[{"text_idx": "#000002", "text": "De Van de Velde aperis en 2011 la poemaro Epizodoj, krome li verkis infanrakonton, libron pri vegana nutrado k.a. Sed vers\u0302ajne li estas pli konata kiel lastatempa eldonanto, precipe de aro da verkoj de Julian Modest. Nun li do eldonis sian unuan propran romanon."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La okazaj\u0302oj lokig\u0302as en Novburgo, en Germanio, kaj la plej multaj personaj nomoj estas germanecaj. Praktike mankas priskriboj au\u0306 scenoj de la medio, kaj ankau\u0306 la personoj aperas preskau\u0306 nur per siaj diraj\u0302oj, kaj kelkfoje agoj. C\u0302iuj nomoj de kvartaloj, stratoj, restoracioj, firmaoj k.s. estas Esperantaj, kaj la teksto eksplicas ke la log\u0302antoj parolas Esperanton. Kelkaj el ili tamen babilas en aparta j\u0302argono. En pluraj lokoj oni ec\u0302 trovas aludojn kaj s\u0302ercojn pri aferoj konataj nur al esperantistoj. (Peter Peneter, novelaro \u201cEkstermoj\u201d de la Siberia skolo, gvidlibro pri Litomis\u0302lo, Strec\u0302ita Kordo de Kalocsay, vortludoj de iu Istvan, romano de iu Johansson k.a.) Mi certas ke multaj legantoj tre aprezos tiujn okulumojn. Lau\u0306 mia opinio ili tamen c\u0302efe kontribuas al la impreso ke c\u0302i tiu romano okazas en mondo plejparte fantazia."}, {"text_idx": "#000004", "text": "G\u0302enerale mi havas la senton ke la Novburganoj ne estas la plej sagacaj homoj de la mondo. La polico ne agas tre lerte, fojfoje ec\u0302 tute fus\u0302e, en la pos\u0302to kaj la loka j\u0302urnalo oni s\u0302ajnas nur modere kompetentaj, kaj ec\u0302 en la hospitalo mi ne tute fidus la dungitojn. Suspektema leganto ja povus pensi ke kulpas sciomankoj de la au\u0306toro, sed kredeble la mallerteco estas intenca \u2013 almenau\u0306 tiu de la polico."}, {"text_idx": "#000005", "text": "En la komenco iom g\u0302enis min manio de la au\u0306toro tro pedante klarigi evidentaj\u0302ojn kaj malgravaj\u0302ojn, iam ec\u0302 dufoje, ne fidante ke la leganto scias pensi. Jen tipa frazo:"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Aperas trideko da homoj en la verko, kaj pro tiu nombro oni povus riski konfuzi ilin dumlege. Sed Van de Velde bone sukcesis prezenti ilin kun tiaj diferencoj ke mi plej ofte distingas ilin. Al tio helpas librokomenca listo de la 28 c\u0302efaj roluloj."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Krom en la komenco, preskau\u0306 la tuta libro konsistas el dialogoj. Mi s\u0302atas dialogojn; ili utilas en pluraj manieroj, kaj eble plej multe en leg\u0302era verko kiel krimromano. Verki bonajn realismajn dialogojn estas aparta arto. Gravas ke la parolantoj havu ion por diri. Sed gravas same multe ke ili diru tion en natura kaj kredinda maniero. Oni povas lerni tiun arton, se oni multe au\u0306skultas, kiel homoj parolas en ajna lingvo. Sed necesas ankau\u0306 multe ekzerci sin kaj elprovi diversajn diraj\u0302ojn, ekzemple per lau\u0306tlegado. Ne c\u0302iuj verkistoj sukcesas same bone pri siaj dialogoj."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Bedau\u0306rinde mi devas konfesi ke la dialogoj en Aspiroj elrevigis min. Kulpas lau\u0306 mi pluraj aferoj. Kelkaj el la babilantaj duopoj ne gravas al la murdenketo kaj ankau\u0306 cetere ne tre interesas min. Ili havas nenion por diri, s\u0302ajnas al mi, kaj tion ili diras per nenaturaj frazoj. Pluraj dialogoj vere tedas min. La rolantoj tute ne ekvivas sed restas marionetoj."