[{"text_idx": "#000000", "text": "La kodo de la abela danco"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Komunikado estas esenca, ne nur en amrilato, kie g\u0302i povas esti la diferenco inter bonetosa vespero kune kaj terura kverelo, sed ankau\u0306 en la naturo, kie g\u0302i povas signifi la diferencon inter vivo kaj morto. Komunikado okazas inter individuoj de la sama specio, kiam birdo serc\u0302as partneron per kanti plej bele, sed ankau\u0306 inter malsamaj specioj, ekzemple kiam venena rano montras per helaj koloroj ke g\u0302i nepre ne estu mang\u0302ata. Organismoj komunikas per koloroj, sono, lumo, odoroj kaj signoj kiujn ni apenau\u0306 povas imagi por atingi diversajn celojn, sed eble la plej interesa formo de komunikado estas la abela danco."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Abeloj, kiel multaj incektoj, vivas en kolonioj. Tiuj kolonioj estas tre kompleksaj kaj funkcias iomete kiel cerbo kun neu\u0306ronoj. Individuaj abeloj ne estas tiom inteligentaj, sed pro tio ke abeloj komunikas, la kolonio kiel unuo povas funkcii tre efike. La c\u0302efo de la kolonio estas la \u201creg\u0302ino\u201d, kiu estas iom pli granda ol la aliaj abeloj kaj estas la patrino de c\u0302iuj idoj. S\u0302i regas la kolonion per produkti odorajn h\u0302emiaj\u0302ojn al kiuj la aliaj abeloj reagas. 99% el la abeloj en la kolonio tamen estas laborabeloj. Tiuj estas inaj abeloj sen reproduktkapabloj, kiuj havas diversajn taskojn dum ilia 45-taga vivo. Ili nutras la larvojn, konstruas kaj purigas la abelujon, kolektas mang\u0302on kaj defendas la kolonion. Virabeloj serc\u0302as aliajn reg\u0302inojn por reprodukti. Se ili sukcesas, ili mortas tuj poste, sed ili povas vivi dum 90 tagoj por provi."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La reg\u0302ino produktas milojn da ovoj c\u0302iutage en la printempo, do la kolonio povas ig\u0302i giganta. Same kiel en vera reg\u0302lando, bonega komunikado do estas necesa. Tiu komunikado okazas pere de odoro kaj dancado. La odoroj estas la rezulto de h\u0302emiaj\u0302oj kiuj nomig\u0302as feromonoj. Kiam abelo volas komuniki al s\u0302iaj fratinoj ke io dang\u0302era proksimig\u0302as, s\u0302i povas ekprodukti tiujn feromonojn kaj averti la aliajn abelojn. Tiuj poste flaras kaj interpretas la feromonojn, post kio ili povas tau\u0306ge reagi. Tiu averta odoro estas iom banana kaj kiam abeloj fartas bone, ili produktas citronan odoron."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Feromonoj estas tre efika komunikilo kaj estas uzataj de multaj diversaj organismoj por komuniki gravajn aferojn, sed abeloj bezonas komuniki multe pli komplikajn informojn ol \u201cAverto, iu eniris la abelujon!\u201d Por tio abeloj havas specialan komunikadon kiu nomig\u0302as la abela danco. Kvankam Aristotelo jam priskribis la strangan konduton de la insektoj, estis Au\u0306striano, nome Karl von Frisch kiu unue malkovris la lingvon de la danco. La etologo (kondutsciencisto) igis siajn abelojn rekoneblajn per pentri pinton sur iliaj dorsoj kaj rigardis kiel ili serc\u0302is la artefaritajn nutraj\u0302fontojn kiujn li kreis. Kiam abelo trovis la nutraj\u0302fonton, aliaj abeloj sekvis, sed ili ne venis c\u0302iuj samtempe. C\u0302iuj abeloj do sendepende trovis la nutraj\u0302ojn. La hipotezo de van Frisch estis ke la abeloj komunikis la lokon de la nutraj\u0302oj pere de la abela danco kaj per s\u0302ang\u0302i tiun lokon, li povus observi kiel la danco s\u0302ang\u0302igus. Li observis ke la abeloj dancis lau\u0306 du malsamaj manieroj. La unua estas la \u201cRundtanz\u201d