[{"text_idx": "#000000", "text": "blogs in auxilinguas colectata per robot"}, {"text_idx": "#000001", "text": "C\u0302io estas en la c\u0302evalo mem"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Provo de la unua tutmonda E-organizaj\u0302o aperis jam en 1890 kaj 1893, kiam Zamenhof proponis la fondon de Internacia Esperanto-organizaj\u0302o. Eble de BEAUFRONT kaj Profesoro CART povus ion diri, se ili vivus. Kun la paso de la tempo, tia bezono de internacia esperantista organizaj\u0302o pli forte sentig\u0302is. Tial en 1908, sub la iniciato de Hector HODLER fondig\u0302is en G\u0302enevo Universala Esperanto-Asocio (UEA), kiu tiam konsistis nur el individuaj membroj de c\u0302iuj landoj. UEA taskis al si organizi sian kongreson c\u0302iujare. La unua okazis en 1910 en Au\u0306sburgo, la aliaj okazis kun la Universalaj kongresoj. C\u0302u la fondo de UEA kontentigis la soifon de Esperantistoj havi internacian esperantistan organizaj\u0302on?"}, {"text_idx": "#000003", "text": "C\u0302ar antau\u0306 la naskig\u0302o de UEA ekzistis landaj asocioj, kaj UEA konsistis nur el individuaj membroj, jen naskig\u0302is en 1913 Internacia Unuig\u0302o de Esperantistaj Societoj (IUES). Tiun c\u0302i organizaj\u0302on la mondmilito de 1914 ne lasis vivi. Decas aldoni, ke antau\u0306 la naskig\u0302o de tiuj asocioj, jam funkciadis la Esperantista Centra Oficejo, kiu kunordigadis la agadon de esperantistoj tra la mondo. Post la milito, kiu forportis IUES-n, esperantistoj reiris al sia ideo pri fondo de federacio de landaj asocioj. Jam tiam aperis problemo: j\u0302aluzo inter la estraro de UEA kaj la Centra Oficejo estis granda malhelpo. Tamen oni povis havi interkonsenton dum la UK de Helsinki en 1922 kun la naskig\u0302o de la \u201cKontrakto de Helsinki\u201d: UEA plu funkciis, dum landaj asocioj elektis reprezentantojn, kiuj formis la Konstantan Reprezentantaro de Naciaj Societoj (KR). Tiu c\u0302i prizorgis la kunlaboron inter la la landaj asocioj, dum UEA dau\u0306rigis sian laboron kun la individuaj membroj. KR kaj UEA elektis kune la Internacian Centran komitaton (ICK). Tiu c\u0302i farig\u0302is la supera organo de la esperanto-movado kun sia sidejo en G\u0302enevo. Robert KREUZ estis unue g\u0302ia g\u0302enerala sekretario kaj poste Direktoro. G\u0302ia prezidanto estis Edmont Privat. Dum UK-oj okazis komunaj kunvenoj de ICK, KR kaj la estraro de UEA, kaj tiuj instancoj faris gravajn decidojn pri la movado tutmonda. Decas aldoni, ke intertempe, dum UK de Prago en 1921 naskig\u0302is SAT (Sennacieca Asocio Tutmonda), kiu s\u0302atus agadi pli per ol por Esperanto kiel UEA kaj aliaj E-organizaj\u0302oj. La iniciatintoj de SAT vere batalis kontrau\u0306 la tiamajn E-organizaj\u0302ojn ec\u0302 malpermesante al siaj membroj alig\u0302i al ili. Felic\u0302e SAT povis iri sian vojon, kaj ankau\u0306 aliaj E-organizaj\u0302oj, sian. C\u0302u la aferoj evoluis bone por ICK?"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Esperantistoj tra la mondo tute ne vidis en tiu c\u0302i kompromisa solvo tion, kion ili atendas de internacia Esperanta organizaj\u0302o. La tiama deziro de esperantistoj estis havi federacion internacian konsistantan el landaj asocio kaj el individuaj membroj. Tiam al gvidantoj de UEA oni riproc\u0302is, ke ili ne volas tian arang\u0302on kaj ke ili foruzis ne nur la rentumon, sed ankau\u0306 la kapitalon donacitan de Hector Hodler al UEA. Klarigoj de d-ro Privat, la tiama prezidanto de UEA, povis, dum la UK de Antverpeno (Belgio) en 1928, konvinki esperantistojn kaj starigo de tiu internacia Esperanto-organizaj\u0302o ne povis okazi. Tamen dum la UK de Parizo en 1932 KR nuligis la kontrakton de Helsinki kaj tiam naskig\u0302is komisiono por ellabori novan statuton de internacia organizaj\u0302o. C\u0302u c\u0302io iris glate?"}, {"text_idx": "#000005", "text": "La gvidantoj tiamaj de UEA rifuzis partopreni en tiu c\u0302i komisiono por ellabori novan statuton de tutmonda esperanto-organizo, sed deklaris sin pretaj konsideri g\u0302iajn proponojn. Tiuj finfine venis, sed tuj la gvidantoj de UEA ec\u0302 ne respondis, tamen oni starigis novan organizaj\u0302on kun la nomo Universala Federacio Esperantista (UFE) al kiu alig\u0302is c\u0302iuj pli gravaj landaj asocioj. Kio devis okazi poste inter UEA kaj UFE?"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Reprezentantoj de UFE kaj UEA povis kunveni en majo 1933 en G\u0302enevo kaj tiam naskig\u0302is la \u201cPlano de G\u0302enevo\u201d, kiu promesis plej bonan solvon de la problemo. Tiu c\u0302i plano kondukis al la \u201cinterkonsento de Kolonjo\u201d dum la UK de Kolonjo en 1933. Lau\u0306 tiu c\u0302i interkonsento, oni forlasis la ideon pri UFE kaj UEA transformig\u0302is al federacio de landaj asocioj. Al g\u0302i alig\u0302is esperantistoj tra la landaj asocioj per membrokotizo malpli alta ol tiu de esperantistoj kiuj rekte alig\u0302is al g\u0302i farig\u0302ante aktivaj membroj. UEA-n tiam gvidis internacia komitato elektita de landaj asocioj kaj de delegitoj de aktivaj membroj. Certe nun la gvidantoj de UEA kontentis. C\u0302u nun c\u0302io iris glate?"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Dum la UK de Stokholmo en 1933 okazis elektoj por la internacia komitato de UEA. Ne povis kontenti funkciuloj de UEA, c\u0302ar ili ne estis reelektitaj. Ili ofendig\u0302is, kaj tial ne g\u0302is la fino de la kunsido c\u0302eestis. Ili forlasis la salonon. Tamen la nova estraro de UEA estis elektita. G\u0302i komencis ege malfacile sian laboron, c\u0302ar la kaso de la asocio estis tute malplena. Al tio aldonig\u0302is problemo pri la translokigo de la sidejo de UEA de G\u0302enevo al Rickmansworth apud Londono. Traktadoj okazis en la UK de Vieno en 1936, sed vane. C\u0302ar ne povis okazi kiel proponis la estraro de UEA, landaj asocioj kaj ankau\u0306 individuaj membroj sekvis la prezidanton kaj kreig\u0302is nova tutmonda organizaj\u0302o kun la nomo IEL (Internancia Esperanto-Ligo). C\u0302u IEL povis funkcii flanke de UEA?"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Dum la UK de Varsovio en 1937 traktadoj pluiris inter UEA kaj IEL sub la prezido de Adam Zamenhof (Filo de Ludoviko), sed nenio krom fiasko rezultig\u0302is. UEA dau\u0306rigis sian ekzistadon nur kun individuaj membroj tre malmultaj, dum IEL havis tre brilan komencon. IEL tre bone eklaboris. Vere estis tre modela funkciado g\u0302is la eksplodo de la dua mondmilito en 1939. En 1946 IEL havis pli ol 15 000 membrojn en pli ol 60 landoj. Post la fino de la mondmilito ekis nova intertraktado inter UEA kaj IEL. Kio okazis poste?"}, {"text_idx": "#000009", "text": "La celo reunuigi UEA-an kaj IEL-n povis bone funkcii c\u0302i-foje, c\u0302ar oni trovis kompromisan solvon al problemo pri translokigo de la sidejo de UEA. Dum la UK de Berno en 1947 oni atingis interkonsenton. La reunuigita asocio nomig\u0302is UEA kiu havis du oficejojn, unu en Rickmansworth kaj unu en G\u0302enevo. Tiu c\u0302i nova UEA estas tiu, kiu funkcias nun. C\u0302u UEA estas nun la sola internacia organizaj\u0302o kaj rolas kiel reprezentanto de la tutmonda Esperanto-komunumo?"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Lerta observanto de la esperanto-movado tuj diros, ke UEA estas la plej granda Esperanto-organizaj\u0302o en Esperantujo apud kiu estas SAT, la Esperanta Civito kaj Monda Asembleo Socia (MAS), kaj aliaj esperanto-organizaj\u0302oj. La sama observanto tuj rimarkus, ke UEA prave plenumus tiun c\u0302i rolon de reprezentanto de la Esperanto-komunumo, se g\u0302iaj gvidantoj ne foruzus sian tempon kaj energion, ankau\u0306 monon de UEA por lukti kontrau\u0306 novajn iniciatojn ene de Esperantujo, c\u0302iam kun la celo superi c\u0302iujn kaj altrudi nur siajn volojn. Reagoj de UEA-gvidantoj al Esperantistoj de la Esperanta Civito naskig\u0302inta c\u0302irkau\u0306 la jaro 2000 aludos pri io. Simpla kunlaboro de togolandanoj kun la Esperanta Civito igis UEA-gvidantojn movi la afrikan oficejon de Togolando al Benino."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Kion oni rimarkas nun, tio jam aperis supre. Gvidantoj de UEA luktas pli por sia prestig\u0302o ol por la vera disvastigado de Esperanto. Tio montrig\u0302is tra la jaroj. C\u0302iam ili altrudas sian volon al c\u0302iuj tute ne volante vere kunlabori. Esperantistoj ege bonaj/valoraj simple forlasas UEA-n por agadi en alia medio. Iuj ec\u0302 kabeas. UEA multon perdas ekster Afriko, kio nun atingas ankau\u0306 Afrikon. Felic\u0302e afrikaj esperantistoj tre frue komprenis tion, kaj decidis savi UEA-n, por kiu ili batalas uzante honestajn rimedojn. UEA vere rolu kiel la plej granda Esperanto-organizaj\u0302o, c\u0302iam klopodante tuj zorgi pri j\u0302us naskita nova tendenco en Esperantujo. Se UEA mem estus homo, certe g\u0302i facile atingus sian celon. C\u0302ar g\u0302iaj gvidantoj devojigas g\u0302in, necesas c\u0302iam montri al la gvidantoj ties malbonajn pas\u0302ojn ec\u0302 malutilajn, ke ili c\u0302iam g\u0302isdatig\u0302u. Kiam silentas multaj esperantistoj ekster Afriko, afrikaj esperantistoj, kiuj vere konas la movadon, laboregas por Esperanto unue por protekti la afrikan movadon kaj cetere kontribui al bona funkciado de UEA lau\u0306 la idearo de Zamenhof. Afrikon al Afrikanoj; UEA-n al UEA-anoj, ne al UEA-gvidantoj."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Reprezentantoj de UFE kaj UEA povis kunveni en majo 1933 en Ghenevo kaj tiam naskighis la \u201cPlano de Ghenevo\u201d, kiu promesis plej bonan solvon de la problemo. Tiu chi plano kondukis al la \u201cinterkonsento de Kolonjo\u201d dum la UKo de Kolonjo en 1933. Lau tiu chi interkonsento, oni forlasis la ideon pri UFE kaj UEA transformighis al federacio de landaj asocioj. Al ghi alighis esperantistoj tra la landaj asocioj per membrokotizo malplej alta ol tiu de esperantistoj kiuj rekte alighis al ghi farighante aktivaj membroj. UEA-n tiam gvidis internacia komitato elektita de landaj asocioj kaj de delegitoj de aktivaj membroj. Certe nun la gvidantoj de UEA kontentis. Chu nun chio iris glate ?Dum la UKo de Stokholmo en 1933 okazis elektoj por la internacia komitato de UEA. Ne povis kontenti funkciuloj de UEA, char ili ne reelektighis. Ili ofendighis, kaj tial ne ghis la fino de la kunsido cheestis. Ili forlasis la salonon. Tamen la nova estraro de UEA estis elektita. Ghi komencis ege malfacile sian laboron, char la kaso de la asocio estis tute malplena. Al tio aldonighis problemo pri la translokigo de la sidejo de UEA de Ghenevo al Rickmansworth apud Londono. Traktadoj okazis en la UKo de Vieno en 1936, sed vane. Char ne povis okazi kiel proponis la estraro de UEA, landaj asocioj kaj ankau individuaj membroj sekvis la prezidanton kaj kreighis nova tutmonda organizajho kun la nomo IEL (Internancia Esperanto-Ligo). Chu IEL povis funkcii flanke de UEA ?"