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Nu, okazis murdo. Dorse oni au\u0306guras ke Atentema leganto tamen trovos la solvon. Jes, dankon, mi trovis g\u0302in sur pag\u0302o 21, kaj la plua rakonto pravigis mian supozon, kvankam iuj s\u0302atantoj de krimromanoj eble trovos la finon nekontentiga. En la C\u0302u-romanoj de Valano mi neniam sukcesis diveni la solvon. Mi fakte ne scias, kio estas preferinda. Vers\u0302ajne ne tre gravas, kondic\u0302e ke ia ekscito estas konservata tra la tuto, sed tio bedau\u0306rinde apenau\u0306 okazas en Aspiroj."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Kiel mi jam menciis, kelkaj personoj babilas en j\u0302argono, kiu celas esti malaltklasa sociolekto (1)."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Oni jam provis skribtable krei plurajn dialektojn au\u0306 sociolektojn en Esperanto. Sensukcese, lau\u0306 mi. Sed c\u0302i tio devas esti rekorda fiasko."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Parolante pri la lingvo, mi menciu ke aperas unu riisto (2); krome unu persono uzas la prepozicion na por akuzativo de persona nomo (tamen nur unufoje). Cetere la au\u0306toro tute fajfas pri akuzativo de personaj nomoj, kio lau\u0306 mi estas en ordo, kvankam en kazoj kiel oni metis Moreno en rulseg\u0302on [p. 92] la akuzativo ja iomete mankas al mi."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Kiel tutaj\u0302o la lingvaj\u0302o de la verko estas akceptebla, sed oni jen kaj jen trovas iom strangan frazarang\u0302on au\u0306 fus\u0302an gramatikon:"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Kiam revenas Pavel, la edzo de Edita hejmen, li trovas s\u0302in sur la sofo gapantan la televidilon [p. 55]."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Edita ac\u0302etis malnovan tekruc\u0302on kiu pensigas sin pri sia avino [p. 186]"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Krome, kiel multaj Esperantaj verkistoj, Van de Velde flegas proprajn lingvajn c\u0302evaletojn. Li s\u0302atas almeti la vorton ankau\u0306 frazfine: La patrino venas de bona familio ankau\u0306 [p. 33]; lin ni ne povos pridemandi ankau\u0306 [p. 161]. C\u0302i-libre oni preskau\u0306 c\u0302iupag\u0302e telefonas per poteo (= portebla telefono, do pos\u0302telefono). Oni abandonas (= forlasas) terenon [p. 107, 130]. Aperas oftege la interjekcio okej! (= bone, en ordo), krome plurfoje sam\u2019! (= la samon, ankau\u0306 mi) kaj bu\u0306aaaa! [p. 78, 79], kies sencon mi ne sukcesis diveni lau\u0306 la kunteksto. Kaj c\u0302e li tang\u0302as la hau\u0306teton inter s\u0302iaj vulvoj kaj c\u0302e la klitoro [p. 129] mi hezitas, c\u0302u temas pri apartaj\u0302o lingva au\u0306 anatomia."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Resume s\u0302ajnas al mi ke la au\u0306toro volis verki krimromanon kaj samtempe ion alian, kie la c\u0302iutaga vivo de aro da ordinaraj homoj spegulig\u0302as en iliaj dialogoj. Mi ne kurag\u0302as diri, c\u0302u tio estis bona ideo au\u0306 ne, interalie c\u0302ar mi konfesas ke mi mem iam provis ion similan. Sed mi ne povas trovi ke Aspiroj tre sukcesas pri tiu aspiro. Kiu c\u0302asas du leporojn, kaptas neniun."