au\u0306 rondodanco, kiu estas uzata por proksimaj fontoj, neniam pli ol cent metroj for de la abelujo. La abelo unue mars\u0302as en eta cirklo de pli malpli 2cm dum maksimume 3 minutoj. Post c\u0302iu rondiro, s\u0302i iom s\u0302ang\u0302as la direkton. Tiel s\u0302i logas la atenton de maksimume du au\u0306 tri c\u0302irkau\u0306uloj, kiuj tus\u0302as la malantau\u0306on de la unua abelo per la antenoj kaj provas sekvi s\u0302ian dancon. Per tus\u0302i s\u0302in, la aliaj abeloj povas \u201cflari\u201d la odoron de la nutraj\u0302fonto. Ankau\u0306 eblas ke la dancisto montras iom de la mang\u0302o, por ke la aliuloj ankau\u0306 povas ekkoni la guston. Fine s\u0302i dancas denove por aliaj abeloj, dum la spektintoj ekserc\u0302as la nutraj\u0302fonton. Ankau\u0306 la aliaj abeloj povas disdoni la informojn kiam ili revenas kaj tiel la informoj povas disvastig\u0302i kiel c\u0302enreago."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Por longaj distancoj, abeloj uzas malsaman dancon. Ili trovas ilian vojon per tri kompasoj, nome la pozicio de la suno, la magneta kampo de la tero kaj la polarizado de lumo. Tio signifas ke abeloj povas navigacii por tre longaj distancoj. Ankau\u0306 kiam abeloj komunikas la pozicion de nutraj\u0302fontoj kiuj estas pli for de la abelujo, ili povas uzi tiun senson. La informoj kiujn abeloj transdonas estas iomete kiel polusaj koordinatoj. Tio signifas ke ili ne indikas la lokon de la nutraj\u0302fonto pere de horizontala kaj vertikala akso, sed per angulo kun unu akso kaj distanco. Kiel akson ili uzas la pozicion de la suno kaj tiel ili povas indiki ajnan pozicion sur dudimensia mapo. La danco nomig\u0302as la \u201cSchwa\u0308nzeltanz\u201d au\u0306 Vostuma danco kaj konsistas el ripetata 8-formo. La abelo rondiras unufoje, vibrante trairas la rektan parton de la 8-formo kaj denove rondiras je la alia flanko. La direkto de tiu rekta parto estas tre grava, c\u0302ar g\u0302i indikas la direkton de la mang\u0302on. Se la abelo iras rekte supren, la mang\u0302o troveblas en la direkto de la suno. Se g\u0302i iras je angulo, la mang\u0302o havas tiun saman angulon kun la suno. La distanco, au\u0306 la energielspezo de la abelo, estas indikata per la rapideco de la dancanto. Se la nutraj\u0302fonto estas proksima al la abelujo, la abelo pli frekvente rondiras, sed se g\u0302i estas ekzemple du kilometroj for, la abelo iras tre malrapide. Tiel abeloj sukcesas tre efike gvidi samkolonianojn al mang\u0302o, akvo kaj eventualaj novaj nestlokoj."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Abeloj estas inter la plej sukcesaj bestoj surtere kaj granda parto de la tutmonda mang\u0302produktado dependas de ili. Tio tamen ne igas ilin nevenkeblaj, c\u0302ar ekzistas sufic\u0302e da dang\u0302eroj. Unu el ili estas la invado de Afrikaj abeloj kiuj forpelas Eu\u0306ropajn mielableojn en Ameriko kaj la dua estas la misterioza CCD, au\u0306 kolonia disfalmalsano, kiu povus ne nur esti la fino de la mielabelo, sed ankau\u0306 havas la potencon de detrui nian ekonomion kaj terure influi nian vivnormon."