[{"text_idx": "#000001", "text": "Ekskurso lau\u0306 spuroj de Zamenhof"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Jakobo S\u0302apiro naskig\u0302is la 29an de oktobro 1897 en Bjalistoko. Lia patro estis Aron, kaj la patrino \u2013 Maria kun la frau\u0306lina nomo Tropp. Rimarkindas, ke c\u0302i tiu familio apartenis al la plej eminentaj familioj, kaj g\u0302iaj reprezentantoj \u2013 c\u0302efe fakuloj pri teknikaj sciencoj \u2013 ludis gravan rolon en urbaj instancoj. La plej juna frato de la patrino \u2013 Moisej \u2013 estis respondeculo pri akvoduktoj, kaj en la intermilita periodo farig\u0302is ec\u0302 c\u0302efing\u0302eniero."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Apenau\u0306 14-jara, la knabo lernis Esperanton en 1911. Li c\u0302iam estis fierega pri sia esperantisteco, des pli ke la komisionon, antau\u0306 kiu li trapasis la ekzamenon pri lingvokono, prezedis Ludoviko Zamenhof mem. Inter 1912-1917 li kune kun sia familio log\u0302is en Lodzo kaj tie komencis sian viglan agadon por Esperanto. Li komencis instrui la internacian lingvon al siaj gimnaziaj kolegoj. Samtempe li kunlaboris kun Pola Esperanto-Societo (PES) en Lodzo, redaktante g\u0302ian revueton. Li ankau\u0306 redaktis Esperanto-rubrikon en Gazeta \u0141o\u0301dzka(Lodza Gazeto). Tiutempe li skribis amuzajn felietonojn pri la \u201everda popoleto\u201d, kiujn li aperigos poste libroforme kiel Babiladojn de Bonhumora Zamenhofano. Tiu modesta libreto havis du eldonojn en 1922 kaj 1924. G\u0302i estis bone akceptita kaj oni publikigis lau\u0306dajn recenzojn. La prezidantino de Esperanto-Literatura Asocio, Marie Hankel, skribis: \u201eC\u0302iu vorto en la libreto estas amuza, la s\u0302ercoj tre spritaj, krom tio ili estas esperantaj\u0302oj c\u0302iam trafaj, sed neniam ofendaj\u201d. Kaj L. Totsche recenzis g\u0302in favore en Literatura Mondo (1924, p. 156) atentigante, ke \u201ela libro apartenas al la plej bonstilaj verkoj de l\u2019 Esperanta literaturo kaj tial g\u0302i estas tre rekomendinda ankau\u0306 por komencantoj volantaj sin ekzerci en la lingvo\u201d."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mallonge antau\u0306 la militfino la familio reiris Bjalistokon. Tie Jakobo S\u0302apiro dau\u0306rigis sian j\u0302urnalistan laboron, publikigante siajn kontribuaj\u0302ojn c\u0302efe en la pollingva Dziennik Bia\u0142ostocki (Bjalistoka J\u0302urnalo) kaj judlingve en Dos noje lebn (Nova vivo). La grandparto de tiuj artikoloj rilatis Esperanton kaj g\u0302ian movadon. Li estis ankau\u0306 konstanta kunlaboranto de la varsovia Ilustrowany Kurier Codzienny(Ilustrita C\u0302iutaga Kuriero), kaj la korespondaj\u0302ojn el Bjalistoko li signadis per \u201eSo\u201d. En Pola Esperantisto li publikigis siajn raportojn pri landaj kongresoj de la pola esperantistaro, sed ankau\u0306 pri la UK-oj, kiujn li partoprenis. Li estis korespondanto el Bjalistoko kaj el la regiono de Podlah\u0302io. Li aktivis en Literatura Esperanto-Asocio, Internacia Esperanto-Unuig\u0302o de Stenografiistoj. Li kunfondis Turisman Sekcion de UEA. Li ankau\u0306 estis konata kiel renoma filatelisto. En 1919 li farig\u0302is delegito de Universala Esperanto-Asocio (UEA) por la bjalistoka regiono, kaj ekde 1928 \u2013 por la tuta Pollando."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Jakobo S\u0302apiro estis rekonata kaj tre aktiva en sia profesia medio. Li funkciadis kiel prezidanto de bjalistokaj j\u0302urnalistoj. Li estis membro en la estraro de la tutpola, sed ankau\u0306 en la gvidorganoj de internaciaj j\u0302urnalistaj asocioj."