[{"text_idx": "#000001", "text": "Estonian (eesti keel [\u02c8e\u02d0sti \u02c8ke\u02d0l] ( au\u0306skultu)la oficiala lingvo de Estonio, parolita indig\u0302ene fare de proksimume 922,000 homoj en Estonio kaj 160,000 en diversaj migrantkomunumoj estas.\nG\u0302i apartenas al la Finic filio de la Uralic lingva familio."}, {"text_idx": "#000004", "text": "La estona apartenas al la Finic branc\u0302o de la Uraliclingvoj, kune kun nag\u0302ilo, la karela, kaj aliaj proksimaj lingvoj.\nLa Uraliclingvoj ne apartenas al la hindoeu\u0306ropaj lingvoj.\nLa estona estas fore rilatita al hungara kaj al la sameaj lingvoj."}, {"text_idx": "#000005", "text": "La estona estis influita per la sveda, la germana (komence la Mezmalaltgermana, kiu estis la lingua franca de la Hanso kaj parolita indig\u0302ene en la teritorioj de kio hodiau\u0306 estas konata kiel Estonio de ampleksa urbcivitankomunumo de balta Germanoj, pli posta estono ankau\u0306 estis influita per norma germano), kaj la rusa, kvankam g\u0302i ne estas rilatita al ili genetike."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Kiel nag\u0302ilo kaj hungara, la estona estas c\u0302efe aglutina lingvo, sed male al ili, g\u0302i perdis vokalan harmonion, la bus\u0302antau\u0306aj vokaloj okazantaj ekskluzive sur la unua au\u0306 akcentsilabo, kvankam en pli malnovaj tekstoj la vokala harmonio dau\u0306re povas esti rekonita.\nKrome, la apokopo de vort-finaj sonoj estas ampleksa kaj kontribuis al s\u0302ang\u0302o de sole aglutina g\u0302is lingva tipologio#Aglutinaj kaj fandaj lingvoj.\n[ citaj\u0302o bezonis ] La baza vortordo estas subjekt-verb-objekta."}, {"text_idx": "#000007", "text": "La du malsamaj historiaj estonaj lingvoj (foje konsideritaj dialektoj), la nordaj kaj sudaj estonaj lingvoj, estas bazitaj sur la prapatroj de la migrado de modernaj estonoj en la teritorion de Estonio en almenau\u0306 du malsamaj ondoj, ambau\u0306 grupoj parolantaj konsiderinde malsamajn Finic popollingvojn.\nModerna norma estono evoluis surbaze de la dialektoj de Norda-Estonio."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La plej malnovaj skribaj notoj pri la Finiclingvoj de Estonio originas de la 13-a jarcento.\nOriginates Livoniae en Kroniko de Henry de Livonio enhavas estonajn loknomojn, vortojn kaj fragmentojn de frazoj."}, {"text_idx": "#000010", "text": "La plej fruaj pluekzistantaj provaj\u0302oj de ligita (norde) estono estas la tielnomitaj Kullamaa preg\u0302oj datantaj de 1524 kaj 1528.\nEn 1525 la unua libro publikigita en la estona lingvo estis presita.\nLa libro estis lutera manuskripto, kiu neniam atingis la leganton kaj tuj estis detruita post publikigo."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La unua pluekzistanta estona libro estas dulingva german-estona traduko de la lutera katekismo de S. Wanradt kaj J. Koell datig\u0302anta al 1535, dum la Reformacio periodo.\nEstona gramatiklibro por esti uzita fare de pastroj estis presita en la germana en 1637.\nLa Nova Testamento estis tradukita en sudan estonon en 1686 (norda estono, 1715).\nLa du lingvoj estis unuigitaj surbaze de norda estono per Anton-Toro Helle."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Skribaj\u0302oj en la estona ig\u0302is pli signifaj en la 19-a jarcento dum la Estophile Klerismo-Periodo (1750-1840)."