[{"text_idx": "#000001", "text": "La 23-an de majo vespere, Mark Ramotar, kiu gvidas la Buroon pri Korporacia Komunikado de la Gujana [eo] Polico, anoncis, ke la polico petos juran konsilon de la direktoro pri publikaj procesoj (angle Director of Public Prosecutions, DPP) rilate la incendion en la dormejo de mezlernejo Mahdia, kiu kau\u0306zis la morton de 19 adoleskantoj. La dosiero pri la enketo, kiu supozigas, ke lernantino ekigis la incendion por protesti post kiam s\u0302ia pos\u0302telefono estis forprenita, sendig\u0302os al DPP la 24-an de majo. Krom tio, ankau\u0306 ekzistis supozoj fare de konsilanto pri nacia sekureco, Gerald Gouveia, ke pli ag\u0302a viro, kiu mesag\u0302is al la telefono, povas esti akuzata pri seksumado kun la neplenag\u0302ulino."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Dum kelkaj raportas, ke la knabino en la ag\u0302o de 14-15 jaroj konfirmis la kriman bruligon, aliaj insistas, ke s\u0302i ne konfesis. Lau\u0306 fonto de Agence France-Press (AFP), \u201eoni forprenis la telefonon de la knabino, kaj s\u0302i minacis, ke s\u0302i bruligos la konstruaj\u0302on, kaj c\u0302iuj au\u0306dis tion\u201d. La fajro komencig\u0302is en la banc\u0302ambroj, kie la adoleskanto supozeble s\u0302prucigis insekticidon sur kurtenon, post kio s\u0302i ekbruligis alumeton. La fajro rapide disvastig\u0302is tra la ligna plafono de la konstruaj\u0302o, baldau\u0306 la tuta loko ekflamis."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Lau\u0306 la oficiala polica raporto, estis 57 lernantoj en la dormejo en tiu nokto. Dek kvar infanoj mortis surloke pro enspiro de fumo kaj brulaj\u0302oj, pliaj kvin forpasis pro siaj vundoj en malsanulejo, multaj aliaj estis grave vunditaj. El la vunditoj sep restas en malsanulejo, du en dang\u0302era stato. Sekve de la okazaj\u0302o, Gujano ricevis medicinan kaj krimologian subtenon de kaj la kariba kaj la internacia komunumo."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Dum la fajrobrigadestro asertas, ke la brigado venis nur kvar minutojn post la alarmo, aliaj raportoj insistas, ke g\u0302i bezonis 25 minutojn por alveni. La ministro pri edukado Priya Manickchand diris, ke la ministerio esploras akuzojn pri tio, ke la dormejo ne havis tau\u0306gajn fajroalarmajn sistemojn [eo]: \u201eLa rezulto estu plibonigo tra la tuta sistemo\u201d. La tragedio sekvigis revizion de similaj institucioj en la tuta lando, kun alvokoj por granda reformo kaj esplorkomisiono."}, {"text_idx": "#000006", "text": "G\u0302is nun komentoj pri la kazo c\u0302efe koncentrig\u0302is sur la politikaj kaj organizaj mankoj, kiuj malsukcesis protekti la lernejanojn, kaj ne sur la kulpo de la lernanto, kiu supozeble ekigis la fajron. Letero al la redaktoro de Stabroek News proponas, ke la lando komence enterigu la mortintojn kun respekto, kaj la resto sekvos en sia tempo."}, {"text_idx": "#000007", "text": "La regione populara instagramulo Know Your Caribbean afis\u0302is, \u201eNe eblas tute c\u0302irkau\u0306preni la amplekson de la tragedio, kiu okazis en la lernejo en Gujano\u201d, kaj alvokis sian komunumon helpi en konkreta maniero: \u201e[M]ultaj konigoj en sociaj retoj venas kun parolado pri \u201cniaj pensoj kaj preg\u0302oj\u201d, kondolencoj al la familioj. C\u0302i tiuj aferoj estas bonvenaj, sed ne sufic\u0302as. Bonvolu atenti por vidi kiel ni povas kune subteni c\u0302i tiujn familiojn\u201d. Kelkaj uzantoj de sociaj retoj tamen dau\u0306re serc\u0302is kulpulojn sur diversaj flankoj."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Dum la lando ankorau\u0306 penas kompreni la tragedion, ceremonioj por la viktimoj jam okazas, kaj kelkaj el la mortintoj jam estas enterigitaj."