}, {"text_idx": "#000007", "text": "La unua eldono de \u201cBabiladoj\u201d, 1921-a j."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Dum la tridekaj jaroj li gvidis en Bjalistoko Zamenhofan Esperanto-Societon (ZES), kiu havis pli ol 300 membrojn, kio rimarkinde distingis g\u0302in el inter la aliaj organizaj\u0302oj de polaj esperantistoj. Kun apogo kaj helpo de la ZES-anoj li arang\u0302is en la urbo du sukcesajn Postkongresojn (1927, 1931) kun ric\u0302ega, interesa programo. Kadre de ZES estis diversaj sekcioj (turisma, s\u0302aka, historia), sed pleje elstaris la Drama Rondo, prezentanta siajn ravajn kaj aplau\u0306datajn spektaklojn dum la Postkongresoj. La bjalistokaj esperantistoj havis ec\u0302 propran eldonejeton, kiu trovigis en la familia hejmo de Jakobo S\u0302apiro. Aperis tri beletraj verkoj, c\u0302ar g\u0302uste literaturon oni intencis eldonadi. Estis lanc\u0302ita la serio Esperanto Librotrezoro.Kolekto da legindaj, zorge elektitaj nur originalaj Esperantaj Literaturaj\u0302oj. Lau\u0306vice oni publikigis:"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Jakobo S\u0302apiro povus eldoni multe pli da siaj verkoj, sed efike liajn klopodojn bremsis la manko de financaj rimedoj. C\u0302e Esperanto Triumfonta li aperigis dufoje sian Gvidilon tra Bialystok, la naskurbo de la Majstro (1923, 1931). Li verkis ankau\u0306 lernolibreton de Esperanto por hebreoj en la juda lingvo: Szlissel Esperanto (Esperanto-S\u0302losilo)."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Li estis ankau\u0306 kapabla tradukanto. En 1912 Germana Esperanta Gazeto (n-ro 39/40) publikigis Pensojn de sag\u0302uloj pri fiereco de L. N. Tolstoj, kiujn li tradukis el la rusa lingvo. Tuj poste sekvis aliaj sukcesaj tradukoj: Informo kaj Serceto de A. C\u0302eh\u0302ov, La kvar de A. Antonov, La diablo bonfaranto de S. S. Frug kaj Orienthebreaj proverboj \u2013 tiujn du lastajn li eljidigis. Krome rimarkindas lia traduko de La vendita amo, rakonto de la pola au\u0306toro Jerzy Z\u0307u\u0142awski (Literatura Mondo, 2/19228, p. 5-6)"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Kelkfoje li estis premiita en la Internacia Esperanto-Literatura Konkurso Floraj Ludoj, okazanta c\u0302iujare en Katalunio. En 1931 oni distingis lin pro la eseo Lingvaj principoj de Esperanto de D-ro Zamenhof, kaj du jarojn poste pro ama verko en prozo."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Lia hejmo c\u0302e la strato Lipowa 33 gastigis Zamenhof-familianojn venantajn al la gravaj Esperanto-arang\u0302oj en Bjalistoko, plej gravajn agantojn, kiel profesoro O. Bujwid, Leo Belmont, Edmond Privat, profesoro Sigimuto el Formozo, administranto de c\u0302i tiu insulo, Lakshimiswar Sinha el Bengalio, bulgaro N. I. Giurof kaj Imre Ungar \u2013 blinda, ege talenta pianisto, laureato de la Internacia Chopin-Konkurso (1932), sed ankau\u0306 dekojn kaj dekojn da simplaj esperantistoj \u2013 pilgrimantaj el foraj landoj al la naskig\u0302urbo de la kreinto de Esperanto."