}, {"text_idx": "#000013", "text": "La naskig\u0302o de indig\u0302ena estona literaturo estis en 1810 g\u0302is 1820 kiam la patriotaj kaj filozofiaj poemoj de Kristjan Jaak Peterson estis publikigitaj.\nPeterson, kiu estis la unua studento c\u0302e la tiama germana lingvo University of Dorpat (Universitato de Dorpat) se temas pri agnoski sian estonan originon, estas ofte rigardita kiel heroldo de estona nacia literaturo kaj pripensita la fondinton de moderna estona poezio.\nLia naskig\u0302tago la 14-an de marto estas famkonata en Estonio kiel la Gepatralingva Tago.\nFragmento de la poemo de Peterson \"Kuu\" esprimas la aserton reestablante la apartan rajton de la estona lingvo:"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Kas siis selle maa keel"}, {"text_idx": "#000016", "text": "C\u0302u la lingvo de tiu tero povas"}, {"text_idx": "#000017", "text": "En la vento de ekzorco"}, {"text_idx": "#000019", "text": "De 1525 g\u0302is 1917 14,503 titoloj estis publikigitaj en la estona, kontraste al la 23,868 titoloj kiuj estis publikigitaj inter 1918 kaj 1940."}, {"text_idx": "#000020", "text": "[ citaj\u0302o bezonis ] En modernaj tempoj Jaan Kross [8] kaj Jaan Kaplinski [9] restas tiel du el Estonio plej konataj kaj la plej multaj tradukitaj verkistoj."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Skribaj\u0302oj en la estona ig\u0302is signifaj nur en la 19-a jarcento kun la disvastig\u0302o de la ideoj de la Klerismo, dum la Estophile Klerismo-Periodo (1750-1840).\nKvankam balta Germanoj c\u0302e granda rigardis la estontecon de estonoj kiel esti fuzio kun ili mem, la Estophile edukis klason admiris la maljunegan kulturon de la estonoj kaj ilian epokon de libereco antau\u0306 la konkeroj de danoj kaj germanoj en la 13-a jarcento."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Post la Estonian War of Independence (Estona Sendependig\u0302omilito) en 1919, la estona lingvo ig\u0302is la s\u0302tatlingvo de la lastatempe sendependa lando.\nEn 1945, 97.3% da Estonio konsideris sin etna estono [11] kaj parolis la lingvon."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Kiam Estonio estis invadita kaj okupita fare de Sovet-Unio en 2-a Mondmilito, la statuso de la estona lingvo s\u0302ang\u0302ita al la unua el du oficialaj lingvoj (rusa estante la alia unu).\nKiel kun Latvio multaj enmigrintoj eniris Estonion sub sovetia instigo.\nEn la dua duono de la 1970-aj jaroj, la premo de dulingvismo (por estonoj) intensigis, rezultigante g\u0302eneraligitan scion pri la rusa c\u0302ie en la lando.\nLa rusa lingvo estis nomita jam kiel \"la lingvo de amikeco de nacioj\" kaj estis instruita al estonaj infanoj, foje en infang\u0302ardeno.\nKvankam instrui estonan al non-estonian en lernejoj estis deviga, en praktiko lerni la lingvo ofte estis konsiderita nenecesa."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Dum la Perestroika epoko, La Juro sur la Statuso de la Estona Lingvo estis akceptita en januaro 1989.\nLa kolapso de Sovet-Unio kau\u0306zis la restarigon de tiu de Respubliko de Estonio\nLa estona iris reen al esti la nura s\u0302tatlingvo en Estonio kiu en praktiko signifis ke uzo de la estona estis antau\u0306enigita dum la uzo de la rusa estis malinstigita."