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Younguang Mro: \u201cLia apero estas kiel radio de lumo sur la foraj mallumaj montetoj de C\u0302itagongo\u201c. Arto kaj testo de Tufan Chakma. Uzata lau\u0306 permeso de la au\u0306toro."}, {"text_idx": "#000011", "text": "C\u0302iujare Internacia Tago de la Gepatra Lingvo estas festata por levi konscion pri lingva kaj kultura diverseco kaj por subteni c\u0302iujn gepatrajn lingvojn de la mondo. C\u0302i-jare la c\u0302efa evento de tiu tago en Banglades\u0302o [eo] estis apero de la unua gramatika libro, verkita en la mrua lingvo [eo], endang\u0302erigata indig\u0302ena lingvo."}, {"text_idx": "#000012", "text": "La mrua (au\u0306 mroa) popolo [eo] vivas en la distrikto Bandarban de la C\u0302itagonga Monteta Areo (C\u0302MA) en Banglades\u0302o. Lau\u0306 la censo de la jaro 1991, la kvanto de mruoj estis 22 178. Ilia lingvo apartenas al la c\u0302inotibeta lingvaro [eo]."}, {"text_idx": "#000013", "text": "En 1982, 17-jarag\u0302a adoleskanto nomita Kramadi Menle evoluigis la mruan alfabeton. G\u0302i estas simpla de maldekstra al dekstra alfabeto sen kombinaj signoj [eo]. Sed plua evoluo de la lingvo estis malrapida. Ekzistas Unikoda bloko por la mrua lingvo, sed ne ankorau\u0306 eblis skribi g\u0302in rete."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Legu pli (angle): Pro la amo de lingvoj: La unua libro de rakontoj presita en la mrua lingvo"}, {"text_idx": "#000016", "text": "La nomo de la unua gramatiko en la mrua lingvo estas \u201cTotong\u201c, verkita de Younguang Mro, verkisto kaj esploristo de la mrua komunumo en la C\u0302itagongaj Montetareoj [eo]. Li kreis kaj verkis la gramatikon sekvante la stilon de la bengala kaj angla gramatikoj. Kvankam estis kelkaj libroj publikigitaj en la mrua lingvo antau\u0306e, la lingvo neniam havis notitajn fiksajn gramatikajn strukturojn."}, {"text_idx": "#000017", "text": "La libro estis lanc\u0302ita en neformala medio la 17-an de februaro 2022, c\u0302e la hejmo de la verkinto c\u0302e Ujani Para en la urbo Bandarban. Younguang Mro diris dum la ceremonio:"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Per c\u0302i tiu libro homoj de la mrua komunumo povos g\u0302uste legi kaj skribi en sia lingvo. C\u0302i tio estos speciale helpema por mru-studentoj ankau\u0306 por kompreni bengalan kaj anglan gramatikojn c\u0302ar ili havas similajn strukturojn."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Post diplomig\u0302o c\u0302e la fako de orientaj lingvoj c\u0302e la Universitato de Chittagong, Younguang Mro laboras por la socikultura evoluo de la mrua komunumo. Kiel verkisto, Younguang g\u0302is nun publikigis entute 28 librojn pri la mrua kulturo kaj fabeloj; el tiuj, 18 estas en la mrua lingvo kaj 10 estas en la bengala lingvo."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Mru-instruisto Ngansing Mro c\u0302eestis la librolanc\u0302on. Li partoprenis en la diskuto kaj diris :"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Post la kreado de la mrua alfabeto, g\u0302i estis instruita al studentoj per manskribitaj manuskriptoj. Nun la alfabetoj kaj la gramatiko estas presitaj libroforme. Do la studentoj povos pli ekzakte legi kaj skribi la mruan lingvon."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Ekushe Book Fair, la plej granda librofoiro en Banglades\u0302o okazas nun, kaj novaj libroj estas publikigataj c\u0302iutage. En Fejsbuko, juna au\u0306toro Suhan Rizwan verkas danke al la publikigo de la unua gramatiko en la mrua lingvo:"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Tiu libro estas valorega inter c\u0302iuj libroj de la librofoiro."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Juna artisto Tufan Chakma elstarigas diversajn temojn de la indig\u0302enaj komunumoj en Banglades\u0302o tra la vidaj artoj [eo]. En Fejsbuko , li rimarkis, ke la aspekto de Younguang estas \u201ckiel lumradio en la malproksimaj malhelaj C\u0302itagongaj Montetareoj [eo]\u201d."