[{"text_idx": "#000001", "text": "Pola popolartistino Karolina Cicha [eo], kantistino, komponistino, multinstrumentistino kaj unu-virina orkestro provas uzi la muzikon por venki historian antau\u0306jug\u0302on vidalvide de minoritataj grupoj en Eu\u0306ropo. En c\u0302i tiu intervjuo kun Global Voices, s\u0302i klarigas kial s\u0302i prezentas la muzikon de minoritatoj en Pollando, c\u0302u sole, c\u0302u kune kun siaj kolegaj artistoj."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Por multaj minoritataj grupoj, esti aliigita [ndltr. esti reprezentata de aliaj homoj] estas konata sperto. Sed muziko povas oferti vojon al interkultura [eo] dialogo kaj kundivido de transkultura [eo] perspektivo. C\u0302ar muziko ofte estas s\u0302losila kultura kaj nacia identigiloj \u2013 konsekvence trans generacioj \u2013 muziko povas konservi kulturojn kaj malhelpi ilian nenaturan asimiladon [eo] meze de antau\u0306jug\u0302o au\u0306 diskriminacio de la plimulto."}, {"text_idx": "#000003", "text": "C\u0302io, kion mi devas diri pri g\u0302i, estas ie inter la melodioj. Muziko parolas pli ol vortoj. G\u0302i estas la lingvo de emocioj. G\u0302i estas beleco. Vi devas iri al koncerto au\u0306 au\u0306skulti albumon [por kompreni g\u0302in]."}, {"text_idx": "#000004", "text": "C\u0302i tiuj humanigaj klopodoj kongruas kun la pensado de la germana \u201cfilozofo de ekzistanteca pesimismo\u201d Arthur Schopenhauer [eo], kiu proponis en sia \u201cLa mondo kiel volo kaj reprezento\u201d ke muziko estas universala lingvo kiu povas malkas\u0302i niajn internajn paroladojn kaj dezirojn kaj povas esti lingvo de kompreno kaj akcepto, helpante nin eviti fali en antau\u0306jug\u0302on kaj protekti nin kontrau\u0306 eterna sufero."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Tra s\u0302ia muziko, Cicha elstarigas la plurdimensiecon de la pola kaj orienteu\u0306ropa kulturoj. En 2017, kune kun Bart Pa\u0142yga, s\u0302i surbendigis la albumon Tatar Album (P\u0142yta Tatarska) , kun kantoj de la krimeaj kaj volgaj tataroj [eo], kiuj c\u0302erpas el tradicioj kaj sonoj el la jaro 1397, de kiam datig\u0302as la unuaj mencioj pri la tataroj en la Granda Duklando de Litovio."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La tataroj, specife la Lipka-tataroj [eo], estas parto de la pola pejzag\u0302o ekde la 14-a jarcento. Kiel multaj el sia speco, Lipka-tataroj estis parto de la pli granda tjurka islama familio, kiuj skribas en la araba alfabeto kaj parolas la tataran lingvon [eo], tamen, dum la asimilprocezoj en Pollando (tra la tielnomita pola-centrismo), multe de tiu kulturo kaj historio perdig\u0302is \u2013 kvankam aktivuloj kaj artistoj [eo] komencis revivigi la tataran heredaj\u0302on en la lastaj jaroj."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Karolina Cicha, kiu naskig\u0302is en la Podlah\u0302ia provinco de Pollando, diskutis kial s\u0302i estas allogita al la tatara muziko:"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Multaj tataroj log\u0302as en mia hejmregiono. Ili translog\u0302ig\u0302is al Pollando antau\u0306 pli ol 600 jaroj, kreskis en la pola kulturo kaj samtempe ne forgesis pri sia identeco kaj islamo [eo]."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Tamen, ec\u0302 antau\u0306 c\u0302i tiu albumo plena de tatara muziko, Karolina surbendigis alian albumon Wieloma je\u0328zykami (Nau\u0306 lingvoj), kiu prezentis kantojn de aliaj polaj malplimultoj, kiel belorusoj, litovoj, rusoj, ukrainoj, judoj, romaoj, kaj du kantoj de la tatara nacia minoritato."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Tamen, s\u0302i ne haltis malkovri la sonojn de malplimultoj. En au\u0306gusto 2022, s\u0302i venis al la malnova sinagogo en Plzen\u030c [Plezeno, C\u0302eh\u0302io], kune kun Patricja Betley kaj Karolina Matuszkiewicz, en tradiciaj naciaj vestaj\u0302oj, por prezenti la kantojn de la karaimoj [eo], la sola tjurka malplimulto kiu konfesas judismon [eo]."}, {"text_idx": "#000012", "text": "...Kiam temas pri la karaismanoj [eo], tiu c\u0302i minoritato c\u0302eestas ankau\u0306 en Pollando kaj estas lau\u0306organize tre dinamika. Estis la polaj karaismanoj mem, kiuj petis min arang\u0302i kaj disvolvi sian muzikon."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Karolina ne simple prezentas la muzikon de minoritatoj \u2013 s\u0302i ankau\u0306 kantas en iliaj lingvoj:"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Min tre interesig\u0302as minoritatoj, tial mia deziro lerni la fonetikon de lingvoj. Dum lernado de la lingvo, vi devas ankau\u0306 lerni pri la kulturo kaj mondbildo [eo] de difinita minoritato."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Prezentinte la muzikistojn dum la karaima muzikkoncerto en la sinagogo de Plezeno (Plzen\u030c), la tria sekretario de la litova ambasadejo en C\u0302eh\u0302io, Kristina Baubinaite\u0307, rimarkigis, ke Unesko konsideras la lingvon de la karaimoj kiel grave endang\u0302erigita, lau\u0306dante la rolon de Karolina en la procezo de g\u0302ia konservado. En 2021 Karolina publikigis albumon plenan de karaima muziko nomita Karaimska mapa muzyczna."}, {"text_idx": "#000016", "text": "C\u0302i tiu pola muzikistino ankau\u0306 faras intensan esploradon pri la artefaktoj, sonoj kaj historiokantoj en la aliaj lingvoj; ekzemple, por la tatara albumo, s\u0302i vizitis la Krimeon, Tatarstanon kaj Kazah\u0302ion [c\u0302iuj en eo]."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mi vojag\u0302as eksterlanden kun la muziko de minoritatoj log\u0302antaj en Pollando ekde 2014... La rakonto pri la kunteksto de la kanto estas gravega elemento de c\u0302iu koncerto. Mi preparas ilin dise. Gravas la c\u0302eesto de kelkaj kantoj g\u0302uste pro tiu c\u0302i kunteksto, kiu diras multon pri la luktoj kaj suferoj de difinita minoritato. Multaj homoj trovas kompaton kun c\u0302i tio kaj permesas al ili vidi sian landon kaj siajn vivojn kun pli granda perspektivo."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Tra tiuj prezentoj, s\u0302i rakontas la rakontojn de la komunumo: prezentante la minoritatan grupon, elstarigante la c\u0302efelementojn de la muziko, kundividante la celojn de la komunumo kaj g\u0302iajn reprezentantojn, kaj instruante la publikon pri la komponistoj au\u0306 kreintoj de la kanto. S\u0302ia tatara albumo inkludis pecojn de krime-tataraj kantoj, kiel ekzemple Ey Gu\u0308zel Q\u0131r\u0131m. Tiu c\u0302i peco esploras tragedian pag\u0302on de la krime-tatara historio \u2014 la amasa deportado de krime-tataroj [eo] en 1944 \u2014 same kiel rakontojn de karaimoj kiuj komencis movig\u0302i de Krimeo al Litovio kaj Pollando en la 14-a jarcento, dau\u0306rante en la 19-a kaj 20-a jarcentoj."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ni kutime renkontig\u0302as bonan akcepton de nia muziko. Homoj ofte miras, ke en slava lando estas minoritatoj devenantaj el la tjurka lingvogrupo. La c\u0302eesto de belorusoj, ukrainoj au\u0306 litovoj en la regiono estas apenau\u0306 surpriza, sed malmultaj homoj scias pri tataroj au\u0306 karaimoj, ec\u0302 en Pollando mem."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mi ne havas muzikan edukadon. Mi estas memlernantino. Mi lernis c\u0302ion lau\u0306orele kiel vilag\u0302aj muzikistoj... En muziko, mi interesig\u0302as pri universalaj emocioj kaj kiel ili manifestig\u0302as per loka kanto. Mi ne limigas min al mondmuziko. Ekzemple, mi j\u0302us surbendigis la albumon \u2018SAD\u2019, kiun mi kunkreis kun Sw@da, kiu estas la kreinto de elektronika muziko."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Lau\u0306 Schopenhauer, ec\u0302 artistoj ne estas protektitaj kontrau\u0306 la sufero de la vivo. Tamen, la rekompenco por la artisto estas la pura, vera kaj profunda scio pri la interna naturo de la mondo."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Por au\u0306skulti la muzikon de Karolina Cicha kaj festi la diversecon de muzikistoj, kulturoj kaj lingvoj en Pollando, rigardu la Spotify-liston de Global Voices c\u0302i tie."