[{"text_idx": "#000001", "text": "C\u0302iujare NABU, germana naturprotekta asocio, organizas popularan eventon: la Horon de la vintrobirdoj. G\u0302i okazas c\u0302iam en semajnfino komence de januaro. Homoj dum unu horo observu birdojn en parkoj, g\u0302ardenoj au\u0306 similaj habitatoj. Por c\u0302iu specio oni notu la plej grandan nombron dum sama tempo. Poste oni sendu la datojn al NABU, kie sciencistoj statistikumas per ili kaj provas interpreti la datokolekton."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Mi kutime observas la birdojn en malnova tombejo. Tie estas la tau\u0306ga habitato kun disaj arboj kaj arbustoj, sed ne tiom dense kiel en arbaro. Gravas ankau\u0306, ke en la tombejo mi neniam renkontis homojn. Mi ne s\u0302atas esti observata de vivuloj, kiam mi observas aliajn vivulojn."}, {"text_idx": "#000004", "text": "La Horo de la vintrobirdoj ne celas malkovri rarajn birdospeciojn. G\u0302i celas evoluajn tendencojn pri la plej kutimaj birdospecioj. Fakte oni esploras ankau\u0306 la observantojn, ekzemple la demandon, c\u0302u multjara observanto rimarkas pli da specioj ol unujara observanto. Mi estas ja sperta observanto, sed c\u0302ijare mi rimarkis malpli da birdoj ol en la pasintaj jaroj. Kelkajn paruojn, kernorompulon, pigon, du kornikojn kaj du pegojn. La pegoj estis la plej interesaj. Unuafoje mi vidis verdan pegon kaj grandan buntpegon kiel najbarojn. Kutime buntpegoj c\u0302asas alte en arbo, kaj verdaj pegoj c\u0302asas sur tero au\u0306 malalte c\u0302e arbotrunko. Sed c\u0302ifoje la verda pego c\u0302asis alte, nur du metrojn for de la buntpego. Eble la verda estis transvestulo."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Novjaron mi kutime bonvenigas kun amikoj en Ercmontaro. Tie ni renkontig\u0302as en malnova vilag\u0302a domo kaj festas en g\u0302ia g\u0302ardeno c\u0302irkau\u0306 granda lignofajro."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Neniu el nia amika rondo kunportas artfajraj\u0302ojn. Tamen ankau\u0306 nia jars\u0302ang\u0302o ne pasas sen eksplodoj, c\u0302ar la vilag\u0302a junularo noktomeze pafas c\u0302iujare c\u0302irkau\u0306 mil eu\u0306rojn en la c\u0302ielon."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La supra bildo tamen ne montras artfajron en Ercmontaro (mi ne fotis). G\u0302i ilustras interagon de Higgs-bosono. La alia franco esploras kiel fizikisto c\u0302e CERN, kie tiu partiklo pasintjare estis malkovrita. Venontfoje li kunportos kiel suveniron almenau\u0306 unu Higgs-bosonon en boteleto. Tion li promesis."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Unesko deklaris la jaron 2009 Internacia Jaro de Astronomio (IJA). Nia familio deklaris la pasintan mardon Familia Tago de Astronomio (FTA). IJA rilatas al Galileo, kiu antau\u0306 400 jaroj observis la c\u0302ielon unuafoje per teleskopo, kaj al Keplero, kiu en 1609 publikigis sian gravan verkon Astronomio nova. Nia FTA ne rilatis al tiaj modernaj\u0302oj, sed al iomete pli longa tradicio: al la C\u0302ieldisko de Nebra, kiun forg\u0302is bronzepokuloj antau\u0306 pli ol 3600 jaroj, kaj al la Sunobservatorio de Goseck, kiun konstruis s\u0302tonepokuloj antau\u0306 proksimume 7000 jaroj. Ankau\u0306 tiuj kulturaj\u0302oj s\u0302ajnas relative modernaj, konsidere ke en nia c\u0302irkau\u0306aj\u0302o la unuaj homaj spuroj devenas de duona jarmiliono."