}, {"text_idx": "#000007", "text": "La Afrikig\u0302o de mielabeloj komencig\u0302is en Brazilo, kiam 26 hibridaj abeloj eskapis en 1957, kun genoj de kaj Afrikaj kaj Eu\u0306ropaj abeloj. La celo de la hibridoj estis krei variaj\u0302on de abeloj kiuj produktis pli da mielo ol la Eu\u0306ropa variaj\u0302o, sed la eskapintaj abeloj estis multe pli defendemaj ol iliaj Eu\u0306ropaj konkurentoj. Poste, la abeloj ekreproduktis kun la lokaj Eu\u0306ropaj abeloj kaj neniam c\u0302esis. Tiel la novaj genoj rapide disvastig\u0302is kaj la Afrikig\u0302inta abelo ig\u0302is unu el la plej sukcesplenaj invadantaj specioj. Nun la abeloj regas la plejparton de Sudamerikon kaj atingis jam Usonon. La abeloj estas problemo pro ilia malsama konduto. Ili multe pli ofte ig\u0302as svarmoj kaj estas pli atakemaj ol Eu\u0306ropaj abeloj. Jam multaj homoj mortis pro iliaj pikoj. Ili ankau\u0306 povas ig\u0302i tro abundaj au\u0306 eniri abelujojn de la Eu\u0306ropa variaj\u0302o kaj konkeri ilin, kio estas granda minaco al abeloj kaj abelistoj. Tamen ilia disvastig\u0302o ne estos senfina. Afrikaj abeloj facile translokig\u0302as kun la tuta svarmo, dum Eu\u0306ropaj abeloj estas pli s\u0302paremaj por ke ili havos sufic\u0302e da mang\u0302o por la vintro. Tio signifas ke la Afrikig\u0302inta abelo estas multe malpli tau\u0306ga por log\u0302i en malvarmaj klimatoj. Tio signifas ke la nordo kaj sudo de la Amerikoj estas sufic\u0302e sekura, dum la mezo devas trovi solvojn."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ankau\u0306 se kolonio ne estas minacata de aliaj specioj, g\u0302ia vivo ne estas facila. Tio specife videblis en 2006, kiam oni unue ekparolis pri CCD. Je tiu tempo 25% el la kolonioj en Usono subite disfalis pro laborabeloj kiuj ne revenis al la abelujo. Ne nur Usono, sed ankau\u0306 Eu\u0306ropo estis trafata serioze. Kelkaj fingroj montris al la pesticidoj \u201cneonicotinoidoj\u201d kiel kau\u0306zo, sed tion la produktanto Bayer AG kaj aliaj firmaoj ne subtenas. Alia populara klarigo estas tiu pri la varroa akaro, kiu estas parasito vivanta de insekta sango. Unue oni pensis ke tiu akaro ne disvastig\u0302as facile, sed poste s\u0302ajnis ke g\u0302i povas petveturi kun abeloj, kaj tiel iri de kolonio al kolonio. Tio estas specife dang\u0302era kiam temas pri profesia mielproduktado, kiam multaj kolonioj estas tre proksimaj. Ankau\u0306 aliaj faktoroj kiel longtempa sekeco povas facile detrui la kolonion. Tamen akaroj ne povas entute klarigi la simptomojn de CCD. G\u0302enerale la reg\u0302ino kaj mang\u0302reservoj aspektis normale, sed nur malmultaj mortaj laborabeloj estis trovataj ene de la abelujo. Tio indikas ke la resto fug\u0302is. La pesticidoj ig\u0302as interesa ebleco. Abelistoj eksplikis ke kiom da abeloj mortis dependis de la loko de la kolonio kaj aktualaj publikig\u0302oj asertas ke ekzistas ligo inter la uzo de neonikotinoidoj kaj perdo de fekundeco de Eu\u0306ropaj kaj Kanadaj abeloj. Tamen kio ajn la kau\u0306zo de la malapero de abeloj estas, la abeloj malrapide reiras. La kresko de la populacio plejparte estas plenigado de ekzistanta truo, sed se la tendenco dau\u0306ros, la abeloj havas bonan s\u0302ancon de travivi. Ni ne aplau\u0306du tro frue, sed kresko de 3% je la kvanto de abelkolonioj en Usono kompare al lastjare s\u0302ajnas bona signo."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La pado kiun evoluo elektis por la mielabelo estas pado de komplekseco. Unuflanke tio igas ilin vundeblaj, sed aliflanke ili povas labori pli efike kaj krei ion belan. Tiun elekton homaro havis kiam ni komencis uzi la naturon por niaj propraj celoj kaj kvankam niaj problemoj estas multe pli grandaj kaj kompleksaj ol antau\u0306 miloj da jaroj, la vivoj kiujn ni havas estas havindaj pro ilia komplekseco. G\u0302i kau\u0306zis ke ni povas komuniki kun iu ajn kaj povas havi profesion kiu estas tau\u0306ga por ni anstatau\u0306 c\u0302iuj kreskigi mang\u0302on. Por abeloj komplekseco donis komplikan rilaton kun plantoj kaj dolc\u0302an mielon kaj estus granda perdo se ni ne plu havus tion."}]