[{"text_idx": "#000000", "text": "Unu Metaforo por la Universo"}, {"text_idx": "#000002", "text": "La mallonga novelo \u201cLa Babela Biblioteko\u201d estas metaforo por la universo, kiu fascinas matematikistojn."}, {"text_idx": "#000003", "text": "\u201cLa universo (kiun aliaj nomas Biblioteko) konsistas el nedifinita, kaj eble senfina, nombro da sesangulaj galerioj ...\u201d."}, {"text_idx": "#000005", "text": "C\u0302u g\u0302i estas senfina? C\u0302u g\u0302i estas finia, sed senlima? C\u0302u tio eblas?"}, {"text_idx": "#000006", "text": "La aliroj de Borges estas tiel profundaj kaj kreemaj, ke ili esploras iujn el la grandaj demandoj en matematiko, lau\u0306 Marcus du Satoy, profesoro pri matematiko c\u0302e la Universitato de Oksfordo, kaj unu el la plej popularaj verkistoj kaj kolumnistoj de la Unig\u0302ita Reg\u0302lando pri la temo."}, {"text_idx": "#000007", "text": "La grekoj opiniis en pratempoj, ke la Universo estas rotacia c\u0302iela sfero kun fiksaj steloj. En la 20a jarcento ni komprenis, ke la Universo povas esti finia, sed samtempe senlima."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La verkisto klarigas en la teksto, ke se ni forlasas unu flankon de la biblioteko, ni reaperas aliflanke. Por ke tio estu ebla, necesas geometria formo nomata Toro (ne konfusi kun la nordia dio), la formo de konataj objektoj kiel ringbulko."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Se iu estas ene de tiu ringbulko kaj komencas esplori g\u0302in, li perceptos la Universon kiel finhavan, sed samtempe la vojag\u0302o ne havas finon."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Tamen la ringbulka bildo funkcias nur kiel komenca proksimuma kalkulado al la mondo de Borges, c\u0302ar la biblioteko havas multajn etag\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000013", "text": "La verkisto priskribas kiel \u201ckiam ni rigardas supren, ni vidas etag\u0302ojn pliig\u0302antajn kaj kiam ni rigardas malsupren etag\u0302ojn, kiuj malsupreniras\u201d, en galerioj kunigitaj de centraj putoj."}, {"text_idx": "#000017", "text": "\u201cDo c\u0302i tiuj du flankoj de la biblioteko povas kunig\u0302i por krei la formon de cilindro.\u201d"}, {"text_idx": "#000018", "text": "\u201cSed se ni iros norden, ni revenos suden. Do la ekstremoj de la cilindro ankau\u0306 povas esti kunigitaj por krei toron au\u0306 ringbulkan formon.\u201d"}, {"text_idx": "#000019", "text": "\u201cKaj estas tria direkto, en kiu ni povas iri, supren kaj malsupren. Kunigi c\u0302i tiujn finojn de la biblioteko postulas kvaran dimension. La rezulta formo de la Babela Biblioteko estas do toro en kvar dimensioj,\u201d li diras Du Sautoy."}, {"text_idx": "#000020", "text": "\u201cTio eksterordinaras por mi. En novelo Borges sukcesis krei formon, kiun ni ne povas fizike vidi.\u201d"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Retpos\u0302tadreso ne estos publikigita. Devigaj kampoj estas markitaj *"}]