[{"text_idx": "#000002", "text": "\u201cSamideano, kiel vi fartas?\u201d Tiel salutas telefone Mario Candotto (naskig\u0302is en Porpetto, Udine, en Italio en 1926). De multaj jaroj li ne plu parolas Esperanton, sed ankorau\u0306 memoras kelkajn frazojn. Li eksciis pri g\u0302i en 1942. Dekkvarjara li eklaboris kiel veldisto en la s\u0302ipkonstruejo de la urbeto Monfalcone (kie jam laboris liaj fratoj) en norda Italio, konstruante militajn aviadilojn por la itala (fas\u0302ista) armeo. Tien translokig\u0302is la familio kiam Mario estis ankorau\u0306 infano. Okazis, ke la patro perdis sian laboron kiel sakristiano kaj la familio izolig\u0302is en la komunumo, c\u0302ar unu el la filoj rifuzis dau\u0306rigi la eklezian karieron."}, {"text_idx": "#000004", "text": "En lia familio oni ne kutimis paroli pri politiko. Tamen, parte pro la manko de nutraj\u0302oj kaj parte pro naskig\u0302anta klaskonscio, en la tiutempaj fabrikoj oni forg\u0302is kontrau\u0306fas\u0302isman pensadon, kvankam kritikon kontrau\u0306 la reg\u0302imo oni devis flustri. Kiam ekis la mondmilito, lia frato Massimo farig\u0302is soldato de la itala armeo, en Kroatio. Tie li ekkonis perforton, maljustecon kaj teruraj\u0302ojn faritajn de la italoj, kiujn li rakontis al la familianoj."}, {"text_idx": "#000005", "text": "En tiu lima regiono kun la slovena parto de tiama Jugoslavio oftis la italaj dizertantoj, kiuj farig\u0302is partizanoj. Massimo prenis tiun vojon. Septembre 1943 li partoprenis la batalon de Gorizia ene de la Proleta Brigado, kiun formis la laboristoj de la s\u0302ipkonstruejo, vers\u0302ajne la unua partizana brigado en Italio. Tie li estis mortigita de la germanoj. Dum la milito 503 laborkolegoj de la s\u0302ipkonstruejo havis la saman finon. Inter ili, la alia frato Renzo, kiu kiel ano de la Triesta Brigado mortis en batalo kontrau\u0306 c\u0302etnika tac\u0302mento, la jugoslava naciista rezistoarmeo. Mario, pli juna, ne partoprenis rekte la kontrau\u0306nazian rezistadon pro patrina malpermeso. Tiam li laboris por la organizo Todt, kontruing\u0302enieria organizaj\u0302o de la nazia s\u0302tato, sed li ankau\u0306 kunlaboris kun la rezistado kiel relaja vetkuro de komunisma grupo."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Foje iuj partizanoj ektimig\u0302is kaj s\u0302ang\u0302is flankon. Du el ili denuncis la familiojn helpantajn la rezistadon. Sekve, la 24-an majo 1944, 70 homoj estis arestitaj en la vilag\u0302o [el ili 32 neniam revenis hejmen]. Dum la postaj tagoj estis arestitaj aliuloj kaj fine la kvanto de deportitoj el la vilag\u0302o atingis 158. Inter ili, la patro, la patrino, du fratinoj kaj Mario mem. Nur savig\u0302is unu fratino, jam edzinig\u0302inta. Post tri semajnoj en la prizono de Trieste, oni deportis ilin en Germanion. Neimagante kio atendis ilin tie, ili estis kontentaj, c\u0302ar tiel ili pensis eskapi morto-punon en Italio. Fakte, dum la vojag\u0302o la vagonoj de la trajno estis malfermitaj kaj neniu fug\u0302is."