}, {"text_idx": "#000016", "text": "\u201cMi tre felic\u0302as, ke mi povis plibonigi la vivojn de multaj homoj\u201d \u2013 c\u0302i tiuj vortoj de Chuck Smith estas en la titolo de la intervjuo kun la Esperantisto de la Jaro 2015. La ampleksa intervjuo kun Chuck Smith, aperinta pasint-semajne en la februara kajero de La Ondo de Esperanto, estas nun legebla ankau\u0306 en la novaj\u0302retejo La Balta Ondo:"}, {"text_idx": "#000017", "text": "La Ondo de Esperanto estas abonebla kontrau\u0306 42 eu\u0306roj por la 2016a jaro. La elektronika versio (pdf) kostas 15 eu\u0306rojn:"}, {"text_idx": "#000018", "text": "BET-23: Amase en malgranda urbeto (1986)"}, {"text_idx": "#000019", "text": "La organizantoj de la 52aj Baltiaj Esperanto-Tagoj (BET-52), kiuj okazos la 2-10an de julio 2016 en Birs\u030ctonas (Litovio), decidis aperigi en La Balta Ondo informojn pri c\u0302iuj BEToj, kiuj okazis en Litovio. La sepa Litovia BET (BET-23) okazis antau\u0306 30 jaroj, la 10-20an de julio 1986 en la urbeto Smalininkai kun 472 partoprenantoj (tiutempe en la urbo estis nur c\u0302. 800 konstantaj log\u0302antoj). G\u0302i estis la antau\u0306lasta BET en la Litovia SSR."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Teorio pri lingvaj homaj rajtoj: la kerna dilemo"}, {"text_idx": "#000022", "text": "En siaj unuaj artikoloj pri la temo, Wee starigis la demandon, c\u0302u lingvaj homaj rajtoj lau\u0306 la principoj difinitaj de Tove Skutnabb-Kangas, Robert Phillipson kaj Miklos Kontra, la iniciatintoj de la teorio pri lingvaj homaj rajtoj, estas rezigneblaj au\u0306 ne. La afero koncernis pli fonan debaton, c\u0302u lingvaj rajtoj povas entute esti \u201chomaj\u201d, c\u0302ar la juro pri homaj rajtoj sin bazas sur la principo ke ili neniel estas rezigneblaj, ec\u0302 memvole: c\u0302ia sklaveco, ekemple, estas kontrau\u0306leg\u0302a kaj malpermesita sendepende de tio, c\u0302u estas perfortita au\u0306 la sklavo memvole foroferis sian liberecon kiel antikve faris mons\u0302uldantoj. Kvankam la diskuto s\u0302ajnas sencela kaj ridinde harfenda, g\u0302i rekte tus\u0302as la plej malfortan punkton en la movado por lingvaj homaj rajtoj, substrekante la supozeblan konflikton inter tiu nerezignebleco kaj, de unu flanko, la liberala principo pri individua libereco kaj, de alia flanko, alia kategorio el kiu lingvaj homaj rajtoj dependas: grupaj rajtoj. C\u0302i lastan ideon ellaboris, krom la cititaj lingvistoj, ankau\u0306 fakuloj pri juro kaj minoritataj rajtoj kiel Will Kymlicka, Ruth Rubio-Mari\u0301n, Stephen May kaj Charles Taylor, kiuj konsistigas alian distingeblan skolon; plej koncize g\u0302i asertas ke ankau\u0306 grupoj, kiel individuoj, povas havi rajtojn, kio provizos la juran bazon por agnoski kulturajn kaj lingvajn rajtojn de minoritatoj. La problemo havas du flankojn; unue, se lingvaj rajtoj estas \u201chomaj\u201d, la nepra konsekvenco estas ke kiu ajn individuo forlasinta sian denaskan lingvon estas viktimo de perforto. Tiu konkludo estas aparte kontrau\u0306intuicia en la kazo de migrantoj, kaj ne helpas jug\u0302i g\u0302is kiu punkto ili rajtas ne alsimilig\u0302i al la ricevanta socio. Due, se grupaj rajtoj estos leg\u0302igataj, eblas imagi konfliktojn kun individuaj rajtoj je libereco. La au\u0306toro prave atentigas ke, historie, la filozofia kaj jura doktrino pri absolutaj, neforpreneblaj homaj rajtoj estis ellaborita por defendi g\u0302uste la individuon kontrau\u0306 la arbitra kaj senlima povo de la socio, kaj insiste ripetas tra la tuta libro, ke grupaj rajtoj estus esence nekonformigeblaj kun liberalismaj principoj c\u0302ar povus perforti individuan memregado (autonomy)."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Unuavide povas s\u0302ajni ke Wee bojas al maltrafa arbo kaj muelas iom eluzitan sofismon. Partianoj de lingvaj rajtoj delonge diras ke aparteno al minoritato estas elektebla kaj nedeviga, kvankam tion ili faras ege mallau\u0306te kaj nerimarkeble pro kompreneblaj motivoj: unue, c\u0302ar tio rekte kontrau\u0306diras la tezon ke lingvaj rajtoj estas \u201chomaj\u201d kaj do nerezigneblaj, senigante ilin je tiu impona nomo; due kaj sekve, se gepatra lingvo estas rezignebla, eblas ankau\u0306 imagi rajton volonte forlasi g\u0302in kaj alpreni alian lingvon, kion ili rekte neas dirante ke en plej multaj kazoj libereco de elekto estas nur s\u0302ajna. Raportante plurajn ekzemplojn de gepatra-lingva fordono (rezisto al instruado de indig\u0302enaj lingvoj en Nord-Ameriko, spontana forlaso de loka lingvo en Nov-Gineo, barataj enmigrintoj en Singapuro), Wee unuflanke volas pruvi ke ili estas volontaj, sed aliflanke subfosas sian propran tezon ke konfliktoj estas probablaj, c\u0302ar evidentig\u0302as ke okaze de malakordig\u0302o grupaj rajtoj c\u0302iam cedas al individuaj preferoj, almenau\u0306 lau\u0306 la montritaj kazoj. Li citas aserton de Taylor, ke grupaj rajtoj povas esti preferindaj super individuaj liberecoj kiam la nombro de restantaj parolantoj de iu lingvo riskas farig\u0302i tro malgranda por certigi ties gentolingva vivipovon, sed temas pri nura hipotezo, kaj tute mankas tiaj kazoj en la libro."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Unu efektiva ekzemplo, tamen, evidentigas rimarkindan konfuzon pri esencaj aferoj. Temas pri la Kampanjo \u201cParolu la Mandarenan\u201d, iniciatita de la singapura registaro en 1979 kaj celanta forigi la uzon de c\u0302inaj \u201cdialektoj\u201d konkurantaj kun la oficiala c\u0302ina lingvo. La atakemon de la kampanjo klare esprimas la vortoj de la tiama singapura c\u0302efministro Lee Kwan-Yee, cititaj de Wee:"}, {"text_idx": "#000026", "text": "\u201cC\u0302iuj s\u0302tataj oficistoj, inkluzive tiujn en malsanulejoj, kaj aparte tiujn laborantajn en kontoroj, havos ordonon paroli mandarene krom al la maljunuloj pli ag\u0302aj ol 80... C\u0302iuj c\u0302inaj taksiistoj, buso-s\u0302oforoj kaj kolportistoj povas kaj estos devigataj trapasi parolan mandarenan ekzamenon, au\u0306 c\u0302eesti mandarenlingvajn klasojn por kapabligi ilin kompreni kaj paroli mandarene al siaj klientoj\u201d (p. 31)."}, {"text_idx": "#000027", "text": "La Kampanjo \u201cParolu la Mandarenan\u201d evidentigas g\u0302uste kial ni bezonas lingvajn rajtojn, c\u0302u individuajn, c\u0302u grupajn"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Krome, televidoj kaj radioj c\u0302esis elsendi en dialektoj. La kampanjo tiel sukcesis ke nun okazas gravaj interkomprenaj problemoj inter junuloj parolantaj nur anglan kaj mandarenan kaj iliaj dialektoparolantaj geavoj, kies \u201cforoferon\u201d la registaro retrospektive \u201cdankis\u201d en 1988. Tre surprize, la au\u0306toro atribuas la motivon de la kampanjo al la \u201cdiskurso pri rajtoj\u201d. Plie, li pretendas per c\u0302i tiu kazo doni ekzemplon kiel \u201cindividuan memregecon kaj engrupan diversecon oni emas foroferi sur la altaro de grupaj rajtoj, kiuj insistas prezenti unuigitan fronton\u201d (p. 32). Je unua rigardo, mi ne komprenas kiel pri g\u0302i povus kulpi partianoj de lingvaj rajtoj; male, eblas diri ke la Kampanjo \u201cParolu la Mandarenan\u201d evidentigas g\u0302uste kial ni bezonas lingvajn rajtojn, c\u0302u individuajn, c\u0302u grupajn. Ni refoje memoru, ke homaj rajtoj aperis historie por defendi la individuojn unue kaj c\u0302efe kontrau\u0306 la s\u0302tato, en la Brita Rajto-C\u0302arto de 1689; plie, Singapuro estas bone konata internacie kiel au\u0306toritatisma kaj nur duondemokrata s\u0302tato, kaj Wee mem koncedas \u201cla au\u0306toritatan influon de la s\u0302tato en la fasonado de la socikultura vivo de Singapuro\u201d (p. 114). Li ankau\u0306 citas vortojn de M. Mutua, ke \u201cla s\u0302tato estas la garantianto de homaj rajtoj; g\u0302i estas ankau\u0306 la celo kaj ekzistokialo de homrajta juro\u201d (p. 126), kaj poste karakterizas tion kiel senefikigan \u201ckontrau\u0306diron\u201d (p. 187) en la diskurso pri lingvaj rajtoj. Unuavide eblus do demandi, c\u0302u la singapura s\u0302tato kaperis kaj falsis tiun diskurson por siaj propraj ficeloj, sed estas tre signifplene ke lau\u0306 la au\u0306toro \u201ckompare kun Sri-Lanka kaj Malajzio, la koncepto pri lingvaj au\u0306 ec\u0302 kulturaj rajtoj estas silentigita g\u0302is la punkto ke g\u0302i praktike forestas el la singapura publika diskurso\u201d (p. 112-3). C\u0302io c\u0302i s\u0302ajnas okulfrapa kontrau\u0306diro kaj suspektigas miskomprenon de la koncepto je rajtoj."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Kiu au\u0306dantaro por rajtoj, kaj kiu efiko?"}, {"text_idx": "#000030", "text": "Ankau\u0306 la ideo, ke agitantoj por lingvaj rajtoj alparolas nur la s\u0302taton impresas malg\u0302usta, se ni rememoras la rolon de internaciaj kaj neregistaraj organizoj. La s\u0302tato estas suverena, kaj se akceptos apliki la internaciajn homrajtajn kodojn subskribitajn de g\u0302i, tion kutime faros nur hontigite en internaciaj forumoj kaj pro morala premo: g\u0302in trafas la homrajta retoriko nerekte, kaj tra la admono de g\u0302iaj samtavolanoj. Tiel eblas kontesti ankau\u0306 la cititan kritikon de Franc\u0327ois Grin, ke unu el la malfortoj de la homrajta movado estas \u201cg\u0302ia preskau\u0306 ekskluziva konfido en moralaj konsideroj\u201d kaj ke g\u0302i \u201cpredikas al la konvertitoj\u201d (p. 186). Male, g\u0302i predikas al la komunumo por aktivigi g\u0302in; se la s\u0302tato mem iniciatus aplikon de lingvaj rajtoj anstatau\u0306 nur garantii kaj respekti, la rezultoj probable similus al Singapuro kaj tiam grupaj rajtoj ja konfliktus kun individuaj rajtoj. Wee mem konstatas ke la diskurso pri rajtoj ofte preterpasas la s\u0302taton, komentante paroladon de la c\u0302efo de la Tamilaj Tigroj de Sri-Lanko: \u201cpostuloj pri egaleco au\u0306 memregado, ekzemple, estas prezentataj kiel rajtoj pli ol, ni diru, kiel bezonoj, petoj au\u0306 devoj de la sri-lanka registaro\u201d (p. 100). Kvankam c\u0302i tiu kazo estas ekstrema, la sama senrilateco al s\u0302tato videblas en vortoj de A. Jaffe pri la revivigo de la korsika lingvo, cititaj en la libro:"}, {"text_idx": "#000031", "text": "\u201cNe paroli la korsikan (au\u0306 paroli g\u0302in \u2018malbone\u2019 au\u0306 uzante miksitajn kodojn) estigas lingvan malsekurecon kaj, kau\u0306rante fone, senton de kultura malau\u0306tentikeco. Ekzemple, mi ankorau\u0306 au\u0306das fojajn malestimajn komentojn pri korsikaj naciistoj ne scipovantaj la korsikan, kvazau\u0306 tia homo ne povus esti kulture au\u0306 politike kredinda.