nTiu difinita artikolo, aliflanke, estis aparta vorto, kaj ne ig\u0302is fiksita al la substantivo antau\u0306 pli postaj stadioj de la norena periodo."}, {"text_idx": "#000054", "text": "La plej fruaj surskriboj en la norena lingvo estas runaj, de la 8-a jarcento.\nRunoj dau\u0306re estis ofte uzitaj g\u0302is la 15-a jarcento kaj estis registritaj estante en uzo en iu formo same malfrue kiel la 19-a jarcento en kelkaj partoj de Svedio.\nKun la konvertig\u0302o al kristanismo en la 11-a jarcento venis la latina alfabeto.\nLa plej malnovaj konservitaj tekstoj en norena en la latina alfabeto originas de la mezo de la 12-a jarcento.\nPoste, la norena lingvo ig\u0302is la veturilo de granda kaj multfaceta korpo de popollingvoliteraturo, unika en mezepoka Eu\u0306ropo.\nLa plej granda parto de la pluviva literaturo estis skribita en Islando.\nPlej konataj estas la norenaj sagaoj, la sagaoj de la islandanoj kaj la mitologiaj literaturo, sed tie ankau\u0306 pluvivas granda korpo de religia literaturo, tradukoj en la norenan lingvon de g\u0302entilaj enamig\u0302oj, klasika mitologio, kaj la Malnova Testamento, same kiel instrua materialo, gramatikaj disertaj\u0302oj kaj granda korpo de leteroj kaj oficialuldokumentoj."}, {"text_idx": "#000055", "text": "La plej multaj el la inventoj kiuj aperis en norena disvastig\u0302o egale tra la norena areo.\nKiel rezulto, la dialektoj estis tre similaj kaj pripensis esti la sama lingvo, lingvo kiun ili foje nomis la dana lango ( Do\u0328nsk tunga), foje norena lingvo ( Norr\u0153nt ma\u0301l), kiel konstatite en la sekvaj du citaj\u0302oj de Heimskringla fare de Snorri Sturluson:"}, {"text_idx": "#000056", "text": "Mo\u0301\u00f0ir Dyggva var Dro\u0301tt, do\u0301ttir Danps konungs, sonar Ri\u0301gs er fyrstr var konungr kalla\u00f0r a\u0301 danska tungu.[27]"}, {"text_idx": "#000057", "text": "La patrino de Dyggvi estis Drott, la filino de reg\u0302o Danp, la filo de Ri\u0301g, kiu estis la unua se temas pri esti nomita reg\u0302o en la dana lango."}, {"text_idx": "#000058", "text": "...stirt var honum norr\u0153nt ma\u0301l, ok kylfdi m\u1d0ao\u0328k til or\u00f0anna, ok ho\u0328f\u00f0u margir menn \u00feat m\u1d0ao\u0328k at spotti.[28]"}, {"text_idx": "#000059", "text": "la norena lingvo estis malmola por li, kaj li ofte palpserc\u0302is vortojn, kiuj amuzis homojn multe."}, {"text_idx": "#000061", "text": "C\u0302ar la pranordia evoluis en la norenan lingvon, en la 8-a jarcento, la efikoj de la umlau\u0306toj s\u0302ajnas estinti tre multe lasamaj super la tuta norena areo.\nSed en pli postaj dialektoj de la lingvo disigo okazis plejparte inter okcidento kaj oriento c\u0302ar la uzo de umlau\u0306toj komencig\u0302is varii.\nLa tipaj umlau\u0306toj (ekzemple fylla de\u00f7 fulijan) estis pli bone konservitaj en la Okcidento pro pli postaj g\u0302eneraligoj en la oriento kie multaj kazoj de umlau\u0306to estis forigitaj (multaj arkaikaj orientaj tekstoj same kiel orientaj runskriboj tamen portretas la saman amplekson de umlau\u0306toj kiel en pli posta okcidenta la norena lingvo)."