[{"text_idx": "#000000", "text": "C\u0302i sube vi trovos la indekson pri la jaro 2002. Alklakante la maldekstrajn ligilojn en la indekso, vi atingos la koncernan artikolon en \u201eplata\u201d formo, sen fotoj; alklakante la dekstrajn ligilojn vi atingos la artikolon en la PDF-forma numero, kun fotoj."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Jen la kompletaj numeroj de la jarkolekto 2002 en la dosierformo PDF."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Behrouz SOROUSHIAN: C\u0302u fino de la atomepoko? (2002/09, p. 14)\nVladimir LEMELEV: SANO: Mikroboj provokas neinfektajn malsanojn s\u0302ang\u0302ig\u0302i al infektaj (2002/01, p. 16)"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Jen antau\u0306 ni ankorau\u0306 du libroj de Gudrun Pausewang, tradukitaj el la germana kaj eldonitaj de Nora Caragea. Malgrau\u0306 tio ke la temoj de la libroj estas tute diversaj, en mia percepto ili facile unuig\u0302as sub unu g\u0302enerala demando pri la esenco de homa ekzisto. Vivi plu: kial? kiel?"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Kial iuj maljunuloj grumblas kaj trudas sin al pli junaj, postulante zorgojn au\u0306 tedante per siaj konsiloj? Au\u0306 indiferentas kaj apatias? Kaj ec\u0302 alvokas morton kaj mortas, estante ankorau\u0306 vivkapablaj fizike?"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Tio ne estas demandoj por infanoj, al kiuj estas adresita la libro La avo en la c\u0302areto. Sed antau\u0306 ol tiuj demandoj povas veni al iliaj kapoj, la junaj legantoj jam ricevas respondon el tiu c\u0302i simpla rakonto, preskau\u0306 fabelforma: senti sin bezonata al aliaj kaj kapabla lerni ion novan \u2013 jen estas fontoj por plu vivi. Retrovo de tiuj fontoj denove faras la homon vivema kaj felic\u0302a."}, {"text_idx": "#000021", "text": "\u201eKial plu vivi?\u201d demandas sin kripla malforta avo, suferanta pro fizikaj doloroj. \u201eMi satig\u0302is je c\u0302io ... C\u0302u mi ne spertis c\u0302ion, kion oni povas sperti?\u201d (p. 10). Kaj li elektas sinmortigon."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Survoje al sia mortigejo \u2013 la montopinto kun granda abismo \u2013 li renkontas diversajn homojn, kiuj ne multe interesig\u0302as pri lia sanstato, sed bezonas lian sag\u0302econ, sperton, kapablojn \u2013 kaj post c\u0302iu tiu renkonto aperas kvazau\u0306 nova hoketo, kroc\u0302anta la avon al la vivo. Nun klaras, kial plu vivi: por konsili al Astedia pri tio, kiel plibongustigi fromag\u0302ojn; por kanti la trian voc\u0302on en la kanto de la du pas\u0302tistoj kaj gitarludi kun Rufino; por prognozi veteron al Antonio kaj trinki kun li glaseton da mosto; por \u201epovi helpi al multaj malsanuloj\u201d, sed ne nur al la infaneto de Rosalina; por ig\u0302i baptopatro de la unua infano de Izabela kaj Izidoro; kaj por ... por ... c\u0302esigi ploregon de sia propra nepo Pepito, tiu sindona, kurag\u0302a knabeto, kiu, strec\u0302ante lastajn infanajn fortojn, trenis tra s\u0302tonoj kaj rokoj la c\u0302areton kun la avo al la abismo."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Kara Pepito, la samag\u0302ulo de la leganto! Via rolo estis la plej grava. Vi donacis al la avo la belegan vivplenan \u201epromenadon\u201d, kiu redemonstris al li bonkorecon de la homoj kaj belecon de la naturo. En kurtaj ripozpau\u0306zoj dum la penega grimpado vi sentrude montris al la avo \u2013 kiu s\u0302ajnis esti tute indiferenta \u2013 kiel skribi kelkajn \u201ehazardajn\u201d literojn, kaj c\u0302e la montopinto li subite trovis sin kapabla skribi sian propran nomon \u2013 kaj \u201eeksentis emon pri legado\u201d. Kaj per via obeemo, penado, toleremo, persisto vi pruvis vian amon al la homo fizike malforta, sed tre kara kaj bezonata unuavice por vi mem ... Vi venkis en tiu dang\u0302era ludo."}, {"text_idx": "#000024", "text": "\u201eDo, bone, \u2013 la avo diras, \u2013 vi igas min cedi ... Ni prokrastu la aferon pri c\u0302i tie g\u0302is post la baptofesto de la infano de Izabela kaj Izidoro. Au\u0306 g\u0302is pli poste. Se entute.\u201d (p. 61)"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Kaj jen \u2013 kun g\u0302ojkrio Pepito c\u0302irkau\u0306brakis sian avon, sursaltis la c\u0302areton kaj kau\u0306rig\u0302is malantau\u0306 li, dume ili jam rulig\u0302is malsupren lau\u0306 la deklivo ... \u201eTamen valoras ankorau\u0306! \u2013 la avo trumpetis. \u2013 Holadihoooooooo!\u201d (p. 62)"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Inge Stejneke desegnis por la libro multajn c\u0302armajn ilustraj\u0302ojn, kiuj \u2013 malgrau\u0306 tio ke senkoloraj kaj sensonaj \u2013 helpas kapti buntecon kaj variajn melodiojn de la pleng\u0302oja vivo. Jen Rufino en sia kabano, jen Rosalina en sia g\u0302ardeneto, jen Antonio kun siaj lamoj, jen gajaj infanetoj, bruantaj kaj dancantaj, pus\u0302as la c\u0302areton supren. Kaj jen \u2013 plej kortus\u0302e \u2013 ripozkus\u0302as en aroma herbaro, sub blua aperta c\u0302ielo, en altmonta trankvilo du felic\u0302aj homoj \u2013 la avo kaj la nepo ..."}, {"text_idx": "#000027", "text": "\u201eKial vivi plu?\u201d estas demando, kiam s\u0302ajnas, ke c\u0302io jam estas traspertita. \u201eKiel vivi plu?\u201d estas demando, kiu bonvenas lau\u0306eble pli frue. Sed preferindas, se jam en infaneco estus renkontita necesa libro, enhavanta la respondon."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Kuniberto (Kuniberto kaj Kilevamba) ne renkontis tiaspecan libron en sia infaneco, kaj tial li ne sciis, ke se vi havas revon, vi devas g\u0302in realigi. Kiam Kuniberto estis eta knabo, li deziris esti piloto, sed kiam li plenkreskis, li ig\u0302is vendisto de paperaj\u0302oj. Sed la sorton ne eblas eviti \u2013 se, kompreneble, ne rifuzi g\u0302in tutkonscie. La plenag\u0302a Kuniberto renkontas ne la libron, sed vivan junulinon Kilevamba, kiu scias tute certe, ke li povas ig\u0302i piloto. Ec\u0302 pli \u2013 li povas ig\u0302i homhelpanto, kaj lia vivo plenig\u0302os je tute aliaj valoroj."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Antau\u0306 la renkontig\u0302o kun Kilevamba \u201eio tia tute ne interesis lin\u201d (p. 10). Sed s\u0302i, kun sia celiteco, certeco kaj simpla, klara logiko, kiun povas sendube akcepti nur infanoj au\u0306 puranimaj plenag\u0302uloj, s\u0302i kvazau\u0306 malkovris al Kuniberto lin mem: \u201eVi estas tiel simpatia homo, sed vi kondutas kvazau\u0306 ne ekzistus io pli grava, ol viaj paperaj\u0302oj kaj viaj pos\u0302tmarkoj!\u201d"}, {"text_idx": "#000030", "text": "Tamen plej gravaj estas la homoj. \u201eKaj mi diru ion al vi: Vi povas esti bonega helpanto por la homoj! \u2013 Sed mi ja ne estas kuracisto, \u2013 mirigite diris Kuniberto. \u2013 C\u0302iu povas esti homhelpanto!, \u2013 Kilevamba diris\u201d (p. 10). Kaj tio renversis la trankvilan kaj monotonan vivon de Kuniberto. Hejmenveninte li faligis sin sur seg\u0302on kaj tiel profunde enpensig\u0302is, ke li forgesis enlitig\u0302i vespere. Dum la tuta nokto li restis sidanta kaj meditis. La sekvantan matenon li skribis sur grandan blankan paperon: HODIAU\u0306 MIA VENDEJO RESTAS FERMITA (p. 12). Do, li ig\u0302is homhelpanto."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Ekkredi sin mem al Kuniberto helpis la amo, la amo vekis en li fortojn kaj kurag\u0302on. Li sekvas la ekzemplon de la juna Kilevamba, kiu ne konas dubojn au\u0306 hezitojn, kiu preferas perei, ol perfidi sian revon, sian libervole elektitan devon esti homhelpanto \u2013 kuraci, mang\u0302igi, prizorgi, savflegi la mortantojn. Kuniberto kaj Kilevamba kune estas nevenkebla forto \u2013 ili savas de la malsatmorto log\u0302antaron de la tuta insulo!"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Jes, eblas diri, ke en la vivo c\u0302io estas multe pli komplika. Ke la intrigo estas tro naiva, primitivigita. Jes \u2013 sed estas nome tio, kio necesas por paroli kun 7-12-jaraj infanoj pri tre seriozaj problemoj. Pri la fideleco al sia revo. Pri la elekto de la vivovojo. Pri la kapablo draste s\u0302ang\u0302i sian vivon, komencinte c\u0302ion de la nulo. Pri la forto neglekti socian opinion pro la amo kaj la altaj idealoj. Pri tio, ke la amo estas pli valora, ol rasaj baroj. Pri tio, ke necesas multon scipovi, por inde helpi al aliuloj. Pri tio, ke se vi petas por aliaj, oni helpos ankau\u0306 vin. Kaj pri multo-multo kroma ... Unuvorte, pri tio, kiel vivi plu."}, {"text_idx": "#000033", "text": "La libro estas interesa por infanoj \u2013 ja g\u0302i estas verkita en la aventura g\u0302enro, la eventoj evoluas rapide, la intrigo estas atentokapta."}, {"text_idx": "#000034", "text": "La libro estas scidona el etna kaj geografia vidpunktoj (ni jam renkontis tiun valoran trajton de la libroj de Gudrun Pausewang, leginte la libron La infanoj en la arboj). Eble, kelkloke mankas glosoj. Vers\u0302ajne, ne c\u0302iuj infanoj scias, kio estas karobo au\u0306 polpo (p. 67). Tamen ial en la apudaj linioj venas klarigo pri manga kompoto: \u201eMangoj estas grandaj flavaj sukoplenaj fruktoj, kiuj kreskas sur arboj\u201d. En la sama mang\u0302opriskribo c\u0302eestas ankau\u0306 senkomenta orikteropa s\u0302inko, sed pri la bestoj iom poste (p. 88) oni trovas ne nur detalan priskribon, sed ankau\u0306 la naturecan bildon (p. 89)."}, {"text_idx": "#000035", "text": "La libro enhavas 20 plenpag\u0302ajn ilustraj\u0302ojn de Friedrich Kohlsaat \u2013 precizajn, klarajn, invitantajn plu legi por ekscii, kio do okazas c\u0302e c\u0302iu bildo. Ju pli vi \u201eenvivig\u0302as\u201d en la intrigon, des pli vi harmoniig\u0302as kun la ilustraj\u0302oj \u2013 jen amuzaj, jen klarigaj, jen klerigaj."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Fine, la libro estas tradukita de Nora Caragea al bona, simpla, g\u0302usta Esperanto, preskau\u0306 senriproc\u0302a. Tamen, por mencii ion, ni notu kelkajn lingvajn malglataj\u0302ojn. Ekzemple, lau\u0306 PV la verbo labori estas netransitiva, do, la frazo \u201eTie oni povos labori ion sag\u0302an\u201d (p. 65) estas erara. Se paroli pri semantiko, kiel kompreni la vorton loko en la frazo \u201eDe supre ili povis vidi precize, ke ekzistas malmultaj lokoj en Vajvatio. Sed c\u0302irkau\u0306 c\u0302iu vilag\u0302o ekzistas multaj kampoj kaj g\u0302ardenoj\u201d (p. 63). Vers\u0302ajne, log\u0302lokoj, c\u0302u?"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Konklude, ni danku al Nora Caragea, ke s\u0302i venigis en literaturan Esperantujon la interesan germanan verkistinon Gudrun Pausewang, kiu bone edukas kaj klerigas niajn infanojn, rakontante al ili, ke en la mondo vivas homoj de diversaj rasoj kaj kulturoj, ag\u0302oj kaj kleroj, ke la mondo estas varia, problema kaj bonplena kaj ke c\u0302iu povas trovi en g\u0302i sian indan lokon."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Por mendi la recenzitan libron, vizitu nian"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Evidente, la au\u0306toro Gu\u0308nther Grass konas ekde sia infanag\u0302o germanojn, polojn, kas\u0302ubojn, homojn kaj lokojn identajn au\u0306 similajn al tiuj en la libro La lada tambureto. La verko la unuan fojon aperis en la jaro 1959, oni traktis g\u0302in multe kaj diverse, kun kreskanta entuziasmo."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Oskaro, malgrandegulo kun g\u0302ibo, kiun Oskaro mem taksas alte kaj kiu, cetere, lau\u0306 lia aserto, povas g\u0302uigi virinojn, nun ne povas iri ien ajn; nun \u2013 kiam la historio estas rakontata de la au\u0306toro kaj de Oskaro mem \u2013 li estas gardata en malsanulejo. Komence ni, legantoj, povas supozi, ke tio okazas pro mensaj kialoj, pro lia frenezeco, sed c\u0302e la fino de la libro oni ekscias, ke Oskaro tie ... evitas punon pro murdo farita de iu alia \u2013 pri kiu murdo oni, tamen, akuzadis lin, Oskaron."}, {"text_idx": "#000043", "text": "La patrino de Oskaro \u2013 Agnesa \u2013 koncipig\u0302is inter pli ol nekutimaj kondic\u0302oj. En oktobro 1899 fajro-pasiulo Jozefo Koljac\u0302ek (pli kas\u0302ubece: Koljaic\u0302ek) bruligis segejon. Fug\u0302ante de g\u0302endarmoj, li trovis sur terpomkampo la junulinon Anna Bronski kaj ... li kas\u0302is sin sub la kvar jupoj de tiu kas\u0302ubino. Li generis Agnesan, sian filinon, supozeble tiam. La du gejunuloj, Anna kaj Jozefo, fug\u0302is plu kune. Jozefo Koljac\u0302ek, timante areston, s\u0302ang\u0302is sian nomon je Vranka, kaj li edzinigis Annan. Jozefo Koljac\u0302ek, alie Vranka, iom poste, suspektate, devis fug\u0302i plu, de sur s\u0302ipo (je vivriske longa nag\u0302ado subakva) g\u0302is bordo kaj \u201ereplu\u201d g\u0302is Ameriko ..."}, {"text_idx": "#000044", "text": "La plenkreskinta Agnesa en 1918, flegante lin, interkonatig\u0302is kaj geedzig\u0302is kun germano Alfredo Matzerath. Agnesa ja estis havinta kaj havonta ian rilaton kun alia junulo kaj parenco, Johano Bronski. Tra la jaroj tiuj du viroj \u2013 el kiuj unu farig\u0302is fianc\u0302o kaj edzo kaj la alia: nur atestanto c\u0302e la geedzig\u0302o \u2013 restadis proksime al kaj en tre intima rilato kun Agnesa, kio helpas kompreni, ke Oskaro nomas la du virojn tra la libro siaj \u201eprobablaj patroj\u201d."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Oskaro, ag\u0302ante tri jarojn, falas en profundan kelon kun okaze nefermita klapo \u2013 li rulfalas lau\u0306 s\u0302tuparo, batig\u0302ante en neklara, sed dang\u0302era, ec\u0302 fatale malutila maniero. Post la akcidento li evidente ne plu kreskas. Lau\u0306 la propra interpreto, li \u201edecidis\u201d ne plu kreski, c\u0302ar ne plac\u0302is al li la plenkreskula mondo."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Oskaro ekhavas sian ladan tamburon infanan, kiun li uzadas tre multe, ofte kaj insiste, ne nur por sin esprimi kaj por sin amuzi, sed ankau\u0306 por teni distancon inter si kaj aliaj, inter si kaj plenkresuloj. Lia infana tamburo eble estas magia rimedo, kiu povas ankau\u0306 okazigi aferojn, simile al tamburoj de afrikaj tribo-sorc\u0302istoj. Almenau\u0306 Oskaro sentas similecon al c\u0302iaj magiuloj \u2013 ne nur al homoj, sed ankau\u0306 al papilio, rano, kiuj siavice, lau\u0306 Oskaro, same kapablas sorc\u0302i tambure. Se oni forprenas de li la tambureton, li krias proteste, kaj per sia kriado li kapablas rompi vitraj\u0302ojn, florvazojn, fruktovazojn, fenestrojn de domo au\u0306 teatro, montrofenestrojn kaj tiel plu: dang\u0302era povo. \u201eMia voc\u0302o kvazau\u0306 diamanto, c\u0302asta kaj tial semkompata, distranc\u0302is vitros\u0302rankojn kaj interne, ne perdante la c\u0302astecon, g\u0302i perfortis likvorkalikojn, harmoniajn, kun majesta formo, donacitajn per la kara mano, iom polvokovritajn\u201d. Li ag\u0302as iom pli ol tri jarojn, kiam la unuan fojon li prezentas sian talenton, timante, ke oni forprenos lian tambureton. Kiel li mem diras, Oskaro \u201eau\u0306digis el sia brusto la unuan frakasan kaj sukcesan krion: la ronda polurvitro, kiu s\u0302irmis la mielflavan ciferplaton de nia staranta horlog\u0302o kontrau\u0306 polvo kaj mortantaj mus\u0302oj, rompig\u0302is, falis ...\u201d."}, {"text_idx": "#000047", "text": "La damag\u0302oj, s\u0302okoj, surprizoj, kau\u0306zataj de li, kreskadas, pligravig\u0302adas. En la c\u0302apitro Vitro vitro vitreto li indignigis sian instruistinon, en la c\u0302apitro La kanto au\u0306dig\u0302anta for de la prizontruo li frakasas fenestrojn de promenhalo de teatro, kaj en la gazetaro li povas poste legi pri mirakloj neimageblaj. En la c\u0302apitro Montrofenestroj li, staranta nevidate, produktas truon en montrofenestro de juvelejo, g\u0302uste tiom vastan, ke mano de la tiumomente antau\u0306staranta probabla patro Johano Bronski povas ens\u0302ovig\u0302i, kaj Johano sukcesas ... s\u0302teli valoran kolieron, donacotan al la patrino de Oskaro. Alian fojon, kiam dum prezentado de la Vaganta holandano solistino kri-kantis sen sukcesi lau\u0306 oskara koncepto, helpema krio de Oskaro frakasis la reflektoron kaj mallumigis la teatran salonon."}, {"text_idx": "#000048", "text": "La patrino nomas Oskaron kelkfoje (probable nur por favori kaj malpli-kolerigi iel Jozefon Matzerah) Kruco portenda, sed eble pli ofte, precipe kiam Kristnasko proksimig\u0302as, \u201es\u0302erce\u201d au\u0306 \u201emalgaje\u201d, ankau\u0306 Malgranda fingrulo au\u0306 Mia eta Fingrulo. Oskaro, tamen, ofte sentas sin izolita, kiel iu, kiu frontas kaj perceptas la homan mondon unuece malamika au\u0306 almenau\u0306 fremda. Tamen li ne tute fermig\u0302as anime, li restas scivola, li serc\u0302as kaj, s\u0302ajne, iam trovas proprajn al si, specialajn manierojn speguli kaj kontakti la eksteran mondon. Li en la unuaj jaroj, sed ankau\u0306 poste, ne simple tamburadas, ne simple sonigas sian tambureton, kiel aliaj tamburantoj tion faras; lia tamburado prezentas okazojn kaj eventojn historiajn, g\u0302i prezentas lian historion, liajn impresojn, kun c\u0302iuj, c\u0302iusensaj rememoroj: li kapablas pritamburi kolorojn, reliefon, movig\u0302on ... Kiam post jardekoj li estas flegata en la nervomalsanulejo, lia fleganto, iel komparebla al li, repriverkas liajn historiojn brode."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Lau\u0306 la interpreto de Agnesa, la oskaran malsanon de nekreskado kau\u0306zis ne nur ia hazarda kaj neantau\u0306videbla falo, sed ja la senatento de la patro."}, {"text_idx": "#000050", "text": "En la lernejo la instruistino hipokrite provis s\u0302ajnigi, ke la tamburado de Oskaro plac\u0302as al s\u0302i, sed tuj poste s\u0302i volis la ladan instrumenton \u201edormigi en s\u0302ranko\u201d. Protesta kriado de Oskaro rompis s\u0302iajn okulvitrojn kaj la fenestrojn de la klasc\u0302ambro. Komprenebla sekvo: Oskaro ne plu povis vizitadi lernejon, li komencis c\u0302erpadi konojn de najbaroj (kiel la ebriema muzikisto Klepp) kaj de la dungita frau\u0306lino Gretinjo Scheffer, amikino de la patrino. Kiel Oskaro rilatis al sia stato eksterlerneja? \u201eMac\u0302ante malfortan j\u0302aluzon, Oskaro vidis dum kelka tempo la samag\u0302ulojn kun tornistroj, c\u0302e kiuj balancig\u0302is fierege spongoj kaj vis\u0302tukoj por la ardezaj tabuloj. Kaj li tamen ne memoras, ke iam ajn en lia kapo estis g\u0302erminta ekzemple tia penso: ... Vi devus fari la (!) bonan mienon por tiu lerneja ludo\u201d"}, {"text_idx": "#000051", "text": "Agnesa, la patrino de Oskaro, kaj la amikino Gretinjo Scheffer, kiujn nun okupas edzo kaj trikado, respektive, iam antau\u0306e kolektadis kaj legadis interesajn librojn. Parto de la iama kolektaj\u0302o diskus\u0302as en la hejmo de Gretinjo. Oskaro trovas inter la libroj de Gretinjo Schiffer, kvazau\u0306 hazarde, du librojn, influontajn lian vivon: la libron Rasputin kaj virinoj kaj ion de \u201eGoethe pri elektaj afinecoj\u201d."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Gretinjo Scheffer, amikino de Agnesa (la oskara patrino), instruas legadon al Oskaro uzante la libron unue menciitan, kiu ja elokvente kaj efekte prezentas manovrojn, trukojn, virinc\u0302asadon kaj orgiojn Rasputinajn, kiuj multfoje vigligas Gretinjon kaj la c\u0302eestantan patrinon de Oskaro, Agnesan. Li mem, s\u0302ajne, komprenas nenion el la erotika enhavo kaj ec\u0302 literojn li alproprigadas malrapide, almenau\u0306 li sukcesas tion kredigi al Agnesa kaj Gretinjo. La realo diferencas de la supozoj: Oskaro, kiu els\u0302iras pag\u0302on-post-pag\u0302o duonon de la libro, klerig\u0302as lau\u0306 c\u0302i tiu libro pri sekretoj de la virina animo, pri devo trakti virinojn pacience kaj pri postkulisaj manovroj en la cara medio. \u201eNe estis simple eklerni legadon kaj s\u0302ajnigi sin malkapabla samtempe. Tio kau\u0306zos al mi pli grandan penon ol s\u0302ajnigi infano dum jaroj\u201d interpretas c\u0302ion c\u0302i la heroo mem."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Psikologino en la malsanulejo opinias, ke Oskaro havis tro malmulte da kontaktoj kun aliaj infanoj. Nu, li mem prirakontas atentindajn kunestadojn. En la korto infanoj ludis preparadon de supo: ili iom post iom metis, j\u0302etis, s\u0302utis en la akvon najlojn, brikpecojn, ranojn, ili krac\u0302is kaj \u2013 pluraj sinsekve \u2013 pisis en la preparatan kac\u0302on, knabo Nuh\u0302o ec\u0302 vomis en g\u0302in. La forirantan Oskaron knabino Zuza suspektas pri intenco priraporti la aferon denunce al plenkreskuloj. Eble, tio kreis la motivon por poste viziti Oskaron en la mansardo kaj trud-nutri lin per la abomeninda preparaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Printempe de la jaro 1934a la patrino kondukas Oskaron en cirkon. Fug\u0302inte de sia societo, inter log\u0302oc\u0302aroj li renkontis la preskau\u0306 53-jaran malgrandegulon, sinjoron Bebra, c\u0302esintan kreski, malavantag\u0302e, nur en sia deka vivojaro, do ne tiom frue, kiel Oskaro. Bebra estus preta tuj dungi Oskaron por la cirko. \u201eVidu, sinjoro Bebra, mi preferas sidi inter spektantoj, mi preferas ke tiu malgranda arto floru sekrete, malproksime de aplau\u0306do, mi estas tamen la lasta, kiu por viaj prezentadoj avarus la aplau\u0306don\u201d li diras, g\u0302entile rifuzante, c\u0302i-foje, la proponon kunlabori."}, {"text_idx": "#000055", "text": "La patrino pendolas inter rendevuoj kun Johano Bronski kaj la preg\u0302ejo. Oskaro rimarkas, ke gipsa Jesuo superaltara estas simile malgranda kiel li, kun simila pistubeto, kaj li ekintencas cedi sian tamburon al Jesuo. Eble, ankau\u0306 tiu gipsulo sukcesos tamburi. La provo finig\u0302as je skandala malkas\u0302ig\u0302o."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Ni povas legi, ke \u201elau\u0306 deziro de Matzerath\u201d, kiu diference de la oskara katolika patrino \u2013 estis protestanto, en la Sankta Vendredo la vendejo devis fermig\u0302i. Agnesa (la panjo de Oskaro), kun Jozefo Matzerath, Johano Bronski kaj Oskaro promenis sur moleon. Tie ili konatig\u0302is kun stivisto, prenanta angilojn el elmarigita kapego de c\u0302evala kadavro. La oskara panjo rigardis malvolonte la angilojn, mortbaraktantajn en salo por rapide kaj bone sensukig\u0302i. Matzerath pensis, ke tian sorton angiloj, kiuj mem malplimultigas homajn kadavrojn postbatale, ja meritas. Oskaro, por karakterizi angilojn, rakontas ankau\u0306 postan hospitalan historion pri virino, kiu volis (ja alitempe, eble, jardekojn post c\u0302i tiu marborda promeno de la Oskar-opo) sekse kontentigi sin per vivanta angilo, sed pro akcidenta vundig\u0302o, kun la rezulto perdi sian fekundecon. Dum la tago pli frua, c\u0302e la moleo, venis la momento, kiam la patrino de Oskaro elvomis sian matenmang\u0302on kun ovo kaj s\u0302inko. Johano Bronski helpeme forkondukis s\u0302in de la loko kun la angiloj. Dum li metis sian manon al s\u0302ia dekoltaj\u0302o, s\u0302i tenis sian manon en la pos\u0302o de li, ekster la vidokampo de Jozefo Matzerath."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Malgrau\u0306 la malprefero de Agnesa, Matzerath ac\u0302etis (nepre malmulte-kostajn) angilojn kaj hejme li kuir-majstre igis ilin tagmang\u0302o \u2013 li trudis la angilaj\u0302on ankau\u0306 al la nau\u0306zig\u0302ema Agnesa. Per tio komencig\u0302as mallonga periodo, kiam Agnesa, strange, malgrau\u0306dezire mang\u0302as fis\u0302ajhojn pli kaj pli ofte kaj multe (angilojn nag\u0302antajn en \u201emaja butero\u201d, haringojn frititajn en oleo). Matzerah supozas gravedecon. \u201eNe gravas, kies infano g\u0302i estus\u201d li diras al Agnesa. S\u0302i mang\u0302adas plu, pli kaj pli da fis\u0302aj\u0302oj, g\u0302is fine s\u0302i \u2013 mortas. \u201eS\u0302iaj organoj klare rememoris kun doloro la sanktvendredan promenon kaj angorante, ke tia promeno ripetig\u0302os, ili murdis mian panjon, kiu cedis al la volo de la organoj\u201d \u2013 esprimas sin Grass per esperantaj vortoj de Chmielik."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Post la entombigo, trinkante brandon, la familianoj kaj gastoj ludas kartojn. La avino enlasis Oskaron sub siajn kvar jupojn, kien estis fug\u0302inta iam ankau\u0306 la segej-bruliginta avo."}, {"text_idx": "#000059", "text": "En 1938 oni fermis la limojn inter Pollando kaj la Gdanska Libera S\u0302tato. Oskaro amikig\u0302as kun la senlabora Herberto. Ili dum mallonga tempo kunlaboras: Oskaro rompas kante montrofenestrojn, Herberto s\u0302telas. Tio ne dau\u0306ras longe. Jen, Herberto farig\u0302is gardisto en la Muzeo de Navigado, kie li pasigadas longajn tagojn, ofte sola. En la muzeo estis gardata la admirinda skulptofiguro de Niba: sur tiu korpo oni trovis la amsoifan Herberton mortinta."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Muzikisto Meyn belege trumpetis, li havis kvar katojn, kiujn poste iam li batmortigis; en la dudekaj jaroj li pagadis membrokotizon al komunista junulara grupo, kaj en la pli priparolata tempo li ig\u0302is SA-soldato. Horlog\u0302isto najbara denuncis c\u0302i tiun SA-viron pri katmortigado. Kvankam muzikisto Meyn estis, kun aliaj, metinta fajron sub sinagogon, kaj li (ja lau\u0306dinde lau\u0306 polica vidpunkto, legantoj povas supozi) estintis aktiva, kiam \u201eoni detruis kelkajn elektitajn vendejojn\u201d, pro lia pri-kata peko oni forstrekis lian nomon el la nomlisto de la rajdistaro de SA."}, {"text_idx": "#000061", "text": "C\u0302u Johano Bronski, probabla patro de Oskaro, volis sincere defendi sian labordonan polan pos\u0302tejon, kien li iris kun Oskaro nur, kiam c\u0302iuj liaj kolegoj jam estis g\u0302in defendantaj? Kaj c\u0302u dum la tempo, kiam oni tiom klopodas en la pos\u0302toficejo defendi Pollandon, trovig\u0302os la maljunulo, riparunta la ladan tamburon de Oskaro? Oskaron miloble pli okupas la sorto de la s\u0302atata tambureto, ol tiu de Pollando. Johano, siaflanke, ne agadas heroe, ja li tre kolore imagas, kia estas vera, iel ajn evitenda, milito. Malgrau\u0306 la malforteco de sia kontrau\u0306staro \u2013 post venko de la Heimwehr-anoj \u2013 li ig\u0302is kondamnita al morto kaj mortigita. C\u0302u Oskaro, prezentinta lin al ni, kiel sian patron, iel kunkulpas pri lia morto? \u2013 C\u0302u la, posta, 60-jara, ric\u0302a Oskaro de la posta romano La Ratino povos rememori la detalojn pri la defendo de la pola pos\u0302to?"}, {"text_idx": "#000062", "text": "Se reveni strikte al La lada tambureto: jen, Jozefo Matzerath dungis por vendado la infanece junan, kanteman, bus\u0302harmonikeman Marian Truc\u0302inski. S\u0302i tre lerte evoluigis kaj repopularigis la vendejon de Matzerath, s\u0302i c\u0302iel konvenis kiel posteulino de la oskara panjo, Agnesa. S\u0302i, ekzemple, krom kuirado, preskau\u0306 c\u0302ion arang\u0302adis en la hejmo, kaj tiel Matzerath povis plu kultivadi sian kuirarton."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Anstatau\u0306 \u201ePatro nia\u201d Oskaro komencis preg\u0302adi Mi amas vin, Maria. Siaparte, Maria \u201ec\u0302iufoje, kiam s\u0302i estis lavonta plankon en la salono, fors\u0302ovis de la femuroj la s\u0302trumpojn, kiujn donacis al s\u0302i Matzerath\u201d. Kiam post tempeto, dum stranda senvestig\u0302o, Oskaro provis brakumi s\u0302in, parolante en kas\u0302ub-imita Esperanto de Chnielik, Maria primoketis kaj forpus\u0302etis la mallertan Oskaron, sed ja ne kun efiko poreterna."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Same kiel estas iom malklare, c\u0302u Oskaro estas filo de Matzerat au\u0306 de Johano, restas iom dubeble, c\u0302u Kurton oni devas vere konsideri kiel komunan filon de Oskaro kaj Maria au\u0306 kiel fraton de Oskaro."}, {"text_idx": "#000066", "text": "La raportoj de Wehrmacht kaj la \u201especialaj komunikaj\u0302oj\u201d farig\u0302is por Oskaro kvazau\u0306 lecionoj de geografio. Lau\u0306 tio, li eksciis, ekzemple, ke \u201ela urbo Stalingrado trovig\u0302as c\u0302e la rivero Volgo\u201d. Kaj jen, Bebra, la nano, kiel klau\u0306no, kunprenas la alian grandtalentan malgrandegulon Oskaron, por granda cirka rondvojag\u0302o."}, {"text_idx": "#000067", "text": "La sukcesa cirk-ano, Oskaro, havas sukceson ankau\u0306 de amoranto kun la eta artistino Rozvita."}, {"text_idx": "#000068", "text": "En alia c\u0302apitro, Oskaro unue timas, poste kvazau\u0306 ekgvidas la bandon de la Elpremantoj \u2013 junuloj, kiuj s\u0302teladas en la urboparto Nova Haveno... en la nomo de la eta Jesuo Kristo... kiu konfesis sin kaj do ekestis Oskaro. Ili prirabadis, ekzemple, partiajn kasojn. La malamatan \u201eHelmuton Neithberg\u201d ili dronigis en Motlavo. \u2013 C\u0302u oni povos kredigi, ke Oskaro estas iom mensmalsana, por ne puni lin?"}, {"text_idx": "#000069", "text": "Kiam rusaj soldatoj pas\u0302as en la kelon, Matzerath \u2013 eble pro Oskaro, kiu enmanigas g\u0302in al li \u2013 englutas sian fas\u0302isman parti-insignon. G\u0302i kau\u0306zas la morton de Matzerath, dum Oskaro estas dispremanta pedikon. (Tro multe mi priskribas detalojn, c\u0302u jes? Kaj, tamen, ne sufic\u0302e: la romano estas plena de eventoj, kvankam, kompreneble, oni ne sentas ian klare lau\u0306celan disvolvig\u0302on de la okazoj). Post la milito Oskaro denove havas artajn sukcesojn, ekzemple, tamburante en cepokelo, kie homoj kolektig\u0302as por kune plori helpe de pika cep-odoro. C\u0302e la fino de la romano, Oskaro ag\u0302as tridek jarojn, kaj malcerteme li sentas, ke eble li devus agi iel konforme al sia ag\u0302o. C\u0302u li, ekzemple, kolektu disc\u0302iplojn kiel Jesuo? Oni ne povas, legante c\u0302i tion, diveni, ke en alia romano de Grass \u2013 en la romano Ratino \u2013 Oskaro aperas kiel ric\u0302ega posedanto de videofirmao, kiu emas kaj planas registri videoserion pri pereo de la fau\u0306no kaj flau\u0306ro, ankau\u0306 por perlabori multe."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Tomasz Chmielik per malmultaj modifoj de la Esperanta morfemiko (uzado de -it, -at, -ot, -ut anstatau\u0306 -is -as -os -us, forlasado de la substantiva finaj\u0302o o, uzo de j en la tabelvortoj kjo, kju, kjam, uzo de difina artikolo lo anstatau\u0306 la) lerte kreas stilefekton de iel dialekteca parolo, por imiti la uzon ne de dialekto, sed de la supozeble malalt-prestig\u0302a kas\u0302uba lingvo. \u201ePatrino Truc\u0302inski\u201d, t. e., la patrino de Maria, ekzemple, parolas jene: \u201eImagu, Oskarc\u0302jo, lo cikoni alportit por vi frac\u0302jon. Kaj mi pensit nur, ke ne estu knabinjo, c\u0302ar lo knabinjo donat poste nur zorgojn.\u201d Mi pensas, tamen, ke iam la forlasado de o okazas en fonetika pozicio, kiu malvers\u0302ajnigas tian modifig\u0302on. La solvoj de Chmielik plac\u0302as al mi."}, {"text_idx": "#000071", "text": "S\u0302ajnas al mi, ke Chmielik s\u0302atas artikoli ion kion li opinias tre karakteriza, tipa, kun tipa, klara, memorinda eco; tiun uzmanieron oni povas lerni de li, legante lian tekston, sed tio ne s\u0302ajnas esti la normoj kaj kutimoj de Esperanto. Jen liaj similaj uzoj de la artikolo la: \u201e... li sentis sin kulpa kaj kelkfoje ec\u0302 ploris c\u0302ar li havis la molan koron\u201d (p. 73). Ni postulis la altan salajron kaj ricevis dudek markojn (p. 453)."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Fine mi esprimas la opinion, ke Tomasz Chmielik pro la farita granda kaj plejparte nepre konvena traduklaboro meritas nian sinceran dankon kaj gratulon. Lia teksto estas certe teksto viva, agrabla, ebliga atenti la enhavon, la artan mesag\u0302on de la au\u0306toro."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Movada sprito \u2013 monda kritiko"}, {"text_idx": "#000075", "text": "Por c\u0302iuj 19 g\u0302uindaj kantoj el la kompakta disko Ni tostu la verdan fortunon de la pola bardo kaj eldonisto Georgo Handzlik la vortojn prizorgis li mem \u2013 du en traduko, la ceteraj originale verkitaj. Ec\u0302 pri la muziko respondecas plejparte la bardo, asistata foje de aliaj polaj komponistoj. Malic-miena krokodilo ornamas la eksteron de la KD-kovrilo, kio kreas antau\u0306supozojn pri la enhavo. Efektive, movadaj simboloj kaj nocioj ludas centran rolon en la plimulto de la kantoj, kun trakto iom moka, satira, sed samtempe simpatia. Felic\u0302e, movadaj\u0302oj, bezonantaj klarigon, ricevas koncizajn nekantajn enkondukojn."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Inter movado kaj politiko situas Egalec' per lingvo, kiu tezas ke neu\u0306trala lingvo en si mem ne kuracas pli premajn malegalecojn kiel senhejmecon, malsaton, nepagipovon kaj similajn. Estus troigo pretendi, ke la esperantistaro kredas ke komuna lingvo solvos c\u0302ion, sed veras, ke malsufic\u0302e ni meditis kaj esploris kiel alfronti la rilatojn inter lingvaj kaj aliaj malegalecoj."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Plej rekte politikaj kaj grandmondaj estas Justaj bomboj, Tropostulo kaj La knaboj de la nigra-blanka foto. Sed la kantoj ne s\u0302vebas en abstraktaj\u0302oj \u2013 oni konas Tiranon, Senegalon, Pekinon, C\u0302ec\u0302enion ne el televidaj raportoj, sed el memoroj pri unuopuloj, foje iamaj amikoj kaj kongresanoj."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Iuj kantoj reliefigas lokojn (Finnlando, Bieno en Nordio, Dancu Eu\u0306ropo), aliaj eventojn (Titanik'). Loks\u0302ajna estas Ukrainio sed fakte estas kanto pri amo estingita de limoj kaj baroj. Nostalgio rolas forte en pluraj kantoj, de la komenca Ludoviko, tra Knaboj de tiu kongreso, g\u0302is la disknomdona Ni tostu la verdan fortunon kaj la lasta kaj surprizfina G\u0302is revido."}, {"text_idx": "#000082", "text": "\u201eMeven\u201d estas kompakta disko de Bretona Esperanto-Koruso (fondita en 1996). La disko enhavas 9 kantojn, kiuj plejparte estas jen naciaj bretonaj, jen anonimaj, sed ne nur. Inter tiuj estas kelkaj dancmelodioj. Au\u0306skultante ilin oni povas iom konatig\u0302i kun la bretona muzika kulturo. La kantado estas glata (ja h\u0302oro!), sed tro ofte pro la multeco de la voc\u0302oj (preskau\u0306 20) oni ne povas distingi la vortojn \u2013 felic\u0302e, helpas akompana libreto, kie enestas ankau\u0306 nacilingvaj tekstoj de la kantoj. Inter la tradukintoj plejparte estas korusanoj mem, unu kanton tradukis J\u0302ak Le Puil."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Dum la kantoj oni ludas pianon, akordionon, gitarojn kaj ec\u0302 harpojn \u2013 tio aparte sonas tre bele. La h\u0302oro invitas c\u0302iujn kontribui al interkultureco de Esperanto per la registrado de kantoj de ties popoloj/regionoj \u2013 c\u0302u iu reeh\u0302os?"}, {"text_idx": "#000085", "text": "Rath Cairn [rah kajrn] estas malgranda vilag\u0302o, kiu situas je ne multe da kilometroj nord-okcidente de Dublino. Malkiel la irlanda c\u0302efurbo, kie normale estas parolata la angla, la c\u0302iutaga lingvo en Rath Cairn estas la irlanda (gaela). Esperante kaj gaele parolanta filo de c\u0302i tiu korespondanto antau\u0306nelonge partoprenis semajnfinon de gaela kulturo en tiu vilag\u0302o. Dum vizito al tiea necesejo, li surprizig\u0302is vidante, ke inter la bedau\u0306rinde tro komunaj skribac\u0302aj\u0302oj sur la muro estis du en Esperanto, nome: \u201eNajbaraj\u0302o\u201d kaj \u201eVerda Stelo\u201d. Kvankam ne malproksima de pli grandaj centroj de log\u0302ado, Rath Cairn ne trovig\u0302as sur la c\u0302efaj vojoj kaj estis ne facile trovebla au\u0306 atingebla. Restas la mistero ... Kiuj estas la vandalismaj (sed fervoraj) esperantistoj, kiuj lasis siajn spurojn sur la necesejo en tiu fora loko?"}, {"text_idx": "#000087", "text": "Kion vi faras, se vi volas viziti Italion? Vi simple \u2013 se vi havas tempon kaj monon \u2013 konsultas vian Pasportan Servon, iras al la plej proksima stacidomo, ac\u0302etas bileton kaj post kelkaj horoj en trajno vi estos (ekzemple) en \u201ela Eterna Urbo\u201d Romo. Tamen se vi volas viziti ne la modernan Romon, sed tiun de Cezaro au\u0306 Au\u0306gusto, kion vi faru? C\u0302u viziti la ruinejojn de la Forumo? C\u0302u eble kun dika gvidlibro, kiu klarigas la signifon de la restintaj s\u0302tonaroj? Mi ne scias, c\u0302u tio kontentigos vin au\u0306 ne. Sed mi iomete dubas."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Se vi volas viziti la antikvan Romon, tiam vi iru ne al la fervojo, sed iru al via libro-bretaro (au\u0306 -vendejo), elektu unu au\u0306 du volumojn de antikvaj verkistoj kaj eklegu. Tiel antikvuloj mem interparolos kun vi. Kaj vi ekscios, kion ili pensis, au\u0306dis kaj vidis, kaj ne tion, kion ni pensas, ke ili pensis ..."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Sed mi ja recenzas La libron de mirindaj\u0302oj de Marko Polo. Do kial mi komencis de Italio? C\u0302u c\u0302ar li estis veneciano, italo? Jes ja, sed estis alia kau\u0306zo. Tiu esperanta traduko povas esti por vi vera tempovojag\u0302ilo en la epokon jam pli ol 700 jarojn for de ni. Tiu epoko estis epoko de grandaj konfliktoj. Pri la krucmilitoj inter la kristanoj kaj islamanoj ni ja, eble, ankorau\u0306 rememoras, sed samtempe Okcidenton minacis alia imperio: C\u0302ingish\u0302ano komence de la 13a jarcento fondis la mongolan mondimperion. Tiu imperio iom post iom englutas ne nur C\u0302inion kaj Mongolion, sed baldau\u0306 preskau\u0306 c\u0302ion en Azio, inkluzive de Irano, Irako, pli malpli Turkio kaj de grandaj partoj de la orienta kaj meza Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000090", "text": "En la jaro 1241 apud Lignico (Pollando) kaj poste apud Vieno la okcidentanoj sukcesis kontrau\u0306stari kaj rebati la malamikajn soldatarojn. En 1370 tiu giganta imperio suferis gravan baton: C\u0302inio \u2013 longtempe mongola teritorio \u2013 sukcesis venki kaj elpus\u0302i la mongolan dinastion. Tiu politika s\u0302ang\u0302o ankau\u0306 tre influis la c\u0302inan vivon: la nun ekreganta Ming-dinastio malpermesis, ekzemple, c\u0302iujn religiojn, kiuj ne estis origine c\u0302inaj, sed permesataj kaj tolerataj au\u0306 ec\u0302 subtenataj de la mongoloj kiel ekzemple, la kristanismon."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Sed inter tiuj gravaj datoj por la historio de la mondo, la patro kaj onklo de Marko Polo en la sesdekaj jaroj de la 13a jarcento kaj poste ankau\u0306 Marko mem (1272 g\u0302is 1296) vojag\u0302is al la malproksimega Azio. Ni ne forgesu, ke oni mars\u0302is, eble, du au\u0306 tri jarojn piede por atingi la c\u0302efurbon de la mongoloj, la nunan Pekinon."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Tamen la Poloj ne estis la unuaj eu\u0306ropanoj kaj ankau\u0306 ne la lastaj, kiuj komencis la vojag\u0302on kaj sukcesis vivaj reveni. Marko mem mencias aliajn, kiujn ili dum la vojag\u0302o renkontis. Sed por ni Marko Polo kaj lia libro tial estas tiel grava, c\u0302ar la aliaj ne postlasis tiom da informoj kiel li. Tiu merito por Marko kaj felic\u0302o por ni \u2013 la posteuloj \u2013 estis kau\u0306zita de malfelic\u0302a evento en la vivo de Marko. Lia gepatra urbo Venecio malvenkis en milito kontrau\u0306 G\u0302enovo kaj li ig\u0302is malliberulo. Sed dum la restado en la mallibero (inter 1298 kaj 1299) li diktis sian verkon al Rustichello [rustikello]. Fakte sen tiu c\u0302i persono, vers\u0302ajne, neniu plu scius ion pri la fama vojag\u0302o de la Poloj. Sed nun ne imagu, ke Marko diktis en senluma kaj malpura mallibereja c\u0302ambrac\u0302o! Altklasaj malliberuloj kiel ili, g\u0302uis certajn privilegiojn, kaj povis, ekzemple, promeni, akcepti vizitojn de amikoj, renkontig\u0302i, ktp."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Tiu traduko el la malnova franca sukcesas tre bone redoni la etoson de tiu fora epoko. La tradukinto Daniel Moirand kreis verkon, kiu dum legado preskau\u0306 s\u0302ajnigas, ke vi au\u0306das la voc\u0302on de Marko, diktante al vi siajn aventurojn. Sed c\u0302ar ja la tempoj preterfluis kaj s\u0302ang\u0302ig\u0302is, necesis ne nur bona traduka kapablo. Por helpi al la leganto vojag\u0302i al la tempo de Marko, necesas informoj pri la tempo kaj g\u0302iaj cirkonstancoj. Tiujn abunde kaj en sufic\u0302a, ne troa kvanto donas la antau\u0306- kaj postparolo kaj la multaj piednotoj. Per ili vi havas enkondukon en la epokon lau\u0306 la hodiau\u0306a scienco kaj scio."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Mi gratulas al Daniel Moirand, c\u0302ar li sukcesis verki libron, kiu ne nur estas bona, sed, certe, almenau\u0306 samaltkvalita kiel traduko en unu el la naciaj lingvoj. Estu pli da tiaj libroj en nia lingvo!"}, {"text_idx": "#000096", "text": "La nomo de Julian Modest (pseu\u0306donimo de Georgi Mih\u0302alkov) en 1980aj \u2013 komence de 1990aj jaroj farig\u0302is vaste konata inter la s\u0302atantoj de la esperantlingva originala literaturo, kiam li eldonis romanerojn, novelarojn, dramojn kaj priliteraturajn eseojn. Liaj verkoj estis facilstilaj, sed nemalofte kun interesaj, atentokaptaj ideoj. Sed meze de 1990aj neniu nova libro lia aperis, kaj oni povis supozi, ke li plene forlasis verkadon. Tamen antau\u0306 nelonge en periodaj\u0302oj denove ekaperis rakontoj de Modest, en la jaro 2000 estis eldonita libreto de eseoj, kaj jen \u2013 malgranda libro kun rikolto de noveloj (parte verkitaj antau\u0306 dek jaroj, parte novaj)."}, {"text_idx": "#000097", "text": "La modeste (konvene al la nomo de la au\u0306toro!) eldonita libro enhavas 18 novelojn, kiuj temas, same kiel antau\u0306e, pri simplaj vivoj kaj travivaj\u0302oj de ordinaraj homoj. Jen ni renkontas spurojn de malagrabla pasinteco kune kun iama soldato, jen perfidon de malnova amikino fare de s\u0302ia iama samklasanino, jen denuncon de la edzino pri la edzo, jen sentojn de patrino, kiu timas, ke s\u0302ia adoptita filino iam eksciu pri sia ne lau\u0306sanga filineco, jen historion de kas\u0302ema bona knabino, kiu ja perlaboris monon krime. Aliaj rakontoj pli similas malnovajn parabolojn (La kaso, En la taksio). Tre elokvente estas rakontita historio el la periodo, kiam oni penis perforte asimili la bulgarajn turkojn (Vetiha)."}, {"text_idx": "#000098", "text": "La temoj estas tre diversaj. Same kiel antau\u0306e, parto de la noveloj estas emfazite sennaciecaj (kiel, cetere, la au\u0306tora pseu\u0306donimo), la eventoj povas okazi en iu ajn lando, kaj nur en parto el ili Modest evidente rakontas pri Bulgario, la vera log\u0302lando de la au\u0306toro \u2013 aparte tiam, kiam temas pri iuj mornaj pasintaj eventoj. (Indas noti, ke, tamen, oni povus foje vidi pure bulgarajn trajtetojn en la \u201esennaciecaj\u201d rakontoj \u2013 ekzemple, surmuraj nekrologoj en La perfido)."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Jam antau\u0306e Julian Modest aplikis kiel artan rimedon iom da mistiko. Tiu metodo c\u0302eestas ankau\u0306 en tiu c\u0302i libro. Tamen, diference de la antau\u0306aj libroj, c\u0302i tie estas motivo de iom bigota kristana mistikismo (La ikono), kio pensigas, c\u0302u la au\u0306toro vere farig\u0302is pia ortodoksulo, c\u0302u tio estas nura hazardo."}, {"text_idx": "#000100", "text": "G\u0302enerale, la karaktero de la verkoj dum la lastaj dek jaroj ne s\u0302ang\u0302ig\u0302is \u2013 ni rekonas la konatan stilon de Modest, kiu ne malplibonig\u0302is, sed, bedau\u0306rinde, ankau\u0306 ne evoluis \u2013 c\u0302iu rakonto sidus surloke en la antau\u0306aj novelaroj. Sed ja verkisto devas evolui de libro al libro \u2013 au\u0306 c\u0302u la pau\u0306zo en la kreado ne stimulis tion? C\u0302iuokaze, ni g\u0302oju, ke la iam s\u0302atata verkisto al ni revenis, kaj ni deziru al li verki novajn, c\u0302iam pli profundajn novelojn kaj romanojn."}, {"text_idx": "#000102", "text": "La libro Monda Federacio? Ampleksa Analizo de Federacia Mondregistaro de profesoro Ronald J. Glossop meritas seriozan atenton de c\u0302iuj esperantistoj. Tio direndas c\u0302ar, same kiel la au\u0306toro de la libro, mem esperantisto, c\u0302iuj esperantistoj c\u0302ie ankau\u0306 preferus vivi en la mondo, en kiu pli bona kaj pli justa politiko regus super ni. Tio memorigas lastatempan aludon de Humphrey Tonkin, kiam li trafe demandis \u201ePro kio nia Esperanto?\u201d kaj pledis ke ni, pli ol antau\u0306e, strebu al tio, kion li nomis dinamika kaj aganta tutmonda Esperanta Internacio; io simila al Amnestio Internacia."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Ronald Glossop pasie kaj forte argumentas, ke la nuntempa politika registara stato de la mondo estu reformata kaj plibonigata."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Malgrau\u0306 memevidenta sindedic\u0302o al la ideo de mondregistaro, li honeste kaj klere prezentas la argumentojn kaj por kaj kontrau\u0306 la ideo de mondregistaro. Fine li montras erudicie, ke pas\u0302o antau\u0306en atingi tian pli sanigan mondon estu formo de monda federacio; federacio, en kiu ni c\u0302iuj estus civitanoj de la mondo, anstatau\u0306 esti nur civitanoj de niaj denaskaj naciaj kaj multnaciaj s\u0302tatoj. Nur tio helpos nin abolicii la aktualan h\u0302aosan politikan militeman staton de la mondo."}, {"text_idx": "#000105", "text": "La esperanta versio de la libro aperis en la jaro 2001, dum la angla eldono datig\u0302as je 1993. La malmol-kovrila, klare presita esperanta eldono estas elangligita de la au\u0306toro mem kunlabore de Johano Rapley kaj enhavas novan finan 9an c\u0302apitron g\u0302isdatigitan."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Sekvas el tio, ke kaj la originala angla verko kaj la fina 9a c\u0302apitro antau\u0306is la terurajn eventojn de la 11a de septembro, 2001 kaj pli grave, tiujn, kiuj estas okazintaj poste: la atakoj de Usono kontrau\u0306 Afganio kaj la militemaj deklaroj de la Prezidento de Usono kaj liaj konsilistoj."}, {"text_idx": "#000107", "text": "La libro enhavas la sekvantajn c\u0302efajn c\u0302apitrojn; enkonduko, bazaj konceptoj, rilato inter juro kaj registaro, argumentaro por federacia mondregistaro, polemiko kontrau\u0306 federacia mondregistaro, la mondfederista respondo, proksimig\u0302e al demokrata monda federacio, resumo kaj komentario, g\u0302isdatigo, specimena bibliografio, sigloj kaj indekso."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Kiel la unua indiko pri tio, kio sekvos, frape, en la komenco de la libro, ni legas la dedic\u0302ajn vortojn \u201ePor la evoluanta monda komunumo\u201d."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Komentariistoj pri federalismo ofte priskribas g\u0302in kiel specon de jurismo; kulminon de la koncepto de rego de la juro. La kialo estas tio, ke la disdivido de povoj en federaciaj politikaj sistemoj estas afero de konstitucia juro, antau\u0306e interkonsentita de c\u0302iuj individuaj s\u0302tataj unuoj, kiuj intencas konsistigi aldonan federacian s\u0302taton. Post kreo de la nova federacia s\u0302tato, disputoj pri la amplekso de tiuj apartaj povoj solvig\u0302as pli ofte fare de jug\u0302istoj ol fare de politikistoj. Notindas, ke la plimulto de komentariistoj pri federalismo estas juristoj."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Tiu c\u0302i libro estas escepto el tia g\u0302eneralaj\u0302o kaj do tiuj, kiuj intencas legi la libron, ne estu fortimigitaj de mia aludo al juro!"}, {"text_idx": "#000111", "text": "Ronald Glossop profesie estas filozofo, ne juristo. Krom esti bone konata usona esperantisto, li aktivas ankau\u0306 en la internaciaj movadoj Federacio Monda kaj Amnestio Internacia. Lau\u0306dinda ekzemplo de la supre menciita aludo farita de Humphrey Tonkin."}, {"text_idx": "#000112", "text": "La libro komencig\u0302as per la diro de William O. Douglas, eksjug\u0302isto de la Usona Supera Kortumo, kiu deklaris: \u201eMondfederacio estas ideo, kiu ne mortos. C\u0302iam pli kaj pli da homoj venas al la konkludo, ke la paco devas esti pli ol pau\u0306zospaco, se ni volus pluvivi; ke la paco estas produkto de leg\u0302aro kaj socia ordo; kaj ke tia leg\u0302aro estas esenca kondic\u0302o, por ke la potenco de armiloj ne regu la mondon\u201d."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Se oni interpretas tiun c\u0302i diron kiel esprimon de optimismo pri baldau\u0306a atingo de iu mondfederacio, bedau\u0306rinde, s\u0302ajnas al mi, ke la okazintaj\u0302oj de 11a de septembro 2001 kaj tiuj, kiuj okazis poste, faras la vortojn de jug\u0302isto Douglas tro esperigaj."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Mi klarigu tion. Estas vera aforismo, ke \u201etiuj, kiuj posedas potencon, malofte pretas volonte fordoni g\u0302in.\u201d Tion oni devas diri, c\u0302ar, se iam estis dubo pri tio, la agoj de la usona registaro post la 11a de septembro elmontras la gigantan amplekson de la potenco de Usono, kaj ekonomia kaj militeca, en la nuntempa mondo, potencon, kiu multe superas la potencojn de c\u0302iuj aliaj s\u0302tatoj. Neniu, posedanta tian potencon, libere volas perdi g\u0302in."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Estus naive pensi, ke Usono, kiel nuntempe estrata, volonte fordonus potencon, kiun g\u0302i g\u0302is nun g\u0302uas. S\u0302ajnas al via recenzanto, ke la nuntempa usona registaro, kune kun siaj bonaj konataj sintenoj al tiaj aferoj, estas la plej granda malhelpo kaj bariero al atingo de ia ajn mondfederacio. Lige al la h\u0302aosa kaj dang\u0302era stato de nuntempaj internaciaj mondaferoj, kiu povas dubi ke ia sistemo, pli bona ol tio kion ni nun havas, estas urg\u0302e bezonata!"}, {"text_idx": "#000117", "text": "En sia libro Ronald Glossop forte argumentas, ke la nuntempaj Unuig\u0302intaj Nacioj (UN) nek efike, nek demokratie reflektas nuntempajn bezonojn de la popoloj de la mondo. Kiel usonano, g\u0302uanta federacian sistemon en sia propra vasta lando, la sistemon, kiu, malgrau\u0306 siaj enlandaj problemoj, sukcese unuigas 50 apartajn s\u0302tatojn, li argumentas, ke tiu federacia principo estu aplikata al la tuta mondo; ne nur ke la mondo bezonas sian propran tutmondan registaron, sed ke tiu monda registaro devas esti speco de federacio; ke la politika kaj jura konceptoj de federalismo estu aplikataj al la tuta mondo."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Pro la fakto, ke nur minoritato de popoloj vivas sub federaciaj sistemoj kaj ec\u0302 inter tiuj, kiuj havas tian sperton, multaj nur tre supraj\u0302e komprenas, kio estas federalismo au\u0306 kiel g\u0302i funkcias, Ronald Glossop uzas la komencajn pag\u0302ojn de la libro por klarigi tiajn bazajn konceptojn. Tion li faras bonege."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Pro la fakto, ke en la koro de federalismo estas la koncepto de akceptata divido de povo kun la sekva leg\u0302a limigado de potenco, la apliko de la koncepto povas funkcii pace kaj efike, nur se c\u0302iuj partioj de federacia unio libervole akceptas tiujn bazajn faktojn, kaj konsentas, ke disputoj inter ili pri la amplekso de individuaj potencoj estu solvataj per sendependa sistemo de tribunaloj."}, {"text_idx": "#000121", "text": "Plej multaj federacioj originas el la sento kaj kredo, ke, kvankam la konstituantaj partoj, la federaciig\u0302ontaj s\u0302tatoj, ne volas perdi c\u0302iujn siajn individuajn identecojn kaj potencojn, ili ankau\u0306 volas profiti de la fakto, ke unuig\u0302o pli ofte ne profitigos c\u0302iujn partiojn. Tiaj sentoj kaj kredoj superregas la sintenojn, ke potencaj s\u0302tatoj ne volas malplifortigi siajn potencojn, kaj malfortaj s\u0302tatoj ne volas droni en la kreota pli potenca federacia s\u0302tato. Por atingi tion, kompromisoj neeviteblas."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Por ilustri la diferencon inter federacioj kaj konfederacioj, Ronald Glossop rememorigas al ni, kiel, konstitucie, kiam la unuaj 13 britaj kolonioj ribelis kaj deklaris siajn sendependig\u0302ojn de Britio en 1776, ili unue elektis ne federaciig\u0302i sed nur konfederaciig\u0302i. Li emfazas la diferencojn inter la du konceptoj, dirante, ke tiu c\u0302i unua konfederacio tiom ofte malbone kaj dang\u0302ere stumblis, ke en 1789 la gvidistoj de la 13 tiamaj novaj sendependaj s\u0302tatoj decidis nuligi sian konfederacion kaj federaciigi sin, do kreante la nuntempan Usonon."}, {"text_idx": "#000123", "text": "Ronald Glossop similigas la situacion de la 13 ekskolonioj g\u0302is 1789 al tiu en la nuntempa mondo. Malgrau\u0306 multaj diferencoj, li similigas la staton de la 13 novaj sendependaj s\u0302tatoj rilate al sia konfederacia registaro, al la rilatoj inter UN kaj g\u0302iaj nuntempaj suverenaj membraj s\u0302tatoj."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Li trafe memorigas al ni, ke UN ne estas federacio au\u0306 ia formo de registaro; ke g\u0302i estas nur speco de malfortega asocio de kunlaboro inter la naciaj s\u0302tatoj de la mondo, kiuj c\u0302iuj retenas siajn suverenajn rajtojn. Tial estas dubinde, c\u0302u g\u0302i meritas ec\u0302 la nomon de konfederacio. Strukture, g\u0302i estas ankau\u0306 treege maldemokratie starigita kaj regata per la garantiitaj vetoaj rajtoj, donitaj en la Sekureca Konsilio al 5 el la plej privilegiitaj potencaj naciaj s\u0302tatoj en la mondo. Dum tiuj 5 potencaj s\u0302tatoj dominas la Sekurecan Konsilion, tiujn vice dominas Usono."}, {"text_idx": "#000125", "text": "Ronald Glossop volonte agnoskas, ke krei demokratian kaj justan sistemon de monda federacio estos tre malfacila kaj grandega defio. Lia espero estas, ke iel UN iam estos reformita kaj ig\u0302os vera demokratia federacio de la popoloj de la mondo."}, {"text_idx": "#000126", "text": "La nuntempa nombro de membraj s\u0302tatoj de UN estas 199, kaj estas atendate, ke baldau\u0306 alia malgranda, malforta s\u0302tato, Orienta Timoro, membrig\u0302os. Ne estos facile juste akomodi pretendojn kaj esperojn de tiaj miniaturaj s\u0302tatoj, kia Orienta Timoro, en ia estonta monda federacia registaro, en kiu samtempe giganta s\u0302tato kiel Usono ankau\u0306 membras. Aldone, ni ne forgesu, ke multaj popoloj de la mondo ankorau\u0306 ne posedas propran s\u0302taton kaj ankorau\u0306 luktas por ekposedi g\u0302in. Kvankam ne c\u0302iuj sukcesos, iuj ja atingos tion. Kompare kun tio, kio estas okazanta en Eu\u0306ropo, federaciigi la tutan mondon estos tre malfacile."}, {"text_idx": "#000127", "text": "Ronald Glosop trafe diskutas malfacilaj\u0302ojn kaj konvinke prezentas la argumentojn por kaj kontrau\u0306 la ideo de monda federacio. Li penas refuti la kontrau\u0306ajn argumentojn, donas resumon, kaj fine pledas por sia preferata federacia solvo. Klarig\u0302as, ke li havas neniujn iluziojn pri la malfacileco de la tasko."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Kvankam mondfederaciig\u0302o ja signifas, almenau\u0306 teorie, malfortigon de potenco, (imagu Usonon kiel centrigitan s\u0302taton kaj ne kiel federaciigitan), pro la havebleco gajni novajn ec\u0302 pli grandajn potencojn en nove kreita monda federacio, la demando levig\u0302as, c\u0302u Usono, jam fakte kaj reale la plej potenca s\u0302tato en la mondo, bonvenigus s\u0302ancon pravigi jure kaj konstitucie sian fakte superan potencon ene de ia nova jura mondfederacio."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Pro tio, Ronald Glossop lerte emfazas la gravecon havi en iu ajn mondfederacio demokratiajn rimedojn responsigi tiujn, kiuj estros kaj gvidos g\u0302in. Iel tiuj responsigaj rimedoj devos doni finajn potencojn al la popoloj de la mondo kaj ne al la potenculoj \u2013 s\u0302tataj, korporaciaj au\u0306 individuaj."}, {"text_idx": "#000130", "text": "Winston Churchill iam diris, ke demokratio estas la plej malbona sistemo de regado g\u0302is oni konsideras la alternativojn! Se estas malfacile demoktratiigi multajn landajn sociojn, kiom pli malfacile estos demokratiigi la tutan mondon, funkciantan kiel unu granda monda federacio."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Tamen, banale dirate au\u0306 ne, la politika mondo, en kiu ni vivas, sendube, estas malsana. Eblas diri, ke g\u0302i prezentas sin simile al tio, kiel la landoj de la 17a jarcento prezentis sin al la angla filozofo Thomas Hobbes, kiu opiniis ilin esti senbridaj, h\u0302aosaj, senleg\u0302aj kaj tro perfortemaj; socioj, en kiuj perforto kontrau\u0306 malfortuloj estis normo. La solvo, proponita de Hobbes en lia fama verko La Levjatano (angle The Leviathan), helpis akceptebligi kaj normaligi la koncepton de la moderna landa suverena s\u0302tato \u2013 c\u0302u nacia, c\u0302u multnacia, c\u0302u ec\u0302 ne nacia. S\u0302tatoj kaj nacioj ambau\u0306 estas hom-artefaritaj konstruoj."