}, {"text_idx": "#000014", "text": "En 1936, en Bjalistoko, estis vokita Komitato por honori la 25-jarig\u0302on de la esperantisteco de Jakobo S\u0302apiro. C\u0302i-okaze Pola Esperantisto publikigis artikolojn pri li el la plumo de E. Wiesenfeld, I. Lejzerowicz, F. Kurjan\u0301ski kaj S. Grenkamp. La jubileulo faris multe por diskonigi Bjalistokon en la mondo, opiniante ke tiu c\u0302i urbo devus ig\u0302i grava centro de la Movado. Funkciante en la jaroj 1919-1921 kiel sekretario de urbaj instancoj li klopodis, ke la strato Zielona (Verda), c\u0302e kiu naskig\u0302is kaj log\u0302is en sia junag\u0302o Ludoviko Zamenhof kun la familio estu nomita per lia nomo. La 11an de junio 1919 la Provizora Urba Konsilio faris sian decidon, kaj la omaga ceremonio okazis monaton poste. En 1927, dank\u2019 al tre bonaj rilatoj de S\u0302apiro kun lokaj au\u0306toritatoj, oni pendigis dum la Postkongreso la Memortabulon sur la Zamenhof-dometo. Cetere Jakobo S\u0302apiro klopodis akiri sufican monsumon por ac\u0302eti tiun c\u0302i dometon kaj post adaptigo fondi tie la Zamenhofan Muzeon. Dum jaroj li kolektadis en sia hejmo diversajn objektojn, sed ankau\u0306 biografiajn informojn pri la Zamenhof-familio. Bedau\u0306rinde pro la manko de la financaj rimedoj lia revo neniam realig\u0302is, kaj la kolektoj perdig\u0302is dum la milito, kiam germanaj nazioj okupis la domon c\u0302e la strato Lipowa, forpelante lin kun la familianoj."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Alia revo de Jakobo S\u0302apiro estis starigi vidindan monumenton omag\u0302e al Ludoviko Zamenhof. Dum la Postkongreso en 1931 oni metis ec\u0302 fundamentan s\u0302tonon en la c\u0302eesto de kelkaj Zamenhof-familianoj, kun reprezentantoj de la regionaj kaj urbaj instancoj kaj kun granda amaso da polaj kaj elsterlandaj esperantistoj. La monumento estis nomita Babelturo, kaj g\u0302ian projekton faris tre konata varsovia skulptisto Abraham Ostrzega. Ankau\u0306 tiu S\u0302apira ideo ne realig\u0302is. Denove mankis financaj rimedoj. Krome aldonig\u0302is furiozaj atakoj kontrau\u0306 Esperanto, kiuj venis el la rondoj ligitaj kun ultradekstraj naciistoj kaj romkatolika eklezio. Estis la tempo, kiam en Germanio potencig\u0302is fas\u0302ismo, kaj en Pollando kreskis antisemitismo. Jakobo S\u0302apiro ne silentig\u0302is. Per siaj kurag\u0302aj artikoloj li kritikis semantojn de la malamo kontrau\u0306 judoj. Li ne devis longe atendi ilian veng\u0302on. Akre ekatakis lin Reflektor kaj Proz\u0307ektor (la bjalistokaj revuoj, kiujn redaktis Wiktor Iwanicki). Baldau\u0306 al tiuj kalumnioj alig\u0302is Kurier Bia\u0142ostocki ABC(Bjalistoka Kuriero ABC) kaj Bia\u0142ostocka Jutrzenka (Bjalistoka Au\u0306roro) sub la redakto de pastro Adam Abramowicz."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Du jarojn inter 1939-1941 Bjalistokon kaj la regionon okupis rusaj trupoj, lau\u0306 la pakto Ribbentrop-Molotov. La 22an de junio 1941 Germanio atakis Sovetion kaj monatfine germanaj trupoj enmars\u0302is en Bjalistokon kaj tuj komencig\u0302is kruelega persekutado de judoj. Post du semajnoj, la 12an de julio, oni murdis sur la kampo Pietrasze c\u0302irkau\u0306 5000 bjalistokajn judojn, c\u0302efe inteligentulojn, kaptitajn tiutage. Inter la murditoj estis ankau\u0306 Jakobo S\u0302apiro. Lia edzino Eva, kapabla artistino-plastikistino, kiu estis fervora esperantistino, kaj ilia filo Artur, gimnazia lernanto, pereis en 1943 inter la getto-muroj. Antau\u0306e mortis la pli juna filo, nur unujara. El la tricento da ZES-anoj savig\u0302is malpli ol 10. Iujn post la insurekcio en la getto oni forveturigis al la mortokoncentrejoj en Treblinko kaj Majdanek (apud Lublino) kaj gasumis tie."