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mario kaj la patro atingis Dachau la 2-an Junio 1944, la tagon de lia dekoka naskig\u0302tago. Dume, la fratinoj kaj la patrino estis senditaj al Auschwitz. En la terura Dachau Mario koncentrig\u0302is kiel transvivi kaj trovi ion por mang\u0302i. Tie li estis numero 69610, ankorau\u0306 hodiau\u0306 li memoras kiel prononci g\u0302in en la germana. \u201cVi havas nur devojn, via nura rajto estas la morto\u201d, diris la SS-ano. Kion li travivis tie igis lin forlasi Dion, kvankam poste en lia vivo tiu temo dau\u0306re interesis lin. Siaflanke, la patro ne transvivis la labor- kaj vivkondic\u0302ojn de la koncentrejo."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Iam la prizonuloj imagis, ke la fino de la milito proksimig\u0302is c\u0302ar de pluraj tagoj la laborkondic\u0302oj en la koncentrejo mildig\u0302is, kaj oni au\u0306dis c\u0302iam pli la bombojn. Unu matenon neniu vokis ilin, la SS-anoj malaperis kaj nur maljunaj soldatoj gardis la koncentrejon, kune kun kelkaj rusaj prizonuloj. Ili anoncis, ke venis la (usonaj) liberigontoj. Pasis unu jaro post la alveno de Mario. De la kreo de la koncentrejo, pli ol 200.000 homoj pasis tra g\u0302i, 45.000 mortis."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La postmilita vivo en Italio ne facilis. Kelkaj revenintoj ne plu menciis la ekstermejojn, aliaj prikomentis la aferon sed la najbaroj ne kredis tiajn rakontojn. Oni konsilis ilin ec\u0302 prisilenti. Dume revenis hejmen ankau\u0306 la fratinoj de Mario, ne la patrino. La plej ag\u0302a fratino konkludis jene: \u201cgeknaboj, la vivo dau\u0306ras\u201d. Kaj tiel estis."}, {"text_idx": "#000012", "text": "En tiu tempo okazis veng\u0302oj, sed Mario havis alian sintenon. \u201cPost c\u0302io kion ni suferis, ni farig\u0302is pli homaj ol ili\u201d. Simile pensis lia fratino Ida, kiu ec\u0302 protektis soldaton de SS de la ekskaptitoj."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Estante en regiono mastrumata de la jugoslava reg\u0302imo de Tito, Mario decidis pasigi unu jaron en Beogrado. Tiu sperto pri komunismo en au\u0306toritata kaj burokrata lando, kiu g\u0302is 1948 sekvis la stalinan linion, seniluziigis lin. Reveninte al Monfalcone kaj danke al lia kondic\u0302o de eksdeportito li denove trovis laboron en la s\u0302ipkonstruejo, kie li restis g\u0302is sia emeritig\u0302o. Tie li amikig\u0302is kun kamaradoj anarkiistaj, kaj iom post iom li alig\u0302is al tiuj novaj idealoj. Pere de unu el ili, Ugo Miniussi, li legadis liberecanajn publikaj\u0302ojn, kiel Umanita\u0300 Nova kaj L\u2019adunata dei refrattari."}, {"text_idx": "#000014", "text": "En tiu kadro, komence de la kvindekaj jaroj li alig\u0302is al loka Esperanto-kurso, kun trideko da lernantoj. Kiel memoris Ursula Grattapaglia pri Germanio, multaj el la tiutempaj kursoj de la internacia lingvo en Eu\u0306ropo estis ligitaj al la primilitaj spertoj kaj al la deziro agadi por pacifismo. En la Monfalcona kurso elstaris pluraj anarkiistoj, kiel Vittorio Malaroda. Ilia unua instruisto estis slovendevena ing\u0302eniero. Poste instruisto farig\u0302is Malaroda mem, kiu restis g\u0302isosta esperantisto dum sia tuta vivo. Li verkis kaj tradukis poemojn, estis SAT-peranto, kaj multe instruis la lingvon al la laboristoj de la s\u0302ipkonstruejo."