}, {"text_idx": "#000062", "text": "La tuta tempeto, la s\u0302ang\u0302oj rezultantaj en krevado (ekzemple hiarta de\u00f7 herto\u0304) estis pli influaj en la Oriento vers\u0302ajne denove pro g\u0302eneraligoj ene de la inflektional sistemo.\nTiu diferenco estis unu el la plej bonegaj kialoj malantau\u0306 la dialektigo kiu okazis en la 9-a kaj 10-a jarcentoj, formante Old West Norse-dialekton en Norvegio kaj la atlantikaj setlejoj kaj Old East Norse-dialekton en Danio kaj Svedio."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Ag\u0302a Okcidenta Norenulo kaj La Gotlanda ne partoprenis en la monoftongigo kiu s\u0302ang\u0302is \u00e6i ( ei) en e\u0304, \u00f8y ( ey) kaj Au en \u00f8\u0304, nek faris certajn periferiajn dialektojn de la sveda, kiel vidite en moderna Ostrobothnian.\nAlia diferenco estis ke Ag\u0302a Okcidenta Norenulo perdis certajn kombinaj\u0302ojn de konsonantoj.\nLa kombinaj\u0302oj - mp-, - nt-, kaj - nk- estis asimilitaj en - pp-, - tt- kaj - kk- en Ag\u0302a Okcidenta Norenulo, sed tiu fenomeno estis limigita en Ag\u0302a Orienta Norenulo."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Jen estas komparo inter la du dialektoj same kiel La Gotlanda.\nG\u0302i estas transskribo de unu el la Funbo Runestones (U 990) signifo:\nVe\u00f0r and Thane and Gunnar raised this stone after Haursi, their father. dio help his spirit:"}, {"text_idx": "#000065", "text": "La OEN originalteksto supre estas transliterumita lau\u0306 tradiciaj sciencaj metodoj, en kio u-umlau\u0306to ne estas rigardita en runa Ag\u0302a Orienta Norenulo.\nModernaj studoj [ kiujn citaj\u0302o bezonis ] montris ke la pozicioj kie g\u0302i uzas estas la sama kiel por runa Ag\u0302a Okcidenta Norenulo.\nAlternativo kaj vers\u0302ajne pli preciza transliterumo tial transigus la tekston en OEN kiel tia:"}, {"text_idx": "#000067", "text": "La kombinaj\u0302omp-, nt-, kaj nk- plejparte kunfalis al pp-, tt- kaj kk- en Ag\u0302a Okcidenta Norenulo c\u0302e c\u0302irkau\u0306e la 7-a jarcento, markante la unuan distingon inter la orientaj kaj okcidentaj dialektoj.\n: 3 La sekva tablo ilustras tion:"}, {"text_idx": "#000068", "text": "Frua diferenco inter Ag\u0302a Okcidenta Norenulo kaj la aliaj dialektoj estis ke Ag\u0302a Okcidenta Norenulo havis la formbu\u0301 \"log\u0302ejon\", ku\u0301 \"bovinon\" (akuzativo) kaj tru\u0301 \"kredon\" dum Ag\u0302a Orienta Norenulo havis bo\u0301, ko\u0301 kaj tro\u0301.\nAg\u0302a Okcidenta Norenulo ankau\u0306 estis karakterizita per la konservado de u-umlau\u0306to, kio signifis ke ekzemple la pranordia \u00f7 tan\u00feu \"dento\" estis prononcita to\u0328n kaj ne sunbrunig\u0302as kiel en post-runa Ag\u0302a Orienta Norenulo;\nPROPRAJ go\u0328\u0301'oj kaj runa OEN go\u0328\u0301s, dum post-runa OEN ga\u0301'oj \"ansero\"."}, {"text_idx": "#000069", "text": "La plej frua korpo de teksto aperas en runskriboj kaj en poemoj verkitaj c\u0302. 900 fare de \u00dejo\u0301\u00f0o\u0301lfr of Hvinir (\u00fejo\u0301\u00f0o\u0301lfr de Hvinir) (kvankam la poemoj ne estas konservitaj en nuntempaj fontoj, sed nur en multe pli postaj manuskriptoj).\nLa plej fruaj manuskriptoj estas de la periodo 1150-1200 kaj konzerno kaj lau\u0306leg\u0302aj, religiaj kaj historiaj aferoj.