}, {"text_idx": "#000025", "text": "La lingva spektro en Banglades\u0302o"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Banglades\u0302o estas lando de banglaj (bengalaj) parolantoj, kie 98 procentoj de la homoj parolas la lingvon. Lau\u0306 la datumoj donitaj de la antropologoj kaj tribaj gvidantoj de Banglades\u0302o, estas c\u0302irkau\u0306 5 milionoj da homoj el 47 indig\u0302enaj komunumoj. El tiuj, c\u0302irkau\u0306 30 lingvoj de 4 lingvaj grupoj estas vaste parolataj kaj 12\u201316 lingvoj estas endang\u0302erigataj je malsamaj niveloj. Indig\u0302ena esploristo Salek Khokon menciis en c\u0302efartikolo aperinta en la reta novaj\u0302portalo , ke la lingvoj kurukh kaj nagari preskau\u0306 formortis. La mrua lingvo, dume, trovig\u0302as en la listo de Unesko de nepre endang\u0302erigataj lingvoj en Banglades\u0302o."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Por protekti endang\u0302erigatajn lingvojn, la nacia eduka politiko de 2010 agnoskas la rajton de indig\u0302enaj infanoj en elementaj lernejoj lerni en siaj denaskaj lingvoj. La politiko preskribas ke \u201cindig\u0302enaj infanoj ricevu indig\u0302enaj instruistoj kaj lernolibroj en lokaj lingvoj por ke ili povu lerni en sia denaska lingvo.\u201d Artikolo 20 deklaras, \u201celementaj lernejoj estos starigataj en malproksimaj lokoj log\u0302ataj de triboj (montetoj au\u0306 ebenaj\u0302oj).\u201d Lau\u0306 la politiko, la registaro unue enkondukis bazlernejajn librojn en kelkaj indig\u0302enaj lingvoj en 2017. Tamen, post kvin jaroj, la iniciato estas en krizo pro la manko de trejnitaj indig\u0302enaj instruistoj."}, {"text_idx": "#000029", "text": "La progreso de homoj dependas de la akiro de scioj pere de lingvoj. Por supervivi alte gravas la lingvo, precipe la denaska lingvo. Kaj por lerni kaj praktiki lingvon g\u0302uste necesas strukturita gramatiko. En tiu kunteksto, \u201cTotong\u201d de Younguang Mro enkondukos novan historion de lingva evoluigo por la mrua popolo."}, {"text_idx": "#000032", "text": "En la jaroj, kiuj sekvis gravan civilan kaj politikan proteston, Ukrainio modeste progresis pri la batalo kontrau\u0306 korupteco kaj la ciferecigo de registaraj servoj por la publiko, kvankam ne sen kelkaj faletoj lau\u0306 la vojo. Malgrau\u0306 tiuj c\u0302i sukcesoj, la statuso de la civilaj liberecoj kaj homaj rajtoj en la lando restas dubinda."}, {"text_idx": "#000034", "text": "La raporto, preparita kunlabore kun la nederlanda Helsinki Committee kaj pagita de la Eu\u0306ropa Unio, konstatas la totalon de 30 okazoj de persekutoj pro civila aktiveco, kiuj okazis en la unua kvaronjaro, kompare al 26 en la sama periodo de la antau\u0306a jaro."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Fizikaj atakoj, damag\u0302o al havaj\u0302o kaj timigo estas inter la c\u0302efaj minacoj por aktivuloj en Ukrainio. Informgrafikaj\u0302o de ZMINA, ekranfoto de la pag\u0302aro zmina.ua."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Kiu agado estas la plej riska? Informgrafikaj\u0302o de ZMINA, ekranfoto de la raporto c\u0302e zmina.ua."}, {"text_idx": "#000040", "text": "La raporto notas kelkajn el la pli riskaj aktivecoj, pri kiuj la homrajtaj defendantoj estas persekutataj \u2014 estas kontrau\u0306korupta agado, GLATKI-plusaj rajtoj kaj virinaj rajtoj. ZMINA registris tri kazojn de turmentado en c\u0302iu kategorio, la au\u0306toroj agnoskas, ke \u201cmalfacilas identigi unu aktivecon de aktivuloj kiel la plej riskan\u201d, c\u0302ar ofte la sama aktivulo okupig\u0302as pri kelkaj segmentoj. Po unu okazaj\u0302o de persekutoj kontrau\u0306 aktivuloj estis registritaj pro oponado de kontrau\u0306leg\u0302a konstruado, pro mediprotektado, pro subtenado de la rajtoj de pacientoj kaj pro la protektado de la rajtoj de j\u0302urnalistoj."