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La C\u0302ieldisko de Nebra estas la plej malnova konkreta bildo de la c\u0302ielo. Trezors\u0302telistoj elfosis g\u0302in sur monto Mittelberg. Je la deklivo de tiu monto, apud la vilag\u0302o Wangen, oni konstruis muzeon, kiu popularscience klarigu la C\u0302ieldiskon de Nebra. (Nebra estas proksima urbo.) La muzea konstruaj\u0302o havas formon de s\u0302vebanta sunbarko, simila al sunbarko sur la disko. Interne trovig\u0302as pluraj prezentaj\u0302oj lau\u0306 principoj de avangarda muzea pedagogio, ekzemple malgrandaj klarigantaj lumfiguroj, kiuj fantomas c\u0302irkau\u0306 la eksponaj\u0302oj, kaj pupteatro, kiu rakontas la krimaj\u0302on pri la trezors\u0302telistoj kaj ilia fina kapto fare de ruzaj policanoj. Krome la muzeo enhavas planetarion, en kiu spekteblas filme la astronomiaj eventoj, kiujn bildigas la C\u0302ieldisko."}, {"text_idx": "#000012", "text": "La C\u0302ieldisko konsistas el bronzo kun oraj enforg\u0302aj\u0302oj. La signoj sur la disko ne evidentas al nuntempuloj, c\u0302ar g\u0302i estas plurfoje reverkata kaj unu parto mankas. La tuta bildo kompreneblas nur per arkeologia klarigo kaj kono de la pejzag\u0302o. C\u0302i tie mi ne provas detalan priskribon, c\u0302ar jam ekzistas sufic\u0302e ampleksa artikolo en Vikipedio. Pli koncize: la disko estis uzata diverse de diversaj generacioj. Komence g\u0302i tau\u0306gis kiel memorigilo, kiu rilatigas sunjaron kaj lunjaron kaj permesas regulan trovon de superjaro. Poste la prauloj damag\u0302is tiun memorigan bildon per aldono de horizontarkoj. Ili markas la sunvojon dum somera kaj vintra solsticoj. En tria periodo estis aldonita la sunbarko. Tiu estas la unua funkcio, kiu ne tau\u0306gis por kalendaraj kalkuloj de kamparanoj. Sunbarko estas ideo de mito; g\u0302i troveblas en multaj prahistoriaj kulturoj. En postaj generacioj la C\u0302ieldisko farig\u0302is nura kultobjekto. Fine la homoj eble forgesis, kion ili faru per la disko. Eble perdig\u0302is ankau\u0306 g\u0302ia \u201cmagia forto\u201d. Tamen la homoj plu estimis la C\u0302ieldiskon kaj entombigis g\u0302in, kvazau\u0306 mortis potenca tribestro, kun valoraj glavoj, hakiloj kaj aliaj distingaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Cetere, la supra bildo montras nur majstran kopion. La originala C\u0302ieldisko de Nebra trovig\u0302as en la Landa Muzeo pri Prahistorio en Halle. Tie laboras la arkeologoj, kiuj esploras la C\u0302ieldiskon. Tie g\u0302i kus\u0302as vers\u0302ajne ankau\u0306 pli sekura. La asekura valoro de la c\u0302ieldisko estas 100 000 000 eu\u0306roj."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Post la muzeo ni promenis sur la monton Mittelberg, kie la C\u0302ieldisko estis trovita. Probable tie g\u0302i estis ankau\u0306 uzata, c\u0302ar tie eblas rigardi dum someraj solsticoj la sunsubirojn g\u0302uste malantau\u0306 monto Brocken. Ankau\u0306 aliaj montoj c\u0302e horizonto faras el Mittelberg hazardan centron de pejzag\u0302a sunhorlog\u0302o, kaj sur la C\u0302ieldisko trovig\u0302as kalendaraj markoj, kiuj funkcias plej bone sur tiu c\u0302i Mittelberg. C\u0302u ec\u0302 la nomo devenas de tiu iame grava centreco? G\u0302i signifas Mezomonton."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Tamen, jen problemo: C\u0302iuj rigardoj horizonten eblas nur sen arbaro sur Mittelberg. Arkeologoj supozas, ke antau\u0306 3600 jaroj la montosupro estis senarbara, sed fakte mi ne komprenas la kialon. Miascie la klimato kaj la vegetaj\u0302aro ekde la bronza epoko ne grave s\u0302ang\u0302ig\u0302is. Krome Mittelberg estas monto nur malalta, 252 metrojn, do proksimume 800 metrojn sub la loka arbarolimo. Eble niaj prauloj mem senarbarigis la monton, sed tio estis malfacila laboro."