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Ene de la landoj/teritorioj de la bone funkciantaj s\u0302tatoj, uzo de perforto estas leg\u0302e malpermesata, escepte fare de la s\u0302tato mem, kaj tiam, nur kiam pravigataj demokratie. Krimaj agoj estu puneblaj nur fare de iu s\u0302tato. Perfortaj\u0302oj, ec\u0302 kiam faritaj de s\u0302tato, c\u0302iam estu bedau\u0306rindaj\u0302oj kaj pravigataj nur c\u0302e socia bezono havigi ilin, lau\u0306 la demokrataj fundamentaj leg\u0302oj de la aparta s\u0302tato."}, {"text_idx": "#000133", "text": "La celo de la recenzata libro estas helpi persvadi nin, ke la mondo, malgrau\u0306 multaj malfacilaj\u0302oj menciitaj, ja bezonas similan solvon, kiel Hobbess proponis al la pli malgrandaj politikaj unuoj de sia tempo."}, {"text_idx": "#000134", "text": "Sen scio pri tio, kio estis okazonta post la 11a de septembro, en c\u0302apitro Proksimig\u0302e al Demokrata Monda Federacio Ronald Glossop prove alfrontas la problemon kiel alproksimig\u0302i al ia mondfederacio. Kiel iniciati tian projekton? Li sugestas, ke, c\u0302ar la malvarma milito estas malantau\u0306 ni, ni nun agu por konverti UN en tian mondan federacion. Ne mankas malhelpoj sur tiu vojo. Pro la eventoj post la 11a de septembro oni pli pesimismig\u0302as pri la s\u0302ancoj, ke oni baldau\u0306 atingos tion. Kiel la kvin s\u0302atoj, kiuj nun posedas vetoajn rajtojn en la Sekureca Konsilio, interkonsentu fordoni tiajn rajtojn?"}, {"text_idx": "#000135", "text": "Menciindas kelkaj agoj, kiuj pruvas malemon de la nuntempa registaro de Usono al iu propono plifortigi UN au\u0306 iri antau\u0306en al ia formo de mondregistaro."}, {"text_idx": "#000136", "text": "\u2013Usono ofte ne pagas siajn kotizojn por puni UN."}, {"text_idx": "#000137", "text": "\u2013La iniciato starigi sendependan mondan kriminalan tribunalon por jug\u0302i akuzatojn pri internaciaj krimoj, krimoj similaj al tiuj kontrau\u0306 Usono en la 11a de septembro, estas forte oponata de la usona registaro, c\u0302ar alie eblas, ke usonaj militistoj iam estos kondamnataj de g\u0302i."}, {"text_idx": "#000138", "text": "\u2013La emo pas\u0302i for de jam akceptitaj traktatoj, ekzemple la Kioto Protokolo, temanta pri tutmonda varmig\u0302ado, la anoncitaj intencoj kontrau\u0306 la Kontrau\u0306misila Traktato, kontrau\u0306 nukleaj prov-eksplodigoj, novaj protokoloj temantaj pri biologiaj kaj kemiaj armiloj, kaj plej lastatempe, c\u0302e Guantanama Golfeto en Kubo, la rifuzo doni al la kaptitoj el Afganio la rajtojn de militkaptitoj, la minacoj kontrau\u0306 aliaj landaj registaroj. Kio okazos, se Usono decidos ataki Irakon? Supozeble, la intenco estas denove ignori UN."}, {"text_idx": "#000139", "text": "Ne eblas ne diri, ke la ideo de monda federacio, kvankam necese g\u0302usta kaj lau\u0306dinda, estas nur iom pli ol utopia revo en la nuntempa mondo. Tion, mi suspektas, la lau\u0306dinda au\u0306toro de tiu c\u0302i bonega libro agnoskus."}, {"text_idx": "#000140", "text": "Tamen, tiel nomataj perditaj kau\u0306zoj ne c\u0302iam estas perditaj. Mil jaroj estis bezonataj antau\u0306 ol grandaj partoj de Eu\u0306ropo povis g\u0302ui pacon, kaj ec\u0302 nun ne c\u0302iuj partoj. Ni ne forgesu, ke estas pli ol 200 jaroj de kiam la propono uzi metran sistemon estis unue prezentita al la mondo. Iuj landoj de la mondo ankorau\u0306 ne uzas g\u0302in."}, {"text_idx": "#000141", "text": "En mia propra lando Au\u0306stralio ni bezonis pli ol 100 jarojn, antau\u0306 ol ni sukcesis fine abolicii la fifaman blankan au\u0306stralian enmigradan politikon. Ec\u0302 nun multaj el ni ankorau\u0306 trovig\u0302as mense sub influo de tiu politiko de supereco kaj aparteco."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Nia propra Esperanto, neu\u0306trala kaj relative facile lernebla kaj uzebla internacia lingvo, ankorau\u0306 ne estas pli ol marg\u0302ene uzata tra la mondo."}, {"text_idx": "#000143", "text": "Tiuj, kiuj subtenas la noblan ideon de Monda Federacio, tiuj, kiuj lau\u0306das la lertajn kaj progresigajn pledojn de profesoro Ronald Glossop, ne perdu esperon. Intertempe, tiu c\u0302i libro kurag\u0302igos c\u0302iujn, kiuj strebas atingi pli racian, demokratian solvon por la monda politika registara problemo."}, {"text_idx": "#000145", "text": "La Dek Ordonoj de retpos\u0302to"}, {"text_idx": "#000146", "text": "1. Pripensu, ke ne c\u0302iuj havas modernan ekipaj\u0302on"}, {"text_idx": "#000147", "text": "Ankorau\u0306 multloke vivas komputilantoj kun malnovig\u0302inta komputilo, malrapida retkonekto kaj arkaika programaro. Preparu la retleterojn tiel, ke ec\u0302 la plej simpla sistemo kapablas ricevi ilin. Uzu puran tekston, prefere ne HTML, kaj certe ne .rtf- au\u0306 .doc-dosierojn."}, {"text_idx": "#000150", "text": "Ne estas agrable sidi dek minutojn antau\u0306 komputilo, atendante la alvenon de grandega dokumento kaj konstati, ke la ricevita teksto au\u0306 bildo estas tute senutila. Eta bildo de deko da kilobajtoj g\u0302enerale ne kau\u0306zos malagrablaj\u0302ojn. Tamen, Word-dosiero kun nur kelkaj linioj da teksto jam ampleksas plurajn kilobajtojn (kaj povas enhavi makro-viruson)."}, {"text_idx": "#000152", "text": "Dum la vojo, kiun sekvas la letero, pluraj personoj kapablas sen ia ajn au\u0306 kun nur iomete da peno legi viajn skribaj\u0302ojn. Sistemestroj kutime kapablas (kvankam ili estas tro okupataj por povi distri sin per tio). Iuj kompanioj sisteme kontrolas la retpos\u0302ton de siaj dungitoj por eviti misuzon. Pro eraro c\u0302e la sendinto au\u0306 aliloke eblas, ke la letero alvenas c\u0302e malg\u0302usta persono. Baza regulo: se iu temo estas tro tikla por lasi g\u0302in videbla sur via komputila ekrano dum mallonga foresto, g\u0302i estas tro tikla por esti sendata rete."}, {"text_idx": "#000155", "text": "6. Diru, kiu vi estas"}, {"text_idx": "#000156", "text": "Tradicia papera letero havas leterkapon kun c\u0302iuj bezonataj informoj; fine de la teksto venas la subskribo. En retletero tia subskribo ne eblas (krom per aldono de grafikaj\u0302o, kiu prezentas la subskribon, au\u0306 per \u201ecifereca subskribo\u201d). Kelkaj gravaj eroj jam au\u0306tomate enestas: la dato kaj la retadresoj (kaj kutime la nomoj) de sendanto kaj ricevanto. Retpos\u0302tprogramo kutime ebligas antau\u0306preparon de eta teksto (angla j\u0302argono: signature), au\u0306tomate aldonata fine de retletero, en kiu estas la ceteraj gravaj informoj: kompleta nomo, adreso, telefonnumero, ... Iuj en g\u0302i citas reklaman tekston au\u0306 filozofian penson. Ne troigu: kvar linioj devas sufic\u0302i."}, {"text_idx": "#000159", "text": "Okazas, ke oni ricevas novaj\u0302on, al kiu oni emas tuj akre reagi. En antau\u0306komputila epoko necesis por tio preni paperon kaj skribilon, skribi la tekston, meti la folion en koverton, skribi adreson kaj glui pos\u0302tmarkon sur la koverto, kaj iri al pos\u0302tkesto. Plejofte oni jam dum la unuaj pas\u0302oj de la proceduro konkludis, ke reago ne tuj (au\u0306 ec\u0302 tute ne) estas bezonata, kaj ke afabla interveno eble pli efikus. Per komputilo sufic\u0302as kelkaj klakoj kaj iom da tajpado; ene de minuto la reago estas for. Poste oni bedau\u0306ras tion, sed ne eblas rekapti senditan retleteron. Do: se la respondo ne ege urg\u0302as, entajpu g\u0302in kaj forsendu g\u0302in la sekvan tagon. Intertempe povas veni ideoj por poluri la respondon."}, {"text_idx": "#000161", "text": "Jam delonge oni anoncis la senpaperan oficejon. Tamen, papero restas malmultekosta, kaj printiloj dau\u0306re plirapidig\u0302as. Tiel oni emas printi preskau\u0306 c\u0302ion. Plejparton de tiu paperamaso oni post mallonga tempo forj\u0302etas; la ceteron oni devas iel ordigi. Estas multe pli efike ordigi la retpos\u0302ton kun helpo de la komputilo. Retpos\u0302tprogramoj estas tre kapablaj tiurilate. La tempo investita en kreado de komputila arh\u0302ivo estas rapide regajnita. Se legado de surekranaj tekstoj lacigas vin, pripensendas ac\u0302eto de pli bona ekrano anstatau\u0306 mals\u0302paro de papero."}, {"text_idx": "#000162", "text": "La tradicia pos\u0302to dum jarmiloj evoluis g\u0302is la nuna tutmonda, sufic\u0302e bone funkcianta sistemo. Kompare, retpos\u0302to estas ege juna. G\u0302i funkcias per aroj da malsimilaj komputiloj, per dekoj da programoj, de kiuj ekzistas po multaj versioj, per milionoj da uzantoj, foje spertaj, foje nelernemaj. Bonvolu ne tro c\u0302agrenig\u0302i, se vi ricevas stultaj\u0302on, au\u0306 se mesag\u0302o via ie perdig\u0302is. Pensu pri la avantag\u0302oj: neniam antau\u0306e eblis tiel rapida tutmonda komunikado je modera prezo."}, {"text_idx": "#000165", "text": "En la komenca erao de la personaj komputiloj, WordPerfect (WP) dum pluraj jaroj estis la plej uzata tekstoprilabora programo. Poste, pro internaj problemoj kaj pro merkatado de c\u0302iopova Microsoft Word, g\u0302i ig\u0302is programo uzata nur de kelkaj restantaj fideluloj. (MONATO, decembro 2000, p. 17)"}, {"text_idx": "#000166", "text": "Tamen, de tempo al tempo aperis nova versio. La lasta, prezentita en la printempo de la jaro 2001, estas versio 10. G\u0302i ne plu estas vendata kiel individua programo (kvankam g\u0302i povas esti tiel uzata), sed kiel parto de aro de oficejaj programoj (angle: suite). Microsoft nomis sian oficejan programaron Microsoft Office 2002 (intertempe g\u0302i ig\u0302is Office xp), sed Corel, la nuna posedanto de WP, donis al sia produkto la tradician nomon WordPerfect Office 2002 (kvankam mi ankau\u0306 foje vidis Corel Office)."}, {"text_idx": "#000169", "text": "En la pakaj\u0302o estis la gvidlibro por la uzanto (pli ol 400 pag\u0302oj, tamen vers\u0302ajne nesufic\u0302a por komencanto), du diskoj (unu kun la programaro, alia kun tiparoj, grafikaj\u0302oj kaj fotoj) kaj karto kun la licencnumero. Lau\u0306 la libro devis esti ankau\u0306 registradkarto kun informoj pri la WP-helpadresoj, sed g\u0302i mankis."}, {"text_idx": "#000171", "text": "Finfine mi uzis la lastan eblecon kaj telefonis al la (0800, do senpaga) numero por mia regiono. Unua provo, je la 10a matene, estis vana. Tio konfirmis mian timon, ke en realo estis konekto al amerika helpservo, ne funkcianta je la 10a matene en eu\u0306ropa tempo, kaj ke mi devos klarigi mian problemon kaj noti la bezonatan kodvorton en angla lingvo. La postan tagon mi faris duan provon je la 11a matene kaj sukcesis. Post kelkaj \u201epremu 1 por ...\u201d, \u201epremu 2 por ...\u201d, kaj post averto, ke eble helpos min anglalingvano, sufic\u0302e rapide respondis mialingvano. Li tuj komprenis la problemon, mi donis mian nomon, adreson, telefonnumeron kaj la licencnumerojn de la nova kaj malnova versioj kaj ricevis la bezonatan kodon. Mi tuj entajpis g\u0302in, kaj la programo ekinstalig\u0302is."}, {"text_idx": "#000172", "text": "La instala proceduro nur kelkfoje postulis homan intervenon, kaj tial mi ne tuj rimarkis, ke la programo mem faris retkonekton por registri sin. Denove mi donis mian nomon, adreson, ktp. Mi demandas min, c\u0302u mi ricevos iun skriban konfirmon; dum la pasintaj jaroj post registrado de programo plejofte ne plu venas iu vivosigno; foje oni ec\u0302 ne certas, c\u0302u la reta registrado estis sukcesa."}, {"text_idx": "#000173", "text": "Mi sciis, ke WP pro la altaj tradukkostoj rezignis pri neanglalingvaj versioj de la programo. La uzanto bezonas la anglan lingvon por kompreni la menuojn (kiuj tamen korespondas kun la nunaj kutimoj) kaj por legi la helpinformojn (nepre necesajn, c\u0302ar la gvidlibro donas nur bazajn klarigojn)."}, {"text_idx": "#000174", "text": "La plej fama WP-eco restas je dispono: la kodo-ekrano (foje nomata la subakva ekrano), kiu ebligas detale kontroli (kaj, se bezonate, forigi) la kodojn, kiuj estas en la dokumento. Word proponas ion similan, sed per g\u0302i tute ne eblas retrovi iun kas\u0302itan instrukcion, kiu kau\u0306zas problemon."}, {"text_idx": "#000177", "text": "Miaj malnovaj makrooj ne plu funkcias en versio 10. La plej bezonatajn (tiujn por konverti la tekston el kaj al la x-konvencio) mi refaris. Kiel kutime, farado de la unua makroo postulis multe da tempo kaj peno, c\u0302ar mi delonge ne plu okupig\u0302is pri tio; la dua jam estis multe pli facile kunmetita."}, {"text_idx": "#000179", "text": "La reklamo promesas, ke la programoj kapablas importi kaj eksporti dosierojn de c\u0302iuj kutimaj specoj. Mi eksperimentis nur kun tekstodosieroj. Importo el malnovaj WP-versioj kaj de Word-dosieroj okazis perfekte. Dosierojn eksportitajn al Word-formato (.doc) Word bone komprenis. WordPad foje bone, foje nebone komprenis tiajn dokumentojn; s\u0302ajnas dependi de la uzata versio. WP eksportas al HTML kaj Unikodo (sed importi malnovan version de WP-dosiero kaj tuj eksporti al HTML ne donis bonan rezulton; necesis unue konverti al versio 10, kaj poste al HTML)."}, {"text_idx": "#000180", "text": "La unua demando estu: c\u0302u mi bezonas tekstoprilaboran programon? C\u0302iuj Vindozo-versioj (do preskau\u0306 c\u0302iuj komputiloj) havas la programeton WordPad, kiu sufic\u0302as por verki leteron au\u0306 simplan raporton. Nur por komplikaj taskoj (pag\u0302otitoloj, piednotoj, pag\u0302onumeroj, enmeto de bildoj, makrooj) pli kapabla programo estas bezonata. Tiuj programoj estas proksimume egalvaloraj, do dependas de la persona prefero kaj de la prezo. Kvankam la oficialaj prezoj similas, eblas specialaj kondic\u0302oj kun ac\u0302eto de nova komputilo au\u0306 por instrua celo. Kiu ne havas konsciencripoc\u0302ojn pro subteno de la Microsoft-monopolo, ac\u0302etu Word, c\u0302ar por tiu programo ekzistas multaj libroj kaj kursoj. Uzantoj de aliaj programoj dependos de memstudado."}, {"text_idx": "#000182", "text": "Meze de anoncoj au\u0306 efektivaj aperigoj de grandaj nacilingvaj-esperantaj vortaroj, Wouter Pilger favoras la publikon de Esperanto-uzantoj per c\u0302i negranda, sed valora pos\u0302formata libreto, dedic\u0302ita c\u0302efe al lernantoj kun denaskaj lingvoj, por kiuj ne ekzistas vortaroj, au\u0306 al finintoj de unuagrada kurso, por kiuj konsultado de granda vortaro estus efektive peza. Temas pri vortaro, kiu difinas Esperanto-vorton per aliaj Esperanto-vortoj. C\u0302u ne jam ekzistas PIV por tio? Au\u0306 la Reta Vortaro? Certe, sed PIV ne estas enpos\u0302e kunportebla kaj komforte konsultebla c\u0302iuminute, kaj la Reta Vortaro bezonas sammomentan retaliron. Krome la dimensio de PIV ofte permesas detalan difinon, dum por la ordinara uzanto oportunus pli skema, pli simpla; kaj plurfoje en la PIV-a difino estas uzataj vortoj multe malpli oftaj kaj do malpli konataj ol la difinata vorto mem."}, {"text_idx": "#000183", "text": "Male, la Baza Esperanta Radikaro (BER) strebas al simpleco, ne perdante kompletecon. Ni ekzemplu per la vorto \u201elukti\u201d: en PIV: 1. batali per la sola korpa forto, sen armiloj (sekvas tri ekzemploj kaj unu resendo al \u201ebarakti\u201d). 2. (f) Peni, klopodi por venki malhelpon au\u0306 atingi malfacilan rezulton (sekvas kvar ekzemploj). Sume, dek kolumnaj linioj. En BER: batali sen armiloj (ankau\u0306 kiel sporto); pene provi venki malfacilaj\u0302ojn. Sume: unu kaj duona linio. Por kompreni la difinon en BER ne necesas koni la vortojn \u201eklopodi\u201d kaj \u201erezultato\u201d, kaj tamen BER ec\u0302 mencias la sporton, forgesitan en PIV ec\u0302 en la ekzemploj. C\u0302e \u201eronki\u201d: en PIV: 1. eligi bruon dormante, plejofte pro vibrado de la palata velo 2. eligi, ekster la dormo, bruon similan (kun pluraj ekzemploj). En BER: (tre) au\u0306deble spiri dum dormo. Ne estas dubo, pri tio, kiu el la du difinoj estas pli facile uzebla..."}, {"text_idx": "#000186", "text": "Sume: tre utila libreto por bazlernintoj kaj instruistoj (precipe rektametodaj); c\u0302i-lastaj profitos ankau\u0306 je la kvarpag\u0302a postparolo."}, {"text_idx": "#000188", "text": "La tero dezertig\u0302is, la homaro degeneris. Ekzistas nur kvin subteraj urbegoj, sur diversaj kontinentoj. La homoj estas regataj de mas\u0302inoj. La heroo de nia historio, la \u201eduaklasa astronau\u0306to\u201d Masato, amas la belan knabinon Tanami, kiu estas mupio: amorfa vivaj\u0302o, kiu transprenis homan formon. La registaro jam neniigis c\u0302iujn mupiojn krom Tanami. Lau\u0306 ordono de Haleluja, la reganta mas\u0302ino, Masato mortigu la mupion. Sed \u201ehomoj restis homoj\u201d kaj Masato preferas fug\u0302i kun s\u0302i. Ili trovas subtenanton ..."}, {"text_idx": "#000189", "text": "Mangao estas japandevana vorto kaj signifas komikan desegnaj\u0302on. Tezuka Osamu (1928-1989) estas ties inventinto kaj unua granda majstro de tiu literatura g\u0302enro. Tiu c\u0302i libro estas la dua parto Futuro de nau\u0306voluma serio La flambirdo. Tiu c\u0302efrolanta birdo estas la fama fenikso, kiu c\u0302iam denove resurektas el sia cindro. La c\u0302ina esprimo feng estas eventuale iel etimologie parenca al fenikso."}, {"text_idx": "#000190", "text": "Senriproc\u0302a estas la traduko de Konisi Gaku. Mi trovis nenian gravan eraron, kvankam la teknika arang\u0302o de la esperanta eldono, au\u0306 g\u0302enerale japanaj komiksoj, estas malfacila: la japana lingvo kutime skribig\u0302as de supre suben en linio, kaj la sekva linio situas maldekstre. Tial oni malfermas japanan libron inverse al esperantaj libroj, nome la unua pag\u0302o lokig\u0302as en la lasta pag\u0302o de esperanta libro. Por adapti la rakontfluon al la esperanta bildorakonto kun horizontala linio oni devis speguli c\u0302iun pag\u0302on. Tiun laboron faris la eldona teamo per uzo de komputila bildolegilo, kompreneble post rajtigo de la kopirajto-posedanto."}, {"text_idx": "#000193", "text": "Karintio, la plej suda au\u0306stra federacia regiono, estas dulingva: en la suda parto vivas parte slovenoj, en la norda c\u0302efe germanoj. Tial loknomaj tabuloj c\u0302e la limo de kelkaj vilag\u0302oj kaj urboj estas dulingvaj, sed ne c\u0302iuj."}, {"text_idx": "#000194", "text": "Antau\u0306 kelkaj jaroj sloveno veturis tro rapide tra iu sudkarintia vilag\u0302o kaj estis punita de la polico. Li protestis c\u0302e la jug\u0302ejo, asertante, ke la loknoma s\u0302ildo estas kontrau\u0306leg\u0302a, c\u0302ar en la vilag\u0302o vivas ankau\u0306 slovenoj, kaj tial la s\u0302ildo estu dulingva. La jug\u0302ejo, kiel la plej supra au\u0306stra instanco, konkludis, ke c\u0302iu loko, kie vivas pli ol 10 % da slovenoj, havu dulingvan loknoman tabulon."}, {"text_idx": "#000195", "text": "Sekvis akra disputo inter la karintia estro Haider [hajda] kaj la prezidanto de la konstitucia jug\u0302ejo Adamovich [ada\u0301movic\u0302]: enmiksig\u0302is ankau\u0306 aliaj au\u0306straj kaj slovenaj politikistoj."}, {"text_idx": "#000196", "text": "Ankau\u0306 en la au\u0306stra c\u0302efurbo Vieno vivas ne nur germanoj, sed slovakoj, c\u0302eh\u0302oj, hungaroj kaj multaj aliaj minoritatoj. C\u0302u la viena loknoma s\u0302ildo estu dek- au\u0306 dudek-lingva?"}, {"text_idx": "#000197", "text": "Gigantan seruron 82 cm altan, 61,5 cm larg\u0302an, 18 cm dikan kaj 55,6 kg pezan forg\u0302is la litova majstro Arunas Barcevic\u030cius. G\u0302i estas la plej granda pendigebla seruro, farita el s\u0302talo kaj per vakso protektata kontrau\u0306 rustig\u0302o. La ja uzeblan seruron s\u0302losas ne malpli impona s\u0302losilo 64 cm longa kaj 3,6 kg peza. Ili estis menditaj de s\u0302losila metiejo en Vilnius."}, {"text_idx": "#000198", "text": "Nia homa civilizacio kutimas manifestig\u0302i c\u0302e rando de riveroj. De la 31a de januaro g\u0302is la 5a de februaro 2002 ni g\u0302uis tutmondajn paralelajn spektaklojn en Novjorko (Usono) c\u0302e Hudson [hadzn] kaj en Porto Alegre (Brazilo) c\u0302e Guai\u0301ba [gvaiba], nur por konstati, ke niaj ekonomi-socialaj, politikaj sistemoj estas en stato de disfalo, bankroto, ec\u0302 se ofte tion oni ne rajtas konfesi."}, {"text_idx": "#000199", "text": "La c\u0302efaj ekonomikaj ludoj c\u0302i-jare migris de Davos (Svisio) al Novjorko (Usono), post 31 jaroj. Post perdo de keynes-ana influo en la ekonomio la granda kapitalismo, jam \u201emult-nacia\u201d, en 1971 decidis pri jara kunveno, kvazau\u0306 en kazino c\u0302irkau\u0306 verdaj feltoj, por decidi la destinon pri la ludo, ne de ekonomio de produktado, sed de ekonomiko de spekulado, kun la fluoj de tiuj parazitaj monoj, kiujn oni nomas kapitalo. Tiel aperis la famaj vortoj novliberalismo kaj \u201etutmondigo\u201d \u2013 plej ofte nomata globigo, \u201e... vorto alproprigita de la potenculoj por la defendo de siaj propraj interesoj\u201d, diras Noam Chomsky [c\u0302omski], la malpli usoneca usonano."}, {"text_idx": "#000200", "text": "Por partopreni en FEM (Forumo Ekonomika Monda) c\u0302iu devas pagi alig\u0302kotizon de 7353 usonaj dolaroj, post membrig\u0302o de la entreprenoj mem, kiuj al la klubo devas kontribui jare per 17 647 dolaroj. Krom la 10 000 invititoj, venis 12 s\u0302tatestroj, 276 elstaraj kapitalistoj sen paroli pri regantoj kiel Cargill, Coca Cola, la Monda Banko, Bill Gates kaj multaj aliaj. C\u0302iuj kredeble sin sentis en stato de enurezo pro manko de sekureco, c\u0302ar oni elspezis 11 milionojn da usonaj dolaroj por dungi 40 000 policanojn. Oni tamen arestis 200 manifestaciantojn el 200 NRO-oj (Ne-Registaraj Organizaj\u0302oj), kiuj intencis protesti kontrau\u0306 FEM."}, {"text_idx": "#000201", "text": "Kvankam la celo de FEM estas konservi novliberalismon, tutmondigon lau\u0306 la konataj konceptoj, la rezultoj ne preterpasas dang\u0302eran flikadon de la sistemo. La rompoj inter civilizaciaj valoroj kun la 11a de septembro 2001, la nuna bankroto de la sistemo en Argentino, la korupta, frau\u0306da bankroto de la potenca Enron en Usono mem estas pruvoj pri la disfalo de la sistemo. K. Jako\u0301bsen en Porto Alegre diris: \u201eArgentino estas simbolo pri malsukceso de novliberalismo ...\u201d En la realo, Argentino reproduktis fablon kiun Ezopo kaj Lafonteno skribis pri rano, kiu volis esti granda kiel bovo: unu peso egalas unu dolaron; rezulto: krevo!"}, {"text_idx": "#000203", "text": "En Porto Alegre la 2a Forumo Sociala Tutmonda (FST) prezentis sub sugesto de Bernardo Cassen [kasen] de ATTAC [atak] \u2013 Asocio por taksado de financaj transakcioj por helpo al la civitanoj \u2013 (grandioza imposto, c\u0302u ne?) la c\u0302eftemon: \u201eAlia mondo estas ebla\u201d, kun elstarigo de la vorto \u201esocialismo, lau\u0306 iuj j\u0302urasaj konceptoj de la maldekstro\u201d, diris j\u0302urnalisto Paulo R. De Almeida. Fakte urbestro Tarso Genro, el la Laborista Partio (PT), en sia interveno \u201eebla utopio\u201d, insistas pri iu nova ordo sen Usono, sed li aldonas: \u201e... la socialisma projekto ne estas sufic\u0302e klara, ni devas reagi al la merkato kaj elimini la spekulan kapitalon ...\u201d"}, {"text_idx": "#000204", "text": "Tiel ambigue prezentig\u0302is la granda forumo kun pli ol 50 mil partoprenantoj. Venis 15 230 delegitoj el 4909 organizaj\u0302oj de 131 landoj. 26 temoj estis pritraktitaj en 800 seminarioj au\u0306 apartaj kunsidoj kiel por 200 urbestroj, 300 juristoj, ktp. El la \u201egravaj\u201d invititoj venis el Francio 6 ministroj, 3 kandidatoj al prezidenteco. Nobelpremiitoj ne forestis, ekzemple Perez Esquivel, Rigoberta Menchu kaj Jose\u0301 Samaramago, kiu ne hezitis jug\u0302i kiel kadukajn la formulojn de nunaj politikaj partioj."}, {"text_idx": "#000205", "text": "La tuta forumo restis sub la rego kaj servo de la Partio de la Laboristoj (kompatindaj laboristoj!), kiu jam posedas la povon c\u0302e urbo kaj c\u0302e provinco Rio Grande do Sul, sed celas c\u0302i-jare la tutan brazilan federacion, kun la amiko de Fidel Castro kaj Hugo Chavez [j\u0302avez], Luiz Inacio da Silva, la fama tornisto Lula, jam trian fojon kandidato por esti respublikestro."}, {"text_idx": "#000206", "text": "La popolo, per impostoj, tra la partio pagis la tuton, ion kiel 1,5 milionojn da eu\u0306roj. Kaj kiu pagas, tiu regas. Tiel PT baris la venon de agitistoj Jose\u0301 Bove\u0301 Fidel Castro, g\u0302uste, Farc el Kolombio, MST (Movado de Sen-Teruloj). Manifestacioj estis limigitaj. La sindikatistoj, komunistoj, trotskistoj, verduloj (de betono), sektuloj el deko da religioj babele sed diskrete esprimis sian frustracion fronte al la manko de demokrateco. Tiel, c\u0302ar ne estis \u201eunika pensmaniero\u201d, la forumo ne atingis konkludon."}, {"text_idx": "#000207", "text": "Tion diris Chomsky, kaj aldonis: \u201eEn realo la forumo kontrau\u0306 tutmondigo estas tiu de Novjorko \u2013 post la milito en Afganio venos pliaj kruelaj\u0302oj. La ric\u0302aj landoj profitas de la krizaj momentoj por pli draste subigi la malric\u0302ulojn.\u201d Alia profesoro invitita el Usono, Michael Hardt, klare kompletigis: \u201eLa historio pri formoj de potenco, povo, kiuj funkcias apogitaj en kapitalismo, tradicie sin legitimas uzante krizojn kaj konfliktojn por pravigi la ekonomikan agadon. Temas ankau\u0306 pri mekanismo de socia regado.\u201d"}, {"text_idx": "#000208", "text": "Prezidento de Peruo, Alejandro Toledo, en Novjorko, rande de Hudson, eble kun la penso turnita al rivero Guaiba de Porto Alegre, mistike kaj naive sugestis la konstruon de ponto inter Novjorko (Davos) kaj Porto Alegre. Bedau\u0306rinde inter ambau\u0306 mondkonceptoj ekzistas ne transpaseblaj abismoj ne nur pro riveroj kiel Hudson kaj Guai\u0301ba, kiel Rio Negro, Orinoko, Amazono au\u0306 San Francisko, sed pro torentaj, gigantaj fluoj el la homa stulteco mem."}, {"text_idx": "#000209", "text": "En Vilnius, c\u0302efurbo de Litovio, oni fojfoje plendas pri la 34-jarag\u0302a urbestro Arturas Zuokas, dirante, ke tiu emas okupig\u0302i ne pri seriozaj problemoj sed pri nuraj \u201einfanaj ideoj\u201d."}, {"text_idx": "#000210", "text": "Ekzemple Zuokas iam leteris al la televida kompanio CNN, riproc\u0302ante, ke sur veterprognoza mapo ne aperas la nomo de la litova c\u0302efurbo. Plue, anstatau\u0306 sendi ferrubejen malnovan au\u0306tobuson, Zuokas ordonis, ke oni riparu g\u0302in, forigante la tegmenton, por ke turistoj g\u0302uu subc\u0302ielajn rondvojag\u0302ojn tra Vilnius."}, {"text_idx": "#000211", "text": "Alia, ne tre sukcesa iniciato, koncernas ekologian transporton. Zuokas mendis 500 biciklojn por publika, senkosta uzado en la urbo. Post la unua semajnfino oni konstatis, ke jam 200 bicikloj estas malaperintaj kaj 100 difektitaj. Pli sukcesa projekto estas interreta ligo al la oficejo de Zuokas, por ke interesatoj vidu per fotografaj\u0302oj, kiamaniere laboras la urbestro."}, {"text_idx": "#000212", "text": "Tamen eble la plej originala ideo devenis ne de Zuokas sed de lia konsilantino, Rasa Razgaitiene. Okaze de la 34a naskig\u0302datreveno de la urbestro, s\u0302i anoncis, ke en la stelaro Baleno (latine cetus) estas nova stelo nomita Zuokas. La nova stelo estas formale registrita en internacia stelregistro."}, {"text_idx": "#000213", "text": "Nun vilniusanoj demandas sin, kiu novaj\u0302o sekvos el la urbodomo."}, {"text_idx": "#000214", "text": "La respubliko de Benino, antau\u0306e Dahomeo, estas landeto en okcidenta Afriko kun areo de 112_622_km2 kaj ses milionoj da log\u0302antoj. Malgrau\u0306 sia malgrandeco, tiu landeto havas la ambicion esti la c\u0302efa loko de la Vudu-religioj en Afriko. Malgrau\u0306 la progreso de kristanismo kaj islamo, ne-enlandaj religioj, multaj afrikanoj g\u0302enerale kaj speciale beninanoj ankorau\u0306 kredas kaj adoras vuduon."}, {"text_idx": "#000215", "text": "Sinonimo de animismo, vuduo estas tradicia afrika religio kiu konsistas el multego da religietoj variaj lau\u0306 la tradicioj de c\u0302iu socikultura grupo. Tial ekzistas multe da dioj efektivig\u0302antaj per naturaj elementoj kiel arbo, s\u0302tono, serpento, sablo, fero, statueto, ktp. Ekzemple oni povas mencii:\n-Sakpata (nomo de serpento), dio de la tero kaj de la variolo,\n-Xebioso au\u0306 C\u0302ango, dio de la tondro,"}, {"text_idx": "#000216", "text": "Tiuj dioj havas monah\u0302ejojn, pastrojn, virajn kaj virinajn adeptojn. C\u0302iu monah\u0302ejo havas superan c\u0302efon nomatan Hungan au\u0306 Hunnon au\u0306 Vuduklunon, kun la signifo de la posedanto de la dio. Alimaniere Vuduklunon estas iu kiu superregas la aferojn de Vudu. Sekvas liaj kunlaborantoj kiel Hundeva, sen kiu nenia ceremonio okazas, kaj Hunso, kiu enkorpigas la dion."}, {"text_idx": "#000217", "text": "La virinaj adeptoj, komune nomataj vudunsi, diaj edzinoj, konsistigas la plej grandan parton de la vuduanoj. Ili estas konsekrataj kaj rekrutigataj en la klano al kiu apartenas la dio kaj ankau\u0306 en boparencaj familioj. Oni ankau\u0306 povas per traktado rekrutigi adeptojn en aliaj familioj. Sed se la varbota virino rifuzas, s\u0302i malsanig\u0302as, g\u0302is s\u0302i akceptas. Post la rekrutigo, komencig\u0302as la inicperiodo, kiu dau\u0306ras tri jarojn, nau\u0306 monatojn kaj nau\u0306 tagojn. Dum tiu periodo la inicotaj virinoj, sub la direktado de Hunnon kaj liaj kunlaborantoj, lernas la sekretojn, la kantojn, la dancojn de vuduo ktp. Tie ili devas resti g\u0302is kutimig\u0302o al la uzadoj. Dum ilia restado c\u0302e la monah\u0302ejo, la adeptoj g\u0302enerale lernas ritan lingvon, Hungbe, kio signifas la lingvo de dio, per kiu ili komunikig\u0302as kun la adeptoj de aliaj monah\u0302ejoj. Tamen indas mencii la fakton ke la dioj faras malbonon kaj ec\u0302 mortigas la anojn, kiuj kontrau\u0306as la kutimojn."}, {"text_idx": "#000218", "text": "Lau\u0306 la c\u0302iujare denove decidataj periodoj, la adeptoj de vuduo oferbuc\u0302as por siaj dioj kokojn, kokinojn, birdojn, s\u0302afon kun rug\u0302a oleo. Tiamaniere ili havigas al si la diajn bonvolemojn au\u0306 favorojn. Krome, la inicotaj virinoj ankau\u0306 lernas aliajn metiojn kiel farado de argilaj\u0302oj, korboplektado, teksado, ktp."}, {"text_idx": "#000219", "text": "Tre interesa estas ankau\u0306 la religia fenomeno de fantomoj, kiu konsistas el la reapero de mortintoj en spiritaj formoj. Tio estas, la reaperantoj havas homan formon sed estas supernaturaj potencoj."}, {"text_idx": "#000220", "text": "Resume, la fantomoj enkorpigas la spiritojn de mortintoj. Oni vidas nek la vizag\u0302on nek la korpon de la reaperantoj pro tio ke ili surhavas konsekritajn vestaj\u0302ojn kaj maskojn. Se la vestaj\u0302o tus\u0302as iun, li spertos malbonon kaj ec\u0302 mortos. Nur la inicitaj adeptoj rajtas kaj povas kuntus\u0302ig\u0302i kun la fantomoj kiuj povas paroli kaj kanti sed per malklara voc\u0302o. De tempo al tempo ili eliras la monah\u0302ejon por vagadi tra la urbo kun kelkaj adeptoj, ricevante donacetojn. La hejmo de la fantomoj en Benino estas Porto-Novo kun g\u0302iaj najbaraj urbetoj kiel Pobe, Sakete, Ifangni ktp, kie familioj posedas kaj adoras revenantojn. La komuna nomo por fantomoj estas Egoungoun [egungun]."}, {"text_idx": "#000221", "text": "En Benino estas ankau\u0306 urbo nomata Ouidah [u\u0306ida], kie oni adoras la pitonon. Tial ekzistas tie templo de pitonoj; neniu rajtas mortigi pitonojn en tiu urbo. C\u0302e la templo estas pastroj, kiuj enkondukas au\u0306 gvidas vizitantojn au\u0306 turistojn. La pastro kapablas sekrete paroli kun la pitonoj kiuj plenumas tion, kion oni petas. Vizitantoj povas sendang\u0302ere kuntus\u0302ig\u0302i kun la pitonoj."}, {"text_idx": "#000222", "text": "Plue, Benino superplenas de historiaj, turismaj, kaj artaj postsignoj, kiuj mirinde impresas la turistojn. Ekzemple estas tie pluraj lagaj vilag\u0302oj, kiel Ganvie, Guezin, So-ava, ktp, kie la log\u0302antoj konstruis speciale adaptitajn kabanojn super la akvo, kaj en tiuj ili vivas. Fis\u0302kaptado estas la c\u0302efa aktiveco kaj la komercantoj vendas surpiroge. Famas krome la etnografia muzeo en Porto-Novo, la reg\u0302a palaco kun muzeo en Abomey, ktp. Tiuj tradiciaj kaj kulturaj valoroj konsistigas heredon, kiun oni devas gardi por la estontaj generacioj."}, {"text_idx": "#000223", "text": "La voc\u0302o de fantomoj estas ankau\u0306 au\u0306debla surkasede. La kasedo enhavas kantojn kantatajn de reaperantoj dum tradiciaj ceremonioj kiuj okazis en la seka sezono. Lau\u0306kutime fantomoj tiam dancas kaj ricevas donacetojn de bonkoraj homoj. Kantante ili gratulas kaj esprimas bondezirojn al vivantoj nome de mortintoj, kies spiritoj ili estas: bons\u0302anco, sano, longviveco kaj c\u0302efe malmulte da sufero, pro tio ke dum la seka sezono la homoj ofte suferas. C\u0302io multekostas kaj vegetaj\u0302oj preskau\u0306 malestas pro manko de pluvo. Nenio malbona alvenos al vi, vi ne mortos pro malsato, vi sukcesos en c\u0302iuj viaj entreprenoj, ktp, kantas la fantomoj. La kasedo estas havebla kun bildkarto au\u0306 pri fantomoj au\u0306 pri templo de pitono. Prezo 9 eu\u0306roj. G\u0302i estas mendebla c\u0302e Anneke Schouten-Buys: Dintel 20, NL-7333 MC Apeldoorn, Nederlando."}, {"text_idx": "#000224", "text": "Eble kelkaj el ni ne ofte pensas pri la fakto, ke la lingvo, kiun ni parolas, konsistas ne nur el vortaro, sintakso kaj konvenciaj reguloj, sed ankau\u0306 el mitoj, legendoj kaj komunaj memoraj\u0302oj kaj asociaj\u0302oj. Kompreneble, ni c\u0302iuj bone scias tion, sed eble malofte ni konscias pri g\u0302i en normala c\u0302iutaga konversacio, c\u0302ar pli interesas nin la ideoj, asertoj kaj demandoj, kiujn ni esprimas. Aliflanke, c\u0302e beletraj verkistoj kaj poetoj, tiaj elementoj estas gravaj nepraj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000225", "text": "Tiu c\u0302i rimarkigo mia estis instigita de du aferoj: 1e, vizito al loka kinejo kune kun juna familiano por spekti la filmon La mastro de l' ringoj (parenteze, filmita versio de la unua libro de la fama romano, majstre esperantigita de William Auld); kaj 2e, iu librorecenzo pri kiu mi legis (sed kies originalon mi ne vidis) kaj kiu aperis en la angla lingvo en lastatempa numero de la revuo SEVEN: An Anglo-American Literary Review, citata en lastatempa numero de la anglalingva reta novaj\u0302bulteno de Esperanto-Asocio de Britio sub la titolo Elvish Talk (\u201eElfa parolo\u201d). Tiu titolo bezonas iom da klarigo, kiun mi donos poste en c\u0302i tiu artikoleto."}, {"text_idx": "#000226", "text": "En la menciita artikolo, la au\u0306toro skribas: \u201eInter la homoj, kiuj ellernis Esperanton g\u0302is nivelo de kapableco skribi en g\u0302i, estis juna angla skolto nome John Ronald Reuel Tolkien. En 1909, li skribis malgrandan 16-pag\u0302an kajeron: The Book of the Foxrook (\u201aLibro de la vulpo-frugilego\u2019 \u2013 vere stranga hibrido \u2013 c\u0302u preseraro anstatau\u0306 Foxrock, \u201avulpa roko\u2019?), parte en Esperanto, en kiu li priskribas apartan kodon por esperantistoj.\u201d"}, {"text_idx": "#000227", "text": "Tamen, poste Tolkien aliloke skribis c\u0302i tiujn vortojn: \u201eVolapuko, Esperanto, Ido, Novial, ktp, estas mortintaj \u2013 multe pli mortintaj ol antikvaj ne plu uzataj lingvoj, c\u0302ar ties au\u0306toroj neniam inventis iujn ajn esperantajn legendojn.\u201d"}, {"text_idx": "#000228", "text": "Ne surprize, la recenzanto malkonsentas, kaj priskribas kelkajn el la mitoj en Esperantujo. En piednoto, li aldonis unu el siaj propraj: \u201eSe vi vere s\u0302atas klis\u0302ojn, jen unu: La tipa esperantisto estas hipio el la sesdekaj jaroj; kaj la parolanto de la \u201aklingona lingvo\u20191 estas motorciklisto surhavanta nigran ledan vestaj\u0302on.\u201d Evidente, la recenzanto ne estas serioza, kaj ne uzas la vorton \u201emito\u201d en la klasika senco."}, {"text_idx": "#000229", "text": "Tolkien naskig\u0302is en 1892 kaj mortis en 1973, do kiam li eklernis Esperanton, kaj li kaj la zamenhofa lingvo estis ankorau\u0306 junaj. Kompreneble mankis tiaj tradicioj, fabeloj, mitoj kaj legendoj, kiuj estas karakterizaj\u0302oj de \u201enaturaj\u201d lingvoj. Tre frue, Zamenhof rekonis la neceson doni al sia lingvo tutajn trajtojn, kiuj ekzistas en etnaj idiomoj, kaj per granda fortostrec\u0302o li kontribuis al tio, tradukante la fabelojn de Hans C. Andersen, literaturajn klasikaj\u0302ojn de Pus\u0302kin, S\u0302ekspiro, ktp, kaj la Malnovan Testamenton, kaj kompilante sian Proverbaron, bazitan sur kolekto de sia patro."}, {"text_idx": "#000230", "text": "Tia laboro estis dau\u0306rigata kaj plivastigata en postaj jaroj, fare de multaj esperantistoj. Aperis tradukoj de naciaj epopeoj: Sinjoro Tadeo el la pola; Luzidoj el la portugala; Kalevala el la finna; Marti\u0301n Fierro el la argentin-gau\u0306c\u0302a hispana, inter aliaj gravaj verkoj. Sed c\u0302ar tiuj verkoj estig\u0302is en kulturo ekster la esperantista komunumo, ili neniel konsistigas parton de iu aparta \u201eindig\u0302ena\u201d esperanta legendaro."}, {"text_idx": "#000231", "text": "Novzelanda esperantisto Brendon Clarke (pri kies poezia kapableco Reto Rossetti kaj William Auld esprimis tre malaltan opinion) verkis sufic\u0302e longan poemon pri la vojag\u0302oj de la maorioj al Nov-Zelando. Kvankam originala esperanta verko, kompreneble tiu epopeo ne povas esti rigardata kiel \u201eindig\u0302ena\u201d esperanta tradicio."}, {"text_idx": "#000232", "text": "Dum lastaj jardekoj, tamen, aperis \u2013 kaj pli kaj pli estas aperanta \u2013 kreskanta kvanto da verkoj, kiuj pli kaj pli similas pro la speco de materialo, kiun ni nomas mito kaj legendo. Inter ili ni povus mencii Vojag\u0302o al Kazohinio de Sa\u0301ndor Szathma\u0301ri; Fabeloj de la verda pigo de Louis Beaucaire; kaj Vitralo kaj Tri rakontoj pri la miljara paco de John Francis. Eble la unua originala epopeo en Esperanto estas Poemo de Utnoa de Abel Montagut."}, {"text_idx": "#000233", "text": "Tamen, la mitoj, legendoj kaj fabeloj de la naciaj kaj etnaj lingvoj estig\u0302is ne el la skribita literaturo, sed el la bus\u0302a tradicio de analfabetaj au\u0306 apenau\u0306 alfabetaj popoloj."}, {"text_idx": "#000234", "text": "C\u0302u bedau\u0306rinde, c\u0302u ne, la epokoj en kiuj naskig\u0302is tiaj mitoj kaj legendoj jam forpasis. Almenau\u0306 en landoj kie la plimulto, au\u0306 granda nombro, de la log\u0302antaro ne plu estas analfabetaj."}, {"text_idx": "#000235", "text": "Malnaivaj modernaj landoj parolantaj modernajn lingvojn ne estas tau\u0306ga forcejo por tiu speco de tradicio. Ankau\u0306 Esperanto estas moderna lingvo, do ne povas esti malpli mankhava en c\u0302i tiu senco ol gravaj lingvoj, kiel la hodiau\u0306aj angla, franca, rusa au\u0306 japana. Povas esti, ke inter la miloj, kiuj partoprenas en esperantaj arang\u0302oj kaj renkontig\u0302oj, kiuj okazas c\u0302iutage ie ajn en la mondo \u2013 kaj precipe inter la junuloj, kiuj c\u0302eestas junularajn eventojn \u2013 iom post iom akumulig\u0302as anekdotoj, rakontoj kaj memoraj\u0302oj, kiuj en la estonteco formos bazon por iu tipo de esperantista legendo, kvankam eble la moderna mondo ne ofertas tau\u0306gajn kondic\u0302ojn por tia disvolvo."}, {"text_idx": "#000236", "text": "Je la komenco de c\u0302i tiu artikolo, mi promesis ion diri pri la temo \u201eElfa parolo\u201d. La au\u0306toro de La mastro de l' ringoj kreis en tiu trivoluma verko fantastan mondon Mez-tero, kies log\u0302antoj konsistis el diversaj rasoj: homoj, hobitoj, elfoj, gnomoj, orkoj, entoj, fantomoj, duonhomoj, malicaj spiritoj, ktp, c\u0302iuj parolantaj siajn proprajn lingvojn. La peno kaj tempo kiujn Tolkien dedic\u0302is al tiuj unuavide senutilaj fantazioj estis fenomenaj. Li inventis ne nur la rakonton mem sed ankau\u0306 la geografion, prahistorion, legendojn, lingvojn kaj alfabetojn de tiu mondo. En apartaj skribaj\u0302oj li rakontas, kiel estig\u0302is la tuta materialo kaj priskribas kaj listigas la strukturon kaj vortaron de la diversaj lingvoj de Mez-Tero."}, {"text_idx": "#000237", "text": "Serc\u0302fosante en vendejo de brokantaj libroj, unu el miaj filoj trovis kaj ac\u0302etis kuriozan libron en la angla pri la \u201eelfa lingvo\u201d de Tolkien. G\u0302ia titolo estas An introduction to Elvish and to other tongues and proper names and writing systems of ... Middle Earth (\u201eEnkonduko al la elfa kaj aliaj idiomoj kaj propraj nomoj kaj skribsistemoj de ... Mez-Tero\u201d). Lau\u0306aspekte, g\u0302i pretendas esti serioza filologia studo, kiel monografio pri iu lingvo parolata de tribo en antau\u0306e nekonata regiono de la mondo. Tre detale g\u0302i priskribas la gramatikon de du parencaj, sed malsamaj, formoj de la elfa lingvo, nome la quenya kaj la sindarina, kaj inkludas ampleksajn vortarojn de ambau\u0306."}, {"text_idx": "#000238", "text": "Tolkien (profesie universitata profesoro pri la anglosaksa) mem mencias aliloke, ke c\u0302e la kreado de tiuj artefaritaj idiomoj, li estis forte influita de la finna kaj keltaj lingvoj. Tion oni povas konfirmi \u2013 almenau\u0306 rilate al la kelta influo \u2013 legante la gramatikon en An introduction to Elvish ... Oni lernas, ke la trajto de la elfa lingvo estas la tiel nomata lenicio au\u0306 mutacio, unika karakterizaj\u0302o de la keltaj lingvoj (gaela, kimra, ktp). En la gaela, oni s\u0302ang\u0302as la konsonantojn jene: b al v; c al h\u0302; d au\u0306 g al la sono de la novgreka gamma2; ktp."}, {"text_idx": "#000239", "text": "Krom tiuj fikciaj lingvoj, Tolkien plie inventis alfabetojn kaj skribsistemojn por kelkaj el ili. Por la elfa lingvo, li kreis belan kursivan alfabeton, dum por aliaj lingvoj uzataj de mezteranoj li adaptis la antikvan runan alfabeton de norda Eu\u0306ropo. En la aldonaj\u0302o al An introduction to Elvish, Krieg donas specimenon de diversaj formoj de tengvaro3."}, {"text_idx": "#000240", "text": "En la libro de Allan, la priskribo de la elfa lingvo estas tre ampleksa, precipe de la quenya formo. Inkluditaj estas sufic\u0302e longaj vortaroj de ambau\u0306 variantoj. Multe malpli ampleksa (kelkfoje konsistanta nur el iuj specimenoj de vortoj) estas la sekcio pri aliaj lingvoj de Mez-tero, nome: Khuzdul, La Nigra Lingvo, La Adunaikaj Lingvoj, kaj \u201ealiaj pli obskuraj lingvoj\u201d."}, {"text_idx": "#000241", "text": "Homoj kiuj scias nenion pri planlingvo ne rekonas la diferencon inter fikciaj lingvoj (inventitaj aparte por iu verko, filmo au\u0306 teatraj\u0302o) kaj tiuj, kies kreintoj celis faciligi interetnan komunikadon. La lasta inkludas Volapukon, Idon, Interlinguan \u2013 kaj, kompreneble, Esperanton. (Kiom ofte oni au\u0306das la aserton: \u201eEsperanto estas artefarita lingvo, kiun neniu parolas\u201d?) Kiel ekzemplo de la dua kategorio (fikciaj lingvoj) oni povus mencii krom la elfa lingvo de Tolkien, la klingonan lingvon inventitan por la televida serio Star Trek; kaj la inversigitan anglan parolatan de Yram (= Mary) kaj s\u0302iaj samlandanoj en la verko Erehwon (= Nowhere, t.e. Nenie), de la angla satiristo Samuel Butler (esperanta versio: Erevono); kaj la \u201eGesaltlingvo\u201d de inteligentaj sau\u0306rosimilaj estaj\u0302oj en la romano West of Eden (\u201eOkcidente de Edeno\u201d) de Harry Harrison, populara usona verkisto de sciencfikcioj kaj iama honora prezidanto de Esperanto-Asocio de Irlando."}, {"text_idx": "#000242", "text": "Eble la plej konata fikcia lingvo estis \u201eNovparolo\u201d (angle: Newspeak), la artefarita lingvo kiun, en la futurisma romano 1984 de Georgo Orwell, la registaro de estonta totalisma Britio (nun alie nomata) iom post iom intencas trudi al la partianoj kaj civitanoj. Lau\u0306 tiu plano, la nacia lingvo estos konstante senigita de ekzistantaj konceptoj por atingi novan lingvaj\u0302on kun tre reduktita vortaro. La fina celo de la partio estas tio, ke en estonteco estos neeble paroli au\u0306 ec\u0302 pensi krom ene de la mallarg\u0302aj limoj de la s\u0302tata ideologio."}, {"text_idx": "#000243", "text": "Estas sciate, ke onklino de Orwell estis kunvivantino de Lanti, la fondinto de SAT. Dum iom da tempo, la axtoro de 1984 log\u0302is en Francio kun ili, kaj kolerig\u0302is pro la fakto, ke Lanti kaj lia onklino konstante paroladis esperante. Lau\u0306 onidiro, estis tiu sperto, kiu instigis Georgon Orwell inkludi en sia romano parodion de Esperanto, en la formo de Novparolo. Kvankam la vortaro de tiu inventita lingvo devenas de la angla, g\u0302ia strukturo estas kvazau\u0306esperanta, imitante, precipe, la esperantajn \u201emal-vortojn\u201d."}, {"text_idx": "#000244", "text": "Plie, mi memoras, ke antau\u0306 jaroj mi spektis filmon, en kiu la intrigo okazas en imagita lando, por kiu estis inventita lingvo parolata de la log\u0302antoj, inter ili la kimra aktorino Glynis Johns, kiu kantis en tiu lingvo. Mi ec\u0302 memoras unu vorton de g\u0302i: \u201enatalmi\u201d (kompreneble)."}, {"text_idx": "#000245", "text": "Legantoj certe jam rimarkis, ke c\u0302iuj el la inventintoj de la menciitaj fikciaj lingvoj estas anglalingvanoj. Mi lasos al ili konjekti c\u0302u la fakto, ke la plimulto de denaskaj angleparolantoj pretendas, ke ili ne kapablas lerni fremdajn lingvojn, igas ilin kompensi tiun mankon per kreado de artefaritaj lingvoj, kiujn ili mem povas regi kun plena memfido. Lau\u0306s\u0302ajne, tamen, Tolkien (kaj eble kelkaj el la aliaj) scipovis plurajn lingvojn."}, {"text_idx": "#000246", "text": "Sed, revenante al la temo de la libro de Allan pri la elfa lingvo, legantoj certe demandos sin kia speco de homo dezirus verki verkon de 303 pag\u0302oj, pri tute fikciaj lingvoj, kaj kial. Aliflanke, se paroli persone, tiu bizara libro ion plian aldonis al mia plezuro c\u0302e legado de la tri volumoj de la esperanta versio de La mastro de l' ringoj. Finfine, fantazio estas pli bona okupo ol milito au\u0306 partia politiko"}, {"text_idx": "#000247", "text": "1. Noto de la redaktoro: Unu el la fikciaj nomoj"}, {"text_idx": "#000248", "text": "2. Noto de la redaktoro: Frikativo de [g]."}, {"text_idx": "#000249", "text": "3. Noto de la redaktoro: Kursiva alfabeto kreita de Tolkien."}, {"text_idx": "#000251", "text": "Dum la longa politika vivo de E\u0301amon de Valera, \u201epatro\u201d de la moderna sendependa Irlando, la lando estis regata de kvazau\u0306a koalicio de registaro kaj eklezio. Hodiau\u0306 Irlando estas malpli rigore katolika lando kaj malpli homogena socio. Tamen granda parto de la log\u0302antaro, precipe la kampara bienista komunumo, restas konservativa kaj fervore religia. G\u0302enerale la tuta popolo \u2013 c\u0302u pro religiaj, c\u0302u pro etikaj kialoj \u2013 profunde malaprobas abortigon."}, {"text_idx": "#000252", "text": "Antau\u0306 kelkaj jaroj la popolo referendume malpermesis abortigon. Juristoj tamen avertis, ke enigi tiajn specifajn leg\u0302ojn en la konstitucion povus estonte okazigi problemojn. Kaj, malgrau\u0306 kontrau\u0306-abortiga leg\u0302o kaj preskau\u0306 universala kondamno de abortigo, oni kalkulas, ke c\u0302iusemajne 19 virinoj vojag\u0302as Brition per t.n. \u201eprams\u0302ipo de larmoj\u201d por abortigi en britaj klinikoj. Lau\u0306 kritikantoj de la koncerna leg\u0302o Irlando, sub preteksto solvi problemon, simple eksportas g\u0302in al Anglio."}, {"text_idx": "#000253", "text": "Neniu en Irlando kontentas pri la situacio kaj pro tio okazis jam tri referendumoj. En la lasta, okazinta en marto 2002, oni devis jesi au\u0306 maljesi al nova paragrafo, aldonota al la konstitucio, kiu tute malpermesos abortigon, ec\u0302 kiam la naskonto minacas sin mortigi (kio jam okazis kaj instigis jug\u0302iston decidi, ke la koncerna juna knabino rajtis vojag\u0302i Anglion por tie operaciig\u0302i)."}, {"text_idx": "#000254", "text": "Lau\u0306 la propono c\u0302iu, kiu submetas sin al abortigo en la Irlanda Respubliko au\u0306 kiu ebligas abortigon, estos kondamnita al multjara puno mallibereja. La proponitan s\u0302ang\u0302on apogis la registara koalicio, la katolika eklezio kaj la direktoroj de obstetrikaj hospitaloj en Dublino (kiuj poste moderigis sian senkompromisan sintenon fronte al situacio, en kiu feto estas tute ne vivkapabla kaj endang\u0302erigas la virinon)."}, {"text_idx": "#000256", "text": "Nun s\u0302ajnas, ke neniu opinias, ke la problemo estas solvita: oni avertas, ke nova referendumo bezonatos, kvankam ne baldau\u0306. Ke irlandanoj ne s\u0302atas referendumojn, montris antau\u0306a referendumo pri la nica interkonsento. Irlandanoj au\u0306 partoprenas ilin kun malgranda entuziasmo au\u0306 simple detenas sin."}, {"text_idx": "#000257", "text": "En januaro la antverpena polico dufoje devis liberigi junulon, kiu faris gravan krimon. La kialo? Ekde la unua de januaro 2002 junuloj ne plu rajtas esti enkarcerigitaj en malliberejoj por plenkreskuloj. Pro tio, ke ili estas neplenag\u0302aj, ilia loko ne estas inter krimuloj, sed en t.n. institucioj por speciala junularprizorgado. G\u0302i estas speco de internula lernejo kun ege strikta regularo. Sed, c\u0302ar c\u0302iuj tiaj institucioj estis plens\u0302topitaj, ne plu estis loko por la junuloj. La jug\u0302isto povis nenion fari krom (provizore) liberigi la junajn krimintojn, g\u0302is lokoj liberig\u0302os."}, {"text_idx": "#000258", "text": "Estas memkompreneble, ke tia situacio estas nek instiga kaj motiviga por la polico, kiu devas alfronti krimemajn junulojn, nek timiga por junuloj tentataj al krimaj agoj. Lau\u0306te au\u0306deblis kritiko kaj la registaro sentis urg\u0302an bezonon malfermi novan institucion, por ke estu pli da lokoj kaj la situacio ne ripetig\u0302u. Tamen tio ne estas facila tasko: nek la nederlandlingva, nek la franclingva komunumo, kiuj mastrumas la instituciojn, havas rimedojn por ilin malfermi."}, {"text_idx": "#000259", "text": "Tial la nacia (federacia) registaro decidis malfermi novan ejon apud Bruselo (en Everberg), kie junaj deliktuloj kaj de la flandra kaj de la valona regionoj povus esti internigitaj. Ne temas pri novaj konstruaj\u0302oj sed pri malnova armeejo, kiu post la falo de la berlina muro estis forlasita, c\u0302ar la nombro de soldatoj grave reduktig\u0302is."}, {"text_idx": "#000260", "text": "La c\u0302efministro j\u0302uris, ke la ejo estos adaptita kaj preta antau\u0306 la unua de marto. Por tion efektivigi necesis nova leg\u0302o. Sed leg\u0302propono devas trapasi plurajn s\u0302tupojn: plej grava estas tiu, ke la proponon devas akcepti kaj C\u0302ambro de Deputitoj kaj Senato. Pro manko de tempo la registaro prezentis la proponon ene de du tagoj al ambau\u0306 c\u0302ambroj. Tio fakte estas nekutima procedo, kiu lastan fojon okazis en 1940 ... pro evidenta kialo. Kompreneble la opozicio lau\u0306te protestis, argumentante, ke la situacio neniel rajtigas speciale urg\u0302an traktadon. Tamen la propono leg\u0302ig\u0302is kaj la nova internulejo povis malfermig\u0302i."}, {"text_idx": "#000261", "text": "Ne en unu tago elkreskis Kartago"}, {"text_idx": "#000262", "text": "Tamen, kiam alvenis la 5an de marto la unua junulo, evidentig\u0302is, ke la domego estas nur parte preta. Krome mankis edukistoj por prizorgi la knabon. La 6an de marto vizitis la ejon valonaj deputitoj kaj la advokato de la junulo, kiuj konstatis, ke vere ne eblas akcepti la knabon: anstatau\u0306 edukistoj ankorau\u0306 svarmis surloke konstrulaboristoj. Montrig\u0302is ankau\u0306, ke la knabo dum la tuta tago apenau\u0306 ricevis ion por mang\u0302i."}, {"text_idx": "#000263", "text": "La advokato de la knabo petis, ke tiu denove aperu antau\u0306 jug\u0302isto: c\u0302e la jug\u0302ejo li postulis, ke la knabo estu sendita al alia loko. Konsentis la jug\u0302isto ... tamen, dum oni forigis la unuan gaston el la ejo, alia jug\u0302isto decidis tien sendi duan."}, {"text_idx": "#000264", "text": "La homo de la kosma konscio"}, {"text_idx": "#000265", "text": "Inter la rusaj pentristoj surlime de la 19-20aj jarcentoj Nikolaj Roerich [rerih\u0302] okupas apartan lokon. Pentristo, arkeologo, filozofo, literaturisto, li lasis spuron ne nur en la rusa, sed ankau\u0306 en la monda arto. Lia arto allogas per siaj poezieco kaj simboleco. Li certigis en la arto harmonion kaj belecon, ne viditan en la tiama socio. Per sia arto Roerich direktig\u0302is al la tuta homaro. Komencinte sian kreadon en Rusio, li finis g\u0302in en Hindio. Li bone konis kaj s\u0302atis la kulturon de diversaj landoj kaj epokoj, kaj tio respegulig\u0302is en lia arto."}, {"text_idx": "#000266", "text": "Roerich naskig\u0302is en 1871 en Peterburgo. Post la fino de gimnazio li ig\u0302is studento de Akademio de Belartoj kaj samtempe \u2013 de jura fakultato de la universitato. Lin allogis la antikva rusa historio, Skandinavio (liaj prauloj estas dan-norvegaj, kaj eklog\u0302is en Rusio de post la 18a jarcento)."}, {"text_idx": "#000267", "text": "Siajn fruajn pentraj\u0302ojn li dedic\u0302is al antikva Rusio. Li kreis la vivon de antikvaj slavoj tre poezie: batalojn, konstruadon de urboj (Slavoj sur Dnepro). En 1900 li veturis al Parizo, kie li studis la sperton de la francaj pentristoj. Rezulte de tiu vojag\u0302o aperis la pentraj\u0302o Transmaraj gastoj, kie unue aperis la kolora talento de Roerich. G\u0302i estas kvazau\u0306 kolora poemo pri malproksima epoko de la malkovroj. Lau\u0306 la blua maro inter verdaj insuloj navigas fabelaj s\u0302ipoj de vikingoj. Vento plenigas kolorajn velojn, c\u0302irkau\u0306e s\u0302vebas mevoj."}, {"text_idx": "#000268", "text": "En 1901 li revenis al Rusio kaj dau\u0306re kreis pentraj\u0302ojn lau\u0306 la slava temo: Urbeto, Aleksandr Nevskij mortvundas jarlon1 Birger. Apartan lokon okupas la pentraj\u0302o Malico. Roerich pentris dezertan bordon, kie sur grandaj s\u0302tonegoj sub malvarma morna c\u0302ielo mallumig\u0302as siluetoj de korvoj, kiuj elvokas maltrankvilan senton. La kulmino de lia arto en la 1900aj jaroj ig\u0302is la pentraj\u0302o Batalo (1906). Inter grandaj ondoj kunpus\u0302ig\u0302as batalantoj en vels\u0302ipoj. La rug\u0302-nigra koloro donas al la pentraj\u0302o senton de dang\u0302ero. G\u0302i estis la lasta pentrita per oleo. Post g\u0302i Roerich transiras al la tempera tekniko."}, {"text_idx": "#000269", "text": "En la someroj de 1903-1904 la pentristo vojag\u0302is lau\u0306 la antikvaj rusaj urboj, studis ties arkitekturon, freskojn kaj ikonojn. Rezulte aperis la serio el 90 pentraj\u0302oj, kie estis montritaj la beleco kaj majesteco de la antikva rusa kulturo."}, {"text_idx": "#000270", "text": "Gravan lokon en la pentraj\u0302oj de Roerich havas la pejzag\u0302o, kie respegulig\u0302as panteisma mondkoncepto de la pentristo. Lau\u0306 li, la naturo estas ligita kun agado de homoj. C\u0302i tion esprimas montetoj, s\u0302tonetoj, arboj en liaj pentraj\u0302oj. Grandegaj nuboj movig\u0302as, interbatalas en la pentraj\u0302o C\u0302iela batalo (1912)."}, {"text_idx": "#000271", "text": "Antau\u0306 la unua mondmilito en la arto de Roerich aperis la pentraj\u0302oj kun komplika simboleco, fantastaj temoj, strec\u0302itaj sentoj. La ekzemplo estas La mortdestinita urbo (1914), kie Roerich, fojfoje nomita \u201egranda intuicianto\u201d, pentris urbon, cirkle c\u0302irkau\u0306atan de giganta ruf-blanka serpento. S\u0302ajne, tie spegulig\u0302is profetaj antau\u0306sentoj de la ontaj tragikaj eventoj."}, {"text_idx": "#000272", "text": "Grandan intereson havas la teatra laboro de Roerich. Li faris dekoraciojn kaj kostumojn por la opero La princo Igor fare de Aleksandr Borodin (dum La rusaj sezonoj de Sergej Djagilev en Parizo, en 1909). Li sukcesis transdoni la nacian etoson kaj emociojn de la spektaklo. La orang\u0302-rug\u0302aj koloroj de la dekoracio kongruis kun la muziko, temperamenta ritmo de la polovcaj2 dancoj. La pentrado de Roerich ofte estis ligita kun liaj muzikaj impresoj. Tiutempe multaj rusaj pentristoj kaj komponistoj esploris ligon inter sono kaj koloro. Ekzemple, la komponisto Skrjabin unua planis koloran muzikon. Pri Roerich eblas diri, ke li havis koloran kontemplon de la sono. Poste li kreis tekston, dekoraciojn kaj kostumojn por la baleto La konsekro de la printempo de Igor Stravinskij, surscenigita en Parizo en 1913 (same por La rusaj sezonoj). En 1912 li faris dekoraciojn por la dramo de Henrik Ibsen Peer Gynt."}, {"text_idx": "#000273", "text": "Samtempe la pentriston pli kaj pli interesas la ideo, ke la rusa kaj eu\u0306ropa kulturoj devenas de la orienta. Lin tre allogas la legendoj pri iu mistera lando, kiu situas ie sur montoj de Hindio au\u0306 Tibeto (S\u0302ambala). Li planis vojag\u0302i al Oriento, tamen la unua mondmilito kaj lia malbona sanstato devigis lin veturi al Finnlando. Tie li pentris pejzag\u0302ojn de severa Nordo kun g\u0302ia netus\u0302ita beleco."