\nDum la 12-a kaj 13-a jarcentoj, Tr\u00f8ndelag kaj Okcidenta-Norvegio estis la plej gravaj areoj de la norvega regno kaj ili formis Ag\u0302an Okcidentan Norenulon kiel arkaika lingvo kun ric\u0302a aro de deklinacioj.\nEn la korpo de teksto de kiu venis malsupren al ni g\u0302is c\u0302. 1300, Ag\u0302a Okcidenta Norenulo havis malmulte da dialektovario, kaj Old Icelandic ne diverg\u0302as multe pli ol la Old Norwegian dialektoj faras de unu la alian."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Maljuna norvego frue diferencig\u0302is de Old Icelandic per la perdo de la kongrua h en komenca pozicio antau\u0306 l, n kaj r, tiel dum Old Icelandic-manuskriptoj eble uzos la forman hnefi \"pugnon\", Malnovaj norvegaj manuskriptoj eble uzos nefi."}, {"text_idx": "#000071", "text": "De la malfrua 13-a jarcento, Old Icelandic kaj Old Norwegian komencis diverg\u0302i pli.\nPost c\u0302. 1350, la Nigra Morto kaj sekvantaro sociaj renversig\u0302oj s\u0302ajnas esti akcelinta lingvos\u0302ang\u0302ig\u0302ojn en Norvegio.\nDe la malfrua 14-a jarcento, la lingvo uzita en Norvegio estas g\u0302enerale referita kiel Middle Norwegian."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Ag\u0302a Okcidenta Norenulo spertis plilongigon de komencaj vokaloj c\u0302e iu punkto, precipe en la norvega, tiel ke PROPRA etao ig\u0302is e\u0301ta, ONW akr > a\u0301kr, OIC ek > e\u0301k."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Specife islanda sono, la longa, u-umlaute A, literumis o\u0328\u0301 kaj prononcita /\u0254\u02d0/, formig\u0302is c\u0302irkau\u0306 la fruan 11-an jarcenton.\n[V 1] G\u0302i estis mallongdau\u0306ra, estante markita en la Gramatikaj Disertaj\u0302oj kaj restado g\u0302is la fino de la 12-a jarcento."}, {"text_idx": "#000082", "text": "sem o\ua769\u0131n\u035b h\u0305s br\u0131gzlo\u00f0h\u0305o\u0305 ep\ua787\u035b \u00fe\u0365 se\u0305 s\u0131\u00f0a\u0280 Mosag\ua787 ver\u00f0a.\n\u00f7 \ua769ar \u0131scola se\ua787\ua787r sem s\u0131\u00f0\ua769en\u0131a e\u035b \ua787\u0131l r\u0131kra man\u0305a v\ua787an-lan\ua77az a\ua787 la\ua787a g\u035ba v\u0131\u00f0 bo\ua75bn\u0305 si\u0301\u0131\u019e\u0301 Me\u0131s\ua787ar\u0131-\ua769ar h\u0305o\u0305 \ua77ceng\u0131n\u0305 sa e\u035b ar\u0131s\ua787o\ua787\u0131les he\ua787.\nh\u0305 \ua769ar har\u00f0la go\u00f0\ua75b clerkr\u204a en\u0305 mes\ua787\u0131 spek\u0131ngr a\ua787 \ua769\u0131\ua787\u0131.\nve\ua787\u1dd3 gamala\ua787 al\ua77ar\u0131 nal\u0131ga alrosc\u0131n\u0305 a\ua787 \ua769\u0131\ua787\u0131.\nen s\ua787o\ua75bhvga\u00f0\ua75b u\u0305 \ua77c\u1dd3m als\u0131na \u0131a\ua77cnall\ua77a\ua75ba."}, {"text_idx": "#000083", "text": "[...] sem o\u0301vinir hans brigzlu\u00f0u honum eftir \u00fevi\u0301, sem si\u0301\u00f0arr man sagt ver\u00f0a. \u00feessi sveinn Alexander var i\u0301 sko\u0301la settr, sem si\u00f0venja er til ri\u0301kra manna u\u0301tanlands at la\u0301ta gera vi\u00f0 bo\u0328rn si\u0301n. meistari var honum fenginn sa\u0301, er Aristoteles he\u0301t. hann var har\u00f0la go\u0301\u00f0r klerkr ok inn mesti spekingr at viti. ok er hann var 12 vetra gamall at aldri, na\u0301liga alroskinn at viti, en sto\u0301rhuga\u00f0r umfram alla si\u0301na jafnaldra, [...]"