[{"text_idx": "#000000", "text": "Wikipedia's Asparagus as translated by GramTrans"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Asparago, au\u0306 g\u0302ardenasparago, homo nomas paserherbon, scienca nomas Asparagus officinalis , estas printempa legomo, floranta stau\u0306do specio en la genro Asparagus ."}, {"text_idx": "#000003", "text": "G\u0302i iam estis klasifikita en la lilio familio, kiel la rilata Allium specio, cepoj kaj ajlo, sed la Liliacoj estis disfenditaj kaj la cep-similaj plantoj nun estas en la familio Amarilidacoj kaj asparago en la Asparagaceae.\nAsparagus officinalis estas indig\u0302ena al la plej granda parto de Eu\u0306ropo, norda Afriko kaj okcidenta Azio, [2] [3] [4] kaj estas vaste kultivita kiel vegetaj\u0302a kultivaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Blanka asparago en kontinenta nordokcidenta Eu\u0306ropo"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Plantoj indig\u0302enaj al la okcidentaj marbordoj de Eu\u0306ropo (de norda Hispanio norde g\u0302is Irlando, Britio, kaj nordokcidenta Germanio) estas traktitaj kiel Asparagus officinalis subsp. prostratus (Dumort.\n, distingita per g\u0302iaj malalt-kultivaj, ofte kapalteraj tigoj kreskantaj al nur 30-70 cm (12-28 in) alta, kaj pli mallongaj kladodioj 2-18 mm (0.079-0.709 in) longaj.\nG\u0302i estas traktita kiel aparta specio, Asparagus prostratus Dumort, fare de kelkaj verkintoj."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Asparago estis utiligita kiel legomo kaj medicino-, pro sia delikata gusto, urinigaj trajtoj, kaj pli.\nG\u0302i estas bildigita kiel propono sur egipta friso datig\u0302anta al 3000 a.K.\nEn antikvaj tempoj, g\u0302i ankau\u0306 estis konata en Sirio kaj en Hispanio.\nGrekoj kaj romianoj mang\u0302is g\u0302in fres\u0302aj kiam en sezono, kaj sekigis la legomon por uzo en vintro;\nRomia Epicureans ec\u0302 frostigis g\u0302in alta en la Alpoj, por la Festeno de Epikuro.\nImperiestro Au\u0306gusto kreis la \"Asparagus Fleet\" por transportado de la legomo, kaj elpensis la esprimon \"pli rapide ol kuiradasparago\" por rapida ago.\n[Noto 1] [12] [13] recepto por kuira asparago estas en la plej malnova pluviva libro de receptoj, la triajarcenta AD De re coquinaria de Apicius, Libro III."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La malnovgreka kuracisto Galeno de Pergamono (eminenta inter la romianoj) menciis asparagon kiel utilan herbon dum la dua-jarcenta p.K., sed post kiam la romia imperio finig\u0302is, asparago tiris malmultan mezepokan atenton.\n[Noto 2] g\u0302is The Perfumed Garden de al-Nafzawi.\nTiu peco de skribo festas sian (science nekonfirmitan) afrodisiacal potencon, supozeblan virton kiun la hinda Ananga Ranga atribuas al \"specialaj fosfor elementoj\" kiuj ankau\u0306 kontrau\u0306agas lacecon.\nAntau\u0306 1469, asparago estis kultivita en francaj monah\u0302ejoj.\nAsparago s\u0302ajnas estinti apenau\u0306 rimarkita en Anglio g\u0302is 1538, [Noto 2] kaj en Germanio g\u0302is 1542."}, {"text_idx": "#000010", "text": "La plej bona teksturo kaj la plej forte kaj tamen plej multe de la delikata gusto estas en la pintoj.\nLa punktod'amour (\"amokonsiletoj\") estis funkciita kiel bongustaj\u0302o al Madamo de Pompadour.\nAsparago ig\u0302is havebla al la Nova Mondo c\u0302irkau\u0306 1850, en Usono."