}, {"text_idx": "#000274", "text": "La revolucio de 1917 diss\u0302iris lian ligon kun Rusio. Komence li deziris reveni al Petrograd (tiama Peterburgo), sed en 1919 la pentristo estis invitita al Svedio por okupig\u0302i pri la sorto de la bildoj de rusaj pentristoj, kiuj restis tie post la ekspozicio en 1914. Dum kelkaj jaroj Roerich log\u0302is kaj laboris en skandinaviaj urboj. En 1920 li veturis al Usono, kie li multe propagandis la rusan arton, fondis en C\u0302ikago Internacian Socion de Pentristoj, kreis internacian artan centron Krono de l' mondo, kies celo estis la kultura kunlaboro inter diversaj popoloj. En 1923 en Nov-Jorko estis fondita la muzeo de Roerich."}, {"text_idx": "#000275", "text": "Baldau\u0306 li realigis sian revon \u2013 viziti Hindion, kvankam la vojag\u0302o ne estis longa. Tie li pentris la serion de bildoj Naskig\u0302o de la misteroj. La dua vojag\u0302o al Oriento okazis en 1924. Roerich vizitis Hindion kaj Centran Azion (Pamiro, Himalajo, Mongolio, Tibeto). Dum tiu ekspedicio li kolektis unikajn materialojn pri ties kulturoj. En 1928 en Hindio Roerich fondis Himalajan Instituton de la Scienc-Esploroj \u201eUrusvati\u201d. Apude, en la valo Kulu, li kun lia familio eklog\u0302is ekde 1930. Ekde tiu tempo la himalaja temo ig\u0302is la c\u0302efa en la kreado de Roerich. Li pentris la montojn dum krepusko kaj au\u0306roro, nokte kaj tage, nebule kaj dum klara sunlumo, montrante ties belecon."}, {"text_idx": "#000276", "text": "La sencon de la homa ekzisto Roerich vidis en interkomunikig\u0302o kun la naturo kaj la arto. La \u201eHimalaja serio\u201d estas la plej grandioza en la kreado de Roerich \u2013 pli ol 600 pentraj\u0302oj. Li pentris g\u0302in g\u0302is la fino de sia vivo. Tiuj pejzag\u0302oj estas pentritaj profunde filozofie, tre elkore, emocie kaj harmonie. En la himalajaj bildoj Roerich transiras al la loka koloro de la kosmo. Li pentras la teron en kosma vasto. La pentristo ig\u0302is \u201ehomo de la kosma konscio\u201d."}, {"text_idx": "#000277", "text": "La hindaj famuloj tre aprezis Roerich \u2013 pentriston kaj scienciston. Lian domon en Kulu vizitadis Rabindranath Tagor, Jawaharlal Nehru, Indira Gandhi. En 1929 li proponis \u201eLa Pakton de Roerich\u201d \u2013 la kontrakton, kiu defendus historiajn, kulturajn kaj sciencajn monumentojn dum militoj. Post la dua mondmilito la ideoj de tiu dokumento estis revivigitaj."}, {"text_idx": "#000278", "text": "Roerich mortis en 1947. Sur la memors\u0302tono estas skribaj\u0302o, kie li estas nomita \u201egranda rusa amiko de Hindio\u201d. Roerich, granda idealisto, pensis, ke \u201ekonscio de beleco savos la mondon\u201d. Lia vivo estis servo al la arto kaj la humanismo."}, {"text_idx": "#000280", "text": "2. Polovca - rilata al polovcoj (alinome kipc\u0302akoj), tjurka popolo, en la 11a jarcento log\u0302inta en stepoj de la nuna suda Rusio."}, {"text_idx": "#000281", "text": "Malkreskas la nombro de litovoj: komence de 2002 vivis 3 842 000 homoj en Litovio, 11 000 malpli ol antau\u0306 unu jaro. La kau\u0306zo: naturaj fenomenoj kaj migrado."}, {"text_idx": "#000282", "text": "Ekde 1990 senhalte falas la naskonombro. G\u0302i estis aparte malalta en 1993. En 2001 estas registritaj 315 000 naskoj \u2013 26 000 malpli ol en 2000. La nasko-indico en Litovio (nau\u0306 personoj por mil log\u0302antoj) estas pli alta ol en Latvio, sed malpli ol en Estonio."}, {"text_idx": "#000283", "text": "Kreskis ankau\u0306 la mortokvanto. En 2001 mortis 14 000 pli da homoj ol en 2000. Litovoj mortas c\u0302efe pro malsanoj rilate sangocirkuladon au\u0306 digestadon; ankau\u0306 pro misuzo de alkoholo. Rolon ludas krome au\u0306to-akcidentoj kaj dronado."}, {"text_idx": "#000284", "text": "Lastjare registrig\u0302is 1,1 mil malpli da geedzig\u0302oj ol la antau\u0306an jaron, kiam ili estis 15,8 mil. Tamen kreskis la kvanto de divorcoj: lastjare ili atingis 11 030, t.e. 3,2 divorcoj por c\u0302iu milo da log\u0302antoj."}, {"text_idx": "#000285", "text": "Ekde la lastjara au\u0306tuno en la litova nacia televido aperis programo \u201eMalfermu pordon\u201d, en kiu franciskana monah\u0302o frato Astijus Kungys vizitadas hejmojn de litovoj en diversaj lokoj tra la lando kaj parolas pri la vivo. La programo farig\u0302is populara, c\u0302ar en g\u0302i la monah\u0302o ne celas altrudi religiajn verojn, sed parolas pri c\u0302iutagaj aferoj."}, {"text_idx": "#000286", "text": "La populara program-gvidanto en la komenco de c\u0302i tiu jaro multe ekmiris, kiam li eksciis, ke en interreta enketado pri la plej sekseca viro kaj virino en Litovio li kandidatig\u0302is ig\u0302i la sekssimbolo de la lando. En la listo estis ankau\u0306 politikistoj, sportistoj, kantistoj, tv-eminentuloj, ktp. \u201eKomence mi ne atentis tiun interretan balotadon. Homoj ja ludu. Tamen iun tagon, ekvidinte la rezultojn de la balotado, mi serioze ektimis, ke mi ja povas venki\u201d, gaje diris frato Astijus."}, {"text_idx": "#000287", "text": "Du tagojn antau\u0306 la fino de la elektado de la plej seksecaj homoj en Litovio frato Astijus telefonis al la interreta kompanio Delfi, kiu iniciatis la elektadon, kaj petis forigi lian familio-nomon el la listo. Frato Astijus argumentis, ke partopreno en la elektado de la plej seksecaj homoj ne kongruas kun la ekleziula klaso. \u201eMia inklino estas tute alia\u201d, asertis li."}, {"text_idx": "#000288", "text": "Post malapero de la frato Astijus multaj malkontentig\u0302is, c\u0302ar ili opiniis, ke la ideo estas kurag\u0302a kaj originala. Dume aliaj kondamnis la organizantojn nur kiam la familio-nomo de la monah\u0302o aperis en la listo de kandidatoj. Frau\u0306lino en la interreta balotado konfesis: \u201eMiaopinie, frato Astijus estas simpatia kaj sekseca. Tial mi balotis por li. Kaj tio, ke li deziris forstrekig\u0302i el la kandidatoj, parolas pri lia modesteco. Jen kial li farig\u0302is ankorau\u0306 pli simpatia por mi.\u201d"}, {"text_idx": "#000289", "text": "Post kiam frato Astijus malaperis el la listo, kiel la sekssimbolo de Litovio inter viroj elektig\u0302is la glacihokeisto Dainius Zubrus."}, {"text_idx": "#000290", "text": "La artikolo de Zandanu Zola (MONATO, 2001/11, pag\u0302o 9), kie li priskribas la nuntempan politikan kaj ekonomian situacion de Kongo bonege, altiras la atenton pri la hipokriteca sinteno de la ric\u0302aj landoj en siaj komercaj rilatoj kun la triamondaj landoj. Tiuj 40 milionoj da eu\u0306roj de investado el Belgio en Kongo, lando kun c\u0302irkau\u0306 50 milionoj da log\u0302antoj, estas tre eta almozo. Sciu, ke la bug\u0302eto de la urbo, kie mi log\u0302as kaj laboras, Gravatai\u0301, elspezas nuntempe en konstruado de 12 kilometra avenuo 70 milionojn da eu\u0306roj. La malneta enlanda produkto de Kongo estas 5-oble malpli granda ol tiu de Urugvajo, lando kun nur 3 milionoj da log\u0302antoj. La solvo por la problemoj de la triamondaj landoj estas c\u0302esigi la pagon de ekstera s\u0302uldo, kiel j\u0302us faris la nova provizora registaro de Argentino. \u201eAlmenau\u0306 unu lando kurag\u0302is proklami, ke g\u0302i kaj g\u0302iaj log\u0302antoj ne plu apartenas al la internaciaj uzuraj bankistoj\u201d, \u2013 per tiuj vortoj Roberto Sartor montris la sag\u0302econ de lando indan al imitado fare de la aliaj suferantaj triamondaj landoj kiel Kongo, lando kies ekstera s\u0302uldo estas 3-oble pli granda ol la malneta enlanda produkto."}, {"text_idx": "#000291", "text": "Antau\u0306 nelonge en Londono oni povis viziti dumtempan ekspozicion de la verkoj de Andy Warhol [andi u\u0306orhol], kiuj estis montritaj en la galerio Tate Modern. Warhol (1928-1987) naskig\u0302is en Pittsburgh, Usono; li estis pioniro de pop-art. Li komencis per la uzado de bildoj el populara kulturo kaj c\u0302iutaga vivo: karikaturoj, dolaraj biletoj, boteloj de Coca-Cola, sup-etikedoj, diversaj famaj personoj."}, {"text_idx": "#000292", "text": "En 1960 li atingis sukceson kaj famon en la novjorka art-mondo per nova metodo de pentrado; li prenis bildojn el j\u0302urnaloj kaj magazinoj, kaj multfoje ripetadis la saman bildon lau\u0306vice sur unu dreliko. Tiel li kaj pricelebris kaj cinike rimarkigis la usonan amasproduktadan kulturon. Kiam Marilyn Monroe [marilin monro] suicidis en 1962, Warhol faris serion de pentraj\u0302oj, bazitaj sur s\u0302ia foto el la kinofilmo Niagara. Li ripetis la vizag\u0302on de la aktorino kvindekfoje tra du paneloj, kun c\u0302iu vizag\u0302o iomete malsama. Iam li diris: \u201eMiaj pentraj\u0302oj neniam evoluas kiel mi atendas, sed ili neniam surprizas min.\u201d Kiam li pentris, li traktis c\u0302ion sammaniere \u2013 floroj, viktimoj de au\u0306to-akcidentoj, aktorinoj kaj rasaj tumultoj \u2013 c\u0302io estis tute egale al Warhol."}, {"text_idx": "#000293", "text": "En 1963 li ac\u0302etis 16-milimetran kameraon kaj komencis fari filmojn, okupig\u0302ante pri tio g\u0302is 1968. Ec\u0302 infanag\u0302e lin obsedis Holivudo. Post 1970 li direktis sian atenton al portretoj, sed ankorau\u0306 subpremis artan individuecon per pentrado de serioj, ekskluzive la dek portretojn de Mau\u0306 en 1972."}, {"text_idx": "#000294", "text": "Warhol estis famega en la 20a jarcento pro la miksado de arto, populara gusto kaj renomo. Oni au\u0306kciis unu el liaj pentraj\u0302oj kontrau\u0306 60 000 dolaroj \u2013 rekordo por vivanta usona artisto. Li pentris bildojn de 32 ladaj etikedoj de diversaj supspecoj! Kiam li adiau\u0306is pentradon, li decidis flosigi arg\u0302entecajn ortangulojn, kiujn li plenigis per heliumo, el la fenestroj de novjorka c\u0302ielskrapulo."}, {"text_idx": "#000295", "text": "Oni admiros la verkojn de Leonardo ankorau\u0306 post pluaj 500 jaroj, ec\u0302 la impresionistojn, sed c\u0302u la ladaj\u0302ojn de Warhol? Mi dubas."}, {"text_idx": "#000296", "text": "Janica Kostelic\u0301 \u2013 skia miraklo"}, {"text_idx": "#000297", "text": "Post kvarfoja operacio de la genuo, la 21-jarag\u0302a Janica Kostelic\u0301 farig\u0302is la plej sukcesa virino de la vintraj Olimpikoj. S\u0302i gajnis en Salt Lake City [solt lejk siti] tri orajn kaj unu arg\u0302entan medalojn en diversaj branc\u0302oj de monta skiado. Estas treege malofta okazo, ke dum unu olimpia ludo virino antau\u0306e gajnis kvar medalojn. G\u0302is nun s\u0302i krome 11-foje gajnis dum la monda skia c\u0302ampionado."}, {"text_idx": "#000298", "text": "S\u0302ia patro antau\u0306 12 jaroj faris 12-jaran planon, en kiu li decidis sisteme trejni kaj eduki siajn filon Ivica (nun 23-jarag\u0302a) kaj filinon por kreskigi ilin skic\u0302ampionoj. Nun la plano komplete realig\u0302is. Li asertas, ke eblas fari el ajna sana infano, se oni fruag\u0302e sisteme trejnas, c\u0302ampionon en ajna fako. Tie li similas la faman hungaran pedagogon Polgar, kiu decidis kaj sukcese faris el siaj filinoj mondc\u0302ampionojn pri s\u0302ako."}, {"text_idx": "#000299", "text": "Tagon post la gajno de la kvara medalo anstatau\u0306 ripozi s\u0302i vekig\u0302is same frue kiel kutime kaj iris praktiki skiadon, dum s\u0302ia frato klopodis por medalo. Bedau\u0306rinde, li ne sukcesis c\u0302i-foje, kvankam ankau\u0306 li estas unu el la plej gravaj slalomistoj de la mondo. Janica farig\u0302is heroo de Kroatio. Kiam s\u0302i revenis en Zagrebon post la Olimpikoj, s\u0302in atendis 150 000 homoj. Junulinoj en Kroatio amase arang\u0302as por si harplektaj\u0302ojn kiel Janica. J\u0302urnalistoj skribas libregojn pri Janica. C\u0302iam pli da gejunuloj komencas serioze okupig\u0302i pri skiado, kvankam Kroatio ne havas adekvatajn montojn. Ili tial trejnas sin en Slovenio kaj Au\u0306strio. Malgrau\u0306 c\u0302io, Janica restas modesta, asertante, ke s\u0302i estas simpla junulino, simila al aliaj. Kaj s\u0302i dau\u0306rigas sian vojon. Oni komencas paroli pri tio, ke eble naskig\u0302is iu, kiu povus superi Annemarie Moser Proel, kiu entute havis 61 venkojn en la mondaj montskiaj konkuradoj."}, {"text_idx": "#000300", "text": "Reinhold Messner: Alpisto, revanto, eu\u0306ropa deputito"}, {"text_idx": "#000301", "text": "La plej fama kaj sukcesa alpisto de c\u0302iuj tempoj estas kritikanto de la amasa turismo kaj de neniigo de la montaroj, defendanto de la malgrandaj popoloj kaj de kultura varieco en la mondo. Nun Reinhold Messner [rajnhold mesner] estas deputito en la Eu\u0306ropa Parlamento, ano de la parlamenta grupo pri Tibeto. Messner: \u201eEn mia vivo mi veturis multe por esplori la montarpopolojn, la plej malric\u0302ajn inter la malric\u0302aj, tiujn, kiuj eltenas vivi tie supre, sur la montodeklivoj. Tio, kio min interesas, estas aliaj vivmodeloj, kiuj diferencas disde nia, eu\u0306ropa. C\u0302ar eblas postvivi ankau\u0306 kun pli da modesteco kaj memlimigoj. Mi determinas min ne tiom kiel klasika turisto, sed kiel alpisto, duonnomado, kiu observas kun intereso kiel vivas la montaraj popoloj ...\u201d"}, {"text_idx": "#000302", "text": "Reinhold Messner estas la unua homo de nia nuntempo, kiu surgrimpis c\u0302iujn 14 pli ol 8000 m altajn montosuprojn sur nia planedo. La unua, kiu surgrimpis Evereston, la plej alta montosupro sur la tero, sen oksigena aparato. Li naskig\u0302is en Sud-Tirolo, Italio, parolas germane kaj itale. Messner finstudis konstruing\u0302enieran fakon kaj poste komencis surgrimpi la montojn de l' mondo. 16 jarojn li okupig\u0302is pri tio, ofte malsukcesis, sed ne malesperis kaj provis denove. Li opinias, ke la senco de l' vivo alte en la montaro ne estas multe pli diferenca ol c\u0302ie aliloke en la mondo. Li estas unu el la plej aktivaj naturprotektantoj en okcidenta Eu\u0306ropo, de la montaroj, de Alpoj kontrau\u0306 la invado de amasa turismo."}, {"text_idx": "#000303", "text": "Ekde pli ol du jaroj kaj duono la granda alpisto elprovas sian s\u0302ancon en la politiko, estante, kiel sendependulo, deputito de la itala Partio de verduloj en la Eu\u0306ropa Parlamento en Strasburgo."}, {"text_idx": "#000304", "text": "Apenau\u0306 eblus emfazi pli grandan kontraston: neona lumo anstatau\u0306 tendo, klimatiza instalaj\u0302o anstatau\u0306 varmigiloj, tekkomputilo anstatau\u0306 glacifosilo \u2013 la oficejo de Messner estas unu el la centoj da malgrandaj c\u0302eloj en la vitra palaco de la Eu\u0306ropa Parlamento. Anstatau\u0306 la furora libro Expedition zum Endpunkt (Ekspedicio g\u0302is la finpunkto) sur sia skribtablo li skribas starpunktojn pri diversaj problemoj de Eu\u0306ropa Unio."}, {"text_idx": "#000305", "text": "Kiel sentas sin kiel deputito la homo, kies nomon oni konsideras kiel simbolon de liberamo kaj sendependeco, enkadre de la devigoj en la Eu\u0306ropa Parlamento?"}, {"text_idx": "#000306", "text": "\u201eMi neniam intencis maljunig\u0302i en la politiko\u201d, diras Messner sen c\u0302irkau\u0306paroloj. Pri la maljunig\u0302o, s\u0302ajnas, ke li ne rapidas. Movig\u0302ema kaj trejnita, mezalta, 57-jara, li plu restas barba kaj kun ankorau\u0306 juna figuro. Lia brun-blonda hararo estas densa kiel antau\u0306 20 jaroj. Kaj la sulkoj c\u0302irkau\u0306 la okuloj atribuas al lia rideto petoleman nuancon."}, {"text_idx": "#000307", "text": "Se Reinhold Messner filozofias pri Dio kaj Eu\u0306ropo, pri la montaroj, li faras tion kun penetranta rigardo kaj intensa gestado permane. Oni sentas kiom da senbrida energio sin kas\u0302as en tiu homo. G\u0302ojigas la fakto, ke li ne havas mallarg\u0302e partiajn konceptojn: \u201eMi estas elektita vere fare de unu balotregiono, sed malgrau\u0306 tio mi konsideras c\u0302iujn, sed ne nur apartajn grupinteresojn\u201d, konfesas Messner."}, {"text_idx": "#000308", "text": "Kaj la homo, kiu kiel neniu alia en la mondo sukcesis realigi ekstreme malfacilajn revojn, preferas paroli pri siaj projektoj: \u201eMi estas homo, kiu tutan vivon batalas por efektivigi diversajn ideojn\u201d. Tiel ekzemple hejmlande, en Sud-Tirolo, Messner transformas kastelruinojn en muzeon pri la montaroj. Krome, tute proksime, en sia bieno, li provas labori kiel ekologia agrikulturisto, kiu, trovig\u0302inte en ligo kun viandbutiko kaj restoracio, vendas siajn ekologie produktitajn nutraj\u0302ojn: \u201eSe tiu projekto efektivig\u0302as, se mi povas ion montri al miaj najbaraj kamparanoj, tio signifas, ke mi sukcesas, estigas 10 laborlokojn kaj finfine perlaboras ankau\u0306 ion por mi mem\u201d."}, {"text_idx": "#000309", "text": "Oni ne povas paroli nur pri ekologia engag\u0302o de Reinhold Messner. La konservo de nia mondo kiel ekologia sistemo nedisigeblas de la konservo de la kultura varieco, de la malgrandaj popoloj, de la etnaj regionoj. Lau\u0306 Messner la malpli evoluintaj landoj havas pli grandan estimon kaj respekton al la naturo. Vere, tie estas ankau\u0306 ekologiaj problemoj, sed de alia karaktero. Do, ni devas instruig\u0302i de tiuj popoloj tiurilate. Messner deklaras: \u201eMi observas jam multajn jarojn kun granda intereso la indig\u0302enojn de Tibeto, de Andoj, indianojn de Nord-Ameriko\u201d."}, {"text_idx": "#000310", "text": "Li serc\u0302as ekvilibrigitajn renkontojn kun tiuj indig\u0302enaj civilizoj, kiuj havas pli naturkonforman vivmanieron. Krome Messner ne perdas ligon kun la alia realaj\u0302o en la mondo \u2013 la malric\u0302eco. \u201eMi scias, ke en la mondo estas 2 miliardoj da homoj, kiuj malsatas, kiuj ne disponas pri bona sanprotektado kaj instruado, kiuj vivas mizere. Longan tempon mi donacis monon al diversaj helporganizaj\u0302oj. Tamen post certa tempo mi venis al la ideo, ke plej utila estas la rekta helpo surloke. C\u0302i-momente per miaj monrimedoj mi konstruigas lernejon en unu el la plej malric\u0302aj partoj de Himalajo. Mi estas konvinkita, ke tio estas la plej bona maniero helpi, c\u0302ar mi vidas kien iras mia mono.\u201d"}, {"text_idx": "#000311", "text": "Alia granda celo de Messner estas Alpoj, en kiuj li strebas akordigi la interesojn de homo kaj naturo, tiel ke turismo, transporto kaj agrikulturo formu vivkapablan tuton, kiu kapablas postvivi. La realigo de tiu revo funkcias lau\u0306 lia konvinko pli-malpli kiel surgrimpo de Everesto. Do, antau\u0306 sia sukcesa ekspedicio en 1978 al Everesto li intense laboris kvin jarojn, petis permeson kaj poste serc\u0302is partneron, havigis monon per sponsoroj kaj mem perlaboris parton de g\u0302i per prelegoj. Kaj post tiuj preparoj Messner iris kaj faris la surgrimpon."}, {"text_idx": "#000312", "text": "Reinhold Messner antau\u0306sentas, ke tiuj respondoj ne konvenas kiel perspektivo por granda Eu\u0306ropo. Li ne iluzias rilate siajn eblojn kiel deputito influi la Eu\u0306ropan Parlamenton en Strasburgo: \u201eC\u0302i tie oni starigas al mi demandojn kiel portanto de ideoj, sed ne kiel realiganto. Kaj ni, la deputitoj, parolas ege multe \u2013 tio ne povas kontentigi homon, kiu c\u0302iam faris ion en sia vivo\u201d. Messner aldonas: \u201eNe, mi ne povas kiel unuopulo aliigi la mondon, mi neniam sugestis tion al mi\u201d."}, {"text_idx": "#000313", "text": "Pere de similaj eldiroj la granda alpisto estigis al si en la Eu\u0306ropa Parlamento ne nur amikojn: kaj tie por ke oni efektivigu ion politikan, oni devas havi la necesajn personajn kontaktojn. G\u0302uste por tio Messner plej malmulte tau\u0306gas \u2013 li kverelis kun sia Everesto-partnero Peter Habeler, samkiel kun sia posta kunulo Hans Kammerlander (ambau\u0306 au\u0306stroj). Per konflikto finig\u0302is ankau\u0306 lia kunlaboro kun la germano Arved Fuchs [fuks], kun kiu Messner vintre 1989-1990 trairis Antarkton. Kaj poste venas la faktoro envio: multe da kolegoj deputitoj en Strasburgo malkas\u0302e parolas, ke la sud-tirolano iras kun malbutonumita c\u0302emizo kaj kun tibeta c\u0302eneto c\u0302irkau\u0306 la kolo, preskau\u0306 c\u0302iam c\u0302irkau\u0306ate de la kameraoj de televidteamoj."}, {"text_idx": "#000314", "text": "Multaj observantoj konsideras la politikiston Messner malsukcesinta. Tamen la vorto \u201emalsukceso\u201d estas fremda al liaj oreloj \u2013 ja dum sia alpisma kariero li multfoje revenis de la vojo al la montosupro. Kaj dum aliaj ekspedicioj malgrau\u0306 la dang\u0302ero je lavangoj kaj malbona vetero surgrimpis en la zonon de morto, li prokrastis sian atakon al la supro malgrau\u0306 la semajnoj de preparoj kaj g\u0302isatendo de la konvena momento. Tiu instinkto pri memkonservo, tiu deziro pri prokrasto de la surgrimpo de la montosupro el vidpunkto de Messner neniel estis malsukceso, sed nur kau\u0306zo por tio, ke li postvivis. Kun sia fama obstinemo li c\u0302iam starigis al si altajn celojn, kiujn li poste atingis."}, {"text_idx": "#000315", "text": "Eble Reinhold Messner pravas, kiam li deklaras, ke kiel parlamentano li ne vidas grandan diferencon kompare kun sia antau\u0306a vivo, sed nur pliric\u0302igon, gravan sperton, kiun li ne volus malhavi. S\u0302ajne tiuj liaj vivkondic\u0302oj de deputito estas nur unu aldona strebo al memrealigo. Tiel konsiderate, la \u201es\u0302ipo\u201d kun la eu\u0306ropaj parlamentanoj en Strasburgo post la alpismaj ekspedicioj, glac\u0302eroj, sablaj dezertoj \u2013 estas por Messner unu plia \u201eareno de la soleco\u201d, kiel tekstas titolo de lia libro de la 70aj jaroj."}, {"text_idx": "#000316", "text": "La profesia aventuremulo ne lasas ec\u0302 malgrandan dubon, ke li ankau\u0306 estonte havos aktivan vivon. Kune kun sia vivpartnerino Sabine kaj la infanoj Magdalena (14) kaj Gesar Simon (11) Messner intencas log\u0302i en Meran, Sud-Tirolo, dum la lernojaro, kaj dum la ferioj restadi en sia kastelo Juval. Ankau\u0306 en la sekvaj jaroj li prelegos kaj havos publikajn elpas\u0302ojn en Usono, Japanio kaj Eu\u0306ropo. Unu fojon jare li havos ekspedicion kaj lia celo estos la sanktaj montoj. Krome Messner havas grandan revon, kiun li ne volus forlasi: \u201eMi havas grandan dezertan projekton, kiun mi planas realigi en 2004\u201d."}, {"text_idx": "#000317", "text": "Reinhold Messner estas alpisto, revanto, deputito, au\u0306toro de belaj libroj, patro de tri infanoj, kiu sekvas kun sciamo kaj estimo kiel komunikig\u0302as homoj kaj kulturoj, naturo kaj homo, obstina viro el Sud-Tirolo, kiu estig\u0302is civitano de l' mondo."}, {"text_idx": "#000318", "text": "Malbela nia magazino estis neniam, kvankam en la unuaj jaroj fotoj kaj ilustraj\u0302oj estis nur nigraj-blankaj kaj foje ne tre bonkvalitaj. Ade la revuo ig\u0302is pli kaj pli bela kaj nun lau\u0306 grafika aspekto sendube trovig\u0302as je alta nivelo. Modifoj kaj s\u0302ang\u0302oj enkondukitaj c\u0302i-jare provokis multajn reagojn, precipe lau\u0306dajn, sed ankau\u0306 skeptikajn. Ekzemple c\u0302efkuracisto de La KancerKliniko, J\u0302ak Le Puil, komentis: \u201e... malaltig\u0302is je unu centimetro. Lau\u0306 miaj kalkuloj tiu malaltig\u0302o povos ripetig\u0302i c\u0302iujare g\u0302is la jaro 2028 \u2013 poste MONATO similos etan pos\u0302tmarkon!\u201d Sed li pretervidis, kion aliaj legantoj rimarkis: kompense la kajero ig\u0302is pli dika kun nun 36 pag\u0302oj kontraste al 32 pag\u0302oj antau\u0306e. Sekve lau\u0306 la supra kalkulo en 2028 g\u0302i estos kompleta pos\u0302tmarka albumo, c\u0302u ne?"}, {"text_idx": "#000319", "text": "Sed ho ve, ankau\u0306 la eldonejo iomete miskalkulis kaj ne prikonsideris, ke produkti pli multajn pag\u0302ojn (ec\u0302 se je unu centimetro malpli altaj) postulas ankau\u0306 pli multan tempon, kaj tiel nia revuo iomete perdis sian aperoritmon. Tial la nuna kajero denove estas malpli dika; ni esperas per tio reakiri g\u0302isdatecon kaj akuratecon. Pro la sama kialo la eldonejo decidis, ekde la jaro 2003 dum la nordhemisfera somero aperigi duoblan numeron, kiel ni tion praktikis dum la unua jardeko de l' magazino. En julio kaj au\u0306gusto, c\u0302efa libertempa periodo en Eu\u0306ropo, ankau\u0306 eldonejaj oficistoj volas feriadi."}, {"text_idx": "#000320", "text": "La eldonejo dankas al la multaj legantoj, kiuj gratulis pro la nova aspekto de la revuo. Iuj ec\u0302 abonis au\u0306 reabonis nur pro la bona aspekto de pag\u0302o 1! Unu lau\u0306dis, ke pli multaj tekstoj nun estas presataj per serifaj literoj, kiuj \u2013 lau\u0306 li \u2013 estas pli bone legeblaj ol senserifaj. Nu jes, li pravas; sed ambau\u0306 litertipoj havas avantag\u0302ojn kaj malavantag\u0302ojn. Tamen mi esperas, ke ne nur tiaj kriterioj kiaj aspekto kaj beleco kaj koloroj ludas rolon por vi, sed ke gravas ankau\u0306 enhavoj ne malpli bonaj."}, {"text_idx": "#000321", "text": "Antau\u0306 ol preni ajnan monon, kontrolu, c\u0302u g\u0302i ne estas\nfalsa. Lau\u0306 onidira statistiko en Ukrainio c\u0302iutage (!) oni\ntrovas dekojn kaj ec\u0302 centojn da falsaj monbiletoj."}, {"text_idx": "#000322", "text": "La plej vaste konataj manieroj de monfalsado nun estas\nkomputila grafiko kaj fotokopiado. Plej ofte oni falsas c\u0302e ni\nusonajn dolarojn kaj niajn ukrainajn hrivnojn, kiuj lau\u0306\nopinio de specialistoj estas tre bone protektitaj kontrau\u0306 la"}, {"text_idx": "#000323", "text": "Monfalsado havas sian historion. C\u0302iam al tiuspecaj krimuloj\noni rilatis negative, escepte se la falsadon faris registaro."}, {"text_idx": "#000324", "text": "Dum la periodo de caro Petro la Granda la verdikto por rusaj\nfalsantoj de monbiletoj estis mortigo. Same severe oni\nrilatis al la krimuloj dum la periodo de Katarina la 2a. Dum\nla sovetia reg\u0302imo oftis verdikto \u201emortpafo\u201d. Malgrau\u0306 tiu\nsevereco la monfalsantoj multis; ili abundas ankau\u0306 nun."}, {"text_idx": "#000327", "text": "Jurij Luj\u0302kov, la urbestro de Moskvo, certigis, ke unu el etapoj de la au\u0306taj veturoj Formula-1 nepre pasos en Rusio (en Moskvo) ekde 2004. Dekomence lanc\u0302i la okazigon de \u201eGrand-Prix [gra pri] de Rusio\u201d oni planis por 2003, sed en marto, post reciproka interkonsento, Luj\u0302kov kaj la c\u0302efa \u201eformulisto\u201d Barney Ecclestone, oni prokrastis la rusan premieron g\u0302is 2004. Sed tutegale, por rusaj s\u0302atantoj de c\u0302i tiu sporto estos realig\u0302o de revo."}, {"text_idx": "#000328", "text": "Do, relative baldau\u0306 oni povos vidi ankau\u0306 en Moskvo la stiristojn, \u201eidiote veturantajn en raketau\u0306toj kiel c\u0302evaloj en cirka areno\u201d, kiel iam skribis nia c\u0302efredaktoro."}, {"text_idx": "#000329", "text": "Lernantoj de la angla lingvo scias, ke samkiel en Esperanto mankas al substantivoj gramatika genro. Jen lau\u0306dire unu el la (eventuale malmultaj) plusoj rilate eklernon de la angla. Ekzemple angla tablo estas neu\u0306tra: lernanto de la franca memoru, ke francaj tabloj inseksas, dum germanaj virseksas."}, {"text_idx": "#000330", "text": "Sed tio, kion oni vers\u0302ajne ne instruas en lernejoj, estas, ke c\u0302e kelkaj anglaj substantivoj (kaj ne nur c\u0302e nomoj de bestospecoj, inkl. de homoj) ja evidentig\u0302as genro. Ekzemple, dum jarcentoj britaj maristoj inigas siajn s\u0302ipojn. Maristo, priskribante s\u0302ipon, dirus ne \u201eg\u0302i belas\u201d, sed \u201es\u0302i belas\u201d; ne \u201eg\u0302i subakvig\u0302is\u201d, sed \u201es\u0302i subakvig\u0302is\u201d."}, {"text_idx": "#000331", "text": "Tiu c\u0302i iniga fenomeno montrig\u0302as ankau\u0306 c\u0302e aliaj veturiloj, ekzemple vapor-lokomotivoj kaj au\u0306toj. Multaj britoj, parolante pri au\u0306to, emus diri: \u201eHo! Mi lavas s\u0302in dimanc\u0302e.\u201d"}, {"text_idx": "#000332", "text": "Tamen la tradicio, almenau\u0306 rilate s\u0302ipojn, baldau\u0306 c\u0302esos. La prestig\u0302a gazeto Lloyd's List [lojdz lst], fakj\u0302urnalo pri mar- kaj s\u0302ip-aferoj, anoncis, ke ekde nun s\u0302ipoj ne plu s\u0302i-os, sed g\u0302i-os. \u201eS\u0302ipoj estas nuraj iloj,\u201d klarigis la redaktoro de Lloyd's List. \u201eKarakteron ili ne havas \u2013 nek viran nek inan.\u201d"}, {"text_idx": "#000333", "text": "Furioze reagis maristoj \u2013 samkiel en 1998, kiam la lastan fojon oni provis neu\u0306trigi s\u0302ipojn. \u201ePas\u0302o tia kontentigos feministojn kaj kontistojn,\u201d tondris kapitano. \u201eSed g\u0302i kolerigos la tutmondan maristaron.\u201d"}, {"text_idx": "#000334", "text": "Sed ec\u0302 la marista sindikato akceptas la neeviteblecon de la redaktora decido. \u201eEliris c\u0302io romantika el marista vivo,\u201d diris sindikata parolanto. \u201eRegas en la industrio nur komercaj konsideroj kaj ne plu estas spaco por sentimentaleco.\u201d"}, {"text_idx": "#000335", "text": "Restas unusola demando. C\u0302u la Akademio de Esperanto sekvos la ekzemplon de Lloyd's List kaj rekomendos, ke ekde nun esperantistoj parolu ne pri s\u0302ipo sed pri g\u0302ipo?"}, {"text_idx": "#000336", "text": "Ne multon oni scias pri la sorto de c\u0302. 20 japanoj forkaptitaj komence de la 80aj jaroj supozeble de agentoj el Norda Koreio. Sed lastatempe estis arestita virino, kiu antau\u0306 tribunalo en Tokio indikis, ke ja estas enplektita Norda Koreio."}, {"text_idx": "#000337", "text": "La arestitino, edzino de aerpirato, kiu en la 70aj jaroj flugigis japanan aviadilon al Norda Koreio, atestis, ke s\u0302i konatig\u0302is en Londono kun unu el la malaperintinoj \u2013 kun Arimoto Keiko, kiu tiam studis en Britio la anglan."}, {"text_idx": "#000338", "text": "Al sia viktimo s\u0302i proponis postenon c\u0302e alilanda komerca entrepreno: pro tio la studentino veturis al Norda Koreio kaj poste malaperis. La gepatroj de Arimoto Keiko poste nenion plu au\u0306dis pri sia filino. Tamen ankorau\u0306 nebulas motivoj de la forkaptado."}, {"text_idx": "#000339", "text": "La litovoj, samkiel s\u0302tatanoj de aliaj tiel nomataj kandidato-landoj al Eu\u0306ropa Unio (EU), laboras pli longe, pli intense ol homoj en EU-landoj. Tion konstatis eu\u0306ropa fonduso pri plibonigo de viv- kaj labor-kondic\u0302oj."}, {"text_idx": "#000340", "text": "En kandidato-landoj oni laboras 43,6 horojn semajne, kompare kun 38,25 horoj en EU-landoj. Tie nur 48 % de la dungitaro laboras pli ol 40-horan semajnon: en la kandidato-landoj 82 %. Same, pli da virinoj laboras en kandidato-landoj (47 %) ol en EU-s\u0302tatoj (42 %), sed la dungitaro uzas malpli da komputiloj (12 % kontraste al 19 %)."}, {"text_idx": "#000341", "text": "Nokte laboras en kandidato-landoj 24 % de la dungitoj (EU: 19 %); dimanc\u0302e laboras 36 % (EU: 27 %) kaj sabate 61 % (EU: 52 %). Partoprenis la enketon 11 mil homoj el 12 kandidato-landoj: Estonio, Litovio, Latvio, Pollando, C\u0302eh\u0302io, Slovakio, Hungario, Slovenio, Rumanio, Bulgario, Kipro kaj Malto. En tiuj landoj vivas 105 milionoj da homoj."}, {"text_idx": "#000342", "text": "Kelkaj italaj politikistoj (de la ekstremdekstra Nacia Alianco, sed ankau\u0306 verda senatano Marco Boato) proponis s\u0302ang\u0302on de la konstitucio por aldoni, ke la sola lingvo de Italio estas la itala. Ni ne vidas la kialon por tia s\u0302ang\u0302o, c\u0302ar jam evidentas ke la itala estas la lingvo larg\u0302mezure plej parolata kaj grava de Italio: danke al deviga instruado, c\u0302iuj kapablas paroli la komunan lingvon. G\u0302uste c\u0302ar c\u0302i tiu estas jam akirita rezulto, pli kaj pli fortig\u0302as la deziro lok-nivele remalkovri la minoritatajn kaj regionajn lingvojn, la dialektojn kaj la lingvojn de aliaj popoloj. S\u0302ajnas al ni neniel necese sufoki c\u0302i tiujn ventojn de plurismo kaj demokratio per s\u0302ang\u0302o kiu ombrigus alian konstitucian normon, multe pli demokratian: temas pri artikolo 6, kiu tekstas: \u201eLa respubliko protektas, per lau\u0306celaj normoj, la lingvajn malplimultojn\u201d."}, {"text_idx": "#000343", "text": "Por ke la itala konstitucio pluestu demokratia kaj plurisma, kontrau\u0306 au\u0306toritatismaj normoj limigantaj esprim-liberecon kaj ebenigantaj la vojon al estonta malpermeso de la minoritataj lingvoj, ni invitas c\u0302iujn subskribi la peticion troveblan c\u0302e la adreso "}, {"text_idx": "#000344", "text": "Ne forgesu kiel eble plej multe cirkuligi c\u0302i tiun apelacion! Dankon, ni bezonas la helpon de la demokratiaj civitanoj de c\u0302iuj politikaj apartenoj."}, {"text_idx": "#000345", "text": "Politika nuanco de la papa vizito"}, {"text_idx": "#000346", "text": "Dankon al Volodimir Hurtovenko pro lia artikolo (MONATO 2002/2, pag\u0302o 15). Bedau\u0306rinde, la gvidantoj de la rusa ortodoksa eklezio taksas la papon kiel invadanton, kaj lian eventualan viziton \u2013 kiel atencon. Sed t.n. \u201esimplaj civitanoj\u201d rilatas tute normale al vizito de la papo, vidante en li nur la c\u0302efan funkciulon de eklezio, kiu estas sufic\u0302e disvastig\u0302inta ankau\u0306 en Rusio. Do, la gusto de c\u0302i konflikto estas pure politika. G\u0302in povus por c\u0302iam fini opinio (jesa au\u0306 nea) de la prezidanto, sed Vladimir Putin, tradicie por si, dau\u0306re silentas, ne tus\u0302ante la probleman demandon."}, {"text_idx": "#000347", "text": "Mi legis en MONATO 2002/1, pag\u0302o 18, kun intereso la artikolon Kadis\u0302 por Jedwabne kaj dankas al la au\u0306torino Zofia Banet-Fornalowa. Mi estas vidvino, kiu ankorau\u0306 serc\u0302as informon pri la familio de mia edzo, kies parencoj suferis en Pollando (dum la jaro 1941 [?]) c\u0302e Kozienice [koj\u0302enice] apud Kazimierz [kaj\u0302imjej\u0302]."}, {"text_idx": "#000348", "text": "La desegno estas de nuntempa juda tombejo en Kozienice. Sabla monteto sen herbo au\u0306 arboj. Restas nur malgranda fragmento de s\u0302tono kun hebrea surskribo. Nun grafitio ekzistas sur memors\u0302tono kaj s\u0302irmejo \u2013 (eble oni faris ilin kiel konstruoj por la milito). Ni ne trovis informon en Interreto, nek c\u0302e bibliotekoj."}, {"text_idx": "#000349", "text": "Responde al letero de Michel Marko, MONATO 2002/2, pag\u0302o 6, la subskribinto havas jenon por diri. Kara Michel, mi pensas, ke vi eraras, kiam vi akuzas la societon Kranio kaj tibio kvazau\u0306 organizaj\u0302on teroristan. La societo estas malnova frataro universitata, kaj nenio pli. G\u0302i estas societo de kaj por knaboj, kiuj volas kun amuzo kunesti. Kranio kaj tibio funkcias kiel ankau\u0306 aliaj universitataj frataroj en Usono. La membroj estas reciproke lojalaj, helpas unu la alian, ktp. La societo havas neniun rilaton kun CIA, la usona sekreta servo, nek terorismo. En Interreto vi povas trovi abunde da leginda materialo pri la societo per la serc\u0302vortoj \u201eSkull and Bones\u201d."}, {"text_idx": "#000350", "text": "Holi, la barata festo de koloroj, kiu markas la finon de la vintro, estis kvieta, malg\u0302oja afero c\u0302i-jare pro lastatempaj tumultegoj inter hinduoj kaj islamanoj en la okcidenta subs\u0302tato de Gujarat [gug\u0302arat]. Pli ol 700 homoj jam mortis, kaj pli ol 90 000 estis senhejmigitaj pro la barbaraj murdoj dum la pasintaj semajnoj."}, {"text_idx": "#000351", "text": "Tiu c\u0302i ciklo de perforto komencig\u0302is, kiam, je la 27a de februaro, islamanoj bruligis trajnon, en kiu estis veturantaj 58 hinduoj. La viktimoj estis revenantaj hejmen de la urbeto Ayodhya [ajodhja], kie fundamentistaj hinduoj volas konstrui templon al la dio Ramo, kiu, ili asertas, naskig\u0302is en Ayodhya. Jam en 1992 en Ayodhya, fundamentistaj hinduoj detruis moskeon, kiu, ili pretendas, staras en la ekzakta loko de antau\u0306a templo. Post la moskeo-detruo okazis tumultegoj tra la tuta lando."}, {"text_idx": "#000352", "text": "C\u0302i-foje, la murdo de la hinduoj lanc\u0302is ondon da veng\u0302omurdoj en Gujarat, en kiu la plej multaj murditoj kaj senhejmigitoj estas islamanoj. La rakontoj el la subs\u0302tato estas hororaj: pafado, ponardado kaj bruligado de vivantaj infanoj, virinoj, viroj. Ne nur la vivoj sed ankau\u0306 la posedaj\u0302oj, kaj materialaj kaj simbolaj, de la islamanoj estis sisteme detruitaj. Plenigas la televidekranojn bildoj de elkavigitaj hejmoj, vendejoj, hoteloj kaj moskeoj de islamanoj."}, {"text_idx": "#000353", "text": "Dume raportas la amaskomunikiloj pri postvivantinoj \u2013 knabinoj kaj virinoj \u2013 kiuj ne plu parolas: ili estis brutale seksperfortitaj. Tiuj c\u0302i inoj nun log\u0302as en subhomaj kondic\u0302oj en la c\u0302irkau\u0306 56 tendaroj por rifug\u0302intoj."}, {"text_idx": "#000354", "text": "Ankorau\u0306 c\u0302iutage venas raportoj pri subs\u0302tata registaro, kiu silente permesis la murdon kaj detruon. La estro de Gujarat, Narendra Modi ec\u0302 pravigis la krimojn de la mortigintaj hinduoj per jenaj vortoj: \u201eC\u0302iu ago havas sian propran reagon.\u201d Modi apartenas al BJP, la c\u0302efa partio en la reganta nacia koalicio, al kiu apartenas ankau\u0306 la c\u0302efministro Vajpayee [vag\u0302paj]. Ambau\u0306 nun estas sub ega premo klarigi siajn agojn kaj politikojn."}, {"text_idx": "#000355", "text": "Sed ec\u0302 kiam tiu c\u0302i raporto estas verkita, venas novaj\u0302o pri fres\u0302a perforto el Gujarat. Por la viktimoj, la festo Holi havas nur unu koloron: la rug\u0302on de fluanta sango."}, {"text_idx": "#000356", "text": "Danke al Eu\u0306ropa Unio (EU) definitive malaperis Jugoslavio, kiu laste estis s\u0302rumpinta s\u0302tateto, kompare al la iama plej granda lando de l' balkana duoninsulo. Sub premo kaj milda perforto de EU la Federacia Respubliko Jugoslavio metamorfozis al Serbio-Montenegro (serblingve Srbija i Crna Gora). Rezulto de alta diplomatia arto de EU-peranto Javier [h\u0302abjer] Solana estas s\u0302tatjura unikaj\u0302o. Serbio-Montenegro havas du valutojn (dinaron kaj eu\u0306ron), doganimpostojn inter la du partoj kaj diferencajn ekonomiajn sistemojn. En somero 2002 \u201ekonstitucia c\u0302arto\u201d (kio estas tio?) estu preta kaj en au\u0306tuno okazu elektoj, lau\u0306 la planoj."}, {"text_idx": "#000357", "text": "C\u0302e internaciaj organizaj\u0302oj alternas reprezentantoj de la du s\u0302tatpartoj por paroli nome de la kompleta s\u0302tato. Harmoniigi la ekonomiojn oni volas okaze de membrig\u0302o en EU. La g\u0302is nun rekte elektitan tuts\u0302tatan prezidanton estonte nomumos la parlamento; tiu direktos kabineton vokitan de li mem. La ministroj kompetentos pri eksterlandaj aferoj, defendado, ekonomio kaj rajtoj de homoj kaj etnaj malplimultoj (ekz. hungaroj). Pri la armeo krome decidos Supera Defend-Konsilantaro, en kiu la tri prezidantoj devas trovi solvojn per interkonsento. Rekrutoj rajtas militservi en sia propra respubliko. Por parlamentaj elektoj oni volas trovi metodojn, por ke la 650 000 log\u0302antoj de Montenegro ne estu dominataj de la ok milionoj da serboj."}, {"text_idx": "#000358", "text": "Kiel karakterizi tian komplikan s\u0302taton? C\u0302u g\u0302i entute estos vivipova? Pro tio, ke mankas c\u0302iaj paraleloj au\u0306 aliregionaj modeloj, c\u0302ar ne ekzistas komparebla jura konstruaj\u0302o kun tiom da stumbliloj, estas preskau\u0306 neeble prognozi ion pri eventuala funkciado. Prezidanto (jugoslavia) Vojislav Kos\u030ctunica diris: \u201eTemas nek pri malstrikta federacio nek pri konfederacio, sed pri nova, originala solvo.\u201d Eble \u201eoriginala\u201d estas eu\u0306femismo por \u201estranga\u201d: la nova kurioza s\u0302tato estas plia varianto de komplikaj sistemoj en dissplitita Balkanio. G\u0302oji povas almenau\u0306 studentoj en juraj fakultatoj tutmonde: ili havas novan interesan studobjekton."}, {"text_idx": "#000359", "text": "S\u0302ajnas, ke la plej populara libreto pri gramatiko por progresantoj, plene en Esperanto antau\u0306e estis La tuta esperanto de Henrik Seppik. Kiu neniam legis la gajan Kiel Kolumbo malkovris Amerikon en tiu libro, tiu tuj kuru al la unua libroservo kaj eklegu g\u0302in! Pro tio li ridegos kaj ... revizios siajn konojn pri participoj! Au\u0306 finfine komprenos ilian logikon ..."}, {"text_idx": "#000360", "text": "Nun ni havas ankau\u0306 Prenu plu de Koffi Gbeglo. G\u0302i estas pli moderna (kompreneble) kaj pli facile legebla pro malpli da detaloj kaj temoj; plue, la humuro estas malsama. Ankau\u0306 g\u0302i estas verkita esperante. Post g\u0302ia trastudo komencantoj povas aliri jam la faman kaj bonegan libron ABC-gramatiko de Esperanto"}, {"text_idx": "#000361", "text": "Prenu plu estas samtempe pli facila kaj pli malfacila por lerni gramatikon. Kvarmonataj komencantoj ja kapablas uzi g\u0302in, kondic\u0302e, ke ili jam regas la dek ses regulojn de la Fundamento, bone prononcas kaj flue legas. Komence, ili legos en kurso por kontroli, ke ili jam kapablas kompreni la enhavon ... kaj fine alkutimig\u0302os foliumi g\u0302in."}, {"text_idx": "#000363", "text": "Oni facile mars\u0302as tra dek du \u201elecionoj\u201d; proverbo trovig\u0302as komence kaj fine de c\u0302iu leciono. Sed c\u0302iun lecionon la au\u0306toro adapte kaj malsame prilaboris, zorgante pri la plej efika prezento. La reguloj estas nete klarigitaj, la vortoj kaj la frazoj estas facile legeblaj kaj kompreneblaj, la stilo estas lerta. Cetere, multe da ekzemploj permesas pli facile kompreni la tuton; malfacilan ekzemplon klarigas bazaj frazoj. La ekzercoj estas simplaj kaj efikaj. Mankas nur korektoj fine de la libreto; ja, bedau\u0306rinde, ofte oni laboras sola ..."}, {"text_idx": "#000364", "text": "Dum foliumado oni malkovras jen mnemonikan frazon, jen komparon, jen poemeton, jen anekdoton, jen s\u0302aradon, jen divenaj\u0302on, jen problemon, jen konsilon ... Kaj eble pecetojn de Afriko ... Novbakitoj alproprigas al si la materialon per klarigoj kaj ekzemploj, facile memoreblaj kaj ofte reuzeblaj! Kaj fine, ili forgesos la gramatikon por libere eniri en la legaj\u0302ojn kaj g\u0302ui la verdan etoson!"}, {"text_idx": "#000366", "text": "Antau\u0306 pluraj jaroj en pluraj eu\u0306ropaj kaj aliaj okcidentaj s\u0302tatoj establig\u0302is maldekstraj registaroj, post periodo de konservativismo. Sed lastatempaj elektoj en multaj el tiuj landoj montras tute inversan tendencon. C\u0302u do la politika pendolo denove svingig\u0302as al dekstra direkto, ec\u0302 pli: al ekstrema dekstrismo? Tion sugestas ekzemple elektoj en Francio, kie radikalulo Le Pen kun sia Fronto Nacia akiris simile multajn voc\u0302ojn kiel la socialista kaj konservativa kandidatoj por prezidanteco; simile okazis jam antau\u0306e en Au\u0306strio, en Danio, en Portugalio, en Italio, en Belgio, laste en Nederlando. Krome ni ne pretervidu, ke en Usono post demokrat-partia (= liberala) prezidanto nun regas respublikano (= konservativa), kiu fervoras en dekstrega politiko interna kaj \u2013 sekve de la atencoj de la 11a de septembro 2001 \u2013 kultas naciismon."}, {"text_idx": "#000367", "text": "Analizante tiun c\u0302i fenomenon, oni facile konstatas, ke en c\u0302iuj el la nomitaj landoj de refortig\u0302anta dekstrismo ties protagonistoj \u2013 de la au\u0306stra Jo\u0308rg Haider [jerg hajda] g\u0302is la murdita nederlanda Pim Fortuyn [forte\u0301jn], ne estis seriozaj politikistoj sed demagogaj popolistoj. Ili miksis siajn programojn por venki en elektoj per ksenofobio, s\u0302ovinismo, naciismo, asertoj pri krimeco de eksterlandanoj kaj enmigrintoj, kiuj lau\u0306 ili s\u0302telas c\u0302ion de indig\u0302enaj civitanoj: sekurecon, laborpostenojn, monon kaj per murdoj ec\u0302 vivojn ..."}, {"text_idx": "#000368", "text": "Faktoj ne g\u0302enas tiujn mensogulojn. Kiam antau\u0306 pluraj jaroj kreskis atakoj kontrau\u0306 eksterlandanoj en Germanio, seriozaj fakuloj pruvis, ke ordinaraj eksterlandanoj (enmigrintoj kaj azilpetantoj) estas ec\u0302 malpli krimemaj ol la germanoj, kaj ke gravajn krimojn ne faras tiuj eksterlandanoj sed membroj de internaciaj mafiaj bandoj, kio draste falsas la statistikon pri krimeco de eksterlandanoj. Sed fremduloj c\u0302iam bonege tau\u0306gas kiel propekaj kaproj, kiam civitanoj rimarkas krizojn ekonomiajn kaj sociajn, ekzemple grandan senlaborecon. Tion eluzas popolistoj por sia difuza kaj emociiga demagogio kaj postulas elj\u0302eti enmigrintojn kaj azilulojn por tiel savi la propran nacion."}, {"text_idx": "#000369", "text": "Kio okazis en okcidentaj demokratioj, ke la pendolo tiom forte svingig\u0302as al dekstra ekstremismo? C\u0302u fiaskis maldekstraj registaroj, kiujn ni menciis enkonduke? Hm, maldekstraj? C\u0302u vere socialistaj kaj socialdemokrataj registoj en Britio, Francio, Germanio estas maldekstraj au\u0306 c\u0302u eble ilia \u201enova mezo\u201d kas\u0302as nur, ke ili estas kamuflitaj konservativuloj? En Usono kaj Francio elektorajtaj civitanoj rezignis pri voc\u0302donado, c\u0302ar la pintaj kandidatoj tiom similis unu al alia, ke por ili estis indiferente, kiu venkos. En la aktuala elektokampanjo de Germanio en la programoj de socialdemokrata kaj konservativa partioj oni devas serc\u0302i nuancojn per lupeo ..."}, {"text_idx": "#000370", "text": "Venkos probable tiu, kiu rikanos plej c\u0302arme en televido. Gvidaj politikistoj jam delonge ne plu estas registoj kun vizioj sed degeneris al banalaj oficistoj, kiuj administras siajn landojn kvazau\u0306 ili estus komercaj kompanioj: enspezi monon por pagi necesajn elspezojn. Ideoj, perspektivoj, planoj, idealoj \u2013 ne bezonataj; sufic\u0302as amuzi la homojn. Mi evitas indiki iujn nomojn de aktuale regantaj personoj, c\u0302ar probable historiaj libroj apenau\u0306 registros ilin. Au\u0306 c\u0302u vi vidas ie tiajn gravajn figurojn, kiaj \u2013 c\u0302iu lau\u0306 sia karaktero \u2013 estis ekzemple Charles de Gaulle [s\u0302arl de gol], Konrad Adenauer, Mau\u0306 Zedong, Josip Broz Tito, Olaf Palme, Willy Brandt [vili brant], Menah\u0302em Begin, Indira Gandhi, John F. Kennedy [g\u0302on kenedi], Nelson Mandela kaj fine (jes, ankau\u0306) Mih\u0302ail Gorbac\u0302ov, por listigi arbitre nur kelkajn politikistojn, kiuj ne nur administradis siajn landojn sed vere movis ion kaj hejme kaj en internacia politiko?"}, {"text_idx": "#000371", "text": "Kie ni serc\u0302u la kau\u0306zojn por tia evoluo? Unu sendube estas tutmondig\u0302o (= kapitalismo), kies profitantoj estas ric\u0302uloj sed ne ordinaraj homoj kaj en kiu grave perdas malprivilegiuloj. Ties angorojn ekspluatas popolistoj tutmonde, ekzemple ankau\u0306 en multaj sudamerikaj s\u0302tatoj. Alia kau\u0306zo estas la simplisma mesag\u0302o de la nomitaj s\u0302tat-administrantoj: gajnu lau\u0306eble multan monon por lau\u0306eble multe amuzig\u0302i, kiel tion montras al vi televidaj programoj. Televidas ankau\u0306 mizeruloj kaj do kreskas ties envio kontrau\u0306 privilegiuloj; tiel facile ili farig\u0302as viktimoj de popolistoj, kiuj promesas paradizon surteran sen la diablaj fremduloj, sekurecon per forpelo de krimaj eksterlandanoj, ktp."}, {"text_idx": "#000372", "text": "En tia situacio en politiko necesus elitoj kun fres\u0302aj ideoj kaj idealoj, sed kie en tutmondig\u0302a kapitalismo povus prosperi idealoj? La elitoj elmigris jam delonge al industrio kaj komercado, kie ili gajnas multe pli altajn salajrojn ol en politiko. Tie (mal)aktivas preskau\u0306 nur simplaj au\u0306 ec\u0302 subnivelaj homoj sen perspektivoj \u2013 kaj en tia ide-vakuo facile povas furori popolistoj kaj demagogoj."}, {"text_idx": "#000373", "text": "Okcidenta demokratio sendube trovig\u0302as en grava krizo. Precipe Eu\u0306ropo post fiasko de \u201enova mezo\u201d suferas tendencon al dekstrismo kaj naciismo, tamen ne c\u0302ie: en Pollando regas denove socialdemokratoj kaj en Hungario malvenkis naciisma popolisto Viktor Orban. Krome ni ne pretervidu, ke apud tradiciaj partioj jen kaj jen aperas novaj movadoj kun fres\u0302aj ideoj, ekzemple ATTAC, kiu kolektas kritikantojn de tutmondig\u0302o. Eble do iam politiko ricevos novajn impulsojn por superi la krizon de demokratio."}, {"text_idx": "#000374", "text": "Jam de kvin jaroj c\u0302efministras en Britio Tony Blair [teu\u0306ni blea]: politikisto admirata, sed ne amata, kies teorie socialisma Nova Laborista Partio de pluraj vidpunktoj pli dekstremas ol la c\u0302efopozicia Konservativa Partio. Ekzemple, dum la unuaj jaroj post sia unua, lavanga venko en 1997, la partio de Blair rigore dau\u0306rigis la fiskan s\u0302par-reg\u0302imon de la venkitaj konservativuloj. Plue, anstatau\u0306 renversi \u2013 kiel promesite \u2013 la parte katastrofan privatigo-politikon obstine sekvatan de la konservativa registaro (pro tio dau\u0306re krizas la brita fervojo), Blair insistis pri pliaj privatigoj (ekzemple de la londona metroo kaj de la aertrafika regadistaro)."}, {"text_idx": "#000375", "text": "Verdire la iama partio de la laboristaro farig\u0302is tiu de t.n. c\u0302ampano-socialistoj: homoj pli kontentaj en la c\u0302eesto de dungantoj ol de dungatoj; de privataj investontoj ol de publikaj funkciuloj. Malfacile estis diferencigi inter la du c\u0302efaj partioj: ambau\u0306 prezentis dekstrajn platformojn. Parte pro tio seniluziig\u0302is britoj pri politiko. \u201ePolitikistoj c\u0302iuj samas\u201d, konkludis britoj \u2013 tiel ke en la naciaj elektoj de 2001 nur 59 % de la popolo voc\u0302donis (nur 25 % apogis la partion de Blair)."}, {"text_idx": "#000376", "text": "Krome Blair malpopularas pro sia pudeleco rilate Usonon. S\u0302ajnas, ke en Eu\u0306ropo nur la brita registaro senrezerve subtenas la morale kaj ekonomie apenau\u0306 defendeblan \u201ekontrau\u0306terorisman militon\u201d de George Bush. Dum britaj soldatoj aktivas s\u0302ultr-al-s\u0302ultre kun usonanoj en Afganio, nur la brita c\u0302efministro deklaras sin preta ekmiliti kun Bush kontrau\u0306 Irako kaj Sadam Husajn [sada\u0301m husa\u0301jn]. Sed aferojn tiajn Blair rifuzas parlamente diskuti: dum pasko deputitoj estas vokitaj Londonon por elgurdi kondolencojn pro la morto de la 101-jarag\u0302a patrino de la monarh\u0302ino; malpermesite estas debati eventualan Irak-kampanjon au\u0306 la buc\u0302adon fare de Israelo en Palestino."}, {"text_idx": "#000377", "text": "Suferis la reputacio de Blair ankau\u0306 pro lia hezitemo rilate enkondukon en Brition de la eu\u0306ro. Malgrau\u0306 obstina kontrau\u0306-eu\u0306ra kampanjo iniciatita de la konservativa klac\u0302gazetaro, britoj plejparte taksas neevitebla la forigon de sia valuto, la pundo. Tamen Blair, timanta la gazetaron, dau\u0306re rifuzas anonci daton de promesita eu\u0306ro-referendumo. Ec\u0302 pli vunda restas la stato de publikaj servoj (transporto, edukado, sano, ...) \u2013 tradicie kernaj en la filozofio de la Malnova Laborista Partio sed pro manko de investoj nun neglektataj de la Nova Laborista Partio de Blair."}, {"text_idx": "#000378", "text": "Tio estas: neglektataj g\u0302is aprilo 2002, kiam neatendite la registaro (fakte la ministro pri financo, Gordon Brown [godan brau\u0306n], en sia c\u0302i-jara bug\u0302eto) faris politikan transkapig\u0302on \u2013 gimnastikon tiel au\u0306dacan, ke tuj senteblis la spirito de la Malnova Laborista Partio, la tradicie popola partio. Samtempe, lau\u0306 politikista j\u0302argono, subite videblis \u201erug\u0302a akvo\u201d inter la partioj de dekstro kaj maldekstro. Kialo: Brown anoncis ambician investo-programon el s\u0302tataj, ne privataj kasoj por modernigi kaj altigi g\u0302is franca au\u0306 germana niveloj la nacian sanservon."}, {"text_idx": "#000379", "text": "Rompig\u0302is tiel pasintaj promesoj de Blair kaj Brown, ke impostoj ne kreskos. Tamen, kiel diris Brown (kaj kiel la malgranda, maldekstreta Liberaldemokrata Partio jam delonge argumentas), nepros altigi impostojn por krei unuarangan sanservon. Vero, kiu s\u0302ajne fulme trafis la Novan Laboristan Partion, kiu g\u0302is nun timis eltordi pliajn impostojn el ordinaruloj, c\u0302ar dum la 60aj kaj 70aj jaroj la partio estis konata \u2013 kaj prave \u2013 kiel imposto-partio."}, {"text_idx": "#000380", "text": "Memevidente imposto-altigo, kiu signifas, ke ric\u0302aj kaj mezric\u0302aj britoj finance suferos, kunportas riskon. Tamen Brown kaj Blair sag\u0302e kalkulis, ke britoj ne plu toleros kadukig\u0302on de iam modela sanservo. Kompare kun aliaj eu\u0306ropaj landoj laboras en Britio proporcie malpli da kuracistoj kaj flegistoj. Pacientoj atendas dum monatoj, ec\u0302 jaroj la plej rutinajn operaciojn: lastatempe britaj malsanuloj estas \u201eeksportitaj\u201d ekzemple al Germanio kaj Francio por tie operaciig\u0302i. Au\u0306dig\u0302as plendoj pri tiel nomataj triamondaj kondic\u0302oj en britaj operaciejoj; krome sanservistoj hontinde salajratas: flegisto laborinta dek jarojn ricevas saman salajron kiel fres\u0302bakita policisto."}, {"text_idx": "#000382", "text": "Sola tubero restas la fakto, ke britoj tamen ankorau\u0306 ne fidas, ke la mono estos efike aplikata. Nur kiam ili povos telefoni al kuracisto pro tuja konsultado kaj ne, kiel nun, esti devigataj petegi c\u0302e sekretario au\u0306 alia helpanto por arang\u0302i interparolon okazontan post tri au\u0306 kvar tagoj, ili finfine kredos, ke la kromaj miliardoj celtrafas. Intertempe, tamen, brita politiko farig\u0302as denove interesa. La c\u0302ampan-socialistoj malkovris, ke biero ankorau\u0306 bongustas: senteblas denove realaj, ne s\u0302ajnaj diferencoj inter maldekstro kaj dekstro. Eble pro tio britoj denove engag\u0302ig\u0302os en politiko \u2013 au\u0306 c\u0302u tiel oni tamen tro optimismas?"}, {"text_idx": "#000383", "text": "Nepre ni alig\u0302os al la Eu\u0306ropa Unio (EU) dum la sekvaj kvar jaroj \u2013 supozas hungaraj politikistoj. Ricevos la lando plurajn avantag\u0302ojn, kaj do la reganta partio reelektig\u0302os por kvarjara mandato. Almenau\u0306 tion oni au\u0306dis en la tre lau\u0306ta, tre malmilda elekto-kampanjo en Hungario. Sed la balotontojn enuigis la kverelado inter dekstra kaj maldekstra partioj kaj, dum en la lasta balotado la diversaj sondaj\u0302oj g\u0302uste prognozis la rezulton, c\u0302i-foje ili maltrafis."}, {"text_idx": "#000384", "text": "En la unua baloto-rondo oni voc\u0302donis samtempe por partioj kaj por individuaj kandidatoj. Dum rekorda partopreno (71 %) surprize ricevis socialistoj 42 % de la voc\u0302oj (= 69 mandatoj); la reganta partio FiDeSz kune kun siaj satelitaj partioj 41 % (= 67 mandatoj). La liberaj demokratoj ricevis 5,5 % (= 5 mandatoj) kaj la ceteraj partioj fiaskis: la parlamento restas do sen ekstremismaj partioj. Precipe en Budapes\u0302to la registaro multe perdis pro diversaj prokrastitaj konstru-projektoj."}, {"text_idx": "#000385", "text": "Inter la du baloto-rondoj FiDeSz komencis spektaklan kampanjon. Arang\u0302ita estis impona kunveno, vers\u0302ajne la plej granda en Hungario. C\u0302efministro Viktoro Orban bombastis; apogis lin ne nur la germana ekskanceliero Helmut Kohl kaj diversaj eksterlandaj politikistoj sed ankau\u0306 hungaraj aktoroj, sportistoj kaj scienculoj. Sukcesis la taktiko: En la parado aperis ankau\u0306 politikistoj hungaraj el la najbaraj landoj. Post du semajnoj dum same tiel granda partopreno la dua rondo decidis pri la ceteraj 131 individuaj lokoj. Foje nur 5 voc\u0302oj estis la diferenco inter la kandidatoj. La spektakla kampanjo portis sukcesojn, la koalicio ricevis 75, la socialistoj 53, la liberaldemokratoj 2, sendependuloj 0 mandatojn."}, {"text_idx": "#000386", "text": "Fine oni disdonis 70 mandatojn inter la 3 venkintaj partioj. Tio konsistis el tiuj voc\u0302oj, kiuj apogis fiaskajn partiojn, au\u0306 kandidatojn. FiDeSz ricevis 26 mandatojn. Tio konsistis precipe el tiuj vanaj voc\u0302oj, kie FiDeSz individue ne venkis. Sekve la socialistoj akiris 31 parlamentajn seg\u0302ojn, fine al la eta partio aldonig\u0302is 13 deputitoj. La fina resuma rezulto: FiDeSz 188, socialistoj 178, liberaldemokratoj 20. S\u0302ajnas, post la longa bols\u0302evisma periodo la hungaroj en c\u0302iu 4a jaro elektas novan kabineton. Malnova-nova koalicio formig\u0302os kun la socialistoj kaj la liberaluloj, la samaj, kiuj jam regis inter 1994 kaj 1998. La c\u0302efministro estos Peter Medgyessy [medjes\u0302i], iama ministro pri financoj. Li multe promesis precipe al la pensiuloj kaj al la malric\u0302uloj."}, {"text_idx": "#000387", "text": "La situacio estas tute nova. G\u0302is tiam la koalicioj c\u0302iam havis grandan plimulton. Nun la koaliciaj deputitoj devos finsidi senmanke la sesion. Tio estis sekreta deziro de la hungaroj, c\u0302ar ofte malplenaj seg\u0302oj estis videblaj dum la kunsidoj."}, {"text_idx": "#000388", "text": "Estas du kialoj, ke politikisto estas objekto de moko: au\u0306 oni timas lin au\u0306 li estas ridinda. Politikaj spritaj\u0302oj de la unua kategorio estis tiuj, kiujn oni flustris ekzemple pri Hitler kaj Stalin, do en diktaturoj. Nu, itala c\u0302efministro Silvio Berlusconi [berluskoni] ne estas diktatoro, tamen li sendube estas malpli demokrato ol au\u0306tokrato. Se nun publike cirkulas spritaj\u0302oj pri li, ne temas pri timo sed ridindeco."