}, {"text_idx": "#000025", "text": "La belgan kemiiston kaj fotiston Lode Van de Velde nia legantaro jam konas: lia poemaro epizodoj aperinta c\u0302e Monda Asembleo Socia en 2011 estis recenzita de Zlatoje Martinov en LF 256, aprilo 2012. Se tiam la poemaro estis rigardata pesimisma, la nuna verko povas difinig\u0302i trankvila. Ja ne temas pri krimromano, kvankam murdo okazas jam en la unua alineo kaj solvig\u0302as en la lasta; male temas pri vivo de komunumo, en kiu malgranda aro da personoj, c\u0302iuj konantaj unu la alian, vivas sian vivon, kun la ordinaraj okazaj\u0302oj. Kompreneble, parto de la intrigo disvolvig\u0302as en la polica komisariato, kun la oportunaj enketoj kaj suspektoj, alia en diversaj fakoj de hospitalo; aliaj pli tiklaj eroj evoluas en dulokaj litoj, kun alternaj partneroj: malfres\u0302a amo revekig\u0302as impete, amrilatoj tute sekretas... sed nu, neg\u0302o kas\u0302as nur g\u0302is printempo. Tiurilate, priskriboj de para dus\u0302ado kaj permana intima lavado kun la nature tujsekva surlita sternig\u0302o g\u0302is la klimakso kas\u0302as neniun detalon, iel paralelig\u0302ante al kelkaj eroj de la unua poemaro."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Kiel kutime la polica enketo konsideras ankau\u0306 bankajn transakciojn, kiuj povus esti kau\u0306zo de tiu murdo, kaj amrilatojn pli au\u0306 malpli toleratajn de la respektivaj lau\u0306leg\u0302aj partneroj; j\u0302urnalisto tro frue tamtamas pri suspektato, kio kau\u0306zas decidan reagon de la korporacio al kiu apartenas c\u0302i lasta. Alibioj estas, kiel kutime, priesplorataj kaj taksataj, sed, kiel diras kriminala maksimo, nur senkulpuloj kaj stultuloj ne havas alibion."}, {"text_idx": "#000027", "text": "La murdinton serc\u0302as same intense la polico kaj la urg\u0302anta patro de la murdito, sed foje la solvo trovig\u0302as g\u0302uste antau\u0306 viaj okuloj, sed oni ne vidas g\u0302in, kaj, se oni devas intuicii pri kau\u0306zoj, oni neniam scias, kion faras viro por virino. Alia demando estas, kiel sepulti la mortinton, c\u0302u per enterigo au\u0306 per kremacio, kaj kiuj estas la tedaj burokrataj\u0302oj plenumotaj c\u0302e morto: tio okupas plurajn dialogojn jen inter la j\u0302usa vidvino kaj s\u0302ia helpema patrino, jen inter ili kune kaj la sepulta agentejo. Reaperas en tiuj krizaj momentoj neniam komplete endormig\u0302intaj malakordoj, la patro de la mortinto volas iun proceduron, la edzino alian..."}, {"text_idx": "#000028", "text": "C\u0302ar rolas dudek ok personoj, jen gravaj, jen malgravaj, c\u0302iuj listigitaj c\u0302e la komenco per alfabeta listo de la persona nomo, ne ja lau\u0306 parenceco, ne estas facile tuj memori la respektivajn interrilatojn, sed post kelke da pag\u0302oj oni alkutimig\u0302as. La rakonto disvolvig\u0302as dum kvin tagoj ekde j\u0302au\u0306do je la 7h 20m g\u0302is lundo je la 15h 30m kaj prezentas diversajn scenojn, disigitajn per asteriskoj, en kiuj rolas tute malsamaj paroj au\u0306 grupoj: jen interparolas geedzoj, jen geamantoj (sam- au\u0306 malsamseksaj), jen bopatro kun bofilino, jen polica skipo, do je c\u0302iu vico da asteriskoj oni devas pretig\u0302i al malsamaj situacioj kaj rolantoj."