\u201d (p. 55)."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Tion Jaffe atribuas al \u201cesencigaj\u201d (essentializing) diskursoj pri lingvo kaj Wee, tre signifplene, g\u0302in taksas \u201clingva diskriminacio\u201d. Alia interpreto povus esti, unue, ke lingva minoritato povas sukcese renversi la rolojn en kiuj estis kaptita; due, ke tiu socia premo, kvankam relative milda, tus\u0302as ion tre tiklan c\u0302e majoritatanoj; kaj trie, ke por tio desupra diktado ne estas necesa. Tiun aktivigan efikecon inter samgrupanoj la au\u0306toro mem koncedas, dirante ke, kiam oni alvokas diskurson pri lingvaj rajtoj, \u201cestos grandega premo sur la grupo por prezenti unuecan fronton... tiel ke grupa memregado estas atingata je la kosto de la memregado de grupano\u201d (p. 28). Verdire, akuzinte lingvorajtajn aktivulojn je neutila moralismo, la au\u0306toro ne devus plendi ke ilia socia premo limigas individuojn, kvazau\u0306 parolante pri ordonoj de la s\u0302tato; mi dubas, c\u0302u liberalismo pravigas ian rajton ne senti kulpon pro \u201ckultura perfido\u201d (p. 59), kaj c\u0302iukaze, se forlasi la propran lingvon estas rajto, el tio ne sekvas ke g\u0302i devus esti socie kaj psikologie senkosta, same kiel la rajto fideli al minoritata lingvo ofte entrenas tre klarajn ekonomiajn kostojn. Resume, Wee ne alportas konvinkajn ekzemplojn, ke lingvaj grupaj rajtoj konfliktas kun la liberala idealo pri individua libereco."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Mi dubas, c\u0302u liberalismo pravigas ian rajton ne senti kulpon pro \u201ckultura perfido\u201d"}, {"text_idx": "#000035", "text": "La aferon pri individua libereco au\u0306 memregado mi reprenos poste, rilate al kulturaj rajtoj, sed antau\u0306e necesas esplori, kiel la libro traktas pri la konekto inter lingvaj rajtoj kaj alia liberala principo: egaleco kaj neu\u0306traleco. C\u0302i tie, antau\u0306aj au\u0306toroj kiel Kymlicka kaj Rubio-Mari\u0301n jam konstatis radikalan diferencon inter lingvaj kaj kulturaj rajtoj: dum la s\u0302tato povas esti laika kaj senreligia, g\u0302i ja ne povas esti senlingva. Wee emfaze konsentas pri tio, ke lingva neu\u0306traleco estas nerealigebla, kaj aldonas kiel plian pruvon, aparte interesan c\u0302ar g\u0302i temas pri la angla en Singapuro kaj pli g\u0302enerale en ekskolonioj, ke ankau\u0306 elekto kaj uzado de tute fremda lingvo ne garantias g\u0302in. Tamen, antau\u0306 ol eltiri konkludojn pri Esperanto necesas rimarki, ke li priskribas tiun malegalecon enkondukata pro malegala kontakto kun denaskaj parolantoj de la deklarite \u201cneu\u0306trala\u201d lingvo:"}, {"text_idx": "#000036", "text": "\u201cEc\u0302 se iu tute fremda lingvo estus ial elektita, ni povas antau\u0306vidi ke, lau\u0306 la tempo, iuj farig\u0302us pli lertaj al uzado de tiu lingvo ol aliaj. Tio okazus kiam fremduloj (kiel denaskaj parolantoj de la lingvo) estus enkondukitaj por liveri bezonatan lingv-instruado. Au\u0306 povus okazi c\u0302ar tiuj devantaj uzi la lingvon por plenumi diversajn taskojn ekdisvolvas siajn apartajn stilojn. Sendepende de tiuj du hipotezoj, lau\u0306 la tempo la publike neu\u0306trala lingvo probable estus ekuzata ankau\u0306 en la hejmo, tiel ke g\u0302i fakte farig\u0302us la unua lingvo de almenau\u0306 kelkaj individuoj kaj familioj.\u201d (p. 16)"}, {"text_idx": "#000037", "text": "La au\u0306toro konkludas, ke lingvo estas \u201cneredukteble malliberala pro naturo\u201d (p. 17), kaj ke do necesas rezigni pri neu\u0306traleco. Tial li favoras politikan modelon anstatau\u0306an al liberala demokratio: interkonsila demokratio (deliberative democracy). Temas pri idearo ellaborita de aparta politikfilozofia skolo, proponanta politikan kulturon kiu ne simple kalkulu kaj komparu preferojn de voc\u0302donantoj kvazau\u0306 antau\u0306formitajn kaj nes\u0302ang\u0302eblajn, sed helpu formi tiujn preferojn c\u0302e la civitanoj per kundebatado kaj lernado unu de la alia, por atingi ne finofaran solvon sed, pli modeste, intertempan funkciantan interkonsenton (working agreement)."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Tiu kazo, tamen, signifas nenion, c\u0302ar la c\u0302efa diferenco inter rajto kaj devo estas volonteco: ankau\u0306 lernado de alia lingvo kaj forlaso de la gepatra povas esti c\u0302u trudoj c\u0302u rajtoj lau\u0306 la homo kaj la situacio, kiel li mem rimarkas; hipoteze, ankau\u0306 eblas liberigi sklavon kontrau\u0306 ties volo. Estas memkompreneble, ke ekzistas praktikaj kondic\u0302oj por atingi sendependig\u0302on, kiujn Kymlicka provis difini per sia distingo inter memrego-rajtoj aljug\u0302eblaj al \u201csocietaj kulturoj\u201d (societal cultures) kaj \u201cmult-gentaj\u201d (polyethnic) rajtoj por la ceteraj kulturaj grupoj. Wee, kiel aliaj komentintoj, prave kritikas la malprecizecon de tiuj kategorioj, kvankam forgesas mencii ke la veraj kondic\u0302oj ne estas kulturaj, sed materialaj, inter kiuj elstaras la rego de propra teritorio kiom ajn malgranda; denove, la historio de Singapuro mem bone ilustras tion. Fine, por ligi la diskuton pri neu\u0306traleco kun tiu pri libereco: kio estas la internacia jura principo pri nacia suvereneco kaj teritoria netus\u0302ebleco, krom la kas\u0302a agnosko de grupaj rajtoj, kvankam limigitaj al s\u0302tatoj?"}, {"text_idx": "#000040", "text": "Kio estas la internacia jura principo pri nacia suvereneco, krom la kas\u0302a agnosko de grupaj rajtoj?"}, {"text_idx": "#000041", "text": "La esencigo de subjekto kaj objekto"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Kiel vidite, la au\u0306toro rifuzas la eblecon de neu\u0306traleco sur g\u0302eneralaj principoj. Plie, li defendas la tezon, ke lingvaj grupaj rajtoj komplikas tiun problemon kaj ne plenumas siajn promesojn: anstatau\u0306 mildigi intergentajn kverelojn pliakrigas ilin. Lau\u0306 li, la kau\u0306zo estas ke teorioj pri grupaj rajtoj kaj aparte pri lingvaj homaj rajtoj, etendante al grupoj principojn derivitajn de individuaj rajtoj, devas \u201cesencigi\u201d fenomenojn kiuj malhavas klarajn limojn tial, ke \u201cla ebleco fari prudentajn komparojn dependas de la ripetebla distingo inter la komparatoj\u201d (p. 22). La ideo mem pri rajto postulas distingi la subjekton kaj la objekton de rajto, tio estas, inter la g\u0302uanto de rajto kaj \u201cio kio estas individuigata pro ties ekskluziva alsociigo kun la rajtanto\u201d (p. 21; mia emfazo). Por homaj rajtoj tio estas facila kaj au\u0306tomata, c\u0302ar la rajtobjekto estas la korpo de la subjekto mem, tiel ke unu difinas la limojn de la alia reciproke. Malpermeso de sklavigo, ekzemple, estas rajto je memdispono de propra persono. Krome, ili estas absolutaj kaj mezureblaj lau\u0306 sama mezurstango, c\u0302ies komuna homeco, dum grupaj rajtoj estas konkurencaj kaj relativaj, c\u0302ar postulas komparon kun c\u0302iuj aliaj grupoj por certigi egalecon. Lia ekzemplo, intergenta malpaco en Sri-Lanko, evidentigas ke li efektive pensas pri tio ofte nomata \u201cpozitiva diskriminacio\u201d kvankam Esperante kredeble pli tau\u0306gus \u201cmaldiskriminacio\u201d. Relativeco signifas ke post ioma tempo, kiam la gajnitaj rajtoj sukcesas plibonigi la vivkondic\u0302ojn de la malfavorita grupo, povas esti necese ilin revizii. La problemo estas, ke lingvaj homaj rajtoj estas pro sia propra difino nerezigneblaj kaj neforpreneblaj, do nerevizieblaj: \u201cesenciga pretendo ... s\u0302losita en la diskurso pri rajtoj ne havas klaran \u2018elir-strategion\u2019, malfaciligante por tia pretendo funkcii kiel intertempa taktiko\u201d (p. 26)."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Lia dua ekzemplo, maldiskriminacio de malajoj en Malajzio, ilustras duan problemon: lingvaj rajtoj ne estas revizieblaj ankau\u0306 c\u0302ar neniam sukcesas plenumi sian promeson. Malgrau\u0306 sia deklarita celo, lingva maldiskriminacio neniel garantias egalan distribuon de profitoj inter c\u0302iuj grupanoj, c\u0302iam lasante iun malkontenta: ja ne estas realisme esperi ke la sociala stato de c\u0302iuj unuopaj grupanoj progresu samtempe kaj samnivele. Tial, post jardekoj da maldiskriminaciaj reguloj, \u201cestas malklare c\u0302u la bumiputroj [indig\u0302enoj] kiel grupo vere profitas de la leg\u0302o [pri maldiskriminacio] au\u0306 estas la malajaj elitoj kiuj profitas\u201d (p. 105)."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Eblas imiti Zamenhofon kaj diri: \u201cpor ke rajto estu lingva, ne sufic\u0302as nomi g\u0302in tia\u201d"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Unuavide, Wee pravas. Rigardante la aferon pli atente, tamen, eblas imiti Zamenhofon kaj diri: \u201cpor ke rajto estu lingva, ne sufic\u0302as nomi g\u0302in tia\u201d. Bone rimarku, ke la rolo de lingvo en tiuj politikoj estis minimuma: lau\u0306 la malajzia konstitucio, krom paroli la malajan oni ankau\u0306 devas esti islamano por profiti de maldiskriminacio; Sri-Lanko anstatau\u0306igis la komence lau\u0306lingvajn proporciojn de sidlokoj en universitatoj per regionaj proporcioj; ankau\u0306 en Singapuro, la s\u0302tato mem diktas la \u2018patrinan lingvon\u2019 de la civitanoj nure kaj simple lau\u0306 la genteco aljug\u0302ita al la patro. Tre videble, en c\u0302iuj c\u0302i kazoj la lingvo estas simpla karakterizo kaj identigilo de la rajtanto, kaj la rajtobjekto ne estas lingvo sed ekonomia kaj sociala bonfarto; fakte, tie lingvo nur anstatau\u0306as religion, kiu vere decidigas apartenon al gento, por doni pli modernan fasadon al (mal)diskriminaciaj leg\u0302oj. Nur tiel eblas, ke majoritato postulu \u2018lingvajn rajtojn\u2019, kaj sekve ke tiuj rajtoj bezonu periodan revizion dum, se landlimoj ne s\u0302ang\u0302ig\u0302as, minoritato c\u0302iam restas minoritato."