[{"text_idx": "#000002", "text": "Dum la kaosa lasta duonjaro de la dua mondmilito en Budapes\u0302to la sveda diplomato Raoul Wallenberg (1912-1947) savis la vivojn de miloj da judoj, al kiuj li donis svedajn protektajn dokumentojn. Sed malmultaj scias, ke la help-agado kaj disdonado de svedaj protektaj dokumentoj jam antau\u0306 la alveno de Wallenberg al Budapes\u0302to estis komencita de la sveda esperantisto Valdemar Langlet (1872-1960) kaj lia edzino Nina Langlet (1896-1988), filino de la rusa pioniro de Esperanto Nikolaj Borovko (1863-1913)."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Raoul Wallenberg, ido de prestig\u0302a sveda familio, estis forportita de la sovetiaj sekurservoj, pereis en Moskvo 1947 kaj ig\u0302is mondfama. La geedzoj Langlet travivis sed perdis sian tutan posedaj\u0302on kaj estis grandparte forgesitaj post sia reveno al Svedio."}, {"text_idx": "#000007", "text": "En 1930-31 la paro log\u0302is en Dubrovnik en Jugoslavio. Poste ili translokig\u0302is al Budapes\u0302to, kie ili restis dum 14 jaroj. Tie Valdemar Langlet laboris kiel universitata lektoro pri la sveda lingvo, kaj aldone oficis en la konsulejo de Svedio. La nivelo de la diplomatia reprezento de Svedio en Budapes\u0302to altig\u0302is post kiam Germanio aneksis Au\u0306strion en 1938 kaj la legacio de Svedio en Vieno estis translokita al Budapes\u0302to."}, {"text_idx": "#000008", "text": "En marto 1944 la germanoj enmars\u0302is en Hungarion. La situacio de judoj kaj aliaj grupoj persekutataj de la nazioj ig\u0302is tre dang\u0302era, kaj en majo Valdemar kaj Nina Langlet komencis sian sav-agadon. Nome de Sveda Rug\u0302a Kruco ili arang\u0302is log\u0302adon, mang\u0302adon kaj sanprizorgon por miloj da rifug\u0302intoj. Same nome de Sveda Rug\u0302a Kruco Valdemar Langlet disdonis al persekutatoj neoficialajn \u201dprotekt-leterojn\u201d, kiuj helpis dekmilojn da judoj. Similan agadon, sed nome de la legacio de Svedio, poste entreprenis ankau\u0306 Raoul Wallenberg, kiu alvenis al Budapes\u0302to en julio 1944."}, {"text_idx": "#000009", "text": "En sia libro Kaoso en Budapes\u0302to Nina Langlet rakontas, ke pluraj malsanulejoj, katolikaj monah\u0302ejoj kaj muzeoj petis la protekton de Sveda Rug\u0302a Kruco, kiun Valdemar Langlet reprezentis. \u201dOk domoj kaj privataj apartamentoj estis disponigitaj al Valdemar, kaj fine Valdemar ig\u0302is unu el la plej grandaj \u2019domposedantoj\u2019 en Hungario\u201d, s\u0302i skribas."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Dum la c\u0302iam pli kaosa kaj dang\u0302era au\u0306tuno Valdemar kaj Nina Langlet estis c\u0302asataj de la hungaraj nazioj, kas\u0302ig\u0302adis diversloke en la urbo sed neniam c\u0302esis disdoni novajn protektleterojn, ec\u0302 se ties valoro grave malpliig\u0302is post kiam ec\u0302 la legacio de Svedio estis sturmita de la sagokruculoj. Sed en januaro 1945 la sovetia armeo eniris Budapes\u0302ton kaj la nazioj estis forpelitaj. Tiam la sovetiaj trupoj arestis Raoul Wallenberg, eble pro liaj kontaktoj kun la nazioj, kiujn li per diversaj argumentoj klopodis persvadi respekti la \u201dprotektitajn\u201d domojn, au\u0306 pro supozata spionado por Usono."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Interalie ilin mirigis la multaj domoj kun svedaj flagoj kaj svedaj protekt-s\u0302ildoj. Ekzemple en Buda estis granda strato, Pasare\u0301ti-ut, kie c\u0302iuj domoj krom malmultaj esceptoj estis \u201dsvedaj\u201d. La rusoj demandis, kiel povas esti, ke estas tiom da svedoj en Budapes\u0302to, kaj ili miris, kien malaperis la hungaroj. Mi devis klarigi al ili, ke temis pri posedantoj de svedaj protekt-dokumentoj, kiuj kredis, ke ili pro la \u201dpasporto\u201d nun estas svedaj civitanoj."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Fine en majo Valdemar kaj Nina Langlet forveturis el Hungario tra Rumanio kaj de tie plue per vartrajno al Istanbulo. Tra centra Eu\u0306ropo ne eblis veturi, kaj tra Sovetio la nediplomatoj ne rajtis veturi. Do el Istanbulo ili veturis per s\u0302ipo, kiu alvenis al Gotenburgo en Svedio nur en septembro."}]