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Almenau\u0306 nunepoke la problemo estas solvita. 30 metrojn alta kaj 10 gradojn oblikva turo ebligas liberan rigardon trans la arbaro al la montoj c\u0302e la horizonto. Ankau\u0306 la turo mem havas funkcion de giganta sunhorlog\u0302o."}, {"text_idx": "#000017", "text": "De sur la turo bone videblas la trovejo de la C\u0302ieldisko. Kompreneble en formo de disko. G\u0302i nomig\u0302as C\u0302ielokulo."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Tie du trezors\u0302telistoj elfosis la C\u0302ieldiskon. Bedau\u0306rinde ili grave difektis la valoran diskon per hakilo kaj poste dum purigado. La polico bons\u0302ance kaptis ilin. (En Germanio tiaj trezoroj apartenas al la s\u0302tato.) Tiel la krimuloj povis gvidi arkeologojn al la trovejo. Kono de la loko tre gravas por kompreno de la signifo."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Post promenado refoje en la muzeon. Tie sperteblas nun ec\u0302 rara esperantaj\u0302o! (G\u0302is 2009-11-15.) Eble vi jam au\u0306dis pri la plej foraj Esperanto-objektoj: En 1977 NASA startis du kosmosondilojn Voyager 1 kaj Voyager 2, kiuj esploru forajn regionojn de nia sunsistemo kaj flugu ec\u0302 al aliaj steloj. Ambau\u0306 Vojag\u0302antoj kunportas diskon kun bildoj kaj sonoj de nia Tero por eksterteranoj. Inter la sonoj de la Tero au\u0306deblas ankau\u0306 esperanta mesag\u0302o de Ralph Harry. Eksterteranoj vers\u0302ajne ne konas lin, sed eble kelkaj el vi rememoras tiun c\u0302arman teranon."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La muzeo prezentas nun ambau\u0306 diskojn apude (do la majstrokopiojn). Ambau\u0306 diskoj samgrandas. Ambau\u0306 diskoj konsistas el simila materialo: bronzo/kupro. La C\u0302ieldisko estas parte, la Terdisko plene orumita. La C\u0302ieldisko eltenis 3600 jarojn en la tero, la Terdisko eltenu 500 milionojn jarojn en la c\u0302ielo."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Kvankam 500 milionoj da jaroj s\u0302ajnas sufic\u0302e longa tempo, tamen tre malvers\u0302ajnas ke eksterteranoj trovos unu el la du Terdiskojn. Kaj se eksterteranoj vere trovos la diskon: Kion ili faru per g\u0302i? G\u0302i trovig\u0302as en skatolo kun bildoj, kiuj klarigu la malkodigon de la informoj. Tamen, la eksterteranoj devas esti sufic\u0302e inteligentaj por kompreni tiun bildklarigon. Kaj poste mankos al ili la bilda Cseh-kurso de Audrey Childs-Mee por kompreni la paroladon de Ralph Harry."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Bons\u0302ance mi estas terano kaj povis au\u0306skulti la mesag\u0302on de Ralph Harry sen antau\u0306a konstruo de gramofono."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Posttagmeze ni veturis al la vilag\u0302o Goseck por admiri la astronomojn s\u0302tonepokajn. Sur kampo apud Goseck arkeologoj elfosis kaj poste rekonstruis la plej malnovan sunobservatorion de la mondo. G\u0302i similas al la fama Stonehenge en Anglio: do vasta cirklo kun markoj por la sunbriloj je certaj datoj. Alie ol Stonehenge la Sunobservatorio de Goseck konsistas ne el egs\u0302tonoj, sed el malpli imponaj palisoj, kaj Goseck estis konstruata antau\u0306 7000 jaroj, dum Stonehenge kelkajn jarmilojn pli junas."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Kiam ni alvenis, ni rigardis la sunobservatorion tamen nur elau\u0306te, c\u0302ar la spiritoj de la s\u0302tonepokaj s\u0302amanoj alvokis fortan pluvegon kaj s\u0302tormon. Suben mi metis do bildon de fotinto, kiu g\u0302uis pli agrablan veteron."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Promene tra naturo kaj kulturo"}]