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Konsiderinte tion, ke la profiton ricevas individuoj unuope kaj malsame, kaj la c\u0302agrenig\u0302on de malajoj, kiuj esperis komunan avantag\u0302on, tiun miskomprenon de \u2018lingva rajto\u2019 kvankam ofta oni devas taksi trompa kaj neakceptebla. Konsekvence, oni parolu pri \u2018lingva rajto\u2019 nur kiam la objekto de la rajto estas la lingvo mem, tiel ke c\u0302iuj ties uzantoj povas profiti de g\u0302i, ekzemple, per stipendioj por krei vortaron au\u0306 starigi televidon. Plia konsekvenco de mia kriterio estos, ke neforprenebla rajto lerni fremdan lingvon estas dubinda, c\u0302ar neniu profitas krom la unuopa lernanto, kaj plie ankau\u0306 tiu profito estas konkurenca: ju pli da samgentanoj lernas g\u0302in des malpli grandan profiton ricevas c\u0302iu. Tiun individuan ekonomian profiton necesas pritrakti alimaniere, c\u0302ar g\u0302in povas havigi ankau\u0306 la minoritata lingvo. Pri c\u0302i tiu lasta ebleco Wee skeptikas:"}, {"text_idx": "#000047", "text": "\u201cEkzistas grava dang\u0302ero pri lingva alirebleco turnig\u0302onta en socian dividon inter angla-havuloj kaj angla-malhavuloj. La respondo al tiu problemo ne trovig\u0302as en provoj plialtigi la statuson de la minoritata lingvo, c\u0302ar tio dependus de longdau\u0306ra rimarkebla revizio de nunaj ekonomi-sociaj strukturoj je loka, regiona kaj tutmonda niveloj dum kiu la socialaj problemoj renkontataj de tiuj malhavantaj aliron al la plivastig\u0302inta lingvo restas malatentataj\u201d (p. 152)."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Instruigo de majoritata lingvo al infanoj fakte estas pli long-perspektiva strategio ol apogado de la propra lingvo"}, {"text_idx": "#000049", "text": "Aliloke, tamen, li mencias ke kiu ajn lingvo povas subiri \u201cvarig\u0302on\u201d (commodification), kaj tuj poste pritraktas la konflikton en kanada franclingva lernejo inter franclingvanoj kaj anglalingvanoj, tiuj lastaj rigardantaj la francan lingvon nur karierilo, sed tute preteras la logikan konkludon, ke g\u0302uste tia varig\u0302o de la franca estas modela sukces-rakonto pri plivalorigo de minoritata lingvo. Pri la pretendata tujeco de profitoj per la angla lingvo, mi insistos je la sama rimarko de mia recenzo de Philippe van Parijs, jam aperinta en Libera Folio: se temas pri edukado de la venonta generacio, la malo estas la vero, c\u0302ar instruigo de la angla au\u0306 alia majoritata lingvo al infanoj fakte estas pli long-perspektiva strategio ol apogado de la propra lingvo, kiu anstatau\u0306e protektas la interesojn ankau\u0306 de la plenkreskaj generacioj. Por fermi la diskuton pri ekonomiaj faktoroj, mi denove rilatigos ilin al la akceptindeco de grupaj rajtoj: paroli pri \u201clingv-elektoj de individuaj familioj\u201d (p. 160) kiel neakordigeblaj kun grupaj interesoj estas sensence; familio ja ne estas individuo, sed konsistas el individuoj; jen do plia ekzemplo de kas\u0302a agnosko, ke grupaj rajtoj ekzistas."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Finfine ni alvenis al lingvo, sed ankau\u0306 tiun parton de la koncepto \u2018lingvaj rajtoj\u2019 la au\u0306toro pridubas. Por komenci, indas substreki ke Wee skribas pri ili ne de la vidpunkto de juristo au\u0306 politikfilozofo kiel van Parijs, sed kiel socilingvisto, kaj ne kia ajn socilingvisto: li apartenas al tiu post-strukturisma, post-modernisma, post-koloniisma, post-ajn-isma tendaro kiu malakceptas la ekziston mem de la estaj\u0302o kiun la g\u0302enerala publiko (kaj plej multaj lingvistoj) nomas \u201clingvo\u201d; tiun skolon iniciatis konataj fakuloj kiel Jan Blommaert, Sinfree Makoni kaj Alastair Pennycook, grandparte por reagi al la teorio pri lingva imperiismo kaj lingvaj homaj rajtoj siavice fondita de Phillipson kaj Skutnabb-Kangas. La au\u0306toro, krome, iras unu pas\u0302on plu: ec\u0302 redukti lingvon al individua gramatika kaj komunika kompetenteco lau\u0306 la maniero de Chomsky au\u0306, kiel faras Blommaert, al rimedaro de diversoriginaj g\u0302enroj kaj stiloj, ne sufic\u0302as al la skeptikismo de Wee, kiu aprobas la koncepton pri \u201cemergent grammar\u201d de Paul Hopper kaj, se ne rekte neas la ekziston de gramatiko mem kiel faris la \u201canomaliistoj\u201d de la klasikaj Grekio kaj Romo, almenau\u0306 forte malemfazas g\u0302ian gravecon; lau\u0306 liaj citaj\u0302oj de Hopper,"}, {"text_idx": "#000051", "text": "\u201cstrukturo, au\u0306 reguleco, fontas el diskurso kaj g\u0302in formadas diskurso en dau\u0306ra procezo. Gramatiko estas, de tiu vidpunkto, simple la nomo por iaj kategorioj de rimarkataj repetig\u0302oj en diskurso (p. 12). Ekzistas neniu natura fiksita strukturo en lingvo. Sistemateco, lau\u0306 c\u0302i tiu vidpunkto, estas iluzio estigata de la parta surfundig\u0302o au\u0306 sedimentig\u0302o de ofte uzataj formoj en intertempajn subsistemojn\u201d (p. 46)."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Wee rekte kontrau\u0306as la principojn de generisma lingvistiko kaj la pli fundamentan strukturisman koncepton de lingvo"}, {"text_idx": "#000053", "text": "Sekvante tiun ideon, Wee asertas ke \u201cc\u0302i tio proponas vidpunkton de gramatiko kie ekzistas ia kontinuo ekde tio plej regula kaj kunmeteca g\u0302is tio multe pli idiotisma, sen strikta aparteco inter ambau\u0306\u201d (p. 179). Tian vidpunkton li nomas \u2018konstrua perspektivo\u2019 (constructional approach), tio estas, la ideo ke c\u0302iu idiomo estas sinkretisma kunmetaj\u0302o de \u2018konstruoj\u2019 kiuj povas esti tiel same unuopaj vortoj kiel frazoj gramatike neanalizeblaj kaj do parkerigendaj, kaj el tio konkludas pedagogiajn konsekvencojn: \u201ckonstrua perspektivo substrekas la fakton, ke lingva uzo necesigas g\u0302eneralajn scipovajn kapablojn (induktado, deduktado, analogiado, ordigo-principoj) pli ol lingvo-specifajn regulojn au\u0306 kapablojn\u201d (p. 180). Lau\u0306 c\u0302i tiu vortumo, lia konstrua perspektivo rekte kontrau\u0306as la principojn de generisma lingvistiko kaj la teorion de Noam Chomsky pri universala gramatiko bazita sur speci-karakteriza lingvokapablo, kaj ne nur tiun kontrau\u0306as, sed ankau\u0306 la pli fundamentan strukturisman koncepton de lingvo kiel kohera tutaj\u0302o \u2018kie c\u0302io sin tenas\u2019, starigitan de Saussure. Wee emfazas la malsamspececon kaj \u201chibridecon\u201d de lingvo kiun 20-jarcentaj lingvistoj c\u0302iam rigardis banala kaj nur s\u0302ajna, akceptinte la Sosur-an distingon inter samtempeco (sinkronio) kaj lau\u0306tempeco (diakronio). Verdire, ne estas troige aserti ke tia opinio rekte atakas ankau\u0306 la pli antikvan aksiomon, sur kiu sin bazis kompara filologio antau\u0306 ducent jaroj por konfirmi la sciencecon de lingvistiko mem, ke lingvoj ne miksig\u0302as sed genealogie devenas unu de alia."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Substrekante c\u0302i tiun ekstremon, mi ne celas diri ke Hopper kaj Wee estas herezuloj ekster la tendaro de ortodoksa lingvoscienco, sed nur evidentigi kiel radikala estas la kopernika revolucio okazinta en kelkaj socilingvistaj rondoj dum la lasta jardeko kaj apartiganta ilin de g\u0302eneralaj lingvistoj. Tial, same kiel ni ne rigardus Esperanton \u2018miksita\u2019, mi miras kiom da kreolistoj subskribus la aserton de Wee, ke la lingvo Krio de Siera-Leono estas \u201cmiksita lingvo, tio estas, lingvo kies konstruaro intersekcas la limojn de idiomoj konvencie rigardataj memstaraj kaj kompletaj\u201d (p. 129). Mi longe komentas liajn lingvistikajn principojn c\u0302ar de ili devenas liaj pli sagacaj kaj karakterizaj kritikoj de lingvaj rajtoj, inter kiuj unu tre rekta: pretendi rajton je lingvo estus tiel sensenca, kiel pretendi rajton je la \u201cg\u0302usta\u201d uzo kaj \u201cvera\u201d signifo de iu specifa konstruo, ekzemple la angla vorto \u201cgay\u201c. Por ni, temas pri redukto al absurdo, sed en la kadro de lia mondrigardo tute ne estas absurdo."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Lingva normo kaj internolingva diskriminacio"}, {"text_idx": "#000056", "text": "Deirante de tiaj principoj, estas memkompreneble ke la au\u0306toro kondamnas c\u0302ian provon paroli pri lingvoj kaj sekve ankau\u0306 pri nacioj au\u0306 gentoj parolantaj ilin kiel pri koheraj unuoj, kion li konsideras nepardonebla \u201cesencigo\u201d de fenomenoj nepre fluantaj kaj akcidentaj. Citante Helder De Schutter, li nomas \u201clingvo-distingeco\u201d (language distinctiveness) (p. 42) tiun eksmodan subkomprenon sur kiu politikfilozofoj kiel Kymlicka, Rubio-Mari\u0301n kaj Van Parijs konstruas siajn teoriojn pri lingvaj rajtoj. Li malatentas la historian fakton, ke la mito pri tute distingeblaj lingvoj kies nombron eblas kalkuli ne estas ekskluziva de juristoj au\u0306 lingvo-rajtaj aktivuloj. Verdire, g\u0302i respegulas multe pli antikvajn antau\u0306jug\u0302ojn nomatajn \u201clingvo-norma ideologio\u201d (standard language ideology) de James Milroy kaj Rosina Lippi-Green. Kvazau\u0306 monoteisma religio, tiu pensmaniero malakceptas la senfinan variecon de idiomoj kaj elektas nur unu specifan idiomon kiel reprezentan standardon de iu kolektiva identeco kaj normon de c\u0302ies parolmaniero, kvazau\u0306 iu Platona Ideo. C\u0302ar g\u0302i esencigas lingvon, au\u0306tomate c\u0302iuj formoj nekonformaj kun la normo farig\u0302as denegeraj\u0302oj de la aprobata formo, kiun oni rigardas la sola korekta."