}, {"text_idx": "#000018", "text": "El tiu granda familio la militon travivis nur la nevino de Jakobo S\u0302apiro \u2013 Felicja Raszkin-Nowak, vivanta nun en Danlando. Helpis s\u0302in honesta familio de polaj kamparanoj. Poste, kiam s\u0302i forkuris la getton, s\u0302i estis kas\u0302ata en ilia bieneto proksime al Bjalistoko. Siajn travivaj\u0302ojn dum la milito s\u0302i priskribis en la interesega verko Moja gwiazda (Mia stelo), kiu aperis en 1991. La libron s\u0302i dedic\u0302is al \u201eTiuj, kiuj donis al mi la vivon kaj al Tiuj, kiuj g\u0302in savis\u201d. Tuj poste aperis la tradukoj en la lingvoj angla, germana kaj dana. Tomasz Chmielik kaj Lidia Lige\u0328za ricevis la permeson de la au\u0306torino traduki c\u0302i tiun verkon al Esperanto. G\u0302i estis eldonita de Ksia\u0328z\u0307nica Podlaska en 2011.."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Tutpollanda Esperanto-Kongreso en Krakovo, 1928; S\u0302apiro, ofta partoprenanto de kongresoj, staras c\u0302e la dekstra flanko."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Hejme estis multe da libroj. En la dormoc\u0302ambro ili kus\u0302is ordeme metitaj en la s\u0302ranko. Same binditaj 9 volumoj kun Historio de judoj de profesoro Graetz. En la pola lingvo kaj sen bildetoj. Pac\u0302jo diris, ke pri legado mi devos iom atendi, c\u0302ar estas malfacile, do mi ne enrigardis tiujn librojn."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Kiam li iris kun mi promeni, ofte ni vizitadis c\u0302e la strato S\u0301wie\u0328tokrzyska (Sanktkruca) librovendejojn. Li diradis, ke li amas blankajn korvojn, sed mi ne vidis tie birdojn."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Iuj el niaj libroj estis skribitaj en stranga lingvo. Sur la kovrilpag\u0302oj ili havis verdajn steletojn kaj multe da bildetoj kun klarigoj.Tio estis libroj por memlernantoj, kaj la lingvon elpensis iu sinjoro kun barbeto, simila al mia avo. Panjo kaj pac\u0302jo ankau\u0306 lernis g\u0302in, sed antau\u0306 longe, kiam mi ankorau\u0306 ne venis en la mondon, kiel ili diris."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Tamen plej bone konis g\u0302in onklo Jakc\u0302jo, kiu verkadis por gazetoj kaj siajn artikolojn subskribadis per la nomo Jakobo S\u0302apiro. Ec\u0302 al aliaj personoj li instruadis tiun strangan lingvon."}, {"text_idx": "#000024", "text": "En lia log\u0302ejo, en Bjalistoko, sur la muroj pendis multe da flagetoj kun verdaj steletoj, kiujn li kunportis el diversaj landoj. Trovig\u0302is ankau\u0306 fotoj de homoj el la tuta mondo, kiuj konis c\u0302i tiun lingvon kaj renkontig\u0302adis, por interparoli."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Iam \u2013 rakontis la onklo \u2013 Bjalistokon alvenis tiu sinjoro kun barbeto, kiu elpensis la lingvon. C\u0302ar li naskig\u0302is en Bjalistoko, la strato estis nomita per lia nomo."}, {"text_idx": "#000026", "text": "La kuzo de panjo \u2013 Leon Agourtine \u2013 venis el Francujo. C\u0302e onklinjo Anna estis tiom da gastoj, kiom dum festo, kaj c\u0302iuj volis interparoli kun li. Ic\u0302jo kaj Salinjo estis fieregaj pri sia onklo \u2013 esperantisto."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Hejme li tute ne parolis en tiu stranga lingvo kaj c\u0302ion mi komprenis. Li rakontis pri Parizo, kie li log\u0302as. Li alvenis tien, por lerni. Eksplodis granda milito, li batalis kaj farig\u0302is oficiro. Li ne portadis strangan rondoc\u0302apon, nek uniformon kun ordenoj, kiel sur la foto c\u0302e onklinjo Anna. Li estis vestita per jako, kaj en la refaldo havis rubandeton. Ic\u0302jo klarigis al mi, ke estas la plej grava ordeno de la Honora Legio kaj ke la onklo restos \u201ekavaliro\u201d, ec\u0302 se li estus edzig\u0302inta."