[{"text_idx": "#000005", "text": "g\u0302enetoj, karakterizaj ne nur c\u0302i-romane c\u0302e Steele, estas:"}, {"text_idx": "#000006", "text": "au\u0306tora insisto pri la realeco de ia postmorta vivo (ne temas pri la ideo\nmem, kun kiu eblas konsenti au\u0306 mal-, sed pri g\u0302ia artisma pravigiteco.\nG\u0302i havis sian lokon en Sed nur fragmento, sed c\u0302i-romane\naperas, simile kiel Hagen, tute lastminute, kvazau\u0306"}, {"text_idx": "#000008", "text": "kia kovrilo! Normale mi mals\u0302atas ke recenzanto dedic\u0302u atenton al\nfizikaj kontingencaj\u0302oj, sed c\u0302i-kaze endas:"}, {"text_idx": "#000009", "text": "la romanon en buso, mi c\u0302iam sentis bezonon kas\u0302i la kovrilon. Eble mi\nmaltrafis tiel belan okazon (\"ne, ne, mi legas ne nazian propagandon, sed\nEsperantan beletron\"), tamen mi preferis kas\u0302i..."}, {"text_idx": "#000010", "text": "nun mi rimarkas ke mi nur kritikis la romanon, apenau\u0306 lau\u0306dis. Se\nc\u0302i tiu estus recenzo kaj ne blogero, mi certe detalus ankau\u0306 la"}, {"text_idx": "#000011", "text": "la supran tekston, Trevor Steele komentis retpos\u0302te la 5an de januaro 2011:"}, {"text_idx": "#000015", "text": "[3] \"Vi hantis* min en la nokto\", sukcesa antologio (Munkeno, eld. Chr. Kaiser,\n1954) kun \"lastaj leteroj kaj notoj de viktimoj de la nazia reg\u0302imo\". - *La\ngermana verbo \"heimsuchen\" estas malfacile tradukebla; \"hanti\" estas la plej\nkonciza, \"veni kun la celo timigi\" eble pli trafa traduko."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Kion mi legis? Eble biografion? La eldonejo anoncas, ke la \u201cromano bazig\u0302as grandparte sur la vivo de Carl von Ossietzky\u201d. Fama foto el la koncentrejo Esterwegen montras sur la kovrilpag\u0302o [1] memkontentan gvatiston kaj Ossietzky."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Au\u0306 c\u0302u mi legis romanon? La rakontanto estas fikcia Erich Schwalbe, kiu naskig\u0302is en 1896 en Germanio kaj fug\u0302is de la nazia diktaturo al Au\u0306stralio. Post la falo de la Muro en Berlino, lia nepo demandas pri la germanaj radikoj de la avo. Kaj la avo rakontas pri sia plej bona amiko ekde la infanag\u0302o \u2013 Kurt Lenz, \u201cforgesita heroo el epoko, kiam herooj grandparte mankis\u201d (p. 12)."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Trevor Steele kreas fikcian, paralelan historion. C\u0302io el tiu mondo estas ebla historio, sed ne c\u0302io okazis (almenau\u0306 ne lau\u0306 nia scio). Tio estas interesa por tiuj, kiuj kapablas disigi inter ambau\u0306 variantoj, sed konfuzas tiujn, kiuj ne havas detalan scion pri la epoko. Ec\u0302 pli malbone estas, ke tiuj, kiuj ekinteresig\u0302as pri Ossietzky sen havi antau\u0306an scion pri li, tute ne havas gvidilon, kiam ili trovig\u0302as en fikcio kaj kiam ne [2]. Evidente Steele subtaksas la edukitecon de siaj legantoj, c\u0302ar li spicas la tekston per piednotoj. Tiel li atentigas, ke Kant estas fama filozofo (p. 304) kaj ke en 1789 komencig\u0302is la franca revolucio (p. 207). Tiuj aj\u0302oj, se ili entute necesas, aperu en la teksto."