[{"text_idx": "#000000", "text": "De suna plasmo al lumkortenoj"}, {"text_idx": "#000001", "text": "C\u0302iuj kulturoj c\u0302irkau\u0306 la polusoj havis siajn proprajn klarigojn por la polusa lumo. Kelkaj honoris g\u0302in kaj pensis ke tiuj kiuj mortas ig\u0302os parto de g\u0302i kiel fantomo. Aliaj kredis ke g\u0302i estas malbona signo de milito kaj morto. Tiuj kiuj ne kredis je tio pensis ke la lumo estis reflektita de la maro, au\u0306 ec\u0302 de granda fis\u0302aro. Dau\u0306ris sufic\u0302e longe g\u0302is oni eltrovis la veran kau\u0306zon de la polusaj lumoj, nome la interagoj inter la Suno kaj la atmosfero de la Tero. Eble tio estas malpli magia, sed dau\u0306re estas mirinda kiom la bele la sunsistemo funkcias."}, {"text_idx": "#000002", "text": "La rakonto de la polusa lumo komencig\u0302as en la Suno. La Suno konsistas el kutimaj atomoj, plejparte hidrogeno kaj iom da heliumo, sed ili havas specialajn kvalitojn. Kvankam materialoj surtere kutime estas solidaj, likvaj au\u0306 gasaj, la suno konsistas el kvara formo, nome plasmo. Plasmo kreig\u0302as kiam gasoj ekhavas tiom da energio, ke atomoj ne plu povas teni siajn elektronojn. La rezulto estas stranga materiale kiu estas plena je pozitive (atomkernoj) kaj negative (elektronoj) s\u0302arg\u0302itaj partikloj. Surtere plasmoj estas maloftaj, sed ili kreig\u0302as ekzemple kiam fulmo trairas la atmosferon kaj tiom varmigas g\u0302in ke g\u0302i ig\u0302as plasmo. En la Suno, la bezonata varmo venas el la kerno, kie peza formo de hidrogeno estas kunpremata g\u0302is la atomkernoj kunig\u0302as kaj kreas heliumon. Tio kreas varmon kaj radion kaj la varmon eliras tra la fluoj de materio en la eksteraj tavoloj de la Suno, dum radio estas absorbata kaj elsendata g\u0302is g\u0302i atingas la surfacon kaj eniras la kosmon."}, {"text_idx": "#000003", "text": "La Suno enhavas plurajn tavolojn. La energio liberig\u0302as en la kerno kaj movig\u0302as eksteren"}, {"text_idx": "#000004", "text": "La plasmo kau\u0306zas kaj estas influata de la magnetkampo de la suno. Tiu kampo konsistas el nevideblaj linioj trans kiuj la partikloj povas plej facile movig\u0302i. La Suno rotacias tamen kaj pro tio ke g\u0302i ne estas roka kiel la Tero, malsamaj partoj de la Suno povas rotacii kun malsamaj rapidoj. Tio kau\u0306zas ke la linioj de la magneta kampo estas strec\u0302ataj kaj pus\u0302ataj, g\u0302is la magneta kampo ne plu eltenas. La strec\u0302ig\u0302oj de la magneta kampo de la Suno kau\u0306zas makulojn sur la surfaco. Ili venas en paroj, de kiuj unu makulo korespondas al unu el la du magnetaj polusoj kaj la alia al la alia. La magneta kampo inter tiuj polusoj malrapidigas la varmofluojn sub la surfaco de la Suno, kio igas la makulojn malpli varmaj. La heleco de stelo estas tre sentema al s\u0302ang\u0302ig\u0302oj en la temperaturo (duobligo de la temperaturo kau\u0306zas deksesobligon de la heleco) Dum ciklo de c\u0302irkau\u0306 11 jaroj, la Suno havas pli kaj pli da makuloj kaj kiam g\u0302i ne eltenas, la plasmo estas j\u0302etata de la surfaco en la kosmon, por ke la magneta kampo ig\u0302u denove pli stabila. La Suno tuttempe elsendas iom da s\u0302arg\u0302itaj partikloj en c\u0302iuj direktoj. Tio nomig\u0302as la Suna vento. C\u0302i tiaj s\u0302okoj da plasmoj tamen, estas tre intensaj kaj movig\u0302as nur en unu direkton. Tial ili nomig\u0302as \u201dSunaj tempestoj\u201d en populara scienco (CME)."