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Li interparolis kun onklo Jakc\u0302jo kaj ili decidis, ke ambau\u0306 skribos artikolojn pri tiu kongreso[1] \u2013 li por sia franca gazeto, kaj mia onklo por la pola. Ili vojag\u0302adis tra diversaj landoj, kie okazas tiuj renkontig\u0302oj kaj fotis multe."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Onklo Jakc\u0302jo kolektis ankau\u0306 pos\u0302tmarkojn, kiujn li inters\u0302ang\u0302is kun siaj kolegoj. C\u0302e la onklinjo Tula[2] helpadis atente deglui pos\u0302tmarkojn de kovertoj, kaj poste ili metis c\u0302iujn en albumojn. En la hejmo de la onklo trovig\u0302is ankorau\u0306 pli multe da libroj ol c\u0302e ni. La tuta muro estis kovrita per bretaro. Oni vidis tie diversajn kolorajn revuojn \u2013 S\u0301wiatowid, As, Kino \u2013 kaj amason da gazetoj."}, {"text_idx": "#000030", "text": "La onklo permesis al mi enrigardi tiujn revuojn, sed mi pleje s\u0302atis eksidi apud li kaj vidi, kiel li tajpas. Li havis belajn polmojn, longajn fingrojn kun ovalaj ungoj. Sur la malgranda fingro brilis ringo kun rug\u0302a konveksa s\u0302tono. Kiam li estis tajpanta, devis regi silento, tiam mi faris ec\u0302 ne movon. Mi nur vidis, kiel tiuj belaj fingroj \u201edancis\u201d kaj frapis la klavaron de la tajpilo."}, {"text_idx": "#000031", "text": "[Onklo Mojsej Tropp] s\u0302ang\u0302is kaj modernigis ankau\u0306 la domon c\u0302e la strato Lipowa (Tilia) 33, kie log\u0302is proksimuloj el la familio de la panjo. Estis tie granda konstruaj\u0302o heredita de praavo Osip Tropp kaj c\u0302iuj liaj infanoj havis sian parton, ankau\u0306 mia avino. La pli ag\u0302a Anna Agourtine log\u0302is apude c\u0302e la kuirejo. La filo de la avinjo, onklo Jakc\u0302jo, okupis pli oportunan c\u0302ambron en la novkonstruita domalo."}, {"text_idx": "#000032", "text": "En lia log\u0302ejo sur la helaj muroj trovig\u0302is fotoj pri internaciaj kongresoj, flagetoj, memortabuletoj kun la signo de esperantistoj kaj portretoj de doktoro Zamenhof."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Trovig\u0302is ankau\u0306 multaj karikaturoj de lia persono kun tiu unika aspekto. Li estis alta kaj maldikega, kun bela kapo sur la longa kolo kaj kun okulvitroj sur la pinta nazo, kun iom els\u0302ovita malsupra lipo. Li estis s\u0302atata figuro por kapablaj desegnistoj."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Kuzo Abras\u0302o Kahan kun eksterordinaraj observokapablo kaj lerteco majstre vidis distingajn ecojn de c\u0302iu persono kaj havis denaskan talenton kiel grafikisto. Do, li desegnadis la esperantiston c\u0302iuokaze, pligrandigante la galerion de karikaturoj. La filatelaj kolektoj de onklo Jakc\u0302jo trovis pli multe da loko. Estis la speciala ejo por la ric\u0302a kolekto da pos\u0302tmarkoj zorgeme metitaj en grandajn albumojn,"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Mi prenadis librojn el la ric\u0302a biblioteko de mia onklo. Venis la tempo por verkoj de Sienkiewicz, Z\u0307eromski kaj Reymont, mi englutadis la pezion de Tuwim. Mi rigardis albumojn kun bildoj pri artaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Atesto de la instituto Yad Vashem kun la datumoj de S\u0302apiro. La formularon plenigis Felicja Raszkin-Nowak, la sola parencino de Jkobo, kiu travivis la militon. (g\u0302i enhavas unu eraron: S\u0302apiro naskig\u0302is