}, {"text_idx": "#000057", "text": "La normo kutime estas difinata cirkle, en la senco, ke estas la lingvo de la edukitoj, kies lingvo estas imitinda g\u0302uste c\u0302ar ili ellernis la normon; praktike, c\u0302iam temas pri la privilegiataj tavoloj de la socio g\u0302uantaj pli bonan edukig\u0302on, kies tuta idiomo arbitre farig\u0302as normo. Kiam lingvo ampleksas vastan teritorion ne nur socia, sed ankau\u0306 regiona diskriminacio enplektig\u0302as en la normon. Tian diskriminacion Blommaert, Wee kaj aliaj nomas \u201cinterno-lingva\u201d (intralanguage) kaj g\u0302in kontrau\u0306metas al la movado por lingvaj rajtoj, kiu nur koncernas sin pri interlingva (interlanguage) diskriminacio. C\u0302i tiu libro revuas tre diversajn ekzemplojn de internolingva diskriminacio, ekde la kazo de la afrik-usona idiomo g\u0302is praktikoj sur la rando inter lingvo kaj kulturo tute ne redukteblaj al ia ajn formo de lingvaj rajtoj: en lernejoj, kiuj privilegias la legosciajn praktikojn de altklasaj familioj, au\u0306 en la labormerkato, kiu preferas \u201cefikajn\u201d manierojn komuniki au\u0306 specialajn stilojn de memprezentado. Aparte interesa estas la diskuto pri la \u201csveda lingvo de Rinkeby\u201d, kiu konvinke montras kiel facile la plimulto povas krei klis\u0302ojn pri la esprimaj\u0302oj de enmigrintoj por ekskluzivi ilin. Wee emfazas ke ne la idiomo difinas la respektindecon de parolanto, sed inverse, tiel ke la normuloj povas pretendi iuspecan posedrajton sur la idiomo de la diskriminaciatoj:"}, {"text_idx": "#000058", "text": "\u201cIndig\u0302enaj svedoj povas alproprigi specifajn Rinkeby-svedajn konstruojn por impresi mojose, lau\u0306mode, au\u0306 lingve kreeme. Nome, dum iuj konstruoj, sur la lipoj de enmigrintoj, estas rigardataj nur certigo de ilia nekapablo dece paroli la svedan, alproprigite de \u2018fidindaj\u2019 svedoj akiras ian au\u0306tentikecon kiun la enmigrintoj mem ne povis asigni pro sia socia marg\u0302eneco.\u201d (p. 10)"}, {"text_idx": "#000059", "text": "Aliflanke, lingva subpremado ne inters\u0302losig\u0302as efike se la marg\u0302enuloj mem ne rigardas sian idiomon degenerinta versio kaj tiun de normuloj au\u0306tentika originalo, pro kio la au\u0306toro skribas ke \u201cla parolantoj mem ofte kunpartoprenas en la hontomarkado de siaj miksitaj lingvoj, tiel ke tiuj ne estas idiomoj probable depostulotaj kiel rajtobjektoj\u201d (p. 130). Tiun memmalestimon tre bone ilustras lia ekzemplo de \u201cSinglish\u201d. Tiu parola variaj\u0302o de la angla, forte influita de la lokaj lingvoj, pli kaj pli farig\u0302as la familia idiomo de singapuranoj, el kiuj multaj taksas g\u0302in barilo al posedo kaj uzado de \u201cg\u0302usta\u201d angla lingvo, g\u0302is la punkto ke en 2000, por popularigi norman anglan lingvon kaj elradikigi Singlis\u0302on, la registaro komencis konstantan kampanjon en kiu Wee mem estis komitatano. Liaj citaj\u0302oj de publikaj forumoj klare videbligas la konfliktantajn sentojn pri Singlis\u0302o; dum kelkaj asertas ke g\u0302i respegulas la kulturon kaj veran esencon de Singapuro, aliaj dubas c\u0302u Singapuro povas konkuri internacie per nekomprenebla j\u0302argono."}, {"text_idx": "#000060", "text": "C\u0302i tiuj ekzemploj, aliflanke, ne devus forgesigi la fakton ke \u201cla sperto de lingva diskriminacio ne c\u0302iam devas tus\u0302i identigeblajn au\u0306 nomitajn idiomojn, c\u0302ar la fakto mem paroli malsimile (kiel aliulo) povas sufic\u0302i por diskriminacio... Diskriminaciaj lingvaj praktikoj temas malpli ofte pri la karakterizoj de lingvo mem ol pri la maniero kiel parolantoj estas perceptataj.\u201d (p. 9) Tial, kiu ajn riskas esti diskriminaciata senrimarke simple pro iu lingva karakterizo signalanta ties apartenon al iu malfavorata grupo, kun c\u0302iuj ekonomiaj sekvoj de tiu diskriminacio. Sekvante tiun rezonadon, la au\u0306toro alvenas al la malkurag\u0302iga konkludo ke lingvaj rajtoj estas nek aplikeblaj nek helpaj antau\u0306 internolingva diskriminacio:"}, {"text_idx": "#000061", "text": "\u201cLa neevitebleco de lingvo signifas ke c\u0302iam okazos diskriminacio simple kiel konsekvenco de homa interago kaj komunikado, ec\u0302 inter tio kio estas palpeble la sama idiomo... Ne ekzistas realisma situacio kie lingva diskriminacio estos forigebla post kiam individuoj kaj komunumoj sufic\u0302e klerig\u0302is. Lingva diskriminacio nepre okazas c\u0302ar lingvaj praktikoj c\u0302iam alsociig\u0302os kun malsamaj signifoj, iuj favoraj al iuj individuoj au\u0306 komunumoj, aliaj malfavoraj al aliaj individuoj au\u0306 komunumoj... Ekzistas rezultoj kiu estas bedau\u0306rindaj sen esti nepre maljustaj.\u201d (p. 92)."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Malfavoratoj povas esti plu diskriminaciataj ankau\u0306 forlasinte sian lingvon, kio ... klarigas kial la promesoj de alsimilig\u0302o povas turnig\u0302i en mensogojn."}, {"text_idx": "#000063", "text": "C\u0302u vere lingvaj rajtoj tute ne povas oferi elirejon el tia kaptilo? Ja povas, sed sole por parolantoj de nomitaj idiomoj kaj nur en tre longa perspektivo; se ekzistas identigebla idiomo, g\u0302i povas esti alprenata kiel rajtobjekto kiun g\u0302iaj parolantoj mem povas au\u0306tentikigi: tiel okazis pri la afrikansa lingvo rilate la nederlandan. Tamen, \u201cidiomoj bezonas tempon por ekaperi kiel rekoneblaj distingaj lingvaj sistemoj kun konvenciaj nomoj. Kaj longe antau\u0306 iu tia rekonebla distinga lingva sistemo ekaperas (se iam fakte ekaperos), parolantoj probable jam spertas lingvan diskriminacion\u201d (p. 8). Antau\u0306 tia panoramo, estas du eblecoj: unua, debati senfine kaj harfende c\u0302u la efikoj de internolingva diskriminacio malpli gravas ol tiuj de interlingva; dua, rigardi la dilemon de historia vidpunkto kaj long-perspektive. Dum longa tempo, kreolajn lingvojn oni konsideris la rezulto de lingv-akirado nefinita pro la malfavoraj vivkondic\u0302oj de plenkreskaj sklavoj; ekzistas kelkaj, tamen, ekestintaj el lernado de liberaj infanoj en lernejoj, kiel Pig\u0302ino en Havajo. Singlis\u0302o estas plia ekzemplo, ke kiam tuta nacio alprenas fremdan lingvon kiel propran, la rezulto neniam similos la originalon sufic\u0302e kontentige."}, {"text_idx": "#000064", "text": "El tio, kaj el kazoj kiel la sveda en Rinkeby, mi konkludas ke malfavoratoj povas esti plu diskriminaciataj ankau\u0306 forlasinte sian lingvon, kio respondas la jenan demandon de Wee: \u201cKial ni devus tiel rapide supozi ke la plej bona maniero helpi parolantojn estas plibonigi la statuson de la minoritata lingvo? Kial ne permesi la eblecon ke en iuj kazoj parolantoj de minoritataj lingvoj fakte preferus transiron al la majoritata lingvo kaj labori por helpi ilin fari tiun transiron?\u201d (p. 68) Internolingva diskriminacio, tiel bone priskribita de li mem, klarigas kial la promesoj de alsimilig\u0302o povas turnig\u0302i en mensogojn: \u201cparolu nian lingvon, kaj vi estos unu el ni\u201d, dum tamen kiuj starigis la postulon tiuj plu povas ekskluzivi vin pro fus\u0302ado de ilia lingvo; sed obeinte ilin unu fojon, la malfavorato pravigis sian pluan diskriminacion. Sekve, al ekonomie malfavorataj minoritatoj oni ne devus au\u0306tomate rekomendi alsimilig\u0302on, se g\u0302i povas konduki al situacio ne nur tiel malbona kiel la komenca, sed ankau\u0306 pli senhelpa. Aliflanke, por decidi en tiu dilemo necesas pruvi ke lingvaj rajtoj vere povas helpi almenau\u0306 en kazoj de interlingva diskriminacio, kaj al tio mi nun turnas atenton."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Kritiki la movadon pri lingvaj rajtoj pro malatento de internolingva diskriminacio estus kvazau\u0306 mallau\u0306di kontrau\u0306malarian vakcinon c\u0302ar ne prikuracas kanceron. Kio okazus, tamen, se la vakcino prikuracinta malarion mem estus kanceriga? G\u0302uste tion asertas Wee. La normo-lingva ideologio diktas, ke idiomoj sen fiksitaj normoj estas nur \u201cdialektoj\u201d kiuj ne meritas protekton nek povas reprezenti ies identecon. Por ke juristoj akceptu turni ilin en rajtobjektojn, lingvo-rajtaj aktivuloj devas ellabori ortografion, gramatikon kaj vortaron kiuj kodigas kaj s\u0302tonigas lingvajn praktikojn. La s\u0302ang\u0302ojn enkondukitajn Wee nomas \u201creinventado\u201d kaj taksas tre detruaj por la loka lingv-ekologio. Disvastigo de skribitaj normoj, ekzemple, subfosas la tradician multlingvecon kiu subtenas multajn minoritatajn lingvojn, kiel elokvente klarigas citaj\u0302o de J.T. Levy:"}, {"text_idx": "#000066", "text": "\u201cEstas multe pli malfacile scipovi skriblegadon en pluraj lingvoj ol ilin flue paroli. Kiam \u2018scipovi lingvon\u2019 komencas inkluzivi la kapablon legi kaj skribi g\u0302in, c\u0302iu lingvo (inkluzive la gepatran) postulas multe pli grandan investon de tempo, energio kaj edukig\u0302o por akiri g\u0302in. Tio kompreneble pus\u0302as neniun en unulingvecon. Sed ja metas subpremon sur tio, kiom da lingvoj iu ajn povas scipovi.\u201d (p. 150)."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Ankorau\u0306 pli malkvietiga estas la akuzo de Wee, ke reinventado nur anstatau\u0306igas interlingvan per internolingva diskriminacio; tion bone klarigas denove la citaj\u0302o de Jaffe pri la korsika:"}, {"text_idx": "#000068", "text": "\u201cKorsik-lingva purismo, dum bona por la statuso de la lingvo, hontomarkis multajn kutimajn lingvajn praktikojn, inkluzive kod-s\u0302ang\u0302adon inter korsika kaj franca kaj la uzon de kontakto-kreitaj formoj. En purisma pensmaniero, tiaj formoj estis malestimataj kiel \u2018interferencoj\u2019 de la franca. C\u0302i tie, ni vidas la riskojn por parolantoj de \u2018endang\u0302erigitaj\u2019 lingvoj de esencigaj diskursoj kiuj identigas kulturan identecon kun lingvo kiel difinita formala kodo\u201d (p. 55)."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Evidente, tiu kritiko estas sufic\u0302e farisea: per citiloj c\u0302e \u2018endang\u0302erigitaj\u2019, kontrau\u0306 c\u0302ia evidento g\u0302i neas la fakton ke tiuj miksaj idiomoj kaj stiloj, kiom ajn c\u0302armaj, jam estas kondamnitaj al estingig\u0302o pli au\u0306 malpli fora pro la senc\u0302esa premado de la majoritata lingvo. Plie, g\u0302i rifuzas al parolantoj de minoritataj lingvoj la rajton provizi sin per normo kiel parolantoj de majoritataj lingvoj jam delonge faris; tiu strategio \u2018fermi la pordon malantau\u0306 si\u2019 iom similas al diplomatoj de evoluintaj landoj kiuj postulas c\u0302esigon de poluado, oportune forgesante sian industrian epokon. Pro suspekto de farotaj pekoj, majoritatanoj do kondamnas la lingvojn de minoritatoj, tiel ke tiuj nun estas kulpigataj pro la maljustecoj suferitaj sur si mem: \u201cTiuj burg\u0302onantaj naciismaj movadoj tipe (kaj ironie) utiligas la samajn strategiojn de lingva alsimiligo au\u0306 kunsolidigo (consolidation) ofte kondamnataj de lingvorajtaj defendantoj kiel la motivo mem kial minoritataj lingvoj kaj iliaj lingvoj bezonas protekton\u201d (p. 96). Sekve, \u201cla tendenco de lingvo-konsolidigaj strategioj esti relajse aplikataj neas pretendon ke ne estas akceptinde postuli de c\u0302iuj civitanoj akiron de funkcianta scipovo (working knowledge) de la s\u0302tata lingvo\u201d (p. 97); interese, c\u0302i tie Wee forgesas siajn antau\u0306ajn rimarkojn, ke internolingva diskriminacio faras \u2018funkciantan scipovon\u2019 nesufic\u0302a."