}, {"text_idx": "#000025", "text": "La reveno de sovetiaj enmigrintoj al iliaj devenlandoj alportis la proporcion de estonoj en Estonio reen super 70%.\nKaj denove kiel en Latvio, hodiau\u0306 multaj el la restnon-estonian en Estonio adoptis la estonan lingvon;\nproksimume 40% c\u0302e la 2000-datita censo."}, {"text_idx": "#000026", "text": "La estonaj dialektoj [15] [16] estas dividitaj en du grupojn - la nordaj kaj sudaj dialektoj, historie asociitaj kun la grandurboj de Talino en la nordo kaj Tartu en la sudo, aldone al klara kirderaniku dialekto, tiu de la nordorienta marbordo de Estonio."}, {"text_idx": "#000027", "text": "La norda grupo konsistas el la keskmure au\u0306 centra dialekto kiu ankau\u0306 estas la bazo por la normlingvo, la la\u0308a\u0308nemure au\u0306 okcidenta dialekto, malglate egalrilatante al La\u0308a\u0308nemaa kaj Pa\u0308rnumaa, la sartemure (insuloj ')\ndialekto de Saaremaa kaj Hiiumaa kaj la idamure au\u0306 orienta dialekto sur la nordokcidenta marbordo de Lago Peipsi."}, {"text_idx": "#000028", "text": "La suda grupo ( suda estona lingvo) konsistas el la Tartu, Mulgi, Vo\u0303ru ( Vo\u0303ro) kaj Setu ( Seto) dialektoj.\nTiuj foje estas konsideritaj au\u0306 variaj\u0302oj de Sud estona lingvo, au\u0306 apartaj lingvoj entute.\nAnkau\u0306, Seto kaj Vo\u0303ro distingas sin de unu la alian malpli de lingvo kaj pli per sia kulturo kaj ilia respektiva kristana konfeso."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Kvankam la estona ortografio estas g\u0302enerale gvidita de fonemaj principoj, kie c\u0302iu Grafemo egalrilatas al unu fonemo, ekzistas kelkaj historiaj kaj morfologiaj devioj de tio: ekzemple konservado de la morfemo en deklinacio de la vorto (skribo b, g, d en lokoj kie p, k, t estas okulfrapaj) kaj en la uzo de \"mi\" kaj \"j\".\n[ klarigo bezonis ] Kie g\u0302i estas tre nepraktika au\u0306 malebla al tipo s\u030c kaj z\u030c, ili estas anstatau\u0306igitaj per sh kaj zh en kelkaj skribaj tekstoj, kvankam tio estas konsiderita malg\u0302usta.\nAlie, la h en sh reprezentas senvoc\u0302an glotan frikativon, kiel en pas\u0302ao ( s\u0302tupo-ha);\ntio ankau\u0306 validas por kelkaj eksterlandaj nomoj."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Moderna estona ortografio estas bazita sur la Pli Nova Ortografio kreita fare de Eduard Ahrens en la dua duono de la 19-a jarcento bazita sur finna ortografio.\nLa Older Ortografio kiun g\u0302i anstatau\u0306igis estis kreita en la 17-a jarcento fare de Bengt Gottfried Forselius kaj Johann Hornung bazita sur normigita germana ortografio.\nPli frue skribo en la estona flank kaj grande utiligis ad hoc ortografion bazitan sur la latina kaj Mezmalaltgermana ortografio.\nKelkaj influoj de la normigita germana ortografio - ekzemple, skribante \"W\"/'w estas anstatau\u0306e de \"V\"/'v persistita bone en la 1930-aj jarojn."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Devus notig\u0302i ke estonaj vortoj kaj nomoj cititaj en internaciaj publikaj\u0302oj el sovetiaj fontoj ofte estas malantau\u0306a transliterumoj de la rusa transliterumo.\nEkzemploj estas la uzo de \"jes\" por \"a\u0308\" (ekz. Pyarnu anstatau\u0306e de Pa\u0308rnu), \"y\" anstatau\u0306e de \"o\u0303\" (ekz., Pylva anstatau\u0306e de Po\u0303lva) kaj \"yu\" anstatau\u0306e de \"U\u0308\" (ekz., Pyussi anstatau\u0306e de Pu\u0308ssi).