en Bjalistoko, ne en Lodzo)"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Kiel antau\u0306e, la onklo vizitadis ofte Varsovion kaj post arang\u0302o de siaj j\u0302urnalistaj kaj Esperanto-aferoj \u2013 li kunprenadis min en la urbon. Ni iradis al kafejo c\u0302e Aleje Ujazdowskie (Ujazdova Avenuo). C\u0302e ronda, marmora tableto ni mang\u0302is bonegajn kukojn \u2013 napoleonki. Trinkante \u201emalgrandan\u201d nigran kafon la onklo dismetis grandformatan revuon Wiadomos\u0301ci Literackie (Literaturaj Informoj), kaj mi observis kun scivolemo la kafejajn gastojn, dum mi trinkis limonadon."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Ofte li invitadis min ankau\u0306 al la kafejo de IPS (Instituto de la Propagando de Arto), kiu trovig\u0302is c\u0302e la placo de Pi\u0142sudski, proksime al la g\u0302ardeno Saski. Tiu partera moderna pavilono strange prezentig\u0302is apud la Kronberg-palaceto kun kariatidoj. Estis tie IPS. En la salonoj oni pendigis bildojn de diversaj pentristoj, kaj en la g\u0302ardeneto oni povis sidi en trankvilo. Venadis tien multaj verkistoj kaj iam \u2013 lau\u0306 \u201emuseto\u201d sur la vizag\u0302o \u2013 mi rekonis mian amatan poeton, Julianon Tuwimon. Kun fiero mi poste rakontis pri tio al miaj koleginoj en la lernejo."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Tre plac\u0302is al mi en la Malnova Urbo, c\u0302e Fukier. Oni devis iri per kruta s\u0302tupareto malsupren al la malluma salonego sub gotika volbo, kiu estis mistera, sed plena de c\u0302armo. Tie la onklo skribis foje en la granda memorlibro: Jakobo S\u0302apiro \u2013 pola c\u0302efdelegito de Universala Esperanto-Asocio."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Li rakontis al mi pri siaj kongresvojag\u0302oj. Pri la \u201eOra Prago, romantika Vieno kaj pri aliaj lokoj de internaciaj renkontig\u0302oj. Li vekis mian imagon."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Post la plenumo de miaj hejmtaskoj estis tempo por teatro, sed la regularo severe malpermesis tiam al la lernantinoj c\u0302eesti lastajn seancojn en la kinejoj, kaj ankau\u0306 varieteo-spektaklojn. Mi estis sufic\u0302e granda kaj alta je mia ag\u0302o. Do, mi nur surmetis nigran mantelon de la panjo, s\u0302ang\u0302i gimnazian bereton je c\u0302apeto Deanny Durbin kaj mi jam estis \u201eplenkreska\u201d. Kun serioza mieno mi kaptis onklon Jakc\u0302jon c\u0302e la brako kaj migris en \u201egrandan mondon\u201d. Miaj gepatroj, ankorau\u0306 junaj, havis fantazion kaj humursenton, ili ne malpermesis al la filino tiujn amuzajn vestos\u0302ang\u0302ojn, kaj la onkla protekto estis garantio pri sekureco. La peko dividita inter tiom da personoj farig\u0302is malpli granda."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Bonege amuzis nin varieteo en Cyrulik Warszawski (Varsovia Barbiro) c\u0302e la strato Jasna, proksime al la Filharmonio, kiu ankau\u0306 estis konata por mi. Mi iradis kun mia pacjo kaj oc\u0302jo Mis\u0302o al koncertoj. Precipe mi s\u0302atis S\u0302openon. Mi konis la nomojn de la plej famaj artistoj pianludantaj liajn muzikaj\u0302ojn, kaj inter tiuj Arturon Rubinsteinon, c\u0302ar li estis parenco de mia pacjo, kvankam malproksima. Mia panjo ridis pri tiu kuzo de fore kaj s\u0302ercis, ke mi heredis nenian talenton"}, {"text_idx": "#000043", "text": "Tre forte impresis min la varieteo kun satira prezentaj\u0302o en la teatro c\u0302e la strato Karowa. Nesuperebla estis Ludwik Sempolin\u0301ski ludanta Hitleron. Per siaj aspekto kaj parolmaniero li similis al la timiga \u201eheroo\u201d kaj elvokis ridegon. Tamen estis la ridego kun larmoj. Io tre maltrankviligis c\u0302iujn. La etoso inter la spektantoj estis pli kaj pli nervoza. Ni forlasis la teatron pli malgajaj ol amuzig\u0302intaj."