[{"text_idx": "#000003", "text": "En 2020 ESF malavare subvenciis mian projekton \u201cC\u0302u loka internaciisto? Bohemujo kaj centr-eu\u0306ropaj esperantistoj inter la loka, nacia kaj tutmonda niveloj (1880-aj \u00ad\u2013 1920)\u201d. En la malfrua parto de la tiujara au\u0306gusto mi alvenis kun mia filo (tiam 15-jara) en Prago, t.e. en Prago 5 au\u0306 Smi\u0301chov. Serc\u0302i hejmon el Skotlando estis defie, sed ni trovis belan apartamenton en Smi\u0301chov. La distrikto estas au\u0306tentike praga, for de la pli pentrinda turisma urbocentro kaj la Malnova Urbo. Hodiau\u0306 Smi\u0301chov iom post iom burg\u0302ig\u0302as, sed estas videble eksa proletara distrikto. Por ni g\u0302i havis oportunan situon. Mia filo povis ensalti en la metroon g\u0302is sia germana-c\u0302eh\u0302a lernejo, kie lin tuj c\u0302irkau\u0306is miriado da lingvoj inkluzive la c\u0302eh\u0302an, germanan, anglan, rusan kaj bulgaran. Jen plena kontrasto kun lia loka skota gimnazio, pli-malpli unulingva, kaj forte imponis al li, ke kelkaj el liaj baldau\u0306aj amikoj facile kapablas plurajn lingvojn."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Smi\u0301chov oportunis ankau\u0306 por mi. Au\u0306 rekte en la buson, kiu portis min al la c\u0302irkau\u0306aj\u0302oj de Prago g\u0302is la Naciaj Arh\u0302ivoj kaj la Urbaj Arh\u0302ivoj, au\u0306 rekte en la urbocentron g\u0302is la Nacia Biblioteko au\u0306 g\u0302is la Muzeo kaj Arh\u0302ivo de C\u0302eh\u0302a Literaturo. Ni ambau\u0306 bone enhejmig\u0302is, g\u0302is kovimo septembre refarig\u0302is la c\u0302efa aktualaj\u0302o. Minacate de la ombro, ke oni anoncos fortan amaskvarantenon, miaj vizitoj al arh\u0302ivoj ig\u0302is iomete pli hastaj kaj pragmataj: mi rapide tralaboris dosierojn kaj fotis kiel eble plej senpau\u0306ze \u2013 iaspeca fota-fug\u0302a arh\u0302ivumado."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Poste venis la severa kvaranteno en frua oktobro. \u201cSevera\u201d povas malsame signifi de loko al loko. C\u0302eh\u0302oj havas la propran sintenon pri reguloj kaj au\u0306toritatoj. Miaj c\u0302eh\u0302aj amikoj diras, ke tio datig\u0302as jam de la spertoj de imperio kaj komunismo: la g\u0302ojo \u2013 au\u0306 bezono \u2013 eviti regulojn kaj kubutumi leg\u0302ojn venintajn el la fora Vieno au\u0306 la ne tiel foraj komunistoj. Tamen \u201csevera\u201d signifis fermitecon de arh\u0302ivoj. Sed jam farinte miajn fotojn mi komencis trakribri ilin. Intertempe mi emis pau\u0306zi kaj promeni tra Smi\u0301chov. Dum unu el miaj posttagmezaj promenoj mi trafis la statuon de Jakub Arbes. La nomo s\u0302ajnis nebule konata."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Sed kio unuavice venigis min al (Esperanto en) Prago kaj Bohemujo? Nu, la lokoj antau\u0306e menciitaj. Mia propra eniro en la historion de Esperanto okazis pro la jarkongresoj, ekde de Bulonjo c\u0302e Maro en 1905, g\u0302is la pariza kongreso en 1914. El provo ekkompreni la geografian distribuon de kongresanoj aperis kelkaj regionaj grupoj \u2013 al mi surprizaj. Inter ili: Bohemujo, kaj akompanaj demandoj."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Kial homoj en lokoj kiel Holice, Pardubice au\u0306 Jevi\u0301c\u030cko lernis Esperanton en 1905? Ne en precize tiuj lokoj mi atendis la floradon de la frua Esperanto-movado. Efektive c\u0302iuj tiuj estis pli provincaj urboj lokitaj dise c\u0302irkau\u0306 Prago. Kaj kiuj estis tiuj homoj c\u0302irkau\u0306 1910?"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Reveninte post mia kvarantena promeno kaj la statuo de Jakub Arbes, mi reiris al miaj dosieroj. Kaj jen: kvin leteroj senditaj al Jakub Arbes inter printempo kaj au\u0306tuno 1908. La au\u0306toro estis Josef Grn\u030ca (1880-1918), unu el la multaj nomoj en mia datumbazo de c\u0302eh\u0302aj esperantistoj. Mi ankorau\u0306 scias malmulton pri Grn\u030ca mem, krom ke li estis instruisto en la urbo Jevi\u0301c\u030cko, el kie li skribis al Arbes. Se oni rigardas Jevi\u0301c\u030cko-n en Guglo-Mapoj, oni trovas malgrandan urbon, belan sed senpretendan, en kampara Bohemujo. Sed kiam mi rilatigas Jevi\u0301c\u030cko-n al miaj datumoj, g\u0302i aperas en la centro de (malvers\u0302ajna) Esperanto-agadejo en la fruaj jaroj de la dudeka jarcento."