}, {"text_idx": "#000084", "text": "Uncial ne c\u0302ifris aparte en Unikodo en la skribo de tiu sekcio."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Maljuna Orienta norenulo, inter 800 kaj 1100, estas nomita Runic Swedish en Svedio kaj Runic Danish en Danio.\nLa uzo de la sveda kaj la dana ne estas pro lingvaj kialoj, c\u0302ar la diferencoj inter ili estas minuto en la plej bona kazo dum la pli praaj stadioj de tiu dialektogrupo.\nS\u0302ang\u0302oj havis emon okazi pli frue en la dana regiono kaj g\u0302is tiu tago kiam multaj malnovdanaj s\u0302ang\u0302oj ankorau\u0306 ne okazis en modernan svedan igante svedon, c\u0302ar la pli arkaikaj el la du koncerne kaj la antikvulon kaj la modernajn lingvojn, foje proksime de profunda marg\u0302eno sed en c\u0302iuj diferencoj estas dau\u0306re etaj.\nIli estas nomitaj runaj c\u0302ar la korpo de teksto aperas en runoj."}, {"text_idx": "#000087", "text": "La fonemo \u0280, kiu evoluis dum la Pranordia periodo el z, dau\u0306re estis klare apartigita de r en la plej multaj pozicioj, ec\u0302 dum estado duobligita, dum en PROPRA g\u0302i jam kunfalis kun r."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Monophthongization de \u00e6i> e\u0304 kaj \u00f8y, Au> \u00f8\u0304 komencig\u0302is en mez-10-ajarcenta Danio.\nf\u00e6ig\u0280, g\u00e6i\u0280\u0280, hau\u0306g\u0280, m\u00f8ido\u0304m\u0280, diu\u0304\u0280;\nfe\u0304gher, ge\u0304r, h\u00f8\u0304gher, m\u00f8\u0304do\u0304mber, diu\u0304r;\nfeigr , geir , hau\u0306gr , meydo\u0301mr, dYXYXYXr;\nde Pn\u00f7 faigiaz,\u00f7 gaizaz,\u00f7 hau\u0306gaz,\u00f7 mawi- + do\u0304maz (maidendom;"}, {"text_idx": "#000089", "text": "Virinecaj o-tigo ofte konservas multnombrofinon - a\u0280 dum en PROPRA ili pli ofte kunfalas kun la virinecaj i-tigo: (runa OEN) \u00f7 so\u0304la\u0280, \u00f7 hafna\u0280 / \u00f7 hamna\u0280, \u00f7 va\u0304ga\u0280 dum PROPRA so\u0301lir, hafnir kaj va\u0301gir (moderna sveda suna, hamnar, va\u030agar;\nLa dana plejparte perdis la distingon inter la du tigoj kun ambau\u0306 finoj nun estante igita kiel eh au\u0306 - e alternative por la o-tigo)."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Inverse, viraj i-tigo kie la radiko finig\u0302as en au\u0306 g au\u0306 k tendencis s\u0302ang\u0302i multnombrofinon al tiu de la ja-tigoj dum OEN konservis la originalon:\ndr\u00e6ngia\u0280, \u00f7 \u00e6lgia\u0280 kaj \u00f7 b\u00e6nkia\u0280 dum PROPRA drengir , elgir (alkoj) kaj bekir (moderna dana \" drenge \", \" elge \", \" b\u00e6nke \", moderna sveda dra\u0308ngar , a\u0308lgar, ba\u0308nkar)."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Multnombrofino de ja-tigoj estis plejparte konservita dum tiuj de OEN ofte akiris tiun de la i-tigo:\n\u00f7 b\u00e6\u00f0ia\u0280, \u00f7 b\u00e6kia\u0280, \u00f7 v\u00e6fia\u0280 dum PROPRA be\u00f0ir (litoj), bekir , vefir (moderna sveda ba\u0308dar, ba\u0308ckar, va\u0308var)."}, {"text_idx": "#000092", "text": "G\u0302is la frua 12-a jarcento, Ag\u0302a Orienta Norenulo estis tre multe unuforma dialekto.