[{"text_idx": "#000003", "text": "C\u0302ernobilo, impresiga televida spektaklo, sed kiom vera?"}, {"text_idx": "#000004", "text": "En la antau\u0306a blogero, pri la dezirindeco de historiaj fikcioj kaj la (miaopinie) malbonaj sekvoj de tiu g\u0302enro, mi promesis al vi ke mi komentos iom la tre faman televidan serion \u201cC\u0302ernobilo\u201d, lau\u0306 kelkaj unu el la pintoj de la televida fikcio. Mi iom prokrastis la verkadon, sed g\u0302uste hodiau\u0306, en la 35a datrevenon de la c\u0302ernobila katastrofo, venis la oportuna momento."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mi havas ioman au\u0306toritaton, c\u0302ar mi iam laboris en tiu sektoro. Eble vi memoras la artikolon kiun mi verkis antau\u0306 dek jaroj, okaze de la katastrofo de Fukus\u0302imo, kiu havis iom da sukceso kaj estis poste republikigita en la revuo Kontakto, en dosiero pri nuklea energio."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mia laboro temis pri radioprotektado, t.e. la aro da teknikoj por malpliigi la malbonajn efikojn de la radiado super la homoj, c\u0302u laboristoj, c\u0302u eksteraj log\u0302antoj. Atentu tamen ke mi ne okupig\u0302is ekzakte pri la protekto kontrau\u0306 akcidentoj: ekzistas por tio alia specialeco, nomata nuklea sekureco, pli rilata al ing\u0302enierado, kiu koncentrig\u0302as pri la evitado de tiaj akcidentoj. Kvankam evidente trovig\u0302as iom da kontakto inter ambau\u0306 disciplinoj, kaj mi iom rilatis al g\u0302i, mi tamen ne estas specialisto pri tiu c\u0302i alia fako. Do, pri la teknikaj aferoj rilataj al la katastrofo mem, nome, kiel g\u0302i okazis, kiuj estis la kau\u0306zoj kaj kiel oni evitu la malpliigon de la eventoj mem dum la katastrofo, mi ne povas opinii. Miaj samfakuloj estis tiuj kiuj aperas mezurante la nivelojn de radiado, kaj fiksante rimedojn por malpliigi la konsekvencojn al la personoj, ekzemple, limigante tempojn de ekspozicio, arang\u0302ante s\u0302ildadon, proponante evakuadon au\u0306 aliajn metodojn por malpliigi la dozon ricevitan."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Alia afero pri la televida serio pri kiu mi ne povas komenti vere, sed kiu estis kritikata de multaj spektintoj estas la maniero prezenti la vivon kaj la povrilatojn ene de la socio de Sovetunio. Oni multe kritikis ke la etoso de la serio ne estas la vera vivo en tiu socio, sed la bildo kiun okcidenteu\u0306ropanoj au\u0306 usonanoj havas pri g\u0302i. Nur kiel ekzemplo, en komentoj legitaj en la reto, oni forte skeptikis pri la (fikcia) mortminaco al la vicdirektoro de la Kurc\u0302atov-instituto fare de ministro, kiu estus ebla en la Stalin-epoko sed absolute ekstertema en 1986. Pri tio mi vere dezirus koni la opinion de la legantoj tiu c\u0302i teksto, kaj mi s\u0302atus inviti amikojn kiuj konis tiun socion (ekssovjetianoj, postsovjetianoj au\u0306 aliaj spertuloj) komenti pri la tempo."}, {"text_idx": "#000008", "text": "C\u0302ar mi kutime ne spektas tiajn televidajn seriojn, la unua sugesto kiun mi ricevis venis de mia filic\u0302jo, kiu estis g\u0302in spektinta antau\u0306e, kaj, konante mian laboradon, forte rekomendis g\u0302in. Li donis ekzemplon pri la strec\u0302a situacio montrita de la filmo, menciante ke en iu aparte signifa sceno la plej grava spertulo komentas al la alia gravulo (g\u0302uste la du roluloj menciitaj en la antau\u0306a paragrafo) ion similan al \u201cpri io ni certas: post la granda radiado ricevita, ni ambau\u0306 mortos pro kancero\u201d. Dekomence tio jam levis mian unuan suspekton, c\u0302ar tio ne havas sencon el pure scienca vidpunkto. Eble tion povus diri alia rolulo, c\u0302ar tiun ideon havas plejmulto de la homoj, ec\u0302 iuj laborantaj en la sektoro, sed certe ne la vicdirektoro de la Kurc\u0302atov-instituto."