}, {"text_idx": "#000011", "text": "\u03bcg = mikrogramoj \u2022 mg = miligramoj"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Nur junaj asparags\u0302osoj estas ofte mang\u0302itaj: post kiam la burg\u0302onoj komencas malfermig\u0302i (\"ferning eksteren\"), la s\u0302osoj rapide farig\u0302as lignecaj."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Akvo konsistigas 93% de la kunmetaj\u0302o de asparago.\nAsparago estas malalta en kalorioj kaj estas tre malric\u0302aj je natrio.\nG\u0302i estas bona fonto de vitamino B6 , kalcio, magnezio, kaj zinko, kaj plentau\u0306ga fonto de mang\u0302fibroj, proteino, betakaroteno, C-vitamino, E-vitamino, K-vitamino, tiamin, Riboflavino, Rutino, niacino, foliata acido, fero, fosforo, kalio, kupro, mangano, kaj seleno, [19] [20] same kiel kromo,\n[ citaj\u0302o bezonita ] La aminoacido\nasparagino ricevas sian nomon de asparago, c\u0302ar la asparagplanto estas relative ric\u0302a je tiu kunmetaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000014", "text": "La s\u0302osoj estas pretaj kaj servitaj lau\u0306 kelkaj manieroj c\u0302irkau\u0306 la mondo, tipe kiel apetitigaj\u0302o [21] au\u0306 vegetaj\u0302a kromplado.\nEn Azi-stila kuirado, asparago ofte estas agitig\u0302-fritita.\nKantonaj restoracioj en Usono ofte servas asparagon agitig\u0302-frititan kun kokido, salikoko, au\u0306 bovaj\u0302o.\nG\u0302i ankau\u0306 povas esti rapide rostita super lignokarbo au\u0306 durlignardaj\u0302oj, kaj ankau\u0306 estas utiligita kiel ingredienco en kelkaj stufaj\u0302oj kaj supoj.\nEn la lastaj jaroj, [ kiam?\nasparago mang\u0302ita kruda, kiel komponento de salato, reakiris popularecon."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Asparago ankau\u0306 povas esti piklita kaj stokita dum pluraj jaroj.\nKelkaj markoj etikedas s\u0302osojn preparitajn lau\u0306 tiu maniero kiel \"marinite\"."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Tigo dikeco indikas la ag\u0302on de la planto, kie la pli dikaj tigoj venas de pli malnovaj plantoj.\nPli malnovaj, pli dikaj tigoj povas esti lignecaj, kvankam sens\u0302eligi la hau\u0306ton en la bazo forigas la duran tavolon.\nSens\u0302eligita asparago s\u0302telc\u0302asos multe pli rapide.\nLa malsupra parto de asparago ofte enhavas sablon kaj grundon, tiel ke g\u0302isfunda purigado estas g\u0302enerale konsilita antau\u0306 kuirado."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Verda asparago estas mang\u0302ita tutmonde, kvankam la havebleco de importado tutjare faris g\u0302in malpli de bongustaj\u0302o ol g\u0302i siatempe estis.\nEn Eu\u0306ropo, aliflanke, la \"asparagsezono estas kulminaj\u0302o de la frandemul kalendaro\";\nen la UK tio tradicie komencig\u0302as la 23an de aprilo kaj finig\u0302as en Mezsomera Tago.\nKiel en kontinenta Eu\u0306ropo, pro la mallonga kresksezono kaj postulo je loka produkto, asparago komandas superprezon."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Asparago estas tre populara en Nederlando, Hispanio, Francio, Pollando, Belgio, Germanio, Au\u0306strio, Turkio, Italio, kaj Svislando, kaj preskau\u0306 estas ekskluzive blanka [ citaj\u0302o bezonis ];\nse ne, g\u0302i estas precizigita antau\u0306 la loka lingvoperiodo por \"verda asparago\".\nBlanka asparago estas la rezulto de uzado de blankiga tekniko dum la asparags\u0302osoj kreskas.