}, {"text_idx": "#000043", "text": "La raporto de ZMINA skizas la kernajn tipojn de agantoj, kiuj malhelpas la laboron de civilaj aktivuloj kaj defendantoj de homaj rajtoj. Inter ili estas leg\u0302faristoj, kiuj porparolas leg\u0302aron diskriminacian, ekzemple debatante au\u0306 pasante leg\u0302on kiu estas diskriminacia kontrau\u0306 civila socio, ekz., leg\u0302opropono por egaligi advokatan laboron al lobiado, leg\u0302opropono por enkonduki statuson de \u201eeksterlanda agento\u201d en la maniero kiel Rusio faris, au\u0306 leg\u0302opropono kiu limigus la rajton je pacaj kunvenoj kaj la liberon de asocioj. Parto de kazoj en la raporto koncernas leg\u0302an observigon kaj, speciale, la misproporcian reagon de polico al pacaj protestaj kunvenoj."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Unu el la au\u0306toroj de la raporto de ZMINA, Anastasia Moskvic\u0302ova, diris c\u0302e publika radio Hromadske Radio, ke senpuneco restas la c\u0302efa obstaklo en laboro de defendantoj de homaj rajtoj en Ukrainio."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Moskvic\u0302ova kredas, ke altigi la konscion pri la minacoj kaj malhelpado estas des pli grava afero, c\u0302ar \u201ela celo de persekutoj estas silentigi la aktivulojn kaj igi ilin forlasi la aktivadon\u201d."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Legu la plej fres\u0302an raporton de ZMINA plene c\u0302i tie."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Tiu c\u0302i spektolisto venas de Cinemata [en], platformo pri sociaj kaj naturprotektaj filmoj pri Azio-Pacifiko. G\u0302i estas projekto de EngageMedia [en], neprofitcela organizaj\u0302o pri amaskomunikado, teknologio kaj kulturo. Redaktita kaj republikigita lau\u0306 interkonsento pri enhav-kunhavigo kun Global Voices."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Celebrante la Mondan tagon de medio la 5-an de junio EngageMedia kunordigis spektoliston de dokumentfilmoj kaj filmetoj pri kiel komunumoj tra la Pacifik-Azia regiono klopodas konservi kaj defendi siajn lokojn kontrau\u0306 media degradado, industriigo kaj klimats\u0302ang\u0302o. Tiuj filmetoj c\u0302e Cinemata, miksaj\u0302o de novaj eldonoj kaj verkoj el la arkivoj, gvidos nin de [provinco] Nova Biskajo (filmo \u201eDagami Daytoy\u201c) en Filipinoj kaj provinco Nam \u0110i\u0323nh [provinco en la Delto de la Rug\u0302a Rivero] en Vjetnamio (filmo \u201eAnother Exodus\u201c), al Saravako en Malajzio (filmo \u201eMelikin\u201c) kaj Taung\u0302i en Mjanmao (filmo \u201ePlastic Outlive Us\u201c)."}, {"text_idx": "#000056", "text": "En \u201eJen nia lando\u201c filipina filmoproduktisto Noni Abao rakontas, kiel lokaj indig\u0302enoj de Nova Biskajo (Nueva Vizcaya), en nordo de Filipinoj, kontrau\u0306staras jarojn da degradado de la vivmedio alvokante fermon [en] de OceanaGold, kiu estas unu el la plej grandaj produktantoj de kupro kaj oro en la mondo. Tiu c\u0302i dokumenta filmo gajnis la c\u0302efan premion de Gawad Cultural Center of the Philippines Para sa Alternatibong Pelikula at Video en 2020 kaj ricevis la duan lokon en la konkurso Yale Environment 360 Video Contest (2020). Ekde kiam Abao finis filmadon, dekoj da aktivuloj, kiuj partoprenis blokadon de la vojoj, estis arestitaj post konfliktoj kun polico kaj reprezentantoj de la minista kompanio."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Zakaria Ismail kredas, ke lia dia alvoko estas defendi la c\u0302ebordajn fis\u0302kaptistojn de ter-akira projekto en suda Penang. La projekto kovros iliajn nunajn fis\u0302kaptejojn per 18 kvadrataj kilometroj de nov-akirita tero. Li kaj la aliaj vilag\u0302anoj estas parto de tiel nomata B40, la 40% de la plej malric\u0302aj malajziaj familioj kun c\u0302iumonata enspezo de RM 3900 (949 usonaj dolaroj/794 euro) au\u0306 sube. En la historio pri klasbatalo, pri konflikto inter novaj kaj tradiciaj valoroj, pri la Makiavelecaj intervenoj de politikistoj, Zakaria alparolas sian Dion por ricevi sag\u0302on kaj kurag\u0302on, kiujn li bezonas por kontrau\u0306stari la ambiciajn projektojn en Nova Malajzio."