[{"text_idx": "#000000", "text": "Kion plantoj faras kiam ni ne rigardas"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Plantoj estas multe aprezataj pro ilia beleco. Tio ne estas stranga, c\u0302ar floroj estas jam dum epokoj selektataj por kiel eble plej efike logi insektojn per iliaj koloroj kaj odoroj. Ankau\u0306 fruktoj logas tre diversajn bestojn per iliaj kaj dolc\u0302aj gustoj kaj elstara aspekto. Biologistoj ec\u0302 pensas ke primatoj, la grupoj de bestoj al kiu interalie homoj kaj simioj apartenas, povas tiom bone distingi kolorojn pro la evolua avantag\u0302o de rimarki kiam fruktoj pretas por mang\u0302i. Plantoj ne nur estas dekoraj\u0302oj tamen. Post centoj da milionoj da jaroj, ili diversig\u0302is kaj kompleksig\u0302is, utiligante la plej diversajn strategiojn por travivi. Estas klara ke se oni volas travivi dum onia tuta vivo ankrite en la teron, oni estu bone preparita."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Ne tiom for de la vilag\u0302o en kiu mi log\u0302as troveblas la nacia parko \u201dDe groote Peel\u201d. La marc\u0302a regiono havas longan historion kiel granda obstaklo kaj natura limo, sed ankau\u0306 kiel grava fonto de kunpremitaj plantaj restaj\u0302oj, kiujn viroj kaj knaboj elterigis kaj bruligis por varmigi la domon. G\u0302i ankau\u0306 estas interesa pro ekologiaj kialoj. La tero ne estas ric\u0302a je nutraj\u0302oj, do plantoj devas trovi aliajn metodojn por akiri tion kion ili bezonas por travivi. La drozero faras tion tre ruze per gluecaj gutoj sur la finoj de etaj tentakloj. Kiam insekto tus\u0302as tiujn gutojn, g\u0302i ne plu povas eskapi. Se g\u0302i movig\u0302as, la apudaj tentakloj movig\u0302as enen kaj finfine la insekto estas digestata de la sukoj de la planto."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Libelo kaptig\u0302is en la tentakloj de drozero"}, {"text_idx": "#000004", "text": "La drozero ne estas la ununura planto kiu tiel perfidas insektojn. Plantojn en malric\u0302a tero eltrovis multajn kompleksajn manierojn por kapti insektojn kaj evoluis tiel ke la distanco inter iliaj floroj kaj stomakoj estas sufic\u0302e granda por tamen profiti de la polenado kaj plantoj uzas ujojn kun glataj vandoj kiuj igas insektojn enfali. Darlingtonia californica atendas g\u0302is insekto eniras la suban parton de la planto kaj trovas c\u0302ambron kun nutraj\u0302oj por logi g\u0302in. Poste la insekto volas forflugi, sed ne povas, c\u0302ar la supron de la planto havas diferencojn de dikeco kaj tralasas malsamajn kvantojn da lumo. La insekto pensis ke g\u0302i trovis la elirejon kiam g\u0302i vidas la lumon kaj provas elflugi, c\u0302iam trafante la muron, g\u0302is g\u0302i elc\u0302erpig\u0302as, dum la elirejo c\u0302iam estis sub g\u0302iaj piedoj. Tre interesa estas ankau\u0306 la mus\u0302kaptulo, unu el la plej konataj karnovoraj plantoj, kiu havas grandan \u201dbus\u0302on\u201d kun dentoj je la rando kiu rapide malfermig\u0302as kiam la sentemaj haroj ene de g\u0302i estas tus\u0302ataj. La teh\u0302niko montras ke ne nur bestoj, sed ankau\u0306 plantoj povas havi konduton. La senteblajn harojn en la bus\u0302o estas kiel sensoj de bestoj kaj povas iel kau\u0306zi reagon al eksteraj s\u0302ang\u0302oj."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Darlingtona californica estas malpli dika je malsamaj punktoj. Tiel g\u0302i tralasas lumon, kio kreas la iluzion de fenestroj al insektoj kiuj grimpis enen"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Reagi al eksteraj stimulaj\u0302oj estas unu el la aferoj kiujn io devas fari por esti nomata vivaj\u0302o, kune kun ekzemple reprodukti kaj kreski. Plantoj reagas tuttempe al iliaj c\u0302irkau\u0306aj\u0302oj, sed faras tion tro malrapide por esti rimarkataj au\u0306 en lingvoj kiujn ni ne komprenas, ekzemple per h\u0302emiaj\u0302oj. Plantoj povas reagi al s\u0302ang\u0302ig\u0302oj en la vetero kaj scii kiam ekflori, au\u0306 reagi al la direkto de lumo per kreski al la suno. Codariocalyx motorius ellaboris la lastan je tre interesa maniero. La folioj de c\u0302i tiu planto povas turni sin per meh\u0302anismo en iliaj bazoj. Sciencistoj pensas ke la utilo de tio estas ke ili povas pli efike kapti sunlumon tiumaniere kaj tiel transformi pli da energio. Aliflanke la turnado de la folioj kostas multe da energio, sed ankau\u0306 tion la planto solvis. Je la bazo de c\u0302iu folio estas etaj folioj kiuj estas multe pli facile moveblaj. Tiuj folietoj tuttempe serc\u0302as la plej bonan angulon por kapti sunlumon kaj poste la grandaj folioj sekvas. Codariocalyx motorius ne nur estas unu el la plej rapide movig\u0302antaj plantoj, sed ankau\u0306 havas tre kompleksan konduton."