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Nur nova normo kiu estas nenies gepatra idiomo povas farig\u0302i komuna"}, {"text_idx": "#000071", "text": "Malgrau\u0306 g\u0302ia malhonesteco, tamen, necesas respondi la kritikon. Unue, ni atentu ke la libro oferas neniun fakton por fundamenti tiujn akuzojn, krom la duba ekzemplo de la korsika kaj malprecizaj aludoj al la provo starigi komunan majaan lingvon, dum facile troveblas kontrau\u0306ajn ekzemplojn, kiel la skrupula respekto g\u0302uata de la okcitana lingvo en Katalunio. Due, per la vortoj \u201calsimiligo au\u0306 kunsolidigo\u201d, Wee mem sugestas la respondon. En la disvastigo kaj normigado de majoritataj lingvoj, plej ofte unu regiona dialekto estis privilegiata por la rolo de komuna normo, kiel la mandarena kompare al la sudc\u0302inaj dialektoj parolataj en Singapuro, dum la aliaj farig\u0302is ties satelitoj, flankenpus\u0302ataj pli kaj pli for. Tiun fenomenon li nomas \u201celektemo\u201d (selectivity) kaj distingas de la \u201creinvento\u201d jam priskribita kaj pli ofta en la normigo de novaj lingvoj, per kiu pro manko de historie privilegiita dialekto kaj kutime ankau\u0306 de propra s\u0302tato minoritatanoj kreas kompromisan normon por ke g\u0302i havu pli da s\u0302ancoj esti libere akceptata de la parolantoj de kiel eble multaj similaj idiomoj. G\u0302uste nur nova normo kiu estas nenies gepatra idiomo povas farig\u0302i komuna, kio sekve malpliigas la eblecojn de internolingva diskriminacio; dum s\u0302tataj lernejoj ne instruos g\u0302in, kompetenteco signalos ne regionan au\u0306 socian devenon, sed politika au\u0306 kultura aktiveco en la minoritata movado. Sed ni jam vidis ke la au\u0306toro ne kredas je neu\u0306traleco, tiel ke rigardas reinventon difekto pro malau\u0306tentikeco, kiel en la kazo de Singapuro: \u201cSe Singlis\u0302o ricevus la statuson kiun partianoj de lingvaj rajtoj pretendas por gepatraj lingvoj, g\u0302i fine estus tiel profunde s\u0302ang\u0302ita ke tre probable ne plu g\u0302in povus rekoni g\u0302iaj favorantoj\u201d (p. 82)."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Kiel praktikan ekzemplon, li citas aserton, ke la moderna bretona lingvo \u201cestas plejparte la kreaj\u0302o de spertuloj kaj komitatoj\u201d tiel ke \u201cg\u0302i havas, de la vidpunkto de denaskaj parolantoj, ian malspontanean, artefaritan, ec\u0302 fremdan karakteron\u201d (p. 191). Parenteze, lingvistoj devus memori ke tiaj akuzoj pri malau\u0306tentikeco ne estas politike neu\u0306tralaj; en 1935, ekzemple, la fas\u0302isto Primo de Rivera akuzis Pompeo-n Fabra-n, la reforminton de la moderna kataluna lingvo, ke li fus\u0302is la lingvon por krei normon artefarite distancan de la hispana; ankorau\u0306 nun iuj hispanaj filologoj pretendas ke la \u201ceu\u0306skara batua\u201d au\u0306 unuigita vaska lingvo estas artefarita, kaj ke fakte ekzistas ses au\u0306 sep vaskaj lingvoj: kiel en la Brita Imperio, \u201cdispartigu kaj superregu\u201d."}, {"text_idx": "#000073", "text": "C\u0302iukaze, pri la neakordigebleco inter normigado kaj au\u0306tentikeco la argumento de Wee ja havas ian meriton. Li koncedas ke, c\u0302ar idiomoj estas mem malstabilaj kaj s\u0302ang\u0302ig\u0302emaj, \u201creinvento en si mem estas nek nepre bona nek malbona\u201d (p. 34), sed li pravas pri tio, ke g\u0302i ne harmonias kun la pretendo de lingvekologiaj kaj lingvorajtaj aktivuloj, ke iliaj proponoj protektas antau\u0306ekzistantan lingvan kaj kulturan diversecon. Tiun nekonsekvencecon ne eblas pretervidi, kvankam estas klare ke la fokuso de lingvaj rajtoj sur lingvoj estas nur strategia kaj fakte celas protekton de iliaj parolantoj. Oni respondis ke plialtigi la statuson kaj uzadon de lingvo ne c\u0302iam postulas kodigi g\u0302in, kio vere eblas se la distanco kun la oficiala au\u0306 majoritata lingvo estas granda, kiel tiu en Afriko inter la indig\u0302enaj kaj la metropolaj, au\u0306 c\u0302ie inter parolaj kaj gestaj lingvoj, sed plej ofte status-planado entrenas turni \u201cdialekton\u201d en \u201clingvon\u201d kaj do ne estas disigebla de korpus-planado. Se la pledadoj pri lingva ekologio kaj lingvaj rajtoj malvenkigas sian celon, restas scii kiel fartas tiurilate la restanta opcio: la teorio pri minoritataj rajtoj de Kymlicka kaj May."}, {"text_idx": "#000074", "text": "La teorio pri minoritataj rajtoj nek pretendas savi lingvojn nek bazas sin sur homaj rajtoj, sed principe celas la bonfarton de invididuoj per la protekto de komune dividataj havaj\u0302oj kies dau\u0306rigado postulas agnoski grupajn rajtojn, inter ili lingvo kaj kulturo. Kiel vidite supre, paroli pri rajtoj, c\u0302u homaj c\u0302u ne, necesigas distingi rajtanton kaj rajtobjekto, kaj la difinon de la dua lau\u0306 c\u0302i tiu teorio Wee bildigas al si diverse. Unue, li skribas ke tiu objekto estas \u201ckulturo au\u0306 lingvo\u201d mem (p. 23), sed poste, parolante pri Singlis\u0302o, mencias ke lau\u0306 minoritataj rajtoj \u201cla celo de lingvaj rajtoj estas certigi ke parolantoj havas rajton je kultura memregado\u201d (p. 81), tio estas, libereco je ekstera kontrolo; lau\u0306 mia kompreno, la dua interpreto pli fidelas al la tekstoj de Kymlicka. Kiel dirite, la subjekton Kymlicka difinis diverse per tre kontestataj kategorioj kiel \u201csocieta kulturo\u201d, kies difino tekstas jene: \u201ckulturo provizanta siajn anojn per signifplenaj manieroj vivi tra la tuta gamo de homaj agoj, inkluzive socian, edukan, religian, kaj ekonomian vivon, en la sferoj kaj publika kaj privata\u201d (p. 24). Kompreneble, la koncepto estas tre kritikebla (kaj kritikata) krom se rigardata kiel ideala celo pli ol fakto, sed estas memevidenta g\u0302ia tendenco tus\u0302i kaj determini c\u0302iujn agojn de la unuopa grupano ec\u0302 kontrau\u0306 ties volo: sufic\u0302as pensi pri religio kaj virinaj rajtoj, ekzemple. Tial la tuja kontrau\u0306argumento estas, ke tiaj grupaj rajtoj estus nekunordigeblaj kun individuaj rajtoj."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Konfliktoj inter individuaj kaj grupaj lingvaj rajtoj estas hipotezaj"}, {"text_idx": "#000076", "text": "Mi ne insistos en tiu senfina debato, kiu al mi s\u0302ajnas senkonsekvenca por lingvaj aferoj: kiel mi jam montris supre, c\u0302iuj zorgoj pri konflikto inter individuaj kaj grupaj lingvaj rajtoj estas hipotezaj kaj bazitaj sur neniu efektiva kazo, kio per si mem montras rimarkindan diferencon inter lingvo kaj kulturo. Anstatau\u0306e, mi substrekos du punktojn. Unue, s\u0302ang\u0302ante prioritatojn c\u0302i tiu teorio atingas gravan superecon, kaj de unu frapo solvas la problemon pri au\u0306tentikeco supre rimarkigita. Se la celo ne plu estas pluvivigado de iu praa lingvo au\u0306 kulturo en pura nes\u0302ang\u0302ita formo sed memregado, ankau\u0306 ne plu gravas kiom profunde oni g\u0302in devas s\u0302ang\u0302i, kondic\u0302e ke tiun s\u0302ang\u0302on iniciatas la koncernata grupo mem anstatau\u0306 eksteruloj; Verdire, libera akcepto de la nova normo au\u0306tentikigas g\u0302in c\u0302ar mem plenumas la rajton de memregado. Kiel vidite en la diskuto pri la sveda idiomo de Rinkeby, Wee bone konscias tiun socie konstrueblan, ne antau\u0306donitan karakteron de au\u0306tentikeco, kaj g\u0302in substrekas ofte:"}, {"text_idx": "#000077", "text": "\u201cAu\u0306tentikeco estas fakte socie interkonsentata karakterizo kiu, per ratifikaj procesoj, povas esti asignata, au\u0306 rifuzata, al diversaj lingvaj uzoj kaj al ties parolantoj\u201d (p. 154)."}, {"text_idx": "#000078", "text": "La dua punkto, aliflanke, estas grava sed tre malatentata manko: neniu provis klarigi la rolon de lingvo en tiu kunplektaj\u0302o de grupaj/kulturaj rajtoj. S\u0302ajnas ekzisti komuna subkompreno, ke g\u0302i estas nedisigebla parto de tiu kultura tutaj\u0302o au\u0306 ec\u0302 ke ne nur esprimas kulturon sed estas ankau\u0306 ties nemalhavebla rezervujo, tiel ke kiam lingvo kaj kulturo ne koincidas, tio estas rigardata nur pruvo ke la koncernata grupo estas malau\u0306tentika kaj \u201cnesocieta\u201d, do ne meritanta rajtojn:"}, {"text_idx": "#000079", "text": "\u201cLa fakto, ke ne c\u0302iuj korsikoj parolas la korsikan, subfosas pretendojn je unika kultura identeco kaj c\u0302iu alia rajto ligita al tio (inkluzive politikan memregadon)\u201d (p. 55)."}, {"text_idx": "#000081", "text": "\u201cKiu ajn provo argumenti ke Singlis\u0302o devus ricevi protekton de rajtoj malfacilig\u0302as pro tio, ke ne ekzistas iu unueca grupo de singaporanoj por-Singlis\u0302aj kaj deciditaj rezisti la s\u0302taton, se konsideri la mankon de konsento inter singaporanoj en iliaj vidpunktoj pri Singlis\u0302o\u201d (p. 81)."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Bone rimarku, tamen, ke c\u0302i tie la kandidataj rajto-subjektoj estas difinataj malsame: en la unua kazo, lau\u0306 kulturo, log\u0302loko au\u0306 politika aktivado (ne estas klarigite); en la dua, lau\u0306 uzado de Singlis\u0302o sendepende de iliaj sintenoj al tio. Aliflanke, la au\u0306toro uzas duoblan mezurilon, c\u0302ar traktante pri la rezisto de bengalaj studentoj al lernado de la bengala en Britio subkomprenigas ke la lingvo neniel difinas la subjekton:"}, {"text_idx": "#000083", "text": "\u201cNetradicie koneksa lingvo povas fakte esti utile alproprigata por disvastigi iun kulturon. Per aliaj vortoj, instruisto devas akcepti ke por iuj studentoj, evidente fremda lingvo kiel la angla povas esti akceptebla rimedo por elmontri gentajn identecojn\u201d (p. 148)."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Ke tiu lasta estas lia preferata kriterio videblas de lia komparo inter lingvo kaj kulturo."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Komparante lingvajn kaj kulturajn praktikojn, la au\u0306toro konkludas ke lingvo, pro sia nepra senfina varieco kaj malstabileco, estas aparte maltau\u0306ga rajtobjekto por distingi kulturan grupon, c\u0302ar ne eblas g\u0302in distribui unuforme kaj egale tra la komunumo kiel ekzemple dietan malpermeson au\u0306 hararang\u0302on, kaj asertas jenon:"}, {"text_idx": "#000087", "text": "\u201cLingvo estas nur unu inter aliaj specoj de kulturaj praktikoj. Por multaj, lingvo povas esti la plej grava kultura praktiko. Sed por aliaj, povas esti aliaj formoj de kultura memesprimo kiel prapatro-adorado, vestomanieroj, dietaj preferoj au\u0306 ceremoniaj dancoj, kun lingvo havanta relative malpli elstaran rolon en ilia kultura mondrigardo\u201d (p. 62)."