}, {"text_idx": "#000389", "text": "Estas jam tiom multaj spritaj\u0302oj, ke semajn-gazeto L'Espresso aperigis la 100 plej bonajn Berlusconi-spritaj\u0302ojn. Ni plukas kelkajn el tiu kolekto."}, {"text_idx": "#000390", "text": "Lia foje krimema metodo ric\u0302ig\u0302i: Iu parkas sian au\u0306tomobilon antau\u0306 la privata vilao de Berlusconi. La sekurpolicanoj atentigas lin pri tio, sed li trankviligas ilin: Ne timu, mi elprenis la radion."}, {"text_idx": "#000391", "text": "Kio estas la diferenco inter Pinocchio [pinokjo] kaj Berlusconi? Kiam li mensogas, s\u0302velas la nazo de Pinocchio; c\u0302e Berlusconi s\u0302velas la monujo."}, {"text_idx": "#000392", "text": "Lia ne tro granda intelekto: Oni proponas al Berlusconi, legi la Novan Testamenton. Tuj li demandas, c\u0302u li heredas ion."}, {"text_idx": "#000393", "text": "Berlusconi planas flugi al la suno, sed postulas ke li atingu g\u0302in dum nokto por tiel protekti sin kontrau\u0306 la suna ardo."}, {"text_idx": "#000394", "text": "Lia galimatio: Kio estas la diferenco inter dio kaj Berlusconi? Dio ne kredas, ke li estas Berlusconi."}, {"text_idx": "#000395", "text": "En la au\u0306tomobilo de Berlusconi pendas bildo de Jesuo, sur kiu Kristo notis: Ne veturu tro rapide, pac\u0302jo!"}, {"text_idx": "#000397", "text": "Oni jam nun starigu monumenton de Berlusconi, tiel ke kolomboj povu feki en lian vizag\u0302on."}, {"text_idx": "#000399", "text": "Krimeo estas au\u0306tonoma respubliko de Ukrainio, kiu situas en duoninsulo c\u0302e Nigra Maro. G\u0302i estas multnacia, sed la plimulto de la log\u0302antoj estas rusparolantoj (rusoj kaj ukrainoj). Krome, c\u0302i tie log\u0302as krimeaj tataroj kaj aliaj etnaj grupoj; ankau\u0306 judoj, kvankam malmultaj, c\u0302ar la plimulto de la krimeaj judoj estis ekstermitaj dum la dua mondmilito."}, {"text_idx": "#000400", "text": "En Krimeo estas du organizaj\u0302oj, kiuj unuigas la naciajn komunumojn: societo \u201eAmikeco de popoloj\u201d kaj \u201eKonsilio de naciaj minoritatoj\u201d. C\u0302i-lasta trovig\u0302as ankau\u0306 en la urbo Jalto: la rusa komunumo tamen eniras la unuan organizaj\u0302on."}, {"text_idx": "#000401", "text": "Kelkaj preskau\u0306 samtempaj okazaj\u0302oj igis min verki c\u0302i tiun artikolon. Antau\u0306 kelkaj tagoj mi tralegis libron de Nina Langlet H\u0302aoso en Budapes\u0302to. La laboro, kiun faris en Budapes\u0302to la geedzoj Langlet, kiam ili savis milojn da homoj (ne nur judojn), kaj la granda helpo, kiun al ili faris kristanoj, impresis kaj kortus\u0302is min."}, {"text_idx": "#000402", "text": "Aliflanke, mi renkontis lastatempe amikon, kiun delonge mi ne vidas. Ju pli ni interparolis, des pli mi konvinkig\u0302is, ke li ig\u0302is s\u0302ovinisto, legante propagandajn presaj\u0302ojn de rusaj s\u0302ovinistoj, kiujn ili senpage propagas. Finfine li deklaris, ke interfratig\u0302o de popoloj estas malbona ideo. Preskau\u0306 samtempe sur la urboplaco mi trafis mitingon de loka filio de \u201eRusa movado de Krimeo\u201d, kies gvidanto malkas\u0302e diris, ke \u201epri c\u0302iu malbono kulpas judac\u0302oj\u201d."}, {"text_idx": "#000403", "text": "En multnacia Krimeo pace kunvivas 13 popoloj kaj multaj etnaj grupoj. Sed ne c\u0302iujn kontentigas la interpopola paco en la duoninsulo. Iuj strebas rompi la stabilecon kaj dividi homojn lau\u0306 principo \u201esia/fremda\u201d. Por ili estas uzeblaj ajnaj rimedoj. Tau\u0306gas superstic\u0302oj, kiujn uzis en Rusio la plej reakciaj fortoj, organizintaj pogromojn. Tau\u0306gas mitoj, kiujn uzis fas\u0302istoj dum la milito. Tipa ekzemplo estas artikolo en la j\u0302urnalo Rusa Krimeo, la revuo de \u201eRusa movado de Krimeo\u201d."}, {"text_idx": "#000404", "text": "Jen ero el artikolo \u201ePri la dolorig\u0302o\u201d (oktobro 2001): \u201ePost renverso de la caro la regnon en Rusio malice uzurpis judoj \u2013 judac\u0302a jugo! Ili forprenis c\u0302iujn valoraj\u0302ojn de Rusio. Nuntempe c\u0302iuj fortoj de la internacia cionismo servas por neniigi Rusion. Cionistoj, havante multjarcentan sperton trompi popolojn, penetris c\u0302iujn sociajn, s\u0302tatajn kaj partiajn strukturojn kaj amasinformilojn. Cionismo estas juda fas\u0302ismo. La juda nacio nenion, krom malbono, sango kaj malg\u0302ojo, alportis al homoj\u201d."}, {"text_idx": "#000405", "text": "Interese estas kompari c\u0302i tiun artikolon kun alia el Voc\u0302o de Krimeo, la revuo de krimea gvidantaro kaj germana komandantaro aperinta en junio 1942: \u201ePropagandi ateismon al la rusa popolo kaj tiamaniere disdividi g\u0302in, malfortigi, demoralizi, transformi g\u0302in el monolita koloso al polvo \u2013 c\u0302u ne tio estas la plej supera servo al Israelo? Provo de judoj forleki kristanan ideon, detrui la tutan humanisman kulturon, kiu elkreskis surgrunde de kristanismo, neniigi plene unu el la plej religiaj popoloj de Eu\u0306ropo, la rusan, ne sukcesis\u201d."}, {"text_idx": "#000406", "text": "Lau\u0306forme, lau\u0306enhave, la artikoloj samsencas. Ambau\u0306 celas bruligi rasan kaj nacian malamon, krei \u201eporpekan kapron\u201d, kiu respondecu c\u0302iujn plagojn. Tamen la unua supre citata artikolo ne estas la sola. En c\u0302i-jara februara numero de la j\u0302urnalo Voc\u0302o de ortodokseco aperas citaj\u0302oj el tiel nomataj \u201eProtokoloj de cionaj sag\u0302uloj\u201d. Estas pruvite, ke tiu c\u0302i falsaj\u0302o estis kreita komence de la 20a jarcento lau\u0306 iniciato de la cara sekreta polico."}, {"text_idx": "#000407", "text": "La \u201eRusa movado de Krimeo\u201d nutras sin per ideoj de ruslandaj s\u0302ovinistoj, kiuj estas en plimulto nek en Krimeo nek en Rusio. Espereble la s\u0302ovinisma veneno ricevos g\u0302ustan pritakson kaj en Krimeo kaj en eksterlando. La plej brilaj reprezentantoj de granda rusa kulturo \u2013 Pus\u0302kin kaj Gogolj, Lermontov kaj Dostojevskij, Levitan kaj Ajvazovskij, Dunajevskij kaj Dovj\u0302enko kaj multaj aliaj \u2013 ne estis rusoj lau\u0306 nacieco, sed grandaj portantoj de multnacia rusa kulturo."}, {"text_idx": "#000408", "text": "Ke nia revuo ne estas tre aktuala, tio certe estas malavantag\u0302o kaj mi mem jam ofte tre bedau\u0306ris, ke ni ne povas pli rapide reagi al gravaj eventoj. Tamen foje mi estas ankau\u0306 tre kontenta, ke ni ne devas c\u0302asi kaj distrumpeti sensaciojn au\u0306 tuj reagi al ili. Kiam mi verkas tiujn c\u0302i liniojn, la amaskomunikiloj en Germanio (ankorau\u0306) abundas je kontribuaj\u0302oj pri la g\u0302is nun plej brutala masakro, kiun spertis lernejo en la civilizita mondo. En Erfurt 19-jara lernanto per revolvero ekzekutis 14 instruistojn, murdis 2 lernantinojn kaj fine mortigis sin mem. S\u0302okig\u0302is la tuta lando, homoj estis paralizitaj pro angoro kaj funebro post tia teroro, kaj kompreneble oni volis scii c\u0302iujn detalojn pri la krimego, la murdinta monstro kaj ties motivoj kaj c\u0302iuj demandis: kiel io tiom brutala povis okazi? Amaskomunikiloj, lau\u0306 siaj tasko kaj devo, informis lau\u0306eble detale. Sekvis regurdado de la kutimaj argumentoj kaj kritikoj fare de la kutimaj fakuloj c\u0302iuspecaj kaj de politikistoj."}, {"text_idx": "#000409", "text": "Komence ankau\u0306 la log\u0302antoj de Erfurt volis vidi kaj legi c\u0302ion, kion diskonigis amaskomunikiloj. Sed baldau\u0306 parencoj kaj konatoj de viktimoj, najbaroj kaj policanoj, helpantoj kaj multaj aliaj civitanoj, ekzemple funebrantoj, komencis kritiki kaj insulti la samajn amaskomunikilojn pro brutalaj metodoj, kiujn ili aplikis por ekspluati tiun c\u0302i sensacion. Precipe oni plendis pri teamoj de komercaj televid-kompanioj, kiuj sen ia sentemo filmis c\u0302ion kaj c\u0302iujn. Okazis ec\u0302, ke homoj atakis kaj batis tiajn televid-teamojn. Mi bone povas kompreni tion, c\u0302ar ankau\u0306 min jam delonge agacas tiuj komercaj televid-programoj, kiuj malhumane respektas nenian privatan sferon kaj intimecon. Kiom ofte mi jam denuncis tian degeneron de j\u0302urnalisma etiko!"}, {"text_idx": "#000410", "text": "En nia revuo vi ne trovas kontribuaj\u0302ojn tiuspecajn, ec\u0302 pli: c\u0302iuj niaj redaktoroj kaj au\u0306toroj kun la kontrakto subskribas la etikan kodon de la j\u0302urnalismaj principoj ( kiu klare kondamnas la supre menciitajn metodojn."}, {"text_idx": "#000412", "text": "En 2002 Katalunio kaj la tuta mondo dedic\u0302as la jaron al la memoro de Antoni Gaudi\u0301 i Cornet \u2013 unu el plej kreivaj kaj originalaj arkitektoj kaj desegnistoj. Gaudi\u0301 estas figuro universala, plej renoma en la kataluna arkitektura arto pro sia kapablo sintezi tradiciojn de la lando kaj pro la originaleco kaj au\u0306daco de la teknikaj solvoj, kiujn li integras en brilegajn ornamaj\u0302ojn. Pro lia prestig\u0302o, konstante kreskanta dum jaroj, lia verkaro, g\u0302is antau\u0306 nelonge malbone konata, estas nuntempe universale agnoskata."}, {"text_idx": "#000413", "text": "Naskita en Reus, li diplomitig\u0302is en 1878 en Barcelono, kie li komencis sian artan agadon en ideala momento por sia personeco: meze de la kultura kaj politika Renaixenc\u0327a (renaskig\u0302o), en la momento de ekonomia prospero kaj kreskado de urboj. Li ricevis helpon de tiutempaj ric\u0302uloj, kiuj volis sekvi la kulturajn eu\u0306ropajn tendencojn kaj stilojn de tiu tempo. Lin multe influis la teorioj de E. Viollet-le-Duc1, J. Ruskin2 kaj la pensmaniero de la secesia generacio, kunigita c\u0302irkau\u0306 la Universala Ekspozicio en 1888. Tro frue, tamen, li forlasis la historiajn stilojn, regantajn en la eklektikismo de la 19a jarcento, kaj formulis personan estetikon, kiu faras lian stilon perfekte identigebla, sed samtempe estas ege malfacile klasifikebla en iu konkreta tendenco."}, {"text_idx": "#000414", "text": "Grava biografia mejlos\u0302tono estas liaj rilatoj kun la industria familio Gu\u0308ell [gu\u0306ej], kiu mendis de li sufic\u0302e multajn verkojn. C\u0302i tiuj verkoj kreskigis lian famon en la barcelona regiono. Li, ekde tre juna ag\u0302o, partoprenis en la konstruado de la baziliko Sagrada Fami\u0301lia (sankta familio), kio profundigis lian religian senton, kaj la ekskluzivan sindedic\u0302on al la problemaro, devenanta de la realigado de sia originala arkitekturo."}, {"text_idx": "#000415", "text": "Aliaj verkoj, sufic\u0302e konataj kaj esplorataj, estas La klostro de la terezaninoj, la Vilao Bellesguard [bejesgu\u0306a\u0301r], la Domo Batllo\u0301 [bajjo\u0301], Palaco Gu\u0308ell, La Pedrera (la s\u0302tonminejo) (c\u0302iuj en Barcelono), la konstruaj\u0302oj, faritaj en la nord-hispanaj urboj Comillas, Astorga kaj Leono, la interna reformado de la katedralo de Majorko kaj multaj aliaj."}, {"text_idx": "#000416", "text": "Lia grandega kompetenteco kiel arkitekto de internoj permesis al li projektadi, en dau\u0306ra kunlaboro kun elstaraj metiistoj de la epoko, c\u0302iujn erojn, kiuj konsistigas la arkitektan spacon \u2013 fero, mebloj, vitraloj, skulptaj elementoj, mozaikoj, ceramiko, ktp, komencante c\u0302e organika koncepto de la tuta arang\u0302ado, kaj de la integrig\u0302o de c\u0302i tiuj elementoj en sian strukturon."}, {"text_idx": "#000417", "text": "La arkitekto, admirata kaj pridiskutata pro la au\u0306daco kaj originaleco de liaj kurag\u0302aj ideoj jam en sia tempo, post periodo de relativa forgeso kaj neglekto, nuntempe g\u0302uas popolan admiron, kaj en la tuta mondo lia au\u0306toritato vere plifortig\u0302is en diversaj rondoj, ne nur fakaj; do ne vane 2002 estis proklamita kiel la \u201einternacia jaro de Gaudi\u0301\u201d. Pro siaj religiemo, modesta vivo kaj homaranismaj sentoj Antoni Gaudi\u0301 nuntempe estas en la proceso de beatigo c\u0302e Vatikano."}, {"text_idx": "#000418", "text": "Por pliaj informoj oni povas viziti, inter multaj aliaj, la pag\u0302aron ."}, {"text_idx": "#000421", "text": "Franca kantisto Morice Benin en Esperanto"}, {"text_idx": "#000423", "text": "Mi memoras la tempon (mezon de la 70aj jaroj), kiam aperis granda gramonfondisko el Usono, eldonita de la firmao \u201eEsperanto\u201d! Sur unu el g\u0302iaj flankoj estis kantoj en Esperanto kun gitara akompano, inter kiuj, mi memoras, Esperanto estas la lingvo por ni, C\u0302iu, c\u0302iu.... Ni estis g\u0302ojaj tiam almenau\u0306 pro la fakto, ke jen estas vera disko en Esperanto, tiom pli el Usono. La firmao \u201eEsperanto\u201d, kiel mi poste eksciis, baldau\u0306 bankrotis kaj oni g\u0302in vendis."}, {"text_idx": "#000424", "text": "Malmultaj scias, ke fama j\u0302aza firmao ESP (prononcu I-ES-PI) iam nomig\u0302is \u201eEsperanto\u201d. Kiom da Esperanto-kasedoj kaj diskoj aperis post tiam!"}, {"text_idx": "#000425", "text": "Kaj jen vica kompakta disko de la fama franca kanzonisto Morice Benin, kiu ne posedas la lingvon, sed sentas sin nia samideano. Ankau\u0306 mi sentas lin tia. Jen kiel li turnas sin al esperantistoj:"}, {"text_idx": "#000426", "text": "\u201eRevi, ke mi povas esti au\u0306data de bela aro da utopiistoj tra la vasta mondo, kortus\u0302as min plej profunde...\u201d"}, {"text_idx": "#000427", "text": "\u201eKvalito prefere al kvanto\u201d, tiel li pritaksas la nunan staton kaj ideologion de Esperanto-movado kaj, demandante, mem respondas:"}, {"text_idx": "#000428", "text": "G\u0302i restas minoritatega? Tamen g\u0302in oni praktikas kvazau\u0306 c\u0302ie sur la planedo,"}, {"text_idx": "#000429", "text": "G\u0302i estas malnova rezistema ideo? Tamen g\u0302i estas fres\u0302a kiel la unua konvinko."}, {"text_idx": "#000430", "text": "Kaj la unua kanto La landoj ekzistas ne, kie li nomas sin mondcivitano, montras, kiel proksima spirite estas por li \u201ela interna ideo\u201d."}, {"text_idx": "#000431", "text": "Bela voc\u0302o, bela muzika akompano, bona esperanta prononco (pli bona ol tiu de iuj niaj konataj bardoj) sed ... stranga vortordo kiel \u201ene\u201d post la verbo. Ankau\u0306 en aliaj kantoj estas nefacile percepteblaj frazoj. Oni povas kontrau\u0306diri, ke ankau\u0306 en la franca originalo la teksto estas ne simpla. Tamen, mi ne komprenas, kial la frazo Les pays n'existent pas estas tradukita kiel \u201eNe, tiu land' ekzistas ne\u201d, se poste sekvas \u201etiu de l' patrina tenero\u201d. La kanto temas pri tio, ke lia lando ne estas tiu de la patrina tenero. Do kial ne simple kaj kompreneble: \u201eNe, tiu land' ja estas ne \u2013 Tiu de l' patrina tener'\u201d."}, {"text_idx": "#000432", "text": "Kiam mi c\u0302eestis la UK-on en Prago kun mia amiko, fama ukrainia bardo, ni rimarkis, ke plej multe liaj kantoj kortus\u0302is francojn kaj polojn. Bardajn kantojn oni nomas \u201emuzika poezio\u201d, c\u0302ar teksto en ili pli gravas ol muziko. Ankau\u0306 en la kantoj de Morice Benin tekstoj gravas pleje. Tiom pli traduki tiajn kantojn necesas tre zorge, por ke, ekzemple, mi, kiu okupig\u0302as pri esperantaj kantoj c\u0302irkau\u0306 40 jarojn, ne rompu al mi la kapon por kompreni, pri kio temas."}, {"text_idx": "#000433", "text": "Tial esperantistojn ne spertajn, kiuj ne nur au\u0306skultos, sed ankau\u0306 legos tekstojn de la kantoj, mi kompatas. Sed spertaj samideanoj, eble, pensos: kiel komplikig\u0302as la lingvo, kaj ne nur pro neologismoj ... Jen kio turmentas min, tiom pli, c\u0302ar naciaj lingvoj male \u2013 simplig\u0302as."}, {"text_idx": "#000434", "text": "Tamen, felic\u0302e, Morice Benin povas esti au\u0306skultata simple kiel bonega kantisto. Ni ja au\u0306skultas kun plezuro kantadon en tute ne konataj al ni lingvoj, se g\u0302i estas bela. En Francio Morice Benin estas tiom konata, ke mem la fakto, ke li ekkantis esperante, estas propagando de nia lingvo tie. Ankau\u0306 alilandaj esperantistoj povas kurag\u0302e au\u0306digi la diskon al neesperantistoj \u2013 g\u0302i estas bonega propagandilo."}, {"text_idx": "#000435", "text": "Jen estas mia sincera opinio. Sed ni recenzas duope. La dua estas pli juna, pli pretenda kaj, mi diru, pli edukita muzike. Jen estas lia opinio."}, {"text_idx": "#000437", "text": "La vortoj estas pensigaj kaj ne tuj percepteblaj. Necesas longe mediti pri c\u0302iu linio antau\u0306 ol malfermig\u0302as iuj sencaj fadenoj, poiomete kunplektig\u0302antaj en vere belajn kaj sencoric\u0302ajn versaj\u0302ojn. La au\u0306toro meditas pri la vivo, pasinteco, estonteco, tus\u0302as ec\u0302 certajn sociajn problemojn, ne c\u0302esante, tamen, resti belvorta kaj iom mistera."}, {"text_idx": "#000438", "text": "La lingvaj\u0302o de la albumo ne estas modela, unue \u2013 pro sufic\u0302a komplikeco de la stilo, due \u2013 pro ne multaj, sed tamen ekzistantaj, se ec\u0302 ne eraroj, do veraj malklaraj\u0302oj gramatikaj (ofte perdig\u0302as akuzativo de direkto, tro libere oni traktas ankau\u0306 la vortordon). La lingvaj\u0302o estas moderna, kun multaj neologismoj kaj licencoj. La versoj preskau\u0306 c\u0302ie estas senrimaj, ankau\u0306 la ritmo estas sufic\u0302e libera, pro kio ofte s\u0302ang\u0302ig\u0302as loko de la akcento. Estas, tamen, menciinde, ke la prononco estas preskau\u0306 modela, kaj pro trankvileco de la tuta kantaro la vortoj estas preskau\u0306 c\u0302ie tuj kompreneblaj."}, {"text_idx": "#000441", "text": "Litovaj entreprenistoj penas enpas\u0302i en la eksterlandan merkaton, sed tio ne c\u0302iam iras glate. Jen la litova lakta industrio, eksportanta preskau\u0306 50 % de siaj produktaj\u0302oj, pli kaj pli ofte rigardas al Usono, kie litovaj fromag\u0302oj estas bone ac\u0302etataj."}, {"text_idx": "#000444", "text": "Plendoj el fora Usono ..."}, {"text_idx": "#000445", "text": "La kreskanta populareco de la litovaj fromag\u0302oj eklevis tumulton en la usona merkato. En la faka gazetaro jam aperis indignaj deklaroj pro invado de litovaj fromag\u0302istoj. La eldonaj\u0302o Cheese Reporter publikigis artikolon, en kiu la redaktoro Dick Groves akuzas Litovion pro tro malaltaj prezoj. Li miras, ke Litovio, kiu en 1991 tute ne eksportis al Usono, nuntempe okupas jam preskau\u0306 7 % de la usona merkato de importitaj fromag\u0302oj. La au\u0306toro premisas, ke tion influis nenature malgrandaj prezoj de litovaj fromag\u0302oj."}, {"text_idx": "#000446", "text": "Donitaj\u0302oj de la ministrejo montras, ke la averag\u0302a prezo de litovaj fromag\u0302oj vere estas preskau\u0306 duone malpli granda ol tiu de la italaj au\u0306 francaj. La litovaj eksportantoj asertas, ke la statistiko prisilentas la fakton, ke parton de francaj kaj italaj produktoj konsistigas ege multekostaj fromag\u0302oj, kun kiuj la litovaj ne konkuras. La prezo de la litovaj fromag\u0302oj kaj tiu de samspecaj importataj fromag\u0302oj el aliaj landoj diferencas nur je c\u0302. 10 %."}, {"text_idx": "#000447", "text": "... kaj el la najbara Latvio"}, {"text_idx": "#000448", "text": "Pro aplikataj malaltaj prezoj la najbaraj latvoj akuzas ne nur la entreprenistojn de la lakta industrio sed ankau\u0306 la komercistojn. La komerca kompanio \u201eVilniaus Prekyba\u201d [vilnjaus prekiba], kies vendeja reto disvolvig\u0302as en baltaj landoj, en la latva c\u0302efurbo Rigo komencis konstrui duan supervendejon, sed devis haltigi la laborojn, c\u0302ar la urba magistrato suspendis jam eldonitan permeson."}, {"text_idx": "#000449", "text": "La decidon oni motivis per tio, ke la log\u0302antaro de la urba distrikto, kie devis elkreski la supervendejo, g\u0302in ne deziras. Ec\u0302 male: ili ekindignis, c\u0302ar nuntempe vendejoj abundas en la distrikto. Reprezentantoj de la riga magistrato asertis, ke la permeso restas suspendita, g\u0302is kiam la opinio de la log\u0302antoj estos esplorita pli detale."}, {"text_idx": "#000450", "text": "La aserto, ke vendejoj abundas, estas priridinda. Nuntempe la loko, dedic\u0302ita por la vendejo, estas dezerta kampo. Kelkaj vendejoj trovig\u0302as, tamen nur ekster kelkkilometra radiuso. Do, la kau\u0306zoj estas aliaj. La g\u0302enerala direktoro de Vilniaus Prekyba, Ignas Stas\u030ckevic\u030cius [stas\u0302ke\u0301vic\u0302us], opinias, ke en Latvio ekzistas certaj klanoj, kie entreprenoj estas kunligitaj kun la politiko kaj povas esti, ke postenuloj defendas la interesojn de tiaj strukturoj."}, {"text_idx": "#000451", "text": "La latvaj entreprenistoj estas malkontentaj pro kreskanta eksporto de litovaj varoj. Post veno de la menciita litova kompanio en la latvan merkaton, importo de iuj litovaj varoj kreskis kelkoble. Nuntempe la kompanio en Latvio havas 23 vendejojn. La litova ambasadoro en Latvio, Petras Vaitiekunas [vajtekunas], substrekas, ke la agado de la litovaj entreprenistoj en Latvio ne estas unuflanka invado en la latvian merkaton. La vojo estu ambau\u0306flanka. Latvaj entreprenistoj devus esti pli agresemaj, por ke pligrandig\u0302u fluoj de latvaj varoj al Litovio. Dum la unuaj du monatoj de 2002 Litovio eksportis en Latvion varojn je 71 milionoj da eu\u0306roj, dum estis importitaj latvaj varoj nur je 16,6 milionoj."}, {"text_idx": "#000452", "text": "Ankau\u0306 aliaj litovaj kompanioj ofte suferas en Latvio arbitrecon de lokaj s\u0302tataj funkciuloj. Tamen tio nur provizore bremsas, sed ne haltigas efikon de merkataj leg\u0302oj. La kompanio Vilniaus Prekyba ne intencas retirig\u0302i el Rigo. Se oni ne sukcesos ekmovi la konstruadon de la vendejo, la kompanio ekrealigos aliajn projektojn, c\u0302ar g\u0302i havas en la latva c\u0302efurbo kelkajn ac\u0302etitajn terparcelojn, tau\u0306gajn por supervendejoj."}, {"text_idx": "#000453", "text": "C\u0302eh\u0302a opinio pri atomelektrejo en Temeli\u0301n"}, {"text_idx": "#000454", "text": "La artikolo 15 % kontrau\u0306 c\u0302eh\u0302a atomcentralo (MONATO 2002/3, pag\u0302o 10) montras la politikan situacion de Au\u0306strio kaj klopodojn de iuj au\u0306straj politikaj fortoj per la kontrau\u0306-atomelektreja kampanjo kamufli precipe la enlandajn politikajn, ekonomiajn kaj aliajn problemojn. En C\u0302eh\u0302io oni strebas plibonigi la naturmedion per limigo de tersurfaca karbominado kaj de elektroproduktado per karboelektrejoj. Unu el tiuj ebloj estas elektroproduktado en atomcentraloj. Tia centralo disradias 100-oble malpli da radioaktivaj\u0302oj ol karboelektrejoj, g\u0302i malpliigas la ellason de forcejgasoj kaj ne konsumas oksigenon."}, {"text_idx": "#000455", "text": "Kompreneble ni c\u0302iuj timas averion de tiu elektrejo, sed mi estas konvinkita, ke la atomelektrejo en Temeli\u0301n [te\u0301meliin] estas bone konstruita kaj g\u0302i estas komparebla kun la plej perfektaj atomelektrejoj de tiu tipo. Cetere, g\u0302i ne estas nura c\u0302eh\u0302a verko, sed rezulto de fakula kunlaboro el pluraj landoj. Komence g\u0302i estis rusa projekto, kiun poste modernigis la usona kompanio Westinghouse [u\u0306e\u0301stinghau\u0306s], kiu por Temeli\u0301n liveris la regantan kontrolsistemon, la nuklean materialon kaj la monitorarang\u0302on de radiado. Por la atomelektrejo Temeli\u0301n faris gravajn liveraj\u0302ojn firmaoj el Usono, Britio, Germanio, Francio, Italio, Svislando, Hungario kaj \u2013 interese \u2013 ankau\u0306 el Au\u0306strio."}, {"text_idx": "#000456", "text": "La au\u0306stra firmao PKE Philips [filips] liveris teknikajn rimedojn por fizika protekto de la elektrejo, la firmaoj Nalco Chemical [na\u0301lko ke\u0301mikal] liveris kemiaj\u0302ojn kaj Elin elektroinstalaj\u0302ojn. La antau\u0306menciitaj au\u0306straj firmaoj kaj pere de ili la au\u0306stra s\u0302tato profitis rimarkinde el tiu elektrejo, kontrau\u0306 kiu nun iuj au\u0306straj politikistoj tiom histerie agitas. La peticion kontrau\u0306 la atomelektrejo en Temeli\u0301n subskribis 15 % de la au\u0306stroj. Tio signifas, ke granda plimulto de au\u0306stroj, 85 %, ne lasis sin trompi de ekstremdekstrulaj politikistoj kaj montris tiel sian prudenton. Au\u0306stroj, dankon!"}, {"text_idx": "#000457", "text": "La ideoj de la litova urbestro Zuokas, kiuj estis prezentitaj en retversio de MONATO sub la rubriko Moderna vivo (kaj en la papera versio, junio 2002, p. 13 (red.), ne estas nur infanecaj. La postulo, ke la nomo de la c\u0302efurbo aperu sur veterprognoza mapo, estas tute racia, kaj senkostaj publikaj bicikloj jam sukcese uzeblas en multaj urbegoj ne-litovaj, ekzemple en la c\u0302efurbo de Finnlando, Helsinko. Eble la litovoj mem devus iom s\u0302ang\u0302ig\u0302i."}, {"text_idx": "#000458", "text": "Ni estas matematikistoj, kaj laboras en la moskva s\u0302tata universitato, kies altkonstruaj\u0302on eble iuj legantoj konas. G\u0302uste tie, inter la 12a kaj 16a etag\u0302oj, trovig\u0302as nia fakultato, la mekanika-matematika."}, {"text_idx": "#000459", "text": "Inter niaj hobioj estas klasika muziko, precipe mezepokaj verkoj prezentataj per au\u0306tentikaj muzikiloj kaj c\u0302ambra muziko de la baroka epoko, kaj lingvoj. Tre plac\u0302as al ni verki tekstojn por nia dissendolisto pri interesaj vortoj de la rusa lingvo. Ni kun plezuro okupig\u0302as pri programado kaj eldonaj teknologioj."}, {"text_idx": "#000460", "text": "Plac\u0302as al ni ekkoni ion novan pri homoj, ilia vivo, iliaj landoj. Tial ni tre s\u0302atas la revuon MONATO kaj fieras esti g\u0302iaj kunlaborantoj."}, {"text_idx": "#000461", "text": "(redaktoro de la rubriko \u201eEkonomio\u201d, Brug\u0302o, Belgio)"}, {"text_idx": "#000462", "text": "Mi log\u0302as 20 jarojn en Brug\u0302o, Belgio, la urbo, kie mi naskig\u0302is en 1950. Esperantisto ekde 1979, longtempe mi estis estrarano de FEL; krome mi okupig\u0302is pri la biblioteko \u201eFondaj\u0302o Vanbiervliet\u201d en Kortrijk, kaj mia c\u0302efa nuna Esperanto-okupo estas la Internacia Komerca kaj Ekonomia Fakgrupo ()."}, {"text_idx": "#000463", "text": "Profesie mi dum 17 jaroj aktivis en banka medio, kie mi plenumis preskau\u0306 c\u0302iujn eblajn taskojn. Post kelkaj mallongaj profesiaj \u201eekskursoj\u201d, mi ekde 1990 laboras c\u0302e la belga s\u0302tata revizorejo (Rekenhof \u2013 Cour des Comptes) en Bruselo."}, {"text_idx": "#000464", "text": "Parton de mia libera tempo mi dedic\u0302as al loka historio, sed tio estas nur pasiva afero: mi legas revuojn kaj c\u0302eestas prelegojn."}, {"text_idx": "#000465", "text": "Mi naskig\u0302is en Antverpeno en la jaro 1946 kaj ankorau\u0306 log\u0302as tie, kvankam nun en la periferia urboparto Deurne. Esperanton mi lernis antau\u0306 35 jaroj. Kiam mi profesie eklaboris c\u0302e Flandra Esperanto-Ligo (FEL) en 1979, Esperanto ig\u0302is mia c\u0302efa lingvo, kio g\u0302i ankorau\u0306 nun estas, ec\u0302 en la privata vivo."}, {"text_idx": "#000466", "text": "En la oficejo de FEL mi c\u0302efe zorgas pri komputado (pos\u0302toservilo, interna reto, pag\u0302aro en Interreto), pri la libroservo kaj pri MONATO. La tasko de redakcia sekretario estas precipe la kontrolado de la manuskripto-fluado inter la diversaj redaktoroj, c\u0302efredaktoro, reviziantoj kaj grafikisto."}, {"text_idx": "#000468", "text": "En MONATO 2002/3, pag\u0302o 24, Donald Broadribb recenzante la libron Ebono de Ryszard Kapus\u0301cin\u0301ski, tutprave lau\u0306 la subskribinto riproc\u0302as la tradukinton de tiu verko pri misuzo de la difina artikolo \u201ela\u201d. Broadribb skribas, ke \u201ekelkfoje preskau\u0306 s\u0302ajnas, ke [pro nebona traduko] la tradukinto konceptas g\u0302in kiel nedifinan artikolon\u201d. Pag\u0302on 31 de la sama numero de MONATO mi legas, ke alia verko lau\u0306 anonco portas titolon \u201eLa kosmo kaj ni\u201d, kvankam la au\u0306toro ne povas konvinki la subskribinton pri la difineco de la vorto \u201ekosmo\u201d. Ludoviko Zamenhof skribis en unu el siaj Lingvaj respondoj (1906): \u201eUzu la artikolon [difinan] tiam, kiam vi scias certe, ke g\u0302ia uzado estas necesa kaj postulata de la logiko, sed en c\u0302iuj dubaj okazoj tute g\u0302in ne uzu\u201d. Strange, ke la majstro skribis la logiko. La sintaksa logiko de lingvoj kaj logiko scienca ja ne samas, kaj pri logiko ekzistas pli da skoloj ol samopinioj."}, {"text_idx": "#000469", "text": "Konata, brazila j\u0302urnalisto Joelmir Beting, ofte ripetas: \u201eEn la praktiko la teorio estas tute alia.\u201d Tiu esprimo estas same trafa kaj naiva kiel la kongresa temo de Universala Kongreso de Esperanto (UK) por Fortaleza, kiu aplombe asertas: \u201eDiverseco \u2013 s\u0302anco, ne minaco\u201d. Estas tempo por ke la \u201eidealistoj\u201d ree descendu sur la teron kaj evitu konsideri siajn dezirojn kiel realaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000470", "text": "Perditaj s\u0302ancoj de l' diverseco"}, {"text_idx": "#000471", "text": "Estas kutimo diri, ke Esperanto entenas ideologiojn, kiujn oni resumas per la esprimo \u201einternaj ideoj\u201d. Zamenhof mem, mistike ligis sian lingvon al iu homaranismo. Tuj poste Lanti, en Sennacieca Asocio Tutmonda (SAT) provis enkonduki alian, preskau\u0306 paralelan ideologion, la sennaciismon. Sendube ambau\u0306 agnoskis ion plene evidentan, t.e. la ekvivalentecon de la homaj valoroj. La fakto ke, kulture, en la civilizaciaj aspektoj, tiuj valoroj esprimig\u0302as lau\u0306 diversaj manieroj, ne devus malaperigi ilian ekvivalentecon. La valoroj estas c\u0302ie samvaloraj kiam ili rekte rilatas al la homoj. Ili transdonas ideojn pri universaleco, sennacieco, tutmondeco, kion bone reprezentas la koncepto pri tutmonda, universala komunikilo, t.e. Esperanto."}, {"text_idx": "#000472", "text": "En la 60aj kaj 70aj jaroj oni ec\u0302 havis la impreson, ke la homoj pretis iom ellasi la diversecon au\u0306 almenau\u0306 interplekti siajn valorojn rigarde al tutmondeco, kompreneble, tiam sub la premo de konsumismo, de ekonomika spekulado. Kapitalismo, en internacieco, do preter la naciaj kaj s\u0302tataj limoj venkis. La homoj ne plu sin strec\u0302is por pensi globe dum ili agis loke. La homoj elstarigis la diversecon, siajn rajtojn al aparteco, pri religio, pri raso, pri \u201eetnaj liberecoj\u201d ec\u0302 en Esperantio. La s\u0302ancoj de diverseco post la 80aj jaroj, okulfrape perdig\u0302is por celo al pli humana, bona mondo."}, {"text_idx": "#000473", "text": "La lastaj okazaj\u0302oj en la tuta mondo demonstras, ke la kultoj al diverseco farig\u0302is granda minaco g\u0302uste kontrau\u0306 harmonia kunvivado, granda minaco al paco lau\u0306 la plej larg\u0302a senco. \u201eLa s\u0302okoj inter la civilizacioj\u201d, kiel skribis Samuel Huntington [hantingtn], klare evidentig\u0302is en nia tuta planedo. La religiaj \u201eintegrismoj\u201d ekzemple de la fanatika islamismo, en siaj manifestig\u0302oj ekmontras senfinajn, eblajn katastrofojn. La j\u0302usa tiel nomata \u201epolitika sismo\u201d en Francio kun la fas\u0302isto Le Pen estas natura, antau\u0306vidita reago al pli ol 40 jaroj de la \u201einvado\u201d fare de magrebanoj c\u0302efe islamaj, kiuj trudas siajn kutimojn c\u0302ie kaj siajn religiajn apartaj\u0302ojn, ritojn en laikaj, publikaj lernejoj ... laikeco, en Francio pene konkerita en 1905 per apartigo de s\u0302tato kaj eklezio, sed nun minacata nome de respekto al diverseco, nome de libereco, demokratio, homaj rajtoj ktp. Jen la s\u0302oko, sismo, hipokriteco."}, {"text_idx": "#000474", "text": "Notinde ke la minacoj, ne nur minacoj sed veraj detruoj de valoroj, pro la fanatika apliko de la diverseco okazas sur c\u0302iuj terenoj de la homaj agadoj, jen en ekonomio pro la kutimoj, jen en politiko pro ambicioj, pro hegemoniaj celoj ktp. La diverseco, lau\u0306 la nuna evoluo, ree akrigas la konatajn kau\u0306zojn de militoj au\u0306 simplaj konfliktoj, pro religioj, pro naciismoj, pro rasismo. La diverseco spronas la konfliktojn en mezoriento sen ebloj de vera s\u0302anco pri harmonia kunvivado. La mistika diverseco alkondukas abomenon, malamon kaj malebligas racian rezonadon fare de la individuoj. La homoj ne plu perceptas la ekvivalentecon de siaj valoroj."}, {"text_idx": "#000475", "text": "Felic\u0302e ekzistas kelkaj esceptoj, kie la homaj valoroj interplektig\u0302as, kunfandig\u0302as sen konfliktoj kaj atingas novan civilizacian formon. Brazilo estas unu el tiuj malmultaj ekzemploj kie la diverseco estas fonto por kultura ric\u0302eco. En Brazilo la vortoj gento, etno ne havas signifon. Pli g\u0302uste homoj el c\u0302iuj partoj de la mondo, nigruloj, blankuloj, flavuloj intermiksig\u0302is kaj formis novan genton. La diferencoj inter rasoj stompig\u0302as, kiam ili ne entute malaperas. Sendube iu naciismo, verda kaj flava kreig\u0302is precipe per futbalo kaj karnavalo sed sen ekscesoj kaj konfliktoj ... almenau\u0306 g\u0302is nun! La religia diverseco estas amuza, el la oficiala religio rom-katolika greftig\u0302is dekoj, eble centoj da apartaj sektoj ligitaj c\u0302u al kristanismo, c\u0302u al afrikaj animismoj. Ni elstarigu la fenomenon \u201espiritismo\u201d propra al tre multaj esperantistoj. Sed c\u0302io c\u0302i tio, dume, en sia diverseco restas en paca kunvivado. Oni tamen eksentas minacon al s\u0302tata, politika laikeco c\u0302ar ambiciaj politikistoj cele al balotado jam avide sin turnas al religiaj influoj, kio povas farig\u0302i minaco, preter la oficiala, konstanta \u201ebeno de dio!\u201d"}, {"text_idx": "#000476", "text": "La aktuala mond-evoluo devigas nin pensi tutmondece, preter loka diverseco, direkte al universaleco, ec\u0302 se ni devas agi loke. C\u0302io, kio tus\u0302as niajn agadojn, en ekonomio, en ekologio ekzemple, nur povas havi solvojn en tutmonda konsidero. La ebloj pri komunikado estas sammomentaj por la tuta mondo kaj per la samaj rimedoj, sekve la slogano lanc\u0302ita de Lanti antau\u0306 80 jaroj: \u201eSAT-anoj (ne nur!) kutimig\u0302u al eksternacia sent-, pens-, kaj agad-kapablo\u201d konservas sian aktualecon se ni vere volas, ke la diverseco farig\u0302u s\u0302anco por atingo de ... pli bona mondo. Nia sperto, bedau\u0306rinde, montras kiom malfacila estas praktika apliko de c\u0302i tiu slogano. Ni tamen povas nur rekomendi, ke, por la traktado de la kongresa temo de la UK, la homoj (esperantistoj) kiuj venos al Fortaleza, lasu siajn kutimajn apartaj\u0302ojn en siaj hejmoj, por povi senti, vidi la kunfandig\u0302ojn de homaj valoroj en Brazilo."}, {"text_idx": "#000477", "text": "Rilate al la artikolo de Gilbert Ledon sub la rubriko El mia vidpunkto, MONATO 2002/4, pag\u0302oj 6-7, mi volas korekti kelkajn informojn de la au\u0306toro. Unue, Luiz Inacio da Silva estis kandidato al prezidanteco de Brazilo kvar fojojn (1989, 1994, 1998 kaj 2002). Due, Partido dos Trabalhadores (PT) (Partio de laboristoj) ne estas laborista partio, sed partio por la laboristoj. Laboristaj partioj, kiaj ekzistas en Brazilo entute 7, estas Partido Trabalhista Brasileiro (PTB) (Partio laborista de Brazilo) kaj Partido Democra\u0301tico Trabalhista (PDT) (Demokratia laborista partio), kiuj kompreneble ne partoprenis en la Forumo Sociala Tutmonda (FST)."}, {"text_idx": "#000478", "text": "Trie, estas kompleta mensogo la au\u0306tora aserto ke PT malpermesis la c\u0302eeston de Fidel Castro kaj de Farc el Kolombio. Bernardo Cassen mem diras sur la pag\u0302o de Attac (Asocio por impostado de financaj transakcioj por helpo al la civitanoj) (), ke neregistaraj eu\u0306ropaj organizaj\u0302oj malpermesis la c\u0302eeston de grupoj, kiuj praktikas armitan klasbatalon. Tiaj kas\u0302grupoj minacis bojkoti la Forumon Socialan Tutmondan. Sed tiuj grupoj do partoprenis, ne kiel delegitoj kompreneble, en FST, c\u0302ar demokratia reg\u0302imo ne povas malpermesi la partoprenon de personoj en FST pro politikaj kialoj."}, {"text_idx": "#000479", "text": "Laste, mi bedau\u0306ras la reduktadon de la revupag\u0302oj al nur 24. Nekomprenebla estas la diraj\u0302o de Stefan Maul en la Enkonduko, ke la pag\u0302onombro de MONATO ec\u0302 kreskis al 36."}, {"text_idx": "#000480", "text": "En la artikolo Plurlingvaj klavaroj de la subskribinto, MONATO 2002/3, pag\u0302o 29, aperis eraro. En la lasta alineo, en la unua kolumno, linio -4, la vortoj \u201eg\u0302i estas uzata por skribi ankau\u0306 la krian\u201d devus esti: \u201ela inuita tiparo estas uzata por skribi ankau\u0306 la krian\u201d. La inuita kaj la kria estas lingvoj de nordaj popoloj, dum la c\u0302eroka popolo (la verkinto uzis la formon \u201ec\u0302erokia\u201d, sed ne gravas) vivas en regiono multe pli suda en Nord-Ameriko. La subskribinto ne s\u0302atus, ke legantoj supozu, ke li farus tian eraron. La subskribinto varme gratulas la redakcion de MONATO kaj speciale la grafikiston Hugo Fontyn pri la nova aspekto de la periodaj\u0302o, kiu nun estas komparebla kun tiu de gravaj revuoj kiel Newsweek."}, {"text_idx": "#000481", "text": "Funebra ekonomio ig\u0302as krima monopolo"}, {"text_idx": "#000482", "text": "En grandaj c\u0302inaj urboj al funebrulo kiu portas florkronon ac\u0302etitan ekstere, estas malpermesate eniri la ejon por la funebra ceremonio. Oni povas ac\u0302eti tion nur de la funebroservo."}, {"text_idx": "#000483", "text": "En privata vendejo de funebraj\u0302oj la plej delikata krono estas vendata kontrau\u0306 70 g\u0302is 80 juanoj (1 juano = c\u0302. 0,14 eu\u0306roj), sed la funebroservo vendas samkvalitan kronon por 200 g\u0302is 300 juanoj. C\u0302iutage g\u0302i almenau\u0306 forvendas 150 tiajn. Se c\u0302iu krono mezume havas vendoprezon de 200 juanoj, nur per funebraj kronoj la servo en unu tago akiras c\u0302. 20 000 juanojn da profito. En unu jaro la profito je tio atingas pli ol kvar milionojn da juanoj."}, {"text_idx": "#000484", "text": "La c\u0302inoj jam plendas, ke en hospitalo naskokosto estas tro alta, kaj ili nun ekkonscias, ke ankau\u0306 por mortinto ili devas elspezi tre multe da mono. Lau\u0306 raporto de j\u0302urnaloficejo, nun en iuj grandaj urboj tombo de mortinto estas pli kosta ol domo de vivanto. Tombo el marmoro, kun areo de nur unu kvadrata metro, estas ludonata por 70 jaroj kontrau\u0306 lupago de 40 000 g\u0302is 60 000 juanoj. En Kantono, urbo en suda C\u0302inio, kie estas bona ekonomia situacio, konstrukosto de plej luksa tombo estas pli ol 400 000 juanoj. Negocisto el tiu urbo, kiu produktas kaj vendas cindro-urnojn, antau\u0306 nelonge publike konfesis, ke la superprofito de tre altpreza urno ofte povas esti dekoblo."}, {"text_idx": "#000485", "text": "De multaj jaroj la c\u0302ina ministrejo pri civila administrado speciale traktas pormortintajn aferojn. Statistiko de tiu ministrejo montras, ke en la jaro 2000 en C\u0302inio estis 8 milionoj da mortintoj. El tiuj, 3,73 milionoj estis kremaciitaj. Ec\u0302 se oni kalkulas lau\u0306 malaltnorma funebrokosto de po 1000 juanoj, ekzistas merkato de ok miliardoj da juanoj."}, {"text_idx": "#000486", "text": "La funebra ekonomio ig\u0302is monopola ekonomio. Malantau\u0306 tiu monopolo estas korupteco. La novaj\u0302-agentejo Xinhua, la plej au\u0306toritata liveranto de novaj\u0302oj en C\u0302inio, en aprilo 2000 informis, ke en la pasinta jaro nur en la Zhejiang-provinco la prokurorejo persekutis 16 personojn de la tutprovinca funebroservo rilate al 11 krimagoj. Inter tiuj dek estas estroj de registaraj instancoj au\u0306 organizaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000487", "text": "Mi estas 49-jara, felic\u0302a edzo de Nancy. Ni havas unu filinon, 6-jaran, kiu nomig\u0302as Inez. Ni log\u0302as en Zoersel, komunumo proksime al Antverpeno kaj al la nederlanda landlimo. Mi eklaboris c\u0302e Flandra Esperanto-Ligo (FEL) antau\u0306 20 jaroj. Mi estas la presisto de MONATO kaj de la plimulto de la eldonaj\u0302oj de FEL. La presado okupas pli-malpli 40 % de mia tempo. Krom tio mi ankau\u0306 zorgas pri la finpretigo de la presaj\u0302oj, enpag\u0302igo kaj pri diversaj teknikaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000490", "text": "Eltrovis kuracistoj, ke ju pli longe bebo lakton de sia patrino ricevas, des pli inteligenta estos la infano. Kaj nun, malgrau\u0306 metodologiaj problemoj, levig\u0302as la demando: c\u0302u ankau\u0306 plenkreskuloj des pli inteligentas, ju pli da patrina lakto ili ricevis?"}, {"text_idx": "#000491", "text": "Danaj sciencistoj esploris la aferon kaj la usona revuo JAMA (2002-05-08) publikigis la rezultojn. La esploristoj mezuris la inteligenton de du grupoj de viroj kaj virinoj ag\u0302antaj inter 18 kaj 27 jaroj. Ili uzis du apartajn mezurmetodojn. Poste ili dividis la homojn lau\u0306 la longeco de mamnutrado: dum unu monato; dum du g\u0302is tri monatoj; dum kvar g\u0302is ses monatoj; dum sep g\u0302is nau\u0306 monatoj; dum pli ol nau\u0306 monatoj. Lau\u0306 ambau\u0306 mezurmetodoj, inteligento pli altis c\u0302e la lastaj grupoj kaj lau\u0306 maniero statistike signifa."}, {"text_idx": "#000493", "text": "En Pollando, la kostoj ligitaj kun laboro estas plej altaj kompare kun tiuj en aliaj s\u0302tatoj de mezorienta Eu\u0306ropo. Sekve, okcidentaj kompanioj lokas siajn kapitalojn en najbaraj landoj. Tiel komencas nun fari ankau\u0306 la polaj entreprenoj."}, {"text_idx": "#000494", "text": "La pola ekonomio c\u0302esas esti konkurenckapabla. Kiel rimarkigas same polaj kiel alilandaj ekonomikistoj, unu el la c\u0302efaj kau\u0306zoj estas kreskado de laborkostoj por la entreprenoj. Pagoj por diversaj sociaj asekuroj kaj fondusoj, elspezoj ligitaj kun la sekureco kaj higieno de laboro kaj la kostoj de la kuracistaj liberigoj formang\u0302as tro da mono el la entreprenaj bug\u0302etoj."}, {"text_idx": "#000495", "text": "En Pollando de preskau\u0306 dek jaroj senprokraste kreskas la s\u0302arg\u0302oj je laboro. Dum tiu periodo impostoj kaj diversaj kotizaj\u0302oj je salajroj kreskis de c\u0302. 50 % g\u0302is preskau\u0306 90 % de la salajro. Ekonomikistoj el la centro Adam Smith kalkulis ke nun el c\u0302iu zloto (c\u0302. 0,30 eu\u0306ro/dolaro) kiu venas al la monujo de laboristo, la labordonanto devas doni al la s\u0302tata kaso ankau\u0306 duan sumon egalan al preskau\u0306 unu zloto. Pro altaj kostoj de laboro lige kun la malfacila situacio en la monda merkato la labordonantoj estas devigataj serc\u0302adi s\u0302parojn. Ili do limigas investojn kaj malpligrandigas laborigon."}, {"text_idx": "#000497", "text": "En Pollando la kostoj de unu laborhoro estas dau\u0306re malpli grandaj ol en Eu\u0306ropa Unio \u2013 sepoble malpli ol en Germanio \u2013 sed ili estas la plej altaj en mezorienta Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000498", "text": "En C\u0302eh\u0302io au\u0306 en Hungario la meza monata salajro estas konstateble pli malgranda ol en Pollando, kaj la indikilo de la malneta nacia produkto kalkulita je unu log\u0302anto estas ege pli granda. En la jaro 2000 la mezuma salajro en Pollando atingis 480 usonajn dolarojn. En C\u0302eh\u0302io tio estis proksimume 380 kaj en Hungario 340 dolaroj. Tio, kaj ankau\u0306 la pli alta laborproduktiveco, igas tiujn landojn popularaj inter eksterlandaj investantoj."}, {"text_idx": "#000499", "text": "Dum en Pollando en la jaro 2001 la valoro de alilandaj investoj malpligrandig\u0302is, en C\u0302eh\u0302io kaj Hungario pligrandig\u0302is. Nun je unu mezuma polo estas 800 dolaroj de fremda investado, sed je unu c\u0302eh\u0302o au\u0306 hungaro pli ol 2000 dolaroj."}, {"text_idx": "#000500", "text": "Recesio kaj falanta konkurenckapablo okazigas, ke c\u0302iam pli da polaj firmaoj serc\u0302as lokojn por siaj entreprenoj ekster Pollando. Ankorau\u0306 antau\u0306 kelkaj jaroj polaj entreprenistoj volonte investadis en Okcidento, sed nun ili preferas Orienton. G\u0302is la jaro 1997 65 % de la polaj eksterlandaj investoj estis en Okcidento, nun 80 % estas lokitaj en orientaj merkatoj. Polaj entreprenistoj pli volas merkatojn en Rusio, Ukrainio, baltaj landoj, Belorusio, sed ankau\u0306 en C\u0302inio kaj Hindio, c\u0302ar tie estas malmultekosta laborforto kaj grandega merkato."}, {"text_idx": "#000501", "text": "En Oriento siajn fabrikojn havas jam gigantoj de la monda industrio kiel Coca-Cola, Volvo, Fiat, Philips k.a. Polaj firmaoj deziras alig\u0302i al ili, c\u0302ar la c\u0302eesto de la gigantoj, signifas, ke tiuj merkatoj ig\u0302as dau\u0306re pli sekuraj. Tiel faras i.a. jenaj polaj firmaoj: Animex (unu el la plej grandaj viando-firmaoj), Inter-Groclin (seg\u0302oj, ankau\u0306 por au\u0306tomobiloj) kaj Forte (fabriko de meblaro). Jam baldau\u0306 sian fabrikon en Rusio planas konstrui Atlas, la pola gvidanto de gluoj por glazuro kaj terakoto."}, {"text_idx": "#000502", "text": "Pri la altaj laborkostoj en Pollando atestas ankau\u0306 la fakto, ke multaj firmaoj mendas produktojn c\u0302e orientaj partneroj kaj poste importas tiujn produktojn hejmen. Malgrau\u0306 tio, ke estas kostoj de transportado, tiu reciproka kunlaborado valoras por ambau\u0306 flankoj, la pola kaj la orienta."}, {"text_idx": "#000503", "text": "Ginsengo asociig\u0302as kun orientaj landoj: la ginsenga radiko kutime venas el C\u0302inio, Koreio au\u0306 Siberio. Do la litova familio Luc\u030cka aparte miris, konstatinte, ke ginsengaj radikoj kultivataj en la g\u0302ardeno montris sin multe pli valoraj ol specimenoj enportitaj el C\u0302inio."}, {"text_idx": "#000504", "text": "Jonas Luc\u030cka, iama forstisto, enportis antau\u0306 17 jaroj unuajn ginsengajn semojn el Siberio kaj komencis eksperimenti. La rezultoj estis bonegaj: post 10 jaroj la kultivistoj Luc\u030cka sukcesis kreskigi rekordan radikon, pezantan 756 gramojn (sekigite 208 gramojn), pli grandan ol oni iam rikoltis en iama Sovetio."}, {"text_idx": "#000505", "text": "La kutima ekstrakteblo el c\u0302ina ginseng-radiko estas 15 %; el Rusio c\u0302. 20 %; el Litovio tamen 50 %. Ankau\u0306 la c\u0302efa aktiva substanco, ginzenozido, abundas en la litovaj radikoj. S\u0302ajnas, ke la klimato en Litovio (nek tro seka, nek tro humida) favoras la radikon."}, {"text_idx": "#000506", "text": "La sukceso de ginsengo ne felic\u0302igas familion Luc\u030cka. La enlanda ginsengo ne akcepteblas por la litova farmacia industrio: mankas al g\u0302i necesaj esplordokumentoj, kiujn disponas enportita ginsengo. Jonas Luc\u030cka plantas do ginsengon por propra uzo: por plifortigi la imunsistemon li kaj lia edzino mac\u0302as sekigitan radikon au\u0306 mang\u0302as g\u0302in kun mielo. Ili diras, ke jare unue sufic\u0302as 100 gramoj da ginsengo; post multjara uzado nur 30-50 gramoj."}, {"text_idx": "#000507", "text": "La disko prezentas la tradician brazilan muzikan kulturon, pli g\u0302uste nur unu el ties pag\u0302oj, nome la bosanovon. Bosanovo estas speco de brazila muziko, parenca al la fama sambo, sed pli malrapida kaj milda. Kaj la disko tre digne prezentas tiun mildan kaj agrablan muzikaj\u0302on \u2013 c\u0302iuj kantoj estas unustilaj orelkaresaj komponaj\u0302oj kun sufic\u0302e facilaj meditaj versoj, plejparte senrimaj."}, {"text_idx": "#000510", "text": "Aparte menciindas la kantoj Korkovado, Unutona sambo, Knabino el Ipanema \u2013 c\u0302iu povas trovi inter ties harmonioj, melodioj kaj sencoj de la tekstoj veran plezuregon. Iom elstaras pro malordinaraj ritmo kaj formo la komponaj\u0302o Sunvojo, kun ric\u0302a akustik-gitara solo, kaj Medito preskau\u0306 senritma libera meditado."}, {"text_idx": "#000511", "text": "Entute do oni ne povas ne rimarkigi tion, ke la disko estas tre altkvalita muzike, kio povas nur g\u0302ojigi \u2013 c\u0302ar nuntempe muzika kulturo de Esperantujo iom malpli progresas kompare al poezi-kulturo. Nu, kio do \u2013 la disko tre digne kontribuas al nia muzika kulturo, kaj ni povas nur konsili kaj rekomendi al c\u0302iuj s\u0302atantoj de malrapida harmoniric\u0302a muziko lau\u0306eble plej rapide g\u0302ui la diskon Brazila kolekto."}, {"text_idx": "#000513", "text": "UEA en la sepdekaj jaroj"}, {"text_idx": "#000514", "text": "C\u0302i tiu libro entenas la alvenintajn eseojn por \u201ePremio Miyoshi\u201d, starigita per la mecenateco de Etsuo Miyoshi kaj iniciatita de la studgrupo \u201ePerspektivo\u201d. Tiu studgrupo estis fondita en 1996 de Wim De Smet, Peter Forster kaj Claude Piron kaj nun konsistas el nau\u0306 personoj; g\u0302i studas la perspektivojn kaj problemojn de internacia lingvo g\u0302enerale, faras c\u0302iujarajn enketojn pri la progresoj de Esperanto kaj en 2000 esploris pri plej meritaj personecoj en la Esperanto-movado. Do plene apartenas al la celoj de la malgranda, sed valora grupo, la lau\u0306dinda iniciato stimuli per premio la konon kaj priskribon de la historio de UEA en la jardeko 1970-1980."}, {"text_idx": "#000515", "text": "Bedau\u0306rinde, la alvoko al la konkurso, kvankam relative larg\u0302e disvastigita, allogis nur kvin eseojn, el kiuj nur kvar plenumis la konkursajn regulojn; kaj el la 67 grandformataj pag\u0302oj okupataj de la eseoj (la 13 ceteraj estas konkursaj formalaj\u0302oj) pli ol duono estas okupata de ununura eseo, kiu, jug\u0302ite sub pseu\u0306donimo, tamen rezultig\u0302is esti de la prezidanto mem de \u201ePerspektivo\u201d, Wim De Smet. Tio iel pravigas la suspekton, ke la baza celo de la konkurso estis ne ja la deziro pli bone koni tiun krizan periodon, sed la deziro de De Smet publikigi sian interpreton de tiu periodo."}, {"text_idx": "#000516", "text": "La konkurso startas de la tute prava konstato, ke la tiutempa konflikto inter Lapenna kaj aliaj movadestroj estis g\u0302is nun priraportita preskau\u0306 nur de Lapenna kaj liaj amikoj, en la verko Hamburgo en Retrospektivo, en la revuo Horizonto kaj aliloke. La post-Lapenna estraro de UEA preskau\u0306 ne rebatis: do oportunas ekvilibrigi tiun unuflankecon. Oni tial atendus, ke post kvaronjarcento la superrigardo povus esti historie senpasia; male, la eseo de De Smet estas verkita per la sama atakema kaj detrua stilo, kiun al Lapenna li riproc\u0302as. El miloj da jug\u0302oj koncerne Lapenna dum la jardekoj De Smet elektas nur negativajn, el miloj da leteroj li apogig\u0302as nur al tri specifaj, fakte malmultodiraj."}, {"text_idx": "#000517", "text": "Verko pri nekonata au\u0306 tro unuflanke rakontita periodo helpas al pli bona kompreno de historiaj faktoj kaj estas do bonvena; tamen el la eseo de De Smet Lapenna aperas preskau\u0306 nur kiel la detruinto de la UEA de tiuj jaroj, paranojulo (plurfoje ripetita tezo), memlau\u0306danto, sinkredanta senerarulo, tiel ke c\u0302i tiu prezento estas tute malekvilibra siavice. C\u0302iuj agoj de Lapenna estas interpretataj kvazau\u0306 celantaj, rekte au\u0306 malrekte, personan utilon ne pri mono, sed pri povo au\u0306 pri favore utiligeblaj oportunoj. Faktoj estas nediskuteblaj, sed interpreto de kau\u0306zoj, por kiuj Lapenna faris tion au\u0306 ion alian, estas plurfoje tute persona lau\u0306 la gusto de De Smet kaj do riskas esti komplete misgvida. Ke, ekzemple, Lapenna volis plu esti prezidanto de UEA, c\u0302ar tio permesis oftajn vojag\u0302ojn al Roterdamo, kie li povis renkontig\u0302i kun Birthe Zacho, estas bizaraj\u0302o: siajn personajn kontaktojn oni flegas pli facile, restante for de la reflektoroj, c\u0302iam surlumantaj prezidanton."}, {"text_idx": "#000518", "text": "La eseo konfrontig\u0302as ankau\u0306 kun la tuj antau\u0306konkurse aperinta libro Eseoj memore al Ivo Lapenna, kompilita de la au\u0306toro de c\u0302i tiu recenzo, kiu alportas multon novan pri tiu protagonisto; sed el g\u0302i De Smet c\u0302erpas ne c\u0302iam la plej signifajn partojn, izolante unuopajn frazojn kies signifo, ekster la c\u0302irkau\u0306teksto, povas esti trenata al c\u0302iu ajn tezo. Tio neniom deprenas el la merito, ke en tiu eseo estas donataj pluraj informoj, multaj konataj de la tiutempuloj, kelkaj tamen ne, kaj malmultegaj konataj al nunaj lingvanoj; sed restas la neplac\u0302a impreso, ke la deziro ne estas konigi sian starpunkton respektante tiujn de aliaj, sed rebati al multaj asertoj de Lapenna en liaj eldonaj\u0302oj diversaj ekde 1974 g\u0302is lia morto en 1987."}, {"text_idx": "#000519", "text": "Samondlonga, kvankam kun tono pli milda, estas alia eseo de Nikola Aleksiev, multjara bulgara komitatano de UEA kaj forta reprezentanto de la tiutempe en Bulgario dominanta ideologio, kiu koliziis kun la sinteno de Lapenna. La kontrastoj inter la du gvidantoj estis ofte tre akraj; c\u0302i-esee Aleksiev ekzamenas iujn eltiraj\u0302ojn el la verkoj de Lapenna kaj refutas ilin. Tra lia eseo evidentig\u0302as, ke ec\u0302 kiam Esperanto g\u0302uis favoron de la orient-eu\u0306ropaj reg\u0302imoj, tamen necesis c\u0302iam ege atenti kaj ruzi por resti c\u0302iam sur la surfaco kaj ne endang\u0302erigi la esperantan aferon kaj sin mem."}, {"text_idx": "#000520", "text": "Tute alidirekta estas la eseo de Dmitrij Cibulevskij, esploranta la agadon de \u201eUEA kaj lando malantau\u0306 la fera kurteno\u201d, el kiu montrig\u0302as, kiom heroa estis la agado de la tiamaj sovetiaj esperantistoj, bremsataj de la s\u0302tato en la agado, partoprenado en kongresoj, ebleco pagi la kotizojn. La strukturo estis subprema, kontrola; kaj granda parto de la individuaj membroj en la tiama socialisma tendaro estis aligebla al UEA tra la malavaro de fondaj\u0302o Canuto. Dum certa periodo la membroj en orienta Eu\u0306ropo konsistigis duonon de la UEA-membraro, sed post 1990 tiu nombro pli ol duonig\u0302is. Strange, sed tute oportune, en c\u0302i tiu eseo la nomo de Lapenna ne aperas, kvankam, ekzemple, al Lapenna oni s\u0302uldas la ideon de fondaj\u0302o Canuto. Sed la eseo parolas pri ciferoj kaj faktoj, ne pri personoj: lau\u0306 kronika vidpunkto g\u0302i estas ric\u0302a je datenoj, sed lau\u0306 historiista vidpunkto, nenie estas ec\u0302 proponataj la kau\u0306zoj de la citataj eventoj."}, {"text_idx": "#000521", "text": "La lasta eseo estas de Gre\u0301goire Maertens, spertulo pri financoj kaj plurfoje UEA-estrarano. Ankau\u0306 c\u0302i tiu eseo raportas c\u0302efe pri homoj, kaj do Lapenna estas prirakontata sufic\u0302e negative pro liaj misrilatoj al kelkaj personoj. La bildo, kiu aperas pri li, estas kun multe pli da ombroj ol da lumoj: estas priraportitaj la kunsidoj, la problemoj en UEA kaj en g\u0302ia Centra Oficejo, fakte la rilatoj inter Lapenna kaj la aliaj estroj. Nenie venkas la konsidero, ke UEA estas la membraro, ke la kongresanoj estas la esperantista popolo, kiu ja ne diskutas kun iu estro pri iu laborplano, sed g\u0302in akceptas ovacie, trenate de lia oratora kapablo."}, {"text_idx": "#000522", "text": "Estas atentigite, ke la redakcio neniel s\u0302ang\u0302is la eseojn, kaj ke ili estas represitaj kiel ili alvenis al la jug\u0302antoj de la premio. Tia principo kuntrenas kelkajn lingvajn malglataj\u0302ojn (ekzemple, sistema uzo fare de De Smet de miri anstatau\u0306 mirigi), do modelo ne rekomendinda al komencantoj. La libro, lau\u0306 eldona vidpunkto, estas plac\u0302a, sed g\u0302i povus esti pli bona: tro mallarg\u0302aj marg\u0302enoj, tiparoj kaj liniarang\u0302o nehomogene variantaj depende de la kontribuaj\u0302oj, tro granda formato. Sed entute la elementoj kaj diskutpretekstoj, kiujn g\u0302i donas, estas vere valoraj: mankas tamen, mi ripetu, ekvilibro. Bedau\u0306rinde: eble, se estus alia premio, venus pliaj konkursaj\u0302oj kiuj helpus al la dialektika kompreno de tiu kriza periodo."}, {"text_idx": "#000524", "text": "Pas\u0302oj al plena posedo de la konstruarto"}, {"text_idx": "#000526", "text": "Mi legis la bildojn, kaj vidis la klarigojn. Nu, lia libreto estas plurtema: bonega vortaro por la okuloj kun rektaj kaj kurag\u0302aj simpligoj (p. 6 kaj 8, inter multaj aliaj), racia kritiko de nia vivmaniero (p. 10), facilmetoda instruado pri planado (p. 13 kaj 15) kaj c\u0302iu alia fazo de la laboro (p. 19-29), konscia prezentado de la arto konstrui (p. 7-39), kaj la subkonscia konsilo al atentokulaj legantoj kas\u0302ita en la kolora bildo de la kovrilo: reveno al la naturo!"}, {"text_idx": "#000527", "text": "La lingvo de Ledon estas bonega tra la tuta libro. Mi tamen rimarkas ian kontrau\u0306diron: li c\u0302iam parolas pri konstruo, neniam pri konstruigo. Ec\u0302 la plej simpla el la tie prezentataj domoj postulas sufic\u0302e da mono, kaj certe la proprietulo g\u0302in konstruigos per lertaj masonistoj. Rekomendinda kaj leginda libreto, ec\u0302 por tiuj, kiuj jam posedas palacon!"