\nEstis en Danio ke la unuaj inventoj prezentig\u0302is tio diferencigus La malnovdanan de Old Swedish [9] : 3 kiel tiuj inventoj disvastig\u0302as norde malegale (male al la pli fruaj s\u0302ang\u0302oj kiuj disvastig\u0302as pli egale super la Orient norena areo) kreante serion de isoglose irantaj de Zelando g\u0302is Svealand."}, {"text_idx": "#000095", "text": "[ citaj\u0302o bezonis ] Ag\u0302a svedo"}, {"text_idx": "#000096", "text": "C\u0302e la fino de la 10-a kaj frua 11-a jarcento komenca h- antau\u0306 l, n kaj r dau\u0306re estis konservitaj en la mezaj kaj nordaj partoj de Svedio, kaj sporade estas dau\u0306re konservitaj en kelkaj nordaj dialektoj kiel g-, ekz. gly (tepida), de hlYXYXYX\u0280.\nLa Dalecarlianaj dialektoj evoluis sendepende el Old Swedish [36] kaj tian povas esti konsideritaj apartaj lingvoj de la sveda."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Tio estas eltiraj\u0302o de Va\u0308stgo\u0308talagen , la U\u0306estrogotic-leg\u0302o.\nG\u0302i estas la plej malnova teksto skribita kiel manuskripto trovita en Svedio kaj de la 13-a jarcento.\nG\u0302i estas samtempa kun la plej granda parto de la islanda literaturo.\nLa teksto markas la komencon de Old Swedish kiel klara dialekto."}, {"text_idx": "#000101", "text": "La Gutasaga estas la plej longa teksto pluvivanta de La Gotlanda.\nG\u0302i estis skribita en la 13-a jarcento kaj traktis la fruan historion de la Gotlanders.\nTiu parto rilatigas al la interkonsento ke la Gotlanders havis kun la sveda reg\u0302o iam antau\u0306 la 9-a jarcento:"}, {"text_idx": "#000104", "text": "La oldangla kaj la norena lingvo estis rilataj lingvoj.\nEstas tial ne surprizig\u0302i ke multaj vortoj en norenlingva aspekto konataj g\u0302is anglaj parolantoj (ekz., armr (brako), fo\u0301tr (piedo), tero (tero), fulr (plenaj), hangaj (pendi), standa (por stari).\nTio estas c\u0302ar kaj angla kaj norena tigo de La prag\u0302ermana patrinlingvo.\nKrome, multaj oftaj, c\u0302iutagaj norenaj vortoj estis adoptitaj en la oldanglan lingvon dum la vikinga epoko.\nKelkaj ekzemploj de norenaj pruntvortoj en moderna la angla estas (angla/vikinga erao Ag\u0302a Orienta Norenulo), en kelkaj kazoj ec\u0302 delokigante siajn oldanglajn parencojn:"}, {"text_idx": "#000106", "text": "En simpla frazo kiel \"Ili aro same malforta\" la amplekso de la norenaj pruntvortoj ig\u0302as tre klara (maljuna Orienta norenulo kun arkaika elparolo: \"\u00fe\u00e6i\u0280 e\u0280u ba\u0301\u00f0i\u0280 w\u00e6iki\u0280\" dum oldangla \"hi\u0301e sindonbe\u0301gen (\u00fea\u0301) wa\u0301ce\").\nLa vortoj \"ili\" kaj \"malfortaj\" estas same pruntitaj de la norena lingvo, kaj la vorto \"ambau\u0306\" ankau\u0306 eble estos pruntepreno, kvankam tio estas pridisputata (kp. germana beido).\nDum la nombro da pruntvortoj adoptitaj de la norenulo ne estis same multnombra kiel tiu de normanda franco au\u0306 la latina, ilia profundo kaj c\u0302iutaga naturo igas ilin granda kaj gravega parto de c\u0302iu taga angla parolado kiam ili estas parto de la kerno de la moderna angla vortprovizo mem."}, {"text_idx": "#000108", "text": "[ citaj\u0302o bezonis ] Rilato kun modernaj skandinavaj lingvoj"}, {"text_idx": "#000111", "text": "An Introduction to Old Norse - ofta lernolibro sur la lingvo\nListo de anglaj vortoj de norena origino\nNorena morfologio - La gramatiko de la lingvo.