\nEc\u0302 en la Encyclopaedia Britannica oni povas trovi \"Ostrov Khiuma\", kie \"Ostrov\" signifas ke insulo\" en la rusa kaj \"Khiuma\" estas anstatau\u0306e de \" Hiiumaa \" ( Hiiumaa> 1\u0438\u0438\u0306\u0443\u043c\u0430 (\u0430)> Khiuma)."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Tipologie, la estona reprezentas transirformon de aglutina lingvo g\u0302is lingva tipologio#Aglutinaj kaj fandaj lingvoj.\nLa kanonika vortordo estas SVO (subjekt-verb-objekta)."}, {"text_idx": "#000034", "text": "En la estona, substantivoj kaj pronomoj ne havas genron, sed substantivoj kaj adjektivoj malkreskas en dek kvar kazoj:\nnominativo, genitivo, partitive, ilative, inesive, elative, alativo, adesive, ablativo, translative, terminative, esive, abesive, kaj komitative, kun la kazo kaj nombro da la adjektivo (j) c\u0302iam konsentanta kun tiu de la substantivo (krom en la terminative, esive, abesive kaj komitative, kie ekzistas interkonsento nur por la nombro, la adjektivo estanta en genitivoformularo).\nTiel la ilative por kolanemaja (\"flava domo\") estas kolaseseomajja (\"en flavan domon\"), sed la terminative estas kolaseomajani (\"g\u0302is flava domo\").\nKun respekto al la Prot-Finnic lingvo, elizio okazis;\ntiel, la fakta kazosigno povas esti forestanta, sed la tigo estas s\u0302ang\u0302ita, kp. maja - majja kaj la Ostrobotnio dialekto de finna maja - majahan."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Al La vorta sistemo mankas karakteriza estonta tempo (prezenco-serviroj c\u0302i tie) kaj havas specialajn formojn por esprimi agon prezentitan fare de nedeterminita temo (la \"nepersona\")."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Kvankam la estonaj kaj g\u0302ermanaj lingvoj estas de tre malsamaj originoj, oni povas identigi multajn similajn vortojn en la estona kaj la angla, ekzemple.\nTio estas c\u0302efe c\u0302ar la estona lingvo pruntis preskau\u0306 unu'trionon de it vortprovizo de g\u0302ermanaj lingvoj, plejparte de malsupra-saksa ( la Mezmalaltgermana) dum la periodo de germana rego, kaj la altgermana (inkluzive de norma germana).\nLa procento de malsupra-saksaj kaj altgermana-pruntvortoj povas esti taksita je 22-25 procentoj, kun malsupra-saksa farante supren proksimume 15 procentojn."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Estonlingvaj planistoj kiel ekzemple Ado Grenzstein (j\u0302urnalisto-aktivaj\u0302o en Estonio en la 1870s-90s) provis uzi formacion eksnihilo , Urscho\u0308pfung;\nt.e. ili kreis novajn vortojn el nenio."}, {"text_idx": "#000040", "text": "La plej fama reformanto de la estona, Johannes Aavik (1880-1973), uzis kreadojn eksnihilo (kp. \"liberaj konstruoj\", Tauli 1977), kune kun aliaj fontoj de vortfarada ric\u0302igo kiel ekzemple derivaj\u0302oj, kunmetaj\u0302oj kaj pruntvortoj (ofte de nag\u0302ilo;\nEn la vortaro de Aavik (1921), kiu listigas c\u0302irkau\u0306 4000 vortojn, ekzistas multaj vortoj kiuj estis (supoze) kreitaj eksnihilo, multaj el kiuj estas en ofta uzo hodiau\u0306."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Multaj el la produktadoj kiuj estis konsideritaj (ofte fare de Aavik mem) vortojn kreis eksnihilon povus bone estinti influitaj per fremdaj vortfaradaj eroj, ekzemple vortoj de la rusa, la germana, la franca, nag\u0302ilo, la angla kaj la sveda.