\nPor kultivi blankan asparagon, la s\u0302osoj estas kovritaj per grundo kiam ili kreskas, t.e. butitaj supren;\nsen eksponig\u0302o al sunlumo, neniuj fotosintezo komencoj, kaj la s\u0302osoj restas blankaj.\nKomparita al verda asparago, la loke kultivita tielnomita \"blankoro\" au\u0306 \"mang\u0302ebla eburo-\" asparago, ankau\u0306 referita kiel \"la reg\u0302a legomo\", [16] vers\u0302ajne estas malpli amara kaj multe pli oferto.\nFres\u0302eco estas gravega, kaj la pli malaltaj finoj de blanka asparago devas esti sens\u0302eligitaj antau\u0306 kuirado au\u0306 kruda konsumo."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Nur lau\u0306sezone en la menuo, asparagpladoj estas anoncitaj ekster multaj restoracioj, kutime de malfrua aprilo g\u0302is junio.\nPor la franca stilo, asparago ofte estas boligita au\u0306 vaporita kaj servita kun holandezo, butersau\u0306co au\u0306 oliv-oleo, parma fromag\u0302o, au\u0306 majonezo.\nAltaj, mallarg\u0302aj asparagaj kuiradpotoj permesas al la s\u0302osoj esti vaporitaj milde, siaj pintoj restantaj for el la akvo."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Dum la germana Spargelsaison au\u0306 Spargelzeit (\"asparagosezono\" au\u0306 \"asparagotempo\"), la asparagosezono kiu tradicie finig\u0302as la 24an de junio, vojflankostandojn kaj subc\u0302ielaj merkatoj vendas proksimume duonon de la blanka asparagokonsumo de la lando."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Ekde asparago ofte originas de maraj vivejoj, g\u0302i prosperas en grundoj kiuj estas tro salozaj por normalaj fiherboj por kreski.\nTiel, iom da salo kutimis tradicie subpremi fiherbojn en litoj destinitaj por asparago;\ntio havas la malavantag\u0302on ke la grundo ne povas esti uzita por anything alia.\nKelkaj lokoj estas pli bonaj por kultivado de asparago ol aliaj.\nLa fekundeco de la grundo estas granda faktoro.\n\"Kronoj\" estas plantitaj en vintro, kaj la unuaj s\u0302osoj aperas en printempo;\nla unuaj plukadoj au\u0306 \"reduktoj\" estas konataj kiel gistruasparago."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Nova raso de \"antau\u0306sezonasparago\" kiuj povas esti rikoltitaj du monatojn pli frue ol kutima estis sciigitaj fare de UK-kultivisto frue en 2011.\nTiu diverseco ne bezonas resti neaktiva kaj floras je 7 \u00b0C (45 \u00b0F) prefere ol la kutimaj 9 \u00b0C (48 \u00b0F)."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Purpura asparago devias de siaj verdaj kaj blankaj ekvivalentoj en havado de alta sukero kaj malaltaj fibroniveloj.\nPurpura asparago estis origine evoluigita en Italio, proksime de la grandurbo de Albenga kaj komercigita sub la diversecnomo \"violetto d\" tiu de Albenga.\nEkde tiam, reproduktolaboro dau\u0306ris en Usono kaj Nov-Zelando, kreante la \"Pacific Purple\" diversecon."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Asparago lau\u0306dire estas utila kunulplanto por tomatoj, c\u0302ar la likopersiko forpus\u0302as la asparagskarabon.\nAsparago povas forpus\u0302i kelkajn damag\u0302ajn radiknematodojn kiuj influas likopersikojn."}, {"text_idx": "#000025", "text": "La pintaj asparagimportistoj (2013) estis Usono (182,805 tunoj), sekvita fare de la Eu\u0306ropa Unio (ekstera komerco) (94,475 tunoj), kaj Kanado (20,219 tunoj)."