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Rmarkinda kvalito de c\u0302i tiu romano estas la absoluta natureco de la lingvo kaj de la trempig\u0302o en la esperanta medio. Iu adreso estas en Marvirinstrato, alia en Trompeterstrato; por sin distri oni legas rakonton de Oc\u0302amak, el la kolekto Ekstermoj de la Siberia skolo; iu junulo preparas disertacion pri la kromakcento en la kunmetitaj vortoj (la Akademio g\u0302uste tiun problemon estas pritraktanta c\u0302i-jare) kaj inter la gravaj paperoj oni malkovras gvidlibron pri Litomis\u0302lo, la unuan eldonon de Strec\u0302ita kordo kaj vortaron de la hina kaj behina lingvoj. Ruben, duaranga figuro, amato de gazetisto Frank, estas masonisto, kaj policano donacas al malsana kolego por legado romanojn de Johansson kaj de Cecil Gates."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Granda parto de la rakonto estas tra interparoloj, tial la lingvaj\u0302o aspektu flua, sinteza, kelkfoje j\u0302argona: jen iu kiu parolas oksitone hejm\u2019 ant\u2019 pord\u2019, jen alia kiu por nur parte konfirmi diras Njes; por esprimi mals\u0302aton, jen Bu\u0306aaa! . La c\u0302efko estas la c\u0302efkomisaro, la poteo estas la portebla telefono, Okej estas \u201cbone tiel\u201d, tra ra ra estus iu galimatia formo de k.t.p. ; \u201cRadado\u201d estas veturado per biciklo kun la antau\u0306a rado en la aero. Aliaj tre bone elpensita esprimo estas alteksti, kiu signifas, ke iu per portebla telefono sendas mallongan skribitan mesag\u0302on; robotfoto estas identiga trajtaro por rekonstrui homan vizag\u0302on."}, {"text_idx": "#000031", "text": "La stilo estas tute flua, eble iom tro indulge trenata al et-etaj kvereletoj au\u0306 respektivaj mokoj ene de geedza (au\u0306 preskau\u0306) paro, kiuj ja riskas banaligi kaj igi superfluaj iujn scenojn. Sed tio evidente estas parto de la strategio por teni la leganton alkroc\u0302ita al la libro, kiu legig\u0302as tute senpau\u0306ze dum paro da horoj, c\u0302ar ja la atento al la murdo estas konstante tenata. Pri uzado de sia kaj lia mi estus en du tri-lokoj elektinta solvon inversan al tiu de la au\u0306toro, sed, kiel diris Boirac antau\u0306 pli ol unu jarcento, estas pli malgranda peko uzi la rektan pronomon (lia, s\u0302ia k.t.p. ) kiam oni devus uzi la refleksivan (sia) ol inverse."}, {"text_idx": "#000033", "text": "La originala Esperanta literaturo estas juna literaturo, kiu ekzistas nur pli ol jarcento kaj por g\u0302ia evoluo necesas la apero de multaj verkoj de diversaj verkistoj. En la nuna Esperanta literaturo estas poemaroj, novelaroj, romanoj. Multaj Esperantaj verkistoj eksperimentas g\u0302enre. Iuj el ili, kiuj verkas krimromanojn, bone konscias, ke la krimverkoj ne povas esti klasikaj, tamen la krimromanoj helpas la lingvan perfektig\u0302on de la legantoj per la simpla enhavo, alloga intrigo kaj klara flua lingvaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000034", "text": "\u201cAspiroj\u201d de Lode Van de Velde estas krimromano, tamen mi devas tuj diri, ke g\u0302i ne apartenas al la ordinaraj krimromanoj, malgrau\u0306 ke la skemo estas konata. Jam en la komenco de la romano okazas murdo kaj la polico strec\u0302e serc\u0302as la murdinton, tamen la verkisto ne celas montri al la legantoj kiu estas la murdinto."