}, {"text_idx": "#000020", "text": "La libro temas ankau\u0306 pri la epoko kaj ties istoj. Steele s\u0302atas j\u0302eti nomojn, ekzemple: \u201c... li intervjuis au\u0306 almenau\u0306 alparolis Rosenberg, Streicher, Esser, Dinter, Frick, kaj Ro\u0308hm\u201d (p. 100). Bone, nun ni scias, ke Steele povas nomi fruajn naziojn, sed kion la leganto prenu de tio? Ili restas nur nomoj. Cetere: Steele profunde konas la epokon \u2013 sur c\u0302iu pag\u0302o ni spertas, ke li abunde konatig\u0302is kun la idearo de tiu tempo. Evidente li ec\u0302 trasuferis la legadon de proto-nazia \u201csango kaj tero\u201d-romano."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Ankau\u0306 la kontribuantoj de Novaj Folioj (la nomo de Weltbu\u0308hne [Monda Scenejo]) en la romano neniam farig\u0302as vivaj personoj. Ofte ili estas enkondukitaj kvazau\u0306 suflorantoj por Kurt Lenz. Interesaj verkistoj kiel Tucholsky, Mehring au\u0306 Mu\u0308hsam restas unudimensiaj roluloj. Steele ankau\u0306 celas negermanajn legantojn \u201ckiuj probable ne multon scias\u201d (p. 133) pri tiuj eventoj kaj \u201ceble bezonas iom da klarigo\u201d (p. 91). Ili ne retrovas la etoson de tiu epoko en la romano, kiel g\u0302i eble aperas en La pia danco, ne tro bona libro de Klaus Mann."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Anstatau\u0306 vivajn personojn ni havas debatojn. Kiam ajn ili renkontig\u0302as, ili debatas pri politiko. Ili apenau\u0306 havas vivon ekster la Novaj Folioj. Steele ec\u0302 pardonpetas pri tio (p. 267 kaj 298). Mi pli volonte pardonus, se la politiko ne nur estus rekreo de vanaj debatoj, sed se ili ankau\u0306 reliefigus la vivon ekster la redaktejo. La redaktejo de Novaj Folioj aperas kiel ebura turo, kiu nur foje havas kontakton kun tendencoj en la tiutempa socio."}, {"text_idx": "#000023", "text": "La du personoj, kiuj iom reliefig\u0302as en la libro estas Hitler kaj Kurt Lenz. Pri Hitler ni lernas, ke li estas furzanta kukvoranto kaj hipnota deloganto. (Post 200 pag\u0302oj ni jam scias, ke Hitler furzas kaj mi jam pensis, ke Steele estas iom tro obsedita de tiu difekto c\u0302e Hitler.) Sed Steele donas neniun klarigon por la fascino, kiun multaj (kaj ne nur) germanoj spertis tiutempe. Jes, Hitler nun aperas kiel ridinda ulo, sed de fikcia atestanto de la epoko mi atendas pli multtavolan priskribon. La malo de Hitler estas Kurt Lenz. Lenz ne estas oratoro kiel Hitler, c\u0302ar li balbutas [3]."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Do, mi emas rekomendi tiun libron kiel batalon inter du tendencoj. Unuflanke estas la intelektulo Kurt Lenz, kiu volas justan kaj solidaran socion, aliflanke Hitler \u2013 kruda potenculo, avida je povo kaj preta uzi nudan brutalecon por akiri sian celon."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Eble ni lernu el tiu libro, ke spirito kaj intelekto, ec\u0302 spritaj artikoloj ne sufic\u0302as, kiam tia minaco aperas."}, {"text_idx": "#000026", "text": "1. Nur piednote: la kovrilo estas aparte ac\u0302-stila, inspirita de la flago de la nazia s\u0302tato. Espereble la eldonejo ne pagis por tiu dezajno."}, {"text_idx": "#000027", "text": "2. La efiko de tiu tekniko estas potenciale malkleriga. Ekzemple mi retrovis fikcian aserton el la romano Darwin's Dreams de Sean Hoade kiel fakton en popularscienca artikolo."