}, {"text_idx": "#000026", "text": "C\u0302inio estas longe la plej granda produktanto de la monda: en 2013 g\u0302i produktis 7,000,000 tunojn, sekvitajn fare de Peruo kun 383,144 tunoj kaj Meksiko kun 126,421 tunoj.\nUsona produktado estis densa en Kalifornio, Mic\u0302igano, kaj Washington.\nLa jara produktado por blanka asparago en Germanio estas 57,000 tunoj (61% de konsumintereso)."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Dum kreskado sub tunelkultivistoj povas pliigi la kreskosezonon.\nEn Britio estas lau\u0306takse ke la rikoltsezono de asparago kultivita sub tuneloj povas esti de februaro g\u0302is novembro."}, {"text_idx": "#000028", "text": "La verda kultivaj\u0302o estas sufic\u0302e signifa en la Sacramento-San Joaquin River Delta (Sacrament-sana Joaquin River Delta) regiono de Kalifornio kiun la grandurbo de Stockton okazigas festivalon c\u0302iun jaron por festi g\u0302in, kiel la grandurbo de Hart, Michigan (Cervo, Mic\u0302igano) faras, kompleta kun parado kaj asparagreg\u0302ino.\nLa Vale of Evesham (Valo de Evesham) en Worcestershire estas la plej granda produktanto ene de Norda Eu\u0306ropo, festante kie la c\u0302iujara brita Asparagus Festival implikas au\u0306kciojn de la plej bona kultivaj\u0302o, \"Asparagus Run\" formita lau\u0306 la Beaujolais-vina Kuro kaj semajnfino- \"Asparafest\" muzika festivalo."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Multaj germanaj grandurboj okazigas c\u0302iujaran Spargelfest (asparagofestivalo) festanta la rikolton de blanka asparago.\nSchwetzingen asertas esti la \"Asparagus Capital of the World\", kaj dum g\u0302ia festivalo, Asparagus Queen estas kronita.\nLa bavara grandurbo de Nurenbergo festenas tutsemajnan en aprilo, kun konkurso por trovi la plej rapidan asparagsens\u0302eligilon en la regiono.\nTio kutime implikas malavarajn kvantojn de la lokaj vinoj kaj bieroj estantaj konsumita por helpi la bontaksantan subtenon de la spektantoj."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Helmut Zipner tenas la nunan mondon rekorda en asparagsens\u0302eligado."}, {"text_idx": "#000031", "text": "A. officinalis estas vaste konata simple kiel \"asparago\", kaj povas esti konfuzita kun senrilataj plantospecioj ankau\u0306 konataj kiel \"asparago\", kiel ekzemple Ornithogalum pyrenaicum konata kiel \"Prusa asparago\" por it'oj mang\u0302eblaj s\u0302osoj."}, {"text_idx": "#000032", "text": "La angla vorto \"asparago\" venas de klasika la latina, sed la planto iam estis konata en la angla kiel mokkolerego, de la Mezepoka La Latina sparagus.\n[Noto 2] Tiu esprimo mem venas de la greka asfaragos au\u0306 asparagoj, kaj la greka esprimo originas de la persa asparag, signifado \"s\u0302osas\" au\u0306 \"pafas\".\nAsparago ankau\u0306 estis koruptita en kelkaj lokoj al \"paserherbo\";\nefektive, John Walker skribis en 1791 ke \" Asparago estas tiel g\u0302enerala ke asparago havas aeron de rigideco kaj pedanteco\".\nLa nom\"paserherbo\" dau\u0306re estis en ordinara uzo en kampara East Anglia, Anglio bone en la dudeka jarcenton."}, {"text_idx": "#000034", "text": "En turko, asparago estas konata kiel kus\u0327konmaz, [44] lau\u0306litere\" [xxx]\", en referenco al la formo de la planto."}, {"text_idx": "#000035", "text": "La efiko de mang\u0302ado de asparago sur urino sekreciita poste estis longe observita:"}, {"text_idx": "#000036", "text": "\"[Asparago] kialo potenca kaj malagrabla odoro en la urino, kiel c\u0302iuj scias.