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Lode Van Velde starigas al si tre specifan taskon. Per la atentokapta enhavo li detale esploras kaj talente priskribas la vivon en eu\u0306ropa urbeto, kies nomo estas Novburgo. La verkisto observas la kutimojn, la vivmanieron de la roluloj, kiujn s\u0302okas la terura neatendita murdo. Estas murdita Martin Krause, persono, kiu havas familion, kies vivo similas al la vivo de la aliaj familioj en la kvartalo, sed post la murdo de Martin evidentig\u0302as, ke ne c\u0302io en lia familia vivo estas perfekta. Martin ofte oficveturis kaj kokris la edzinon. La edzino Sandy same ne estis fidela al Martin. S\u0302i havis amrilaton kun komsaro Steffen Moreno. La patro de Martin, Georg Krause, estas senatano, kiu verve postulas, ke la polico trovu la murdinton, tamen Georg Krause foje ne agis leg\u0302e. Li zorgis pri tio, ke la filo de prokuroro Mikael malaperis de la listo de viroj, kiuj c\u0302eestis orgion kun neplenag\u0302aj knabinoj."}, {"text_idx": "#000036", "text": "La frato de Sandy, Thomas, kiun la polico suspektas pri la murdo, estas sentau\u0306gulo. Li ne laboras kaj konstante petas monon de siaj fratino."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Lode Van de Velde talente priskribas la c\u0302iutagan enuan kaj tedan vivon de la roluloj. La romano elokvente montras kiel vivas la nuntempaj personoj, kies tagoj pasas au\u0306 en drinkejoj, au\u0306 antau\u0306 la televidiloj. La verkisto talente karakterizas la heroojn. Li uzas trafajn dialogojn. La roluloj konstante, preskau\u0306 senc\u0302ese konversacias, tamen iliaj konversacioj estas klis\u0302aj, ordinaraj, c\u0302iutagaj pri nesignifaj temoj, kio montras, ke ili ne havas seriozajn okupojn, ne interesig\u0302as pri gravaj vivproblemoj. La herooj estas indiferentaj ec\u0302 pri la murdo, pri la tragedio de ilia najbara familio. Ilin interesas nur la sensacio kaj ne la tragika homa travivaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Tre bilde Lode Van de Velde priskribas la parolmanieron de la roluloj. Thomas kaj lia amiko Karl parolas j\u0302argone kaj la verkisto lerte transdonas tiun c\u0302i j\u0302argonon pere de Esperanto. Estas tre grave, ke en la enhavo de la romano Lode Van de Velde enplektas Esperantajn faktojn. La studento Jonas, la amanto de Hannah, la filino de murdita Martin, ac\u0302etas Esperantajn librojn kaj vers\u0302ajne li lernas Esperanton."}, {"text_idx": "#000039", "text": "La romano nepre vekos la atenton de la legantoj. G\u0302i estas krimromano, kiu tamen talente prisribas la nuntempan apatian socion kaj la verkisto delikate sugestas, ke ni la homoj, devas havi pli homajn rilatojn."}, {"text_idx": "#000040", "text": "\u00abAspiroj\u00bb de Lode Van de Velde havas c\u0302iujn trajtojn de detektivromano: sur la unua pag\u0302o okazas murdo, polico esploras, j\u0302urnalistoj raportas... Mi g\u0302enerale ne s\u0302atas detektivaj\u0302ojn, sed min allogis la au\u0306tora frazo, ripetita en socia reto: \u201c\u00abAspiroj\u00bb ne estas klasika detektiva romano en kiu oni serc\u0302as la kulpinton, sed psikologia mozaik-romano kiu ekzamenas la influon je la c\u0302irkau\u0306aj\u0302o. Atentema leganto tamen trovos la solvon.\u201d"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Plejparte temas g\u0302uste pri psikologiaj\u0302oj. Eblas ec\u0302 diri, ke la murdo estas nur preteksto por esplori homajn interrilatojn. Eventoj, priskribitaj sur preskau\u0306 250 pag\u0302oj, okazas nur dum kvar tagoj."