\nNorena ortografio - La literumo de la lingvo\nPranordia lingvo - La skandinava dialekto de La prag\u0302ermana kiu evoluis en la norenan lingvon"}, {"text_idx": "#000119", "text": "Heimskringla.no, reta kolekto de norena fontomaterialo\nNorenaj pruntoj en Ag\u0302a kaj mezangla, kaj ilia heredaj\u0302o en la dialektoj de Anglio kaj moderna la normangla\nNorena baza leksikono c\u0302e la Tutmonda Lexicostatistical Datumbazo"}, {"text_idx": "#000122", "text": "La malnovnordlanda lingvo (kodo lau\u0306 ISO 639: non), foje ankau\u0306 nomata norena lingvo, estis nordg\u0302ermana lingvo parolata en Skandinavujo de c\u0302irkau\u0306 800 g\u0302is c\u0302irkau\u0306 1350. G\u0302ia antau\u0306ulo estas la pranordlanda lingvo. Oni distingas inter la okcidentaj kaj orientaj variaj\u0302oj de la malnovnordlanda lingvo. La okcidenta malnovnordlanda estis parolata en Norvegujo kaj norvegida Islando, kaj en la ceteraj kolonioj kie vivis norvegidoj: Ferooj, S\u0302etlando, Orknejaj Insuloj, kaj en kelkaj partoj de Irlando, Skotlando, Nord-okcidenta Anglio, Mankso kaj Hebridoj. G\u0302i supozeble estis la unua eu\u0306ropa lingvo au\u0306skultebla en Nordameriko, en la setlejoj en Gronlando kaj en Novlando c\u0302irkau\u0306 jaro 1000. La orienta malnovnordlanda inkluzivas la lingvojn pradanan, prasvedan kaj pragotlandan. Tamen, post 1100 la pradana plidiferencig\u0302is de siaj nordaj kuzoj, kaj por la periodo 1100-1300 kelkaj proponas distingon inter branc\u0302oj sudskandinavia (dana) kaj nordskandinavia (norvega, sveda)."}, {"text_idx": "#000123", "text": "La unuaj run-skribaj\u0302oj kiuj estas klare malnovnordgermanecaj datig\u0302as de c\u0302irkau\u0306 700. J\u0302us antau\u0306e la praskandinavia lingvo trapasis drastan evoluon, kie la kutime longaj praskandinaviaj vortoj s\u0302ang\u0302ig\u0302is g\u0302is nerekoneblo pro apokopo, umlau\u0306to kaj forfalo de finaj\u0302oj. Pro diversaj umlau\u0306toj aro da novaj vokaloj estig\u0302is (y, \u00e6, \u00f8, o\u0328), kaj vortformoj kiuj \"travideblis\" en la praskandinavia, ig\u0302is nelogikaj, parkere lernendaj por alilingvanoj. Ekzemple praskandinavia *barna \"infano\" regule ig\u0302is *barnu \"infanoj\" per unu el la pluralaj finaj\u0302oj, sed pro vokals\u0302ang\u0302ig\u0302o kaj posta mallongigo la malnovnordlandaj formoj estis barn kaj bo\u0328rn. La klasika periodo de la malnovnordlanda situas inter 1100 kaj 1300. En tiu ero skribatis la c\u0302efparto de la islandaj sagaoj, perloj de la malnovnordlanda kaj tutmonda literaturoj. Post tio la lingvo spertis lentan dekadencon. Helpite de la granda pesto la lingvo malaperis en Norvegio depost 1370. Homoj sciantaj skribi g\u0302in, kiuj c\u0302efe estis monakoj, flegadis la malsanulojn kaj mem infektig\u0302is kaj mortadis. La bus\u0302a lingvo plisimplig\u0302is al la \"meznorvega lingvo\", kaj novaj skribistoj poste alvenintaj c\u0302efe estis najbarlandaj (danaj, svedaj). En Islando la malnovnordlanda pluviglis g\u0302is c\u0302irkau\u0306 1500, post kiam okazis gravaj sons\u0302ang\u0302oj kiuj disigis la malnovnordlandan de la moderna islanda. Tamen la islanda ec\u0302 hodiau\u0306 restas tre-tre simila al sia \"panja lingvo\", kaj islandanoj povas senprobleme legi plejparton de la sagaoj. Lau\u0306 kelkaj islandanoj la malnovnordlanda tial neniam \"mortis\", kiel la latina, sed sciencistoj kutime distingas inter la du lingvoj."