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Jam pasis preskau\u0306 kvar jaroj depost ekvalidis prezidenta dekreto kiu limigas la studadon de indig\u0302enaj lingvoj en la naciaj respublikoj de la Rusa Federacio. Tio okazis en 2017 kiam la parlamento de la Respubliko de Tatarstano [eo] nuligis la devigan studon de la tatara lingvo [eo] en lernejoj. Kian efikon tio havis sur la nacia mem-identeco de tataroj log\u0302antaj en Rusio?"}, {"text_idx": "#000027", "text": "En julio 2017, dum kunveno de la Konsilio pri Interetnaj Rilatoj pri efektivigo de la nacia s\u0302tata politiko de Rusio, prezidento Vladimir Putin deklaris, ke infanoj ne devas esti devigataj studi indig\u0302enajn lingvojn en la naciaj respublikoj kiuj estas parto de Rusio. En novembro de la sama jaro, la parlamento de Tatarstano aboliciis la devigan studon de la tatara lingvo en lernejoj kaj reduktis la horojn de g\u0302ia instruado en lernejoj de 20 g\u0302is 2 horoj semajne. Interese, c\u0302i tiu decido kontrau\u0306is la Konstitucion de la Rusa Federacio, same kiel la rusan federacian leg\u0302aron kiu disponigas egalan juran statuson al la rusa kaj tatara lingvoj en Tatarstano."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Tataroj en Rusio longe sentas premon rilate al sia identeco kaj la uzo de sia gepatra lingvo. Tio estis la situacio kiam politikaj motivoj regis super la jura ordo, malgrau\u0306 la fakto ke la rusa leg\u0302aro garantias la uzadon kaj studadon de minoritataj indig\u0302enaj lingvoj. G\u0302enerale, la nova politiko s\u0302ajnis malkongrua kun la rajtoj de malplimultoj, garantiitaj de la konstitucio. La decido limigi la spacon por indig\u0302enaj minoritataj lingvoj montris la superecon de unu (reganta) nacia kulturo kaj etneco, kaj kelkaj sentis ke g\u0302i kau\u0306zis malkreskon de la multkulturismo de la lando."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Tataroj, estante tjurklingva popolo kun plejparte islama kredo, estas la dua plej granda etno en Rusio, kie la domina vektoro de nacia identeco estas ortodoksa slava. Ili ankau\u0306 estas la plej granda tjurka komunumo en la Rusa Federacio. La komunumo inkludas tatarojn vivantaj en la Respubliko de Tatarstano (36 procentoj), same kiel volgaj tataroj, siberiaj tataroj, astrah\u0302anaj tataroj, krime-tataroj [eo], kaj aliaj pli malgrandaj grupoj. La nombro da tataroj en Rusio lau\u0306 la s\u0302tata censo de 2010 estas proksimume ses milionoj. C\u0302ar ili estas ankau\u0306 disvastigitaj ekster Rusio, la tataroj de ekster Tatarstano kaj de ekster Rusio sentas specialan ligon al Tatarstano, kiu reprezentas sian nacion, identecon kaj bezonojn."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Tatarstano estas parto de la Rusa Federacio, kaj kune kun la aliaj 21 naciaj respublikoj, estas egala subjekto de la federacia s\u0302tato. La naciaj respublikoj, kontraste al aliaj federaciaj subjektoj \u2014 krajoj (teritorioj), oblastoj (regionoj) \u2014 havas specialan juran statuson, kun la rajto havi propran konstitucion, leg\u0302donajn instancojn, kaj ec\u0302 sian propran prezidenton (en Tatarstano). Gravas mencii ke ilia speciala statuso ankau\u0306 donas al ili la rajton determini siajn naciajn lingvojn je la oficiala nivelo en la respubliko kune kun la s\u0302tata lingvo, la rusa."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Tamen, post la prezidenta iniciato en 2017, kaj g\u0302ia efektivigo en Tatarstano, la tatara lingvo, kaj kun g\u0302i, la statuso de la tatara nacio kaj Tatarstano mem s\u0302ajnis perdi sian pozicion, por iuj nacia tragedio. Tamen prezidento Putin opiniis, ke la studado de denaskaj lingvoj estu libervola. Lau\u0306 li, \u201cdevigi homon lerni lingvon kiu ne estas denaska por li estas same neakceptebla kiel redukti la nivelon kaj tempon por la instruado de la rusa.\u201d Putin ankau\u0306 nomis la rusan lingvon \u201cla natura spirita kadro de nia tuta multnacia lando\u201d."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Malgrau\u0306 ke aktivuloj kaj anoj de la publiko esprimis malkonsenton, arang\u0302is protestajn mitingojn, kaj ec\u0302 prezentis plendon c\u0302e la Eu\u0306ropa Kortumo pri Homaj Rajtoj [ru] pri la nova lingvopolitiko, multaj instruistoj de la tatara perdis sian laboron baldau\u0306 post kiam g\u0302i estis efektivigita, kaj la statuso de la lingvo dau\u0306re estas malcerta."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Laste sed ne balaste, la fermo de la Tuttatara Publika Centro (Vsetatarskiy Obshestvenniy Centr) [ru] konsternis multajn homojn. Tio okazis post kiam la prokurorejo postulis, ke la plej malnova nacia organizaj\u0302o de la tataroj estu agnoskata kiel ekstremista."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Reviglante la konfliktitan tataran kulturon"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Paradokse, la tumulto c\u0302irkau\u0306 la lingvopolitiko kau\u0306zis reviglig\u0302on de la tatara kulturo en Rusio. La pli juna generacio trovis novan direkton por mem-identeco, kondukante al novaj evoluoj kaj kultura agado en Tatarstano kaj preter g\u0302i. Kune kun la nacia festo Sabantuy, kiu estas celebrata en urboj c\u0302ie en Rusio kaj celas prezenti sian kulturon, tataroj retrovis kaj ec\u0302 modernigis aliajn iam forgesitajn tradiciojn kaj kutimojn."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Ekzemple, elementoj de tradicia brodaj\u0302o farig\u0302is parto de modernaj elegantaj vestaj\u0302oj, kaj pluraj markoj nun aldonas tradiciajn s\u0302ablonojn al puloveroj au\u0306 libertempaj vestaj\u0302oj. La c\u0302apeleto tubetejka [eo] farig\u0302is eleganta akcesoraj\u0302o en la vestaro de la moderna virino. Tataraj bazaroj kaj merkatoj ankau\u0306 renaskig\u0302as en iniciatoj kiel ekzemple Pechen Bazary (Bazaro Pec\u0327a\u0308n ), la fojnomerkato en Kazano [eo], la c\u0302efurbo de Tatarstano."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Sportc\u0302emizo kun tatara s\u0302ablono, dezajnita de Tatarcha Casual. Foto de la tatara festivalo el la arkivo de Elmira Lyapina, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Paroli la tataran, porti tradiciajn vestaj\u0302ojn, ludi tataran muzikon, organizi malsamajn festivalojn nun estas rigardata kiel signo de prestig\u0302o. Tataraj kantoj estas prezentitaj pli ofte en federaciaj amaskomunikilaj kanaloj: junaj artistoj kiel Dina Garipova , Saida Mukhametzyanova , Elmira Kalimullina c\u0302iuj estis la parto de la franc\u0302iza [eo] spektaklo \u201cThe Voice\u201d [La Voc\u0302o] en la rusa televido."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Krome, tatara kin- kaj filmfestivaloj ankau\u0306 altiris novan atenton. La talenta, juna tatara direktoro Ilshat Rakhimbay rakontis al Global Voices pri sia percepto de c\u0302i tiu revivigo kaj la kresko de tatara nacia identeco responde al politikaj limigoj."}, {"text_idx": "#000040", "text": "G\u0302i estas sufic\u0302e mirinda, kaj samtempe tamen ne surpriza. Efektive, [ni vidis] la evoluon de diversaj tataraj kulturaj festivaloj, pli da prezentistoj de tatara muziko au\u0306 muziko en tatara lingvo, kaj pli grave\u2014pli da agnosko kaj rekono ne nur de la publiko, sed ankau\u0306 de la au\u0306toritatoj kun pli profunda nivelo de konscio. Montrig\u0302is pli profunda respekto por la lingvo kaj kulturo, kaj ne ekzistas tia ekskludo kiel antau\u0306e \u2014 g\u0302i ne estas nur la sceneja kulturo, sed ankau\u0306 tiu estas subtenata."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Tiel, la filmoj de Ilshat Rakhimbay estas faritaj tra la prismo de \u201cTatar-eco\u201c. Se demandite kial nacia identeco gravas al li kiel produktisto, li klarigis:"}, {"text_idx": "#000043", "text": "G\u0302i estas nur kodo, kiu komence estas ankrita en vi mem, kaj per la lingvo kaj kulturo, en kiuj vi kreskis, vi vidas la tutan mondon. Per vortoj, gepatra lingvo, formig\u0302as speciala rilato al la mondo, la tero, la c\u0302ielo, la homoj kaj la C\u0302iopova."