}, {"text_idx": "#000529", "text": "C\u0302i artikolo estas skribata kiam la 17a monda futbala c\u0302ampionado ankorau\u0306 ne finig\u0302is, sed jam nun eblas fari kelkajn konkludojn, tre gravajn por la sporto. La monda c\u0302ampionado, kiu la unuan fojon pasas en Azio, kaj la unuan fojon en du landoj samtempe (somere 2000 en Nederlando kaj Belgio okazis la eu\u0306ropa c\u0302ampionado), farig\u0302is elstara preskau\u0306 el c\u0302iu vidpunkto. Oni povas mencii nur unu au\u0306 du enuetajn matc\u0302ojn, kaj preskau\u0306 c\u0302iu matc\u0302o iusence estis sensacia."}, {"text_idx": "#000530", "text": "La fiasko de Francio, certe, estas hazarda, same kiel hazarde kolapsetis pluraj aliaj fortaj teamoj. Do, ties zelotoj ne ege malg\u0302oju. Sed ne eblas ignori la triumfon de la afrika kaj azia futbalaj skoloj. Se sekvi la faman onidiron \u201esudamerikaj futbalistoj ludas por g\u0302ui la ludon, la eu\u0306ropaj \u2013 por kontenti pri la rezulto\u201d, do oni povas diri, ke Japanio kaj Suda Koreio konkeris c\u0302iujn per sia eu\u0306ropeca ludo, kaj Afriko (mi mem aparte g\u0302uis Senegalon) mirinde kunigas kaj la belecon, kaj la efikecon de futbalado. Kvankam menciendas, ke plejparton de furorintaj teamoj trejnas ne lokaj specialistoj."}, {"text_idx": "#000531", "text": "Kaj la eu\u0306ropaj teamoj intertempe devas grati la nukojn kaj ion elpensi por estonto. La g\u0302enerala nivelo de futbalo kreskegis, kaj eu\u0306ropaj kaj sudamerikaj teamoj ne plu povos gajni nur danke al siaj au\u0306toritatoj kaj estintaj atingoj \u2013 c\u0302iufoje necesos pruvi siajn pretendojn je la futbala trono. Kaj \u2013 gratulojn al la nova c\u0302ampiono, kiun ni jam scias."}, {"text_idx": "#000532", "text": "La Irlanda Respubliko havas novan registaron au\u0306, pli g\u0302uste, g\u0302i reelektis kun kelkaj s\u0302ang\u0302oj kaj kun pli granda majoritato la koalicion, kiu regis dum la lastaj kvin jaroj. Tio okazis malgrau\u0306 la fakto ke, antau\u0306 ol nomumi la c\u0302efministron, au\u0306 taoiseach, Bertie O'Hearn [berti o hern], skandaloj makulis la partion, kiu c\u0302efe partneris en la koalicio."}, {"text_idx": "#000533", "text": "Ne malpli ol kvar el la ministroj en la majoritata partio Fianna Fa\u0301il (FF), inkluzive de unu eksc\u0302efministro, devis senhonore eksig\u0302i. Tamen la du koaliciaj partneroj g\u0302uis avantag\u0302on, ke ili regis dum la plej prospera periodo en la historio de la moderna irlanda s\u0302tato. Krome O'Hearn estas g\u0302enerale rigardata kiel sincera kaj modesta homo kun bona reputacio."}, {"text_idx": "#000534", "text": "La koalicio konsistas, kiel antau\u0306e, el la granda partio Fianna Fa\u0301il kaj la malgranda PD (Progresemaj Demokratoj). La unua estas respublikisma, la dua simila al konservativuloj en aliaj eu\u0306ropaj landoj. Mary Harney [mejri harne], la gvidantino de PD kaj vicc\u0302efministro, au\u0306 ta\u0301naiste, en la lasta registaro, sekvas politikon lau\u0306s\u0302ajne inspirata de la brita Margaret Thatcher. S\u0302i rekomendas privatigon de s\u0302tataj entreprenoj \u2013 male tamen al FF. Apogantoj de PD evidente ne timas la katastrofajn efikojn de privatigo en najbara Britio."}, {"text_idx": "#000535", "text": "Kvankam unuavide la registaro de la Irlanda Respubliko ne multe s\u0302ang\u0302ig\u0302is, tamen evoluis la politika situacio. Fianna Fa\u0301il, ekzemple, gajnis ses deputitojn; la c\u0302efa opozicia partio perdis 23. Krome la Verda Partio, kiu antau\u0306nelonge ne ekzistis en Irlando, gajnis ok deputitojn (parenteze, tri kandidatoj de la Verda Partio estas parolantoj de Esperanto); Sinn Fe\u0301in [s\u0302in fejn], la respublikisma partio, rigardata kiel politika alo de la Irlanda Respublikisma Armeo, kaj la sola tutinsula partio, gajnis ses: la sukceso de Sinn Fe\u0301in maltrankviligis moderulojn."}, {"text_idx": "#000536", "text": "Pri la verdula rezulto la prestig\u0302a j\u0302urnalo Irish Times komentis en biblia lingvaj\u0302o: \u201eLa verduloj ne nur supervivis \u2013 ili fruktis kaj multig\u0302is.\u201d"}, {"text_idx": "#000537", "text": "Kvankam grava politika homo, El-Mehdi Ben Barka restas plejparte nekonata. Li estis prezidanto de la maroka nacia asembleo, kiam Maroko sendependig\u0302is en 1956 de Francio, kaj g\u0302is 1959 estis c\u0302efa opoziciulo al la maroka reg\u0302o Mohammed la 5a. Tiel li enkorpigis la esperojn de popolo malric\u0302a. Pro tio li kreis al si malamikojn: morton li evitis dum maltrafa atenco en Kasablanko en 1962 kaj ekzilig\u0302is en 1963. La sekvan jaron la juna reg\u0302o Hassan la 2a, filo de Mohammed la 5a kaj lau\u0306dire praido de la Profeto, kondamnis Ben Barka al morto."}, {"text_idx": "#000538", "text": "Inter 1963 kaj 1965 Ben Barka aktivis por unuigi la tiel nomatan \u201etrian mondon\u201d kaj celis organizi trikontinentan konferencon inter Azio, Afriko kaj Suda Ameriko. Tamen dau\u0306re komplotis kontrau\u0306 li Hassan la 2a kaj lia ministro pri internaj aferoj, generalo Oufkir [ufkir]. Fine, la 29an de au\u0306gusto 1965, Ben Barka venis al Parizo por \u2013 kiel li kredis \u2013 renkonti filmproduktiston. Tie koruptitaj francaj policanoj lin forkaptis: Ben Barka estis torturata en domo apud Parizo kaj mortis, kas\u0302inte tamen la kodon por eniri svisan mons\u0302rankon, kie trovig\u0302is informoj pri tutmondaj revoluciaj grupoj. La korpon de Ben Barka oni resendis al Maroko, kie g\u0302i estas disigita en acido-kuvo."}, {"text_idx": "#000539", "text": "Ekis proceso en Parizo en septembro 1966. La c\u0302efa akuzito, generalo Oufkir, estis kondamnita dum sia foresto al dumviva mallibero: Hassan la 2a malpermesis, ke ministro lia estu jug\u0302ata en Francio. Kondamnitaj estis ankau\u0306 la koruptitaj policanoj, sed aliaj akuzitoj estis senkulpigitaj. La franca s\u0302tatestro, Charles de Gaulle, neis, ke implikita estus la polico au\u0306 iu sekreta servo: li vidis nur etan francan rolon en la afero. Li ec\u0302 promesis \u201ediligentecon\u201d de la franca jura sistemo: tamen fakte la unua franca esplor-jug\u0302isto ekenketis en Maroko nur en 2001 (kunlabor-peto ellaborita de Francio jam en 1977 neniam estis sendita al Maroko)."}, {"text_idx": "#000540", "text": "Multaj dokumentoj de la francaj sekretaj servoj rilate la aferon Ben Barka ankorau\u0306 estas klasifikitaj kiel sekretaj; kelkaj lastatempe publikigitaj tamen indikas, ke la sekreta servo estis informita pri la komploto kontrau\u0306 Ben Barka. Do, almenau\u0306 pro sia ne-ago, kunkulpas la sekreta servo. Tamen la preciza rolo de Francio en la afero ankorau\u0306 restas malkovrota; ankau\u0306 tiu de Usono, kiu tiam tra reto da agentoj aktivis en Maroko."}, {"text_idx": "#000541", "text": "Oufkir estis mortigita en 1972 pro partopreno en kontrau\u0306reg\u0302a komploto; Hassan la 2a restis sur la trono g\u0302is sia morto komence de la nuna jarcento. Ben Barka mem farig\u0302is peono kaj viktimo en granda batalo: por omag\u0302i al li necesas legi la nun en pluraj lingvoj eldonitajn Politikaj Skribaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000542", "text": "(redaktoro de la rubriko \u201eLibroj\u201d, Cleveland, Usono)"}, {"text_idx": "#000543", "text": "Mi vivas konstante en tri mondoj. Usono farig\u0302is hejmlando por nia familio antau\u0306 nau\u0306 jaroj: c\u0302i tie mi vivas, laboras, ripozas, distrig\u0302as, komunikig\u0302as. Mi alkutimig\u0302as vidi c\u0302ion tra la usona prismo. Aliflanke, mi plu sentas min rusiano: mi sekvas la vivon kaj problemojn de Rusio. Kaj krome, mi konstante vivas en Esperantujo kaj vidas multon tra la esperantuja prismo. Tiele mi havas eblon percepti eventojn kaj homojn el tri vidpunktoj samtempe."}, {"text_idx": "#000544", "text": "Mi esperantistig\u0302is antau\u0306 multaj jaroj, aktivis en la landa kaj internacia niveloj. Mia granda biblioteko helpis al mi verki disertacion pri esperantologia temo kaj farig\u0302i doktoro pri lingvoscienco. G\u0302i helpis al mi ankau\u0306 en preparo de la libro \u201eVojag\u0302o en Esperanto-lando. Perfektiga kurso de Esperanto kaj Gvidlibro pri la Esperanta kulturo\u201d."}, {"text_idx": "#000545", "text": "Iam mi estis librorecenzanto de \u201eHeroldo\u201d, \u201eEsperanto\u201d kaj \u201eHungara vivo\u201d. Ekde 1995 mi estas redaktoro de MONATO pri librorecenzoj. C\u0302i tiu posteno kaj membreco en la Akademio de Esperanto restas la solaj postenoj, kiujn mi konservas."}, {"text_idx": "#000546", "text": "Mi havas edzinon, filinon kaj tri genepojn, kiujn mi tre amas."}, {"text_idx": "#000547", "text": "(redaktoro de la rubriko \u201eEnigmoj\u201d, Eupen, Belgio)"}, {"text_idx": "#000548", "text": "jen estas la sinprezento de radioaktiva enigmofaranto Jean Pierre VandenDaele (johano petro de la valo), 46-jarag\u0302a flandro, log\u0302anta en germanlingva orienta Belgio kun edzino-esperantistino Rita Galmache kaj havanta du infanojn: silenteman Liza (nask. 1991) kaj viglan Bastian (nask. 1992), kaj tial nur duontempe laboranta c\u0302e FEL. Radioaktiva, c\u0302ar plej s\u0302atas au\u0306skulti persatelite diverslandajn radi-programojn, prefere en Esperanto, kaj enigmofaranto c\u0302ar kontrolas por MONATO faritajn enigmojn kaj ankau\u0306 foje mem kreas nekutimajn."}, {"text_idx": "#000549", "text": "Elpelitaj el kolegio en Japanio estas 21 c\u0302inaj studantoj, kiuj nek vizitis la instituton nek pagis siajn kotizojn. Dume evidentig\u0302is, ke c\u0302e kolegio Sakata, en gubernio Yamagata, kontrau\u0306leg\u0302e studis 342 c\u0302inoj kaj 13 japanoj: la ministrejo pri edukado kaj scienco fiksis la nombron c\u0302e 200. Krome, pli ol duono de la studantoj log\u0302is kaj laboris en Tokio, 300 kilometrojn sude de Sakata."}, {"text_idx": "#000550", "text": "Kolegio Sakata, du-jara instituto, estas fondita en 1966. Kiam la nuna direktoro Kaibara Hideteru enoficig\u0302is en 1999, la kolegio havis nur 100 studantojn. Por fari profiton, nepris pli da studantoj: en Japanio, tamen, falas la nombro de dek-kelkjaruloj, kiuj krome preferas kvar-jaran universitaton ol du-jaran kolegion. Direktoro Kaibara turnis sin do al C\u0302inio kaj ekakceptis studantojn el tiu c\u0302i lando, kiuj pagas jaran ekvivalenton de po c\u0302. 6000 eu\u0306roj. Fanfaronis Kaibara, ke la c\u0302inoj reprezentas tre efikan \u201emedikamenton\u201d rilate restarigon de la kolegio."}, {"text_idx": "#000551", "text": "Tamen la bonaj efikoj ne longe dau\u0306ris. La oficejo pri enmigrontoj malpermesis pasintjare, ke envenu 265 c\u0302inoj, ankau\u0306 c\u0302i-jare pliaj 60. La oficejo suspektis, ke la \u201estudontoj\u201d intencas labori, ne studi en Japanio. Kvankam Japanio nun suferas pro malbona ekonomio, g\u0302i ankorau\u0306 estas tre alloga lando por c\u0302inoj, kiuj povas gajni dekoble au\u0306 dudekoble pli da mono ol en C\u0302inio."}, {"text_idx": "#000552", "text": "La afero Sakata ne unikas en Japanio: aliaj kolegioj dependas de eksterlandaj studantoj por pluvivi. Lau\u0306 la ministrejo pri edukado 140 000: el ili 56 % estas c\u0302inoj. Intertempe la nombro de japanaj 18-jaruloj malgrandig\u0302as: en 1992 estis pli ol du milionoj; nun nur unu miliono kaj duono. Pro tio oni prognozas bankroton de kelkaj kolegioj kaj universitatoj."}, {"text_idx": "#000553", "text": "Eksterlandaj studantoj pozitive efikas sur junajn japanojn, kiuj g\u0302enerale fermas sin en malgrandaj rondoj. Bedau\u0306rinde estas do la krizo c\u0302e kolegio Sakata: nepras nun trovi rimedojn por helpi al la c\u0302inoj restantaj c\u0302e la jam duonbankrota kolegio kaj por montri, ke Japanio konsistas ne nur el mono sed ankau\u0306 el koro."}, {"text_idx": "#000554", "text": "La mang\u0302ota fis\u0302o estas ankorau\u0306 en la ... bazaro"}, {"text_idx": "#000555", "text": "\u201eFis\u0302o, fis\u0302o, fis\u0302o, mang\u0302u fis\u0302on, farig\u0302os vi pli sana; fis\u0302o, fis\u0302o, fis\u0302o, mang\u0302u fis\u0302on, farig\u0302os vi pli sag\u0302a...\u201d: kiam au\u0306dig\u0302as tiu c\u0302i kanto en superbazaro, estas mirinde, ke g\u0302i allogas klientojn al la fis\u0302-vendejo. Tamen en Japanio kiamaniere kaj kiajn fis\u0302ojn vendi ege gravas."}, {"text_idx": "#000556", "text": "Lastan jaron bazaro Daiei komencis plivastigi kaj plibeligi sian fis\u0302-oferton: klientoj nun vidas vendistojn dispecigi fis\u0302ojn, por ke la varoj montrig\u0302u pli fres\u0302aj; samtempe la firmao proponis pli diversajn fis\u0302-specojn kaj arang\u0302is ilin transporti rekte el fis\u0302-bazaro vendejen. Pro la reformo malpliig\u0302is plendoj kaj duoblig\u0302is vendoj, kiuj nun superas tiujn de viando."}, {"text_idx": "#000557", "text": "Post la dua mondomilito japanoj sekvis eu\u0306ropstilan mang\u0302okutimon, elektante viandon prefere al fis\u0302o; tamen nun s\u0302ajnas, ke venas tempo de fis\u0302o. Fakte japanoj tre s\u0302atas fis\u0302on: lau\u0306 statistiko de la Nutraj\u0302a kaj Agrokultura Organizaj\u0302o de Unuig\u0302intaj Nacioj c\u0302iu japano dum 1993-1995 jare mang\u0302is 69,9 kg da fis\u0302o, tiel okupante la sesan lokon inter la mondaj fis\u0302-mang\u0302antoj. Tamen, lau\u0306 statistiko de la japana registaro, dum la lastaj 20 jaroj la fis\u0302-konsumado de meza japana familio falis je 22 %; tiu de viando nur je 11 %."}, {"text_idx": "#000558", "text": "Trovig\u0302as kelkaj kialoj. Unue, japanoj pli kaj pli dependas de vendejoj por c\u0302iutagaj bezonaj\u0302oj. Ili ne s\u0302atas ion hejme kuiri. Furoras vendejoj, kie eblas ac\u0302eti finkuiritajn mang\u0302aj\u0302ojn por krei hejme t.n. tujan \u201eluksan vespermang\u0302on\u201d. Ekzistas familioj sen hejmaj kuirtranc\u0302iloj: necesas nur tondilo por malfermi plastan sakon enhavantan jam preparitan mang\u0302aj\u0302on, kiun oni simple finkuiras. Rilate facilecon kaj rapidecon pli tau\u0306gas viando ol fis\u0302o."}, {"text_idx": "#000559", "text": "Due, japanoj pli kaj pli emas vivi for de naturo kaj do ne s\u0302atas krudaj\u0302ojn. Al multaj ne plac\u0302as koloroj, odoroj, formoj kaj ec\u0302 okuloj de fis\u0302oj. Kiam oni kuiras fis\u0302on, oni devas fortranc\u0302i g\u0302ian kapon kaj forpreni g\u0302ian internaj\u0302on, sange malpurigante siajn manojn kaj hakplaton. Tial, kiam ili ac\u0302etas fis\u0302on, ili petas, ke c\u0302ion c\u0302i faru vendisto. Lau\u0306 Siraisi Yuriko, membro de Virina Fis\u0302-forumo: \u201eLau\u0306 nunaj geknaboj fis\u0302o malhavas kapon, voston kaj ostojn\u201d."}, {"text_idx": "#000560", "text": "Trie, multaj nun mallertas, uzante mang\u0302obastonetojn. Kiam oni mang\u0302as fis\u0302on, aparte rostitan fis\u0302on, oni forprenu malgrandajn ostojn. La japanaj bastonetoj estas precipe faritaj por mang\u0302i fis\u0302on kun akraj pintoj; ili malsimilas al c\u0302inaj kaj koreaj bastonetoj, kiuj tau\u0306gas por mang\u0302i viandon. Japanaj geknaboj nun pli lertas, manipulante butonojn de televidaj ludoj ol bastonetojn por mang\u0302i ostoplenan fis\u0302on."}, {"text_idx": "#000561", "text": "Lau\u0306 enketo pri s\u0302atataj mang\u0302aj\u0302oj inter element-lernejanoj, sus\u0302io okupas unuan lokon. Mori Mituko, de sus\u0302io-vendejo Kura-susi, esperas: \u201eSe geknaboj ekinteresig\u0302os pri fis\u0302-kulturo pere de sus\u0302io, la japanoj multe pli mang\u0302os fis\u0302on\u201d. Tamen por geknaboj sus\u0302io ne estas fis\u0302o, sed viando."}, {"text_idx": "#000562", "text": "Japanio estas c\u0302irkau\u0306ata de maro. G\u0302is la japana modernig\u0302o en 1867, la japanoj ne kutimis mang\u0302i bovon kaj porkon; proteinon ili prenis c\u0302efe el fis\u0302oj. Lau\u0306 s\u0302ang\u0302ig\u0302o de la sezonoj diversaj fis\u0302oj rondvojag\u0302as la insularon, ekzemple en majo kacuono (speco de skombro) kaj en au\u0306tuno sairo. Mang\u0302ante tiujn fis\u0302ojn, la japanoj sentas la sezonojn kaj tiel vivas kun naturo. Delikateco tia nun perdig\u0302as."}, {"text_idx": "#000563", "text": "La mang\u0302aj\u0302oj, kiujn infanoj kutime konsumas, restas enkore kiel \u201eanimaj mang\u0302aj\u0302oj\u201d, donante trankvilon kaj felic\u0302on. Tamen jam 30 jarojn japana devizo jenas: \u201ePli rapide, pli facile, pli oportune, pli artefarite kaj pli for de naturo\u201d. Jam anoj de la junaj generacioj kutimas mang\u0302i ac\u0302ajn mang\u0302aj\u0302ojn kiel \u201eanimajn mang\u0302aj\u0302ojn\u201d. Tial estonte fis\u0302oj c\u0302irkau\u0306 la japanaj insuloj g\u0302uos felic\u0302an, sekuran vivon: japanoj, nek sanaj nek sag\u0302aj, ilin lasos en paco, c\u0302ar fis\u0302ojn ili ne plu mang\u0302os."}, {"text_idx": "#000564", "text": "Ne plu pruvendas la rasismo de Jean-Marie Le Pen, estro de la franca ekstremdekstra partio Fronto Nacia (FN). En kvar sudaj urboj de Francio (Vitrolles, Marignane, Orange kaj Toulon, administrataj ekde 1995 de la Nacia Fronto) klare videblas la politiko de la partio de Le Pen. Por eviti, ke la tuta lando estu tiel regata, francoj en majo rebatis la prezidantan kandidatecon de Le Pen, donante finfine 82 % de la voc\u0302oj al lia kontrau\u0306ulo Jacques Chirac."}, {"text_idx": "#000565", "text": "En 1995, la kvar novaj FN-urbestroj klopodis \u201eordigi\u201d siajn urbajn servojn, maldungante \u201esociajn parazitojn\u201d por tuj preskau\u0306 samnombre redungi oficistojn lau\u0306 principo de nacia kaj politika prefero (40 maldungitoj en Orange, 140 en Vitrolles)."}, {"text_idx": "#000566", "text": "En Vitrolles, la urbestro rifuzis krei t.n. \u201ejunul-laborlokojn\u201d, enkondukitajn de la socialista registaro, malgrau\u0306 tiea kreskanta senlaboreco. Krome, por s\u0302pari monon, rubo-kolektado estis en pluraj urboj privatigita; sed kiam tribunalo nuligis kiel kontrau\u0306leg\u0302an la privatigitan servon, la urbestroj rezignis pri g\u0302i. Plue, pluraj stratoj estas renomitaj lau\u0306 partia idearo: ekzemple Raoul Salan, ribelinta oficiro dum la alg\u0302eria milito, anstatau\u0306is Nelson Mandela."}, {"text_idx": "#000567", "text": "Aliaj publikaj servoj estis \u201ereordigitaj\u201d. En bibliotekoj, revuoj malfavoraj al la FN malaperis; anstatau\u0306is ilin FN-publikaj\u0302oj kaj verkoj de kontrau\u0306judaj au\u0306toroj (i.a. Evola, inspirinto de Mussolini). En lernejoj la urbestroj insistis, ke infanoj ricevu pli FN-konforman edukadon. Ili etigas subvenciojn por publikaj lernejoj kaj sociaj agoj kaj ec\u0302, kvazau\u0306 dum milito, porciigis mang\u0302ovarojn en la plej malric\u0302aj kvartaloj. En Marignane malaperis el la lernejo menuo sen porkaj\u0302o, por iom \u201etikli\u201d islamanojn."}, {"text_idx": "#000568", "text": "Kulturaj centroj farig\u0302is celpunktoj de FN. Multaj asocioj perdis siajn subvenciojn kaj estas pelitaj el antau\u0306e senpage okupataj komunumaj c\u0302ambroj. La urbestroj tamen kreis asocion \u201eFranca Frateco\u201d: tiel komuna agado konformig\u0302as kun la rasismaj kaj diskriminaciaj kriterioj de FN. Mezepokaj naciecaj religiaj festoj anstatau\u0306is muzik- kaj libro-festivalojn, kaj provokema t.n. \u201ehip-hop\u201d grupo NTM estis malpermesata en Orange. Kroma edifa ekzemplo: en Vitrolles, edukado-subvencio en malric\u0302a kvartalo falis de 100 000 francaj frankoj en 1996 g\u0302is 1000 frankoj en 1998. Dume la subvencio al polica asocio kreskis je 100 000 frankoj."}, {"text_idx": "#000569", "text": "Tamen plurfoje devis interveni polico au\u0306 tribunalo por respektigi bazajn konstituciajn rajtojn: FN-elektitoj ofte kontrau\u0306leg\u0302e agis (privatigo de rubo-kolektado, blokado de dunaciaj geedzig\u0302oj, malpermesado de manifestacioj kaj de maldekstraj j\u0302urnaloj, disdonado de FN-bros\u0302uroj al lernejanoj). En Vitrolles kinejestrino, kiu malgrau\u0306 cenzuro-ordono de la urbestro tamen vidigis filmon pri aidoso, estis maldungita."}, {"text_idx": "#000570", "text": "Aliaj FN-agoj: \u2013 donacado de laborpostenoj pagitaj de la urbo, foje c\u0302efaj postenoj, al familianoj, amikoj; \u2013 kunvenoj de urbaj konsilantaroj farig\u0302is malamaj kaj perfortaj (ofte oni trapikas pneu\u0306matikojn, foje minacas je morto); \u2013 pluraj procesoj kondamnis urbestrojn au\u0306 kunlaborantojn (c\u0302efe pro agresoj, insultoj, naziaj au\u0306 rasismaj paroloj, au\u0306 financaj skandaloj); okazis multaj demisioj; \u2013 en Toulon la polico dau\u0306re enketas pri s\u0302tupar-falo, kiu mortigis en 1996 s-ron Poulet-Dachary, eks-konsilanton; \u2013 en Vitrolles, en 1997, la urbestro murigis la enirejojn al la kulturcentro \u201eLa submars\u0302ipo\u201d; tribunala decido remalfermigis la centron."}, {"text_idx": "#000571", "text": "Jen praktikaj rezultoj de antau\u0306balota kampanjo bazita sur \u201esekureco\u201d, c\u0302iama batal-krio de Le Pen. La flamo grandig\u0302is kaj nun la fajro ekflagras. C\u0302u batali kontrau\u0306 la brulego? Unu franco el kvin voc\u0302done subtenis la partion de Le Pen. Oni restu vigla kaj atenta ..."}, {"text_idx": "#000572", "text": "Lau\u0306 c\u0302iuj indikoj Brazilo kurag\u0302e kaj sukcese alfrontas aidoson: iom post iom la mortokvanto falas. Efikas ne nur la kontrau\u0306virusaj medikamentoj sed ankau\u0306 la trejnado de fakuloj por altigi la vivkvaliton de infektitoj, plibonigi diagnozadon de komplikantaj infektoj kaj ilin kontrau\u0306i per konvenaj medikamentoj. Krome dau\u0306re trafas la log\u0302antaron frapa, konsciiga kampanjo pere de amaskomunikiloj."}, {"text_idx": "#000573", "text": "La programo elstaras inter la evoluantaj landoj pro tio, ke g\u0302i aligis plurajn sociajn sektorojn, inkluzive de neregistaraj organizaj\u0302oj, sanigistoj, registaraj institucioj kaj sciencistoj. Publike lau\u0306dis Unuig\u0302intaj Nacioj la rezultojn: el 580 000 brazilaj infektitoj (el kiuj 25 % log\u0302as en la provinco Rio-de-J\u0302anejro), 100 000 ricevas kontrau\u0306virusajn medikamentojn."}, {"text_idx": "#000575", "text": "C\u0302u la homaro lernis de la holokau\u0306sto? Tutcerte ne. Atestas pri tio la nuna stato de la mondo, plena de konfliktoj, hombuc\u0302ado kaj kreskanta terorismo fone de naciismo kaj religia fanatikismo. Trudig\u0302as do demando, kial skribi, se disertacioj, noblaj mesag\u0302oj kaj instruoj apenau\u0306 influas kaj tamen gvidas la homaron al la abismo. Malgrau\u0306 c\u0302io oni esperas veki racion, ec\u0302 idealismon au\u0306 almenau\u0306 minimuman prudenton, kiu donos s\u0302ancon al homspeco dau\u0306re ekzisti kaj kunekzisti. De la sama fonto, kiun oni povas nomi espero, ekestas la bezono prezenti kaj popularigi homojn, kiuj strebas kontrau\u0306stari al naciismo."}, {"text_idx": "#000576", "text": "Al tiaj kurag\u0302uloj, kies agado ofte alportas personan dang\u0302eron, estas dedic\u0302ita tiu c\u0302i eseo. Ekzemple tiuj, kiuj kontestis malveron pri la rilato de poloj al judoj dum la dua mondomilito. Lau\u0306 oficiala propagando, poloj helpis al siaj judaj kunlog\u0302antoj kaj nur eta elcento da senmoraligitaj homoj fikondutis. Kompreneble, la plimulto de poloj \u2013 samkiel c\u0302iuj, kiuj transvivis la holokau\u0306ston \u2013 konis la veron. Sed nur en la 80aj jaroj ekaperis publikaj\u0302oj, kiuj subfosis la propagandon. Tamen veran tempeston elvokis dokumenta filmo pretigita de film-reg\u0302isorino Angieszka [angies\u0302ka] Arnold."}, {"text_idx": "#000577", "text": "Surbaze de diversaj dokumentoj s\u0302i eltrovis, ke kristanoj neniigis judajn najbarojn en la urbeto Jedwabne kaj aliloke (vidu MONATO 2002/1). S\u0302ia filmo Sa\u0328siedzi (Najbaroj), bazita sur interparoloj kun tiuj, kiuj partoprenis la tragedion, longe atendis emision sed estis vidigata en kompletigita versio en aprilo 2001. La filmo, samkiel samnoma libro de Jan Tomasz Gross, elvokis grandan moralan s\u0302okon en Pollando. Certe tamen ili kontribuis al pli objektiva aliro al la pola kaj al la pol-juda historio."}, {"text_idx": "#000578", "text": "Pro la filmo oni atribuis al Angieszka Arnold en 2001 premion de kultura fondaj\u0302o je la nomo de Jan Karski (Karski, 1916-2000, sendito de pola subtera armeo, klopodis haltigi la holokau\u0306ston kaj dumvive luktis kontrau\u0306 naciismo). Enmanigante la premion, la prezidanto de la fondaj\u0302o diris: \u201eLa filmo estas grava arta evento, samtempe multesignifa historia atesto formanta socian konscion\u201d."}, {"text_idx": "#000579", "text": "Simile honorita c\u0302i-jare estas i.a. Krzysztow Godlewski [kj\u0302is\u0302tov godlevski], estinta urbestro de Jedwabne. Li ricevis la premion pro tio, ke li kontrau\u0306staris antau\u0306jug\u0302ojn en la log\u0302antoj de Jedwabne kaj batalis por la bona nomo de sia socio kaj ankau\u0306 de Pollando. La premion li ricevis el la manoj de profesoro Karol Modzelewski, mem batalanto por demokratio en Pollando, kiu diris: \u201eNacio, konvinkita pri sia ang\u0302eleco estas nacio malsana je dang\u0302era malsano kaj, rezulte, dang\u0302era por la najbaroj kaj aparte por si mem. Tiu malsano grave trafis la popolojn de Jugoslavio. Tiu c\u0302i malsano c\u0302eestas ambau\u0306flanke de la tiea konflikto kaj tiu c\u0302i malsano trovig\u0302as ankau\u0306 inter ni\u201d."}, {"text_idx": "#000580", "text": "Por arang\u0302i solenaj\u0302on okaze de la 60a datreveno de la murdo de judoj en Jedwabne Godlewski devis trapasi \u201ekrucan\u201d vojon. Kontrau\u0306is lin plejparte la urba konsilio kaj la paroh\u0302estro, kiu kredis, ke solenaj\u0302o malhonorigos la nacion. Tamen apogon Godlewski ricevis de la prezidanto de la pola respubliko, Aleksander Kwas\u0301niewski [kvas\u0302nievski], kiu partoprenis la solenaj\u0302on kaj tiam pardonpetis pro la kruelaj\u0302oj, kiujn spertis la judoj. Sed malc\u0302eestis log\u0302antoj de Jedwabne kaj ankau\u0306 c\u0302efinstancoj de la katolika eklezio. Post la solenaj\u0302o Godlewski devis eksig\u0302i: li dau\u0306re serc\u0302as laboron."}, {"text_idx": "#000581", "text": "Bone estas, ke g\u0302uste en Pollando, kie okazis pro naciismo tiom da malbono, oni distingas honestulojn, kiuj posedas civitan kurag\u0302on por kontrau\u0306i al c\u0302i tiu malsano. Meritoplena ricevinto de la premio Jan Karski estas Krzysztof Godlewski, eksa urbestro de la urbeto Jedwabne: vere, homo homa."}, {"text_idx": "#000582", "text": "Kun intereso mi legis la artikoleton de Bradley Kendal en MONATO n-ro 2002/3, pag\u0302o 21, pri la korea lingvo. Entute g\u0302i estas interesa. La au\u0306toro certe bone imagas, eble ec\u0302 posedas la lingvon. Tamen, se la au\u0306toro celis konatigi la legantojn kun la lingvo, ne nur teorie oratori pri g\u0302i, ni devus ekkoni la faman han'gul-alfabeton. La libro Hunmin ongum certe ne troveblas, por tralegi koree almenau\u0306 kelkajn frazojn, eble la plej necesajn en la interrilatoj kun la koreoj. Pri tio, ke Koreio estas unusola lando, kiu celebras la tagon de sia alfabeto, Bradley eraras. Ruslandanoj kaj ankau\u0306 aliaj c\u0302iujare gloras la inventintojn de la slava, tiel nomata cirila, alfabeto kaj ties inventintojn la fratojn Cirilon kaj Metodion. Tio okazas la 24an de majo, dum la tago de la slava ortografio. Inter la iniciatintoj de c\u0302i tiu festo estis murmanskanoj kaj el Bulgario Murmansk ricevis c\u0302i-okaze donace kopion de la monumento, dedic\u0302ita al la sanktaj fratoj, staranta apud la biblioteko en Sofia."}, {"text_idx": "#000583", "text": "Multaj el vi konas multjarajn kunlaborantojn de nia revuo, c\u0302ar ili renkontis ilin dum iuj kunvenoj kaj kongresoj. Oficistojn de la eldonejo au\u0306 min ili ekkonis c\u0302e standoj de MONATO kaj FEL au\u0306 dum okazaj kunvenoj de legantoj de MONATO dum Universalaj Kongresoj de Esperanto. Iuj redaktoroj, ekzemple William Auld, kiu dum multaj jaroj prizorgis novelojn kaj poezion, estas vaste konataj sendepende de nia revuo. Kaj min dum kongresoj tre ofte homoj simple ekkonas pro la foto, kiu c\u0302iam aperas kun tiu c\u0302i enkonduka artikoleto. Fojfoje tio estas problemo, kiam urg\u0302e mi devas trakuri kongresejon por akurate trafi iun kunvenon. Se c\u0302iun duan pas\u0302on alparolas min homo por lau\u0306di, plendi, kritiki, sugesti ion, tio unuflanke estas valora afero sed aliflanke malhelpas akuratecon (kiun mi s\u0302atas). Por eviti tion, au\u0306 mi devas sufic\u0302e frue starti au\u0306 uzi kas\u0302vojon, kie s\u0302anco kapti min ne estas tiom granda ... MONATO estas inter malmultaj Esperanto-periodaj\u0302oj, kiuj havas veran redakcion. Kelkaj, kiel menciite, estas konataj movadanoj. \u201eSed,\u201d prave plendis nia redaktoro de arto kaj sporto, Grigorij L. Arosev, \u201ebedau\u0306rinde ec\u0302 ne c\u0302iuj redakcianoj konas unu la alian almenau\u0306 perfote, des pli la legantoj.\u201d Tial li havis la ideon lanc\u0302i novan rubrikon, kies celo estas prezenti c\u0302iujn kunlaborantojn de MONATO, por ke la legantoj sciu, kiu do laboras por ili. La koncernatoj aprobis la ideon, des pli c\u0302ar Arosev deklaris sin preta prizorgi la rubrikon. Se vi atente legis la antau\u0306an numeron, vi jam vidis g\u0302in sur pag\u0302o 6. Eble vi miros, kiom da homoj \u2013 redaktoroj, reviziantoj, teknikistoj, administrantoj, ktp. \u2013 laboras por nia revuo. La mallongan tekston c\u0302iu skribas mem; prezentig\u0302u ne nur la \u201emovada\u201d flanko de la homo, sed ankau\u0306 la cetera. Aldonata estas, kompreneble, foto. Estonte do, dum kongresoj, vi povos haltigi ne nur min ..."}, {"text_idx": "#000584", "text": "Jen la dua astronomia almanako de Astronomia Esperanto-Klubo (AEK), por la jaro 2002. La 56-pag\u0302a kajero enhavas 10 ne-alt-science skribitajn artikolojn kaj astronomian kalendaron por julio 2002 - decembro 2003. Pleje fascinis min (la unua artikolo) la klopodoj malkovri ekster-sunsistemajn planedojn. La g\u0302is nun plej sukcesa metodo tiucele aplikas la dopleran efekton. G\u0302is nun oni nerekte observis 80 stelojn, kiuj havas planedan sistemon. Menciinde estas, ke tiaj planedoj estas relative grandaj kiel pli-malpli nia Jupitero. Lau\u0306 la nuna tekniko ne eblus tiel \u201evidi\u201d nian teron de alia suno."}, {"text_idx": "#000585", "text": "Aliaj artikoloj traktas la sunhorlog\u0302on, meteorojn, planedetojn kaj unu eblon scii la horon dum la nokto per observado de certaj steloj. La \u201eastro-galerio\u201d montras bildojn faritajn per \u201emalgrandaj iloj\u201d, tio estas nemultekostaj teleskopoj."}, {"text_idx": "#000586", "text": "Fojfoje aperas fizikaj formuloj, kiuj estas kompreneblaj per abiturienta scio. Por g\u0302ue legi la tekstojn ne nepre necesas enkapigi ilin."}, {"text_idx": "#000587", "text": "Mi forte rekomendas ac\u0302eti tiun verkon al c\u0302iu, kiu interesig\u0302as pri astronomio!"}, {"text_idx": "#000589", "text": "Kial Usono timas internacian juron?"}, {"text_idx": "#000590", "text": "Estas decidite, ke en Nederlando \u2013 apud la internacia arbitracia kortumo inter s\u0302tatoj, post la tre specifa portempa t.n. Lockerbie-kortumo bazita je skota juro, apud la pli dau\u0306ra t.n. Jugoslavio-kortumo \u2013 estos fondita nova, dau\u0306re funkcionta Internacia Kortumo por pritrakti krimajn agojn ankau\u0306 de individuoj."}, {"text_idx": "#000591", "text": "Al mi \u2013 naivulo \u2013 tio s\u0302ajnas granda pas\u0302o antau\u0306en direkte al pli justa mondo: ekde Hugo Grotius (Grocio), pri kiu Nederlando prave ankorau\u0306 fieras, iom post iom formig\u0302as internacia juro. Tia kortumo estas logika nova pas\u0302o, celanta efektivigi ke ne nur certaj agoj estu rekonataj kiel krimoj, sed ankau\u0306 ke eblos kun rezulto trakti ilin kaj puni."}, {"text_idx": "#000592", "text": "Sed ho ve! Usono reagis per nova leg\u0302o, lau\u0306 la gazetaro iniciate de prezidanto Bush: se iam iu ajn usona s\u0302tatano estos arestita kaj ricevos proceson antau\u0306 tiu internacia kortumo, Usono arogos al si la rajton, per c\u0302iuj rimedoj, inkluzive de milita invado en Nederlandon, liberigi tiun sian s\u0302tatanon."}, {"text_idx": "#000593", "text": "Antau\u0306 nelonge, Nederlando ekstradiciis nederlandan s\u0302tatanon, disko-j\u0302okeon el mia log\u0302urbo Zwolle, c\u0302ar en Usono oni kulpigis lin pri posedo de eta kvanto de has\u0302is\u0302o au\u0306 alia senkulpaj\u0302o, kiun li s\u0302ajne c\u0302e-havis dum tiea koncerto; lau\u0306 mi \u2013 kaj lau\u0306 la g\u0302enerala nederlanda publiko \u2013 afero apenau\u0306 menciinda, certe ne traktinda en kortumo. C\u0302e ni, prave, ec\u0302 ne punebla. Sed tamen, en Usono li ec\u0302 ricevis kelkjaran malliberejan punon! Do pro tiaj bagateloj Usono postulas ke alilandajn s\u0302tatanojn oni ekstradiciu al g\u0302i, dum pri siaj propraj s\u0302tatanoj \u2013 jam anticipe kaj sen konsidero pri kiu kulpigo povus temi (eble seksperforto au\u0306 murdo, c\u0302ar estas dirite, ke la kortumo okupig\u0302os nur pri la plej gravaj krimoj) \u2013 g\u0302i arogas al si la rajton ec\u0302 milite ataki paceman landon! Ec\u0302 por liberigi krimulon!"}, {"text_idx": "#000594", "text": "Sed kial la elefanto atakas la muson? La popol-rakonto g\u0302in ja scias: nur pro timo. Timo, kompreneble, senbaza, sed ja timo."}, {"text_idx": "#000595", "text": "Nun aldonig\u0302is ec\u0302 nova stadio: Usono proponis en la Sekurec-konsilio, ke UN faru similan leg\u0302on koncerne c\u0302iujn homojn, kiuj iam ajn \u2013 estinte, nuntempe au\u0306 estonte \u2013 estos implikitaj en internaciaj agadoj lige al UN."}, {"text_idx": "#000596", "text": "Mi serioze min demandas intertempe: kion Usono havas por teni kas\u0302ita?"}, {"text_idx": "#000597", "text": "Legante la leteron de Michel Marko en MONATO (februaro 2002, p. 6) por mi elstaris la aludo al la pirata flago \u201eKranio kaj Tibioj\u201d. En Britio tiu havas kromnomon Jolly Roger [g\u0302oli rog\u0302ar] (Gaja Rog\u0302ero). Roger estis iam la populara kas\u0302nomo por s\u0302telisto. Antau\u0306 kelkaj monatoj la brita pos\u0302to eldonis pos\u0302tmarkaron pri flagoj. Unu el la kvar estis Jolly Roger, kiu nuntempe estas hisata sur submars\u0302ipoj de la reg\u0302a brita mararmeo, kiam ili revenas post sukcesa patrolado. Sur la desegno, kiel sur c\u0302iuj britaj pos\u0302tmarkoj, oni aldonis la bildon de la reg\u0302ina kapo. C\u0302u tiu estis la unua fojo, ke g\u0302i aperis sur pirata flago?"}, {"text_idx": "#000598", "text": "C\u0302u senlaboreco vere atakas la arkipelagon?"}, {"text_idx": "#000599", "text": "La artikolo de Hori Jasuo pri \u201eSenlaboreco atakas la arkipelagon\u201d, MONATO 2002/4, pag\u0302o 10, estas tute miskompreniga. En Japanio lernantoj finas la kurson en marto kaj eklaboras de aprilo. G\u0302enerale lernantoj de altlernejo komencas serc\u0302i laboron de au\u0306tuno. Do, estas tute nature, ke c\u0302e la fino de septembro nur 37 % de altlernejanoj trovas laboron."}, {"text_idx": "#000600", "text": "Lau\u0306 la esploro de la ministrejo pri edukado kaj scienco, publikigita en majo 2002) c\u0302e la fino de marto 86,3 elcentoj de la altlernejanoj trovis laboron. Legante la artikolon de s-ro Hori certe oni pensus, ke la situacio en Japanio estas terura. Ne tiom, kvankam la labormerkato estas vere severa en Japanio. Krome s-ro Hori skribas, ke tiel nomataj \u201efreeter-oj\u201d gajnas monate 100 000 g\u0302is 140 000 enojn (83 g\u0302is 120 usonajn dolarojn). Tiuj ciferoj estas eraraj. 100 000 g\u0302is 140 000 enoj egalas al 781 g\u0302is 1093 usonaj dolaroj lau\u0306 nuna kurzo (1 usona dolaro egalas al 128 enoj)."}, {"text_idx": "#000602", "text": "La ekonomio de Nov-Zelando hezitis post la atencoj en Usono en septembro 2001, sed nun en c\u0302iuj kampoj krom en komputado reatingis sian antau\u0306an nivelon. Eksportistoj de agrikulturaj produktaj\u0302oj tamen luktas kontrau\u0306 duobla problemo de kurzo-pliig\u0302o kaj de barieroj starigitaj de Usono kontrau\u0306 viando el Nov-Zelando kaj aliaj eksportantaj landoj."}, {"text_idx": "#000603", "text": "Okazos naciaj elektoj g\u0302is la fino de novembro, kaj la partioj provas pretigi sin. Tamen kelkaj partioj havas problemojn. La Laborista Partio, la c\u0302efa reganta partio, kaj ties estro Helen Clark [klak], tre popularas malgrau\u0306 skandalo, ke Clark lau\u0306dire subskribis ses pentraj\u0302ojn, kiujn faris aliuloj. La pentraj\u0302oj estis venditaj en 1999, antau\u0306 la lasta parlamenta balotado, por karitata organizaj\u0302o. Sekvis multaj s\u0302ercoj pri la skandalo. Vendejo de ceramikaj\u0302oj proklamis: \u201eNeniu poto subskribita de la c\u0302efministrino\u201d."}, {"text_idx": "#000604", "text": "La minora partio en la koalicia registaro, la Alianca Partio, frakciig\u0302is pro malkonsento pri registara subteno de la milito en Afganio. La oficiala frakcio havas tri parlamentanojn kaj elektis s-inon Laila Hare estro. La alia frakcio, estrata de la vic-c\u0302efministro Jim Anderton, havas sep parlamentanojn kaj formas novan partion. Farse estas, ke Anderton instigis novan leg\u0302on elparlamentigi deputitojn, kiuj lasas sian partion. Do c\u0302iuj dek parlamentanoj de la alianco dau\u0306re kunlaboras por eviti eksigon: tiel la registaro kredis eviti fruan balotadon."}, {"text_idx": "#000605", "text": "Tamen minacis la registaron la Verdula Partio. La Laborista Partio decidis ne kontrau\u0306i reelektig\u0302on de la kunestro de la verduloj, por ke tiuj eventuale kunlaboru en estonta koalicio. Pro la kolapso de la Alianca Partio eble nur unu el g\u0302iaj parlamentanoj restos, do la Laborista Partio s\u0302ajne bezonos novan partneron. Tamen la registaro, enketinte pri gene modifitaj organismoj, decidis, ke c\u0302esu en oktobro 2003 moratorio malpermesanta ekspluatadon de genaj\u0302oj. La verduloj tion kontrau\u0306as, anoncante, ke ili ne kunlaboros kun subtenantoj de genaj\u0302oj. Sed opinisondoj indikas, ke la Laborista Registaro venkos sen partnera partio."}, {"text_idx": "#000606", "text": "Pro la diversaj problemoj alfrontantaj la registaron la c\u0302efministro finfine anoncis, ke okazos nacia baloto kvar monatojn pli frue ol oni atendis. Sendube Clark volas profiti de la populareco de la Laborista Partio kaj de la nepopulareco de la Nacia Partio kaj ties nova estro, Bill English. C\u0302iaokaze la rezulto estos interesa."}, {"text_idx": "#000607", "text": "Raportas c\u0302iutage amaskomunikiloj pri disvolvig\u0302anta tragedio en suda Afriko, kie c\u0302irkau\u0306 13 milionoj da homoj suferas pro malsatego. Samtempe venas novaj\u0302o pri la monda nutraj\u0302-kunsido en Romo, Italio, kie oni diskutas strategiojn por realigi la celon de Unuig\u0302intaj Nacioj duonigi antau\u0306 2015 la nombron de malsatantoj en la mondo."}, {"text_idx": "#000608", "text": "Tiukadre lastatempa direktivo de la supera kortumo en Barato estas bonvena. En novembro pasintjare la kortumo deklaris ok soci- kaj nutraj\u0302-sekurecajn programojn de la registaro civitanaj rajtoj, kiuj ne dependas de la elekto, ebleco au\u0306 plac\u0302o de la s\u0302tato."}, {"text_idx": "#000609", "text": "Barato elspezas c\u0302iujare ekvivalenton de 13,3 miliardoj da eu\u0306roj por sin \u201edefendi\u201d. Tiu c\u0302i elspezo primokas pretendon al malric\u0302eco. Krome trovig\u0302as 60 milionoj da tunoj da nutraj\u0302greno en registaraj grenujoj: tamen samtempe 160 milionoj da homoj en 11 subs\u0302tatoj de la lando suferas pro unu el la plej severaj malsekegoj en viva memoro. La malseko kau\u0306zis rikoltan malsukceson kaj, kune kun mankoj en la distribua sistemo de nutraj\u0302greno, g\u0302i rezultigas malsategon."}, {"text_idx": "#000610", "text": "Lau\u0306 neregistaraj organizaj\u0302oj, neniu ministrejo volas preni la grenon kaj, distribuante g\u0302in, respondeci pri la koncerna elspezo. Indignante kontrau\u0306 tiu c\u0302i absurdaj\u0302o, neregistaraj aktivuloj pasintjare peticiis, ke la supera kortumo devigu la registaron distribui la grenon inter la plej malric\u0302aj homoj."}, {"text_idx": "#000611", "text": "Inter la ok registaraj rajtigoj estas la meztag-nutraj\u0302o-programo en registaraj kaj registare apogataj elementaj lernejoj. Tiuj c\u0302i lernejoj devas nun liveri kuiritan tagmang\u0302on al siaj lernejanoj. Pro tio, oni antau\u0306vidas ne nur malpliigon de la familia malsato sed ankau\u0306 pli da lerneja frekventado de la studantoj."}, {"text_idx": "#000612", "text": "Malgrau\u0306 tio, tamen, kelkaj subs\u0302tatoj ankorau\u0306 ne komencis provizi nutraj\u0302on en siaj lernejoj. Komence de majo la kortumo do nomumis du komisarojn por kontroli kaj efektivigi la nutraj\u0302o-programon. Aktivuloj esperas, ke pro tio malpliig\u0302os malsatego inter infanoj en Barato."}, {"text_idx": "#000613", "text": "Krome oni esperas, ke pro la etig\u0302inta preskau\u0306-milita krizo inter la nukleaj najbaroj Barato kaj Pakistano ambau\u0306 landoj povos nun sin turni al la urg\u0302aj aferoj de malric\u0302eco kaj malsatego."}, {"text_idx": "#000614", "text": "En la jaro 2002 plenag\u0302ig\u0302os en Pollando 700 000 gejunuloj. Malgrau\u0306 tio, ke ili g\u0302enerale pli lertas ol la gepatroj, plejparte ili ricevos neniun laboron. Pro tio prezentig\u0302as minaco pri grandskala ribelo."}, {"text_idx": "#000615", "text": "Hodiau\u0306 pli ol duono de la 18 % de la poloj senlaboraj estas junuloj. Baldau\u0306 trovig\u0302os en Pollando pli da junuloj serc\u0302antaj laboron ol en la tuta Eu\u0306ropa Unio: multaj devos atendi g\u0302is sia 30a vivojaro, antau\u0306 ol akiri laboron. Sekve ili plenkreskas lau\u0306 cirkonstancoj tute malsimilaj al tiuj, en kiuj vivis iliaj gepatroj."}, {"text_idx": "#000616", "text": "La nuna pola junularo ne identigas sin kun la loka medio kaj ne partoprenas socian vivon. Gejunuloj uzas malkonatan lingvaj\u0302on kaj foje esprimas sin ne per akceptataj subkulturoj sed perforte, kio timigas la gepatran generacion. Gejunuloj montras sin individuecaj kaj senigitaj de sentoj pri komuneco."}, {"text_idx": "#000617", "text": "Ec\u0302 inter la gejunuloj estas diferencoj, ne kiel antau\u0306e inter urbo kaj vilag\u0302o, sed inter diplomitoj de g\u0302eneralklerigaj liceoj kaj tiuj de fakaj mezlernejoj. La hodiau\u0306a junularo akceptas lernejojn ne amante, sed malvarme kalkulante. Eduka sukceso alportos materialan sukceson, kaj jam evidentas konfliktoj inter tiuj, kiuj havas edukadon kaj tiuj, kiuj ne. Tiuj, kiuj lerneje malsukcesis, jam formas kontrau\u0306-sisteman, ribeleman opozicion."}, {"text_idx": "#000618", "text": "Ric\u0302eco ludas rolon, aparte la financa situacio de la gepatroj. Kaj la juna generacio spertas pri teh\u0302nologioj multe pli ol la meza generacio: tiel estas subfosata au\u0306toritato de la gepatroj kaj instruistoj. Por gejunuloj digno signifas altan vivonivelon: por defendi vivonivelon ili pretas sin antau\u0306enpus\u0302i. Moraleco kaj etiko sensignifas."}, {"text_idx": "#000619", "text": "Ne temas simple pri tradicia intergeneracia konflikto: nuntempe mankas dialogo. Gepatroj plendas, ke ili ne dialogas kun siaj infanoj, kiuj siavice akcentas sian sendependecon, aparte sendependecon disde reciprokaj sindevigoj. Tamen funde restas la problemo, ke ec\u0302 altlerneja diplomo ne garantias laboron. Frustracio tia povus do konduki la polan junularon al ribelo simila al tiu okazanta diversloke en okcidenta Eu\u0306ropo en 1968."}, {"text_idx": "#000620", "text": "Kristo Jovani naskig\u0302is en la greka vilag\u0302o Pondikat en 1916 sed plenkreskis en la albana vilag\u0302o Jorgucat. Li partoprenis la kontrau\u0306fas\u0302isman rezistadon, estis enprizonigita post la milito en Grekio kaj nun estras en Ateno eldonejon Jovani."}, {"text_idx": "#000621", "text": "Al iu vivanta meze de lando au\u0306 teritorio, s\u0302tatlimo s\u0302ajnas eble ne nur natura sed ankau\u0306 utila, c\u0302ar g\u0302i difinas linion au\u0306 starigas muron, kiu evitas interpopolan kvereladon. Tiamaniere estas difinitaj \u201ebonaj\u201d au\u0306 \u201ejustaj\u201d landlimoj; eble ekzistas landlimoj alportantaj al popoloj felic\u0302on, pacon, amikecon. Sed Balkanio estas alia afero. C\u0302i tie la s\u0302tatlimo posedas grandan forton: g\u0302i dividas nordon kaj sudon, okcidenton kaj orienton; g\u0302i malamikigas regionojn de la sama lando; g\u0302i penetras en familiojn, disigante edzon disde edzino, gepatrojn disde gefiloj; simple, tragike, g\u0302i venenas la vivon."}, {"text_idx": "#000622", "text": "Ankau\u0306 ne oportunas s\u0302tatlimoj difinitaj de fremdaj grandpotencoj: kelkaj landoj sin trovas plivastigitaj, kelkaj malplivastigitaj; al kelkaj restas la tomboj de geavoj transe, al aliaj maltranse. Kaj ambau\u0306flanke de s\u0302tatlimo restas ekster la tero de la patrio albanoj kaj grekoj. Dum jarcentoj tiuj apude vivis, neniam imagante, ke iam diplomatoj, karieron kaj renomon c\u0302asantaj, difinos s\u0302tatlimojn por dividi kaj malapudigi la du popolojn."}, {"text_idx": "#000623", "text": "Tiel kreig\u0302is strangaj paradoksoj: parto de greka vilag\u0302o restis en albana teritorio; en greka restas parto de albana vilag\u0302o. Rezulte: pli facilis veturi ekzemple inter Jorgucat (c\u0302e la albana limo) kaj Delvinaq (c\u0302e la greka limo) tra teritorio de tria s\u0302tato ol rekte \u2013 distancon de nur kelkaj kilometroj. Pro c\u0302i tiuj limoj vivis proksimuloj, kiuj dum duonjarcento ne povis vidi siajn karulojn, kvankam trovig\u0302antaj nur kelkajn centojn da metroj for unu de la alia: inter ili situis la \u201elandlima mos\u0302to\u201d."}, {"text_idx": "#000624", "text": "Kristo Jovani naskig\u0302is de patro Vasil Stavro kaj patrino Katerina. La patrino estis devigita forlasi la hejmon: la bopatrino volis, ke ne Kristo heredu s\u0302iajn ric\u0302aj\u0302ojn sed la fratino de Vasil. En vilag\u0302o Jorgucat finfine seninfana familio Jovani akceptis malgrandan Kristo kvazau\u0306 filon; poste naskig\u0302is filino. Kiam Kristo havis 10 jarojn, la kvazau\u0306patro Filip Jovani rekondukis lin trans la s\u0302tatlimon al Pondikat, por ke la knabo konatig\u0302u kun siaj veraj familianoj. Tamen rabistoj estis buc\u0302intaj la patron: al Vasil, kiuj vane provis rezisti al la rabistoj, ili detranc\u0302is la langon kaj la orelojn, eligis la okulojn kaj en dek pecojn dishakis la kadavron."}, {"text_idx": "#000625", "text": "Tial Kristo heredis la bienon de la patro kaj tiel farig\u0302is la plej ric\u0302a homo en la vilag\u0302o. Tamen, demandite, c\u0302u li tenos por si la ric\u0302aj\u0302ojn, Kristo respondis: \u201eNe, mi lasas g\u0302in al miaj fratinoj kaj al miaj onkloj\u201d. Li sciis, ke la tragedio en lia familio devenis de heredeco."}, {"text_idx": "#000626", "text": "\u201eEn mia naskig\u0302vilag\u0302o,\u201d rakontas Kristo en siaj memoraj\u0302oj, \u201emi vidis mizeron kaj povrecon, arkaikajn patriarkecajn morojn, kiuj katenis la homojn, alportis malfelic\u0302on kaj suferadon, dum en la vilag\u0302o de miaj gepatroj Jovani atendis min amo, g\u0302ojo kaj felic\u0302o. Kaj ekde tiam mi estis konata kiel la viro sur la landlimo, kun du nomoj: transe Kristo de Vasil Stavro kaj maltranse Taqi de Filip Jovani (Taqi estas mallongigo de Kristo en la albana)\u201d."}, {"text_idx": "#000627", "text": "La kvazau\u0306patro jam klarigis al Taqi, ke ekzistas du Grekioj, unu malric\u0302a, kiel vilag\u0302o Pondikat kaj unu ric\u0302a, kiel la c\u0302efurbo Ateno. Kaj, studinte c\u0302e militista lernejo en Korfuo, Kristo poste rememoris: \u201eKorfuo diferencis kiel la tago de la nokto, kompare kun Pondikat kaj Jorgucat. Korfuo plac\u0302is al mi, sed kial en la sama patrio estis ankau\u0306 povraj lokoj kiel Pondikat?\u201d"}, {"text_idx": "#000628", "text": "Sed la \u201elandlima mos\u0302to\u201d malhelpis al Kristo, studanta en Grekio, viziti regule kaj facilmaniere Jorgucat. Tamen per s\u0302mirmono ankau\u0306 tion la patro Filipo arang\u0302is. De Korfuo Kristo iris al Ateno, kie li konatig\u0302is kun la c\u0302efverkoj de la antikva greka arto. Impresis lin ankau\u0306 la prelegoj de liaj instruistoj c\u0302e la militista lernejo, kiuj prezentis la s\u0302taton kiel sanktan kreitaj\u0302on de la nacio. Tamen Grekio dum la 20aj kaj 30aj jaroj de la pasinta jarcento apenau\u0306 estis sankta kreitaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000629", "text": "Kristo estis juna militisto, honesta kaj disciplinema, kiam li persone atestis la politikajn perturbaj\u0302ojn inter 1933 kaj 1935. Dum kelkaj superuloj ordonis al li gardi generalon, aliaj ordonis al li subau\u0306skulti kaj priraporti la planojn de la generalo. Sed Kristo ne povis farig\u0302i nura ilo kaj pro tio oni enprizonigis lin kiel \u201edemokraton\u201d, kromnomo, pri kiu li fieregis."}, {"text_idx": "#000630", "text": "Poste li revenis Albanion kaj edzig\u0302is al vilag\u0302a knabino, Penelopa. Sed tiam li envolvig\u0302is en la itala-greka milito, kiu premis aparte la albanan kaj grekan log\u0302antarojn transe kaj maltranse de la landlimo. Li estis denove enprizonigita, c\u0302i-foje de italoj. En 1943 li alig\u0302is al 400 greketnaj civitanoj, kiuj fondis partizanan tac\u0302menton en la monah\u0302ejo de Driano."}, {"text_idx": "#000631", "text": "En 1944 estis liberigitaj preskau\u0306 c\u0302iuj regionoj de Suda Albanio. La homoj estis elc\u0302erpitaj kaj ege deziris pacon. La edzino de Kristo insistis, ke ili restu en Jorgucat kun la infanoj: intertempe oni instalis landlimon kaj la paro Jovani trovig\u0302is transe en Janino. Finfine, dum tre malfacila politika situacio, la paro sukcese transiris la limon kaj instalig\u0302is en Jorgucat. Sed en Albanio ekfunkciis totalisma s\u0302tato kaj la restado ne longe dau\u0306ris."}, {"text_idx": "#000632", "text": "Pro tio, ke Penelopa eksuferis pro tuberkulozo, nepris denove transpasi la landlimon, c\u0302ar en Albanio mankis medikamentoj. Kristo ekvendis juvelaj\u0302ojn por kuraci la edzinon kaj nutri la familion. En Janino la vivo malfacilis kaj oni akuzis lin pro spionado favore al la albana s\u0302tato. Memoris Kristo: \u201eEstis la sojlo de la plej terura civila milito en la historio de moderna Grekio. Ne funkciis au\u0306tenta justeco; sur fadeno pendis homa vivo facile rompebla danke al mensogoj kaj inventaj\u0302oj plej banalaj\u201d. Ses jarojn li pasigis en prizono."}, {"text_idx": "#000633", "text": "Kristo ne apartenis al tiuj, kiuj kapitulacas, kaj li ne sopiris je veng\u0302o. Elprizonig\u0302inte, li rekomencis la vivon kiel buc\u0302isto en Ateno. Liaj du filoj restis tiam en Albanio: la landlimo ne kompatis ilin, malpermesante, ke ili vizitu la patron. Tamen buc\u0302isto li ne volis resti: ekbolis en li malnova pasio pri libroj. Li renkontis du homojn, kiuj vendis librojn, kaj kiuj invitis al Kristo kunlabori. Pri tiu c\u0302i periodo diris Kristo: \u201eNe estis facile, g\u0302eni aliulojn, dum ili laboras, kaj oferti al ili librojn. Sed c\u0302u honti, provizante al homoj librojn?\u201d"}, {"text_idx": "#000634", "text": "Post iom da tempo Kristo konvinkig\u0302is, ke li povus sendepende labori. Li ac\u0302etis stokojn da nevenditaj libroj kaj ilin proponis al la publiko je malaltaj prezoj kaj je alta profito. Finfine li devis dungi aliajn kaj, kiam la komerco kreskis, li decidis en 1956 starigi propran eldonejon. Kristo bone komprenis, ke la miraklo de homa estaj\u0302o estas la racio. Tamen li sciis, \u201epor ke tiu c\u0302i racio ne rustig\u0302u, la homo bezonas nutradon, kiu devenas de la scioj akirataj parte de la sperto kaj parte de la libroj\u201d."}, {"text_idx": "#000635", "text": "Lau\u0306 Kristo, ne eblas civilizacio sen libroj. Prometeon li adoris; tiun, kiu fajron donis, kune kun scioj, skribo kaj c\u0302io bezonata, por ke eliru el barbareco la homaro. Nuntempe ne facilas protekti koncepton tian pri libroj kaj scioj. Sed Kristo opinias, ke perdig\u0302o de libroj indikus perdig\u0302on de la homaro: en libro estas konservata komuna memoro."}, {"text_idx": "#000636", "text": "Tial majestan laboron plenumis Kristo, eldonante ekzemple enciklopediojn kaj librojn sciencajn bezonatajn por kultura kaj intelekta evoluo de la homoj. Kaj ne nur en Grekio li starigis filiojn: tie, kie vivas grekoj, ekzemple en Usono, li vendas librojn de verkistoj kaj filozofoj kaj de antikva kaj de nuna tempoj. Tiel klerig\u0302os la homaro danke al viroj c\u0302e la landlimo, kiel Kristo Jovani"}, {"text_idx": "#000638", "text": "S\u0302torme agitig\u0302as la politika areno en Hispanio: perturbas leg\u0302oj pri eksterlandaneco, akvo, edukado, laboro (kun responda g\u0302enerala striko) kaj nelaste partioj."}, {"text_idx": "#000639", "text": "Leg\u0302o pri politikaj partioj estis unualege aprobita de c\u0302. 95 % de la deputitoj de la suba c\u0302ambro de la hispana parlamento. Malgrau\u0306 tiu c\u0302i preskau\u0306 unuvoc\u0302a akcepto, la afero plifortigas la akutan krizon en la rilatoj inter la hispana s\u0302tata registaro kaj tiu de la eu\u0306ska au\u0306tonoma komunumo. Por tion kompreni, tau\u0306gas mallonge resumi la lastjarajn okazaj\u0302ojn en la eu\u0306ska konflikto."}, {"text_idx": "#000640", "text": "En septembro 1998 la eu\u0306skaj naciaj partioj, sindikatoj kaj c\u0302efaj organizaj\u0302oj subskribis en la urbo Lizarra-Garazi interkonsenton por klopodi pace konstrui vojon al memdispono. La dokumento paraleligis la eu\u0306skan kaj la nord-irlandan situaciojn kaj difinis la eu\u0306skan konflikton kiel politikan: postulata estis do politika solvo. Tuj sekve la armita grupo ETA deklaris pafopau\u0306zon."}, {"text_idx": "#000641", "text": "Dum kelka tempo estis fido kaj espero, ke ia solvo survojas. Sed la situacio montrig\u0302is radikale malsama al tiu en Nord-Irlando. Dum la brita registaro kurag\u0302e antau\u0306enpus\u0302is intertraktadon, la hispana bojkotis c\u0302ian eblon: g\u0302i konsideras la terorisman aferon simpla policaj\u0302o kaj vervege kampanjis kontrau\u0306 c\u0302iaj \u201eamikoj de murdistoj\u201d."}, {"text_idx": "#000642", "text": "Post monatoj da stagnado kaj da reaj similaj deklaracioj, en decembro 1999 ETA anoncis c\u0302esigon de la pafopau\u0306zo kaj baldau\u0306 reprenis sian aktivadon. La hispana registaro uzis g\u0302in por pliakrigi siajn atakojn kontrau\u0306 la eu\u0306ska registaro, kio finfine kau\u0306zis la plifruigon de la balotado por la eu\u0306ska parlamento en januaro 2001."}, {"text_idx": "#000643", "text": "Kontrau\u0306 c\u0302iuj prognozoj, c\u0302efe tiuj de la hispana registaro, la reganta koalicio de eu\u0306skaj partioj ne nur ne malfortig\u0302is sed ec\u0302 tre signife kreskis. La Popola Partio de la hispana registaro apenau\u0306 forgratis kelkajn voc\u0302ojn, s\u0302ajne de g\u0302ia preskau\u0306a sozio en Eu\u0306skio, la Socialisma Partio."}, {"text_idx": "#000644", "text": "La politiko de la hispana registaro neniel s\u0302ang\u0302ig\u0302is. G\u0302i plu insistis pri siaj aksiomoj: polica persekutado de ETA kaj preskau\u0306a kriminaligo de la eu\u0306ska registaro kaj de la partioj g\u0302in konsistigantaj. En tia spiralo lanc\u0302ig\u0302as la nova leg\u0302propono pri politikaj partioj, kiu \u2013 lau\u0306 la ministro pri justico \u2013 celas nur kontrau\u0306leg\u0302igi Unuecon, la politikan partion, kiu ne \u201ekondamnas\u201d (nur \u201ebedau\u0306ras\u201d) la agadojn de ETA."}, {"text_idx": "#000645", "text": "La proponon fronte kontrau\u0306staras la eu\u0306ska registaro, lau\u0306 kiu g\u0302i nur malhelpas intertraktadon kaj pacig\u0302on. La Popola Partio per denova vasta kampanjo en la informiloj, kiujn g\u0302i regas, kaj lobiado c\u0302e la Socialisma Partio, c\u0302iam pau\u0306santa la eu\u0306skan politikon de siaj rivaloj, kaj c\u0302e siaj kutimaj subtenantoj katalunaj kaj kanariaj, atingis impresajn 95 % de la voc\u0302oj en tiu c\u0302i unua akto de la parlamenta vojo."}, {"text_idx": "#000646", "text": "Aparte substrekindas la \u2013 ankorau\u0306foja \u2013 enorma incitig\u0302emo de la hispana registaro pri c\u0302iaj malkonsentoj pri g\u0302iaj opinioj. Kiam la kasacia kortumo j\u0302us malakceptis procesi kontrau\u0306 la estro de Unueco pro \u201eterorismo\u201d, c\u0302ar li lau\u0306dire vivuis ETAn, prezidanto Aznar kaj diversaj liaj ministroj ne hezitis akre kaj lau\u0306tege plendi kontrau\u0306 la supera tribunalo. Au\u0306 kiam la eu\u0306skaj episkopoj publikigis eklezian dokumenton, en kiu ili konsideris, ke la eventuala malpermeso de Unueco havos \u201esombrajn\u201d konsekvencojn, prezidanto Aznar tuj g\u0302in opiniis \u201emorale perversa\u201d kaj la ministro pri eksterlandaj aferoj oficiale plendis c\u0302e Vatikano."