}, {"text_idx": "#000088", "text": "De tia vidpunkto do, paroli pri rajtoj de lingvoj, ec\u0302 metafore kiel ofte faras lingvorajtaj aktivuloj, estus same sensenca kiel diri ke danco povas havi rajtojn. Aliflanke, Wee ankau\u0306 citas la esploron de Duche\u0302ne pri la plurjardeka evoluo de la internaciaj jurkodoj aprobitaj de Unuig\u0302intaj Nacioj por la protektado de minoritataj rajtoj, kaj konstatas ke la komence triopa fokusig\u0302o en raso, religio kaj lingvo pli kaj pli privilegias lingvon:"}, {"text_idx": "#000089", "text": "\u201cLa emfazo de la lingva elemento ebligis eviti disputojn pri naciaj, religiaj kaj gentaj malplimultoj, kiuj estis tro nebulaj au\u0306 ec\u0302 tiklaj... Lingvon, kiom estas observebla kaj varia, oni rigardas donitaj\u0302o en la senco ke g\u0302in pridemandi ne necesas: g\u0302i estas memevidenta\u201d (p. 23)."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Ankau\u0306 kulturaj praktikoj, kiel la lingvaj, pli kaj pli miksig\u0302as"}, {"text_idx": "#000091", "text": "La au\u0306toro ne provas klarigi tiun tendencon, rekte kontrau\u0306an al lia rezonado pri lingvoj, kaj preterdire nur komentas ke \u201ctro da leg\u0302ofarado sin bazas sur simpligado au\u0306 eble ec\u0302 obstina malatentado de la kompleksa naturo de lingvo\u201d (p. 23). Tamen surprizo venas en la lasta c\u0302apitro kie li, dum penas subfosi la kredindecon de grupaj kulturaj rajtoj, ankau\u0306 s\u0302ajnas s\u0302ang\u0302i sian opinion pri la nekomparebleco de lingvaj kaj kulturaj praktikoj. Tie rimarkas ke nuntempe ankau\u0306 kulturaj praktikoj, kiel la lingvaj, pli kaj pli miksig\u0302as, intersekcas sin kaj prunteprenas unu de alia, tiel ke c\u0302iu homo partoprenas en multoblaj kulturaj komunumoj. Ec\u0302 religiajn praktikojn, kiom ajn ekskluzivaj kaj malakordigeblaj, tutmondig\u0302o interrilatigas, refasonas kaj resignifigas, kaj Wee mencias la ekzemplon de la islama virina vualo, kiu farig\u0302is religia identigilo nur translokite al Eu\u0306ropo. Tial li finas en optimisma tono, predikante ke \u201cindividuoj povas kaj devus havi la kapablon pridemandi, spiti kaj reinterkonsenti la normojn de sia au\u0306 aliula kulturo, kaj ke tiaj reinterkonsentoj fakte kontribuas al senc\u0302esa kultura evoluo kaj disvolvado\u201d (p. 198)."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Miaflanke, mi finos c\u0302i tiun recenzon malpravigante lin en tiu c\u0302i punkto kaj elmontrante kial, malgrau\u0306 lia opinio, lingvo farig\u0302is pli tau\u0306ga por difini grupon ol kulturo. Temas pri kreskanta tendenco multe pli antikva ol la juraj kodoj de la Unuig\u0302intaj Nacioj, kaj datumebla je la Franca Revolucio kaj la komenco de liberalismo mem, je la ekesto de laikaj parlamentaj reg\u0302imoj. Se iuj kulturaj praktikoj estas distribueblaj multe pli unuforme kaj egale ol lingvo mem, tio estas c\u0302ar la pratipo de kulturo estas religio, kiel evidentas el la supra difino de \u201csocieta kulturo\u201d, kaj religion c\u0302iam oni volas unueca kaj ekskluziva; kulturaj praktikoj, inkluzive religion, pli kaj pli varias inter individuoj c\u0302ar ili farig\u0302is privataj. Kiam la novaj naci-s\u0302tatoj bezonis apartigi sian civitanojn de iliaj universalaj samreligianaroj, kaj kunfandi malsamajn religiajn komunumojn en unu nacion, neniu alia identigilo estis pli tau\u0306ga ol lingvo."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Lingvo estas samtempe senkosta kaj multekosta: senkosta, c\u0302ar por praktiki identecon oni devas nur paroli, kaj paroli ja c\u0302iuj nepre faras c\u0302iutage; multekosta, c\u0302ar aliulo devas longe kaj pene studi por provi esti enlasata en la grupon. Bone rimarku, ke tio validas ankau\u0306 nun por sens\u0302tataj gentoj, kio estas la motivo ke tra la tuta mondo lingvo anstatau\u0306as tradician kulturon kiel c\u0302efa identigilo kaj depostulata rajtobjekto: vian tradician dancon au\u0306 vestaj\u0302on eksteruloj facile povas kopii, sed falsi lingvon estas alia afero. En la komenco de la libro, Wee preterpase rimarkas \u201cinteresan kompletigecon inter la diskurso pri lingvaj rajtoj kaj tiu pri lingva posedrajto\u201d (p. 5), sed opinias ke la dua \u201cestas uzata por admoni al kundividata posedo de \u2018lingvoj de pli vasta komunikado\u2019\u201d (p. 6). Pli trafe, posedrajto je lingvo, au\u0306 pli precize, pretendo de ekskluziva au\u0306toritateco pri g\u0302ia g\u0302usta uzo, estas la fundamento mem de c\u0302iuj kazoj de internolingva diskriminacio, inter kiuj ankau\u0306 la korsika lau\u0306 la priskribo de Jaffe: g\u0302i ne karakterizas nur majoritatajn lingvojn. Kompreneble, ekskluziva au\u0306toritateco ne signifas ekskluzivan uzadon, tiel ke lingvo ankau\u0306 provizas tiun inkluzivemon karakterizan de religio, kaj verdire, au\u0306dante iajn lau\u0306dojn de la angla lingvo kiel tutmonda, ne eblas ne flari iun odoron je evangelia misio. Fine, restas nur iom da historia perspektivo."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Tendenco al kreskanta \u2018hibridig\u0302o\u2019 de kulturaj praktikoj ne estas senrilata al la kontrau\u0306a tendenco de kreskanta \u2018esencigo\u2019 de lingvaj praktikoj"}, {"text_idx": "#000095", "text": "Kiel sekvas de la j\u0302us skizita panoramo, kaj uzante la vortojn de la au\u0306toro, la tendenco al kreskanta \u2018hibridig\u0302o\u2019 de kulturaj praktikoj ne estas senrilata al la kontrau\u0306a tendenco de kreskanta \u2018esencigo\u2019 de lingvaj praktikoj: fakte, la dua estas bezona kondic\u0302o de la unua. Krei individuan kulturon lau\u0306 propraj preferoj estas liberige, sed ni ne devus forgesi la multajn signifojn de la vorto \u2018identeco\u2019. Kie c\u0302io estas unika, c\u0302io estas sama, kaj kie c\u0302iuj homoj estas fratoj, c\u0302iuj estas same fremdaj. Kulturoj kaj signifoj pli kaj pli senfine fluos kaj varios, sed la homa menso bezonas iun ankradejon, kiom ajn iluzian. Tial eblas argumenti, ke por ke individuoj estu pli liberaj pace rekrei sian kulturon kaj partopreni en plej diversaj komunumoj, ni bezonos pli da lingvoj, ne malpli."}, {"text_idx": "#000097", "text": "C\u0302i-jare en la kleriga rubriko \u201cNia Trezoro\u201d de la revuo \u201cLa Ondo de Esperanto\u201d estas prezentataj la plej konataj Esperanto-Centroj, bibliotekoj kaj muzeoj. En la januara kajero de La Ondo aperis artikolo de Bernhard Tuider pri la Internacia Esperantomuzeo, fondita en Vieno en la 1929-a jaro kaj funkcianta nun kun la oficiala nomo \u201cKolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo de la Au\u0306stria Nacia Biblioteko\u201d."}, {"text_idx": "#000098", "text": "C\u0302i tiu artikolo hodiau\u0306 ig\u0302is legebla ankau\u0306 en la novaj\u0302retejo La Balta Ondo:"}, {"text_idx": "#000099", "text": "Intertempe aperis la februara kajero de \u201cLa Ondo de Esperanto\u201d, en kiu estas publikigita artikolo pri la Esperanto-Domo en Arnhem (Nederlando).Atentu, ke nur c\u0302irkau\u0306 triono de la gazeta materialo aperas en la reto.\u201cLa Ondo de Esperanto\u201d estas abonebla por la 2016a jaro kontrau\u0306 42 eu\u0306roj; rabatita tarifo por orienteu\u0306ropaj, ekssovetuniaj kaj triamondaj landoj. La elektronika versio (pdf) kostas 15 eu\u0306rojn por c\u0302iuj landoj:"}, {"text_idx": "#000104", "text": "En la februara kajero de \u201cLa Ondo de Esperanto\u201d aperis multaj artikoloj pri esperantistaj renkontig\u0302oj okazintaj je la Zamenhofa Tago kaj je la jars\u0302ang\u0302o. Kvin el tiuj artikoloj estas legeblaj ankau\u0306 en la novaj\u0302retejo \u201cLa Balta Ondo\u201d."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Multe pli da artikoloj estas publikigitaj en la c\u0302iumonata magazino \u201cLa Ondo de Esperanto\u201d (nur triono de la gazeta materialo aperas en la reto). G\u0302i estas abonebla kontrau\u0306 42 eu\u0306roj kun rabatita tarifo por orienteu\u0306ropaj, ekssovetuniaj kaj triamondaj landoj. La elektronika versio (pdf) de \u201cLa Ondo de Esperanto\u201d kostas nur 15 eu\u0306rojn. La abonkondic\u0302oj: "}, {"text_idx": "#000108", "text": "Li asertas, kion ni povas fari, ne kion ni fakte faras: \u201cSed kiel esperantistoj, ni povas strebi al solidareco, al reciproka kompreno, al kunlaboro kaj kunlernado nelimigitaj de hau\u0306tkoloro, kredo, kulturo\u201d."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Sed li konfesas, \u201cke ankau\u0306 en Esperanto foje aperas esprimoj de maltoleremo, malrespekto, ec\u0302 malamo\u201d. Tute prave!"}, {"text_idx": "#000110", "text": "Esperantistoj parolas pri la maltoleremo, malrespekto, ec\u0302 malamo de aliaj, pretervidante la fakton, ke ili mem kulpas pri la sama afero. La problemo en la ekstera mondo estas la sama kiun ni vidas en Esperantujo: tiuj kiuj provas studi kaj evidentigi tiun maltoleremon, malrespekton au\u0306 malamon mem farig\u0302as la celoj de maltoleremo, malrespekto aux malamo."}, {"text_idx": "#000113", "text": "G\u0302uste la sama afero okazis en la Esperanto-movado. Homoj kun sendependa pensado estas konstante silentigataj per mokoj kaj politika korekteco. Kiam la gvidantoj de Esperanto-asocioj diras aferojn kiuj bezonas pridemandadon kaj liberan diskutadon, la iniciatantoj estas efike silentigataj. Kernaj aktivuloj estis marg\u0302enigataj. La Esperantistoj ankorau\u0306 ne kapablas kompreni, ke la tiraneco en la Esperanto-movado estas almenau\u0306 same forta kiel en la monda politiko. Ili ne havas la saman potencon kiel la politikistoj, sed ili des pli tiranece uzas g\u0302in. Mi havas multege pli facilan taskon diskutigi, kiu estu la venonta c\u0302efministro de mia lando, au\u0306 kiu estu la venonta gvidanto de iu politika partio, ol mi havas au\u0306 en Universala Esperanto-Asocio au\u0306 en mia landa filio. Mi mem unue komprenis la profundecon de la mensogado, falsado, misprezentado kaj trompado en la politiko de mia lando c\u0302ar mi unue trovis g\u0302uste la saman aferon inter miaj supozataj amikoj en la Esperanto-movado. Kaj la Esperantistoj lasis al tio okazi!"