}, {"text_idx": "#000044", "text": "En la 19-a jarcento, la germana filozofo GW Hegel, en sia \u201cGrundlinien der Philosophie des Rechts\u201d [Elementoj de la filozofio de la juro] proponis la vojon al organika komunumo: \u201cEstu homo kaj respektu aliajn kiel personojn.\u201d Li emfazis, ke lingvo estas s\u0302losila elemento de mem-identeco au\u0306 mem-decido. Se nacio estus senigita de la s\u0302losila elemento de sia identeco, multnacia komunumo povus perdi la unikan kulturan heredaj\u0302on kiun g\u0302i reprezentas. Artisto povas ricevi nacian amon kiam la nacio rekonas sin en siaj verkoj, sed c\u0302u la rekono de la nacia identeco de minoritato postulas pli larg\u0302an publikan akcepton?"}, {"text_idx": "#000046", "text": "La koloroj de Global Voices estas verda #269926 , cejana #00b8c0 kaj nigra #000000"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Nia emblemo uzas la simbolon Mpatapo, la \u201cnodon de pacigo/repacig\u0302o\u201d, el la aro de okcident-afrikaj adinkraj simboloj:"}, {"text_idx": "#000049", "text": "La simboloj apartenis al la As\u0302antioj [eo], kiuj printas ilin sur s\u0302tofo, same kiel sur ceramikaj\u0302oj kaj metalaj\u0302oj. La As\u0302antioj rezistis britan kolonian regadon kiam tiu alvenis en Okcidentafrikon. Tial eblas ke multe da kultura tradicio kaj simboleco pluvivas g\u0302is hodiau\u0306."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Larg\u0302a emblemo por malhelaj fonoj (blanka)"}, {"text_idx": "#000055", "text": "C\u0302i tiu variaj\u0302o de nia defau\u0306lta emblemo estas por uzo sur malhelaj fonoj, kie la normala emblemo malaperas. PNG-dosieroj havas travideblajn fonojn kaj devus integrig\u0302i bone en iu ajn malhela retejo."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Verda ikono memstara, kun travidebla fono."}, {"text_idx": "#000063", "text": "EPS-formato estas krom la svg-formato ankau\u0306 kvazau\u0306 norma formato por konservi vektorajn dosierojn (angle: \u201cvector\u201c). Vektoraj bildoj [eo] montras nur la liniojn kaj plenigaj\u0302ojn de la objekto, dum la c\u0302irkau\u0306aj\u0302o restas \u201cmalplena\u201d kaj tiel la objekto estas memstara. C\u0302i tiuj dosieroj povas esti malfermitaj, redaktitaj kaj rekonservitaj pere de preskau\u0306 ajna grafika arang\u0302oprogramo. Helpe de la libera softvara programo Postscript, la EPS-dosieroj povas esti montrataj sur ekrano au\u0306 konvertitaj por presado sur ne-Postscript-printilo."}, {"text_idx": "#000069", "text": "C\u0302i tiu artikolo estis origine publikigita de Eli\u0301as Oxom en Prensa Comunitaria, poste redaktita kaj reeldonita de Global Voices kadre de amaskomunikila partnereco."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Adela Choc Cuz, membro de la Q'eqchi\u2019 Majaa Praula Konsilio de la municipo El Estor [en.wikipedia] en orienta Gvatemalo, kaj s\u0302ia filino Sandra Tec Choc, estis liberigitaj matene la 17-an de majo, post kiam grupo da homoj ostag\u0302igis ilin, akuzante ilin pri sorc\u0302ado kaj ke ili kau\u0306zis malbonan sanon al virino el la komunumo."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Lau\u0306 Choc Cuz, ili estis detenitaj en la domo dum pli ol 18 horoj, sen rajto pri nutraj\u0302o au\u0306 akvo, krome ili estis batitaj de membroj de la familio. Ili forprenis s\u0302iajn vestaj\u0302ojn, meblojn kaj kuirilaron; s\u0302i havis muelejon por fari nixtamal (tortilja pasto el maiza faruno), fridujon, kudromas\u0302inon kaj tri biciklojn."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Choc Cuz estas konsiderita spirita gvidanto en sia komunumo kaj s\u0302i ankau\u0306 estas parto de la kontrau\u0306-mineja rezisto en El Estor. S\u0302i estis akuzita je sorc\u0302ado fare de Mario Caal Pec, frato de Selvin Pec, kiu estas la posedanto de la evangelia radiostacio La Voz de Chichipate (La Voc\u0302o de Chichipate). Gvatemala prezidanto Alejandro Giammattei konservas proksiman rilaton [es] kun la konservativaj evangeliaj eklezioj de la lando, precipe pri temoj kiuj polarizas Gvatemalon, kiel ekzemple leg\u0302oj pri reprodukta sano de virinoj."}, {"text_idx": "#000073", "text": "En Gvatemalo, la granda plimulto de homoj identig\u0302as kun kristanoj: lau\u0306 censo de 2015 [en], 45 procentoj de la gvatemalanoj diras, ke ili estas katolikoj kaj 42 procentoj diras ke ili estas evangelianoj. Protestantaj religioj enradikig\u0302as pli kaj pli en Gvatemalo."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Multaj indig\u0302enaj homoj praktikas katolikismon [en] au\u0306 evangeliismon [en], foje kunfandante kristanismon kaj majaajn kredojn je sinkretismo. Lau\u0306 raportoj kaj censoj, la indig\u0302enoj \u2013 kiuj inkluzivas 24 etnojn \u2013 konsistigas inter 45 kaj 60 elcentoj de la log\u0302antaro en Gvatemalo. La Internacia Laborgrupo por Indig\u0302enaj Aferoj (IWGIA) deklaras, ke \u201cla malegaleco inter indig\u0302ena kaj ne-indig\u0302ena log\u0302antaro lau\u0306 dungado, enspezo, sano kaj edukado estas konata. Statistikoj montras persistajn praktikojn de rasismo kaj diskriminacio kontrau\u0306 indig\u0302enaj popoloj.\u201d"}, {"text_idx": "#000075", "text": "Choc Cuz deklaris: \u201cIli akuzis min esti sorc\u0302istino, sed mi estas spirita gvidantino. Mi postulas justecon de la au\u0306toritatoj. Sinjoro Simo\u0301n Tun Sacul atakis min, minacis senkapigi min, indikante ke li estas Kaibil [elita unuo de la armeo], kaj j\u0302etis min teren. Mi faris neniun krimon. Mi havas sep infanojn. Ili c\u0302iuj estas bonaj homoj. La atakantoj supervers\u0302is mian tutan korpon per benzino. Mi kulpigas [la komunuman konsilion] COCODE, kiu aprobis c\u0302ion c\u0302i.\u201d"}, {"text_idx": "#000076", "text": "Humberto Cuc, membro de la Q'eqchi\u2019 Majaa Praula Konsilio, kondamnis tiujn eventojn kaj diris, ke Choc Cuz estas spirita gvidantino kaj parto de la Praula Konsilio: \u201cNi faris majaajn ceremoniojn kun s\u0302i. Tio kio okazis al s\u0302i estas dolora. Multfoje homoj eraras. Ili opinias, ke okupig\u0302ante pri niaj kulturaj praktikoj ni faras sorc\u0302adon, sed ni respektas evangeliajn religiojn. Se ili vidas nin uzi kandelojn dum plantado, ili akuzas nin pri sorc\u0302ado.\u201d"}, {"text_idx": "#000077", "text": "Li ankau\u0306 menciis, ke dum longa tempo la praulaj konsilioj estis la gardantoj de montetoj kaj de riveroj, kvankam ili ne plu estas rigardataj tiel de la socio. \u201cIli malamas s\u0302in pro esti parto de la kontrau\u0306-mineja rezisto, la malamo al s\u0302i komencig\u0302is kiam s\u0302i komencis malkas\u0302i kaj denunci c\u0302ion pri la minejaj industriaj agadoj en oktobro,\u201d diris Humberto Cuc."}, {"text_idx": "#000078", "text": "La municipo de El Estor spertas strec\u0302ig\u0302ojn [es] pro la rezisto de la log\u0302antoj kontrau\u0306 gvatemala nikelindustria mineja kompanio, Guatemalan Nickel Company (CGN), filio de la svisa Grupo Solway Investment [de.wikipedia). Lau\u0306 log\u0302antoj, kiuj plejparte estas majaoj Q'eqchi\u2019, la minejo Fenix \u200b\u200bpoluas la lagon Izabal kaj reduktas la fis\u0302populacion. Fine de 2021, post jaroj da lukto, kiu kulminis per protestoj, la log\u0302antoj vivis sub sieg\u0302a stato de la registaro de Gvatemalo kaj estis gvatataj de armitaj soldatoj."}, {"text_idx": "#000079", "text": "La spirita gvidantino estis liberigita je la tria matene kiam homoj forlasis la lokon, krom la 15 membroj de COCODE, kiuj tenis s\u0302in en la domo."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Post kiam Choc Cuz kaj s\u0302ia filino estis liberigitaj kun la subteno de reprezentantoj de la Procuraduri\u0301a de los Derechos Humanos [Oficejo de la Ombudsmano pri Homaj Rajtoj de Gvatemalo] kaj la Nacia Civila Polico, Choc Cuz diris al Prensa Comunitaria: \u201cMi estis c\u0302ikanita de la COCODE [Komunuma Konsilio por Evoluigo] gvidata de Jose\u0301 Ich. Ili venis por bruligi mian domon per benzino kaj aresti min. Mi restis sur la strato. Ili bruligis c\u0302ion, kion mi havis. Ili bruligis la akton de mia tero kaj kvin mil [gvatelamajn] kecalojn [eo].