}, {"text_idx": "#000647", "text": "Vidinte la evoluon de la aferoj en la lastaj jaroj kaj la c\u0302iam pliekstremig\u0302antajn kaj kreskante maltoleremajn starpunktojn de la hispana registaro, kiu kontrau\u0306as c\u0302ian interkonsenton kun la demokratie elektitaj kaj legitimaj reprezentantoj de la eu\u0306ska popolo, oni povas nur demandi sin, c\u0302u estas esperoj pri ne nur baldau\u0306a sed ec\u0302 iama solvo de la eu\u0306ska afero."}, {"text_idx": "#000648", "text": "(redaktoro de la rubriko \u201eSpirita vivo\u201d, Zwolle, Nederlando)"}, {"text_idx": "#000649", "text": "Mi naskig\u0302is en 1944 kaj estas edzo, patro kaj avo. Profesie mi duoble fakas: gimnazia instruisto pri la klasikaj lingvoj (la latina, la malnovgreka) kaj pri la itala, kaj remonstranta pastoro. Unue mi 14 jarojn instruis, poste 14 jarojn laboris kiel pastoro, nun denove instruas. La remonstrantoj estas malgranda sendogma kristana eklezio, tipe nederlanda. Mi verkas en multaj g\u0302enroj (poezio, prozo, eseo), kaj pluregaj verkoj el diversaj lingvoj estis tradukitaj de mi, inter aliaj \u201eApologio\u201d de Tertuliano, \u201eLa Duakanonaj Libroj\u201d el la Biblio, \u201eLau\u0306do de l' Stulteco\u201d de Erasmo kaj multaj aliaj. En MONATO mi okupig\u0302as pri redaktorado de \u201eSpirita vivo\u201d, krome mi estas redaktoro de la literatura revuo \u201eFonto\u201d, membro de la Akademio de Esperanto. Mi predikas pli-malpli regule dum Esperanto-renkontig\u0302oj en ekumenaj diservoj."}, {"text_idx": "#000650", "text": "En la litova urbo Trakai estas klubo de subakvig\u0302antoj Amfibija (Amfibio). Ties anoj ofte venas al strangaj ideoj. Ekzemple, la novjaran feston ili decidis pasigi sur la fundo de la lago Galve. Tion filmis eksterlandaj televidoj kaj prezentis al la tuta mondo. Jurijus Zavadskis, la c\u0302efo de la klubo g\u0302ojas, ke tiumaniere la klubanoj povas famigi sian patrolandon en la mondo."}, {"text_idx": "#000651", "text": "Fine de januaro 2002 ses subakvig\u0302antoj elpensis alian interesan aventuron. Ili nun decidis subakvig\u0302i sur bicikloj c\u0302e akva temperaturo de +2oC. Ili intencis bicikli sur la laga fundo. Sub la akvo fari tion ne facilis, tamen c\u0302iu elprovis siajn fortojn por sukcesi. Fine c\u0302iuj asertis, ke biciklado sub la akvo multe pli malfacilis, c\u0302ar malhelpis nag\u0302iloj kaj oksigena balono. Tamen tio estis tre alloga! C\u0302iufoje penante bicikli sur la laga fundo, la subakvig\u0302antoj uzis sian tutan forton."}, {"text_idx": "#000652", "text": "Ni trovig\u0302as en la virtuala klubo \u201eEsperanto-lando\u201d, kiu situas ie en Moskvo. Oni prezentas al ni dudek ses kunvenojn de la klubo, unu pli interesan ol la alia. La g\u0302enerala tagordo de la klubkunvenoj estas pli-malpli konstanta, kvankam ekzistas esceptoj \u2013 kelkfoje antau\u0306anoncitaj, kelkfoje (same kiel en \u201erealaj\u201d klubkunvenoj) kvazau\u0306 neanticipitaj."}, {"text_idx": "#000653", "text": "Ekzemple, hodiau\u0306 ni partoprenu en la kvara kunveno (= \u201eLeciono 4\u201d). La prezidanto informas nin, ke hodiau\u0306 ni faros \u201eekskurson al Esperantaj memorigaj lokoj en Moskvo, ligitaj kun la malnova historio de Esperanto\u201d. Li ankau\u0306 mencias, ke en kunveno post du semajnoj ni denove ekskursos, sed tiufoje al memorigaj lokoj \u201eligitaj kun la nova Esperanto-historio\u201d. Ni ekskursas al domo, en kiu Ludoviko Zamenhof log\u0302is inter 1879 kaj 1881, kiam li studis en la medicina fakultato de la Moskva Universitato. Poste, ni ekvidas la universitaton mem, transiras al la muzeo de Tolstoj, kaj al konstruaj\u0302oj ligitaj kun la historio de Esperanto en Rusio g\u0302is la mezo de la epoko de Stalin. Dume, nia gvidanto informas nin pri esperantaj eventoj rilatantaj al la vizitataj lokoj kaj la politika situacio."}, {"text_idx": "#000654", "text": "Fininte la ekskurson, jen ni denove en la klubc\u0302ambro. Marjorie Boulton prelegas al ni pri peresperanta korespondado (t.e. ni legas tekston tiuteman, verkitan de s\u0302i.) Post la prelego ni transiras al literatura prezento: Ni legas selektaj\u0302on el Metropoliteno de Vladimiro Varankin. C\u0302i tiu rakonto rekte rilatas al la ideologiaj sintenoj de la 1930aj jaroj. Sekvas tiun legaj\u0302on poemeto de Albert Goodheir pri \u201eTotalismo\u201d. Kaj ni legas detalan komentaron, kiu klarigas la nomojn kaj eventojn, menciitajn g\u0302is nun en la kunveno, kaj kiu atentigas pri lingvaj fenomenoj, kiujn ni bezonas speciale atenti."}, {"text_idx": "#000655", "text": "En la tria parto de la klubkunveno venas lingvo-praktikado. Ni respondas al demandoj pri la enhavo de la legaj\u0302oj, ni faras frazojn lau\u0306 diversaj skemoj, kaj g\u0302enerale uzas Esperanton. Estas klare, per la demandoj, ke la legaj\u0302oj celis ne nur g\u0302enerale distri nin, sed specife instrui nin pri nomoj, datoj kaj faktoj."}, {"text_idx": "#000656", "text": "En siaj 26 lecionoj (\u201eklubkunvenoj\u201d) Boris Kolker prezentas al ni unikan studlibron, c\u0302ar g\u0302i ne nur celas utili al \u201eprogresantaj\u201d studantoj de Esperanto, sed ankau\u0306 estas tre utila kleriga verko por la sperta esperantisto, kiu deziras pligrandigi sian scion pri la historio de la esperanta movado, sian konon de esperantlingvaj verkoj, sian scion pri la historio de Esperanto, kaj/au\u0306 volas trovi ekzercojn kaj prilingvaj\u0302ojn, kiuj povas progresigi ankau\u0306 lian Esperanto-kompetenton."}, {"text_idx": "#000657", "text": "La temoj neniel estas nure Esperanto-rilataj, kvankam plejofte ili rilatas, almenau\u0306 nerekte, \u2013 se nur pro la fakto, ke ili estis c\u0302erpitaj el esperantlingvaj verkoj. Ni do legas pri la origino de Esperanto, la frua movado, pri vizitado al aliaj landoj kun notoj pri diversaj kulturoj, pri \u201eLa c\u0302ina gimnastiko Tajg\u0302ic\u0302ju\u0306an\u201d; ni legas tekstojn pri prononcado, tekstojn el Esprimo de sentoj en Esperanto de Edmond Privat, kaj c\u0302erpaj\u0302ojn el multaj literaturaj verkoj. Ni konatig\u0302as kun Cezaro Rossetti, Julio Baghy, Raymond Schwartz, Mikaelo Gis\u0302pling, Lorjak, Hilda Dresen, Kolomano Kalocsay, kaj granda nombro da aliaj verkistoj niaj. Kelkaj prezentaj\u0302oj estas tre praktikaj, ekzemple, informoj kaj detaloj pri Interreto en la lasta leciono."}, {"text_idx": "#000658", "text": "Du karakterizaj\u0302oj de la libro elstaras: g\u0302ia amplekso (pritraktanta preskau\u0306 c\u0302iujn aspektojn de la esperantismo), kaj la multvario en c\u0302iu el la lecionoj. Preskau\u0306 nenio en la libro celas nur distri sen informi. La emfazo pri la historio de Esperanto en Rusio, eble, estas iom tro forta \u2013 mi s\u0302atus legi egale ampleksajn informojn pri, ekzemple, la historio de Esperanto en C\u0302inio, Vjetnamio, Irano kaj aliaj lokoj, kie la esperantismon konfrontis sociaj sintenoj, kulturoj, kaj ideologioj problemkau\u0306zantaj; legi pri la tre frapa interligiteco de la esperanta movado kaj spiritismo en Brazilo, k.c. Kompreneble, tio signifus du- au\u0306 tri-obligi la amplekson de la libro, do ne estus praktika."}, {"text_idx": "#000659", "text": "La libro estas nedika, sed neordinare peza (duonkilograma!), c\u0302ar presita sur altkvalita papero. Ampleksa kolekto de bildoj pri lokoj, homoj kaj libroj de Esperanto-lando kontribuas al la unikeco de tiu lernolibro-gvidlibro."}, {"text_idx": "#000660", "text": "Salutinda verko, kiu abunde plenumas la promeson de sia subtitolo: \u201ePerfektiga kurso de Esperanto kaj Gvidlibro pri la Esperanta kulturo\u201d."}, {"text_idx": "#000662", "text": "Supozeble ne okazas ofte, ke registaro okupig\u0302as pri artikolo en MONATO. Nun la eksa diplomato Ralph Harry en Sidnejo tradukis la komentarion Tribunalo esperiga en la maja numero en la au\u0306stralian lingvon (\u201edialekton de la angla!\u201d lau\u0306 Harry) kaj sendis g\u0302in al la c\u0302efo de la Departemento pri Eksterlandaj Aferoj kaj Komerco en Kanbero. Harry raportas: \u201eLa registaro federacia de Au\u0306stralio tiutempe hezitis c\u0302u ratifi la traktaton, kiu konsistigos la tribunalon (kvankam au\u0306straliaj reprezentantoj helpis pri la redaktado kaj subskribis la finan dokumenton). La 24an de junio la registaro anoncis, ke g\u0302i ja ratifos la traktaton, kun deklaracio (ne rezervo, kiun la traktato ne permesas) ke Au\u0306stralio mem jug\u0302os s\u0302tatanojn kiuj faras militkrimojn, genocidon au\u0306 krimojn kontrau\u0306 la homaro, kaj au\u0306stralianojn, kiuj servas en la pacfortoj de UN.\u201d"}, {"text_idx": "#000663", "text": "C\u0302u do la au\u0306stralian registaron impresis mia komentario, en kiu mi forte pledis por la tribunalo kaj provis refuti usonajn argumentojn kontrau\u0306 g\u0302i? Tion ni ne scias, sed tutcerte g\u0302i ne impresus la usonan registaron, se en Vas\u0302ingtono oni legus la tradukon de Harry (kion, kompreneble, oni ne faris). Intertempe la esperoj, kiujn mi esprimis, c\u0302iel ajn estas detruitaj. Usono c\u0302antag\u0302is la sekurec-konsilion de UN kaj tiel atingis, ke usonaj soldatoj g\u0302uos imunecon (same civitanoj de la aliaj s\u0302tatoj, kiuj ne subskribis la traktaton). La tribunalo per tiu c\u0302i usona perforto farig\u0302is senvalora. Estas absurde, ke g\u0302uste antau\u0306 internacia jug\u0302ejo starigita lau\u0306 la principo, ke c\u0302iuj homoj estas egalaj kaj samrajtaj, usonanoj havas privilegiojn. Plorinde estas ne nur, ke Usono denove pruvis ke la plej forta povas tordi juron lau\u0306plac\u0302e, sed priplorindaj estas ankau\u0306 fiasko kaj malkurag\u0302o de EU (kun Britio, vasalo de Usono, c\u0302epinte), kiu cedis al c\u0302antag\u0302o kaj forj\u0302etis proprajn konvinkojn."}, {"text_idx": "#000664", "text": "La irlanda publiko restas profunde skuita pro la plej grava financa skandalo ekde la fondig\u0302o de la respubliko. La skandalo ig\u0302as publika danke al Mary Harney [mejri harne], vicc\u0302efministrino kaj gvidantino de la progresema demokrata partio (PD), malgranda partnero en la reganta koalicio."}, {"text_idx": "#000665", "text": "Aperis multpag\u0302a oficiala registara raporto, kiu publikigis la nomojn de 190 ric\u0302aj elituloj de la irlanda socio, kiuj posedas sekretajn kontojn c\u0302e la Banko Ansbacher [ansbah\u0302er], kies sidejo situas en la Kajman-insularo. La listo inkluzivas nomojn de kuracistoj, hotelistoj, politikistoj, bankistoj, kurc\u0302evalbredistoj, konstruistoj kaj arkitektoj."}, {"text_idx": "#000666", "text": "La plej konata nomo estas tiu de Charles Haughey [c\u0302arlz hoh\u0302e], eksc\u0302efministro kaj eksc\u0302efo de FF, la respublikana partio fondita de E\u0301amon de Valera [ejmon], \u201epatro\u201d de la moderna sendependa irlanda s\u0302tato. Kreis la ruzaj\u0302on la forpasinta kontisto kaj financa konsilanto de Haughey, nome Des Traynor."}, {"text_idx": "#000668", "text": "Tio estas ec\u0302 pli honta, c\u0302ar dum la 70aj kaj 80aj jaroj, kiam la plejmulto de la kontoj estis malfermitaj, ordinaraj dungatoj kaj simplaj laboristoj ne povis eviti altajn impostojn, kiuj estis c\u0302efonte deprenataj de iliaj modestaj salajroj pere de la dungantoj. En la sama periodo estis grava manko (kiu ankorau\u0306 dau\u0306ras) de adekvataj sanservoj kaj socialaj provizoj al malpli privilegiaj civitanoj, dum la plej alta tavolo de la socio vivis en ric\u0302aj cirkonstancoj, apenau\u0306 pagante impostojn."}, {"text_idx": "#000669", "text": "Ministrino Harney konjektas, ke la publikigo de la raporto ne estas la fino de la afero: temas pri nur \u201epinto de glacimonto\u201d. S\u0302i opinias, ke eble ekzistas pli da similaj sekretaj kontoj anonime malfermitaj de firmaoj kaj individuoj c\u0302e aliaj eksterlandaj bankoj, tiel pris\u0302telante la irlandan popolon."}, {"text_idx": "#000670", "text": "La popolo forte dubas, c\u0302u la s\u0302tato sukcesos procesi kontrau\u0306 la kulpuloj, c\u0302ar, kiel komentis en alia kunteksto seniluziig\u0302inta usonano: \u201eMalliberejoj estas lokoj, kien oni sendas malric\u0302ulojn, kiuj rompas la leg\u0302on\u201d. En Irlando \u2013 kredeble preskau\u0306 c\u0302ie \u2013 se malric\u0302a patrino s\u0302telas de supervendejo mang\u0302aj\u0302on au\u0306 vestaj\u0302on kun valoro de kelkaj eu\u0306roj, s\u0302i estas kondamnita al mallibero; tiuj, kiuj frau\u0306das la s\u0302taton je milionoj da eu\u0306roj, restas liberaj kaj g\u0302uas komfortan vivon."}, {"text_idx": "#000671", "text": "C\u0302u, au\u0306 kiam, okazos en Britio referendumo pri akcepto au\u0306 neakcepto de la eu\u0306ro (la komuna valuto funkcianta ekde januaro 2002 en 12 el la nunaj 15 s\u0302tatoj de Eu\u0306ropa Unio), ankorau\u0306 ne certas. Dau\u0306re hezitas la brita c\u0302efministro Tony Blair [teu\u0306ni blea], kiu s\u0302ajne pli favoras la eu\u0306ron ol sia potenca kaj respektata ministro pri financoj, Gordon Brown [godan brau\u0306n]."}, {"text_idx": "#000672", "text": "Malfacilas interpreti la \u201esignalojn\u201d el registaraj rondoj. Tuj, kiam Blair publike pozitivas pri la eu\u0306ro, Brown nervoze negativas, insistante pri jesaj respondoj al siaj verdire svagaj tiel nomataj kvin testoj \u2013 interalie, se Britio akceptus la eu\u0306ron, c\u0302u kreskus la ekonomio, c\u0302u kreig\u0302us laborlokoj, c\u0302u dau\u0306re investus eksterlandanoj? Al demandoj tiaj neniu povas kun certeco respondi \u2013 krom la bulvarda klac\u0302gazetaro."}, {"text_idx": "#000673", "text": "Malgrau\u0306 kelkaj noblaj esceptoj, presitaj amaskomunikiloj en Britio montras sin dau\u0306re fremdofobiaj, dau\u0306re kontrau\u0306 eu\u0306ro kaj Eu\u0306ropa Unio. Ironie, c\u0302ar dominas la bulvardan gazeto-merkaton en Britio la \u201efremdula\u201d miliardula au\u0306straliano/usonano Rupert Murdoch [rupt mdok], kies imperio profitas de dividita Eu\u0306ropo. Male, ju pli potenca, ju pli kuna la Eu\u0306ropa Unio, des pli g\u0302i povos bloki ekspansion de Murdoch-konglomeraj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000674", "text": "Sed malgrau\u0306 la subteno \u2013 veneno, oni emas diri \u2013 de amaskomunikiloj, britaj kontrau\u0306uloj de la eu\u0306ro lastatempe ekmaltrankvilig\u0302is. Evidentas, ke la ekonomioj de tiuj s\u0302tatoj, kiuj ekuzis la eu\u0306ron, ne kolapsis, ke senlaboreco ne skuas la popolojn, ke pestoj, plagoj kaj aliaj punoj ne fatale afliktis la landojn. Kontrau\u0306e \u2013 kaj tion nur flustru en Britio \u2013 s\u0302ajnas, ke la eu\u0306ro grandskale sukcesis; almenau\u0306, ke plusoj vaste superas minusojn."}, {"text_idx": "#000675", "text": "Do, preskau\u0306 histerie, britaj oponantoj de la eu\u0306ro lanc\u0302is dum la somero kinejan kampanjon por atentigi aparte junulojn pri la teruraj\u0302oj de la eu\u0306ro. Ili dungis komediistojn, bone konatajn en Britio, por primoki la eu\u0306ron. Tamen skandaligis britojn unu el la skec\u0302oj, montranta komediiston hitlere vestitan kaj proklamantan Ein Volk! Ein Reich! Ein Euro! (lau\u0306 la fifama hitlera \u201eUnu popolo! Unu regno! Unu gvidanto!\u201d."}, {"text_idx": "#000676", "text": "Oni miras, ke kontrau\u0306uloj de la eu\u0306ro turnis sin al Hitlero. Evidentas, ke al tiuj tiom fremdas historio kiom deco kaj bontono. Ne imageblas, ke Hitlero estus akceptinta komunan valuton kreitan surbaze de interkonsento kaj intertraktado kaj ne surbaze de tankoj; la eu\u0306ropaj \u201ehitleridoj\u201d, Haider kaj Le Pen, ambau\u0306 kontrau\u0306as la eu\u0306ron."}, {"text_idx": "#000677", "text": "Sed en Britio obsedata de la pasinto, aparte de la dua mondomilito, ne eksterordinaras, ke eu\u0306rofobiistoj ekspluatu la trian regnon. Danke al la gazetaro, danke al televidaj kompanioj, britoj povas dau\u0306re travivi supozeble venkoplenan, gloran pasinton, ne tro g\u0302enante sin pri la komplikaj\u0302oj de necerta, s\u0302ang\u0302ig\u0302anta, 21-jarcenta mondo. Komentis kun bedau\u0306ro gazetisto en unu el la \u201enoblaj\u201d \u2013 kaj sendependaj \u2013 dimanc\u0302o-j\u0302urnaloj: britoj estas \u201ekondamnitaj senc\u0302ese partoprenadi karikaturan version de la dua mondomilito\u201d."}, {"text_idx": "#000678", "text": "Alivorte: c\u0302u elekti inter 1945, pundo kaj pasinto, au\u0306 2002, eu\u0306ro kaj estonto? Ne surprizas, ke dau\u0306re hezitas la registaro pri dato de promesita eu\u0306ro-referendumo. Dume ne povas ne rideti britaj eu\u0306ro-amikoj: se la fobiistoj tiom malesperas, ke ili sentas sin devigataj lanc\u0302i propagandan kampanjon \u2013 kaj ja fus\u0302an \u2013 en britaj kinejoj, do eble ili kredas, ke la tajdo turnig\u0302as. Favore al eu\u0306ro. Kaj jes \u2013 ec\u0302 en eu\u0306ropo-, eu\u0306ro-fobia Britio."}, {"text_idx": "#000680", "text": "Post jaroj da nestabileco Albanio nun pro c\u0302efe du kialoj antau\u0306g\u0302uas pli trankvilan periodon: estis elektita nova prezidanto kaj revenis membroj de la reg\u0302a familio. Albanoj esperas, ke pro tio la lando rekaptos la demokration g\u0302uitan inter la jaroj 1992 kaj 1997."}, {"text_idx": "#000681", "text": "En tiu c\u0302i jaro rezulte de tumultoj falis la registaro: al la s\u0302tatpotenco revenis socialistoj. Tamen la promesoj fare de la socialista prezidanto Rexhep Meidani [redjep meidani] plejparte ne realig\u0302is: ne estas redonitaj al la publiko monoj perditaj pro la tiel nomataj piramidaj lukompanioj; ne plibonig\u0302is la publika ordo, kaj dau\u0306re restis senlaboreco kaj malric\u0302eco. Krome kreskis la korupteco. Pro tio sekvis sin ene de kvin jaroj sep registaroj: tial Eu\u0306ropa Unio hezitis eknegoci kun Albanio rilate asocian statuson por la lando ene de EU."}, {"text_idx": "#000682", "text": "Antau\u0306 unu jaro okazis naciaj elektoj: per manipulado kaj mensogoj gajnis la socialistoj plimulton da mandatoj en la nova parlamento. Fatos Nano, prezidanto de la Socialista Partio, avide celis la s\u0302tatprezidantan postenon: li tiel manipulis aferojn, ke finfine li akiris la necesajn tri kvinonojn da deputitaj voc\u0302oj por farig\u0302i prezidanto. Demokratoj proteste rifuzis eniri la novan parlamenton: sekvis murdoj, inkluzive de tiu de deputito Azem Hajdari (la tiel nomata murdo de la jarcento)."}, {"text_idx": "#000683", "text": "Pro la kreskanta krizo en Albanio (kaj pro ekizolig\u0302o en la internacia komunumo) necesis elekti novan prezidanton. Unua prefero: Artur Kuko, diplomato kaj albana reprezentanto c\u0302e la EU-komisiono en Bruselo. Kiam Kuko lastmomente decidis ne akcepti la postenon, oni interkonsentis pri alia kandidato, Alfred Moisiu. Tiu c\u0302i, eksmilitisto kiu diplomitig\u0302is en Rusio, devenis de familio bone konata en Albanio: unu familiano estis aktoro, kaj lia patro estis generalo, kiu interalie dum la dua mondmilito rifuzis partopreni la okupadon de Grekio fare de la itala armeo."}, {"text_idx": "#000684", "text": "La albana parlamento voc\u0302donis favore al Moisiu, kiu 72-jarag\u0302a ekokupis sian postenon fine de julio. Tiel oni esperas meti finon al la korupteco de la pasinteco kaj, per demokratia fundamento, plifortigi ne nur la enlandan ekonomion sed ankau\u0306 la vidatecon de Albanio en internaciaj rondoj."}, {"text_idx": "#000685", "text": "Tiurilate rolon ludos ankau\u0306 la reg\u0302a familio. Albanio estis reg\u0302olando dum la jaroj 1928-1939; tiam pro itala okupado fug\u0302is reg\u0302o Ahmet Zog, kiu mortis en 1961. Dume la komunistoj malpermesis, ke lia filo Zog la 2a revenu al Albanio (ankau\u0306, ke la monarkista politika partio Legaliteti \u2013 samkiel aliaj dekstraj kaj burg\u0302aj partioj \u2013 funkciu). Do revenis Albanion nur en 1994 Zog la 2a, kiu tamen pro siaj nekonvenaj deklaroj estis elpelita."}, {"text_idx": "#000686", "text": "En 1997 li denove revenis kaj c\u0302i-foje organizis elekto-kampanjon: pro tiama seniluziig\u0302o rilate politikajn partiojn s\u0302ajnas, ke Zog venkis en referendumo por restarigi monarkion; tamen la politikistoj manovris kaj manipuladis, por ke ne estu restarigota reg\u0302olando. Ili ec\u0302 procesis kontrau\u0306 la reg\u0302o pro armita atenco kontrau\u0306 la s\u0302tato: denove fug\u0302is Zog la 2a. Nur pasintjare plifortig\u0302is la voc\u0302oj favore al la reg\u0302a familio: finfine deputitoj nuligis la decidon de la tribunalo kontrau\u0306 Zog la 2a kaj invitis lin reveni al Albanio."}, {"text_idx": "#000687", "text": "Nun Zog la 2a, kune kun familianoj inkluzive de lia filo Leka, okupas nove rekonstruitan vilaon apud la c\u0302efministrejo, c\u0302e la granda bulvardo de la c\u0302efurbo Tirana. Albanoj nun atendas, ke la c\u0302eesto de la reg\u0302o kaj la enoficigo de nova, demokrata prezidanto malstrec\u0302os la politikan vivon kaj kontribuos al nacia unuig\u0302o. Ankau\u0306 tion deklaris mem la reg\u0302o."}, {"text_idx": "#000688", "text": "Unu el la grandaj miskomprenoj de nia epoko s\u0302ajnas al mi esti la aserto, ke \u2013 kun la falo de la komunisma Sovetio \u2013 fiaskis la socialismo kaj venkis la kapitalismo. Sed c\u0302u la \u201esocialismo\u201d de Sovetio estis io alia ol s\u0302tat-kapitalismo, en kiu la s\u0302tato (t. e. la s\u0302tataj, do partiaj funkciuloj) estis ric\u0302aj kapitalistoj kaj la ordinaraj civitanoj la ekspluatitaj malric\u0302uloj? La sola diferenco al la nuna Rusio estis, ke la tiama s\u0302tato garantiis al la malric\u0302uloj vivnivelon sen malsato \u2013 nun en eksa Sovetio la novaj (grandparte malnovaj!) kapitalistoj tute ne havas intereson pri la malric\u0302uloj. En kapitalismo sen masko ili serc\u0302as nur la propran profiton."}, {"text_idx": "#000689", "text": "Se ni akceptas tiun c\u0302i analizon, ni povas au\u0306 devas diri, ke ne fiaskis socialismo (kiu, cetere, nenie kaj neniam vere estis establita g\u0302is nun) sed formo de kapitalismo. G\u0302i tamen ne fiaskis, c\u0302ar g\u0302i estis kapitalismo, sed c\u0302ar tiu sistemo estis malekonomia: tro granda nombro de burokratoj kontrastis al mismanag\u0302ado kun mizera log\u0302istiko (en fabrikoj ofte mutis mas\u0302inoj c\u0302ar ne alvenis materialo g\u0302ustatempe), neefikaj produkt-metodoj kaj malmodernaj mas\u0302inoj. Aldonig\u0302is, tamen, ideologia obstaklo: Sovetio dum la periodo de la \u201emalvarma milito\u201d elspezis gigantajn sumojn por armeo kaj atom-arsenalo. Tiu c\u0302i kac\u0302o da problemoj, mankoj kaj absurdaj\u0302oj fine kondukis al pereo de la s\u0302tatkapitalisma Sovetio."}, {"text_idx": "#000690", "text": "La \u201evenko\u201d de la okcidenta kapitalismo kontrau\u0306 la komunismo s\u0302uldig\u0302is precipe al la fakto, ke g\u0302i estis multe pli efika, kun multe pli grandaj profitoj, ne nur por kelkaj s\u0302tataj funkciuloj, sed por vastaj tavoloj de l' popolo. Usono kaj aliaj s\u0302tatoj povis financi sian atom-arsenalon sen mizerigi civitanojn. En plej multaj okcidentaj landoj ni havis \u201ekapitalismon kun homa vizag\u0302o\u201d (kiam disidentoj en orienta Eu\u0306ropo revis pri \u201esocialismo kun homa vizag\u0302o\u201d). Okcidentaj kapitalistoj (kaj politikistoj) konsciis, ke por efika produktado necesas kontentaj laboristoj. Do industrio, ekonomio kaj registaroj (per koncernaj leg\u0302oj) ebligis al pli kaj pli multaj homoj bonfarton kaj certan bonhavon. Sekve de sociala komponento tiu c\u0302i sistemo prosperis kaj oni fieris pri sia \u201emorala\u201d kapitalismo."}, {"text_idx": "#000691", "text": "Sed nun tiu c\u0302i moraleco montrig\u0302as pli kaj pli hipokrita. Unu skandalo post la alia en pluraj renomaj landoj fors\u0302iris tiun maskon. Plej ekstremaj estis la skandaloj en la plej ekstrema kapitalisma sistemo, tiu de Usono. Estas ne nur (la preskau\u0306 jam) kutimaj s\u0302mirmonaj kaj korupto-deliktoj au\u0306 gajnoj per (kontrau\u0306leg\u0302a) spekulado, sed ec\u0302 falsado de bilancoj fare de estroj de grandegaj kompanioj. Kvazau\u0306 ne sufic\u0302us tiaj abomenindaj pekoj de renomaj manag\u0302eroj de renomaj usonaj entreprenoj, ec\u0302 al prezidanto Bush [bus\u0302] kaj la usona vicprezidanto oni riproc\u0302as, ke ili kontrau\u0306leg\u0302e ric\u0302igis sin per tiel nomataj \u201einternulaj negocoj\u201d."}, {"text_idx": "#000692", "text": "Kio okazis? Kial kapitalistoj agas tiel malmorale? S\u0302ajnas, ke la skandaloj malkas\u0302as la karakteron de la nova kapitalismo: g\u0302i vekas avidojn. Ebloj kontentigi tiajn avidojn estas sistem-imanentaj. Ni prenu la ekzemplon de \u201einternula negoco\u201d. Se mi posedas akciojn de kompanio kaj samtempe havas gravan funkcion (estran, konsilantan au\u0306 kontrolan) en tiu c\u0302i kompanio, kompreneble mi scias pri tre multaj g\u0302iaj internaj aferoj. Ekzemple mi scias, ke baldau\u0306 la kompanio eniros gravan ekonomian krizon, kies sekvo estos falo de g\u0302ia akcia kurzo, pri kio ordinaraj akciuloj ne jam povas scii. Nun do mi vendas miajn akciojn je bonega prezo, kun bonega gajno. Kelkajn tagojn au\u0306 semajnojn poste la ordinaraj akciuloj suferos teruran perdon pro falinta kurzo."}, {"text_idx": "#000694", "text": "Multjardeka prospero de okcidenta kapitalismo, dum kiu konsiderinde kreskis la nombro de milionuloj, vekis avidojn de homoj en konsumismo kaj amuzosocio. Protagonistoj de kapitalismo sugestiis, ke c\u0302iu povos farig\u0302i milionulo; li nur devas ac\u0302eti akciojn kaj spekuladi c\u0302e borsoj. Por kontentigi la postuladon oni privatigis s\u0302tat-entreprenojn kaj tiel havis multajn novajn akciojn. Por kontentigi la avidon je profitoj, oni maldungis laboristojn, c\u0302ar salajroj kostas, kaj anstatau\u0306is ilin per robotoj (au\u0306tomatigo kaj raciigado, kiel oni eu\u0306femisme nomas tion), produktejojn oni transigis al foraj landoj kun malaltegaj salajroj."}, {"text_idx": "#000696", "text": "Krom manag\u0302eroj per tiu c\u0302i (mal)nova kapitalismo profitis precipe lertaj spekulantoj, sed la amaso de antau\u0306e bonfartaj homoj gajnis au\u0306 malmulte au\u0306 tute ne \u2013 au\u0306 perdis, kiam pli kaj pli ofte bankrotis akcikompanioj. Sed precipe kreskis, parte terure, la nombroj de senlaboruloj. Perdig\u0302is en tia egoisma socio la iama sociala ekvilibro de \u201emorala\u201d kapitalismo, tiel ke nun ni havas grandan nombron de mizeruloj en ric\u0302aj landoj."}, {"text_idx": "#000697", "text": "La lastatempaj grandaj skandaloj tiukampaj en Usono montras tamen, ke tiu c\u0302i kapitalismo sen morala masko povas perturbi la tutan ekonomian sistemon de lando. Bush tial postulis pli multan kontroladon kaj revenon al moralo. Ni devas dubi, ke oni sekvos alvokon de iu, kiu mem pekis kontrau\u0306 moralo. Bush, cetere, havas tre simplan rimedon por sufoki kritikon kaj forgesigi liajn misfarojn: li ordonos realigi la longe planatan atakon kontrau\u0306 Irakon, por en nova patriotismo savi Usonon \u2013 kaj sin mem."}, {"text_idx": "#000698", "text": "Gazetaraj komunikoj de la Eu\u0306ropa Komisiono c\u0302iam fascinas. Ec\u0302 pli, se temas ne pri fuzio inter la kompanioj Airtours kaj First Choice au\u0306 pri \u201eplena disvolvado de triageneraciaj moveblaj komunikiloj\u201d sed pri iu suka temo dungo- kaj soci-rilata."}, {"text_idx": "#000699", "text": "Lanc\u0302ante fine de majo libro-dikan raporton de la komisiono kaj la statistika informservo Eurostat pri \u201eLa socia situacio en EU\u201d, komisionanino Anna Diamantopoulou elektis emfazi la temon enmigrado. C\u0302i tiu povas en si mem nek \u201ekorekti la misan ag\u0302ostrukturon de la ag\u0302ig\u0302anta eu\u0306ropanaro\u201d, nek \u201esolvi labormerkatajn problemojn de EU\u201d, s\u0302i diris. Logika tem-elekto, c\u0302ar la c\u0302i-jara eldono de la raporto c\u0302efteme prezentis tendencojn en translokig\u0302ado kaj ties demografiaj sekvoj."}, {"text_idx": "#000700", "text": "Tamen oni povas demandi sin, kial komisionano (cetere, socialista) emas prezenti enmigradon unuavice en labormerkata kaj demografia perspektivoj. Estas tute vere, ke enmigrantoj alportas fres\u0302an sangon kaj tre bezonatajn kapablojn al nia fortikaj\u0302a-merkata Eu\u0306ropo, sed ili ne estu pro tio sole rigardataj kiel ia homa rezervujo, el kiu Eu\u0306ropo c\u0302erpas lau\u0306 siaj bezonoj."}, {"text_idx": "#000701", "text": "Se tiu \u201erezervuja\u201d vidpunkto difinos la trakton de enmigrado fare de EU, ni povos baldau\u0306 atesti fortig\u0302on de iaspeca sociala darvinismo. En la estonteca Eu\u0306ropo bonvenos junaj kaj alte kapablaj alilandanoj, g\u0302uste tiuj, kies plenumoj indigus al ties samlandanoj resti propralande. En tia Eu\u0306ropo ne-EU-anoj devos obei al c\u0302iam pli striktaj reguloj enmigradaj, sed oni vers\u0302ajne facile kreos esceptojn por talentoj bezonataj en la eu\u0306ropa labormerkato."}, {"text_idx": "#000702", "text": "C\u0302u vere tian mesag\u0302on ni s\u0302atas au\u0306di? Nuntempe, kiam amaskomunikiloj gurdas la temon enmigrado, tro facilus diri: \u201eVidu, ne estas, ke ni kontrau\u0306us enmigradon, sed ni devas limig\u0302i al tiaspecaj homoj, kiajn ni bezonas.\u201d"}, {"text_idx": "#000703", "text": "Plie, lau\u0306 la raporto \u201eLa socia situacio en EU\u201d, ec\u0302 \u201eduoblig\u0302anta enmigrado kaj samtempa duoblig\u0302o de naskociferoj ne sufic\u0302us por signife kontribui al ekvilibrigo de la labormerkato kaj al solidigo de la pensi-sistemoj\u201d. Se tiel ni statas, kia logiko diktas, ke oni severigu la limgardan reg\u0302imon de EU, anstatau\u0306 igi la landlimojn pli facile traireblaj?"}, {"text_idx": "#000704", "text": "Kiu estas la vera defio: c\u0302u konstrui novan muron c\u0302irkau\u0306 fortikaj\u0302o Eu\u0306ropo, au\u0306 akcepti pli multajn entreprenemajn enmigrantojn, kiuj kunkonstruu nian komunan estontecon?"}, {"text_idx": "#000705", "text": "Mi ne tre diligente lernis en mezlernejo, frue komencis labori. Dum la vivo mi s\u0302ang\u0302is multajn profesiojn. Kiel 16-jarulo mi estis elektristo en trik-fabriko. Poste mi provis min kiel muzikisto \u2013 komence en armeo, kaj poste kelkajn jarojn en turneanta cirko. Fojfoje mi ec\u0302 anstatau\u0306is klau\u0306nojn ... Kiam mi satig\u0302is per vivo de restoracia muzikisto, mi provis min kiel riparisto de au\u0306toj. Tiu provo dau\u0306ris preskau\u0306 20 jarojn. C\u0302i tion sekvis komerca agado. Menciindas mia diurna restado en Nig\u0302erio \u2013 jes, mi kun kelkaj miaj amikoj preskau\u0306 farig\u0302is viktimoj de t.n. \u201etromp-leteroj\u201d. Por mi estis granda surprizo, ke Esperanto estas uzata ankau\u0306 tiucele. Sed post tio mi decidis: jen la vica pruvo, ke Esperanto estas vere plenfunkcia lingvo \u2013 per g\u0302i eblas ec\u0302 trompi! En 1993 mia vere serioza hobio \u2013 Esperanto \u2013 farig\u0302is mia profesio. Nau\u0306 jarojn mi instruas Esperanton en unu el prestig\u0302aj liceoj de Kiev. Miaj gelernantoj partoprenis en pli ol 20 Esperanto-renkontig\u0302oj. Mi esperas, ke legantoj de MONATO vidis ilin ..."}, {"text_idx": "#000706", "text": "Ekde 2000 mi havas la honoron esti en tre prestig\u0302a kompanio de la reviziantoj de MONATO."}, {"text_idx": "#000707", "text": "Responde al la letero de Miguel Boeira Vianna, MONATO 2002/7, pri mia vidpunkto Hudson au\u0306 Guaiba (MONATO 2002/4): mi erari-pova, misinformis, ke Luiz Inacio da Silva estis tri fojojn kandidato por la prezidanteco, kiam estis fakte kvar. Spite al la sep laboristaj partioj \u2013 au\u0306 \u201epartioj por la laboristoj\u201d kiel diras Vianna (povraj laboristoj!) \u2013 estas lau\u0306 mia opinio antau\u0306videble, ke da Silva devos rekandidatig\u0302i kvinan fojon post kvar jaroj ..."}, {"text_idx": "#000708", "text": "Mi informas (sen mensogo) ke mia citita artikolo pri la 2a Forumo Sociala Tutmonda (FST) estis redaktita post atenta lego de 45 artikoloj kaj analizoj de elstaraj j\u0302urnalistoj. La revuo Paulo de la 21a de decembro 2001 sub la plumo de fidinda j\u0302urnalisto Reali Junior priskribas kiel la neregistara organizaj\u0302o ATTAC en Parizo petis la forumon kaj Partion de la laboristoj konvinki Fidel Castro kaj aliajn agitistojn ne oficiale partopreni la eventon pro politikaj kialoj. En la revuo Veja de la 23a de januaro 2002 Diogo Schelp klarigas kiel FST selektis la invititojn kaj ekzemple baris la diktatoron Fidel Castro kaj Jose\u0301 Bove\u0301. Evidente temis pri baro al oficialaj partoprenoj de la forumo. C\u0302iuj povis lau\u0306plac\u0302e vojag\u0302i al Porto Alegre kaj spekti la spektaklon. Kie la \u201ekompleta mensogo\u201d?"}, {"text_idx": "#000709", "text": "Felic\u0302e, ke en Eu\u0306ropo ekzistas ankorau\u0306 homoj kiel Stefan Maul por denunci la demagogion de popolistoj (MONATO, 2002/6, p. 8). Eu\u0306ropanoj s\u0302ategas g\u0302ui komfortojn (altan vivnivelon, konsumadon, ktp) provizitajn de senbremsa tutmondig\u0302o, sed hipokrite kulpigas la fremdulojn pri g\u0302iaj domag\u0302oj (senlaboreco, necerteco, malsanasekuro, ktp). Enmigrintoj respondecas nek pri la malapero de publikaj servoj, nek pri la maldungoj por multobligi la kapitalismajn profitojn; ili ne estas pli krimemaj ol la indig\u0302enoj. Male, tiuj elj\u0302etotaj eksterlandanoj aktivas en kampoj abomenitaj de landanoj mem (purigado, nutraj\u0302vendado, konstruado, ktp). Mi primokas la maljunan Eu\u0306ropon, kiu fermas sin timeme malantau\u0306 siaj limoj, dum ene jam trovig\u0302as la lupo tutmondig\u0302o. Ni esperu kurag\u0302ajn politikistojn kun nova klarvido por malfermi realajn perspektivojn al Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000710", "text": "Mi reagas al la supraj\u0302e ekvilibra, sed verdire ege tendenca (au\u0306 ege naiva) opinio \u201eNenio perfektas\u201d en MONATO 2002/4, p. 9. La au\u0306toro, Werner Schad rekomendis konsulti psikiatron al c\u0302iu klera homo, kiu \u201esuferas pro ege malamaj sentoj kontrau\u0306 Usono\u201d. Nu, mi rekomendus al Schad konsulti bonan libron pri historio, por tiel kompreni la historian malamon kontrau\u0306 Usono en Latin-Ameriko kaj aliregione tra la mondo. Mi listigu nur kelkajn okazaj\u0302ojn el la 20a jarcento:"}, {"text_idx": "#000711", "text": "1913: Revolucio forkurigas la meksikan diktatoron Diaz. Okazas demokratia balotado, kie triumfas Madero. Lau\u0306 instigo de la usona ambasadoro Wilson, Madero estas murdita, kio estigas dekjaran civilan militon."}, {"text_idx": "#000712", "text": "1927-1933: Usono milite okupas Nikaragvon. Sandino luktas kontrau\u0306 la invado. La amasbuc\u0302oj en El Ocotal kaj Las Flores fare de la usona armeo kau\u0306zas protestojn internacie."}, {"text_idx": "#000713", "text": "1950-1953: Usono milite \u201esavas\u201d Koreion de komunismo. La kosto: pli ol miliono da mortintoj."}, {"text_idx": "#000714", "text": "1954: Lau\u0306 usona instigo perforte falas en Gvatemalo la progresema reg\u0302imo de Arbenz. Ekas longa serio de gvatemalaj militaj registaroj, kiuj kruele mortigas milojn da indig\u0302enoj."}, {"text_idx": "#000715", "text": "1964-1973: Vjetnamio: simile al Koreio jardekon antau\u0306e, la usona \u201edefendo de l' libera mondo\u201d kostas multegajn vivojn. La masakro de vjetnamaj virinoj kaj infanoj en vilag\u0302o My Lai en 1968 estas nur eta ekzemplo de la usona \u201eliberiga\u201d strategio."}, {"text_idx": "#000716", "text": "1965: Usona invado de Dominikana Respubliko. La celo: \u201eprotekti la interesojn de Usono\u201d, diras prezidanto Johnson kun sincero. La kosto: 3000 murditoj (dominikanoj, kompreneble)."}, {"text_idx": "#000717", "text": "1973: En C\u0302ilio, la demokratie elektita sed por Usono politike neagrabla s\u0302tatprezidanto Allende perdas la povon kaj la vivon dum la fas\u0302isma puc\u0302o de Pinochet, kiu estros sangoplenan diktaturon, triste faman pro la kvanto de desaparecidos (t.e. homoj \u201emalaperigitaj\u201d de la polico pro politikaj kau\u0306zoj)."}, {"text_idx": "#000718", "text": "1986: Usono jug\u0302as, ke Libio estas terorisma lando, kaj bombardas libiajn urbojn. Centoj da civilaj mortigitoj, tute senkulpaj pri la agoj au\u0306 neagoj de Gadafi."}, {"text_idx": "#000719", "text": "1989: Panamo: ankorau\u0306foje Usono jug\u0302as kaj milite agas en alia lando. Unu fojon plu civiluloj suferas (c\u0302u eble ili kulpis, c\u0302ar ili permesis la reg\u0302imon de Noriega?)."}, {"text_idx": "#000720", "text": "Nuntempe oni povas observi en Argentino tragikan ekzemplon de socio, kiu sin detruas per patologia toleremo. Toleremo estas nobla homa kvalito. Sed, troigate, g\u0302i kondukas al disig\u0302o de limoj, kies foresto malebligas dece racian kunvivadon."}, {"text_idx": "#000721", "text": "En Latin-Ameriko Argentino estas vers\u0302ajne la plej elstara lando pro sia kultura nivelo pruvata ne nur de g\u0302iaj Nobel-premiitoj, g\u0302iaj teatroj, g\u0302iaj scienculoj sed ankau\u0306 de la homaj kvalitoj de g\u0302iaj log\u0302antoj. Sed la toleremo atingis en difinitaj sferoj (precipe politika, financa, eduka kaj ekonomia) neakceptindajn dimensiojn."}, {"text_idx": "#000722", "text": "Ekde jardekoj oni scias, ke en la dogano grandskale okazas s\u0302teloj kaj trompoj. Neniu klopodas tiujn c\u0302esigi. Altranga funkciulo, kiu intencis juste ordigi la situacion, estas murdita. La kulpulojn oni ne trovis, eble ec\u0302 ne serc\u0302is. Dum la lastaj jardekoj miliardoj da dolaroj estas iel s\u0302telitaj de koruptaj, neniel punitaj, politikistoj. Jug\u0302istojn, ec\u0302 altrangajn, oni akuzas kelkfoje pro misfaroj: nur tre malmultaj estas kondamnitaj."}, {"text_idx": "#000723", "text": "En lernejoj infanoj spertas, ke misfaroj estas facile pardonataj. Rezulte, la nombro de ne-plenag\u0302aj krimuloj nun timigas: inter ili ne mankas murdistoj kaj rabistoj. Tamen policistoj g\u0302enerale ne rajtas ilin pridemandi au\u0306 aresti. Senrespondecaj neu\u0306rozuloj, kiuj misuzas la noblan koncepton pri homaj rajtoj, tro ofte malhelpas tiujn, kiuj volas defendi ordon, sekuron kaj pacon. Tamen ankau\u0306 honestuloj indas esti defendataj. Tion forgesante, oni vole-nevole kunlaboras kun tiuj, kiuj detruas pacan kunvivadon."}, {"text_idx": "#000724", "text": "Antau\u0306 nelonge aperis libro El atroz encanto de ser argentinos (La terura c\u0302armo esti argentinanoj). En la libro la au\u0306toro Aguinis esploras la kialojn de la nuna situacio: situacio, en kiu milionoj perdas s\u0302paraj\u0302ojn kaj sekurecon pro troa toleremo."}, {"text_idx": "#000725", "text": "Malkontentas Rusio, ke g\u0302iaj log\u0302antoj en la \u201einsula\u201d regiono de Kaliningrado vizojn bezonos por trapasi Litovion kaj Pollandon survoje al aliaj partoj de sia propra lando, post kiam Litovio kaj Pollando membrig\u0302os en Eu\u0306ropa Unio. Diversnivele oni diskutas, kiel plifaciligi la vivon por la rusoj tiel devigotaj trapasi Eu\u0306ropan Union."}, {"text_idx": "#000726", "text": "Profesoro pri teknologio c\u0302e la litova milita akademio, la 68-jarag\u0302a Algimantas Ambrazevic\u030cius, proponis tunelon sub Pollando. G\u0302i kunligus la kaliningradan regionon kun Belorusio: per tunelo povus vojag\u0302i senvize kaj libere homoj; ankau\u0306 varoj facile transporteblus. Lau\u0306 la profesoro, solvo tia povus forigi nun aperantajn politikajn miskomprenojn."}, {"text_idx": "#000727", "text": "La profesoro opinias, ke tunelo \u2013 70 km longa \u2013 estus konstruata dum unu jaro; poste ekfunkcius elektraj, metroo-specaj trajnoj. G\u0302i kostus, lau\u0306 la profesoro, ekvivalenton de c\u0302. miliardo da eu\u0306roj sed post kvin jaroj jam liverus profiton. Planon la profesoro jam prezentis al la rusa registaro."}, {"text_idx": "#000728", "text": "Tro malmulte kredas litovoj je kuracherboj, asertas la 58-jara Jadvyga Balvociute el norda Litovio. \u201eSe ili estus pli paciencaj kaj regule uzus kuracherbajn teojn, multajn sanproblemojn ili povus solvi sen h\u0302emiaj kuraciloj\u201d, diras Jadvyga."}, {"text_idx": "#000729", "text": "La herbulino, kiu log\u0302as en fora arbaro, preskau\u0306 c\u0302iutage akceptas gastojn kaj respondas telefondemandojn. Plej ofte homoj volas sanig\u0302i de tusado: Jadvyga proponas herboteon ne ac\u0302eteblan c\u0302e apotekoj, c\u0302ar la herboj ne estas enskribitaj en oficiala listo de kuracherboj de Litovio."}, {"text_idx": "#000730", "text": "Kontrau\u0306 artikaj problemoj la herbulino rekomendas teon preparitan lau\u0306 la dolororigino kaj sangopremo de la suferanto. Ofte virinoj helpon petas por kontrau\u0306i la alkoholismon de siaj edzoj. Jadvyga atentigas, ke efikos kuracado nur, se la edzo mem al tio strebos. Krome s\u0302i neniam diras, ke s\u0302i pli kapablas ol kuracistoj: \u201eMi c\u0302iam estas nur post ili. Por mi estas pli simple ion proponi, kiam veninta persono jam scias sian diagnozon\u201d."}, {"text_idx": "#000731", "text": "Jadvyga studis farmacion en Kaunas kaj laboris kiel apotekistino. Pro familiaj kialoj s\u0302i forlasis la urbon kaj starigis ekologian bienon kaj okupig\u0302is pri natura potenco. Nun, maje-junie, s\u0302i kolektas herbojn el apudaj herbejoj, arbaroj kaj propra tereno. Dekojn da kilogramoj s\u0302i kolektas, el kiuj s\u0302i preparas siajn teojn, antau\u0306 ol ilin dissendi tra la lando."}, {"text_idx": "#000733", "text": "Priskribi malplimultan lingvon eblas el pure gramatika vidpunkto. En la kazo de latinida lingvo, kiel la kataluna, tio apenau\u0306 interesos multajn legantojn de MONATO: tia lingvotipo estas vaste konata kaj la apartaj\u0302ojn de la kataluna ni povas konsideri sengravaj s\u0302iboletoj. Tamen la kataluna montrig\u0302as aparte interesa el la vidpunkto de socilingvistiko kaj lingvoplanado. Temas sendube pri minoritata lingvo, sed precipe pli pro g\u0302ia uzado, ol pro la kvanto de parolkapabluloj en g\u0302ia teritorio: malfacilas konkurenci kontrau\u0306 la hispana kaj la franca. Se al tio oni aldonas fulmrapidan tutmondig\u0302an procezon, alportantan ankau\u0306 la anglan kiel plian konkuranton en diversaj fakoj, la afero evidentig\u0302as komplika."}, {"text_idx": "#000734", "text": "En tia malfacila situacio interesas spekti, kiel baraktas la kataluna: temas tre vers\u0302ajne pri la plej bonstata malplimulta lingvo en Eu\u0306ropo, do el la analizo de g\u0302iaj problemoj povus eltirig\u0302i plena senesperig\u0302o pri la estonto de minoritataj lingvoj en teknologia mondo."}, {"text_idx": "#000735", "text": "Ankau\u0306 lingvoplanado rolas elstare. Ni analizos la subjektivan gravecon de la dialektoj en la kataluna: kiugrade la normo prefere estu unueca, tiel ke la merkato farig\u0302u pli vasta, kaj la lingvo sukcesu reprosperi, estas s\u0302losila decido. Kaj male, ni vidos kiel eblas alpreni politikajn decidojn por vole distancigi proksimegajn parolformojn kaj faciligi la finan disfalon de la lingvo. En tia situacio lingvopolitiko montrig\u0302as esenca, kaj ni rimarkos, kiel diversaj registaroj programas malsamajn politikojn."}, {"text_idx": "#000736", "text": "Nelaste, en tiaj limsituacioj, demografio ludas centran rolon. Se estas problemoj en solidaj s\u0302tatoj, c\u0302ar tio, ke eble 10 % de la log\u0302antaro estas alidevena, eblas senpene imagi, kio okazas, c\u0302e minoritatlingvanoj kun malmultaj au\u0306 nulaj ebloj leg\u0302doni kaj ricevantaj pluroble pli grandan enmigradon, krome de homoj ne c\u0302iam konsciaj pri tio, ke indas lerni la lingvon de la gastiganta popolo."}, {"text_idx": "#000737", "text": "La kataluna estas la plej vaste parolata nes\u0302tata lingvo en Eu\u0306ropo: g\u0302i superas ec\u0302 nemalmultajn oficialajn lingvojn lau\u0306 tiu konsidero. G\u0302in denaske parolas pli ol 5 milionoj da homoj en c\u0302. 10-miliona teritorio, en la eteta Andoro (kie g\u0302i fakte jes estas la s\u0302tata lingvo), la franca Nord-Katalunio kaj la oriento de la ibera duoninsulo en Hispanio: en la au\u0306tonomaj komunumoj de Katalunio, Valencilando, Balearaj Insuloj, Aragono kaj Murcio. Ankau\u0306 en urbo L'Alguer/Alghero, en Sardio, g\u0302i estas la denaska lingvo de c\u0302. 40 % de la log\u0302antaro."}, {"text_idx": "#000738", "text": "En Hispanio g\u0302i refarig\u0302is kunoficiala lingvo en Katalunio, Valencilando kaj la Balearaj Insuloj fine de la 1970aj jaroj, kun la demokratiig\u0302o de la lando. En Aragono g\u0302i ne estas kunoficiala, sed estas instruata en preskau\u0306 c\u0302iuj lernejoj de la lima regiono, kie g\u0302i estas uzata (c\u0302. 90 % de la 50 000-homa log\u0302antaro)."}, {"text_idx": "#000739", "text": "La historio de la lingvo similas al tiu de la ceteraj vivantaj latinidaj lingvoj de la ibera duoninsulo. La lulilo situas en la oriento de Pireneoj: same la aragona, kastilia, asturi-leona kaj galeg-portugala naskig\u0302is en la nordo de la duoninsulo. La kreig\u0302o de diversaj reg\u0302landoj, i.a. surbaze de tiuj lingvoj, kaj ilia konkerado kaj koloniado de sudaj teritorioj kreis kvin paralelajn lingvo-bendojn."}, {"text_idx": "#000740", "text": "Tiu periodo de fiksig\u0302o de la lingvaj limoj okazis inter la 9a kaj la 13a jarcento. Indas citi du grandajn saltojn: la konkeron de suda Katalunio dum la 12a jarcento kaj tiu de Balearoj kaj Valencilando dum la 13a. Tiutempe la novaj teritorioj estis vers\u0302ajne entute arabaj kaj islamaj, c\u0302efe ekde la 11a jarcento, kaj la militoj aparte kruelaj: post la konkero de Minorko, ekzemple, la tuta log\u0302antaro estis sklavigita, vendita sur la kontinento kaj renovigita de kontinentaj koloniantoj. Krome, la islama log\u0302antaro, abunde postrestinta, c\u0302efe en Valencilando, apenau\u0306 apostatis au\u0306 translingvig\u0302is. Malgrau\u0306 tio, ke g\u0302i plu tie estis plimulta dum preskau\u0306 tri jarcentoj, g\u0302i lasis nemultajn spurojn en la lingvo: tute ne tiel, kiel oni povus konjekti, se g\u0302i estus konsistiginta la c\u0302efan substraton de la nuna log\u0302antaro. En la 17a jarcento islamanoj estis terure forpelitaj (Valencilando perdis tiam vers\u0302ajne trionon de sia log\u0302antaro) kaj la nunaj valencianoj estas entute posteuloj de la mezepokaj koloniantoj, c\u0302efe katalunaj. Ankau\u0306 influoj mozarabaj (sud-iberiaj latinidaj lingvoj) estas apenau\u0306 percepteblaj, malkiel ekzemple en la meza kaj suda portugala."}, {"text_idx": "#000741", "text": "Tiu historio de la lingvo, ligita al perfortoj, facile plu spureblas nuntempe en la dialektoj: dum la transiro de la kataluna al la aragona en Pireneoj estas treege kontinua (tiel ke estas fakaj disputoj, c\u0302u limdialekton oni atribuu al unu au\u0306 alia), la lingva limo sude estas surprize tranc\u0302a: en Valencilando mem, ekzemple, kie okcidente oni parolas hispane kaj oriente katalune, transirante de vilag\u0302o al alia, oni konstatas gradojn de katalunlingveco de 70-80 % kaj senpere de 0-5 %. Male, la dialekta transiro norde-sude, en la kataluna, estas tre lau\u0306grada \u2013 oriente-okcidente, tuj evidenta."}, {"text_idx": "#000742", "text": "Parolante pri sia lingvo, katalunoj ofte insiste atentigas pri la dialekta diverseco: ne pro tio, ke ili tre malsamas (la hispana parolata en la duoninsulo multe pli diversas), sed pro ia sociologia abomeno de centralizismo. Por paroli pri kia estas la kataluna, indas tion fari surbaze de g\u0302iaj lokaj variantoj."}, {"text_idx": "#000743", "text": "Kiel dirite, ekzistas du grandaj dialektaroj: orienta kaj okcidenta. La malsamecoj estas c\u0302efe fonetikaj, kvankam ekzistas nombro da karakterizaj vortoj: la okcidentaj ofte estas iom pli similaj al tiuj de la ceteraj duoninsulaj latinidaj lingvoj, vers\u0302ajne pro komuna antau\u0306romia iberi-eu\u0306ska substrato kontraste al kelta, oriente. Ekzemplo estas la vorto \u201espegulo\u201d: okcidente: espill (hispana espejo, portugala espelho), oriente: mirall (okcitana: miralh, franca miroir)."}, {"text_idx": "#000747", "text": "En la kataluna televido estas aparta zorgo, ke en la novaj\u0302-programoj estu reprezentataj c\u0302iuj kvin dialektoj, kvankam la filmoj estas dublitaj nur al la centra (barcelona). La valencia televido uzas nur la tiean dialekton, kaj la filmoj preskau\u0306 ekskluzive estas dublitaj en ... la hispanan. Kaj tiu estas en Valencilando ankau\u0306 la lingvo de la plej spektataj distraj programoj. La dekstra registaro s\u0302ajne konsideras la katalunan ia latino tau\u0306ga nur por la novaj\u0302oj \u2013 au\u0306 tio lau\u0306 ili sufic\u0302as, por kas\u0302i sian kunlaboron kun la lingvo-anstatau\u0306a procezo. Krome, jam en 1991 la televidestroj publikigis liston de malpermesitaj katalunismoj kaj maldungis la tutan teamon de kontrolistoj de la televido: la kataluna uzata de la tiea televido estas ne nur malmulta, sed aparte disdialektema."}, {"text_idx": "#000748", "text": "Ankau\u0306 skribe la normo difinas diversajn dialektajn variaj\u0302ojn, pro tiu aludita kontrau\u0306staro de centralizismo. La plej karakteriza estas la unua persono de la singularo de la prezenco:"}, {"text_idx": "#000749", "text": "La plej arkaika formo estas la baleara, kiu kontinente unue evoluis al la nuna valencia formo kaj poste al la nunaj kataluniaj; la nord-kataluna s\u0302uldig\u0302as al okcitana influo."}, {"text_idx": "#000750", "text": "Kiel dirite, kaj malgrau\u0306 c\u0302iaj zorgoj, la diferencoj estas apenau\u0306aj. Amuzemuloj povas klopodi trovi la etetajn s\u0302ang\u0302ojn inter la oficialaj tradukoj de la hispana konstitucio fare de la katalunia kaj valencia au\u0306tonomaj komunumoj c\u0302e kaj public1.pre.gva.es/dogv pdf/Constitucio.pdf#pagemode=bookmarks"}, {"text_idx": "#000751", "text": "Kiel Kebekio, la Kataluna Landaro estas paradizo por socilingvistoj kaj fakuloj pri lingvo-kontaktoj. Vers\u0302ajne la plimulto de la eu\u0306ropanoj ne estas alkutimig\u0302inta al pluropaj konversacioj, kie parolantoj s\u0302ang\u0302as la uzatan lingvon meze de frazo fiksinte la rigardon sur unu kaj alia homo. Au\u0306 pri dialogoj, kie c\u0302iu uzas sian propran lingvon, ne altrudante al la alparolato la aktivan uzadon de fremda idiomo. Tiaj aferoj estas c\u0302iutagaj\u0302oj en Katalunio."}, {"text_idx": "#000752", "text": "Ni ne rozkolorigu la situacion: kiam du lingvoj konkurencas en la sama teritorio por la samaj funkcioj, konflikto estas neevitebla. G\u0302i tamen tute ne plu estas perforta, kiel vi povis konstati en la supraj ekzemploj: nur en Valencilando, kie la kataluna spertas gravan dang\u0302eron de malapero en kelkaj regionoj sudaj kaj marbordaj, kaj la hispanismaj fortoj estas multe pli ekstreme konservativaj, la konflikto de tempo al tempo evidentig\u0302as tia."}, {"text_idx": "#000753", "text": "La kataluna estis dum pluraj jarcentoj lingvo persekutata. En norda Katalunio estis devizoj en la lernejoj, kiel soyez propres, parlez franc\u0327ais (estu puraj, parolu france) au\u0306 il est de\u0301fendu de cracher par terre et de parler catalan (estas malpermesite krac\u0302i surplanken kaj paroli katalune). Trans la s\u0302tata limo, la plej oftaj ekvivalentaj homofobiaj perloj estis habla en cristiano (parolu kristane) au\u0306 habla la lengua del imperio (parolu la imperian lingvon). En Hispanio, por citi ridindan ekzemplon, estis leg\u0302o malpemesanta paroli telefone en la kataluna; sed estas multegaj aliaj tre malridigaj. C\u0302io c\u0302i tamen ne malhelpis, ke en 2001 unue la reg\u0302o de Hispanio kaj poste la ministro pri klerig\u0302o senhonte asertis, ke la hispana neniam estis altrudita kaj ke la katalunan oni neniam malpermesis au\u0306 kontrau\u0306staris: akuta atako de reviziismo de la nun reganta hispana dekstro, heredinto de frankismo \u2013 kaj pri aferoj tiel fres\u0302dataj, ke milionoj da katalunoj tro bone memoras. Malgrau\u0306 la protestoj lau\u0306taj kaj reaj, nek unu nek la alia malkonfesis siajn eldirojn."}, {"text_idx": "#000754", "text": "Hispanaj politikistoj bedau\u0306rinde ne g\u0302uas la monopolon de demagogio: en Francio elstaris antau\u0306 nelonge la diskutoj, c\u0302u la korsikan oni povas starigi kiel devigan studobjekton en la tieaj lernejoj. La starpunkto de la Konstitucia Konsilio (2002-01-17) estas, ke tia elpas\u0302o kontrau\u0306us la francan c\u0302efleg\u0302on: sekve oni ne povas devige instrui la korsikan, bretonan, okcitanan, eu\u0306skan au\u0306 katalunan ... sed jes la anglan."}, {"text_idx": "#000755", "text": "Kompreneble danke al tiaj politikoj, Nord-Katalunio estas sendube la loko, kie la kataluna plej malbone fartas. Post 350 jaroj da premado, lau\u0306dire 35 % de la homoj parolas g\u0302in (c\u0302efe maljunuloj kaj vilag\u0302anoj), kaj el ili nur duono asertas ofte g\u0302in uzi. Entute 55 % g\u0302in komprenas. Kvankam eble plej ofte oni ne plu konsideras g\u0302in j\u0302argono, g\u0302i ankorau\u0306 ne estas akceptata kiel plenrajta lingvo."}, {"text_idx": "#000758", "text": "Se analizi la nombron de lingvokapablaj infanoj lau\u0306 la popolnombradoj, konstateblas ekstrema malplimultig\u0302o de la kataluna en la sudaj valenciaj urboj, same kiel en la sudaj balearaj insuloj Ejviso kaj Formentero. En la unua kazo, parton kau\u0306zis amasa alveno de kastililingvaj enmigrintoj, sed ankau\u0306 multnombra perdo de la lingvotransdono dum la fas\u0302isma diktaturo (komparado de la parolkapablo lau\u0306 ag\u0302ogrupoj tion evidentigas). Katastrofa lingvopolitiko en la lastaj du jardekoj en Valencilando (el kiu ni iom menciis la televidan) neniel helpos renversadon de tiu tendenco."}, {"text_idx": "#000759", "text": "En Balearoj, tre apartas la eksterordinara migra fluo de la lastaj jaroj, c\u0302efe de germanaj kaj britaj pensiuloj, kiu aldonig\u0302as al tiu de la hispanlingvanoj dum la reg\u0302imo de Franco. Lau\u0306 la statistikoj de 2001 19 % de la log\u0302antaro estas eksterhispana (30 % en Ejviso). De 1996 al 2001 la log\u0302antaro kreskis je 120 000 (sume, 875 000 homoj), el kiuj 110 000 enmigrintoj: 35 % el Hispanio kaj 65 % ekster g\u0302i. Lau\u0306 tiaj kreskoj estas facile prognozi lingvan disfalon."}, {"text_idx": "#000760", "text": "Tia situacio similas al tiu, kiu okazis en Katalunio dum la 1950aj kaj 60aj jaroj, kvankam tiam la alvenintoj estis preskau\u0306 ekskluzive el Hispanio. Dum la 20a jarcento, la log\u0302antaro trioblig\u0302is: de 2- g\u0302i farig\u0302is 6,2-miliona. De 1900 al 1980 la lando ricevis 2 350 000 enmigrintojn, kaj konkrete en la pinta periodo 1955-1975 la log\u0302antaro kreskis je 2 milionoj, el kiuj pli ol duono pro migrofluoj. En 1970 38 % de la log\u0302antaro naskig\u0302is ekster Katalunio. Resume: 75 % de la nuna log\u0302antaro almenau\u0306 parte devenas de la 20-jarcenta enmigrado."}, {"text_idx": "#000761", "text": "Tiuj grandegaj s\u0302ang\u0302oj kompreneble profunde skuis la lingvan situacion. Katalunianoj (kaj hispanianoj) kredas, ke la lando estas c\u0302efe katalunlingva, sed tio malcertas lau\u0306 la socilingvistikaj esploroj: s\u0302ajne ne pli ol 51-52 % de la log\u0302antaro estas tia."}, {"text_idx": "#000762", "text": "Ekzistas multaj kaj detalaj socilingvistikaj studoj, sed j\u0302us aperis la unuaj rezultoj de aparte interesa esploro pri la intergeneracia lingvotransdonado. Surbaze de memstara enketo, la au\u0306toroj malkovris, ke 60,5 % de la homoj inter 15 kaj 24-jarag\u0302aj parolas hispane kun la patro (dum c\u0302e pli-ol-65-jaruloj temas pri 47 %): do larg\u0302a plimulto de la baldau\u0306 naskonta generacio uzas la hispanan hejme."}, {"text_idx": "#000763", "text": "Ege interese montrig\u0302as fari la demandon en la inversa direkto: kiun lingvon oni parolas kun la gefiloj \u2013 kaj kompari g\u0302in kun la lingvo uzata kun la gepatroj. Evidentig\u0302as forta lingvos\u0302ang\u0302o en du generacioj en la direkton de la kataluna. Tamen la au\u0306toroj estas singardemaj kaj atentigas, ke necesas atendi 15-20 jarojn por analizi, kion faros la generacio sub 24 jaroj. Krome aliaj socilingvistoj rimarkas reuzadon de la hispana, kiam la gefiloj farig\u0302is dek-jaraj."}, {"text_idx": "#000765", "text": "La kataluna, do, travivas interesan turnpunkton, kie eble estos decidita g\u0302ia sorto, almenau\u0306 por la venonta duonjarcento. G\u0302ia situacio forte malsamas en la diversaj regionoj, kie g\u0302i estas parolata, kaj ties diferencoj kreskis en la lastaj 25 jaroj. En Katalunio, kie g\u0302i pli bone fartas, la lingvo tamen riskas finfine farig\u0302i minoritata, kaj g\u0302i jam fakte estas tia inter la pli juna parto de la log\u0302antaro. La s\u0302ajna transpreno de la kataluna fare de parto de la hispanlingvanoj tamen certe lasos profundan spuron en la lingvo mem. La lingvo eble staras antau\u0306 la malfacilega decido, c\u0302u purisme \u201emorti starante\u201d au\u0306 toleri lavangon de hispanismoj. Plimulto de la parolantoj s\u0302ajne jam akceptis tiun duan eblon. La lingvo tamen devas ankorau\u0306 skermi kun novaj situacioj, kiel la teknologia revolucio au\u0306 la alveno de nova generacio de enmigrintoj, c\u0302efe el Magrebo kaj Sud-Ameriko."