[{"text_idx": "#000000", "text": "Hepatito C baldau\u0306 ekstermota en 13 landoj"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Hepatito C estas viruso kiu grave lezas la hepaton. Ne ekzistas vakcino kaj medikamento estas tre multekosta. Plejparte de malsanuloj malkovras g\u0302in nur kiam jam estas tro malfrue por esti resanigota. La malsano mortigas 400000 homojn c\u0302iujare."}, {"text_idx": "#000002", "text": "C\u0302iuj landon de la mondo proklamis ke malpliigu novajn infektitajn homojn de Hepatito C je 90% kaj la mortemo je 65% g\u0302is 2030."}, {"text_idx": "#000004", "text": "La c\u0302i-jaraj ricevintoj de la Nobel-premio de medicino: Harvey Alter, Michael Houghton kaj Charles Rice, ricevis g\u0302in pro sia eltrovado de la Hepatito C viruso je 1989. Lau\u0306 ili, vakcinon bezonas por fine ekstermi la malsanon tutmonde. (Fonto: SVT)"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Aerokvalito en Eu\u0306ropo tre bonig\u0302is en 10 jaroj"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Foto de Pixabay el Pexels"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Aeropolucio estas grava problemo tutmonde, aparte en grandaj urboj. En Eu\u0306ropo, c\u0302iujare c\u0302irkau\u0306 400000 homoj mortas antau\u0306tempe pro g\u0302i. Sed dum 10 jaroj la aerokvalito plibonig\u0302is en la plejparto de Eu\u0306ropo, lau\u0306 European Environment Agency, EEA (Eu\u0306ropa Vivmedia Agentejo, EVA). Aparte la nivelo de la dang\u0302era nitrogena dioksido (NO2) malaltig\u0302is de 54%. Pro tiu 60000 eu\u0306ropanoj estas konsiderita kiel savita de antau\u0306morto pro aeropolucio."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Estonio, Finnlando, Islando kaj Irlando havas la plej puran aeron kaj estas sub la maksimuma rekomendita nivelo de koncentrig\u0302o de poluciaj partikloj, starigita de la Monda Organizaj\u0302o pri Sano (World Health Organization)."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Esploristoj de Perdue Universitato, Usono, evoluigis blankan farbon kiuj povas reflekti 95,5% de sunradioj. Pro tiu, surfaco pentrita de c\u0302i tiu farbo estas pli malvarma ol la c\u0302irkau\u0306a aero; inter 10 kaj 1,7 gradoj celsiaj pli malvarma. Energie, g\u0302i signifas 37 vatoj/m2 de peraera malvarmigo, lau\u0306 la esploristoj."}, {"text_idx": "#000013", "text": "La farbo povis esti uzita ekz. sur kaj 5G mastoj kaj sur ordinaraj domoj, kaj maligus la energian bezonon por malvarmigi ilin kaj sekve, kostojn. Aparte c\u0302ar la farbo povos esti pli malmultekosta ol ordinara farbo. (Fonto: Warp Institute)"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Trezorejo de koraloj konstruota en Au\u0306stralio"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Foto de Flickr el Pexels"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Por savi sian koralrifon de ebla ekstermado, la senprofita organizo Heredaj\u0302o de Granda Barilrifo (Great Barrier Reef Legacy) en Au\u0306stralio konstruos \u201cjug\u0302tagan trezorejon\u201d. Tiu similas kun la Tutmonda semkripto en Svalbard, tamen ne estas por semoj sed koraloj."}, {"text_idx": "#000017", "text": "La trezorejo estos grandega bunkro, kiu povas rezisti io ajn naturkatastrofo. Ene, 7000 m2 de akvarioj protektos 800 specojn de koraloj. C\u0302ar koraloj povas vivi dum miloj da jaroj, ec\u0302 se la naturaj koralrifoj iam mortos, oni facile povas atendi por pli favoran cirkonstancon antau\u0306 ol replanti la koralojn en la naturon."}, {"text_idx": "#000019", "text": "90% de infanoj iras al lernejo"}, {"text_idx": "#000021", "text": "C\u0302iu lerneja tago, pli ol unu miliardo da infanoj iras al lernejo tutmonde. Tiu signifas ke 90% de la tutmondaj infanoj enskribig\u0302as en lernejoj. Antau\u0306 50 jaroj la nombro estis 72%, lau\u0306 la Infan-Fonduso de la Unuig\u0302intaj Nacioj (UNICEF). Tiu inkluzivas infanejojn, elementajn lernejojn kaj mezlernejojn."