\u201d"}, {"text_idx": "#000081", "text": "Kiam s\u0302i estis liberigita, s\u0302i havis kontuzaj\u0302ojn sur la frunto. Tiuj kiuj atakis s\u0302in malpermesis al s\u0302i reveni en la komunumon kaj diris ke ili okazigos asembleon la 18-an de majo por proponi ke s\u0302i estu forpelita de la log\u0302loko. La spirita gvidantino prezentis plendon c\u0302e la Publika Ministerio."}, {"text_idx": "#000082", "text": "La advokato Juan Castro, de la Advokata Firmao por Indig\u0302enaj Popoloj, komentis, ke en plej multaj kazoj la s\u0302tato lasas gravajn malobservojn kiel c\u0302i tiuj senpunaj. Li ankau\u0306 menciis, ke la krimo de sorc\u0302ado ne ekzistas."}, {"text_idx": "#000083", "text": "German Choc, de la Kolektivo de Spiritaj Gvidantoj \u201cOxlaju Q'anil\u201d, klarigis, ke la rolo de spirita gvidanto en la socio estas helpi homojn, antau\u0306enigi majaajn kulturajn praktikojn, helpi solvi problemojn, kaj ili ankau\u0306 estas contadores del tiempo [tempogardistoj]."}, {"text_idx": "#000084", "text": "German Choc deklaris: \u201cMi postulas, ke la s\u0302tato agu por fini tiajn kazojn. Mi postulas ankau\u0306, ke la gvidantoj de la eklezioj kaj sektoj c\u0302esu krimigi spiritajn gvidantojn kaj ke ili antau\u0306enigu pacan kunekzistadon, ke ili lasu indig\u0302enojn plenumi siajn kulturajn kaj spiritajn praktikojn kiel estas skribite en la Politika Konstitucio de la Respubliko de Gvatemalo en g\u0302ia artikolo 66-a, kie la s\u0302tato rekonas, respektas kaj antau\u0306enigas la indig\u0302enajn vivmanierojn, kutimojn, tradiciojn, formojn de socia organizado, manieron vesti sin, same kiel la lingvojn kaj dialektojn de diversaj popoloj de Gvatemalo\u201d."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Ekrankopio de la jutuba kanalo de Okean Elzi [uk: \u041e\u043a\u0435\u0430\u043d \u0415\u043b\u044c\u0437\u0438] kun la titolo de la kanto \u201cMisto Vesni\u201d (La urbo de printempo). En la malsupra dekstra angulo, mesag\u0302o en la angla kaj sube en la rusa memorigas la militon de Rusio en Ukrainio."}, {"text_idx": "#000087", "text": "La ukraina grupo Okean Elzi (ukraine \u041e\u043a\u0435\u0430\u043d \u0415\u043b\u044c\u0437\u0438, lau\u0306vorte \u2018la oceano de Elsa\u2019) estas elstara stelo en la muzika scenejo de la lando. G\u0302i estis fondita en 1994 en Lvivo [eo], historia urbo en okcidenta Ukrainio. Post kiam la grupo movig\u0302is al Kievo [eo], ili komencis ricevi internacian atenton kaj farig\u0302is la unua moderna ukraina grupo kiu prezentig\u0302is en la rusia kanalo de MTV en 1998. Poste, la grupo ig\u0302is vaste konata kaj akiris adorantojn en multaj post-sovetiaj landoj. La plej multaj ruslingvanoj povas, kun malmulte da peno kompreni au\u0306 diveni la signifon de la ukraina kantoteksto. La grupo ankau\u0306 komencis fari koncertojn en Rusio kaj Eu\u0306ropo, kaj poste akiris kultan statuson en Ukrainio."}, {"text_idx": "#000088", "text": "La c\u0302efkantisto, Svjatoslav Vakarc\u0302uk, ig\u0302is vera famulo: en 2005 li farig\u0302is Bonvola Ambasadoro de Unuig\u0302intaj Nacioj, en 2007\u20132008, kaj poste denove en 2019\u20132020, li estis deputito c\u0302e la ukraina parlamento, kaj iumomente estis konsiderita pintkandidato en la prezidentaj balotoj de 2019. La 7-an de marto li alig\u0302is al la ukraina armeo por servi en la defendaj fortoj de la lviva regiono."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Ekde tiam li parolis publike pri la milito, alvokante rusiajn famulojn rompi ilian silenton kaj sin deklari kontrau\u0306 la milito. G\u0302is la milito, kelkaj rusiaj kantistoj havis enorman sekvantaron en Ukrainio kaj faris komerce sukcesajn turneojn en la lando."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Depost la komenco de la milito, Vakarc\u0302uk koncertis senpage por la ukraina publiko, ofte sole, kantante kaj ludante la pianon au\u0306 la gitaron en metrostacioj, antau\u0306 fervojaj stacidomoj kaj provizoraj translokigaj tendaroj kiel videblas en c\u0302i tiu filmeto en la metroo de H\u0302arkivo [eo]."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Unu kanto, kiun li regule prezentas, havas specialan signifon. G\u0302i nomig\u0302as \u201c\u041c\u0456\u0441\u0442\u043e \u0432\u0435\u0441\u043d\u0438\u201d (\u2018Misto Vesni\u2019 au\u0306 \u2018La urbo de printempo\u2019) kaj estas dedic\u0302ita al lia hejmurbo Lvivo."}, {"text_idx": "#000092", "text": "La originala versio, kiu aperis en 2021, estas duopaj\u0302o kune kun kantistino Irina S\u0302vajdak de la grupo \u041e\u0434\u0438\u043d \u0432 \u043a\u0430\u043d\u043e\u0435 (Odin v kanoe). Vakarc\u0302uk, kiu verkis la kantotekston, klarigas ke tio estas la unua kanto kiun li verkis pri sia hejmurbo."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Hodiau\u0306 Lvivo farig\u0302is enirejo por pli ol 3 milionoj da ukrainaj rifug\u0302intoj, kiuj forlasis orientajn kaj nordajn partojn de sia lando por forfug\u0302i de rusiaj bombadoj kaj serc\u0302i rifug\u0302ejon en Pollando, Slovakio kaj Hungario. Ili c\u0302iuj trairas tra Lvivo, per trajno, au\u0306toj, busoj. De la malfrua 18-a g\u0302is la frua 20-a jarcentoj, Lvivo ankau\u0306 estis parto de la Au\u0306stra-Hungara-Imperio [eo] kaj hodiau\u0306 simbolas g\u0302eneralajn ukrainajn aspirojn por denove esti parto de Eu\u0306ropo kaj malproksimig\u0302i de Rusio."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Por pliaj informoj pri c\u0302i tiu temo, vidu nian specialan raportadon (anglalingve) Russia invades Ukraine (Rusio invadas Ukrainion)"}, {"text_idx": "#000099", "text": "Ekrankopio de la komenca pag\u0302o de la projekto \u201cANA TELE\u201d"}, {"text_idx": "#000100", "text": "[Artikolo origine publikigita en la rusa, la 16-an de au\u0306gusto 2016]"}, {"text_idx": "#000101", "text": "Kiel oni scias, Rusio estas multnacia lando. Lau\u0306 artikolo 68-a de la Konstitucio de la Rusia Federacio [eo], la s\u0302tata lingvo sur la teritorio de la Rusia Federacio estas la rusa. Konforme al paragrafo 2 de la sama artikolo, la respublikoj rajtas instrui proprajn s\u0302tatajn lingvojn. Bedau\u0306rinde, tio fakte ne signifas, ke c\u0302iuj reprezentantoj de la multnombraj popoloj de Rusio flue parolas sian gepatran lingvon."}, {"text_idx": "#000102", "text": "En la libro \u201cKiel kaj kial konservi la lingvojn de la popoloj de Rusio\u201d, la esploristoj K. Zamjatin, A. Pasanen kaj J. Saarikivi rimarkas, ke la situacio de la naciaj lingvoj en Rusio ne estas tre kurag\u0302iga, kvankam ne katastrofa. Tamen, la teorio estas iom en konflikto kun la praktiko. Lau\u0306 la fakta situacio, nur en kelkaj el la 83 konsistigaj entoj de la Rusia Federacio eblas ricevi edukadon en la nacia lingvo. En la tiel nomataj \u201cnaciaj lernejoj\u201d instruado estas ofte en la rusa, kaj la denaska (t.e. loka) lingvo estas uzata nur en la kurso en kiu oni g\u0302in instruas. Tiel, oni ne kapablas paroli pri aktualaj temoj en c\u0302i tiu lingvo kaj ne facilas trejni sin por uzi la lingvon ankau\u0306 skribe. La lingvoj de la popoloj de Rusio kutime estas instruataj dum nur kelkaj horoj semajne, ofte kiel libere elektebla fako fine de la lerneja tago. Se la lingvo ne estas uzata hejme, tia trejnado ne malhelpas g\u0302ian malaperon. Akiri profesian edukadon en minoritata lingvo praktike ne eblas \u2014 la sola escepto estas kutime filologia edukado en la gepatra lingvo, destinita al instruistoj kiuj celas instrui tian lingvon."