\nAavik havis larg\u0302an klasikan edukon kaj konis Malnovgreka, la latinan kaj la francan.\nPripensu al roim \"krimo\" kontrau\u0306 angla krimo au\u0306 taunima \"kondamni, malaprobas\" kontrau\u0306 finna tuomita \"por kondamni, jug\u0302i\" (ke tiuj Avikismoj aperas en la 1921 vortaro de Aavik).\nTiuj vortoj eble estos pli bone rigarditaj kiel stranga manifestig\u0302o de morph-fonema adaptado de fremda vortfarada objekto."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Ko\u0303ik inimesed su\u0308nnivad vabadena ja vo\u0303rdsetena oma va\u0308a\u0308rikuselt ja o\u0303igustelt. Neile on antud mo\u0303istus ja su\u0308dametunnistus ja nende suhtumist u\u0308ksteisesse peab kandma vendluse vaim.\n(All people are born free and equal in their dignity and rights. They are given reason and conscience and they shall create their relationships to one another according to the spirit of brotherhood.)"}, {"text_idx": "#000048", "text": "La estona lingvo (estone: eesti keel) havas parolantaron de c\u0302irkau\u0306 1,1 milionoj da personoj, la estonoj, el kiuj plejparto log\u0302as en la Estona Respubliko."}, {"text_idx": "#000049", "text": "La estona estas ano de la finna branc\u0302o de la Finn-ugra lingvaro. La estona ne parencas, kiel multaj personoj kredas, iel genetike al g\u0302iaj geografiaj najbaroj, la baltaj lingvoj (la latva kaj la litova), sed parencas al la finna, parolata trans la Golfo de Finnlando, kaj al la hungara. Tamen, ne estas vere ke la nordaj dialektoj de la estone estas sufic\u0302e similaj al la finna ke ili povas interkompreni sin."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Kiel la latva kaj la litova, la estona uzas la latinan alfabeton. G\u0302ia alfabeto ne havas la literojn c, q, w, x, y, (\"fremdaj literoj\"; uzataj nur en fremdaj nomoj kaj vortoj) sed enhavas la literojn s\u030c, z\u030c, a\u0308, o\u0308, u\u0308, kaj o\u0303. La litero \"o\u0303\" signifas vastan, malantau\u0306an, nerondigatan vokalon (IFA /\u0264/), kaj tial estas malsama ol la litero kiel uzata en la portugala. G\u0302i similas al la vjetnama litero \"o\u031b\"."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Tipologie, la estona estas ekzemplo de lingvo s\u0302ang\u0302anta de aglutina lingvo al fleksia lingvo. Dum la historio de Estonio, la germana forte influis la estonan, ambau\u0306 leksikone kaj sintakse."}, {"text_idx": "#000053", "text": "En la estona, substantivoj kaj pronomoj ne havas genrojn, sed substantivoj kaj adjektivoj havas dek kvar deklinaciajn kazojn: la nominativon, genitivon, partitivon, ilativon, inesivon, elativon, alativon, adesivon, ablativon, translativon, terminativon, esivon, abesivon, kaj komitativon. La kazo kaj pluraleco de adjektivo c\u0302iam akordas kun la substantivo. Ekzemple, la ilativa formo de \"flava domo\" (kollane maja) \u2014 \"en flavan domon\" estas (kollasesse majasse)."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Strange, en la kazosistemo mankas akuzativo. Anstatau\u0306e, la rekta objekto de la verbo estas normale genetiva kaj kelkfoje partitiva (uzata por partaj aj\u0302oj)."}, {"text_idx": "#000055", "text": "La verbosistemo ne havas apartan futuron (oni anstatau\u0306e uzas la prezencon) kaj havas specialajn formojn por esprimi ion faratan de nepreciza subjekto."}]