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Nome \u2013 pardonu se tio aspektas lekciono, mi ne profundigos multe \u2013 la biologiaj efikoj de la radiadoj apartenas al du klasoj: stokastaj kaj nestokastaj, au\u0306, pli simple dirite, statistikaj kaj certaj. Ekzistas iuj efikoj kiuj certe aperas pro tre altaj dozoj de radiadoj; tial ili estas certaj, do nestokastaj (ne-statistikaj). Se vi atingas iun altan nivelon de radiadon (kiun oni ricevas nur en kazo de akcidento, au\u0306 kiam vi akiras ilin kiel paciento, ekz. en radioterapio), vi certe suferos je iuj simptomoj, kiel bruligoj, falo de la haro, imunodeprimo, au\u0306, en la plej malbona kazo, la t.n. sindromo de akuta radiado kiu povas okazigi la morton. Ja tio okazis al dekoj da homoj en tiu katastrofo, el kiuj trideko mortis tuj au\u0306 post kelkaj semajnoj. Sed plej multo de la homoj, ec\u0302 la t.n. likviduloj au\u0306 likvidatoroj batalintaj kontrau\u0306 la postaj efikoj, tute ne atingis tiun limnivelon, kaj do ne suferis tiujn simptomojn, au\u0306 escepte ricevis iom pli kaj sukcesis esti kuracitaj."}, {"text_idx": "#000010", "text": "La kancero kaj la heredaj mutacioj apartenas al tute alia kategorio de efikoj. Oni bone scias de la komenco de la historio de radiado, ke joniga radiado povas kau\u0306zi tiujn c\u0302i damag\u0302ojn. Sed temas pri statistika au\u0306 epidemiologia efiko. Nome, oni povas ricevi altan dozon de radiado kaj tamen ne suferi kanceron. Fakte, tio estas la plej probabla rezulto. La efiko estas statistika en la senco ke (simpligante) eble iu fotono au\u0306 partiklo transirigas sian energion g\u0302uste al iu geno en la korpo, kaj, se neriparita, tio kondukas al mutacio kiu povas iniciati kanceron au\u0306 (se la c\u0302elo estas genera) al efiko sur la idaro. La efikon oni povas kontroli c\u0302e la nivelo de la populacio, studante, per epidemiologiaj teknikoj, la pliig\u0302on de kazoj en populacio kompare kun alia kiu suferis pli malgrandan nivelon de radiado."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Do, multaj el la scenoj en kiuj aperas homoj kvazau\u0306 kondamnitaj al estonta morto ne havas bazon en la realo. Simple la kancero kaj tiaj efikoj ne funkcias tiel. Oni povas kreskigi la riskon kiam kreskas la dozo au\u0306 kreskas la nombro da homoj c\u0302eestantaj, sed en la sama maniero kiel kreskas riskoj en aliaj sektoroj de la vivo."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Pro tio oni povas legi pri tre malsamaj kalkuloj pri mortoj kau\u0306zitaj de la katastrofo de C\u0302ernobilo: temas pri kalkuloj de probableco, kiu postulas tre subtilajn epidemiologiajn teknikojn (kiuj evidentig\u0302is des pli malfacilaj en tiu kazo, pro la samtempaj politikaj, ekonomiaj kaj sociaj renversig\u0302oj, siavice kau\u0306zintaj siajn proprajn efikojn). Sed ili estis faritaj kaj la konkludoj certe ne atingas la konsekvencojn sugestitajn en la filmo."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mi ne postulas de fikcia filmaro tute ekzaktajn sciencajn pritraktojn, sed ja ke oni iom zorgu por eviti antau\u0306jug\u0302ajn bildojn, kiuj trompas la publikon. Kaj mi speciale indignas kontrau\u0306 unu specifa sceno, kiu ludas per tiu antau\u0306jug\u0302o: tiu de la log\u0302antoj de la urbo Pripjato, kiuj supozeble spektis la spektaklon de la fajro el iu ponto, kaj kiuj, lau\u0306 la serio, c\u0302iuj mortis. Ne, tute ne. Tiu ponto de la morto estas legendo, kiu krome ne estas ebla el scienca vidpunkto. Je tiu distanco, la homoj certe ne ricevus la akutajn dozojn kiuj kau\u0306zus la senperan morton. Kaj se ili ricevis malpli, estas simple neeble ke c\u0302iuj, ec\u0302 ne plimulto, povas morti pro stokastaj efikoj. Estas grava senrespondeco flanke de la scenaristoj tion ec\u0302 sugesti."