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Codariocalyx motorius havas grandajn kaj malgrandajn foliojn. La etaj estas tuttempe serc\u0302antaj lumon kaj la grandaj sekvas"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Alia movig\u0302o de plantoj okazas sub la tero, kie ni kutime ne povas rigardi. Per filmi radikojn de plantoj en laboratoria medio kaj poste rigardi tiun filmon plirapidigite, sciencistoj povis observi kiel radikoj fiksig\u0302as en la tero. Estas eta \u201dorgano\u201d je la pinto de la radiko kiu movas la radikon dum g\u0302ia kreskado tiel ke g\u0302i similas al rau\u0306po. G\u0302i iras pas\u0302o post pas\u0302o kaj premas la teron sub g\u0302i c\u0302iam kiam g\u0302i tus\u0302as g\u0302in por serc\u0302i molan lokon. Tie la radiko povas fiksig\u0302i. Tiu movo okazas tre malrapide kaj oni bezonas horojn da filmado por ec\u0302 rimarki g\u0302in, sed lau\u0306 la perspektivo de plantoj, g\u0302i estas sufic\u0302e rapida. Interese estas ke kiam sciencistoj fortranc\u0302is la pinton de la radiko, g\u0302i dau\u0306re kreskis, sed ne plu faris la rau\u0306pan movig\u0302on. Anstatau\u0306e g\u0302i kreskis rekte. Tio montras ke la radiko aktive sentas la teron kaj reagas al signaloj."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Plantoj do povas sensi iliajn c\u0302irkau\u0306aj\u0302ojn kaj reagi al tio, sed ili ankau\u0306 povas komuniki. Kompreneble plantoj komunikas per floroj ke insektoj vizitu ilin, sed ili povas ankau\u0306 krii kaj averti. Tio okazas ekzemple kiam oni tondas herban gazonon. La damag\u0302ita herbo produktas kaj ellasas multajn h\u0302emiaj\u0302ojn kiuj stimulas la reparadon de la damag\u0302itaj partoj au\u0306 funkcias kiel kontrau\u0306bakteriaj\u0302o kaj aliaj komunikas al la nedamag\u0302itaj partoj de la herbero kaj la c\u0302irkau\u0306a herbo ke la planto estas endang\u0302erita. Ankau\u0306 tabakaj plantoj kreas tiajn signalojn kiam h\u0302emiaj\u0302oj kiujn la planto produktas reagas kun la salivo de rau\u0306poj kiuj mang\u0302as la planton. La produktitaj h\u0302emiaj\u0302oj estas signo por aliaj insektoj kiuj mang\u0302as la rau\u0306pojn. Tiel la planto kaj la insektoj profitas. Nur la rau\u0306po malvenkas. Alimaniere plantoj kiel akacioj montras ke ili havas memoron iusence. Kiam en Afriko grandaj herbmang\u0302antoj komencis mang\u0302i la foliojn de la planto dum manko de mang\u0302aj\u0302oj, ili subite mortis multege pli ol kutime. S\u0302ajnis ke la planto memoras kiam g\u0302i estas mang\u0302ata kaj g\u0302i produktas pli da veneno dum sufic\u0302e longa tempo. Tio influas ankau\u0306 bestojn kiuj mang\u0302os poste kaj povas murdi tutajn bestarojn.Tio tamen ne estas la nura maniero por eviti esti mang\u0302ata."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mimosa pudica estas timida. G\u0302i origine venis el Ameriko, sed nun trovig\u0302as en multaj varmaj lokoj kaj en g\u0302ardenoj. Ke homoj s\u0302atas la planton estas pleje pro g\u0302ia kurioza karaktero. G\u0302iaj folioj estas faritaj el multaj etaj subfolioj kiuj kunfaldig\u0302as kiam oni tus\u0302as ilin. Tiel bestoj kiuj estas potenca dang\u0302ero al la planto s\u0302okig\u0302as kaj foriras."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mimosa pudica povas kas\u0302i sin kiam g\u0302i estas tus\u0302ata. C\u0302i tie unu el la folioj estas kunigita dum la aliaj ne estas"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Estas klara ke plantoj povas esti multe pli aktivaj ol oni pensas. Ili komunikas, reagas al iliaj medioj kaj ec\u0302 kontrau\u0306batalas bestojn. Tio igas ilin pli interesaj ol multaj bestoj, do se vi planas adopti hejmbeston, konsideru planton."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Estas nova science blogo en Esperantujo, verkata de Ali Moradi. G\u0302i nomig\u0302as science.ir kaj troveblas per la sekva ligilo:"}]