}, {"text_idx": "#000766", "text": "Baldau\u0306 libera komerco en Balkanio"}, {"text_idx": "#000767", "text": "\u201eG\u0302is la fino de 2002 ekfunkcios zono de libera komerco inter la landoj de sud-orienta Eu\u0306ropo\u201d, prognozis la au\u0306stra eksa vickanceliero Erhard Busek, nuna speciala kunordiganto de la Stabilecpakto por tiu parto de Eu\u0306ropo. Lia prognozo bazig\u0302as sur la subskribitaj au\u0306 baldau\u0306 subskribotaj duflankaj traktatoj pri libera komerco inter c\u0302iuj landoj de la regiono. Jam estas subskribitaj nau\u0306, kaj pri aliaj nau\u0306 la intertraktoj plu dau\u0306ras, li komunikis."}, {"text_idx": "#000768", "text": "Busek menciis kiel problemon tri landparojn, c\u0302e kiuj la intertraktoj ankorau\u0306 ne komencig\u0302is \u2013 inter Rumanio kaj Albanio, inter Rumanio kaj Bosnio-Hercegovino kaj inter Bulgario kaj Albanio."}, {"text_idx": "#000770", "text": "Erhard Busek memorigis, ke okcidenta Eu\u0306ropo havas sian ric\u0302aj\u0302on ne rezulte de registara mono, sed rezulte de eksporto kaj de libera komerco, kaj deklaris, ke la saman skemon oni devas apliki ankau\u0306 en Balkanio. Li promesis, ke infrastrukturaj projektoj, financotaj de la Stabilecpakto, plu funkcios. La projekto pri konstruo de ponto inter Bulgario kaj Rumanio trans la rivero Danubo, inter Vidin kaj Kalafat, ec\u0302 antau\u0306as la tempoplanojn. Ties konstruado komencig\u0302os en 2003. Aliaj du konstruprojektoj de la Stabilecpakto en Bulgario estas la plivastigo de la flughaveno de Sofio kaj de la haveno de Lom c\u0302e Danubo. Baldau\u0306 Bulgario kaj Jugoslavio prezentos al la Stabilecpakto por financado komunan projekton pri plilarg\u0302igo de la vojo inter Sofio kaj Nis\u030c, la c\u0302efa vojo inter la du landoj."}, {"text_idx": "#000771", "text": "La speciala kunordiganto komunikis, ke la landoj de sud-orienta Eu\u0306ropo perdas unu milionon da usonaj dolaroj jare pro nepagataj impostoj kaj akcizoj je cigaredoj. Li rekomendis, ke oni s\u0302ang\u0302u la leg\u0302aron, plialtigu la monpunojn kaj aktivigu la kunlaboron inter la doganaj kaj landlimaj administrejoj de la Balkan-landoj samkiel inter la cigaredaj firmaoj. La informoj pri la damag\u0302oj rezulte de eksterleg\u0302a eksporto kaj importo de cigaredoj aperis unuafoje en la renkontig\u0302o de reprezentantoj de la doganejoj en la regiono, kiu okazis en majo 2002 en Pris\u030ctina, Kosovo."}, {"text_idx": "#000772", "text": "Busek memorigis, ke estas konataj multaj faktoj, kiuj atribuas grandan respondecon de sud-orienta Eu\u0306ropo pri la monda krimeco. En la landoj de tiu regiono estas multaj krimaj fenomenoj, kiujn oni devas energie kontrau\u0306batali \u2013 vasta korupto, transporto kaj vendo de narkotaj\u0302oj kaj armiloj, komerco de homoj. Li certas, ke kau\u0306zoj por tio estas la dau\u0306rantaj malperfektaj\u0302oj en la s\u0302tata administracio de la landoj, la malaltaj enspezoj de la log\u0302antaro samkiel la malstabila politika situacio."}, {"text_idx": "#000773", "text": "Nikolaj Vasilev, bulgara ministro pri ekonomio, informis, ke Bulgario c\u0302i-momente estas lando kun malpliig\u0302inta korupto, kiu povas helpi al la aliaj sud-orient-eu\u0306ropaj landoj tiurilate."}, {"text_idx": "#000774", "text": "En marto 2000 okazis monda konferenco de kreditantoj por la Stabilecpakto pri sud-orienta Eu\u0306ropo, kiu promesis por realigo de projektoj en Balkanio 2,4 miliardojn da usonaj dolaroj. Per tiu sumo oni g\u0302is nun realigis 244 rapidajn projektojn en la regiono. La projektoj kaj iniciatoj, kiuj ricevis financadon, estis pretigitaj enkadre de tri tabloj de la Stabilecpakto \u2013 \u201eDemokratio kaj homaj rajtoj\u201d, \u201eEkonomia rekonstruo kaj sekureco\u201d kaj \u201eSekureco\u201d."}, {"text_idx": "#000775", "text": "La pola, la lingvo de Zamenhof"}, {"text_idx": "#000776", "text": "La pola estis la gepatra lingvo de la kreinto de Esperanto, do estas interese kompari la du lingvojn. Zamenhof montrig\u0302as rimarkinde malinfluita de la pola, kompare kun aliaj lingvokreintoj. Lau\u0306 legendo, la unusola vorto kiun Zamenhof ne povas rezisti enpreni al Esperanto el la pola estas la s\u0302atata \u201ekolbaso\u201d; tiu c\u0302i tamen aspektas iom pli proksima al sia rusa parenco kolbasa ol al la pola kie\u0142basa. Tamen ekzistas aliaj elpolaj vortoj: \u201ec\u0302u\u201d sendube venas de la pola czy [c\u0302i]."}, {"text_idx": "#000777", "text": "La pola estas okcidentslava lingvo. G\u0302i skribig\u0302as per la romia alfabeto, sed bezonas multajn kromsignojn kaj digramojn, do povas doni pli timigan ideon pri la prononco ol la vero. Fakte g\u0302i skribig\u0302as tre foneme. Tamen iuj vortoj restas malfacile prononceblaj \u2013 ekzemple mg\u0142a [mgu\u0306a] (nebulo), me\u0328z\u0307czyzna [menj\u0302c\u0302izna] (viro) au\u0306 la urbo Bydgoszcz [bidgos\u0302c\u0302]. Fama langotordilo estas W Szczebrzeszynie chrza\u0328szcz brzmi w trzcinie [vs\u0302c\u0302ebj\u0302es\u0302inie h\u0302j\u0302ons\u0302c\u0302 bj\u0302mi vtj\u0302inie] (En [la urbo] Szczebrzeszyn la skarabo zumas en la kano). Kiel en la rusa, preskau\u0306 c\u0302iuj konsonantoj povas esti \u201emolaj\u201d au\u0306 \u201emalmolaj\u201d. \u201eMolecon\u201d indikas foje dekstrakorna supersigno super la konsonanto, foje (antau\u0306 vokalo) intermetita i. La akcento trovig\u0302as plej ofte c\u0302e la antau\u0306lasta silabo."}, {"text_idx": "#000778", "text": "Interesa koincido \u2013 kaj kontrasto \u2013 komune kun la itala estas ke la pola vorto por \u201enordo\u201d estas po\u0301\u0142noc [puu\u0306noc] (lau\u0306vorte, \u201eduono de la nokto\u201d); la nomo por la sudo en Italio estas mezzogiorno, kiu ankau\u0306 signifas \u201etagmezo\u201d! La nomoj de la monatoj, malkutime por eu\u0306ropa lingvo, ne estas romiaj, sed tradicie slavaj (ekz. oktobro paz\u0301dziernik, dum tiuj de la rusa estas tre rekoneblaj: oktjabrj."}, {"text_idx": "#000779", "text": "Ekzistas la samaj tri genroj kiel en la rusa. Neu\u0306traj substantivoj ofte finig\u0302as per -o; eble tiu s\u0302ajnis al Zamenhof la plej neu\u0306tra finaj\u0302o por Esperantaj substantivoj. Multaj ingenraj substantivoj finig\u0302as per -a, kiel en tiom da aliaj hindeu\u0306ropaj lingvoj. Ne ekzistas artikoloj. Estas sep kazoj: nominativo, akuzativo, genitivo, dativo, instrumentalo kaj lokativo, kaj vokativo (malaperanta)."}, {"text_idx": "#000780", "text": "Simile al Esperanto, kaj malnecese lau\u0306 iuj, la adjektivoj akordig\u0302as lau\u0306 nombro kaj kazo, kaj ankau\u0306 lau\u0306 genro; kaj kvankam ili kutime antau\u0306as siajn substantivojn1, la vortordo estas sufic\u0302e libera. La polaj numeraloj deklinaciig\u0302as (s\u0302ang\u0302as siajn formojn lau\u0306 uzmaniero). Por krei adverbojn, oni s\u0302ang\u0302as la virgenran finaj\u0302on al la neu\u0306tra -o (au\u0306 -e, lau\u0306 la vorto)."}, {"text_idx": "#000781", "text": "La vortordo kutime estas subjekto-verbo-komplemento, sed kiel en Esperanto estas facile s\u0302ang\u0302ebla."}, {"text_idx": "#000782", "text": "Io iomete malfacila en la pola estas ke \u201eili\u201d povas tradukig\u0302i per oni se temas pri aro da viroj, au\u0306 da viroj kaj virinoj; dum per one se temas pri aro da virinoj, au\u0306 de bestoj kaj aj\u0302oj el c\u0302iuj tri genroj. Malsame al la rusa, pronomojn oni povas ellasi, c\u0302ar c\u0302iuj personaj finaj\u0302oj por la verboj malsamas, inkluzive en la preterito."}, {"text_idx": "#000783", "text": "Ekzistas kiel en la rusa du verboj por \u201eiri\u201d, por irado pieda au\u0306 transporta, kiuj siavice dividig\u0302as en du verbojn por irado kutima au\u0306 specifa. Simile, abundas verbaj prefiksoj. Malsame al g\u0302i, la pola uzas vortojn por \u201eesti\u201d (byc\u0301) kaj \u201ehavi\u201d (miec\u0301) en la prezenco. Verboj havas du aspektojn, kiel aliaj slavaj lingvoj, por apartigi inter finita kaj nefinita agado (plus kromuzoj). La koncepto de aspekto, kio malsamas al tiu de verbotempo (kvankam g\u0302i interplektig\u0302as kun tiu en c\u0302iutaga uzado), eble ekzistas en c\u0302iuj lingvoj, kvankam ne c\u0302iuj maldiskrete markas g\u0302in. Estas interese ke Zamenhof, konante plurajn aspektindikajn lingvojn, elektis ne indiki g\u0302in en Esperanto. Tio kau\u0306zis problemojn c\u0302e la participoj \u2013 c\u0302u ili montris nur la tri verbotempojn (-ita, -ata, -ota) au\u0306 c\u0302u kompletig\u0302on kontrau\u0306 malkompletig\u0302o? Fine oni solvis la problemon agnoskante ke la koncepto de aspekto ja ekzistas ankau\u0306 en Esperanto."}, {"text_idx": "#000784", "text": "La pola estas tre dolc\u0302sona lingvo, sed g\u0302ia komplika gramatiko mirigus parolantojn de lingvoj kiel la c\u0302ina kaj taja!"}, {"text_idx": "#000785", "text": "1. Noto de la redaktoro: Dependa au\u0306 regata vorto au\u0306 latin-angle regimen au\u0306 komplemento."}, {"text_idx": "#000786", "text": "En la artikolo Eu\u0306ropo \u2013 Simpozio postulas neu\u0306tralan lingvon (MONATO 2002/2, p. 29) Zlatko Tis\u030clar raportas, ke unu el la prelegantoj c\u0302e scienca simpozio en Zagrebo pri lingva egalrajteco kaj eu\u0306ropa identeco estas Sea\u0301n O\u0301 Riain el Irlando."}, {"text_idx": "#000787", "text": "O\u0301 Riain, kiu estas unua sekretario c\u0302e la Ambasadorejo de Irlando en Berlino, antau\u0306 nelonge publikigis malgrandan sed valoran verketon pri precize tiaj gravaj demandoj. Temas pri dulingva (irlanda/angla) libreto kun la titolo An tAontas Eorpach agus an Ghaeilge: Fe\u0301iniu\u0301lacht agus E\u0301agsu\u0301lacht Teanga / The EU and the Irish Language: Identity and Linguistic Diversity (Eu\u0306ropa Unio kaj la irlanda lingvo: identeco kaj lingva diverseco)."}, {"text_idx": "#000788", "text": "En tiu c\u0302i verko li pledas, ke EU adoptu Esperanton kiel neu\u0306tralan komunikilon, kiu kontribuos al la protekto de minoritataj kaj endang\u0302erigitaj lingvoj (ne nur la de irlanda), ene de la teritorio de la unio. La libro enhavas mallongan enkondukon al Esperanto, utilan bibliografion pri lingvaj problemoj kaj aliajn valorajn aldonaj\u0302ojn. G\u0302i estas akirebla de la Kelta Librejo: An Siopa Leabhar, 6 Sr. Fhearchair, Dublino 2, Irlando."}, {"text_idx": "#000789", "text": "Kiel konate, en suda Afriko minacas terura malsato. Pro tio multaj ric\u0302aj landoj donacis kaj donacas nutraj\u0302on, nelaste Usono. En la haveno de Maputo, c\u0302efurbo de Mozambiko, pluraj mil tunoj da maizo kaj tritiko en kargos\u0302ipoj atendas, sed oni ne elprenas ilin por satigi la ses milionojn da homoj de la regiono. La mozambika registaro rifuzas la donacon el Usono. Kial? C\u0302ar estas genteknike manipulitaj grenoj. Tiajn oni ne volas havi, ankau\u0306 ne donace. Simile reagis registaroj de la najbaraj s\u0302tatoj Zambio kaj Zimbabvo."}, {"text_idx": "#000790", "text": "Unuavide tio estas absurda: afrikaj registoj preferas, ke homoj mortos pro malsato anstatau\u0306 akcepti valoran nutraj\u0302on. Sed duavide oni bone povas kompreni tian konduton. Se la afrikaj registaroj akceptas la usonan helpon, la estonta damag\u0302o estos pli granda ol la portempa utilo. C\u0302ar certe homoj ne nur mem mang\u0302os gen-manipulitan maizon kaj tritikon, sed uzos la grenojn por semado. Sed tio signifos, ke postajn rikoltojn oni ne plu povos eksporti al Eu\u0306ropa Unio, plej grava ac\u0302etanto; c\u0302ar en EU (kaj en multaj aziaj s\u0302tatoj) gen-maizo kaj gen-tritiko estas malpermesitaj. Krome ankau\u0306 brutojn kaj kort-birdojn nutritajn per gen-manipulaj\u0302oj oni ne plu povus vendi."}, {"text_idx": "#000791", "text": "Temas do pri duobla manipulado: C\u0302ar Usono ne povas vendi siajn gen-manipulitajn grenojn al Eu\u0306ropo kaj Azio, la registaro sendas tiujn c\u0302i superfluajn varojn al Afriko. Tiel Vas\u0302ingtono perforte provas manipuli la merkaton, metante afrikajn registarojn en moralan kaj ekonomian dilemon. La afero ne estus tiom terura, se g\u0302i koncernus nur etan parton de bezonataj nutraj\u0302oj. Sed la ric\u0302a Usono kovras c\u0302. duonon de la tuta helpoprogramo por malsatantaj afrikanoj."}, {"text_idx": "#000792", "text": "Leganto (ne-usona) de MONATO dum la UK en Fortalezo asertis, ke nia revuo estas kontrau\u0306-usona. Mi replikis, ke kritiko bazig\u0302as sur faktoj, ne sur emocio. Se usonanoj ne timas sanproblemojn per gen-manipulita nutraj\u0302o, ili mang\u0302u g\u0302in. Sed se aliaj rifuzas tion pro (science pruvita) san-risko, Vas\u0302ingtono ne miru, ke tiaj provoj de perforto malfaciligas al aliaj kompreni au\u0306 ec\u0302 ami Usonon."}, {"text_idx": "#000793", "text": "\u201eLa naturo rebatas.\u201d Tiel reagis multaj, kiam en au\u0306gusto katastrofaj inundoj de riveroj Vultavo, Elbo, Danubo kaj iliaj brakoj damag\u0302is multegajn urbojn kaj vilag\u0302ojn en meza kaj orienta Eu\u0306ropo. La diluvo ne nur detruis kelkajn milojn da log\u0302ejoj sed gravege damag\u0302is la famajn historiajn kernojn de Prago en C\u0302eh\u0302io kaj Dresdeno en Germanio. Kiom da kulturaj valoraj\u0302oj ekstermig\u0302is per akvomasoj kaj (ec\u0302 pli terure) venena s\u0302limo, tion oni vidos nur post monatoj."}, {"text_idx": "#000794", "text": "Sed c\u0302u vere la naturo rebatis? Aliaj, ankau\u0306 fakuloj, atentigas ke inundoj okazas c\u0302iam denove, sendepende de homaj agoj. Efektive tiujn c\u0302i inundojn kau\u0306zis ekstreme fortegaj kaj longdau\u0306raj pluvegoj, kiuj estigis nekutime grandan kaj rapidegan s\u0302veladon de riveroj. Homo kapablas regi la naturon en multaj sferoj, sed (g\u0302is nun) ne povas malhelpi pluvon. Ni povas nur protekti nin kontrau\u0306 akvo, jen per individua ombrelo, jen per digoj lau\u0306longe de dang\u0302eraj riveroj \u2013 sed g\u0302uste tiuj digoj jam estas unu el la homfaritaj kialoj de inundoj."}, {"text_idx": "#000795", "text": "En la dense log\u0302ata Eu\u0306ropo ni asfaltis kaj betonis nian teron, tiel ke akvo ne plu povas eniri g\u0302in kaj tra kanaloj devas flui en riverojn. Tiujn ni armis per digoj kaj tiel rabis al ili naturajn elfluejojn al vastaj kampoj, marc\u0302oj kaj ebenoj. En la aktuala okazo digoj ne estis sufic\u0302e altaj au\u0306 tro malfortikaj por malhelpi la katastrofon. Sed tiuj c\u0302i homaj misfaroj estas nur kelkaj el multaj, kiuj kau\u0306zas ke naturaj fenomenoj ig\u0302as katastrofoj. Pli kaj pli multaj sciencistoj intertempe konfirmas ekzemple, ke poluado de l' atmosfero per venenaj gasoj el industrio, hejtiloj kaj, precipe, au\u0306tomobiloj kaj avioj kau\u0306zas plivarmig\u0302on tutmondan kun la sekvo, ke ne nur degelas polusaj glac\u0302eroj, altig\u0302as marniveloj kaj dezertig\u0302as fruktodonaj teritorioj, sed ke ankau\u0306 draste s\u0302ang\u0302ig\u0302as la klimato en multaj kontinentoj."}, {"text_idx": "#000796", "text": "Tamen la registaro de Usono, unu el la plej grandaj poluantoj, spitas sciencajn ekkonojn kaj kontestas ilin, obstine rifuzante la konatan Kioto-protokolon, lau\u0306 kiu aliaj s\u0302tatoj devigas sin, redukti poluadon por malhelpi klimatan katastrofon. Sed c\u0302iuj el ni pli ag\u0302aj ol 50-jaraj facile povas konfirmi per propraj spertoj, ke la usona prezidanto malpravas. Kiam mi estis infano, c\u0302iuvintre ni havis multajn neg\u0302on kaj froston, tiel ke dum multaj semajnoj seninterrompe ni povis sledi kaj glitkuri sur glacio de lageto. Jam miaj infanoj ne plu tiom kontinue povis g\u0302ui tiujn vintrajn amuzojn, kaj miaj genepoj ja konas neg\u0302on kaj glacion, sed sledi ili ofte povas nur dum unu tago, c\u0302ar la postan neg\u0302o jam fordegelas. Glitkuri ofte ili povas nur en stadiono kun artefarita glacio. Miaj infanag\u0302aj someroj kutime havis kontinue agrablan temperaturon de c\u0302. 25 gradoj C, kun okazaj fulmotondroj."}, {"text_idx": "#000797", "text": "Sed nun en meza Eu\u0306ropo, kie mi log\u0302as, veter-kapricoj estas pli kaj pli multaj. La temperaturo en somero ne malofte superas 30 gradojn \u2013 kaj j\u0302us ni spertis en Rio de J\u0302anejro, ke dum la tiea vintro anstatau\u0306 c\u0302. 15 gradoj estis s\u0302vitigaj 32 gradoj C. Unu el la sekvoj de tiu altig\u0302o de temperaturo en meza Eu\u0306ropo estas, ke ordinaraj s\u0302tormoj (de pli fruaj tempoj) nun farig\u0302as veraj tempestoj kun terura detruforto, kiu faligas kompletajn arbarojn kaj sentegmentigas domojn, ke ordinaraj fulmotondroj farig\u0302as ekstremaj naturkatastrofoj kun diluvoj."}, {"text_idx": "#000798", "text": "Kiel c\u0302iam, ankau\u0306 post la nuna inundego oni esploras kialojn kaj kau\u0306zojn kaj diskutas solvojn de problemoj homfaritaj, por malhelpi estontajn teruraj\u0302ojn. Unu grava rimedo estus, redoni al riveroj naturajn elfluejojn, kiujn per digoj, asfaltado kaj betonado ni rabis al ili. En multaj regionoj de Eu\u0306ropo tion devus fari ne nur tiuj landoj, kiuj plej multe suferas inundojn, sed precipe najbaraj landoj, kie fluas superaj partoj de riveroj. Sed kial tiuj s\u0302tatoj elspezu sian monon, se el tio profitos (nur) najbaraj landoj? Solvi la problemon oni povas kaj devas tuteu\u0306rope."}, {"text_idx": "#000799", "text": "Sed ho ve! Kiam antau\u0306 du jaroj simila inundego de rivero Odro damag\u0302is vastajn partojn de orienta Germanio kaj Pollando, oni promesis renaturigi la riveron. G\u0302is hodiau\u0306 oni faris absolute nenion. C\u0302u eble nun, kiam pro homa misuzo de naturo ni detruis grandan parton de nia kulturo en Prago kaj Dresdeno, ni estos pli prudentaj?"}, {"text_idx": "#000800", "text": "Mi naskig\u0302is en Schoten [sh\u0302oten], proksime al Antverpeno, en la jaro 1962, kaj nun mi log\u0302as en Oelegem [ulegem] kun mia amikino."}, {"text_idx": "#000803", "text": "Jam la trian fojon mi legas g\u0302in. Memorspertoj. Libro en kiu, inter homoj fremdaj, rolas movade konata paro. Nenia fikcio, ne romano, ne memoraj\u0302o au\u0306 konfeso. Do kio?"}, {"text_idx": "#000804", "text": "Enhave, alternas en g\u0302i malfacilaj kaj leg\u0302eraj partaj\u0302oj. Jen konsideroj revoluciaj kaj militaj, historiaj kaj politikaj, religiaj kaj moralaj, filozofiaj, artaj, socialaj \u2013 pri ekzistadismo kaj japana batalarto, pri scienco au\u0306 teologio, pri katedralo kaj \u201enova orientado de la fido\u201d, pri artfalsistoj kaj pri sakramento, pri suicido, pri kulposento, pri felic\u0302o, ec\u0302 pri Dio, pekado, la Kalvaria Vojo kaj geedzig\u0302o. Pri c\u0302io c\u0302i ion surprizan ni trovas. Pri artfalsado, ekzemple: la kialon, la kau\u0306zon, la artistan \u201epravon\u201d; kaj, c\u0302iam kun adekvate impona stilo, la diferencon inter veraj kaj pseu\u0306daj krimoj, inter vera artaj\u0302o kaj pastic\u0302o, inter fandado de kanonoj kaj de klos\u0302oj. Jen rakontado pri travivaj\u0302oj kun amikoj kaj malamikoj, kun du putinoj, kun virinoj amataj, kun gepatroj diversaj \u2013 erotikaj\u0302oj, scenoj pri rivaloj, kaj otelaj tentoj."}, {"text_idx": "#000805", "text": "Sed la au\u0306toro ne intencis verki erotikan romanon, li volis ja krei novan g\u0302enron. Kaj sukcese! Li elfosas la originon de siaj opinioj: \u201ekial li pensas kion li pensas?\u201d Dum li elserc\u0302as la fundamentajn ideojn, la impulsojn, kiuj determinas liajn konvinkig\u0302ojn, lia ekzameno kondukas lin al memoraj\u0302oj pri spertoj, kiuj aktivigis lian inteligenton. Kaj li miras: tiuj spertoj estis seksaj."}, {"text_idx": "#000806", "text": "La g\u0302enro \u201ememorspertoj\u201d traktas do la ekeston de konvinkoj, esploras pri estig\u0302o de vidpunktoj. G\u0302i spuras la disvolvig\u0302on de la intelekto, de la persona pensado. Efektive, temas pri internaj kontrau\u0306diroj de junulo, kiu serc\u0302as sian vojon. Tiu g\u0302enro havas siajn postulojn: la au\u0306tora elekto ne estas sen konsekvencoj. \u201eLa g\u0302enro memorsperta havas sencon, nur se g\u0302i apogig\u0302as sur spertoj realaj kaj au\u0306tentaj g\u0302is la plej etaj detaloj. C\u0302ia falso, c\u0302ia poezia imago deflankiga, endubigus la memanalizon. La leganto devas senti, ke c\u0302io, kion rakontas la au\u0306toro, okazis precize, kiel g\u0302i estas elmetita.\u201d"}, {"text_idx": "#000807", "text": "Konsciendas, ke leganto aktive partoprenas: legado estas interago kun la verkinto. Ne senriska! Foliumante, mi ekvidas mencion de franca filmo A bout de souffle, kaj mi ridetas, rememorante ies aludon al g\u0302i per about the suffle \u2013 nuntempe c\u0302iuj ja parolas la anglan, c\u0302u ne? Sed pri kio pensis tiu persono, tiel misprononcante la titolon? Kion signifis tiu vorto por li? Sed ne deviu ni. Sens\u0302erce! Riskoj ja ekzistas."}, {"text_idx": "#000808", "text": "Min surprizas kaj mirigas c\u0302iam denove, kiom ni, legantoj, povas miskompreni la celon de libro, maltrafi ties esencon, tordi la verkistan strebon au\u0306 pretervidi lian intencon. Tial la au\u0306toro ripetas kaj insistas, ne sen kau\u0306zo, ke li ne verkis romanon. \u201eMia celo ne estis rakonti mian entute banalan vivon. Preskau\u0306 c\u0302iuj amoris, tro multaj batalis, multaj senhejmig\u0302as. Mi ne estas elstara escepto, nek heroo de nekredeblaj aventuroj.\u201d Espereble, oni ne kritikos misinterprete c\u0302i tiun brilan laboraj\u0302on, penozan kaj seriozan, konvinkan kaj ric\u0302an, restontan en la memoro kaj relegotrudan."}, {"text_idx": "#000809", "text": "La verko priskribas la itineron de juna fremdulo en la franca socio. Fakte, en tiu libro temas, en matura lingvo, pri la genezo kaj malvolvig\u0302o de la intelekta perspektivo homa. La teksto eksponas c\u0302ion, kio progresigas la pensadon de la protagonisto, montras la dialektikan evoluon de ties mondrigardo. \u201eElekti? C\u0302u iam oni elektas? Neniu konas sin\u201d (p. 114). \u201eLa malgranda vitofolio trudita antau\u0306 la homan seksorganon estas la granda obstaklo al la kompreno de ni mem\u201d (p. 150)."}, {"text_idx": "#000810", "text": "La au\u0306toro fakas en filozofio. Li argumentas per scienco. Li estas sanskritisto kaj citas latine. Kaj obstinulo li estas c\u0302e ajna persistado, kiu s\u0302ajnas al li necesa. Li montras kaj demonstras, kiel la okcidenta scienco konstruig\u0302is pro teologiaj motivoj kaj sekve estas ankau\u0306 nur kredo: kvankam g\u0302i supozas sin opona al religio, g\u0302i mem fakte estas religia sekto. \u201eNe estas pli da teoria certeco en scienco ol en arto\u201d, lau\u0306 la au\u0306toro. Dume, unu el la grandaj kvalitoj de lia verko estas la vereco."}, {"text_idx": "#000811", "text": "Per tiu nova atingo Euge\u0300ne de Zilah superis sin mem. Ilustrita per deko da bildoj de Cavelan [kavla\u0301n], lia verko klare, same kiel Vivi sur barko, ne estas romano. Tion konfirmas la impona nombro de piednotoj. Per sia kompetenta verkado nia au\u0306toro pruvas la kapablon de Esperanto konkurenci kun naciaj beletroj lau\u0306 la estetikaj kriterioj de la ekstera literatura mondo. Stilo ric\u0302a, kun vortoj trafaj kiel \u201ememstiraj raketkapoj\u201d, au\u0306 trufe gustumindaj \u2013 vortumoj trofeaj kaj triumfaj. Li, evidente, neniam \u201egargaras sin per nekomprenitaj vortoj\u201d por \u201erekrac\u0302i ilin propralingven\u201d."}, {"text_idx": "#000813", "text": "Sed kie la pravo, finfine? Kaj ... kiu pravus \u2013 kion tiu savus? \u201eLa eroj de puzlo lokig\u0302is g\u0302uste, sed ne mi lokis ilin. Kiu? Kio?\u201d (p. 90). Eu\u0306geno aplikis tiun frazon al sia vivo, al sia rilato kun Madlena, sed eblus samiel \u2013 c\u0302u prave? \u2013 uzi g\u0302in pri lia libro."}, {"text_idx": "#000815", "text": "Interesa estis la artikolo de Stefan Maul pri la sukceso de Le Pen en la baloto pri la prezidanteco, sed g\u0302i tamen meritas kelkajn rimarkojn. Efektive tiu granda sukceso estis skandala; g\u0302i estis s\u0302oko, stuporo, fakte granda honto, kvankam neniu gazeto kurag\u0302is titoli tion \u201eLa honto\u201d, kiel decus. Tamen se la legantoj plu observis la evoluon de balotado, ili scias, ke por la rebaloto 85 % voc\u0302donis kontrau\u0306 Le Pen (ne por Chirac [s\u0302ira\u0301k]). Kaj por la asembleo Front National, Nacia Fronto (NF) (la nazia partio), refalis al 11 % de la voc\u0302oj, kaj danke al la diskutinda distriktosistemo, neniu NF-deputito sidos en la nova dekstra asembleo. Kio okazis? La antau\u0306a asembleo decidis, ke la du elektoj (s\u0302tatprezidanto kaj asembleo) okazu sinsekve, c\u0302ar oni bone scias, ke kiu gajnas la prezidantan, tiu gajnas ankau\u0306 la asemblean."}, {"text_idx": "#000816", "text": "Principe kaj lau\u0306 la (misaj) prognozoj devis okazi duelo inter Chirac kaj Jospin [j\u0302ospe\u0301n], inter dekstro kaj maldekstro, sed ... Estis g\u0302enerala malkontento kaj dekstre kaj maldekstre, c\u0302efe pro nekongruado, dekstra prezidanto kaj maldekstra asembleo ... Krome, tiu stulta sistemo, heredaj\u0302o de De Gaulle [de gol], tralasis 16 kandidatojn. Vera kac\u0302o! Kio rezultis el c\u0302io tio? Maldekstre 12 % de trockiistoj (nur negativa baloto). Kaj la persona ambicio de Cheve\u0300nement [s\u0302evenema\u0301n] (6 % da voc\u0302oj), kio kau\u0306zis la falon de Jospin. Sed Cheve\u0300nement pagis poste: li perdis sian deputitecon, kiun li tenis 30 jarojn."}, {"text_idx": "#000817", "text": "Oni g\u0302enerale preteratentis la gravecon de trockiistoj. Estas protestosinteno, kiu antau\u0306e iris al la franca Komunista Partio. Sed la fakto, ke la franca Komunista Partio estis en la registaro signis g\u0302ian malvenkon. Preskau\u0306 g\u0302ian morton. La civitanoj voc\u0302donis aliloke por protesti. Sed la plua evoluo estis antau\u0306videbla. Je la rebaloto prezidanta c\u0302iuj demokratoj voc\u0302donis kontrau\u0306 Le Pen, c\u0302irkau\u0306 85 % kaj vers\u0302ajne pli multe, c\u0302ar multaj ne volis voc\u0302doni por Chirac. Kaj Chirac tre demagoge ekspluatis tiun situacion, bazante sian kampanjon sur tiu falsa cifero, promesante ion ajn kaj apogante sin sur la nova partio Unio por la prezidenta majoritato, kiu ec\u0302 ne ekzistas kaj ne havas statuton."}, {"text_idx": "#000818", "text": "Konkludo: la rezulto de la krizo, la g\u0302enerala malkontento kaj la timo pro la \u201enau\u0306za bestac\u0302o\u201d (la be\u0302te immonde) kondukis al triumfo de la dekstra partio. La malvenko de socialdemokratoj, dum Le Pen restas je la sama punkto kiel antau\u0306e: vana vulgara blekado kaj ludo je martireco. Nun ni atendas la sekvon de la dekstraj promesoj pri sekureco, malpli da impostoj por ric\u0302uloj, ktp ..."}, {"text_idx": "#000819", "text": "Finig\u0302is por Ukrainio nigra somero \u2013 en julio kvar katastrofoj forprenis c\u0302. 150 vivojn. Kulpas c\u0302efe malbona administrado kaj organizado de soci-kultura kaj ekonomia vivo; kulpas ne hazardo sed politiko. Rezulte la registaro, pro sinsekvo de katastrofoj, apenau\u0306 povas kas\u0302i sian konfuzig\u0302on."}, {"text_idx": "#000820", "text": "La 7an de julio pereis en la minejo \u201eUkrainio\u201d 35 ministoj, la 21an pereis ses, la 31an pliaj 20. Pasintjare, en orienta parto de la lando, pereis 300 ministoj: c\u0302i-jare jam 150. Lau\u0306 statistiko, c\u0302iu miliono da tunoj da karbo forprenas kvar vivojn."}, {"text_idx": "#000821", "text": "Plue, en okcidenta parto de la lando, la 27an de julio kolektig\u0302is miloj da homoj en armea flughaveno en la urbo Lviv pro aerspektaklo. Tamen, dum familianoj g\u0302uis la tagon, ekzamenante flugmas\u0302inojn starantajn sur la tero, subite sur iliajn kapojn falis c\u0302asaviadilo Su-27 (fabrikita en Rusio). Virino, kiu restis viva, poste rakontis: \u201eNin frapis aerondo, surdigis bruego; ni sentis, ke super ni io flugas. S\u0302ajnis, ke pasis sufic\u0302e longa tempo, g\u0302is mi trovis kurag\u0302on malfermi la okulojn. Tiam s\u0302oko. C\u0302irkau\u0306e neniu: nur karnopecoj\u201d. Entute 86 homoj pereis kaj pli ol 1000 estis severe vunditaj."}, {"text_idx": "#000822", "text": "Nun laboras s\u0302tata komisiono por esplori, kiu kulpas. Kial pilotoj trejnig\u0302is en meza parto de la lando kaj venis speciale pro la spektaklo? Kial ili flugis tiom proksime al spektantoj? Intertempe la prezidanto de Ukrainio, Leonid Kuc\u0302ma, ordonis, ke oni kreu ordon en la ministrejoj pri defendo kaj pri energio. Sed tio estas nura unua reeh\u0302o al la katastrofoj. La c\u0302efa kialo de c\u0302iuj paneoj kas\u0302ig\u0302as en malbonega administrado de la ukraina politika kaj publika vivo, kio permesas al respondeculoj senrespondece agi."}, {"text_idx": "#000823", "text": "Se la usona prezidanto post la eventoj de septembro 2001 rikoltis fidon kaj subtenon de sia popolo, la situacio en Ukrainio estas tute mala. La opozicio nomas la ukrainan kapulon kunau\u0306toro de la tragedioj: la prezidanto ne nur estras la registaron sed ankau\u0306 influas parlamenton kaj administras direktorojn de uzinoj kaj mezlernejoj. Tiu estas sistemo apenau\u0306 efika, c\u0302ar la vera respondeculo restas ununura: la prezidanto mem."}, {"text_idx": "#000824", "text": "Odorac\u0302as la fis\u0302o \u2013 almenau\u0306 en Rusio"}, {"text_idx": "#000825", "text": "Polaj kritikistoj alte taksis la filmon de la ukraina reg\u0302isoro Jurij Iljenko Preg\u0302o por hetmano Mazepa. Dum la 29a kinosomero en Pollando la filmo ricevis premion \u201eOra Fis\u0302o de Insko-2002\u201d. Orumitan statueton ricevis filo de la reg\u0302isoro, Filipo, kiu ludis unu el la c\u0302efroloj. La filmo, lau\u0306 la opinio de la j\u0302urio, montras la veran ukrainan animon: la filmo farig\u0302is kulmino de la nau\u0306taga kinosomero."}, {"text_idx": "#000826", "text": "Preg\u0302o por hetmano Mazepa jam estis montrata dum la c\u0302i-jara Berlina Internacia Kinofestivalo kaj g\u0302i aperos en la au\u0306tuno en la ukraina kinomerkato. Bedau\u0306rinde en la najbara Rusio la filmo estas duonoficiale malpermesita: la ministro pri kulturo, Mih\u0302ail S\u0302vidkoj (etna ukraino), rekomendis al kinistoj ne spektigi la filmon, c\u0302ar g\u0302i minacas la ukrainan-rusan interrilaton."}, {"text_idx": "#000827", "text": "En la plej altbug\u0302eta ukraina filmo de la lasta jardeko temas pri la t.n. Norda Milito (1700-1721) inter Svedio kaj Rusio. Kiam la sveda reg\u0302o Karlo la 12a kondukis sian armeon en Ukrainion, ukraina militgvidanto, hetmano Ivan Mazepa, nuligis antau\u0306an aliancon kun caro Petro la Granda kaj alig\u0302is al la svedoj kontrau\u0306 la rusa caro."}, {"text_idx": "#000828", "text": "La rusa gazetaro atakis la filmon, c\u0302ar oni konsideris kaj konsideras la hetmanon perfidulo: tia malindas esti prezentata en kinoreto. Krome, la rusa caro Petro la 1a estas montrata kiel sadisto, tirano kaj sodomiulo, sekse perfortanta soldatojn. Sed tion la reg\u0302isoro Iljenko c\u0302erpis el la literaturo de la rusaj verkistoj Aleksandr Sergejevic\u0302 Pus\u0302kin kaj Aleksej Nikolajevic\u0302 Tolstoj, kiuj detale pristudis la rusan caran epokon."}, {"text_idx": "#000829", "text": "Aldone nepras mencii, ke la rolon de hetmano Ivan Mazepa ludis la eksa ukraina ministro pri kulturo, Bohdan Stupka."}, {"text_idx": "#000830", "text": "Ec\u0302 dum varma somero 17-jara knabino, log\u0302anta en la gubernio Hejiang de la provinco Sichuan en C\u0302inio, devas surhavi du vesto-tavolojn: nur tiel s\u0302i povas kas\u0302i sian sekreton. Kial? C\u0302ar s\u0302ian dorson okupas ekde naskig\u0302o granda nevuso, sur kiu kreskas nigraj viloj."}, {"text_idx": "#000831", "text": "La knabino, Wang Mei, venis al la Sichuan-a Instituto pri Hau\u0306ta Malsano kaj petis kuracon. Fakulo diagnozis, ke s\u0302i suferas pro \u201edenaska pigmenta nevuso\u201d kaj, c\u0302ar nevuso tia aspektas kiel felo de simio au\u0306 apro, oni nomas g\u0302in \u201ebestohau\u0306ta nevuso\u201d. Statistike kus\u0302as la eblo pri malsano tia c\u0302. dekmilono. Krome, pro la grandeco de la nevuso, mankas precedenco kiel g\u0302in kuraci."}, {"text_idx": "#000832", "text": "Wang Mei dum sia tuta vivo c\u0302agrenig\u0302as pro la nevuso. C\u0302e la lernejo, kie s\u0302i log\u0302as, s\u0302i banas sin kiel eble plej rapide kaj nur, kiam aliaj lernejaninoj forestas. C\u0302iam s\u0302i portas dikajn vestaj\u0302ojn por s\u0302irmi la nevuson. Malgrau\u0306 tio konas s\u0302ian sekreton multaj lernantinoj. Pro tio Wang Mei ekhavas psikajn problemojn, kaj s\u0302ia lerneja poentaro nestabilas."}, {"text_idx": "#000834", "text": "Wang Mei vivas en malric\u0302a kampara familio, kiu ne kapablas mem pagi la kuracadon. La instituto decidis rezigni pri la kosto de la operacio, tamen la familio de la knabino devas trovi pli ol 20 000 juanojn pro dumonata log\u0302ado c\u0302e la instituto. Nun oni esperas, ke bonkoruloj finance subtenos la knabinon."}, {"text_idx": "#000835", "text": "Perforta amo: plej forta malamo"}, {"text_idx": "#000836", "text": "Antau\u0306 nelonge, en Pekino, en pluraj stratoj aperis afis\u0302oj montrantaj junan virinon kun serioza mieno etendantan rezistan brakon firman kaj fortan. La celo de la afis\u0302o: kontrau\u0306i familian perforton."}, {"text_idx": "#000837", "text": "La c\u0302efino de Pekina Virina Federacio, Zhao Shuhua, diris, ke oni starigis la afis\u0302ojn, por ke la tuta socio ekkonsciu pri familia perforto. Jam ekzistas en Pekino 22 tiaj afis\u0302oj, aldonis la c\u0302efino, kaj sekvos pliaj."}, {"text_idx": "#000838", "text": "Lau\u0306 enketo de la C\u0302ina Virina Federacio ekzistas perforto en 30 % de la 270 milionoj da familioj en C\u0302inio. Pli ol 90 % de la perfortintoj estas viroj. La plimulto de la pridemanditoj kredas, ke perforta amo estas la plej forta malamo kaj estas nepre punenda de la s\u0302tato."}, {"text_idx": "#000839", "text": "C\u0302inio denove publikigis la tiel nomatan geedzig\u0302an leg\u0302on, kiu klare indikas, ke perforto, ec\u0302 ene de familio, estas krimo. Krome, lau\u0306 jug\u0302a klarigo, se oni hejmen kondukas aliseksulon cele al kunlog\u0302ado, tio povas esti konsiderata anima turmento rilate aliajn familianojn."}, {"text_idx": "#000840", "text": "C\u0302u dividita insulo dividos Eu\u0306ropon?"}, {"text_idx": "#000841", "text": "Antau\u0306 28 jaroj turkaj trupoj invadis Kipron. Rezulte disig\u0302is la insulo en du etnajn partojn: grekan en la sudo kaj turkan en la nordo. En la c\u0302efurbo Nikosio okaze de la datreveno \u2013 la 20an de julio \u2013 oni publikigis deklarojn pri la estonteco de Kipro."}, {"text_idx": "#000842", "text": "En 1974 Ankaro sendis al Kipro 35 000 soldatojn, post kiam kipraj oficiroj grekaj provis per puc\u0302o aneksi Kipron al Grekio, en kiu tiam regis diktatora reg\u0302imo de \u201enigraj koloneloj\u201d. Poste Sud-Kipro, sub la nomo Respubliko Kipro, membrig\u0302is en Unuig\u0302intaj Nacioj (UN) kaj intertraktis pri eniro en Eu\u0306ropan Union (EU); Respubliko Nord-Kipro estis oficiale agnoskita nur de Turkio, kiu havas norde 30 000 soldatojn."}, {"text_idx": "#000843", "text": "Dum longa tempo Glavkos Klerides, estro de la kipraj grekoj, kaj Rauf Denktasch [denktas\u0302], estro de la kipraj turkoj, provis interkonsenti pri regulado de la konflikto. Tamen ec\u0302 sub peranteco de Kofi Annan, la g\u0302enerala sekretario de UN, ili ne sukcesis atingi kompromison."}, {"text_idx": "#000844", "text": "Komence de la nuna jaro, la 16an de januaro, la estroj de ambau\u0306 kipraj etnaj komunumoj denove komencis intertrakti pri la estonteco de la dispartigita Kipro. Tiu provo interkonsenti grave distingig\u0302as de c\u0302iuj antau\u0306aj. C\u0302i-foje la diplomata maratono estas tempe limigata, c\u0302ar ligata al la plilarg\u0302igo de Eu\u0306ropa Unio en 2004."}, {"text_idx": "#000845", "text": "Tamen ambau\u0306 partioj kulpigas unu la alian pri malemo cedi. Deklaris Klerides: \u201eNi konsentis fari la plej dolorigajn cedojn, sed la turkaj estroj, kiel c\u0302iam, ne deziras reciproki.\u201d Siaparte Denktasch insistis pri senkondic\u0302a agnosko de la Respubliko Nord-Kipro kiel nes\u0302ang\u0302ebla kondic\u0302o. Krome li konsentis pridiskuti la estigon de konfederacio kun la suda parto de la insulo; nur poste li proponis intertrakti pri alig\u0302o de Kipro al EU. Se tio ne estos plenumita, Turkio minacos aneksi Nord-Kipron."}, {"text_idx": "#000846", "text": "La reprezentantoj de greka Kipro proponas krei en la insulo federacion kun vastegaj rajtigoj kaj au\u0306tonomio de ambau\u0306 partoj: ili intencas eniri EU-on en 2004 sendepende de la fino de la intertraktoj. Respubliko Kipro jam delonge celas eniri Eu\u0306ropan Union kaj nun okupas unuan lokon en la fina konkurso pri alig\u0302ontaj landoj. Tio rilatas tamen nur al la greka parto de la insulo. La internacie neagnoskata turka respubliko Nord-Kipro entute ne estas konsiderata."}, {"text_idx": "#000847", "text": "Fine de 2002 klarig\u0302os la sekvoj. Eblas tri variantoj. Varianto unua kaj plej favora: en EU-on eniras reunuig\u0302inta Kipro. Tiuokaze venki la socialan kaj ekonomian malegalecon de ambau\u0306 partoj de la insulo estig\u0302os afero de la tempo kaj de teknikaj pas\u0302oj."}, {"text_idx": "#000848", "text": "Alig\u0302o de reunuig\u0302inta Kipro al EU ne eblas sen solvo de la komplikaj interrilatoj inter Grekio, Turkio kaj EU. La esperoj de Ankaro eniri la lastan vagonon de la plilarg\u0302ig\u0302o-trajno fiaskos. Bruselo kulpigas Turkion pri multaj malobservoj de la homaj rajtoj kaj pri korupto."}, {"text_idx": "#000849", "text": "Tamen, se Ankaro ne atingos g\u0302is la fino de la nuna jaro klarecon pri la dato de la komenco de oficialaj intertraktoj pri eniro en la Union, g\u0302i povos malhelpi la eniron de Kipro."}, {"text_idx": "#000850", "text": "Varianto dua: nur la greka parto de la insulo eniras la Union. Tiuokaze Turkio povus aneksi la turkan parton de Kipro, kio tuj rompus rilatojn inter Ankaro kaj Bruselo. Sekvus amasa elmigro de turkaj kipranoj kaj log\u0302igo de ties teritorioj fare de kurdoj kaj turkoj el Turkio."}, {"text_idx": "#000851", "text": "Varianto tria: la intertraktoj pri reunuig\u0302o de Kipro malsukcesas kaj EU c\u0302esigas eniron de Kipro en la Union. Tiuokaze fine de 2002 Grekio rifuzus subskribi kontraktojn pri alig\u0302o de la ceteraj nau\u0306 kandidato-s\u0302tatoj al la EU. Rezulte la tuta EU-plilarg\u0302igo malsukcesus."}, {"text_idx": "#000852", "text": "En EU oni apenau\u0306 kurag\u0302as pensi pri tiu c\u0302i kos\u0302maro. Lastatempe Eu\u0306ropa Unio komencis aktivi en la norda parto de la insulo. Tie Bruselo strebas kompensi la informan izoladon, en kiu dum jardekoj vivas la turka log\u0302antaro: temas c\u0302efe pri forigo de mitoj pri insidemo de EU, kiu lau\u0306dire klopodas \u201eac\u0302eti\u201d la lojalecon de kipraj turkoj."}, {"text_idx": "#000853", "text": "En la artikolo pri Britio (\u201eEkfluas la rug\u0302a akvo\u201d, MONATO 2002/7, p. 10) Paul Gubbins efektive tus\u0302is kaj misprezentis temojn rilatajn al aliaj landoj."}, {"text_idx": "#000854", "text": "Se entute konvenas apliki terminon \u201epudeli\u201d al digna registarestro, estas britaj maldekstremuloj kaj oportunistoj, antau\u0306 kiuj Tony Blair [teu\u0306ni blea] devas manovri, sed ne antau\u0306 Bush. Samkiel Margaret Thatcher [ma\u0301garet fac\u0302e] kaj aliaj klarvidaj kaj respondecaj politikistoj, Blair rekonas dang\u0302eron kaj gravecon de milito kun pan-islamismo, milito ne en citiloj (kiel en la artikolo). Do nature Blair vidas amikon ne en Irako kaj en Sadam Husajn [sada\u0301m husa\u0301jn], sed en Usono \u2013 tradicia fidinda aliancano de Britio."}, {"text_idx": "#000855", "text": "Menciante pri \u201ebuc\u0302ado fare de Israelo en Palestino\u201d, Gubbins ripetas fi-mensogon gurdatan de amaskomunikiloj. Perfidita de c\u0302iuj okcident-eu\u0306ropaj landoj, estas g\u0302uste Israelo, kiu estas dau\u0306re buc\u0302ata en nekonvencia milito je ekstermo, kiun islamaj najbaroj efektivigas per manoj de palestinaj teroristoj kaj sabotuloj."}, {"text_idx": "#000856", "text": "Neniam, neniu lando estis tiom longe provokata \u2013 kaj tamen toleranta kaj ne respondanta per plenforta plendetrua kontrau\u0306atako. Estante la sola okcident-tipa civilizita demokratia lando en la regiono kun plej forta armeo, Israelo estas devigata batali por sia elvivo kun ligitaj manoj. La \u201ejusta\u201d internacia komunumo lasas Israelon sanganta sen rajto respondi kaj ekstermi la malamikojn, kiel farus iu ajn alia lando post la unua au\u0306 dua provoko \u2013 ne post dekoj!"}, {"text_idx": "#000857", "text": "La mur-skribac\u0302oj de la 30aj jaroj en Eu\u0306ropo \u201eJudoj, for en Palestinon!\u201d nun transformig\u0302is en kriojn \u201eJudoj, for el Palestino!\u201d. La israela popolo tamen ne plu emas sekvi la direktojn de la \u201einternacia komunumo\u201d. Kaj honestaj homoj, c\u0302ie, kie ili dume restas, venos helpi, kaj ne lasos Israelon perei."}, {"text_idx": "#000858", "text": "En la hejmo de 40jara virino Rima Ratkevic\u030ciene [rima ratkevic\u0302iene], el la dua plej granda litova urbo Kaunas, abundas diversaj ekzotikaj bestoj. Ekzemple, tie eblas vidi sur fenestrobreto au\u0306 en terario dormantajn igvanojn, kiuj fojfoje promenas tra la c\u0302ambroj au\u0306 varanon, kiu instalig\u0302is en kus\u0302ujo, kobron kus\u0302antan en terario au\u0306 enkag\u0302igitajn lacertojn. La sinjorino ankorau\u0306 s\u0302atus akiri krokodilon (nanan kajmanon), kiu ne postulas tro multe da spaco, c\u0302ar g\u0302ia maksimuma longeco estas nur 1 metro. G\u0302i kostas kelkajn milojn da usonaj dolaroj."}, {"text_idx": "#000859", "text": "Ratkevic\u030ciene asertas, ke eblas trovi kontakton kun igvano por kompreni unu la alian. Igvanoj komprenas la dezirojn de sia mastrino. Somere ili povas iri eksteren promeni, engrimpi au\u0306ton, se la familio planas viziti arbaron. Dum ekstere varmas, tiuj bestoj s\u0302atas surgrimpi arbojn au\u0306 frandi fragojn en la g\u0302ardeno. Kiam igvanoj ekdeziras feki au\u0306 urini, ili piketas la manon au\u0306 gambon de la virino. Tiam necesus meti ilin sur akvoplenan ujon. Fremdaj homoj ne povas preni igvanojn. Ili ne toleras tion. Igvanoj en la hejmo de Ratkevic\u030ciene vivas libere. Ili povas esti sur lito au\u0306 sur hejtigilo, sur librobreto. Iufoje lau\u0306 kurtenoj ili atingas ec\u0302 la kornicojn. Ili precipe s\u0302atas kus\u0302i sur molaj kusenetoj. Antau\u0306 nelonge tiuj bestoj ellasis 67 ovojn. Se naskig\u0302us igvanidoj, por la posedantino tio estus eksterordinara travivaj\u0302o, c\u0302ar kutime en la mallibereco tiuj bestoj reproduktig\u0302as ege malofte. Malgranda, al draketo simila igvano, kostas c\u0302irkau\u0306 50 usonajn dolarojn, kaj plenkreska 1500."}, {"text_idx": "#000860", "text": "En la kelo Ratkevic\u030ciene bredas nau\u0306 speciojn da diversaj insektoj por siaj reptilioj: grilojn, akridojn, blatojn. Ankau\u0306 por g\u0302ia bredado necesas fakaj konoj."}, {"text_idx": "#000861", "text": "En speciala terario en la kelo estas egipta kobro. En la listo de venenaj serpentoj g\u0302i okupas la kvinan lokon. Neniu alia povas preni tiun kobron en siajn manojn. Nur Ratkevic\u030ciene zorgas pri g\u0302i. Necesas scii kiumaniere preni la serpenton kaj antau\u0306vidi ties konduton. La posedantino asertas, ke kobroj estas unu el la plej sag\u0302aj serpentoj kaj neniam senkau\u0306ze atakas homon. Ec\u0302 plej paceman kobron eblas inciti per malprudenta movo au\u0306 ago. G\u0302ia reago estas fulmrapida. Ekzemple al sin aeren j\u0302etinta muso, kobro neniam ebligas, ke tiu falu surteren. G\u0302i kaptas g\u0302in ankorau\u0306 dum la flugo. Kobro povas longe kaj trankvile kus\u0302i. G\u0302i viglig\u0302as nur, se g\u0302i ekmalsatas. Tiam kobro povas tuj engluti ec\u0302 dek kvin musojn. Nun la kobro de Ratkevic\u030ciene longas sepdek centimetrojn, sed plu kreskante g\u0302i atingos unu metron."}, {"text_idx": "#000862", "text": "Rima Ratkevic\u030ciene ekinteresig\u0302is pri reptilioj jam infanag\u0302e, tamen la unuan reptilion s\u0302i ekhavis nur antau\u0306 sep jaroj. G\u0302i estis agamo, kiu tamen post nelonge mortis. Tiu c\u0302i perdo instigis la bredantinon pli multe ekinteresig\u0302i pri tiuj bestoj kaj c\u0302erpi utilajn informojn el diversaj fontoj. Nun s\u0302i scias multe pli ol en la komenco. Nun Ratkevic\u030ciene povas helpi ankau\u0306 aliajn bredantojn de reptilioj. S\u0302i volonte kuracas bestojn, al kiuj ne kapablas helpi bestkuracistoj. Preskau\u0306 c\u0302iusemajne homoj vizitas s\u0302in kun malsanaj igvanoj, lacertoj, konstriktoroj, pitonoj kaj aliaj serpentoj. Ratkevic\u030ciene kapablas fari ec\u0302 etajn operaciojn. S\u0302i helpas senpage au\u0306 reciproke petas alporti por s\u0302iaj amantoj el aliaj landoj produktojn, enhavantajn vitaminojn, c\u0302ar en Litovio ili malfacile troveblas."}, {"text_idx": "#000863", "text": "Kontraste kun la aserto de Albert Cnudde el Francio (MONATO 2002/7, p. 7), la uzo de la artikolo en La kosmo kaj ni estas certe pravigita kaj logika. Oni uzas la artikolon kiam en nia penso komuna nomo estas difinita. G\u0302i estas ankau\u0306 difinita, se temas pri unika persono, besto au\u0306 objekto en nia c\u0302irkau\u0306aj\u0302o. Tiel uzas la difinan artikolon c\u0302iuj eu\u0306ropaj lingvoj kiuj havas g\u0302in. Tial ni diras: \u201eLa prezidanto malfermis la kunvenon\u201d, \u201eLa reg\u0302ino vizitis malsanulejon en Bruselo\u201d, \u201eLa suno brilas\u201d, \u201eInfanoj ludis sur la strato\u201d, \u201eS\u0302i iris al la kuirejo\u201d, \u201eLi falis sur la grundon\u201d, ktp."}, {"text_idx": "#000865", "text": "Estas certe malfacila afero. S\u0302ajnas al mi, ke la angloj uzas la difinan artikolon plej, kvankam ankau\u0306 ne tute, g\u0302uste. Sekvante la tiurilatan rekomendon de Zamenhof, oni devus tamen c\u0302iam konscii, ke g\u0302ia neuzo antau\u0306 konkreta substantivo egalas la uzon de vorto kiel \u201eiu(j)\u201d, \u201eia(j)\u201d, \u201ekelka(j)\u201d."}, {"text_idx": "#000866", "text": "Mandaton estri la nov-zelandan registaron dum plia trijara periodo ricevis la c\u0302efministro Helen Clark [klak]. Clark fruigis la elektojn kaj tiel plene venkis la Aliancan Partion, kiu retenis ec\u0302 ne unu solan parlamentanon."}, {"text_idx": "#000867", "text": "Malgrau\u0306 tio, ke kelkaj komentistoj asertas, ke Nov-Zelando dekstren movig\u0302is, la statistikoj malon montras: la dekstra partio Asocio de Konsumantoj kaj Impostpagantoj (AKI) restis sama (9 mandatoj), la dekstreta Nacia Partio reduktig\u0302is de 35 al 27, dum la maldekstreta Laborista Partio (LP) gajnis pliajn mandatojn (de 49 al 52)."}, {"text_idx": "#000868", "text": "La elektokampanjo tede komencig\u0302is, sed vivig\u0302is pro disputo rilate supozatan importadon de genetike modifitaj maizsemoj. La registaro malpermesas genetike modifitajn semojn almenau\u0306 g\u0302is oktobro 2003: verduloj diras, ke pli ol duono de la civitanoj deziras, ke genetike modifitaj mang\u0302aj\u0302oj dau\u0306re estu malpermesataj. Tamen en la elektoj la Verdula Partio gajnis nur du pliajn mandatojn."}, {"text_idx": "#000869", "text": "La partio Nov-Zelando Unue, la minora partio en koalicio kun la Nacia Partio inter 1996 kaj 1999, regajnis du trionojn de la mandatoj perditaj post la disfalo de la koalicio. Plej surprizis la Unuigita Futura Partio (UFP), kiu dum la lastaj du parlamentoj havis nur unu parlamentanon sed nun havas ok: s\u0302ajne plac\u0302is g\u0302ia modera programo."}, {"text_idx": "#000870", "text": "C\u0302i tiu elekto estis la tria lau\u0306 tiel nomata miks-membra proporcia sistemo (kiu similas al la germana sistemo). Elektanto rajtas voc\u0302doni kaj por loka kandidato kaj por preferata nacia partio. Do al 69 lokaj gajnintoj aldonig\u0302as 51 listaj parlamentanoj: tiel lau\u0306 partiaj voc\u0302oj estas g\u0302ustigataj la parlamentaj proporcioj."}, {"text_idx": "#000871", "text": "Pro tio, ke la registaro ne posedas parlamentan plimulton, necesas koalicio inter la Laborista Partio, la Progresema Koalicio kaj la Unuigita Futura Partio. Lau\u0306 interkonsento la programo bazig\u0302os sur la manifestoj de la koaliciaj partioj sed prioritate konsideros proponojn de UFP."}, {"text_idx": "#000872", "text": "Rekompence la registaro starigos komisionon pri la familio lau\u0306 propono de UFP kaj LP; g\u0302i plibonigos la leg\u0302ojn pri viktimoj de krimoj kaj preparos leg\u0302ojn pri transporto, principe au\u0306tovojoj. La registaro kunlaboros ankau\u0306 sed pli malstrikte kun la Verdula Partio."}, {"text_idx": "#000873", "text": "Okazis disputo inter la Nacia Partio kaj la aliaj partioj pri la oficiala opozicio. Estroj de la Verduloj, AKI kaj NZ Unue argumentis, ke la c\u0302efo de la Nacia Partio malhavu la specialan salajron apartenantan al la estro de la opozicio. La Nacia Partio havas nur 27 parlamentanojn kaj krome, pro la elektosistemo kaj la fakto, ke estas pluraj opoziciaj partioj, la titolo \u201eestro de la opozicio\u201d anakronismas."}, {"text_idx": "#000874", "text": "Opozicianoj postulis ankau\u0306, ke ili havu proporcian nombron de sidlokoj en la plej antau\u0306a vico en la parlamentejo, tradicie rezervitaj por membroj de la c\u0302efa opozicia partio. La disputo minacis farsigi la oficialan malfermon de la parlamento, g\u0302is oni kompromisis, ke c\u0302iuj parlamentanoj dum la malfermo lau\u0306alfabete sidu."}, {"text_idx": "#000875", "text": "Dum la malfermo la registaro anoncis per tiel nomata parolado el la trono sian programon. Substrekata en la parolado estis la graveco por Nov-Zelando de enmigrintoj, kiuj valoras ne nur pro siaj metioj sed ankau\u0306 pro siaj diverseco kaj dinamismo. Krome la registaro promesis antau\u0306enigi la ekonomion, c\u0302efe per eksportoj, kaj lukti por justa, tutmonda komerco."}, {"text_idx": "#000876", "text": "Konate estas, ke industrie produktataj kaj stokataj nutraj\u0302oj foje kunhavas toksinojn, sed tion oni ofte forgesas au\u0306 ignoras. Tamen en laste eldonita numero de la brazila Revuo de Publika Sano aperis rezultoj de esploro koncerne aflatoksinon en ofte konsumataj nutraj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000877", "text": "Inter 1998 kaj 2001 en la brazila c\u0302efurbo oni mezuris aflatoksinon en arakidoj kaj g\u0302iaj derivaj\u0302oj \u2013 kas\u0302tanoj, maizo, tritikaj kaj avenaj produktaj\u0302oj, rizo kaj fazeolo. Aflatoksinon oni trovis en preskau\u0306 20 % de la ekzamenitaj arakidaj\u0302oj, maizaj\u0302oj kaj kas\u0302tanoj. Plej malpuraj estas arakidoj (34,7 %)."}, {"text_idx": "#000878", "text": "Aflatoksino estas venena substanco produktata de fungoj kaj trovata c\u0302efe en stokataj nutraj\u0302oj. G\u0302i kau\u0306zas hepatajn malsanojn, digestajn perturbojn kaj ec\u0302 kanceron. Nepras eduki homojn eviti dang\u0302erajn mang\u0302aj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000879", "text": "Lastatempe kuracistoj kaj aliaj fakuloj turnis sin al la dang\u0302ero sidadi antau\u0306 komputilaj ekranoj. La radiado eligata de la ekranoj estas ja malgranda, sed c\u0302u longa, persista pafado povas damag\u0302i la homan korpon?"}, {"text_idx": "#000880", "text": "Publikig\u0302is en la brazila Revuo de Publika Sano trovitaj\u0302oj de tiurilata esploro. Por studi genetikan influon, sciencistoj ekzamenis la sangajn c\u0302elojn (limfocitojn) de homoj, kiuj laboras per komputiloj kaj ricevas radiadon dum kvar g\u0302is ok horoj kaj dum ok g\u0302is 11 jaroj. Oni kulturis la c\u0302elojn kaj observis, ke okazas anomalioj en ilia dividig\u0302o (mitozo)."}, {"text_idx": "#000881", "text": "Oni trovis pli da anomalioj en la kromosoma strukturo de la c\u0302eldividig\u0302oj, en kvanto statistike signifa, kompare kun c\u0302eloj de homoj, kiuj ne laboras per komputiloj. Estis ekzamenataj 2000 c\u0302eldividig\u0302oj. Genetikaj s\u0302ang\u0302oj kau\u0306zataj de radiado estas potenciale malsanigaj. Dum la problemo restas nesolvita, valoras sin gardi rilate uzon de komputiloj."}, {"text_idx": "#000882", "text": "La heredaj\u0302o de orientaj ortodoksuloj"}, {"text_idx": "#000883", "text": "En la 16a jarcento en Karelio kaj Laponio troveblis pli ol 50 ortodoksaj monah\u0302ejoj, fruktoj de la konverta kaj civiliza laboro de du famaj sanktigantoj Herman kaj Sergej. Iliaj ideoj kaj tradicioj lau\u0306dire devenis de la \u201emonah\u0302a promontoro\u201d Athos en Grekio."}, {"text_idx": "#000884", "text": "Dum militoj la monah\u0302oj rifug\u0302adis orienten, direkte al siaj samreligianoj slavlingvaj, c\u0302ar okcidente pli fortis aliaj eklezio kaj lingvo. Post la unua mondmilito la antau\u0306e rusaj monah\u0302ejoj tamen estis aligitaj al la finna ortodoksa eklezio, kaj post la dua mondmilito, pro la malfavoro de Sovetio, la monah\u0302oj ekrifug\u0302is okcidenten. Unue ducento da ili, el la monah\u0302ejo Valamo, kiu situas sur insulo en la lago Ladogo, veturis al okcidenta Finnlando, serc\u0302ante novan lokon por la monah\u0302ejo. Pro la tiuvintra frostego la glacio de Ladogo estis tiel dika, ke ili povis kunporti duonon el siaj monah\u0302ejaj valoraj\u0302oj: i.a. ikonojn, pordojn de la ikonostazo, sonorilojn kaj ec\u0302 800-kilograman lustron."}, {"text_idx": "#000885", "text": "La rifug\u0302intoj ne tuj trovis tau\u0306gan lokon, kaj dekoj da monah\u0302oj mortis dum la serc\u0302ado de tia loko, sed fine ili decidis resti en Heina\u0308vesi, inter \u2013 kaj iom sude de \u2013 la urboj Kuopio kaj Joensuu. (La lasta origina monah\u0302o de la malnova Valamo mortis en Heina\u0308vesi en 1981.) C\u0302ar Sovetio ne permesis monah\u0302ejojn, kaj c\u0302ar nova Valamo estis sekure fondita en Finnlando, aliaj orientaj gemonah\u0302oj, nome el Konevico (monah\u0302ejo fondita en 1393 sur bordo de Ladogo), el Pec\u0302engo (monah\u0302ejo fondita en 1556) kaj el Lintula (monah\u0302inejo fondita en 1896) rifug\u0302is al Heina\u0308vesi. En la arbara tombejo de Nova Valamo, sub lignaj krucoj au\u0306 \u201egroboj\u201d1, kus\u0302as multegaj gemonah\u0302oj kun slavaj nomoj. La monah\u0302inejo Lintula nun situas kelkajn kilometrojn de Valamo, kaj antau\u0306 kelkaj jaroj g\u0302i ekhavis propran tombejon. La monah\u0302aro de nova Valamo nun nombras 13. Finnlando ja havas siajn proprajn ortodoksulojn, kaj povas okazi, ke iu finno ekpreferas ortodoksismon, komparinte g\u0302in kun sia denaska luterismo. La vivo en la monah\u0302ejo neniam estis nur spirita: diservado, preg\u0302ado, asketismo kaj studado, sed c\u0302iam estis bezonataj ankau\u0306 c\u0302iaj praktikaj laboristoj, en la 14a jarcento precipe arbarhakistoj, terkultivistoj, fis\u0302kaptistoj kaj konstruistoj, nun ekzemple ikonpentristoj, librobindisto, komputilisto, bakisto, ekonomo, tradukisto, redaktoro, se ne paroli pri pastroj kaj kantoro."}, {"text_idx": "#000886", "text": "Dum jarcentoj, la orientaj monah\u0302ejoj estis ekonomie memstaraj. Donacis al ili terenon, arbaron, kamparon, artaj\u0302ojn kaj monon nobeloj kaj s\u0302tatoj. Ankau\u0306 nova Valamo provas memstare vivteni sin. G\u0302i posedas 50 hektarojn da kampoj kaj 300 hektarojn da arbaro; g\u0302i kultivas vinberojn, kaj faras el ili vinon. G\u0302in vizitas turistoj, pilgrimoj, scivolemuloj kaj homoj, kiuj serc\u0302as kvieton kaj pacon por sia animo. Kunlabore kun la monah\u0302ejo funkcias 200-loka restoracio, 52-lita hoteleto, 116-lita gastejo, memoraj\u0302o- kaj libro-vendejo, kulturcentro, muzeo kaj restau\u0306rejo por religiaj artaj\u0302oj. S\u0302ipeto Sergej somere rondveturigas la vizitantojn en la bela insularo kaj kanalaro de la apuda lagego. En la Civitana Instituto de Valamo oni povas konatig\u0302i kun la ortodoksaj fido, vivmaniero, muziko kaj ikonpentrado, kaj krome la instituto organizas kulturvojag\u0302ojn al Rusio kaj pli malpli longajn kursojn, ekzemple pri rusa lingvo, japana ikebana, Esperanto, k.a. Se iu tre eks\u0302atas la etoson de Valamo, li au\u0306 s\u0302i rajtas eklog\u0302i en la proksima log\u0302ejaro konstruita por la geamikoj de Valamo. (Pro manko de samreligianoj, ne c\u0302ie en Finnlando eblas partopreni la ortodoksan religian vivon.)"