\""}, {"text_idx": "#000037", "text": "( Treatise of All Sorts of Foods (Disertaj\u0302o de C\u0302iaj Specoj de Mang\u0302aj\u0302oj), Louis Lemery, 1702) [45] \"asparago ...\ninfluas la urinon kun foetid odoro (aparte se tranc\u0302o kiam ili estas blankaj) kaj tial estis suspektitaj fare de kelkaj kuracistoj kiel ne g\u0302entilaj al la renoj;\nkiam ili estas pli ag\u0302aj, kaj komencas disbranc\u0302ig\u0302i, ili perdas tiun kvaliton;\nsed tiam ili ne estas tiel plac\u0302aj.\""}, {"text_idx": "#000040", "text": "Kiam la legomo estas digestita, tiu kemiaj\u0302o estas rompita malsupren en grupon de rilataj sulfur-entenantaj kunmetaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Debato ekzistas koncerne la universalecon de produktado de la sulfuroza odoro, same kiel la kapablo detekti g\u0302in.\nOrigine, tio lau\u0306supoze estis c\u0302ar kelkaj homoj digestis asparagon alimaniere de aliaj, do iom da sekreciita fetora urino post mang\u0302ado de asparago, kaj aliaj ne faris.\nEn la 1980-aj jaroj, tri studoj de Francio, [50] C\u0302inio, kaj Israelo publikigis rezultojn montrante ke produkti fetoran urinon de asparago estis ofta homa karakterizaj\u0302o.\nLa israela studo trovis tion de iliaj 307 subjektoj, c\u0302io el tiuj kiuj povis flari \"asparagurinon\" povis detekti g\u0302in en la urino de iu ajn kiu mang\u0302is asparagon, ec\u0302 se la persono kiu produktis g\u0302in ne povis detekti g\u0302in.\nStudo [ (2010 ) 52] trovis variojn en kaj produktado el fetora urino kaj la kapablon detekti la odoron, sed ke tiuj ne estis malloze ligitaj.\nLa plej multaj homoj supozeble produktas la fetorajn kunmetaj\u0302ojn post mang\u0302ado de asparago, sed la malsamaj kapabloj de diversaj individuoj por detekti la odoron c\u0302e pliigado de diluoj indikas genetike kialigitan specifan sentemon."}, {"text_idx": "#000042", "text": "En 2010, la firmao 23andMe publikigis genar-kovrantan unuig\u0302ostudon sur c\u0302u partoprenantoj iam \"rimarkis strangan odoron kiam vi pisas post mang\u0302ado de asparago?\"\nTiu studo indikis unu-nukleotidan polimorfismon (SNP) en areto de flaraj genoj asociitaj kun la kapablo detekti la odoron.\nDum tiu SNP ne klarigis c\u0302ion el la diferenco en detekto inter homoj, disponigas subtenon por la teorio ke genetikaj diferencoj okazas en flaraj receptoroj kiuj igas homojn esti nekapablaj flari tiujn fetorajn kunmetaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Certaj kunmetaj\u0302oj en asparago estas metaboligitaj por doni amoniakon kaj diversajn sulfur-entenantajn degenerproduktojn, inkluzive de diversaj tiol kaj tioester, [57] kiuj donas al urino karakterizaj\u0302odoron."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Kelkaj [58] de la volatilaj organikaj substancoj respondecaj por la odoro estas: [59]"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Subjektive, la unuaj du estas la plej akraj, dum la lastaj du (sulfur-oksigenita) donas dolc\u0302an aromon.\nMiksaj\u0302o de tiuj kunmetaj\u0302oj formas \"reformitan asparagan urino-\" odoron.\nTio unue estis esplorita en 1891 de Marceli Nencki, kiu atribuis la odoron al metanetiol.\nTiuj kunmetaj\u0302oj originas de la asparago kiel asparagusic-acido kaj g\u0302iaj derivaj\u0302oj, c\u0302ar tiuj estas la nuraj sulfur-entenantaj kunmetaj\u0302oj unikaj al asparago.