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Alia klara eraro, certe montrita pro dramaj efikoj, estas la traktado de la joniga radiado kvazau\u0306 temus pri kontag\u0302a fenomeno. Mi ofte s\u0302ercas ke kiam homoj eksciis ke mi laboris en nukleaj instalaj\u0302oj, oni povis percepti ke la averag\u0302a distanco de miaj c\u0302irkau\u0306antoj al mi iom post iom kreskis, kvazau\u0306 mi mem farig\u0302is fonto de radiado (mi ne certas ke tiu estis scienca observado, sed ja bone valoris por iom s\u0302erceti)"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Ekzistas ja maniero per kiu homo povas farig\u0302i radioaktiva: se oni ricevas altegan (vere enorman) dozon da radiado, c\u0302efe per neu\u0306tronoj. Tiam la materialo surradiadigita (ec\u0302 homa korpo mem) farig\u0302us radioaktiva. Sed la surradiado devas esti tiom granda ke fakte la homo mortas en tiu cirkonstanco. Tio okazis historie en diversaj akcidentoj, c\u0302efe ligitaj al la nukleaj armiloj, kaj en tiu kazo la dozo estas tiom alta ke fakte la homoj mortis. Eble vi estas familiara kun la koncepto ke en tiu kazo oni enterigas la homon en plumbaj c\u0302erkoj, c\u0302ar tio aperis en raportoj. Io tia okazas en la televida serio, en kiu, en drameca sceno, oni enterigas aron da homoj en tiaj c\u0302erkoj, kiujn oni poste survers\u0302as per betono. Denove temas pri troigo, drameca sed malvers\u0302ajna. Eble unu au\u0306 du homoj plej proksimaj al la reaktoro en la momento mem de la akcidento povus ricevi tiun neu\u0306tronan surradiadon, sed tio certe ne okazis al la fajrbrigadanoj. S\u0302ajnas ke ja unu homo estis enterigita en specialaj cirkonstancoj, sed en C\u0302ernobilo la mortintoj ne estis mem radioaktivaj, kaj oni povas sekure viziti ilian tombon."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Pli vers\u0302ajna estas alia maniero farig\u0302i kvazau\u0306 radioaktiva (au\u0306 radioaktivportanta). Se vi tus\u0302as radioaktivan substancon en formo de likvo au\u0306 polvo, via hau\u0306to portos tiun materialon kaj vi povos kontamini aliajn. G\u0302uste por tio ekzistas mezuriloj en la limo inter diversaj partoj de la nukleaj konstruaj\u0302oj, por kontroli tiun cirkonstancon kaj eventuale senkontaminigi la homon au\u0306 la materialon; tiu fakte estis unu el la plej gravaj taskoj de mia tiama laboro. En la kazo de C\u0302ernobilo, certe multaj laboristoj estis tiel kontaminitaj dum la purigado de la instalaj\u0302oj, kaj povis porti tiun poluaj\u0302on al la sanigejo, sed plej probable ili estus antau\u0306 c\u0302io lavitaj, kaj do krom en la komenca fazo, estas tre malvers\u0302ajne ke ili damag\u0302is la medicinan personaron."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Mi komentas tion c\u0302i c\u0302ar en iuj tre videble dramecaj scenoj en la hospitalo, la laboristoj aperas inter kurtenoj, izolitaj, kvazau\u0306 por eviti la eliron de la radiado eksteren. La izolig\u0302o estis vera, sed pro aliaj kialoj, ec\u0302 kontrau\u0306aj: la celo estis protekti la laboristojn mem! Nome, la damag\u0302o kiun suferis la plej surradiaditaj laboristaj kondukis al imunodeprimo, kaj do estis tre grave ke nur tre zorgaj profesiuloj povus alproksimig\u0302i al ili. La scenoj en kiuj la edzino de unu el ili restis c\u0302e lia lito estis dramecaj por spektantoj, sed elnervigaj por spertuloj: vi kvazau\u0306 volas salti kaj diri al s\u0302i: \u201cne temas pri vi, sed pri li; vi povas mortigi lin! for!\u201d."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Tuj poste, kiam evidentig\u0302as ke s\u0302i estis graveda, kaj ke poste la bebo mortis, aperas sceno en kiu la plej sperta specialisto (la virino ne bazita sur vera rolulo, sed kiel komponaj\u0302o de pluraj sciencistoj) asertas ke la bebo kvazau\u0306 absorbis la radiadon kaj savis la panjon. Ne, ne, kaj milfoje ne! Tio ne havas sencon! Se tion dirus la patrino, kiu estas normala homo ne sperta pri radiado, nu, tion mi povas imagi, sed ke tion asertas la sag\u0302ulo, tio tute misgvidas la publikon kaj kondukas al malseriozigo de la tuta filmo."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Sed kiam temas pri eraroj fontantaj el la konformig\u0302o al la s\u0302ablonoj, tion mi eltenas malpli. Tion mi komentis jam en la kazo de la Insulo de la Rozoj, kaj denove mi vidas la saman fenomenon en C\u0302ernobilo."}]