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Estantaj problemoj estas ke iuj regionoj havas tiom da infanoj ke la situacio estos tro multekosta por ili baldau\u0306, kaj jam mankas sufic\u0302e da edukitaj instruistoj kaj pedagogiaj materialoj. Manko de higieno kaj mang\u0302aj\u0302o por la infanoj estas aliaj problemoj. Pro tiuj problemoj UNICEF intencas labori pli intense por solvi ilin. (Fonto: Warp Institute)"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Inter 30 jaroj la monda infana morteco pli ol duonig\u0302is, de 9,3% je 1990 al 3,8% je 2020, lau\u0306 la Infan-Fonduso de la Unuig\u0302intaj Nacioj (UNICEF). Tiu estas rekordo, kaj la plejparto de la malaltig\u0302o okazis en malric\u0302aj landoj. Ekzemple en Barato, 24,2% mortis je 1960. Je 2019 estis 3,94%. En la ric\u0302a lando Svedio la nombro estis nur 1,96% je 1960 kaj 0,28% je 2019, lau\u0306 Our World in Data (Nia Mondo en Datumoj)."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Infana morteco estas pri infanoj kiuj mortas antau\u0306 ili farig\u0302as 5-jarag\u0302aj. Infaneta morteco estas pri infanoj kiuj mortas antau\u0306 ili farig\u0302as 1-jarag\u0302a."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Tamen, monda infana morteco de 3,8% signifas ke 14000 ankorau\u0306 ne 5-jarig\u0302aj infanoj mortas c\u0302iutage. (Fonto: Warp Institute)"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Ellaso de CO2 en Usono malpliig\u0302as"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Inter 1990 kaj 2007 la ellaso de CO2 (Karbona dioksido) pliig\u0302is c\u0302iujare po 1% en la energia sekcio de Usono. Sed post tiam g\u0302i malpliig\u0302is averag\u0302e po 1,3% c\u0302iujare kaj en 2020 estas preskau\u0306 en la sama nivelo kiel 1990, lau\u0306 U.S. Energy Information Administration (Usona Energia Informadministracio)."}, {"text_idx": "#000028", "text": "La kialo estas pliigo de uzado de renovig\u0302antaj kaj pli puraj energioj, kaj malpliigo de uzado de fosiliaj brulaj\u0302oj. Karbaj elektrejoj pli ol duonig\u0302is post 2007 kaj nun 27% de la energio estas produktata de renovig\u0302antaj energiaj elektrejoj."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Pro la energia sekcio estas granda parto de la tuta ellaso de CO2, c\u0302i tiu malpliig\u0302o signifas ke ankau\u0306 la tuta sumo de ellaso en Usono malpliig\u0302is. (Fonto: Warp Institute)"}, {"text_idx": "#000030", "text": "Supozita mara plasta polucio estis naturaj fibroj"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Mikroskopaj fibroj en la maroj estis supozitaj esti el plasto. La kialo estas ke oni supozis ke naturaj fibroj rapide disputrig\u0302as kaj nur plastaj fibroj restas."}, {"text_idx": "#000033", "text": "C\u0302i tiu eltrovaj\u0302o estas tre surprizita pro la fakto ke, nuntempe, du trionoj de la vestaj\u0302oj estas produktitaj el sintezaj materialoj. Lau\u0306 Peter Ryan, estas eble ke la trovitaj materialoj estis produktitaj kaj forigitaj je pasintaj dekjaroj kaj ili simple disputrig\u0302as pli ol malrapide ol oni g\u0302is nun supozis. Sed ili certe disputrig\u0302os iam, en diferenco de plasto. (Fonto: Warp Institute)"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Saad Bhamla volis ac\u0302eti au\u0306daparatojn por siaj geavoj, sed ili estis tro multekostaj. 15 jaroj poste, li inventis teknologion por konstrui g\u0302in mem, ec\u0302 tiom malmultekoste kiel po unu eu\u0306ro."}, {"text_idx": "#000036", "text": "La desegnaj\u0302o estas senpage els\u0302utebla, la partoj tutmonde disponeblaj, ne pli granda ol alumetskatolo kaj ne bezonas pli ol 30 minutojn por luti. Por unu aparato kostas c\u0302irkau\u0306 20 eu\u0306roj, sed se oni ac\u0302etus la partojn en granda kvanto la kosto farig\u0302us multe pli malmultekosta: po unu eu\u0306ro."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Videoludoj estas bonaj por infanoj"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Foto de el Pexels"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Lau\u0306 la studo, videoludoj helpas infanojn plifortigi siajn legopovojn kaj skribopovojn, siajn komunikopovojn kaj empatiopovojn kaj estas g\u0302enerale pozitivaj al la mensaj sanoj de infanoj."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Lau\u0306 la sama studo knaboj profitas pli de videoludoj ol knabinoj, kaj nelegokutimaj infanoj profitas pli ol legokutimaj infanoj. (Fonto: Warp Institute)"}, {"text_idx": "#000044", "text": "Kontaktojohannesgenberg c\u0302e miavivo punkto net"}, {"text_idx": "#000045", "text": "johannesgenberg c\u0302e miavivo punkto net"}]