\nC\u0302ar tiuj c\u0302eestas pli en juna asparago, tio harmoniigas kun la observado ke la odoro estas pli okulfrapa post mang\u0302ado de juna asparago.\nLa biologia mekanismo por la produktado el tiuj kunmetaj\u0302oj estas malpli klara."}, {"text_idx": "#000046", "text": "[ citaj\u0302o bezonis ] La komenco de la asparaga urinodoro estas rimarkinde rapida dum la malkresko estas pli malrapida.\nLa odoro estis raportita esti mezurebla 15 g\u0302is 30 minutojn post konsumado [62] [63] kaj trankvilig\u0302as kun duonig\u0302otempo de c\u0302irkau\u0306 4 horoj."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Sovag\u0302a asparago fulmfritita kun ajlo, namplaa , kaj sojsau\u0306co\nEn Nederlando kaj norda Germanio, asparago ofte estas mang\u0302ita kun s\u0302inko, boligita ovo, terpomoj, kaj butersau\u0306cosau\u0306co.\nTri specoj de asparago estas sur ekrano, kun blanka asparago c\u0302e la malantau\u0306a kaj verda asparago en la mezo.\nLa planto c\u0302e la fronto estas Ornithogalum pyrenaicum , ofte nomita sovag\u0302a asparago, kaj foje \"banasparago\"."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Sovag\u0302a asparago fulmfritita kun ajlo, namplaa , kaj sojsau\u0306co"}, {"text_idx": "#000049", "text": "En Nederlando kaj norda Germanio, asparago ofte estas mang\u0302ita kun s\u0302inko, boligita ovo, terpomoj, kaj butersau\u0306cosau\u0306co."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Tri specoj de asparago estas sur ekrano, kun blanka asparago c\u0302e la malantau\u0306a kaj verda asparago en la mezo.\nLa planto c\u0302e la fronto estas Ornithogalum pyrenaicum , ofte nomita sovag\u0302a asparago, kaj foje \"banasparago\"."}, {"text_idx": "#000051", "text": "^ Latin velocius quam asparagi conquantur (or celerius quam asparagi cocuntur ), ascribed to Au\u0306gusto by Suetonio ( The Lives of the Twelve Caesars , Book 2 (Au\u0306gusto), para.\nSee List of Latin phrases (V ) .\n^ a b c S\u0302ajne c\u0302irkau\u0306 1000 p.K., la vorto \" sparagus \" aperis en angla teksto.\nVidu Brunning (junio 2010), p. 6-an - Brunning uzas la esprimon \" en presaj\u0302o \" , kvankam neniu prestekniko estis uzita en Anglio tiutempe.\nEn la sama frazo, s\u0302i deklaras ke kamparanoj ofte vokis g\u0302in \" paserherbo \" , kaj plu mencias taglibron de 1667 en kiu Samuel Pepys ac\u0302etis faskon de \" paserherbo \" en Fenchurch Street, Londono."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Kutima asparago (science: Asparagus officinalis var. altilis) estas la nomo de unu specio de mang\u0302ebla planto en samnoma la genro Asparago (el la ordo Asparagaloj) kiu estas mang\u0302ata kiel legomo."}, {"text_idx": "#000055", "text": "G\u0302i estis konata antikve pro g\u0302ia bongusta kaj diureza ecoj. La legomo estis kultivata kaj mang\u0302ata antau\u0306 pli ol 2000 jaroj en Mediteranea baseno kaj Malgrand-Azio. Recepto por kuiri asparagon estas trovebla en la plej malnova kuirlibro de receptoj de la 3-a jarcento a.K., la De re coquinaria, 3-a libro fare de Apicio."}, {"text_idx": "#000056", "text": "La genro asparago enhavas ankau\u0306 nemang\u0302eblajn plantojn (nemang\u0302ebla asparago) , ekzemple Asparagus Sprengeri). Oni povas kulturi g\u0302in ankau\u0306 en hejmoj kiel hejmajn florojn."}]