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Bagus, 20-jarag\u0302a kamparano, kiu log\u0302as en fekunda areo de la Kendeng-montaro en centra parto de Javo, maltrankvilig\u0302as pro la damag\u0302o, kiun ricevas la vivmedio de lia regiono. Kun sia punka bando \u201eKendeng Squad\u201c Bagus voc\u0302igas tiun maltrankvilecon. Li filmis muzikan filmeton \u201eBerani Bertani\u201c por registri la sonojn de detruado, kiu okazas en la naturo. Bagus esperas, ke la muziko inspiros la junularon al naturprotektado."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Fis\u0302kaptista vilag\u0302o en Vjetnamio vekig\u0302as c\u0302e murmurado de preg\u0302oj dum mara alfluo batas la ondorompilon. Fis\u0302kaptistoj de la antau\u0306a generacio trankvile rememoras la bonajn malnovajn tagojn kaj senpacience atendas, kio sekvos. Ili scias pri la regula eliro enlanden, kiu okazas c\u0302iujn 50-60 jarojn pro la altig\u0302ado de la marnivelo. Iam floranta komunumo ig\u0302is malric\u0302a fis\u0302kaptista vilag\u0302o, dum fekundaj kampoj kaj fruktodonaj g\u0302ardenoj neniig\u0302is pro batoj de maraj ondoj. \u201eAlia Eliro\u201c estas mallonga dokumentfilmo de vjetnama filmoproduktisto Le Nguyen."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Tiu c\u0302i alvoka filmeto estis uzita por altiri atenton de la centra registaro de Mjanmao [Birmo, ndlr] al la problemo de sekig\u0302antaj regionoj de la lando, kiuj suferas sen akvo. La filmo estis produktita en 2016 fare de partoprenantoj de la seminario Picture People, kiu okazis en Jangono, la c\u0302efurbo de Mjanmao."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Indonezio: Dayak Facing the Giants"}, {"text_idx": "#000065", "text": "Dau\u0306ra industriig\u0302o de Indonezio endang\u0302erigas la indig\u0302enojn kaj kau\u0306zas amasan detruadon de la vivmedio fone de sociaj konfliktoj. Tiu c\u0302i dokumenta filmo montras la Dajakojn en ilia respondado al tiuj minacoj, speciale la arbaraj incendioj kaj la toksa malpurigo de la regiono."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Tio c\u0302i estas historio de Melikin. La historio de multaj indig\u0302enaj popoloj de Saravako, kiuj perdis [en] sian denaskan landon al la kompanioj produktantaj palmoleon. Kun la helpo de koruptitaj politikistoj, preskau\u0306 10 mil hektaroj da arbaro kaj kampoj estis platigitaj kaj c\u0302irkau\u0306itaj de bariloj sen permesi al la lokanoj eniri la terenojn hereditajn de la prapatroj."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Kambog\u0302o: Konservado de arbaro: mesag\u0302o de indig\u0302enaj virinoj"}, {"text_idx": "#000068", "text": "\u201eKlimats\u0302ang\u0302o estas reala. Por malpliigi g\u0302ian efikon ni certe devas konservi niajn arbarojn. En tiu c\u0302i filmeto vi konatig\u0302os kun virinoj kaj viroj de indig\u0302ena [malplimulta] popolo Kuj en Kambog\u0302o, ekscios pli multe pri la signifo de arbaroj por ilia vivo kaj ankau\u0306 pri tio, kiel virinoj ekhavis gvidan pozicion en la defendado de la arbaro\u201c."}, {"text_idx": "#000070", "text": "La celo de tiu c\u0302i anonco pri publika servo estas influi la log\u0302antojn de Taung\u0302i en Mjanmao tiel ke ili s\u0302ang\u0302u sian sintenon rilate al reuzo de plasto. La anonco estis produktita de la partoprenantoj al la seminario de Picture People por sociaj s\u0302ang\u0302oj en Taung\u0302i (Mjanmao) en oktobro de la jaro 2019. Taung\u0302i estas la c\u0302efurbo kaj la plej granda urbo en la montara subs\u0302tato S\u0302anio."}]