[{"text_idx": "#000002", "text": "La urbo situas sur ebenaj\u0302o, lau\u0306 ambau\u0306 flankoj de Nitra, lau\u0306 c\u0302efvojoBudapes\u0302to-Va\u0301c-Prievidza, lau\u0306 fervojoj Budapes\u0302to-Va\u0301c-Bratislavo kaj Koma\u0301rno-Prievidza. La c\u0302efurbo trovig\u0302as 100 km."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La urbo estis log\u0302ata dum la neolitiko, bronzepoko kaj ferepoko. Antau\u0306 la hungaroj avaroj kaj slavoj vivis tie. La unua mencio devenis el 1183 pri Nya\u0301rhi\u0301d (=somera ponto), kiu estis vilag\u0302o g\u0302is 1691, tiam alig\u0302is al la urbo. Grava komerca vojo Buda-Prago trairis la vilag\u0302on, kaj estis tie ponto kaj doganejo. Estis alia vojo al Privigye kaj al la ceteraj minaj urboj. Pro la graveco la vilag\u0302o estis reg\u0302a komunumo g\u0302is 1245, tiam reg\u0302o Be\u0301la la 4-a donis g\u0302in al la kumanoj. Tiu nomada popolo kau\u0306zis problemojn, tial la reg\u0302o reprenis la komunumon kaj donis al klostro, iom poste g\u0302i apartenis al c\u0302efepiskopo de Esztergom. Post apero de turkoj tutlande oni konstruis fortikaj\u0302ojn, ankau\u0306 tie, kiu nomig\u0302is latine Castrum Novum (=nova fortikaj\u0302o). Interne estis urbo kun ortangulaj stratoj. Ekstere estis heksagono kun 6 bastionoj. En 1585 katolika , post 10 jaroj kalvinana preg\u0302ejoj konstruig\u0302is. Longe estis tie kalvinana episkopo. Gabrielo Bethlen en 1621 okupis la fortikaj\u0302on, sed poste lau\u0306 pacokontrakto li retirig\u0302is. En 1663 la turkoj okupis g\u0302in kaj tenis dum 22 jarojn. Post la liberig\u0302o la fortikaj\u0302o kaj la c\u0302irkau\u0306aj\u0302o ig\u0302is urbo. En 1704 armeo de Francisko Ra\u0301ko\u0301czi la 2-a okupis la urbon kaj la fortikaj\u0302on senbatale, en 1708 la Habsburgoj vane sieg\u0302is g\u0302in, sed tio sukcesis en 1710."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Poste okazis paca periodo, la fortikaj\u0302o malkonstruig\u0302is. La log\u0302antaro okupig\u0302is pri agrikulturo. Alvenis judoj, serboj, grekoj, italoj kaj ciganoj okupig\u0302intaj pri komercado. En 1764 apoteko, en 1850 fervojo, en 1896 hospitalo, en 1902 pos\u0302to, en 1904 s\u0302uofabriko ekfunkciis. En printempe de 1919 la c\u0302eh\u0302a armeo okupis la urbon, sed poste la tiam komunista hungara armeo reokupis g\u0302in, somere la c\u0302eh\u0302oj faris la reokupon. La regiono ekde 1920 apartenis al C\u0302eh\u0302oslovakio, dume la urbo perdis la urban rangon en 1923. Inter 1938-1945 la regiono rehungarig\u0302is kaj reurbig\u0302is. La unua Arbitracio de Vieno deklaris, ke tiuj komunumoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al Hungario."}, {"text_idx": "#000005", "text": "En 1944 la germanoj okupis Hungarion kaj komencig\u0302is deportado de judoj. Nove\u0301 Za\u0301mky estis dum la dua mondmilito plej multe bombardata hungara urbo. En 1947 okazis log\u0302antars\u0302ang\u0302o inter hungaroj kaj slovakoj, sed alvenis ankau\u0306 slovakoj el la pli nordaj regionoj. La urbo denove apartenis al C\u0302eh\u0302oslovakio inter 1945-1993, poste al Slovakio. En 2001 log\u0302is en la urbo 42 262 da homoj (30 631 slovakoj, 11 630 hungaroj)."}, {"text_idx": "#000006", "text": "romkatolika paroh\u0302a preg\u0302ejo omag\u0302e al Sankta Kruco c\u0302e la c\u0302efplaco el 1572, dum la turkoj g\u0302i estis minareto, en 1847 rekonstruig\u0302is, la turo estas 129 m-ojn alta\nromkatolika preg\u0302ejo omag\u0302e al Sankta Francisko kun klostro\nbaroka golgoto el 1764 kun kapelo\nkolono-monumento pri Sankta Triunuo el 1749 memore al pesto en 1740"}, {"text_idx": "#000011", "text": "La urbo situas sur la Danuba Malaltebenaj\u0302o, c\u0302e la Nitra Rivero, en alteco de 119 metroj.\nG\u0302i situas proksimume 100 km de Bratislavo kaj proksimume 25 km de la hungara limo.\nG\u0302i estas vojo kaj fervojcentro de suda Slovakio."}, {"text_idx": "#000012", "text": "La urbo situas en la temperita zono kaj havas kontinentan klimaton.\nC\u0302iujara averag\u0302temperaturo atingas proksimume 10 \u00b0C (50.0 \u00b0F), kie la plej varma monato estas julio kun mezumo de 20 \u00b0C (68 \u00b0F) kaj la plej malvarma januaro kun \u22122 \u00b0C (28 \u00b0F).