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Mi legis la romanon Kvazau\u0306 c\u0302io dependus de mi verkitan de Trevor Steele, germano, kiu naskig\u0302is en 1896. C\u0302efa enhavo estas lia amika rialto kun Kurt Lenz."}, {"text_idx": "#000030", "text": "G\u0302i komencig\u0302as ekde ilia elementa-lernejana tempo. En lernejo oni instruis lernejanojn pri tio, ke la plej supera raso estas la arjoj kaj ni germanoj staras absolute pinte de tiu grupo."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Instruisto rikanis, \"Ha, vi, Lenz, vi estas judo!\"Kurt Lenz respondis, \"Mi ne, sed tute ne gravas. Ni c\u0302iuj estas homoj.\""}, {"text_idx": "#000032", "text": "Kurt Lenz estis prizorgata de nur patrino malsanema. Kurt ne havis gefratojn kaj tute ne sciis pri patro foraperinta. Tamen la patrino frue mortis. Kurt estis prizorgata de Onklo, Gustavo."}, {"text_idx": "#000033", "text": "En 1914 okazis la Unua Mondmilito. Li kaj Kurt iris kune kun centoj da samag\u0302uloj prezenti sin al armea kuracisto. Li estis deklarita \"milit-kapabla\" kaj devis prezenti sin c\u0302e garnizonejo la postan semajnon. Kurt pro sia \"iom kurba dorso kaj iom fajfaj pulmoj\" estis \"milit-nekapabla\" kaj devis resti c\u0302e sia posteno."}, {"text_idx": "#000035", "text": "En 1916 la perdoj de germanaj armeoj estis tiel akutaj, ke viro kun du kruroj kaj du brakoj estis rigardata \"mulit-kapabla\". Ankau\u0306 Kurt Lenz ricevis ordonon sin prezenti en la sama garnizonejo. Kurt devis skribi leterojn dum sia tempo c\u0302e la fronto. Kiel okazis, ke liaj leteroj trairis la militcenzuron, estas al li mistero."}, {"text_idx": "#000036", "text": "En 1917 kiam li vizitis Kurt en la lazareto, la aspekto de Kurt s\u0302okis lin: la vizag\u0302o de Kurt estis pli longa kaj tro maldika, la okuloj retirig\u0302is, la haroj tiel malabunde kreskis, ke Kurt s\u0302ajnis kalvig\u0302anta. Sed plej konsternis la brag\u0302egriza vizag\u0302koloro kaj malfelic\u0302o en la okuloj. Ke kurt havas krome trapafitan brakon en gipso."}, {"text_idx": "#000038", "text": "En la tumulta epoko de Germanio inter la du mondmilitoj sentima\nj\u0302urnalisto devis oponi c\u0302iujn s\u0302ovinistojn, sed tute aparte la"}, {"text_idx": "#000039", "text": "En tiu tempo de morala degenerig\u0302o Kurt Lenz kurag\u0302is levi sian\nelokventan voc\u0302on kontrau barbareco kaj rifuzis fug\u0302i, c\u0302ar li kredis,\nke c\u0302iu el ni devas agi kvazau c\u0302io dependus de mi."}, {"text_idx": "#000040", "text": "La romano \"Kvazau\u0306 c\u0302io dependus de mi\" bazig\u0302as grandparte sur la vivo\nde Carl von Ossietzky, unu el la fruaj viktimoj de la plej fia reg\u0302imo\nen la homa historio. La au\u0306toro omag\u0302as Ossietzky kaj lian same brilan"}, {"text_idx": "#000044", "text": "Invitas al komparo du romanoj kun fonoj faktaj kaj historiaj.