}, {"text_idx": "#000114", "text": "La unua pas\u0302o, por alporti mondan pacon estas apliki la regulojn de demokratio mem, en la propra movado."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Ni konstante au\u0306das similajn vortojn, kiujn ni j\u0302us legis en la novjara mesag\u0302o de la Prezidanto de UEA, ankau\u0306 de nia c\u0302efministro. Dum li diras la dolc\u0302ajn vortojn, li samtempe kau\u0306zas h\u0302aoson en la Mezoriento kaj enkondukas pensokrimojn dirante ke li defendas \u2018britajn valorojn\u2019. Kaj la homoj lasas al li tion fari."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Kontraste, moderna folkloratra imajo povus reprezentar la urbala medio Usana : nome, on vidus en ol viro bone vestizita, o muliero marchanta rapidege e tenanta per la manuo varma glaso kartona kovrata per kovrilo ek plastika materiajo. Ye la avana parto on povus vidar verda e nigra komercala emblemo reprezentanta kronizita sireno akompanata per nomo : \u201d Starbucks Coffee \u201c."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Nome Starbucks, mondala championo pri kafeo, videblesas omnaloke trans la Atlantika Oceano, nam existas ibe preske 10 000 butiki apartenanta a lu.Singlasemane, 40 milion konsumeri kompras por su \u201d cappucino \u201c, \u201d caffe\u0300 latte \u201d o mem \u201d espresso macchiato \u201c, qui drinkesas ofte dum marchar. Ico esas tre Usana kustumo nam la Usani, de longa tempo, cesis havar la kustumo disipar lia tempo. Ed ico ne eventas nur en Manhattan, qua esas ulaspeca templo dil kulturo e dil \u201cbusiness\u201d : ico anke esas konstatebla de Seattle til Boston, de Tucson til Chicago, nam la kafeo Starbucks esas videbla omnube e konsumesas ofte rapidege.Por bone mezurar la importo di ca fabrik-marko, nulo plu valoras kam avionala voyajo de Chicago til Seattle. Quik de la embarko, on savas pri quo parolesas : nome, la pasajero sidas opoze a butiko markizita per la sireno ye la instanto kande la aviono flugeskas. Ica insigno ne esas nur trovebla enstrade, nam lua reprezentanti vendas lua nigra drinkajo anke en la aerportui, en la librerii, ec. Ed ol esas anke videbla avionale : sur la aeralavoyirado dil kompanio United Airlines liganta Chicago a Seattle, kande esas la tempo furnisar la drinkaji, la avionala hostini esas \u201d fiera servar a vu kafeo \u201cStarbucks \u201c. Lor laterveno, same : la arivo-pordo stacas opoze a kronizita sireno.Advere, en Seattle, Starbucks esas omnaloke : yesingla voyo-kruco, e mem anke ye du anguli di singla voyo-"}, {"text_idx": "#000120", "text": "\u201cIco ne esas hazardo se ica komercala grupo naskis hike\u201d, tale explikas Ron, kustumala kliento qua esas granda prizanto ye \u201ccaffe\u0300 latte\u201d. Seattle esas fora de importanta altra urbi, ma ol esas apertita a la mondo.\u201d Jacanta an la litoro dil Pacifika Oceano, an la Kanadana frontiero, ica urbo orientizesas a la extera mondo.Cetere la Starbucks-insigno esas homajo a la marala vivo, nome ica nomo venas de protagonisto di \u201cMoby Dick\u201d, romano di Hermann Melville.On konstatas en oli servo ye la drinko- e pago-tablo, tranquila cirkondeyo, dolca muziko, interretala aceso... omna Starbucks-eyi dil mondo similesas.De la interdiktata Civito en Beijing (Pekino) til la strado Montorgueil en Paris, per trairar Bangkok o Se\u0301ul, la koncepturo esas la sama. On iras sola adibe, ma on povas trovar en ol plura personi por diskutar, o laborar. En la Usana butiki, la profesionala asembli ne esas rarajo.Tra la mondo, la dicita koncepturo esas sucesoza. Ica komercala grupo posedas nun plu kam 12 000 butiki ed adjuntas, singlayare, preske 2 000 nova kafeeyi a lua ja existanta komerceyi, en Usa ed en la tota mondo. On mem plurapidigas la developo-ritmo : en 2007 la aferala skopo di ca firmo esas la aperto di 2 400 nova butiki. En Paris, ube ca komercala grupo ja havas triadek tala loki, la konsumeri prizas povar restar dum plura hori sen tedesar da garsono qua, altraloke, venus, ye singla duadek minuti, por recevar nova komendo.Tamen, ica nova modo \u00abmade in USA\u00bb produktas nur poka opozo. Kad ico esas signo ke la \u00abUsanigo\u00bb ne plus timigas ? Kad ico esas signo ke Starbucks agas sagace ? Advere, en la Parisala Starbucks-eyi nur poka kozi pensigas pri Usa. Ica entraprezeyo ne fanfaronas : che Starbucks, onu ne multe komunikas. En Seattle, la dicita entraprezeyo esas fortreso, e la pasanta stranjera jurnalisto konsilesas sistematre konsultar la retala pagino pri ca fabrikmarko.Same en Paris : \u00abSe la klienti restas sen konsumar, kad ca entraprezeyo ganas pekunio en Francia ?\u00bb \u00abQuala esas lua projeti, lua ambicii ?\u00bb Ita questioni esas sen respondo. Onu tacas."}, {"text_idx": "#000121", "text": "interrenkontro por iniciar to quo restis en la memori kom la departo-punto dil granda mobilizi kontre la globaligo. En la Starbucks-eyi dil urbo-mezo, vitri spliteskis.Depos ita tempo la aludita komercala grupo reaktis. La kombato por sana ambiento e por plu equitatoza komerco divenis la baricentro di lua komunikado.Starbucks ne interesas grande Marina Skumanich, reprezentantino en Seattle di la \u00abWashington Fair Trade Coalition\u00bb, organizuro qua militas por equitatoza komerco. Ma elu agnoskas ke Howard Schultz, qua esas la patrono dil dicita komercala grupo, esas meritanta homo. \u00abIl esas un de ca moderna patroni qui esas tre diferanta de lia preirinti, tale explikas ita militantino. Lia politiko semblas esar tre progresema, tam bone en la domeno dil ambiento kam en olta di la laboro-kondicioni. Existas sincera deziro facar bona kozi. Tamen, quankam li deklaras ke li havas tre alta ambicii, li ne esas sempre ye olia nivelo.Koncerne la ambiento, pro quo li ne kompras plu multa kafeo kultivita en ombro, t.e. en la naturala peizajo dil regioni produktanta ol, e ne en granda plantacerio ?\u00bbOmnakaze ica kompanio bone konsideresas trans la Atlantika Oceano.Ma ica giganto dil bruna oro ne esas sen diversa e psikologiala problemi. Lu subisas mem kreskala krizo, se on kredas to quon dicas Howard Schultz, nome il desquieteskas pro la fakto ke il ne plus rikonocas la Starbucks quan il konceptabis : kad la komercala grupo ne minacesas perdar sua identeso pro ke ol divenas gigantega ? Ka Starbucks ne esas minacata dissolvesar en la globaligo ? En informilo interna a lua kompanio, ica historiala patrono regretis, dum la pasinta printempo, la renunco di ula agomanieri certe \u00abromantika\u00bb. Aludante tale la sili de kafeo sur la drinko- e pago-tabli di Starbucks, qui nun remplasesas per normigita paketi, pro ke ico konsideresas kom la unika moyeno konservar l\u2019aromo dil Starbucks-kafeo omnaloke en la mondo. Pro brilar tro forte, dil sireno la krono povus riskar paleskar."}, {"text_idx": "#000122", "text": "La luno ekiras (Federico Garci\u0301a Lorca)"}, {"text_idx": "#000123", "text": "Jen la resumo kaj konkludo de la artikolo:"}, {"text_idx": "#000124", "text": "En 2014 la Akademio de Esperanto intense studis kaj pridiskutis la signifokampojn de la vortoj kazo kaj okazo. Ja multaj Esperantistoj havas dubojn pri tio, kio estas la senco-distingo inter la du vortoj, kaj c\u0302u entute estas rekomendinde uzi la vorton kazo en negramatika senco. La Akademio elverkis rekomendon pri la temo, kiun subtenis klara plimulto de la aktivaj Akademianoj, sed kiu ne atingis la du-trionan plimulton de c\u0302iuj Akademianoj, kiu estus bezonata por g\u0302ia oficialigo. C\u0302ar la proponita rekomendo tamen povus esti interesa por ne-Akademianoj kaj estas bona bazo por estontaj diskutoj pri c\u0302i tiu lingva demando, mi c\u0302i-artikole klarigas g\u0302in kaj la motivojn por g\u0302i. Samtempe la artikolo estas reago al la artikolo Okazo kaj kazo de Akademiano Sergio Pokrovskij."}, {"text_idx": "#000125", "text": "Origine kazo havis nur gramatikan signifon. Poste g\u0302i surbaze de la signifoj de la franca cas kaj de la angla case ekaperis en negramatikaj signifoj, kiujn oni antau\u0306e esprimis per okazo au\u0306 afero. C\u0302ar la franca cas kaj la angla case ne estas tute samsignifaj, ne tuj regis klareco pri la signifokampo de la negramatika kazo, kaj g\u0302i estis uzata en koncepte iom ne-unueca maniero. Tamen la negramatika uzo de kazo fare de lingve spertaj Esperantistoj komencis iom post iom konverg\u0302i al koncepte unueca signifokampo. C\u0302ar la limoj de tiu signifokampo nur iom post iom kristalig\u0302is, kaj c\u0302ar g\u0302enerale malfacilas verki bonan difinon de vorto kun abstrakta signifo, g\u0302is nun ne aperis bona difino de la negramatika signifokampo de kazo en niaj difinvortaroj."}, {"text_idx": "#000126", "text": "Surbaze de detala studado de la uzo de la radikoj okaz/ kaj kaz/ fare de lingve spertaj Esperantistoj, la Sekcio pri G\u0302enerala Vortaro de la Akademio de Esperanto verkis difinaron de okazi, okazo kaj kazo akompanatan de multaj uz-ekzemploj ilustrantaj la diversajn difinojn. Per tiu difinaro la Sekcio celis rekomendi certajn negramatikajn uzojn de kazo, klarigante la limojn de la nature evoluinta koncepte unueca signifokampo de la negramatika kazo."}, {"text_idx": "#000127", "text": "Estas bedau\u0306rinde, ke la difinopropono ne povis ig\u0302i oficiala decido de la Akademio de Esperanto pro la postulo de du-triona plimulto. Sed espereble sufic\u0302e multe da lingve konsciaj Esperantistoj kaj Esperanto-vortaristoj tamen konvinkig\u0302as de la argumentoj prezentitaj en c\u0302i tiu artikolo, por ke la lingvouzo plukonverg\u0302u al koncepte unueca signifokampo, kaj por ke estontaj vortaroj tau\u0306ge prezentu tiun signifokampon."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Antau\u0306 125 jaroj, la 15an de januaro 1891, en Varsovio naskig\u0302is Osip (origine Iosif) Mandels\u0302tam, unu el plej elstaraj rusaj poetoj de la 20a jarcento. Okaze de la 125-jarig\u0302o de Mandels\u0302tam en La Balta Ondo aperis tradukoj de du liaj poemoj kaj konciza artikolo. La poemojn tradukis kaj la artikolon verkis Grigorij Arosev:"}, {"text_idx": "#000129", "text": "Antau\u0306 125 jaroj, la 13an de januaro 1891 en Szeged naskig\u0302is Gyula Baghy, kiu famig\u0302is en Esperantujo kiel Julio Baghy. Okaze de la jubileo de la hungara poeto ni rekomendas legi pri li la artikolon de Carlo Minnaja, kiu aperis antau\u0306 kvar jaroj en la rubriko \u201cNia Trezoro\u201d de la revuo La Ondo de Esperanto."}]