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Tamen, kiel notas la au\u0306toroj de la libro, en iuj regionoj de la lando la situacio de instruado de minoritataj lingvoj ankorau\u0306 estas signife pli bona ol en la resto de la Rusia Federacio. Tiel, en la respublikoj Tatario [eo] kaj Bas\u0302kirio [eo] estas lerneja instruado en la loka lingvo (tatara kaj bas\u0302kira, respektive) kaj ekzistas ec\u0302 lernejoj, kie oni instruas en la lingvoj de aliaj minoritatoj, marioj [eo] kaj udmurtoj [eo]. Tamen, ec\u0302 kie instruado disponeblas en aliaj lingvoj ol la rusa, multaj studentoj de naciaj minoritatoj frekventas lernejojn kie la lecionoj estas en la rusa lingvo."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Pupo en nacia tatara kostumo. Bildo kun permeso de russiandolls.ru."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Gravas memori, ke granda parto de la popoloj de Rusio log\u0302as ekster siaj naciaj teritorioj. En tia situacio, studi sian gepatran lingvon \u2014 ec\u0302 kiel fakon \u2014 ofte simple ne eblas. En kelkaj kazoj, la granda plimulto de la lingva komunumo povas loli ekster la naciaj respublikoj \u2013 ekzemple, pli ol 60% de la tataroj kaj mordvoj [eo]."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Se oni fidas la datumojn pri la log\u0302antara censo de 2010 en Rusio, evidentig\u0302as, ke nacieco ne c\u0302iam signifas ke oni regas la nacian lingvon. La tatara estas la dua plej parolata lingvo en la Rusia Federacio, sed la parto de tiuj, kiuj parolas g\u0302in, estas 3% de la tuta nombro de rusoj kiuj parolas aliajn lingvojn, estante en la tria loko post la rusa (99%) kaj la angla (5%). Averag\u0302e 68,5% de la tataroj parolas sian gepatran lingvon en Rusio, sed kono de la nacia lingvo multe varias lau\u0306 la regiono de la lando. Jen la subjektoj (administraj regionoj) en la Volga Federacia Distrikto lau\u0306 la plej granda nombro de tataroj kiuj regas la tataran: Tatario, la C\u0302uvas\u0302a Respubliko, Mordovio, la Penza Regiono, la Respubliko de Marij El, la Regiono Nij\u0302nij Novgorod, same kiel la Astrah\u0302ana Regiono. En c\u0302i tiuj regionoj, la tatara lingvoscio inter tataroj estas super la mezumo, en Tatario c\u0302i tiu cifero estas preskau\u0306 93%. Tiuj kiuj konas plej malbone sian nacian lingvon estas la tataroj log\u0302antaj en la Ekstremorienta Federacia Distrikto (Amura Provinco, Juda Au\u0306tonoma Provinco, Provincoj Kamc\u0302atko kaj C\u0302emara, Sah\u0302alena Provinco), en la nordo (Neneca Au\u0306tonoma Regiono) kaj en la okcidento de la lando (Kaliningrada Provinco). La H\u0302abarovska Provinco fermas la liston \u2013 c\u0302i tie nur 23% de tataroj parolas la tataran."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Nu, se la nacia lingvo estas parolata en la familio, tiel la infano lernas g\u0302in de infanag\u0302o lau\u0306 natura maniero. Kaj kio pri tiuj, kiuj jam plenkreskis, sed ne lernis sian gepatran lingvon kaj s\u0302atus regi g\u0302in kiel plenkreskuloj?"}, {"text_idx": "#000108", "text": "La komuna projekto ellaborita de la lernejo pri la angla EF English First, kaj la Ministerio pri Edukado kaj Scienco de la Respubliko Tatario, la reta lernejo de la tatara lingvo \u201cANA TELE \u201d (tatare: \u201cgepatra lingvo\u201d), kiu malfermis siajn pordojn en februaro 2013 [ru], celas tiajn homojn. La lernejo estis kreita nome de la Prezidento de Tatario R.N. Minnih\u0302anov post multaj plendoj ricevitaj kaj de log\u0302antoj de Tatario kaj de aliaj regionoj de la Rusia Federacio, kaj de personoj kiuj log\u0302as eksterlande."}, {"text_idx": "#000109", "text": "La lernejo ANA TELE ne estas organizita lau\u0306 tradicia formato \u201cnigra tabulo \u2013 lerneja skribtablo \u2013 lernolibro\u201d. Kompreneble, lerni lingvon ne eblas sen lingvolernaj ekzercoj (en la programo estas 3 000 da ili), sed ANA TELE inkluzivas ankau\u0306 54 filmetojn, 10 000 sonfragmentojn kaj 5 000 bildojn. C\u0302iu leciono komencig\u0302as per trejna filmeto kaj finig\u0302as per la rilata tasko, kiu ebligas enkapigi la lernitajn konceptojn, dank\u2019 al kio eblas eviti plian skribadon kaj memorigadon de vortprovizo. Ankau\u0306 konversaciaj klasoj kun instruisto estas ofertataj, kaj la lernejo mem memorigas la studentojn pri tiu ebleco (telefone au\u0306 retpos\u0302te). Notindas ankau\u0306 la bonega teknika ekipaj\u0302o de la projekto: dum pluraj monatoj da trejnado, mi neniam alfrontis teknikajn problemojn. Sen mencii la facilecon de uzado: oni povas ekzerci ie ajn kaj iam ajn, oni nur bezonas interretan aliron."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Cetere, la projekto estas populara ne nur en Rusio:"}, {"text_idx": "#000111", "text": "@RusMinnikhanov \u0420\u04e9\u0441\u0442\u04d9\u043c \u04d9\u0444\u04d9\u043d\u0434\u0435! \u0410\u041d\u0410 \u0422\u0415\u041b\u0415 \u043f\u0440\u043e\u0433\u0440\u0430\u043c\u043c\u0430\u0441\u044b\u043d\u0430 \u044f\u0440\u0434\u04d9\u043c \u04e9\u0447\u0435\u043d \u0441\u0435\u0437\u0433\u04d9 \u0437\u0443\u0440 \u0440\u04d9\u0445\u043c\u04d9\u0442! \u041c\u0438\u043d \u0442\u0430\u0442\u0430\u0440 \u0442\u0435\u043b\u0435\u043d \u0410\u043c\u0435\u0440\u0438\u043a\u0430\u0434\u0430\u043d \u04e9\u0438\u0306\u0440\u04d9\u043d\u04d9\u043c \u04bb\u04d9\u043c \u0443\u043b \u0431\u0438\u043a \u0444\u0430\u0438\u0306\u0434\u0430\u043b\u044b."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Depost la ekesto de la projekto, pli ol 30 000 homoj sekvis la kurson. C\u0302iujare la lernejo malfermas siajn pordojn al 10 000 novaj uzantoj. Alig\u0302u ankau\u0306 vi! Rakhim itegez! (tatare: Bonvenon!)"}, {"text_idx": "#000116", "text": "Kun areo de 1,5 milionoj da kvadrataj kilometroj, Mongolio [eo] estas inter la plej grandaj landoj en la mondo, okupante la 18-an lokon lau\u0306 grandeco. G\u0302ia vasta tero ampleksas virgajn borealajn arbarojn [eo], montajn ekosistemojn, kaj plurajn specojn de prerioj [eo] konataj kiel stepo [eo]. Log\u0302ata de 3.3 milionoj da homoj, Mongolio ankau\u0306 estas unu el la plej maldense log\u0302ataj landoj en la mondo, kio faras g\u0302in bona elekto por konservado de la biologia diverseco [eo]."}, {"text_idx": "#000117", "text": "Tamen, dum la lastaj tri jardekoj, la naturmedio [eo] de Mongolio alfrontas multoblajn minacojn, inkluzive de minado kaj infrastruktura evoluigo, troa pas\u0302tado, ekspluatado de fosiliaj brulaj\u0302oj, dezertig\u0302o kaj klimata s\u0302ang\u0302o [pdf en la angla] kiuj c\u0302iuj manifestig\u0302as kiel senprecedencaj pliig\u0302oj de la aeraj temperaturoj kaj en nenormala ripeta formo de precipitaj\u0302o [eo]."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Klimata s\u0302ang\u0302o [eo] influas la furag\u0302orezervojn, la kunmetaj\u0302on de plantoj kaj la diversecon de la pas\u0302tejoj. G\u0302i same kau\u0306zis konstantan pliig\u0302on de naturaj katastrofoj kiel sekeco kaj dzud, [tio estas] severa klimata situacio kiu kau\u0306zas amasan mortadon de la brutaro c\u0302u pro malsato c\u0302u pro ekstrema malvarmo."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Plia fonto de poluado estas la c\u0302iutagaj agadoj de homoj kaj ilia aliro al la vivmedio [eo]."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Riverfluejo plenigita per plastaj kaj vitraj boteloj. Foto de Amedeo Bastiano uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000121", "text": "Ekzemple en la riverfluejoj, kiuj sekig\u0302as somere, estas kutime trovi malplenan botelon da vodko. Sur la montetoj, estas altaroj de plastaj pakaj\u0302oj kaj ladskatoloj starantaj apud la veraj altaroj starigitaj por preg\u0302i al la c\u0302iela dio Tenger [tengrismo] kiu estas esenca figuro en mongolaj s\u0302amanismaj kredoj [en]. Ekster la vilag\u0302oj, meze de la stepo, trovig\u0302as subc\u0302ielaj rubejoj. Nur kelkajn kilometrojn de siaj domoj, la log\u0302antoj de tiuj vilag\u0302oj amasigas la rubaj\u0302ojn, kiujn ili produktas dum la vintro, kaj bruligas ilin tie. En la c\u0302irkau\u0306aj\u0302o, eblas vidi restaj\u0302ojn de misformita plasto dum multaj monatoj poste."