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Plasmo sekvas la magnetan kampon inter du makuloj, sed foje g\u0302i povas eskapi"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Kutime Sunaj tempestoj do neniel influas nin, sed se la Tero estas en la g\u0302usta pozicio, la plasmo rekte alproksimig\u0302as. Kiam tio okazas, la Tero estas unue trafata de elektromagneta radio. Tiu radio movig\u0302as kun la rapido de lumo, do g\u0302i jam trafas la Teron c\u0302irkau\u0306 ok minutoj post la elsendo. Materio estas malpli rapida, sed tre rapidaj tempestoj povas atingi rapidon pli altan ol miliono da kilometroj hore. Kiam la plasmo alvenas, g\u0302i trafas la magnetan kampon, kiu gvidas la s\u0302arg\u0302itajn partiklojn al la polusoj. Tre intensaj Sunaj tempestoj povas havi malbonajn efikojn. Ili influas la ionosferon, kiu reflektas la radiosignalojn kiujn oni uzas por dissendi informojn kaj komuniki kun aviadiloj. Pro tiu kialo, oni evitas flugojn trans la polusaj regionoj kiam oni atendas Sunan tempeston. Aldone, la altigo de la temperaturo igas la atmosferon pligrandig\u0302i (varma, maldensa gaso prenas pli da spaco), kio povas kau\u0306zi ke satelitoj en tre malaltaj orbitoj subite trovig\u0302as en sufic\u0302e densa atmosfero por kau\u0306zi aeran froton. Tial oni aktive s\u0302ang\u0302u la orbiton de tiaj satelitoj por eviti ke ili falas surtere. Laste, en tre ekstremaj kazoj, la magneta kampo de la plasmo povas kau\u0306zi elektrajn kurentojn en metaloj. En 1989, tio kau\u0306zis ke elektronikaj cirkvitoj de la Kanada elektra sistemo rompig\u0302is kaj lasis homojn sen elektro dum nau\u0306 horoj."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Kvankam la grandecoj ne estas lau\u0306skalaj, la magneta kampo de la Tero aspektas pli-malpli c\u0302i tiel."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Plej ofte tamen, la efikoj de Sunaj tempestoj ne estas tiom severaj. Tiam oni nur spertas polusan lumon. Kiam g\u0302i okazas, la polusa lumo ekzistas ambau\u0306 sur la taga kaj nokta flanko de la planedo. Oni nur vidas g\u0302in tamen, se la kondic\u0302oj estas sufic\u0302e bonaj, do nokte kun klara c\u0302ielo kaj prefere sen la lumo de la Luno. Tiam oni vidas diversajn kolorojn. La lumo kreig\u0302as kiam la partikloj de la plasmo eniras la atmosferon kaj s\u0302telas elektronojn de la gasoj tie, au\u0306 aldonas ilin. Aldonaj elektronoj kau\u0306zas s\u0302taton de alta energio kaj por kompensi, la atomo elsendas energion en la formo de lumo. La koloro de tiu lumo dependas de la energio kiun g\u0302i kunportas. Altenergia lumo estas pli blua au\u0306 purpura kaj malaltenergia lumo estas pli rug\u0302a. Ke malsamaj koloroj estas elsendataj estas pro tio ke la atmosfero enhavas malsamajn elementojn, specife oksigenon kaj nitrogenon. Tiuj atomoj havas malsamajn strukturojn kaj do malsamajn energiojn. Oksigeno elsendas verdan lumon, dum nitrogeno elsendas bluan lumon. Se anstatau\u0306e pozitive s\u0302arg\u0302ataj protonoj trafas la atmosferon, ili s\u0302telas elektronojn. Tio kau\u0306zas elsendon de rug\u0302a lumo."}, {"text_idx": "#000009", "text": "La koloro de la polusa lumo dependas de la gasoj en la atmosfero kaj la partikloj kiuj trafas ilin"}, {"text_idx": "#000010", "text": "La polusaj lumoj estas plej intensaj c\u0302e la polusoj. Nur kiam ili estas tre fortaj ili teorie videblas pli proksime al la ekvatoro (Nederlando ekzemple, averag\u0302e spertas polusan lumon 7 fojojn jare), sed nur se la kondic\u0302oj estas perfektaj. Por kompreni kial la lumoj plej fortas c\u0302e la polusoj, malgrau\u0306 tio ke oni atendus ke la ekvatoro estus plej rekte trafata, oni komprenu ke la Tero estas giganta magneto. Ene de la Tero estas parte likva kerno el metalo. La fluoj en tiu kerno kau\u0306zas magnetan kampon, kies polusoj pli-malpli kongruas kun la rotacia akso de la Tero (la magneta norda poluso