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Martin, la viktimo, havis, krom la amanta edzino:"}, {"text_idx": "#000043", "text": "\u2014 Aristokratan patron, kiu firme kredas, ke fiulino de \u201cmalnobla\u201d deveno trompe edzinig\u0302is al Martin celante lian monon \u2013 do li mals\u0302ategas la bofilinon."}, {"text_idx": "#000045", "text": "\u2014 Envieman kolegon kiu revas okupi lian lokon."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Tamen s\u0302ajne neniajn vere gravajn konfliktojn, kiuj povus kau\u0306zi la murdon. Do kial? Ni observas diversajn scenojn kun diversaj homoj. Siajn psikologiajn problemojn havas parencoj kaj boparencoj de Martin, najbaroj, j\u0302urnalistoj, pos\u0302tistoj kaj ec\u0302 policistoj mem. Krome, estas laborserc\u0302ado, butikumado, amorado (priskribita senpudore), drinkado, j\u0302aluzo ktp. Iuj scenoj eble aspektos malplac\u0302aj al iuj legantoj \u2013 sed tia estas la vivo! Poste evidentig\u0302as, ke la mondo estas pli komplika kaj pli malvasta ol oni kredis. Pli proksime al la fino, c\u0302io ekevoluas rapidege kaj neatendite..."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Se post finlego vi havos senton de ia necerteco, nekompreno \u2013 nu, jen la vivo, g\u0302i estas pli multflanka ol niaj imagoj pri g\u0302i. Kaj se iuj scenoj evidentig\u0302is havi nenian rilaton al la krimo kaj krimesploroj \u2013 nu, ili ja okazis, kaj aldonis ion al \u201cpsikologia portreto\u201d de tiu au\u0306 alia persono."}, {"text_idx": "#000050", "text": "C\u0302io okazas en nenomita nordeu\u0306ropa lando, kie oni kvazau\u0306 nature parolas Esperanton. En dialogoj aperas netradukeblaj vortludoj, iam vere brilaj; simplaj homoj scias kiu estas Peter Peneter, legas krimromanojn de Sten Johansson kaj de Ronald Cecil Gates; sonas kvazau\u0306j\u0302argonaj vortoj \u201ckripo\u201d (krim-polico), \u201cpoteo\u201d (portebla telefono), \u201cc\u0302efko\u201d (c\u0302efkomisaro) ks. Krimemaj junuloj parolas per nuraj apostrofitaj radikoj, sen gramatiko. Sprite... Plezurego por literaturs\u0302atantoj estas aludoj kiel \u201cRakonto de Oc\u0302amak, el la libro \u201cEkstermoj\u201d, novelaro de la Siberia skolo\u201d. Ne hazarde sepultisto havas familinomon Schwartz \u2013 ne pro tio ke nigra koloro simbolas funebron, sed \u2013 ankau\u0306 por ebligi pliajn vortludojn kaj aludojn... Ankau\u0306 kelkaj aliaj nomoj ne estas hazardaj. Kaj certe, junulo diras al sia amatino: \u201cHo mia kor\u2019!\u201d; sonas ankau\u0306 aliaj citaj\u0302oj el niaj konataj beletraj\u0302oj. Lorjak kaj Louis Beaucaire aplau\u0306das el transmondo! Jam pro tiu mirinda etoso la libro meritas legon, ec\u0302 sendepende de enhavo. Tamen \u201cAspirojn\u201d plezure legos s\u0302atantoj de detektivaj\u0302oj, de psikologiaj\u0302oj kaj ankau\u0306 de erotikaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Bedau\u0306rinde la libro ne estas bone redaktita-provlegita. Tajperaroj rimarkeblas nur c\u0302e atenta lego, sed, pli grave \u2013 kelkloke estas metitaj malg\u0302ustaj nomoj; kaj ie-tie en dialogoj la replikoj estas mistranc\u0302itaj, do malfacilas kompreni, kiu kion diras."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Lode Van de Velde, kiun ni jam konis kiel interesan poeton, tradukiston, fotiston, nun montris plian flankon de sia talento."}]