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Lau\u0306 loka fakulo, la kau\u0306zo je la radiko de tio estas la manko de vivmedia konscio c\u0302e la mongola popolo [eo]. Batsuren S. estas 37-jara vivmedia ing\u0302eniero, kiu diplomig\u0302is c\u0302e unu el la plej bonaj mongolaj universitatoj kaj finis specialajn magistrajn studojn en fama instituto en Sud-Orienta Azio [eo], kie s\u0302i nun laboras kiel esploristino. S\u0302i petis ke s\u0302ia familia nomo kaj la nomo de s\u0302ia universitato restu konfidencaj. S\u0302i klarigas:"}, {"text_idx": "#000123", "text": "People in Mongolia don\u2019t realize that their actions have consequences. If they leave a bottle in a meadow, this bottle may reach a river, or be eaten by a yak and cause its death. But people are not educated to think this way. They just say: \u201cI want to have a beer,\u201d or some vodka, or some water. And they drink, then leave the bottle in the grass."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Homoj en Mongolio ne rimarkas, ke iliaj agoj havas sekvojn. Se ili lasas botelon en herbejo, tiu botelo povas atingi riveron, au\u0306 esti mang\u0302ita de gjako [eo, gruntbovo] kaj kau\u0306zi g\u0302ian morton. Sed homoj ne estas edukitaj pensi tiel. Ili nur diras: \u201cMi volas trinki\u201d bieron au\u0306 iom da vodko au\u0306 iom da akvo. Ili trinkas, poste lasas la botelon en la herbo."}, {"text_idx": "#000125", "text": "Mongoloj estas juna popolo \u2013 kio signifas, ke ili ne estas plene memkonsciaj je socia nivelo, kaj ne profunde komprenas kiom vundebla la naturo estas, asertas Batsuren, ligante la aferon al lastatempa s\u0302ang\u0302o en vivstilo:"}, {"text_idx": "#000126", "text": "People here have been almost exclusively nomads until a few decades ago. They started gathering in cities only recently, and even nowadays, approximately half of the population lives in the traditional nomadic way. In the past, nomads\u2019 trash could be abandoned in nature without worrying too much. It consisted of carcasses of animals, furs, wood, and natural fabric used for clothing. After a few weeks, the environmental agents would consume it and let it return to what it was before without any damage for the soil."}, {"text_idx": "#000127", "text": "Homoj c\u0302i tie estis preskau\u0306 ekskluzive nomadoj g\u0302is antau\u0306 kelkaj jardekoj. Ili komencis kolektig\u0302i en urboj nur lastatempe, kaj ec\u0302 nuntempe, proksimume duono de la log\u0302antaro vivas lau\u0306 la tradicia nomada maniero. En la pasinteco, la rubaj\u0302oj de nomadoj povis esti forj\u0302etitaj en la naturo sen fari sin tro da zorgoj. G\u0302i konsistis el kadavroj de bestoj, feloj, ligno kaj natura s\u0302tofo, uzitaj por vestaj\u0302oj. Post kelkaj semajnoj, la naturmediaj kataliziloj konsumus c\u0302ion kaj lasus c\u0302ion reveni al tio kio g\u0302i estis antau\u0306e sen ajna damag\u0302o por la grundo."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Nuntempe, la rubaj\u0302o s\u0302ang\u0302ig\u0302is kaj farig\u0302is vitro, plasto, metalo, benzino, kemiaj\u0302oj. Sed por homoj, kiuj ne konas la tiurilatajn dang\u0302erojn, kompreni la efikon de forj\u0302etado de c\u0302i tiuj produktoj en la naturo ne estas tiel simpla."}, {"text_idx": "#000130", "text": "A part of the new ruling class of Mongolia is extremely concerned about it. And the herder communities also understand that some change is happening. They observe nature every day, and see that it behaves differently from the past. A lot of information is circulating through the internet. However, the institutions aren\u2019t reaching out to the public in systematic way. And while people do agree on the importance of protecting nature, they still have a limited understanding of the ways to do so."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Parto de la nova reganta klaso de Mongolio ege maltrankvilig\u0302as pri g\u0302i. Kaj la pas\u0302tistaj komunumoj ankau\u0306 komprenas, ke iu s\u0302ang\u0302o okazantas. Ili observas la naturon c\u0302iutage, kaj vidas ke g\u0302i kondutas malsame ol en la pasinteco. Multaj informoj rete cirkulas. Tamen, la institucioj ne atingas la publikon en sistema maniero. Kaj kvankam homoj konsentas pri la graveco protekti la naturon, ili ankorau\u0306 havas limigitan komprenon pri la manieroj fari tion."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Kiel li klarigas, en 1998, la mongola registaro aprobis Publikan Ekologian Edukan Programon, efektivigonta inter 1998 kaj 2005. Sed neniu elpensis planon por traduki g\u0302in en konkretajn agojn por longdau\u0306raj rezultoj. Do, la pozitivaj sed malegalaj rezultoj kiuj estis akiritaj komence, estas nun forvelkantaj."}, {"text_idx": "#000133", "text": "Between 2019 and 2020, the government designated 32 new protected areas, for a total of 4.9 million hectares. It also committed to put under national protection 30 percent of the country\u2019s total land. They already achieved the result of protecting 21 percent of it, which equals to almost 33 million hectares. On top of this, 31 additional million hectares are now designated as locally protected areas. All this took a lot of effort, yet, because of the absence of an organic program to spread information, many people remain uneducated, even among the scientific community. The country suffers [from] the lack of a science-based nature conservation approach, and the public tends to oversimplify matters related to the environment."}, {"text_idx": "#000134", "text": "Inter 2019 kaj 2020, la registaro nomumis 32 novajn protektitajn areojn, por entute 4,9 milionoj da hektaroj. G\u0302i ankau\u0306 decidis meti sub nacian protekton 30 procentojn de la tuta lando. Ili jam atingis la rezulton protekti 21 procentojn de g\u0302i, kio egalas al preskau\u0306 33 milionoj da hektaroj. Aldone al tio, 31 pliaj milionoj da hektaroj nun estas nomumitaj kiel loke protektitaj areoj. C\u0302io c\u0302i postulis multe da peno, tamen, pro manko de programo por disvastigi informojn, multaj homoj restas neinformitaj, ec\u0302 inter la scienca komunumo. La lando suferas [pro] la manko de scienco-bazita naturkonserva aliro, kaj la publiko emas tro simpligi aferojn ligitajn al la naturmedio."}, {"text_idx": "#000135", "text": "Kaj por Batsuren kaj por Gala, la nura maniero kiel la situacio povas plibonig\u0302i estas s\u0302ang\u0302ante la pensmanieron de la homoj. Kaj por ke tio okazu, institucioj kaj la registaro sindone faru politikon por plibonigi la naturmedian edukadon."}, {"text_idx": "#000136", "text": "Kiel Batsuren konkludas, \u201cili [la registaro] dau\u0306rigu lanc\u0302i ampleksajn informkampanjojn, disvastigu konscion pli egale kaj sisteme, kaj pus\u0302u homojn doni pli da atento al la naturmedio.\u201d"}, {"text_idx": "#000140", "text": "Kun sia helkolora hararo, ekstravaganca s\u0302minko, eklektika modosento, trapikig\u0302oj kaj tatuoj, Indigo ofte havas ion komunan kun impresi en la kartvela socio [eo]. \u201cKelkaj homoj esprimis tute senbazan agreson kontrau\u0306 mi\u201d klarigas Indigo, profesia fotisto, en intervjuo kun JAM News. \u201c[Ili diras al mi] Mi ne zorgas pri kartveliaj tradicioj.\u201d"}, {"text_idx": "#000141", "text": "C\u0302iuj tri protagonistoj klarigas, ke post la protestoj kontrau\u0306 GLATKI+ [eo], kiuj skuis la c\u0302efurbon c\u0302i-somere, multo s\u0302ang\u0302ig\u0302is en la lando. Dum la somero, Tbiliso [eo], la c\u0302efurbo de Kartvelio, estis atestanto de sia plej malbona homofobia atako g\u0302is nun. La Mars\u0302o de Digno, planita por la 5-a de julio kadre de la Semajno de Fiereco, estis nuligita meze de perfortaj atakoj de kontrau\u0306-GLATKI+-manifestaciantoj. Almenau\u0306 50 j\u0302urnalistoj estis batitaj kaj perforta homamaso sturmis kaj prirabis la oficejojn de la mars\u0302organizantoj \u2013 Tbilisi Pride [Tbilisa Fiero] kaj la Shame Movement [Honto-Movado], du liberalaj aktivistaj grupoj. En la sekvaj tagoj, alia amasa manifestacio ekster la parlamentejo estis respondita per perforto fare de ekstremdekstraj grupoj."