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ankau\u0306 Mario entuziasmig\u0302is pri Esperanto. Du monatojn post la komenco de la kurso, li ekkorespondis kun esperantistoj el multaj landoj de Orienta Eu\u0306ropo, kio dau\u0306ris pli ol 20 jaroj. Li ec\u0302 vizitis esperantistan amikon en C\u0302eh\u0302oslovakio en 1969."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Subite, la 12an de decembro de 1969, pro bomba atenco en Placo Fontano de Milano 17 homoj mortis kaj 88 vundig\u0302is. Nun oni scias, ke tiun masakron kau\u0306zis ekstremdekstruloj kunlabore kun la italaj kaj usonaj sekretaj servoj. Tamen, oni unue akuzis la anarkiistojn. Lau\u0306 la tiama urba policestro malric\u0302a fervojisto (kaj esperantisto) Giuseppe Pinelli (1928-1969) sinmortigis en policejo pro sia kulposento. Lian forpason senmortigis la Nobel-premiito Dario Fo, per la teatraj\u0302o Morte accidentale di un anarchico [Akcidenta morto de anarkiisto]."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Alia anarkiisto, kiu ricevis la viziton de la policanoj en sia hejmo estis Mario Candotto. Ili ne povis kompreni kial li havis tiom da leteroj el Sovetunio kaj aliaj komunistaj landoj en iu stranga lingvo, kiun ili tute ne konis. Bons\u0302ance la edzino sukcesis klarigi la aferon kaj la risko de Esperanto kiel dang\u0302era lingvo restis nur ektimo. Post tia polica persekutado la tuta liberecana grupo en la urbeto malaperos."}, {"text_idx": "#000018", "text": "De multaj jardekoj, Mario Candotto kunlaboras kun ANPI (Nacia Asocio de Partizanoj de Italio) kaj ANED (Nacia Asocio de eksdeportitoj en la naziaj koncentrejoj). En 2015 li partoprenis la 70-an datrevenon de la liberig\u0302o de Dachau, kune kun tiamaj usonaj soldatoj kaj c\u0302eestanta Angela Merkel, kancelierino de Germanio. Optimisme li aktivas de pluraj jardekoj klarigante pri sia sperto en lernejoj, kongresoj kaj okaze de memortago. Plurfoje li akompanis lernejanojn al Mauthausen, Auschwitz, Risiera di San Sabba, Dachau...[1] Li celas, ke tio kio okazis neniam plu okazu. Tial li rekomendas empation kaj amon. Alivorte, pere de internaciismo ni ekkonu pli bone la aliajn, c\u0302ar ni c\u0302iuj kundividas la homan rason."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Bildo : desegno de deportito al Dachau."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Militrakonto est le carnet de bord d\u2019une recherche sur l\u2019imaginaire transnational de la seconde guerre mondiale a\u0300 travers les sources en espe\u0301ranto.\nAfrikaans \u2013 \u0627\u0644\u0639\u0631\u0628\u064a\u0629 \u2013 Bahasa Indonesia \u2013 Catala\u0300 \u2013 Deutsch \u2013 Espan\u0303ol \u2013 Esperanto \u2013 English \u2013 Franc\u0327ais \u2013 \u05e2\u05b4\u05d1\u05b0\u05e8\u05b4\u05d9\u05ea \u2013 Italiano \u2013 \u65e5\u672c\u8a9e \u2013 Magyarul \u2013 Po polsku \u2013 Portugue\u0302s \u2013 \u0420\u0443\u0441\u0441\u043a\u0438\u0438\u0306"}, {"text_idx": "#000043", "text": "\u201cRealisma kaj vera rakonto\u201d pri la mondo: La alveturado de Lucien Pe\u0301raire orienten (1928-1932)De arda kredanto al disidentoLa malmilito de svisa esperantistoLa taksiisto kaj la nau\u0306 krucoj"}]