\nMeza jarpluvo estas 556 mm."}, {"text_idx": "#000013", "text": "La urbo havas eminentan historion.\nDe la dua duono de la 10-a jarcento g\u0302is 1918, g\u0302i estis parto de la Hungara reg\u0302lando.\nFortikaj\u0302o estis konstruita, kontrau\u0306 la Otomana Turks, en la loko de pli malnova kompromiso en la jaroj 1573-81-a La urbo evoluigitaj c\u0302irkau\u0306 la fortikaj\u0302o.\nLa enorma nova fortikaj\u0302o estis unu el la plej modernaj fortikaj\u0302oj en Eu\u0306ropo kiam g\u0302i estis konstruita, c\u0302efekzemplo de la stelfortikaj\u0302o kiu estis konsiderita kiel adaptita al la antau\u0306enig\u0302o en artilerio en la antau\u0306aj jarcentoj.\n(Fakte, la hungara nomo signifas \"la c\u0302efepiskopo novan kastelo\"."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Turko ne konkeris g\u0302in ses fojojn (krom turka rego inter 1566-1595 [2] kaj 1605-1606), [3] sed en 1663 ili sukcesis fari tion.\nG\u0302i farig\u0302is la centro de turka eialet en aktuala suda Slovakio - kun la malc\u0302efaj sanjak'oj de Litra, Leve, Novigrad, Holok, Bukabak kaj s\u0327efradi (vers\u0302ajne s\u030cahy)."}, {"text_idx": "#000015", "text": "La diraj\u0302o \"Forta kiel turko antau\u0306 Nove\u0301 Za\u0301mky\", kiu intencas labori kun persistemo kaj stabileco, reflektas la memoron pri konkerpersistemo de la turkoj."}, {"text_idx": "#000016", "text": "En 1685 g\u0302i estis konkerita fare de la imperiaj soldatoj de Karlo V, Duko de Loreno.\nSes jarojn poste, g\u0302i ricevis urborajton de la Esztergom"}, {"text_idx": "#000017", "text": "La urbo ankau\u0306 ludis gravan rolon en multaj kontrau\u0306-Habsburg ribeloj en la nordaj partoj de Reg\u0302familiano-Hungario en la 17-a jarcento.\nImperiestro Karolo la 6-a havis g\u0302in eldetruita en 1724-1725, por malhelpi potencialon pliaj ribeloj kiuj utiligus la fortikaj\u0302on kiel sian bazon."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Post disrompo de Au\u0306strio-Hungario en 1918/1920, la urbo ig\u0302is parto de lastatempe kreita C\u0302eh\u0302oslovakio.\nKiel rezulto de la Unua Viena Premio, g\u0302i estis okupita fare de Hungario inter 1938 kaj 1945.\nFinfine, dum 2-a Mondmilito (1944), la urbo estis peze difektita per bombadoj de la aliancanoj.\nNur malgrandaj partoj de la fortikaj\u0302o dau\u0306re staras hodiau\u0306.\nG\u0302i estas, aliflanke, dau\u0306re prezentita sur la blazono de la grandurbo."}, {"text_idx": "#000019", "text": "The orthodox synagogue is located at C\u030ceska\u0301 bas\u030cta and dates from the second half of the 19th century. After reconstruction in 1992 it was registered as a historic landmark of Slovakia. It is one of only four synagogues in Slovakia (in Bratislava, Kos\u030cice, Bardejov and Nove\u0301 Za\u0301mky) that are used for religious purposes by the local Jewish community."}, {"text_idx": "#000020", "text": "vidu franciskana preg\u0302ejo kaj monah\u0302ejon, Nove\u0301 Za\u0301mky"}, {"text_idx": "#000021", "text": "La franciskana eklezio kaj monah\u0302ejo estis konstruitaj en la frua barokstilo en la mezo de la 17-a jarcento.\nLa komplekso estis renovigita en la 18-a kaj c\u0302e la fino de la 19-a jarcento."}, {"text_idx": "#000022", "text": "La censo (2001) registris populacion de 42 262 homoj, kun 69.67% de ili estante la slovakaj, 27.52% hungaroj kaj aliaj.\nLa plej g\u0302eneraligita religio estis Roman Catholicism (71.72%), sekvita fare de grupo sen nominala valoro (17.75%) kaj Evangelics (3.36%)."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ernest Klein - rabeno, lingvisto kaj verkinto\nFerenc Helbing - grafika artisto\nLajos Kassa\u0301k - verkisto, kritikisto, poeto, eldonisto\nPeter O\u0308lveckYXYXYX - profesia glacihokeisto\nLadislav Pataki - sport'osciencisto, atletikotrejnisto, majstra atletiko c\u0302ampiono\nGyo\u0308rgy Pray - jezuito abato, kanono, bibliotekisto, historiisto\nMiriam Roth, israela verkisto kaj akademiulo de infanlibroj, infang\u0302ardena pedagogo, kaj edukisto"}]