}, {"text_idx": "#000143", "text": "La plej fres\u0302data pentraj\u0302o \u201c1,5 por resti viva\u201d de la sankta-lucia-usona artisto Jonathan Gladding, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000144", "text": "Post du intensaj semajnoj da podiaj diskutoj, flankaj eventoj, interkonektado kaj paroladoj de politikaj gvidantoj, la UN-Konferenco pri Klimata S\u0302ang\u0302ig\u0302o [eo] en [la skota urbo] Glasgovo (COP-26) [COP =Conference Of the Parties, ndltr.] estas malantau\u0306 ni \u2014 kaj jam forvelkas en la amaskomunikilaro. Rerigardante, kion karibiaj nacioj [eo] povas forpreni de g\u0302i, kaj kien ili iru de c\u0302i tie?"}, {"text_idx": "#000145", "text": "Yves Renard, estrarano kaj regiona kunordiganto de la neregistara organizaj\u0302o Panos Caribbean, kundividis siajn postkonferencajn pripensojn kun mi el la vilag\u0302o Laborie [en], Sankta Lucio [eo], kie li log\u0302as kaj laboras."}, {"text_idx": "#000146", "text": "Dum pli ol kvar jardekoj, Renard estis implikita en dau\u0306ripova evolupolitiko kaj partoprena administrado de naturresursoj en la regiono. Li precipe interesig\u0302as pri ligado de naturresursa administrado kun redukto de malric\u0302eco kaj socia evoluigo, kaj pri dezajnado de institucioj kiuj kreskigas partoprenon kaj au\u0306tonomigon [eo]."}, {"text_idx": "#000147", "text": "Yves Renard, estrarano kaj regiona kunordiganto de la neregistara organizaj\u0302o Panos Caribbean, kiu estas aktiva defendanto de la regiono kiam temas pri la klimata krizo. Foto de Renard, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000152", "text": "YR: This is very hard to tell and we have to believe the science. As NASA succinctly points out, \u2018The potential future effects of global climate change include more frequent wildfires, longer periods of drought in some regions and an increase in the number, duration and intensity of tropical storms.\u2019 We have to accept that many scientists now see a 1.8\u00b0 Celsius increase as the \u2018optimistic\u2019 scenario and that there is no place for complacency. This 1.8\u00b0C scenario assumes full implementation of all the targets announced and commitments made. Let us keep in mind that we are now at 1.2\u00b0C above the pre-industrial levels of 1850-1900."}, {"text_idx": "#000153", "text": "YR: C\u0302i tio direblas malfacilege kaj ni devas kredi la sciencon. Kiel NASA koncize substrekas, \u201cLa eblaj estontaj efikoj de tutmonda klimata s\u0302ang\u0302ig\u0302o inkluzivas pli oftajn arbarajn incendiojn, pli longajn sekecojn en iuj regionoj kaj pliig\u0302on en la nombro, dau\u0306ro kaj intenseco de tropikaj s\u0302tormoj.\u201d Ni devas akcepti, ke multaj sciencistoj nun vidas pliig\u0302on je 1,8 gradoj kiel la \u201coptimisman\u201d scenaron kaj ke ne estas loko por memkontentig\u0302o. C\u0302i tiu scencaro je 1,8 gradoj supozigas plenan efektivigon de c\u0302iuj celoj anoncitaj kaj faritaj devontigoj. Ni memoru, ke ni nun estas je 1,2 gradoj super la antau\u0306industriaj niveloj de 1850-1900."}, {"text_idx": "#000156", "text": "There was, however, some encouraging news, with a significant increase in funding for adaptation, including over 350 million United States dollars in new pledges to the Adaptation Fund, which has a good reputation of reaching the ground and working at the grassroots level. In addition, there were several important conversations at COP26, spearheaded in particular by the International Institute for Environment and Development (IIED) and the Caribbean Natural Resources Institute (CANARI), which stressed the importance of climate finance reaching the most vulnerable and demonstrated how this could be done."}, {"text_idx": "#000158", "text": "Estis, tamen, kelkaj kurag\u0302igaj novaj\u0302oj, kun signifa pliig\u0302o en financado por adaptado, inkluzive de pli ol 350 milionoj da usonaj dolaroj en novaj promesoj al la Adapta Fonduso, kiu havas bonan reputacion atingi la grundon kaj labori sur la baza nivelo. Krome, estis pluraj gravaj konversacioj c\u0302e COP26, gviditaj precipe de la Internacia Instituto pri Vivmedio kaj Evoluo (IIED) kaj la Karibia Naturresursa Instituto (CANARI), kiuj emfazis la gravecon de tio, ke klimata financado atingu la plej vundeblajn, kaj demonstris kiel tio fareblus."}, {"text_idx": "#000160", "text": "YR: From what I know, it doesn't seem so, except that the idea of the Loss and Damage Finance Facility is still on the table, and some private philanthropic organisations, such as the William and Flora Hewlett Foundation and the Open Society Foundations, have offered to provide support to get it started."}, {"text_idx": "#000162", "text": "La plej konata bildo de la kampanjo \u201c1,5 por resti viva\u201d, de la artisto de Sankta Lucio-Usono Jonathan Gladding, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000164", "text": "YR: For me, we cannot talk about climate justice if we don't talk about climate injustice and if we are not prepared to fight that injustice. We talk about climate justice because the climate crisis exacerbates social injustice: poverty increases vulnerability to disasters. Women, especially those who are heads of households, have a special burden to carry when they are impacted by storms, floods or landslides. Poor households typically cannot afford insurance."}, {"text_idx": "#000166", "text": "The abuse and misuse of the concept of climate justice, in my view, comes because it just sounds absolutely right. So everyone wants to be associated with such a righteous concept, even when doing things that have little, if anything, to do with combatting injustice. It can be achieved by putting the response to the climate crisis at the core of some of our main policies, such as social policy, land policy, agricultural policy."}, {"text_idx": "#000167", "text": "YR: Por mi, ni ne povas paroli pri klimata justeco se ni ne parolas pri klimata maljusteco kaj se ni ne estas pretaj kontrau\u0306batali tiun maljustecon. Ni parolas pri klimata justeco c\u0302ar la klimata krizo pligravigas socian maljustecon: malric\u0302eco pliigas vundeblecon al katastrofoj. Virinoj, precipe tiuj, kiuj estras domanaron [eo], portas specialan s\u0302arg\u0302on kiam ili estas trafitaj de s\u0302tormoj, inundoj au\u0306 terglitoj. Malric\u0302a domanaro kutime ne povas pagi asekuron."}, {"text_idx": "#000170", "text": "EL: En sia antau\u0306-COP-a deklaro, Panos Caribbean emfazis, ke ni devas \u201crigardi nin mem\u201d kaj niajn proprajn praktikojn hejme. C\u0302u vi pensas, ke karibiaj gvidantoj nun faros iujn pozitivajn s\u0302ang\u0302ojn, au\u0306 c\u0302u c\u0302io restos kiel kutime? Kiuj estas iuj efikaj preparoj, kiujn ili povas preni \u2014 precipe nun, c\u0302ar la tempo estas mallonga?"}, {"text_idx": "#000171", "text": "YR: Imagine if all Caribbean countries in 2022 agreed to a post-COP26 statement outlining what they will do, concretely, to reduce their vulnerability. This action plan would have to be very specific and deal, for example, with the issue of dredging for cruise ship ports with agreed coastal construction setback, or the complete and effective ban on illegal and destructive mining. I fear that this will not happen, and that the urgency of economic recovery in the wake of the pandemic is already fuelling investments that are incompatible with the objectives of reducing our vulnerability."}, {"text_idx": "#000172", "text": "YR: Imagu se c\u0302iuj karibiaj landoj en 2022 konsentus pri post-COP26-deklaro kiu skizas kion ili faros konkrete por redukti sian vundeblecon. C\u0302i tiu agadplano devus esti tre specifa kaj trakti, ekzemple, la temon de dragado [eo] por havenoj de krozs\u0302ipoj [eo] kun interkonsentita limo en la konstruado de marbordaj strukturoj, au\u0306 kompleta kaj efika malpermeso de kontrau\u0306leg\u0302a kaj detrua minado. Mi timas, ke tio ne okazos, kaj ke la urg\u0302eco de ekonomia resanig\u0302o post la pandemio jam nutras investojn, kiuj estas malkongruaj kun la celoj redukti nian vundeblecon."