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Jevi\u0301c\u030cko situas tuj norde de Brno, kie ekzistis la unua Esperanto-klubo en Bohemujo en 1901. Tuj nordokcidente de Jevi\u0301c\u030cko ni trovas aliajn fruajn klubojn en lokoj kiel Pardubice kaj Kutna\u0301 Hora. Tiuj estas la devenurboj de pluraj el la pioniroj kaj fruaj aktivuloj de la bohema movado, ekzemple Theodor C\u030cejka au\u0306 Stanislav Schulhof. Multaj el tiuj fruaj bohemaj esperantistoj instruis en lokaj gimnazioj. Kaj kvankam unuavide loko kiel Jevi\u0301c\u030cko s\u0302ajnas malproksima kaj eksterflua, g\u0302i ne estis tia. Lau\u0306 la leteroj senditaj de Grn\u030ca al Arbes, montrig\u0302as, ke c\u0302iuj tiuj esperantistoj estis bone interligitaj, konstante komunikantaj, kaj sur la spuro de io grava."}, {"text_idx": "#000010", "text": "En 1908, kiam Grn\u030ca ekskribis al Arbes, iu Franz Kafka estis tuj komenconta sian literaturan karieron en Prago. Kvankam malpli konata internacie ol Kafka, Jakub Arbes ne estis fremdulo en c\u0302eh\u0302a literaturo. Fakte li estis famnoma post siaj sukcesoj en la 1860-aj kaj 1880-aj jaroj. Josef Grn\u030ca ekskribis al Arbes en aprilo 1908 kun propono traduki kelkajn el ties \u201cliteraturaj gemoj\u201d en Esperanton:"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Grn\u030ca antau\u0306e diskutis tiun pas\u0302on kun siaj instruistaj kaj esperantistaj kolegoj, kiel ankau\u0306 kun loka librovendisto kaj eldonisto el Jevi\u0301c\u030cko, Ferdinand Boha\u0301c\u030cek \u2013 plia loka esperantisto. Kaj do, en 1910, kelkaj el la c\u0302eh\u0302aj literaturaj verkoj de Arbes, inkluzive de \u201cModerni Magdalena\u201d (La moderna Magdaleno) kaj \u201cZe zivota Mozartova\u201d (El la vivo de Mozarto), estis eldonitaj c\u0302e Hachette en Parizo sub la titolo Rakontoj. Jen la unua esperantigo el c\u0302eh\u0302a literaturo."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Kial tio rimarkindas? Kaj kion tio diras al ni pri Esperanto en Bohemujo c\u0302irkau\u0306 1910?"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Kompreneble iu statuo, iuj leteroj, iom da foliumado en bohemaj Esperanto-revuoj kaj iuj lokaj esperantistoj ne povas rakonti la plenan historion de la lingvo en Bohemujo tiutempe. Sed tiuj fragmentoj apartenas al pli grandaj bildo kaj arang\u0302o. Gimnaziaj instruistoj elstaras kiel parto de la pli vasta socioprofesia profilo inter esperantistoj en la regiono. Kaj se ni akceptas, ke edukado proksime ligig\u0302as al la ideo de nacio kaj estas ilo por konstruado de nacio, tiuj esperantolingvaj instruistoj celis ion gravan. Ili vidis en Esperanto manieron elmontradi c\u0302eh\u0302an literaturon al la pli vasta mondo. Esperanto estis por ili la rimedo por popularigi la literaturajn verkojn de \u201cmalgranda nacio\u201d en mondo multe pli granda kaj rapide interrilatig\u0302anta kaj internaciig\u0302anta c\u0302irkau\u0306 1910."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Hodiau\u0306 au\u0306toro kiel Jakub Arbes eble nenion elvokos c\u0302e legantoj ekster C\u0302eh\u0302ujo. Tamen en tiu fora tempo liaj romanoj reprezentis c\u0302eh\u0302ajn kulturon, literaturon kaj naciismon. La verkoj de Arbes estis inter la unuaj tradukitaj. Kaj tio estis eble tre intenca elekto. Li estis j\u0302urnalisto kaj redaktoro de pluraj politikaj revuoj, inkluzive de Hlas (La voc\u0302o). Lia verkado, kaj lia politika aktivismo, kiu inkluzivis proksimajn rilatojn al la tiel nomataj Ma\u0301jovci (\u201cMajanoj\u201d) \u2013 ekde 1848 literatura rondo, kiu kontrau\u0306is la vienan-habsburgan regadon \u2013 kondukis al persekutig\u0302o, al 15-monata kondamno malliberejen kaj, fine, rezulte, al tempo en franca ekzilo."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Dum ni eble asocias Esperanton kun internaciismo, scienca kunlaborado kaj la pacmovado (se nomi nur kelketajn), la Arbes-Grn\u030ca-korespondado aludas alian faceton eble propran al Bohemujo, au\u0306 al aliaj malgrandaj nacioj au\u0306 teritorioj difinitaj de strec\u0302oj inter s\u0302tato kaj regiono, tiuokaze inter la c\u0302eh\u0302a kaj la superrega lingvo de la imperio (la germana). Mi ankorau\u0306 laboradas pri tiuj esploroj, sed lokaj agantoj kiel Josef Grn\u030ca eble estis kaj internaciistoj kaj naciistoj."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Submit a Comment Cancel reply"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Your email address will not be published. Required fields are marked *"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Subscribe to ESF's free news bulletin"}]