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Du monatojn poste, la 1an de septembro 1939, eksplodis milito. Mia patro forlasis Varsovion la 6an de septembro, antau\u0306 ol la c\u0302efurbon enmars\u0302is germanoj. Post nelonge ni ricevis informon, ke li venis al Bjalistoko kaj atendas nin. Vere drama estis por ni transiro de la nova germana-sovetia limo, sed la 13an de novembro ni kunig\u0302is en la gastama hejmo de avinjo en Bjalistoko, c\u0302e la strato Lipowa 33."}, {"text_idx": "#000046", "text": "[En la fino de junio 1941] rusoj haste forlasis la domon de mia avinjo kaj tuj poste g\u0302in okupis germanaj oficiroj. (...) Foje mi decidis iri al la strato Lipowa. Kun scivolemo mi rigardis tra la fenestro en la log\u0302ejon de onklo Jakc\u0302jo kaj vidis, kio okazas sur la korto de la malnova avinjo-domo. Oni forveturigis pezajn gdanskajn meblojn el la mang\u0302osalono. Oni forj\u0302etis c\u0302ion, kion novaj log\u0302antoj ne plu bezonos. Estos tie malfermita germana militista oficejo. Restis nenio el nia hejmo, kie c\u0302iu angulo, c\u0302iu fendeto estis por mi konataj de la infanag\u0302o.Restis nur rememoroj. (...) Ankau\u0306 la flankan konstruaj\u0302on c\u0302e la strato Lipowa 33 okupis germanoj. Diskonig\u0302is la onidiro, ke baldau\u0306 ili malfermos getton, tial ni decidis akcepti la tutan familion en la log\u0302ejo c\u0302e la strato Nowy S\u0301wiat (Nova Mondo) 10. Kune kun ni eklog\u0302is: Jakc\u0302jo \u2013 la frato de mia panjo, lia edzino Eva kaj filo Arturo, nomata Tula, Anna \u2013 la fratino de mia avinjo \u2013 kun siaj filo Lovo Grinberg kaj bofilino. Onklo Jakc\u0302jo povis forpreni nur vortarojn, la tuta biblioteko estis fermita de germanoj en la malnova log\u0302ejo."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Nia persona tragedio okazis la 12an de julio, sabate. Antau\u0306matene germanoj baris la stratojn Polna, Ro\u0301z\u0307an\u0301ska, Nowy S\u0301wiat kaj krucig\u0302antajn vojojn proksime. Au\u0306dig\u0302is blekado de germanoj, frapado de iliaj botoj en la s\u0302tuparejo. Rapide ni vestig\u0302is, kaj post momento ili dras\u0302is nian pordon. La pac\u0302jo malfermis kaj au\u0306dig\u0302is la demando:"}, {"text_idx": "#000049", "text": "La germanoj elpus\u0302egis lin en la s\u0302tuparejon, sen rigardi la atestilon pri laboro. Ankorau\u0306 dum momento mi vidis lin. En grizbruna pantalono kaj blua c\u0302emizo kun mallongaj manikoj. Li turnig\u0302is kaj ridetis, kvazau\u0306 li volus diri, ke ni ne c\u0302agrenig\u0302u, sed liaj okuloj brilis malgaje. Li estis senhelpa. La manon li levis por la adiau\u0306o, en la heleco de tiu suna mateno li mem estis hela kaj belega."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Montrig\u0302is, ke la pac\u0302jo estis en la grupo de c\u0302irkau\u0306 kvin mil viroj, kiujn oni forpelis el iliaj log\u0302ejoj same kiel lin. Ilin c\u0302iujn oni pelis en kamionojn kaj forveturigis ien. En tiu amaso ankau\u0306 onklo Jakc\u0302jo S\u0302apiro \u2013 esperantisto kaj Lovo Grinberg \u2013 sporta gvidisto."}, {"text_idx": "#000052", "text": "el diversaj c\u0302apitroj de la libro Mia stelo tradukis Tomasz Chmielik"}]