\nAmbau\u0306 devenas de la sama prestig\u0302a eldonejo, ambau\u0306 de konataj\nesperantaj verkistoj. Ambau\u0306 rekondukas legantojn al kampoj jam\nplugitaj de siaj au\u0306toroj: Anna Lo\u0308wenstein al antikva Romo, en La\ns\u0302tona urbo (1999); Trevor Steele al triaregna Germanujo, en Apenau\u0306\npapilioj en Bergen-Belsen (1994). Tamen c\u0302i tie c\u0302esas\nsimilaj\u0302oj: la du romanoj tiel diferencas kiel Esperanto kaj"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Verdire la romanoj meritas studadon kiel pritrakti \u2013 au\u0306\nne pritrakti \u2013 la pasintecon en beletra formo. Evidentas du\nkontrastaj manieroj procedi: Lo\u0308wenstein verkas de la vidpunkto\nde romanisto, kaj do kreas historian romanon; Steele \u2013\nmalgrau\u0306 tio, ke eble li celis historian romanon \u2013 tamen\nverkas de la vidpunkto de historiisto, kaj do kreas romanan\nhistorion. Tial multe pli imponas, multe pli legindas la volumo"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Kontraste, en Kvazau\u0306 c\u0302io dependus de mi, g\u0302enas la\nmultaj piednotoj: ekzemple 'Freikorps, germana vorto por\nneoficiala soldataro, kutime kun reakciaj celoj' (p. 71), au\u0306\n'Fritz Thyssen, tre ric\u0302a industriisto' (p. 281). Se gravas\nkonceptoj kaj nomoj tiaj por ankri la eventojn en la elektita\nepoko, kial ne \u2013 kiel en Morto de artisto \u2013\nklarigi la signifon kuntekste kaj ne, por tiel diri, subtekste?"}, {"text_idx": "#000049", "text": "Tiamaniere, kaj kontraste al Lo\u0308wenstein, Steele sklavig\u0302as al\nsiaj historiaj modeloj, la skribistoj Carl von Ossietzky kaj Kurt\nTucholsky, kiuj kurag\u0302e, sinofere, kampanjis pere de la gazetaro\nkontrau\u0306 nacisocialismo. Pro tio la c\u0302efrolulo de la romano, la\nj\u0302urnalisto Kurt Lenz, neniam plene konvinkas kiel kredeble,"}, {"text_idx": "#000052", "text": "La temo de c\u0302i romano estas tre interesa kaj grava: la germana\nhistorio proksimume de 1914 g\u0302is 1933, la verkisto kaj\nj\u0302urnalisto Carl von Ossietzky, demandoj pri pacifismo,\nmilito, fas\u0302ismo, demokratio. Eblus multaj diversaj manieroj\nalfronti tiun temon. Mi devas diri, ke la vojo elektita de Steele\ns\u0302ajnas al mi malfacila, kaj ke la rezulton mi trovas ne tre"}, {"text_idx": "#000054", "text": "La scenoj plenas je anekdotecaj informoj, plej ofte pri\npolitikistoj. Oni ekscias, ke Hitler frandemas kukojn kaj furzas.\nAperas ankau\u0306 iom da amintrigoj de la protagonisto Lenz. Sed c\u0302io"}, {"text_idx": "#000055", "text": "Ankau\u0306 la rakonta formo estas problema. Steele kreis mion, iun\nErich Schwalbe, kiu nau\u0306dekjara rakontas siajn memorojn\npri Lenz. Tiu peranto tamen limigas liajn au\u0306torajn eblojn kaj\nfaras parton de la romano iom teda. Al la mio mem mankas\nkaraktero kaj motivita rolo en la romano."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Por klarigi kelkajn aferojn, kiujn Schwalbe ne povas rakonti,\nSteele en la fino (re)aperigas eksnazion, kiu kvazau\u0306 petas"}, {"text_idx": "#000057", "text": "Por mi la plej valora instruo de la romano estas, ke en la\ndemokratia Weimar-respubliko plu restis (au\u0306 jam aperis) fortoj\nege maldemokratiaj ec\u0302 je s\u0302tata nivelo."}, {"text_idx": "#000058", "text": "La romano tamen facile legig\u0302as, kaj pleje mi s\u0302atis la\nc\u0302apitron Kriza jaro, kie Lenz eniras (kaj eliras)\nmalliberejon. Tie la rakonto viglig\u0302as kaj pli forte kaptis mian"}, {"text_idx": "#000063", "text": "Se Trevor ne jam delonge pruvis sian staturon \u0096 ne de\nsimple unu inter la Esperanto-verkistoj, da kiuj nuntempe ni\nhavas plurajn manplenojn, sed de au\u0306toro je vere monda nivelo,\ntiam certe nun tion li montris."}]