}, {"text_idx": "#000124", "text": "G\u0302is c\u0302irkau\u0306 1150 la lingvo skribatis sole per diversaj runaj alfalbetoj, sed kun la apero de kristanismo oni komencis adapti kaj ekuzi la latinan alfabeton. La runoj restis uzataj por mallongaj markigoj (nomoj sur objektoj ktp.) g\u0302is la malapero de la lingvo. La senvaria ortografio kiun oni hodiau\u0306 uzas por malnovnordlandaj teksteldonoj, estas invento de la 1700-aj kaj 1800-aj jaroj, bazita sur modernislanda ortografio kaj diversaj praaj tekstoj mem."}, {"text_idx": "#000125", "text": "La akcento c\u0302iam falas sur la unuan silabon. Kontraste al la moderna islanda, la vokaloj de la malnovnordlanda (a, a\u0301, e, e\u0301, i, i\u0301, o, o\u0301, u, u\u0301, y, y\u0301, \u00e6, \u00f8, \u00f8\u0301 [au\u0306 \u0153], o\u0328) legatu kiel en tipa latinlitera lingvo (ekz-e Esperanto). Supera \u0301 indikas longecon. \"Y\" prononcatas [y] (lau\u0306 IFA, kiel franca \"u\", turka \"u\u0308\", dana \"y\"), \"\u00e6\" [\u00e6] (kiel angla \"a\" en cat, norvega \"\u00e6\", suoma a\u0308), \u00d8 [\u00f8] (kiel franca \"eu\", turka \"o\u0308\", dana \"\u00f8\"). La tipe malnovnordlanda \"o\u0328\" (modernislande \"o\u0308\"), kiu interalie ofte anstatau\u0306igas \"a\" kiam venontsilabas \"u\", havu pli malsupran, ferman prononcon ol \"o\". Diftongoj estas \"au\", \"ei\", \"ey\" (rondigita \"ei\"). Inter la konsonantoj la jenaj havas prononcon malsimilan al la Esperantaj:"}, {"text_idx": "#000126", "text": "\u00f0 - [\u00f0], kiel en angla father, hispana salida\nf - intersilabe kaj postsilabe kiel [v], vortkomence kiel [f]\ng - intervokale kaj postsilabe kiel voc\u0302a \"h\u0302\", kiel en nederlanda van Gogh, hispana Arago\u0301n\n\u00fe - [\u03b8], kiel en angla through, eu\u0306rop-hispana zumo\nz - ts, ds, \u00f0s (lau\u0306cirkonstance)"}, {"text_idx": "#000127", "text": "\u00f0 - [\u00f0], kiel en angla father, hispana salida"}, {"text_idx": "#000128", "text": "f - intersilabe kaj postsilabe kiel [v], vortkomence kiel [f]"}, {"text_idx": "#000132", "text": "La baza vortordo de la malnovnordlanda estas SVO. C\u0302e substantivoj, adjektivoj, pronomoj kaj la numeraloj 1, 2, 3, 4 ekzistas 3 genroj (maskla, ina, neu\u0306tra), 2 nombroj (singulara kaj plurala, c\u0302e la pronomoj ec\u0302 dualo), kaj 4 kazoj (nominativo, akuzativo, dativo, genitivo). Substantivoj povas porti difinan artikolon, c\u0302u senlige (\"la viro\"), c\u0302u postmetite (**\"virola\"). Verboj havas 3 modojn (subjunktivon, konjunktivon, imperativon) kaj 2 tempojn (nunan/futuran kaj pasintecan) plus kelkajn kunmetitajn tempojn. La lingvon karakterizas eksterordinare granda libereco rilate al vortordo, kunmetado ks. Tio estas zorge ekspluata en la malnovnordlanda barda poezio."}, {"text_idx": "#000133", "text": "Postaj idoj de la malnovnordlanda: Islanda lingvo - Feroa lingvo - Norna lingvo (mortinta) - Norvega lingvo (nynorsk-ecaj varioj)"}]