}, {"text_idx": "#000174", "text": "YR: The move towards climate justice will depend largely on what we do at home, ourselves. We should, however, accept that COP26 did a few things that are important to us. The goal of the 2015 Paris Agreement was \u2018to limit global warming to well below two, preferably to 1.5 degrees Celsius above pre-industrial levels\u2019. Thanks to the IPCC report, the passionate speeches of young climate activists, the eloquent speeches of world leaders such as [Prime Minister] Mia Mottley of Barbados, and the media coverage of COP26, it has been made clear that it is not a question of \u2018preferably'\u20141.5 has to be the target. But that target will not be reached without the phasing down of coal and the just transition that so many spoke about in Glasgow."}, {"text_idx": "#000177", "text": "Agrikulturo estas unu el la plej grandaj kontribuantoj al klimata s\u0302ang\u0302ig\u0302o sed g\u0302i ankau\u0306 povas esti unu el la plej signifaj solvoj. Foto de Zachary Barton per Nepali Times, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000179", "text": "Kiel kamparano kaj edukisto log\u0302anta en Nepalo, mi ne estis parto de la dialogo c\u0302e la klimata pintkunveno de UN (COP26) kiu finig\u0302is en Glasgovo [eo] en novembro 2021. Neniu el ni tie estis."}, {"text_idx": "#000180", "text": "Kaj dum mondaj gvidantoj, klimatsciencistoj kaj kompaniaj lobiistoj reiras el Glasgovo al siaj respektivaj landoj, c\u0302i tie en la montaro de orienta Nepalo mi mem scivolas, kion, se ion, ili plenumis en la signifo de vera s\u0302ang\u0302o? Kaj kiaj estos la sekvoj por \u201cni ceteraj\u201d."}, {"text_idx": "#000182", "text": "La nepala delegacio jam reiris hejmen fiksante por si mem ambiciajn celojn kaj tempolimajn promesojn por atingi ilin. Nepalanoj devas elteni la efikon de klimata s\u0302ang\u0302ig\u0302o, pri kiu farmistoj c\u0302i tie ne respondecis. Tamen, oni petas nin efektivigi solvojn kiuj, simile, venas de malproksime."}, {"text_idx": "#000183", "text": "Agrikulturo estas parto de la himalaja pejzag\u0302o. Kiel ni administras teron determinos kiom rezistemaj ni povas esti al klimata s\u0302ang\u0302ig\u0302o. Foto de Zachary Barton per Nepali Times, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000184", "text": "Tio ne signifas ke rearbarigo, karbonemisioj je neto-nulo kaj disponigo de ioma grado de protekto kaj subteno al vundeblaj grupoj de log\u0302antaro ne gravas. Fakte, g\u0302uste tion Nepalo (kaj c\u0302iuj aliaj landoj) devus alstrebi por minimumigi la efikojn de klimata s\u0302ang\u0302ig\u0302o. La veraj demandoj estas: Kiel? Kiu devus fari tion ? Kaj en kia skalo?"}, {"text_idx": "#000185", "text": "Solvoj c\u0302e konferencoj kiel ekzemple COP26 kutime tendencas al altteknologiaj eblecoj, internaciaj politikaj interkonsentoj kaj grandskala restrukturado. Ekzistas, aliflanke, alia aliro: malgrandskala, loka, kaj baza agrikulturo."}, {"text_idx": "#000186", "text": "Dum loka regenera agrikulturo estas malofte diskutata c\u0302e la tablo, tia aliro povas pruvi esti multe pli konforma al nepala kulturo kaj ekonomio \u2014 hejma solvo kiu redonas politikan decidpovon kaj novigon al homoj surloke."}, {"text_idx": "#000188", "text": "Sana grundo kreskigas sanajn plantojn, kiuj kondukas al sanaj homoj kaj komunumoj. G\u0302i estas la bazo de c\u0302iu civilizacio kaj vivo sur la tero. Foto de Zachary Barton per Nepali Times, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000189", "text": "Agrikulturo farig\u0302is iom malpura vorto por klimataj aktivuloj, kaj iom prave. Lau\u0306takse agrikulturo respondecas pri c\u0302irkau\u0306 23 elcentoj de forcej-efikaj gasoj tutmonde. Tio faras g\u0302in komparebla al granda industrio, transporto kaj elektroproduktado, kio signifas, ke g\u0302i signife kontribuas al klimata s\u0302ang\u0302ig\u0302o."}, {"text_idx": "#000190", "text": "Sed ne c\u0302iu \u201cagrikulturo\u201d egalas. Regenera agrikulturo havas la potencialon kapti karbonon el la atmosfero kaj redistribui g\u0302in al grundoj kie g\u0302i povus havi diversajn pozitivajn efikojn. Male al multaj aliaj industrioj, agrikulturo havas la eblecon transformig\u0302i de Granda Problemo al Granda Solvo."}, {"text_idx": "#000191", "text": "Kiel ni rilatas al la tero hodiau\u0306 estas nia plej granda mispas\u0302o lau\u0306 nia jug\u0302o. Dum ni detruas g\u0302angalojn por konstruligno, drenas altvalorajn malsekajn regionojn, troe fis\u0302kaptas en sanktaj akvoj au\u0306 konvertas herbejojn en grandskalan kemi-bazitan agrikulturon, ni s\u0302ajne forgesis la plej bazan leg\u0302on de la naturo, tio estas reciprokecon. Ni ne povas c\u0302erpi kaj bori kaj rikolti kaj elfosi sen pensi pri restituado."}, {"text_idx": "#000192", "text": "Integrita farmsistemo inkluzive de bestoj, herbaj\u0302oj, plurjaraj kultivaj\u0302oj, fruktoj, legomoj, grenoj kaj arbaro. Foto de Zachary Barton per Nepali Times, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000193", "text": "Felic\u0302e, ekzistas speco de agrikulturo, kiu havas reciprokan rilaton kun la loka ekosistemo. Agroekologio [eo], simple dirite, estas agrikulturo kiu enkorpigas la principojn de ekologio tiel ke agrikulturo ig\u0302as rimedo por redoni."}, {"text_idx": "#000194", "text": "Loka g\u0302angalo estas fonto de naturaj mang\u0302aj\u0302oj, medikamentoj, fibroj kaj energio, sed anstatau\u0306 au\u0306tomate dehaki kaj plugi g\u0302in, ni devas agnoski, ke g\u0302i ankau\u0306 purigas kaj konservas akvon kaj grundon, reguligas la temperaturon kaj formas vivejon por aliaj estaj\u0302oj. Kaj, revenante al klimataj zorgoj, gravas [scii ke] g\u0302angaloj kaptas karbonon."}, {"text_idx": "#000195", "text": "Administri teron, sub la au\u0306spicioj de agroekologio, implicas revigligi malsaman specon de rilato kun la grundo. G\u0302i komencig\u0302as per komprenado de la principoj de ekologio kaj kiel la naturo funkcias. Diverseco, reciklado, sistema pensado, interkonektebleco, kaj ke la suno estas la finfina fonto de energio, estas nur kelkaj."}, {"text_idx": "#000197", "text": "Kiel tio aspektas en bieno? Diverseco de plantoj kune kultivitaj, konata kiel polikulturo, bestoj movig\u0302antaj trans la pejzag\u0302on kiel okazas en la naturo."}, {"text_idx": "#000198", "text": "Integrita kultivada sistemo inkluzive de teog\u0302ardenoj, legomproduktado kaj arbaro. Foto de Zachary Barton per Nepali Times, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000199", "text": "Ni komencu de la grundo. Ni metis homon sur la lunon antau\u0306 62 jaroj, sed ni ankorau\u0306 nenion scias pri la mondo sub niaj piedoj, la grundo, el kiu venas c\u0302ia vivo. Per troplugado, unukultivado kaj la uzo de kemiaj sterkoj, ni efike mortigis la tutan vivon en la grundo, de utilaj mikroboj g\u0302is vermoj kaj c\u0302ia alia vivo kiu rezidas tie."}, {"text_idx": "#000200", "text": "Arboj integrigitaj en rizkultivada sistemo en Jhapa [elp. J\u0302apa, distrikto en la ekstrema sudorienta parto de Nepalo, ndltr.]. Foto de Zachary Barton per Nepali Times, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000202", "text": "Do, dum aliaj rigardas al la c\u0302ielo por solvoj, ni rigardu malsupren al la plej grava ekosistemo el c\u0302iuj, la grundo sub niaj piedoj. Se kamparanoj en Nepalo povas ekstari kaj gvidi la s\u0302ang\u0302on, la politikistoj venos stumblante post tio."}, {"text_idx": "#000203", "text": "Zachary Barton estas permakultura dezajnisto, aktivulo kaj instruisto kiu log\u0302as en Nepalo ekde 2003. Li establis Almost Heaven Farm en 2013, kie li esploras, demonstras kaj trejnas lokajn kamparanojn kaj internaciajn vizitantojn pri permakultura dezajno, terbazita konstruado kaj ekologia restau\u0306rado."}]