trovig\u0302as c\u0302e la rotacia suda poluso, sed tio estas nur rezulto de kiel ni nomis ilin). Tio estas kial kompasoj funkcias surtere, sed ne sur ekzemple Marso. Magnetoj gvidas etajn magnetajn partiklojn lau\u0306 siaj kamplinioj, kiuj iras de unu poluso al la alia. Tion oni povas kontroli per eta magneto kaj eroj da fero. Se oni metas la magneton sur surfacon kun tiuj eroj, ili sekvos la liniojn g\u0302is la polusoj, kie trovig\u0302os plej da eroj. Se oni konsideras la Teron magneton, oni povas desegni similajn liniojn, kun plej da eroj c\u0302e la polusoj."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Estas klare kiel la eroj da fero sekvas la kampon de la magneto malantau\u0306 la surfaco"}, {"text_idx": "#000012", "text": "La Tero ne estas la nura planedo kun magneta kampo tamen, nek la planedo kun la plej forta kampo, do ankau\u0306 aliloke en la sunsistemo oni povas observi polusan lumon. La plej ekstrema kazo estas tiu de Jupitero, la plej granda planedo en la Sunsistemo. Pro la ekstremaj kondic\u0302oj en la kerno, hidrogeno ekhavas metalajn kvalitojn kaj kau\u0306zas gigantan magnetan kampon kiu multfoje pli grandas ol la plendo mem. Tio donas tre grandan surfacon por kapti Sunajn tempestojn, kio rezultas je forta polusa lumo. La polusa lumo de Jupitero ec\u0302 videblas per la Hubble spacteleskopo. Jupitero estas en pli malsimpla situacio ol la Tero tamen. G\u0302i havas kvar grandajn lunojn (kaj dekojn da etaj lunoj) el kiuj tri rimarkeble influas la magnetan kampon. Malgrau\u0306 tio ke oni ne sentus g\u0302in pro g\u0302i maldenseco, la lunetoj havas teorie atmosferojn (g\u0302enerale la atmosferoj de lunoj plej ofte konsistas el eskapadanta gaso). La rezulto estas ke ankau\u0306 ili spertas polusajn lumojn. Cetere ekzistas magnetaj interagoj inter la lunoj kaj Jupitero, kiu kreas \u201dtubojn\u201d da plasmo inter la lunoj kaj la polusoj de la planedo. Sur bildoj de la polusaj lumoj de Jupitero oni povas vidi tion kiel helaj makuloj, el kiuj la plej hela korespondas kun la luno Io, dum la malpli helaj korespondas kun Ganimedo kaj Eu\u0306ropo. Ankau\u0306 Saturno havas videblan polusan lumon. Oni pensas ke la luno Encelado havas similan interagon kun Saturno, kiel Jupitero kaj siaj lunoj. Cetere oni pensas ke la pli foraj planedoj Urano kaj Neptuno povus havi ilin, kvankam ili estus malpli fortaj. El la rokaj planedoj la Tero estas la ununura kun tiom spektaklaj polusaj lumoj. La aliaj planedoj ne havas la saman kombinon de relative forta magneta kampo kaj densa atmosfero. Marso, kiu perdis sian magnetan kampon kaj grandan parton de sia atmosfero, ja ankorau\u0306 havas iom da magnetismo en eksteraj tavoloj de la planedo, sed pro tio ke la kerno ne plu estas magneta, la malforta, blua polusa lumo okazas c\u0302ie sur la planedo anstatau\u0306 nur c\u0302e la polusoj."}, {"text_idx": "#000013", "text": "En c\u0302i tiu UV-foto de Jupitero videblas la influo de Io (maldekstre) kaj Ganimedo kaj Eu\u0306ropo (sube, iom dekstre de la mezo) al la magneta kampo de Jupitero"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Por kelkaj homoj scienca kompreno de la polusaj lumoj eble forprenas la magion, sed almenau\u0306 oni ne plu bezonas timi ke g\u0302i estas signo de malbona sorto. Aliflanke tiu kompreno povas helpi homaron prepari sin por protekti satelitojn, astronau\u0306tojn kaj surterajn elektronikajn cirkvitojn. Se tio ne sufic\u0302as por kompensi tiun perdon de magio, oni povas almenau\u0306 g\u0302oji pri tio ke moderna scienco kaj teh\u0302nologio ebligis bildigi la polusajn lumojn de tute aliaj planedoj. Tion almenau\u0306, la antikvaj popoloj ne povis imagi."}]