}, {"text_idx": "#000887", "text": "La nova preg\u0302ejo de Valamo, dedic\u0302ita al la transfigurig\u0302o de Kristo, estis konstruita en 1975-1977. El la plafono pendas la grandega lustro pene kunportita el malnova Valamo en 1944. G\u0302ia lumo bele spegulig\u0302as sur la polurita s\u0302tonplanko de la pli granda preg\u0302eja salono, kiu aspektas kiel senmova klara akvo."}, {"text_idx": "#000888", "text": "Dio estas belo kaj preg\u0302ejo devas antau\u0306sentigi al ni la c\u0302ielon. La grandan salonon oni uzas somere kaj dum grandaj festoj. La malpli grandan preg\u0302ejan salonon oni uzas vintre, kiam estas malpli da diservantoj. G\u0302i estas dekorita en la stilo de la 16a kaj 18a jarcentoj."}, {"text_idx": "#000889", "text": "Krome Valamo havas apartan malnovan lignan preg\u0302ejon, kiun oni uzas nur somere kaj kie c\u0302iuj objektoj devenas el malnova Valamo. Ekde 1977 la diservoj okazas en la finna lingvo kaj la monah\u0302ejo uzas la gregorian kalendaron."}, {"text_idx": "#000890", "text": "1. grobo: ligna malalta dometo sur tombo."}, {"text_idx": "#000891", "text": "Nuklea energio: ne fidu la respondeculojn"}, {"text_idx": "#000892", "text": "La au\u0306toro estas konstruing\u0302eniero. Kiel esploristo kaj teh\u0302nologo li partoprenis la konstruon de la c\u0302eh\u0302a atomcentralo Dukovany kaj en la jaroj 1988-90 li estis labore taskita ankau\u0306 por la centralo Temeli\u0301n."}, {"text_idx": "#000893", "text": "Jir\u030ci\u0301 Patera estas serioza homo, sed li same kiel multaj aliaj c\u0302eh\u0302oj estas s\u0302arg\u0302ita per komunisma kaj postkomunisma propagando, ke atomelektrejoj estas la plej bona solvo de energio-problemo. La argumentojn de Patera mi refutas."}, {"text_idx": "#000894", "text": "La ideo limigi la produktadon en karboelektrejoj estas nura propagando. Se oni serioze tiel pensus, realigo jam povus okazi, c\u0302ar C\u0302eh\u0302io estas post Francio la plej granda eksportanto de elektra energio kaj la unua en Eu\u0306ropo lau\u0306 la log\u0302antaro. Krome la registaro en privatigaj kondic\u0302oj devigas estontan posedanton de c\u0302eh\u0302a elektroenergetiko dau\u0306re ekspluati c\u0302eh\u0302ajn karbominejojn."}, {"text_idx": "#000895", "text": "Ekologieco de atomelektrejoj ne estas tiom elstara pro eksterordinare granda investado dum konstruo kaj poste malkonstruo de la elektrejoj. Krome konstruado de deponejoj por foruzita nuklea brulaj\u0302o postulos elspezojn, kiuj estos grandiozaj. La energio-bezono de la konstrulaboroj grave malaltigas la energetikan profiton de la centraloj."}, {"text_idx": "#000896", "text": "La nuntempa teh\u0302nologio tre nesufic\u0302e utiligas nuklean energion de uranio, kies energetike utiligata izotopo 235U aperas en la naturo en kvanto nur 0,72 %, dum la nun demetata izotopo 238U (99,27 %) restas hodiau\u0306 sen utilo, sed en estonto la homaro g\u0302in eble povus tre profite uzi. La nun konata teh\u0302nologio de \u201egeneraj reaktoroj\u201d, en kiuj estas utiligebla 238U kaj ankau\u0306 la transurania plutonio, estas dang\u0302era kaj pro tio neuzata."}, {"text_idx": "#000899", "text": "La nuklea fizikisto J. Kratochvi\u0301l esprimis sin tiel pri deponado-sekureco: \u201eSen dubi pri miljaraj stabilecoj de grunda subtavolaro en elektitaj lokoj, mi ne kapablas akcepti garantion de nun vivantaj homoj pri kio okazos (au\u0306 ne okazos) post 1000, 10 000 au\u0306 ec\u0302 100 000 jaroj. Kiel finan solvon de la likvido de nuklea rubo mi estas preta akcepti nur tian teh\u0302nologion, kiu ebligos res\u0302ang\u0302on de longdau\u0306re radioaktivaj elementoj trovig\u0302antaj en nuklea rubaj\u0302o al elementoj stabilaj. Tia c\u0302i teh\u0302nologio, kiu estus tau\u0306ga por komerca uzo, g\u0302is nun ne ekzistas.\u201d"}, {"text_idx": "#000900", "text": "La homo kiel entreprenisto, kiel oficisto, kiel kiu ajn, ne fidindas. La usona atomelektrejo sur la insulo Three Mile Island grave averiis. En 1976 3500 infanoj kaj gravedaj virinoj estis evakuitaj kaj 200 000 homoj forlasis la regionon. La estraro de la centralo unue prisilentis la averion kaj poste false informis pri g\u0302i. Same la averio de la centralo apud la sovetia, nun ukrainia C\u0302ernobyl en 1986 estas g\u0302enerale konata. Averio en la japana atomcentralo Mihama en 1991 estis grava, sed bons\u0302anca interveno limigis postsekvojn. La unua c\u0302eh\u0302oslovaka atomcentralo A-1 ekfunkciis en 1972, sed post du averioj (1976, 1977) g\u0302i c\u0302esis. Preskau\u0306 c\u0302iam fiaskis homoj. Estas necese konscii, ke ankau\u0306 la sekurigaj sistemoj estas produkto de homo. Nur naivulo kredas, ke homa produkto povas esti absolute au\u0306 preskau\u0306 absolute perfekta kaj fidinda."}, {"text_idx": "#000901", "text": "Fine mi aldonas, ke la centralo Temeli\u0301n estas supozeble relative sekura, ke la protestoj de au\u0306stroj havas politikan karakteron. Tamen la centralo por la c\u0302eh\u0302a energetiko ne estas bezona. La supre menciita troproduktado de elektra energio gvidas la s\u0302tatorganojn al evidenta neglektado de energis\u0302parado kaj al nesubteno de renovig\u0302antaj energifontoj."}, {"text_idx": "#000902", "text": "Lastatempe c\u0302iuj gravaj revuoj el la tuta mondo sub la plumoj de c\u0302efredaktoroj prezentas \u201ecunamojn\u201d kiuj plagas nian mondon. Claude Alle\u0300gre [klod alegr], eksministro pri edukado en Francio, ne hezitas esprimi en sia libro, ke \u201etoute ve\u0301rite\u0301 est bonne a\u0300 dire\u201d (c\u0302iu vero estas dirinda), kio ne signifas, ke c\u0302iu vero estas dirata au\u0306 dirita, c\u0302ar \u201edemokratio estas la arto administri la cirkon el la kag\u0302o de simioj\u201d, opiniis iama usona j\u0302urnalisto Henry Louis Mencken [henri luis menken]. G\u0302uste tion spertis C. Alle\u0300gre."}, {"text_idx": "#000903", "text": "Tiel skribas Le Monde de la 17a de au\u0306gusto, taksante IMF (Internacian Monan Fonduson), kiu trudas al sud-amerikaj landoj ekonomi-ekonomikajn programojn, kiujn postulas la investistoj de kapitalismo, sed detruas la ekonomion mem. La preskau\u0306a esperantisto, mega-investisto George Soros post la j\u0302usa senvaloriga ondego (40 %) de la brazila valuto realo rilate al usona dolaro deklaris: \u201eC\u0302i tiu krizo ne povas esti atribuita al io erara kion Brazilo faris. La kulpantoj estas la internaciaj financaj institucioj.\u201d L'Express denuncas la borsajn ebriig\u0302ojn en tuta mondo, skuantajn la kapitalisman sistemon per freneza spekulado sen rilato kun la produktado. En ric\u0302aj landoj la kresko oscilas inter 1 % kaj 3 %; kiel la \u201efinanca merkato\u201d blinde povas postuli de entreprenoj jarajn profitojn kun progreso de 15 %? Temas pri ludo ne eltenebla por entreprenoj, kiuj jam atingis eblan maksimuman produktivecon. Tiel formig\u0302as la spekulaj \u201ebobeloj\u201d kiuj fojfoje eksplodas kun trompoj kaj kontadaj manipuladoj. Kapitalismo farig\u0302is speco de Moloh\u0302o kiu mem sin voras ..."}, {"text_idx": "#000904", "text": "Male al la opinio de Soros, Levjatano, la monstro priskribita de Thomas Hobbes, la \u201eadministranto de l' cirko\u201d, la s\u0302tato, plene kulpas c\u0302ar g\u0302i elspezas (misuzas, koruptas, disj\u0302etas, favoras) pli ol g\u0302i enspezas, impostas (tio estas pli ol 50 % de c\u0302io produktita de la enkag\u0302igitaj simioj, kiuj estas ni)."}, {"text_idx": "#000905", "text": "C\u0302iu analfabeta homo scias, ke li/s\u0302i ne povas elspezi pli ol li/s\u0302i gajnas. Jen primara administrado, kiun la monstraj s\u0302tatoj ne volas scii. En Brazilo 53 % el la bug\u0302eto estas por pagi s\u0302uldojn, interezojn, IMF-ajn kaj aliajn, jen la s\u0302tata bankroto, jen la inflacio, jen la mizero, duoblig\u0302o de senlaboreco en dek jaroj, jen la granda socia cunamo, la disfalo de la ordo kun senfina banditismo, s\u0302akrado, narkotaj\u0302-komerco ... malapero de simplaj homaj digno kaj respekto."}, {"text_idx": "#000908", "text": "Sur j\u0302urnalaj frontpag\u0302oj ni ree legas pri la plej detrua, konstanta, nedetenebla ondego, kiun nia terglobo suferas de jardekoj; temas pri la katastrofo vestita per la bela vorto \u201eekologio\u201d. Antau\u0306 10 jaroj en Rio de J\u0302anejro, en Eko 92 instalig\u0302is la plej granda cirko spektebla pri la temo kaj pri temoj, kiuj tute ne koncernis la aferon. Multaj deklaracioj pri intencoj estis folklore subskribitaj. C\u0302io restis en intencoj sub la regado de piromania Usono, kiu en Kioto ec\u0302 rifuzis ratifi protokolon por redukti la elj\u0302eton de karbona dioksido. Usono aplombe rezervas al si la rajton polui per 25 % el la tutmonda kvoto, per ok miliardoj da tunoj el CO2 jare. En Johanesburgo oni ripetis c\u0302iujn konatajn ciferojn kaj teoriojn. La intencoj estas same trafaj, sed la homoj ne povos apliki ilin."}, {"text_idx": "#000909", "text": "La homoj ne povas apliki eventualajn korektaj\u0302ojn, c\u0302ar tio kio estas farenda ne kongruas al la propra karaktero de la homo, tiu animalo, kiu estas la plej granda predanto vivanta sur la tero. Per la supozita inteligenteco, intelekta kapablo, racio k.s. la homaro sin direktis al senfinaj devojig\u0302oj, aberacioj rilate al la esenco de la vivo mem. La homo senapelacie, spontane kapablas nur detrui sian propran vivmedion. La homo bezonas c\u0302asi pro instinkta predemo. Kiam ne plu estas c\u0302asaj\u0302o, la homo bredas bestojn en rezervejoj por havi la plezuron pafi, kapti, fanfaroni."}, {"text_idx": "#000910", "text": "La homo bezonas erotike sin reprodukti kaj ne kapablas elimini religiajn dogmojn, kiuj malpermesas la bezonatan naskopreventon: konsekvence, jen la demografia eksplodo, la tera trolog\u0302ateco, la fundamenta kau\u0306zo de ekologiaj problemoj. En la nunaj sistemoj la proponata \u201edau\u0306rigebla uzado de la tero\u201d ne estas aplikebla c\u0302ar la obskurantismo de la nepensantaj popolamasoj ne ebligas, ke la individuoj rezonu kaj racie rilatigu siajn pensojn al siaj agoj. La homoj ne scias, ne volas mezuri la konsekvencojn de siaj agoj."}, {"text_idx": "#000911", "text": "La s\u0302tatprezidanto de Brazilo, ne pli klera ol siaj regatoj, kvazau\u0306 el subita elkos\u0302mara vekig\u0302o tamen deklaris: \u201eBrazilo farig\u0302is viktimo de grava percepta disonanco: la nekongruo inter tio, kio okazas, kaj tio, kion oni perceptas.\u201d Jen disonanco kiu trafas la tutan mondon rilate al c\u0302iuj terenoj de homa agado. Tial la \u201ecunamoj\u201d venas el c\u0302iuj direktoj des pli ke la regantoj de la perceptoj, pro etikaj perversioj, mem ne kapablas uzi siajn konojn por la bono sed nur por la tradicia, rutina detruo, kiun la plimulto volas en la establitaj sistemoj. Ni lasu la konkludon al Joseph Stiglitz [jozef stiglic], Nobel-premiito pri ekonomio en 2001: \u201eKiam nau\u0306 pacientoj el dek, flegitaj de sama medicinisto, mortas, estas evidente, ke la kuracisto ne scias, kion li faras.\u201d"}, {"text_idx": "#000912", "text": "En la enkonduko de l' maja MONATO, Stefan Maul, raportante pri dekstrismo en Eu\u0306ropo, ektraktis tiklan temon, pri kiu oni povus multon diri. Li tute nature atendas reagojn de la legantoj. Pri tia temo mi volas au\u0306digi mian humilan voc\u0302on, c\u0302ar tiuj fres\u0302dataj politikaj au\u0306straj aferoj, kaj la franca s\u0302oko kiu baldau\u0306 sekvis, faris en mia menso amarajn impresojn. Unue, mi dankas al Stefan Maul pro lia tre honorinda opinio pri mia lando \u201eprofunde demokratia\u201d. Bone! Sed bedau\u0306rinde, la disvolvig\u0302o de la eventoj pri l' afero Haider [hajda] en Au\u0306strio montris la malon. C\u0302ar en kio konsistas demokratia reg\u0302imo? Mi foliumis PIV kaj mi legis: \u201ereg\u0302imo, en kiu la politika povo apartenas al la popolo, kaj en kiu estas plej fortaj la sendistinge egaligaj tendencoj\u201d. Estas kompreneble, ke tute libera voc\u0302donado esprimas la tendencojn pere de diversaj politikaj partioj."}, {"text_idx": "#000913", "text": "Se mi bone komprenas tion, estas do tre malbona ideo de la franca registaro manovri por puni Au\u0306strion, en kiu iu dekstrulo regule elektita eniris la registaron en Vieno. Tia konduto de Francio estas maldeca, c\u0302ar estas \u201es\u0302ovi la nazon\u201d en internan au\u0306stran aferon, kaj ankau\u0306 kontrau\u0306demokratia, c\u0302ar tio s\u0302ajnas konsideri, ke respektante la volon de sia popolo, Au\u0306strio pekis. Pro tio mi dubas, c\u0302u la nuna franca registaro estas \u201eprofunde demokratia\u201d."}, {"text_idx": "#000914", "text": "Plie, en la lando mem, la sinteno de la franca registaro rilate al Le Pen kaj lia Nacia Fronto estas malbona kaj sisteme malamika. Lau\u0306 mi, c\u0302iuj voc\u0302donontoj havas la rajton esti serene kaj bone informitaj pri la venonta baloto, por klare scii, kiel ili devos tute libere voc\u0302doni. Sed anstatau\u0306 trankvile informi kaj argumenti, la respondeculoj preferis timigi la popolon. Kial Chirac [s\u0302ira\u0301k] rifuzis duopan diskuton kun Le Pen inter la du prezidentaj balotoj? Kial c\u0302iuj amasinformiloj gurdoripetadis nigrajn konsiderojn pri la abomena Nacia Fronto, anstatau\u0306 objektive paroli pri g\u0302iaj kritikeblaj ideoj? Kial tiom da bruaj stratsvarmoj en la francaj urboj, organizitaj kontrau\u0306 Nacia Fronto intertempe de la du prezidentaj balotoj?"}, {"text_idx": "#000915", "text": "C\u0302io c\u0302i estas malbonaj metodoj de falsa demokratio. Cetere, la popolo g\u0302enerale havas mallau\u0306dan opinion pri la oficantaj politikistoj, tro ofte kompromititaj en kontrau\u0306leg\u0302aj aferoj, kaj kiuj anstatau\u0306 honeste labori por la lando, donas la impreson pli volonte zorgi pri siaj multaj (konataj kaj nekonataj) avantag\u0302oj de la mondonaj s\u0302tatfunkcioj. Resume nuntempe en Francio pri politikaj aferoj regas malkontenteco, maltrankvilo kaj konfuzig\u0302o. Koncerne Berlusconi [berluskoni], alia dekstra popolisto, kiu farig\u0302is c\u0302efministro de la ric\u0302a Italio, estas bone kompreneble, ke tia afero g\u0302enas neniun. Ni tre bone scias, ke c\u0302ie kaj c\u0302iam tiu, kiu havas nenion, estas nenio. Sed kiu havas multon, tiu c\u0302i facile pravas. Ec\u0302 lau\u0306 Zamenhof mem: \u201eJu pli da havaj\u0302o, des pli da pravo!\u201d"}, {"text_idx": "#000917", "text": "\u201eMi petas la au\u0306toron ne ofendig\u0302i. Al mi tre plac\u0302is la verko.\u201d Tiel komencis sian parolon mezag\u0302a viro, kiu jam verkis plurajn romanojn kaj estis konsiderata eminenta verkisto. \u201eEstas bone prezentitaj ne nur la c\u0302efaj herooj, sed ankau\u0306 la duagradaj. Mi plezure atentis la priskribon de la naturo. Tiel g\u0302in prezenti povas au\u0306 vera specialisto, au\u0306 persono, kiu \u201aamikas\u2019 kun g\u0302i, ofte g\u0302in vizitas c\u0302u turisme, c\u0302u por kolekti fungojn, c\u0302u simple por ripoze promenadi. Sed al mi s\u0302ajnas, ke la verko kvazau\u0306 ne estas finita. Mi persone la finon de la verko ne eksentis. C\u0302u la au\u0306toro ne emas g\u0302in dau\u0306rigi?\u201d"}, {"text_idx": "#000918", "text": "\u201eJes, jes\u201d, aldone enmiksig\u0302is tre juna viro, kiu, s\u0302ajne, simple emis ion diri. \u201eEn la verko la eventoj evoluis tre malrapide, sed jam preskau\u0306 fine estis sentebla tuja finalo. Kvazau\u0306 la au\u0306toro ne havis tempon por pli bone pripensi ion por la finaj pas\u0302oj.\u201d"}, {"text_idx": "#000919", "text": "Komencis paroli iu jam ne juna virino, kiu s\u0302ajne tute hazarde trafis en tiun kompanion:"}, {"text_idx": "#000921", "text": "Maljuna kalva, sed ege samtempe fama verkisto ne restis flanke de la pridiskuto:"}, {"text_idx": "#000923", "text": "\u201e... lamante ekirac\u0302is al la fenestro ...\u201d,"}, {"text_idx": "#000924", "text": "\u201eLa hundo rigardis al la viro kun granda miro ...\u201d,"}, {"text_idx": "#000925", "text": "\u201eKun fia rideto s\u0302i respondis rifuze ... \u201d,"}, {"text_idx": "#000928", "text": "\u201eKaj al mi s\u0302ajnas\u201d, dau\u0306rigis la parolon relative juna virino, kiu plejparte estis fama pro siaj versoj, \u201een la verko abundas enlitaj momentoj. Mi komprenas, ke nun tiel nomata cenzuro kaj cenzuristoj ne plu estas, sed necesas ja ankau\u0306 iajn elementajn normojn de moralo regi. Per niaj verkoj ni edukas ankau\u0306 nian junularan, junan generacion.\u201d"}, {"text_idx": "#000929", "text": "\u201eMulte ili bezonas nian literaturon\u201d, replikis alia neag\u0302a virino. \u201eKie vi vidis nun vere legantan junularon? Ili ne legas ec\u0302 klasikan literaturon, ne legas ec\u0302 tion, kion ili devas legi lau\u0306 lernejaj programoj ...\u201d"}, {"text_idx": "#000930", "text": "\u201eNe, ne. Temas ec\u0302 ne tiom pri la enlitaj momentoj, kiel pri ties prezento. Kvazau\u0306 la au\u0306toro ... \u201d alia ne tiom juna virino svingis sian brakon."}, {"text_idx": "#000932", "text": "\u201eDo, bone\u201d, kvazau\u0306 sumigis la pridiskuton eble la plej ag\u0302a el la c\u0302eestantoj, vere eminenta literaturisto, c\u0302efe famig\u0302inta pro siaj prozaj verkoj, iasence \u201epatriarko\u201d de la landa literaturo. \u201eMi atente au\u0306skultis c\u0302ies parolojn kaj provos fari ian konkludon. Mi opinias, ke povas esti, ke c\u0302iuj parolintoj pravas. Sed tutegale tio estas nur personaj opinioj de la parolintoj. Entute ni povas jug\u0302i, c\u0302u bonas au\u0306 malbonas la verko, nur kiam la legantoj disac\u0302etados la librojn. Kaj lau\u0306 poste aperontaj recenzoj. Certe, la sag\u0302aj ...\u201d"}, {"text_idx": "#000933", "text": "(Redaktoro de la rubriko \u201eKomputado\u201d, revizianto, Cambridge, Britio)"}, {"text_idx": "#000935", "text": "Mi eklernis Esperanton c\u0302irkau\u0306 1986, kaj pliprofundig\u0302is en la lingvon dum mi log\u0302is en Germanio inter 1989 kaj 1992. Mi estas revizianto por MONATO ekde septembro 1993, kiam oni ekuzis la komputilajn retojn por disdoni tiun taskon al pli granda skipo, kaj ekde julio 1998 mi estas ankau\u0306 redaktoro de la rubriko \u201eKomputado\u201d."}, {"text_idx": "#000936", "text": "Miaj aliaj esperantaj agadoj inkluzivas la komitatanecon en Esperanto-Asocio de Britio, administradon de reta kurso, tradukadon, interpretadon, kaj kunlaboron en la nova eldono de PIV. En mia malabunda libera tempo mi s\u0302atas legi pri ajna temo, kiu momente interesas min. Mi plejofte ferias enlande, en iu malpli dense log\u0302ata parto de Britio."}, {"text_idx": "#000937", "text": "Heroa verko \u2013 kun mankoj"}, {"text_idx": "#000938", "text": "PIV \u2013 la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto \u2013 ekzistas de 1970, kaj estas senkonkurence la plej ampleksa vortaro de Esperanto. C\u0302iu serioza esperantologo, c\u0302iu serioza studanto de la Internacia Lingvo, kaj tre multaj uzantoj de la lingvo de Zamenhof, posedas ekzempleron de PIV. Multaj ec\u0302 rigardas PIV-on kiel normon por la vortprovizo de nia lingvo."}, {"text_idx": "#000940", "text": "Multaj posedantoj de la malnova PIV (kaj certe ankau\u0306 multaj aliaj) nun demandas, c\u0302u indas havigi al si la posteulon de tiu giganta verko. Ekzistas tiuj, kiuj opinias, ke jam la malnova PIV estas superflua, kaj kiuj kontentig\u0302as per Plena Vortaro, ec\u0302 opiniante, ke tiu estas multrilate pli bona ol PIV."}, {"text_idx": "#000941", "text": "Por mi mem la demando ec\u0302 ne aperis. Mi senhezite tuj mendis La Novan PIV-on, mallonge PIV2. Sed mi povas bone kompreni, se aliaj hezitas ac\u0302eti tiel grandan verkon, kiu finfine kostas nemalmulte da mono (70 eu\u0306rojn c\u0302e Flandra Esperanto-Ligo). La respondo al la demando, c\u0302u ac\u0302eti au\u0306 ne, kompreneble diversos por diversaj homoj. C\u0302i tie mi provos almenau\u0306 iomete helpi g\u0302in respondi."}, {"text_idx": "#000942", "text": "La malnovan PIV-on oni ofte nomis \u201ebriko\u201d pro g\u0302ia dikeco. La nova versio ec\u0302 pli meritas tiun nomon. La nombro de pag\u0302oj apenau\u0306 kreskis (g\u0302i restas c\u0302e la \u201emodesta\u201d nombro 1265 \u2013 anstatau\u0306e oni iom pligrandigis la pag\u0302oformaton por krei spacon por la nova materialo), sed la koloro nun estas tute bele preskau\u0306 brikece rug\u0302a."}, {"text_idx": "#000946", "text": "Kaj per tio ni alvenas al la plej grava afero pri La Nova PIV: por uzi g\u0302in necesas prudento. Tro multaj emis rigardi la malnovan PIV-on kiel iaspecan lingvan Biblion. Se vorto aperis en PIV, g\u0302i estis por ili bona vorto, se vorto tie ne aperis, g\u0302i estis (eble) malbona. Oni rigardis PIV-on kiel normon por bona Esperanto. Tiu sinteno c\u0302iam estis grava eraro. PIV neniam havis ian oficialan statuson. G\u0302i simple estis la plej granda kaj plej kompleta vortaro havebla. Sed la homoj, kiuj g\u0302in verkis, estis homoj, neperfektaj kaj eraripovaj, kaj kun diversaj kapricaj ideoj (same kiel c\u0302iuj homoj, inkluzive min). Jam en PIV1 estis tial abundo da eraroj kaj dubindaj\u0302oj, kaj nemalmulte da vortoj neuzindaj kaj neuzeblaj. Sed por tion scii, oni devis pensi mem, kaj ne blinde fidi. Tiu fakto restas valida por PIV2. La Nova PIV sendube estas grandega plibonigo de la malnova versio. Oni g\u0302ustigis, oni aldonis mankantajn kaj nepre bezonatajn vortojn kaj kunmetaj\u0302ojn, oni poluris, oni ric\u0302igis ... sed oni ne perfektigis. Restas eraroj de la malnova PIV, kaj aperis ankau\u0306 novaj eraroj, foje ec\u0302 tre gravaj."}, {"text_idx": "#000947", "text": "Klaras, ke tia verko kiel PIV praktike neniam povas esti perfekta. Ankau\u0306 kompareblaj nacilingvaj vortaroj enhavas multe da eraroj, kvankam ilin plej ofte faras profesiuloj kun multe da rimedoj, multe da mono kaj multe da tempo por sia laboro. La Novan PIV-on ellaboris volontuloj senpage. Ili faris heroan laboron, sed ili estis tro malmultaj, kaj ili ne havis sufic\u0302e da rimedoj, nek sufic\u0302e da tempo por la laboro. Tial la rezulto, kvankam imponega kaj utilega, estas tamen mankohava."}, {"text_idx": "#000948", "text": "La ilustraj\u0302oj de PIV1, kiuj donis al g\u0302i la nomparton \u201eIlustrita\u201d, restis por multaj legantoj neutiligata trezoro kus\u0302anta iom kas\u0302e c\u0302e la fino de la vortaro. Mi mem ilin malofte rigardis. En PIV2 la ilustraj\u0302oj eklog\u0302is inter la kapvortoj, kaj estos tial vers\u0302ajne pli rimarkataj kaj pli utilaj. La bildoj ne estas tre multaj (pro manko de kontribuantoj), sed ili estas plac\u0302aj kaj instruaj, kaj ili donas al la vortaro modernan aspekton. Indas mencii ankau\u0306 la diversajn tabelojn pri zoologio, matematiko kaj aliaj temoj. Tiuj ec\u0302 pli ric\u0302igas la vortaron."}, {"text_idx": "#000949", "text": "Inter la utilaj\u0302oj de PIV1 elstaris la abunda kolekto da ekzemploj, kiuj ne malofte pli gravis ol la difinoj por instrui, kion efektive signifas vorto, kaj kiel oni efektive g\u0302in uzas kaj uzu. Ili, kompreneble, restas en PIV2, kaj estas ric\u0302igitaj per ekzemploj de moderna lingvouzo. En PIV1 aperis, krom ekzemploj anonimaj, precipe abundo da zamenhofaj\u0302oj. Flanke de citaj\u0302oj de la Majstro enestis nur kelkaj relative malmultaj citoj de Kabe, Grabowski kaj Kalocsay, kaj ekzemploj bibliaj. En PIV2 aldonig\u0302is ekzemploj markitaj per \u201eM\u201d por MONATO, \u201eC\u0302\u201d por El Popola C\u0302inio, \u201eLF\u201d por Literatura Foiro, \u201eRG\u201d por Rok-gazet', \u201eA\u201d por Auld, \u201eGN\u201d por Neves, \u201eJC\u201d por Camacho, \u201ePM\u201d por Ma\u0308hrti, \u201eSz\u201d por Szila\u0301gyi, \u201eS\u0302\u201d por Schwartz, \u201eT\u201d por Tinc\u0302jo, \u201eTS\u201d por Steele, \u201eW\u201d por Waringhien, kaj ankorau\u0306 multaj aliaj fontindikoj. Tiuj indikoj estas grava atesto pri serioza kaj lau\u0306dinda esploro de la lingvouzo de Esperanto."}, {"text_idx": "#000952", "text": "Unu kampo, kie multaj certe deziras rigardi La Novan PIV-on kiel normodonan, estas la kampo de landonomoj, au\u0306 regnonomoj kiel PIV2 preferas diri. Bedau\u0306rinde, tiukampe PIV2 ne povas servi kiel normo. Tiel estas ne nur pro multaj nekonsekvencaj\u0302oj kaj eraroj tiukampe en PIV2, sed precipe pro tio, ke PIV2 mem deklaras, ke g\u0302i ne provas starigi normon. En la Antau\u0306parolo Duc Goninaz skribas: \u201eSed mi registris la nunan efektivan uzadon, menciante la dubojn, kiam ili ekzistas, ekzemple kiam tiu uzado ne sekvas la rekomendojn de la Akademio. Ankau\u0306 sur tiu c\u0302i tereno leksikografo ne povas trudi uzadon au\u0306 proponi reformojn.\u201d Efektive en la Antau\u0306parolo Duc Goninaz rekte deklaras, ke iuj el la regnonomaj formoj, kiujn PIV2 donas, estas lau\u0306 li malbonaj! Pri regnonomoj PIV2 do nur redonas pli-malpli senkritike la praktikan uzadon, kun ties variado. Tiu, kiu eventuale volas serc\u0302i eskapon de tiu foje kaoseca uzo, en PIV2 nur retrovas tiun saman variadon kun ties nekonsekvencaj\u0302oj kaj misaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000955", "text": "Sed tia detronigo apenau\u0306 okazos tuj, kaj multaj bezonas modernan vortaron nun, ne post dek jaroj. PIV2 ankorau\u0306 estas senkonkurenca kaj senalternativa kiel plena, kaj ec\u0302 ilustrita, vortaro de Esperanto, kaj mi \u2013 malgrau\u0306 mia foje grava kaj akra kritiko \u2013 sumsume volas tamen rekomendi La Novan Plenan Ilustritan Vortaron al c\u0302iuj lernantoj kaj uzantoj de la Internacia Lingvo. Al Michel Duc Goninaz, al Klau\u0306do Roux, al la kunlaborantoj kaj al Sennacieca Asocio Tutmonda, mi deziras doni koran gratulon kaj grandegan dankon!"}, {"text_idx": "#000957", "text": "C\u0302u vi, fidela abonanto, deziras, ke nia revuo aperu dau\u0306re? Supozeble jes, kaj tial certe vi reabonos por la jaro 2003. Sed, bedau\u0306rinde, tio ne nepre sekurigas vian gazeton. Dum la Universala Kongreso en Fortalezo abonantoj, kiuj alparolis min, kutime ne nur (fojfoje) kritikis au\u0306 (ofte) lau\u0306dis la magazinon sendependan, sed ankau\u0306 demandis: c\u0302u MONATO eltenos, kiel g\u0302i fartas? Mi ne povas trankviligi tiel demandantajn homojn kaj kutime replikas: mi mem miras, ke ni tiom longe eltenis, c\u0302ar dum multaj jaroj la nombro de abonantoj estas kaj restas sub la limo de profito. La tutmondan ekonomian krizon ni sentas same kiel aliaj liberaj ofertantoj de varo."}, {"text_idx": "#000958", "text": "Aliflanke estas multegaj homoj, kiuj ege sopiras aboni sed neniam povis kaj ne povos pagi kotizon por ili tro altan. Kion fari en tia situacio? Kiu povus helpi? Nu, eble vi, kiu ne estas tiom malric\u0302a kiel aliaj. Se c\u0302iu el vi donacus nur unu abonon por malbons\u0302anculo (ekzemple, rekte por leteramiko en malric\u0302a lando), la eldonkvanto de MONATO duoblig\u0302us \u2013 ekzisto de la revuo estus sekurigita. Mi scias, ke tio estas iluzio, c\u0302ar ankau\u0306 vi ne nepre povas pagi duan kotizon. Sed g\u0302uste pro tio ni havas Abonhelpan Fonduson, al kiu vi povas donaci iun ajn sumon, duonan au\u0306 trionan kotizon. Se vi faras tion, ankau\u0306 tiel vi certigas, ke la revuo pluvivos."}, {"text_idx": "#000959", "text": "Abonhelpa Fonduso krome invitas al alia maniero subteni nian revuon kaj per tio la ideon de lingvo internacia. Sendube vi konas simpatiantojn, kiuj pro iuj kialoj ne mem lernas la lingvon, sed pretas helpi. Montru al ili la magazinon kaj proponu donaci al Abonhelpa Fonduso de MONATO. Au\u0306 proponu al via Esperanto-klubo donaci monon el la kluba kaso au\u0306 kolekti monon inter klubanoj kaj simpatiantoj. Tion ekzemple c\u0302iujare faras la Esperanto-Klubo de Munkeno, kiu kutime g\u0302iras plurajn centojn da eu\u0306roj. Mi mem, reveninte el Fortalezo, memorante supre menciitajn interparolojn, donacis 100 eu\u0306rojn al la fonduso, kvankam ankau\u0306 mi ne estas ric\u0302a. Sed inter niaj idealoj estas solidareco, ankau\u0306 financa, c\u0302u ne? Se vi pensas same ..."}, {"text_idx": "#000961", "text": "Kun miro mi legis en la recenzo de Carlo Minnaja (MONATO, julio 2002, p. 24), ke \u201ela plej uzataj mallongigoj, kiel \u201as-ro\u2019, \u201ad-ro\u2019 ne trovig\u0302as en PIV\u201d (\u201enekredeble!\u201d prave aldonas Minnaja). Tiuj du mallongigoj ja trovig\u0302as, kune kun pluraj dekoj da aliaj, en la \u201etabelo A\u201d, p. 1216, de la malnova eldono kaj sur la \u201elisto A\u201d, p. 1260, de la j\u0302us aperinta nova eldono."}, {"text_idx": "#000962", "text": "Tio okazis en \u201eVjatlag\u201d, punlaborejo c\u0302e la rivero Vjatka. El la laborregiono, c\u0302irkau\u0306ita de soldata kordono, forkuris du malliberuloj. Kiel ili tion efektivigis, estis enigmo: sur la arbarvojo, kiu dividis la laborparcelon de malliberuloj kaj la reston de la arbarego, dense staris armitaj gardistoj. Tamen du kaptitoj sukcesis tragliti tiun severan kontrolc\u0302enon. Kiam vespere, antau\u0306 la reveno en la malliberejon, oni nombris la arestitojn, evidentig\u0302is, ke du mankas. Oni komencis serc\u0302i, kuri tien-reen ... La afero s\u0302ajnis esti serioza: la arestitoj nek simple malfruig\u0302is, nek perdig\u0302is ie en la laborparcelo."}, {"text_idx": "#000964", "text": "Post la konstato, ke la fug\u0302intoj estas jam ekster nia laborareo, la soldatc\u0302eno c\u0302irkau\u0306 g\u0302i estis retirita. Oni tuj alarmis la garnizonon kaj la tutan regionon. Nin, malliberulojn, oni kolektis kaj pelis, kiel brutaron, tra la arbaro en la zonon, al niaj barakoj."}, {"text_idx": "#000965", "text": "Nu, jen, pasas unu tago, pasas la dua ... Nenio nova pri la fug\u0302intoj: c\u0302u oni kaptis, c\u0302u revenigis ilin? Fakte, oni preskau\u0306 neniam iun el ili revenigis: post la kapto ili estis mortpafitaj en la tajgo. Sed kutime c\u0302iuj tuj eksciis, se la fug\u0302intoj estis trovitaj - la administracio ne kas\u0302is tion, ec\u0302 fieris pri tio: tiom da fug\u0302intoj oni ekzekutis! Tio estu leciono por la aliaj: ni kaptis ilin, mortpafis en tajgo, kaj punktofino!"}, {"text_idx": "#000966", "text": "Sed nun estis iom alie. Pasis preskau\u0306 monato, sed ni nenion au\u0306dis pri la du fug\u0302intoj. Mi sidis tiutempe kune kun la aliaj en karcero, ne en la zono, kiel c\u0302iuj arestitoj, sed en izolejo. Mi ofte estis tie, preskau\u0306 mian tutan tempon en malliberejo. C\u0302ar mi rifuzis labori."}, {"text_idx": "#000967", "text": "Nu jen, ni dormas en la karcero, kaj proksimume je la dua nokte ekbruegis la seruroj, kaj ni au\u0306das, ke oni enj\u0302etas iun homon en nian c\u0302elon. Estis infere malhele en nia damna truo! Nek lumon, nek elektron tiam havis la malliberejoj ... Kaj ni nur au\u0306das, ke tiu, kiun oni enpus\u0302is en nian kameron, palpas permane c\u0302irkau\u0306 si, serc\u0302ante liberan lokon surplanke ..."}, {"text_idx": "#000968", "text": "\u201eKiu estas tie?\u201d demandis ni duondormante."}, {"text_idx": "#000969", "text": "\u201eMi ...\u201d diris tiu persono."}, {"text_idx": "#000970", "text": "\u201eEstas mi, Maksim ...\u201d respondis malforta voc\u0302o."}, {"text_idx": "#000971", "text": "\u201eHej!.. Maksim! Kaj ni jam pensis, ke vi g\u0302uas la liberecon ... Kaj nun vi estas denove c\u0302i tie ... Kie oni kaptis vin?\u201d surs\u0302utis ni lin per demandoj."}, {"text_idx": "#000973", "text": "Kaj vere: estis profunda nokto, kaj li estis apenau\u0306 viva pro ricevitaj batoj. Kun peno li trovis liberan lokon sur la nuda planko kaj rapide ekdormis."}, {"text_idx": "#000974", "text": "Sekvamatene li rakontis al ni la jenon:"}, {"text_idx": "#000975", "text": "\u2013 Ni forkuris duope. Kaj ie, post kelke da kilometroj, nin komencis persekuti linko. Kaj mi sciis, ke linko sekvas sian viktimon proksimume dum du diurnoj. Kaj se dum tiu c\u0302i tempo g\u0302i ne sukcesas ekataki, tiam g\u0302i rezignas kaj revenas al sia hejma teritorio. Tiu c\u0302i kutimo estas konata al c\u0302iu c\u0302asisto, kaj vi mem vers\u0302ajne jam au\u0306dis pri g\u0302i ..."}, {"text_idx": "#000976", "text": "Nu, do, ni sciis, ke g\u0302i c\u0302asas kaj observas nin, kaj ni konstante kun timo sekvis g\u0302in per la okuloj ... G\u0302i ne au\u0306dacis ekataki du homojn. Se estus nur unu, g\u0302i jam delonge diss\u0302irus lin. Sed nin du g\u0302i timis, tamen sekvis nin lau\u0306 la arboj, saltante kiel monstra sciuro de unu branc\u0302ego al la alia. Ni rimarkis: kiam ni haltis, haltis ankau\u0306 g\u0302i kaj kas\u0302ig\u0302is. Tuj post kiam ni rekomencis movig\u0302i, la linko denove reaperis kaj sekvis nin."}, {"text_idx": "#000978", "text": "Kaj jen mia kamarado diras al mi: \u201eMaksim, rampu por preni akvon, g\u0302is la rivero Vjatka ...\u201d"}, {"text_idx": "#000980", "text": "G\u0302is nun ni ne havis okazon por havigi al ni iom da akvo, c\u0302ar nian tutan atenton okupis tiu damna linko, kiu minacis nin. Ni estis malsategaj kaj soifis. Por ne perdi la g\u0302ustan direkton, ni la tutan tempon ne tro malproksimig\u0302is de la rivero, kiu estis nia sola orientilo. Foje ni ec\u0302 povis au\u0306di g\u0302ian bruon. Sed aliri la riverbordon estis tro dang\u0302ere, oni tuj kaptus nin. Tie, lau\u0306longe de la bordo de Vjatka insidis mitraletistoj, c\u0302ie, c\u0302ie, je cent kilometroj c\u0302irkau\u0306e atendis nin embusko."}, {"text_idx": "#000981", "text": "Mi ekmovig\u0302is direkte al Vjatka, tien, de kie mi au\u0306dis la plau\u0306dadon de la rivero. Mi trovis flankan rojeton, trinkis el g\u0302i g\u0302is sensoifig\u0302o, poste plenigis gamelon per akvo kaj rerampis tien, kie mi lasis mian kamaradon. Kaj jen mi vidas - li kus\u0302as morta! La linko evidente sursaltis lin, tramordante lian kolan arterion. Onidire linkoj c\u0302iam tiel agas ... Vers\u0302ajne g\u0302i nur suc\u0302as la sangon, c\u0302ar homan karnon g\u0302i ne mang\u0302as. Almenau\u0306 mi neniam au\u0306dis pri tio."}, {"text_idx": "#000982", "text": "Nu, jen, mi rigardas: li kus\u0302as morta antau\u0306 mi, mia amiko, nenio c\u0302e li estas formordita, nenio formang\u0302ita ... Au\u0306, eble, tiu diabla besto au\u0306dis min reveni, kaj forkuris, postlasinte la kadavron ..."}, {"text_idx": "#000983", "text": "Kio nun? Tio estis la fino, la definitiva fino de nia fug\u0302o. C\u0302u mi vagu sola tra la tajgo? Neeble! La linko baldau\u0306 mortigus min same kiel g\u0302i hodiau\u0306 mortigis mian amikon. Per kio mi defendu min? Male la mitraletistoj: ili c\u0302iuj surhavas - defendocele kontrau\u0306 linkoj - specialajn kuprajn kaskojn kun kresto kiel c\u0302e koko. La krestoj konsistas el akraj tranc\u0302iloj. Do salti sur iliajn s\u0302ultrojn estas vivdang\u0302ere por la linko."}, {"text_idx": "#000984", "text": "Rigardante lin, mian mortan kunulon, mi pensis: longan kaj dang\u0302eran vojon ni faris kune, ni tiom suferis, kaj nun restas al mi nur unu eliro: kapitulaco. Sole iri tra la tajgo ne eblas!"}, {"text_idx": "#000985", "text": "Fakte, preskau\u0306 tiel okazis al mi poste. Por ne resti en la dang\u0302era arbarego, mi iris lau\u0306 la bordo de Vjatka. Mi foriris ne tre malproksimen."}, {"text_idx": "#000986", "text": "\u201eHaltu!..\u201d ekkriis al mi mitraletisto el embusko. Mi haltis. \u201eKie estas la dua?\u201d"}, {"text_idx": "#000987", "text": "\u201eKiu linko?! ... Ci mem formang\u0302is lin! Kion ci do mang\u0302is dum la tuta tempo?\u201d"}, {"text_idx": "#000989", "text": "\u201eCi mensogac\u0302as! ... Iru ni tuj! Montru al ni, kie cia linko lin mortmordis?! ...\u201d"}, {"text_idx": "#000991", "text": "Ili ne volis kredi al mi, akuzante min pri kanibalismo. La soldatoj brutale batis min, tamen nun ili ne rajtis mortpafi min kaj reveni en la prizonejon sen klaraj pruvoj, ke la alia fug\u0302into ne estis forkurinta kaj eble viva. Ili devigis min konduki ilin al la restaj\u0302oj de mia kunfug\u0302into. Mi devis nepre montri al ili la kadavron de mia kamarado."}, {"text_idx": "#000992", "text": "Kaj jen duonmonaton ili trenis min tra la tajgo: mi devis serc\u0302i tiun c\u0302i lokon ... Kaj la tutan tempon ili batis, batis, kruele bategis min ..."}, {"text_idx": "#000993", "text": "Finfine mi retrovis la rojeton, el kiu mi prenis la akvon kaj mem sattrinkis, kaj ne tro for de g\u0302i - la fatalan lokon: \u201eJen ...\u201d"}, {"text_idx": "#000994", "text": "Li ankorau\u0306 kus\u0302is tie, mia amiko. La kadavro komencis jam putri, tamen estis klare videble, ke nenio de g\u0302i estis formang\u0302ita au\u0306 fortranc\u0302ita - c\u0302iuj korpopartoj estis surloke. Kaj sur lia kolo - spuroj de linkaj dentoj. Nu, ili fotis lin, la mortinton, de c\u0302iuj flankoj."}, {"text_idx": "#000995", "text": "\u201eKaj tiun ne mortpafu,\u201d diris la oficiro, montrante al mi. \u201eNi bezonos lin dum la jug\u0302esplorado kaj proceso, kiel atestanton, ke vere linko mortigis la duan fug\u0302inton ...\u201d"}, {"text_idx": "#000996", "text": "Pro tio mi restis viva kaj denove estas c\u0302i tie, en la prizona karcero ... \u2013 finis sian rakonton Maksim."}, {"text_idx": "#000997", "text": "Kun intereso mi legis la artikolon pri vuduo (MONATO 6/2002, p. 14). Ankau\u0306 en meza Ameriko estas forta vudua tradicio. Vuduisto nomig\u0302as Kan-zo, vuduistino Soun-Houe\u0301 (suna virino, de la angla sun) kaj Loa estas la nomo de la vudua diino (de la franca vorto loi, \u201eleg\u0302o\u201d). Alia nomo s\u0302ia estas Le-gba (gba estas \u201evorto\u201d au\u0306 \u201eleg\u0302o\u201d en la vudua). La mistikan serpenton oni tie nomas Danbhala."}, {"text_idx": "#000998", "text": "Oni malpli timas la zombiojn (ne la reaperantojn, sed la droge anatemitojn) ol mem farig\u0302i iu. Ili estas liberigitaj per salo, sed tiam ili mortas."}, {"text_idx": "#000999", "text": "La vudua lingvo en la nova mondo konsistig\u0302as el proksimume 800 afrikaj lingvoj, sed malmultaj ankorau\u0306 konas g\u0302in. Multaj ne plu komprenas la reaperintojn."}, {"text_idx": "#001000", "text": "C\u0302iel mi certe intencas deteni min de ia ajn anatemada kaj manipulada religio!"}, {"text_idx": "#001001", "text": "Inflacio jam ne estigas teruron"}, {"text_idx": "#001002", "text": "La inflacio en la mez- kaj orient-eu\u0306ropaj (MO-)landoj jam ne timigas. En la lastaj jaroj dau\u0306re reduktig\u0302is la prezaltig\u0302o, kiu ekis post la inflacia s\u0302oko komence de la reformoj en la fruaj 90aj jaroj. Malpliig\u0302inta inflacio karakterizas la unuan duonon de 2002 en la regiono. Subtenate de la favora internacia situacio, la prezaltig\u0302o en la MO-landoj estas regata. En kelkaj landoj la inflacio intertempe estas ec\u0302 sub la nivelo de iuj EU-membros\u0302tatoj. Tion oni skribas en analizo de la viena banka grupo Bank Austria/Creditanstalt (BA/CA)."}, {"text_idx": "#001003", "text": "En majo 2002 malpliig\u0302is la inflacio en la 10 landoj alig\u0302ontaj al Eu\u0306ropa Unio (EU) al averag\u0302e 5,1 %. Sen konsideri Bulgarion kaj Rumanion, kiuj ne estas inkluzivitaj en la unua EU-plivastigo en 2004, la averag\u0302o malgrandig\u0302as ec\u0302 al 2,9 %. En la eu\u0306ro-zono la averag\u0302a prezaltig\u0302o estis 2 % (de 1 % en Germanio g\u0302is 5 % en Irlando)."}, {"text_idx": "#001004", "text": "El la rondo de kandidatoj de EU nur Slovenio (7,5 %) kaj Hungario (5,6 %) havas pli altan prezaltig\u0302on ol Irlando. En C\u0302eh\u0302io (2,5 %) kaj Slovakio (3,2 %) estas la inflacio ec\u0302 pli malalta ol en la EU-landoj Grekio, Hispanio, Portugalio kaj Nederlando. Litovio, la plej prezstabila lando en Mez-Eu\u0306ropo, superas tiurilate ec\u0302 c\u0302iun landon de la EU-zono."}, {"text_idx": "#001005", "text": "Troa eu\u0306forio lau\u0306 ekspertoj de BA/CA tamen ne konvenas, c\u0302ar en multaj MO-landoj al tiu sukceso kontribuis unufojaj efikoj, kiuj ja pli au\u0306 malpli frue finig\u0302os. En C\u0302eh\u0302a Respubliko efikas, krom la kurza stabileco de la krono, kiu kau\u0306zis faciligon per la importprezoj, ankau\u0306 la malaltigo de la gasprezoj je 8 %. En Slovakio gravan rolon ludas la c\u0302i-au\u0306tune okazontaj parlamentbalotoj. Mankantaj prezliberaligoj jarkomence interalie en la sfero de gaso konsiderinde subtenas la malpliig\u0302antan evoluon inflacian. En c\u0302iuj MO-landoj la malpli altaj krudaj\u0302prezoj, unualoke la prezo de kruda petrolo, limigas la inflacion kompare kun la pasinta jaro. Post kiam en la dua duono de 2002 finig\u0302os la specialaj efikoj el 2001, oni ree atendas tendencon de prezaltig\u0302o en la regiono. Krome oni povas diveni la unuajn signojn de ekonomia viglig\u0302o, kiu faros pli grandan premon sur la prezojn."}, {"text_idx": "#001006", "text": "C\u0302efe en Hungario, kie la inflacio evidentig\u0302is limigita pro pasintjara revalorigo de la kurzo de la forinto kontrau\u0306 la eu\u0306ro, la akcelo de la konjunkturo pro la kreskanta postulo kau\u0306zas altig\u0302on de la prezoj. La enlanda postulo antau\u0306 la parlamentbalotoj en aprilo c\u0302i-jare estis grave plifortigita per relative pli liberala bug\u0302etpolitiko. Ankau\u0306 en la sekvaj monatoj ekspansia politiko fiska stimulos la postulon, c\u0302ar la okazigo de regionaj balotoj c\u0302i-au\u0306tune devigis la novan registaron plenumi elspez-intensan programon kun gravaj altigoj de la salajroj en la publika sektoro. Fine la altigo de la impostoj sur la brulaj\u0302oj la 1an de julio 2002 havos prezaltigan efikon."}, {"text_idx": "#001007", "text": "Ankau\u0306 en Pollando interalie la altigo de administrataj prezoj kau\u0306zos turnon en la inflacia evoluo en la dua jarduono. En julio c\u0302i-jare oni altigis la prezon de elektro por la finkonsumantoj je 5,7 %."}, {"text_idx": "#001008", "text": "Dum 2002 la inflaciaj ciferoj en la MO-landoj estos konsiderinde sub la nivelo de la pasinta jaro. Post kiam en 2001 nur Latvio kaj Litovio plenumis la gravan Mastrih\u0302t-kriterion \u2013 inflacio je ne pli ol 1,5 % super la averag\u0302o de la tri plej prezstabilaj \u2013 lau\u0306 pritakso de BA/CA por la jaro 2002 C\u0302eh\u0302io kaj c\u0302iuj baltaj landoj (Estonio, Latvio kaj Litovio) havos inflacion sub tiu nivelo, kiu lau\u0306 aktualaj prognozoj vers\u0302ajne estos je 3,3 % (1,8 + 1,5 %)."}, {"text_idx": "#001009", "text": "Ni lanc\u0302as neregulan serion La manuskriptoj ne brulas. En g\u0302i estos prezentataj artikoloj pri atentindaj, talentaj, sed iukiale forgesitaj artistoj. Se vi scias pri tiaj personoj kaj s\u0302atus rakonti pri ili al la legantoj de MONATO, ne hezitu kontakti nin. Premiere legu pri la komponisto Edwin Geist."}, {"text_idx": "#001010", "text": "\u201eMi ja au\u0306das la muzikon!\u201d"}, {"text_idx": "#001011", "text": "En 2002 litova kultura socio celebris 100-jarig\u0302on de la germana komponisto Edwin Geist [edvin gajst], kies vivo estis eksterordinara kaj tragika. Juna Edwin antau\u0306 la dua mondmilito instruis en la Berlina konservatorio. Tie li konatig\u0302is kun la tie studinta litovdevena judino Lyda Bagriansky [lida bagrjanski], baldau\u0306 ig\u0302inta lia edzino. Tiutempe en Germanio jam furiozis nazioj. Oni malpermesis al Edwin labori en la konservatorio. Lian nomon la nazioj enskribis en la libron \u201eLeksikono pri judoj en muziko\u201d, kun la marko \u201eH\u201d \u2013 duonjudo. El c\u0302i tiu nigra listo oni povas ekscii, kies verkaro estis malpermesita en la tiama Germanio."}, {"text_idx": "#001012", "text": "En 1938 la geedzoj venis en Litovion. Lyda kaj Edwin eklog\u0302is en Kaunas, la tiama c\u0302efurbo de Litovio. Dum mallonga tempo Geist verkis germanlingve monografion pri litovaj popolkantoj, artikolojn, komponis kantojn je litovaj tekstoj, ciklon de simfoniaj bildoj El Litovio. Inter la verkoj de Geist estas ankau\u0306 la opero La reveno de Dionizo k.a. En liaj taglibroj estas menciata opero pri konkero de inkaoj, kies protagonisto estis kruela hispana konkerinto Pisarro \u2013 alegorio de la hitlera regpotenco."}, {"text_idx": "#001013", "text": "Komencig\u0302is la dua mondmilito. Post kiam oni okupis Kaunas, Lyda Geist estis engettigita. Multaj homoj penis liberigi s\u0302in (Edwin mem tiucele ec\u0302 eklog\u0302is tie). La litova doktoro Brundza atestis al nazioj, ke la patrino de Lyda, akus\u0302ante, diris duonvoc\u0302e, ke la patro de la bebo estas ne s\u0302ia edzo, sed s\u0302ia pola amanto. Tamen Gestapo rigore postulis: Lyda estu steriligita. Komence Edwin konsentis kun tiu malhonoraj\u0302o. Sed elirinte el la getto, Lyda kaj Edwin tamen ne kurag\u0302is. Kiel Geist skribas en siaj taglibroj, en li ribelis lia egoo. Sed la nazioj longe ne atendis. Ili invadis la hejmon de Lyda kaj Edwin, kaj, traserc\u0302inte, trovis manuskripton de la opero pri la inkaoj. En 1942 la komponisto estis arestita kaj j\u0302etita en la fifaman fabrikon de morto Nau\u0306a Fuorto. Tiam iu gestapano, s\u0302atinta la muzikon de Geist, proponis al la komponisto solvon. Geist devis bruligi manuskriptojn de siaj muzikaj\u0302oj kaj tiamaniere kvazau\u0306 forgesi siajn verkojn. Al tio Edwin respondis: \u201eKiel mi povus tion fari? Mi ja au\u0306das la muzikon!\u201d."}, {"text_idx": "#001014", "text": "Post kelkaj tagoj, kiam Lyda venis por vizito, oni redonis al s\u0302i liajn vestaj\u0302ojn. S\u0302i komprenis, ke Edwin ne plu vivas. La aflikto estis tro granda por Lyda. S\u0302i suicidis. Dokumentoj de Gestapo atestas, ke Edwin Geist estis mortpafita la 10an de decembro 1942."}, {"text_idx": "#001015", "text": "C\u0302irkau\u0306 1957 oni sendis manuskriptojn de Geist al la tiama Germana Demokratia Respubliko (GDR), sed respondo ne venis. Post interveno de la litova ministrejo pri kulturo, el GDR venis konciza respondo, ke Edwin Geist en GDR ne estas konata kaj oni zorgos nek pri lia sorto, nek pri lia muziko. (Cetere, ankau\u0306 hodiau\u0306 en la Germana Enciklopedio trovig\u0302as neniu informo pri Edwin Geist.)"}, {"text_idx": "#001016", "text": "En Litovio fojfoje oni rememoras pri Edwin Geist. Surbaze de lia taglibro \u201eLa taglibro por vi, Lyda\u201d (kiun li komencis skribi, kiam Lyda trovig\u0302is en la getto) la publicisto Jokubas Skliutauskas verkis teatraj\u0302on, kaj en 1978 okazis premiero en la drama teatro de Vilnius, sed, bedau\u0306rinde, la spektaklo ne havis grandan sukceson. La historio de Lyda kaj Edwin plu atendas sian plummajstron ..."}, {"text_idx": "#001017", "text": "La muziko de Edwin Geist unuafoje en Litovio prezentig\u0302is en 1968. La muzikaj\u0302ojn prezentis simfonia orkestro de Litova S\u0302tata Filharmonio, gvidita de la dirigento Juozas Domarkas. Kaj junie 2002 okazis premiero de La reveno de Dionizo, kaj denove la dirigento estis Juozas Domarkas. Li atentigis, ke en la opero Geist ne konsideris la eblojn de muzikiloj. Tiel okazis, c\u0302ar Geist kreis la operon, estante en la getto. Tie li havis neniun muzikilon."}, {"text_idx": "#001018", "text": "Do, la muziko de Edwin Geist, kvankam malofte, tamen sonas. Kaj tio estas la vica pruvo, ke pravis Mih\u0302ail Bulgakov, la rusa verkisto: \u201emanuskriptoj ne brulas\u201d."}, {"text_idx": "#001019", "text": "C\u0302i-sube Aleksandro Gofen el San Francisko reagas al komentoj i.a. de Stefan Maul pri Usono. En MONATO Gofen kredas rekoni \u201eodorojn\u201d el epoko de sovetia propagando: au\u0306toroj skribas kun g\u0302eno au\u0306 honto pri kapitalismo, samtempe simpatiante kun batalantoj kontrau\u0306 \u201eusona imperiismo\u201d. Lau\u0306 Gofen, pinc\u0302i Usonon ig\u0302is kvazau\u0306 rito, kiu varias de simpla grumblado g\u0302is ofendo, ekz. ke la usona prezidanto, \u201ekiu fervoras en dekstrega politiko interna\u201d, post la 11a de septembro \u201ekultas naciismon\u201d (MONATO, 2002/6, p. 8)."}, {"text_idx": "#001020", "text": "La 20a jarcento instruas, ke estas socialismo, pri kiu indas paroli kun honto. C\u0302ie, absolute c\u0302ie, kie s\u0302tata socialismo pli-malpli longe ekzistis, reduktig\u0302is demokratio kaj vivnivelo al mizero \u2013 mizero apenau\u0306 kuracebla (ekz. la diferenco inter la iama Okcidenta kaj Orienta Germanioj g\u0302is nun restas). Estas hontinde, ke en demokratiaj socioj c\u0302iam troveblis perversaj \u201eintelektuloj\u201d, kies malkontento pri iliaj registaroj esprimig\u0302as kiel simpatio kun komunismo au\u0306 io tia."}, {"text_idx": "#001021", "text": "La franca verkisto-esperantisto Lanti jam en la 30aj jaroj plenkomprenis, kio estas socialismo (tiam nur en Sovetio) kompare kun kapitalismo: \u201eMi preferas unuokulan c\u0302evalon anstatau\u0306 la blinda\u201d, li notis. Sed tute male, la \u201eintelektuloj\u201d adoris socialismon ec\u0302 en epoko de Stalin."}, {"text_idx": "#001022", "text": "Ec\u0302 nun, 10 jarojn post la kolapso de Sovetio, okcidenta socio (inkl. de Usono) restas infektita de maldekstra \u201emalsano\u201d. Stefan Maul tute eraras pri la kvazau\u0306a dekstremo de prezidanto George Bush kaj de la respublikana partio. Ho, mi revus, ke tiel estu! Fakte la dekstremo de respublikanoj esence degeneris, do larg\u0302a kaj sobra kerno de usona popolo restas neniel reprezentata. Aldone la nuntempaj \u201eliberaluloj\u201d penas tordi kaj strec\u0302i ekzistantajn leg\u0302ojn pri civitanaj rajtoj kaj ilin tiel apliki, kiel neniu intencis, ekz. por samseksemuloj. Plej grave, la \u201eliberaluloj\u201d ne rekonas dang\u0302erojn de nova monda kontrau\u0306staro, kiu minacas nian civilizacion."}, {"text_idx": "#001023", "text": "Post kolapso de Sovetio aperis troaj esperoj pri tute senkonflikta estonteco de la homa socio, pri la kvazau\u0306a \u201efino\u201d de historio (antau\u0306e abunda de militoj kaj kontrau\u0306staroj). Rezulte sekvis malstrec\u0302ig\u0302o kaj ioma senzorgemo post la fino de la \u201emalvarma milito\u201d en la monda politiko. Komunismo, kiu komence celis konkeri la tutan mondon kaj poste volis venki g\u0302in almenau\u0306 en paca konkurenco, mem plenfiaskis. Kaj estis g\u0302uste paca konkurenco kaj malfermiteco al monda informofluo, kiuj fine detruis komunismon."}, {"text_idx": "#001024", "text": "Tamen montrig\u0302is, ke estas ne nur komunismo, kiu ne povas principe kunekzisti kun okcidenta civilizacio en kondic\u0302oj de malfermiteco kaj libera konkurado. La arab/islamaj landoj de Mez-Oriento kaj Afriko, antau\u0306e malavare armataj kaj doktrinigataj de Sovetio por batali kontrau\u0306 \u201eimperiismo\u201d (precipe kontrau\u0306 Israelo), restis sen sia patrono. Ec\u0302 pli malbone, ili restis kun religia kredo, politiko kaj ideologio dum jarcentoj nereformitaj, kiuj malebligas al ili akcepti ajnajn okcidentajn valorojn (tiajn, kiaj estas pornografio kaj seksaj perversaj\u0302oj, ili ja prave kontrau\u0306as)."}, {"text_idx": "#001025", "text": "Ekspansii kaj intence marg\u0302enigi la islaman mondon ne estas celo de la moderna civilizacio. Tamen g\u0302ia nura ekzisto g\u0302enas islamajn fundamentistojn, c\u0302ar ne plu eblas teni tradiciajn islamajn sociojn izolataj de \u201ekoruptiga\u201d influo de \u201esatanaj\u201d landoj kun c\u0302iuj iliaj tentoj kaj atingoj. Do la fundamentisma islamo en la 21a jarcento ig\u0302is tio, kio estis komunismo en la 20a, kiel g\u0302uste notis la brita eksc\u0302efministro Margaret Thatcher. Fakte, la \u201eislamisma internacio\u201d estas multe pli dang\u0302era. Malkiel la komunisma, g\u0302i bazig\u0302as sur multjarcenta militema tradicio kaj fanatikismo: g\u0302i ne pesas siajn verajn s\u0302ancojn venki kaj senskrupule aplikas nuntempajn kamikazajn batalantojn (sinmurdantajn sabotulojn) por kau\u0306zi maksimuman suferon al \u201enekonvertitaj\u201d popoloj."}, {"text_idx": "#001027", "text": "La islama milito \u201eformale\u201d komencig\u0302is la 11an de septembro en maniero de prizona ludo, kiam unu enkarcerigito staras dorse al la ceteraj kaj ricevas baton de unu el ili. Tiam li devas diveni, kiu batis lin au\u0306, per larg\u0302a svinga rebato, trafi iun ajn el la ridegantoj. G\u0302uste tiu c\u0302i lasta versio s\u0302ajnis al mi plej tau\u0306ga komenca reago por Usono. La principo de Klausewitz \u2013 bombu, poste negocu, kaj ankorau\u0306 bombu, se ne sufic\u0302is \u2013 estus tute justa en tiu c\u0302i kazo de tiom insida atako. Kvankam Al-Kaida mem ne estas s\u0302tato, evidentas, kiuj s\u0302tatoj hejmigis, subtenis kaj efektive uzis la organizaj\u0302on kiel armilon kontrau\u0306 Usono."}, {"text_idx": "#001028", "text": "Tamen okazis male: la superpotenco hezitis apliki la armilojn dum longaj ses monatoj, montrante tute nekonvenan skrupulemon kaj serc\u0302ante koalicion kun g\u0302uste tiuj, kiuj \u201eridegis\u201d. Ne hegemonion elmontras Usono, kiel plendas putraj \u201eliberaluloj\u201d, sed hezitemon apliki armilojn por protekti sin. La s\u0302tatorganoj g\u0302is nun restas duon-paralizitaj pro timo, ke oni akuzos ilin pri \u201eprofilado\u201d (suspektemo rilate difinitajn socigrupojn). Prefere ni c\u0302iuj pereu ol iom g\u0302enu la islaman komunumon en Usono, kies konduto c\u0302i tie ofte neniel diferencas de tiu de ties eksterlandaj \u201efratoj\u201d."}, {"text_idx": "#001029", "text": "La malamikaj registaroj de islamisma internacio certe konis kaj kalkulis je tiu novmoda liberalisma \u201edegelo\u201d de la okcidentaj potencoj kaj ilia nedecidemo uzi armilojn. Do ne nur la armiloj parte senvalorig\u0302is: tiu c\u0302i nepermesebla hezitemo kompromitis la mondan stabilecon mem. Se mesag\u0302o \u201eec\u0302 ne pensu tus\u0302i Usonon\u201d ne plu bone au\u0306deblas, malamikoj kurag\u0302ig\u0302as. Ili ne esperas konkeri nian civilizacion en eksplicita milita kontrau\u0306staro sed plene konscias, kiel eblas malutili, subfosi kaj fine ec\u0302 detrui per sabotado, profitante de nia humana juro kaj ekstrema vundeblo de altteknologia socio."}, {"text_idx": "#001030", "text": "J\u0302us okazis tamen esperigaj s\u0302ang\u0302oj en la ekstera politiko de Usono: finfine Usono vekig\u0302as. Prezidanto Bush anoncis novan militan doktrinon, kiu ne ekskludas preventan atakon kontrau\u0306 teroristaj nestoj kaj landoj, kiuj ilin patronas. Tiel la registaro avertas ne nin, ke ni senc\u0302ese atentu kaj zorgu, sed ilin."}, {"text_idx": "#001031", "text": "Tio sendube ekscitos maldekstrulojn kaj samspecajn \u201epacajn batalantojn\u201d. Liberalisma krio pri \u201eusona imperiismo\u201d estas delonge adaptita de sur la tablo de sovetia propagando. Efektive, en la tempo de sovetia ekspansio, Usono kaj la tuta okcidenta mondo ja devis zorgi por ne cedi novan viktimon al sovetia reg\u0302imo. Tio nun ne plu necesas. Usono kaj aliaj evoluintaj landoj esence estas \u201eoportunismaj\u201d. Usono ne aspiras disvastigi sian influo-zonon per s\u0302tataj rimedoj (komercaj rimedoj estas alia afero). Usono zorgas esence, ke oni ne tus\u0302u g\u0302in \u2013 nur tio. Tiaspeca sinteno kernas en la demokratiaj socioj de evoluintaj landoj: ne ekzistas kialoj g\u0302in pridubi."}, {"text_idx": "#001032", "text": "Tamen maldekstremisma medio en Usono kaj Eu\u0306ropo havas plej lau\u0306tan voc\u0302on, kaj same ankau\u0306 en nia malgranda Esperanto-universo. Jen akuzoj el recenzo de Kep Enderby (MONATO 9/2002, p. 21) pri nova libro Monda federacio?."}, {"text_idx": "#001034", "text": "Due, elekto de jug\u0302istoj estus tute arbitra, samkiel ilia maniero interpreti la kodon. La plej fundamentaj nocioj estus traktataj tute diverse au\u0306 ec\u0302 lau\u0306 mala maniero, tiom ke oni miksus krimulojn kaj viktimojn, pravajn kaj malpravajn. Lau\u0306 falsa liberalisma koncepto de egaleco, oni serioze opinias egalaj, tute egalaj, armeon, kiu protektas sian landon, kaj ribelulojn, apartigistojn kaj sabotulojn. Lau\u0306 liberaluloj, egalaj estas policistoj kaj s\u0302telistoj."}, {"text_idx": "#001035", "text": "Tial Usono jam \u201ekulpas\u201d, c\u0302ar g\u0302i \u201earogis\u201d protekti sin per troa respondo al \u201ebatalantoj por justeco\u201d. Sed plej tendencaj kaj senhontaj akuzoj en eu\u0306ropa kaj mez-orienta medioj direktig\u0302as al Israelo: jen kie mensogo, misinformo kaj duoblaj normoj ig\u0302is normo. Dio gardu kontrau\u0306 tia jug\u0302o. J\u0302us mi eksciis, ke prezidanto Bush definitive rifuzis, ke Usono partoprenu mondan tribunalon, kio min tre kontentigas. Mi ne s\u0302atus vidi Usonon en tia kunesto."}, {"text_idx": "#001036", "text": "\u201eUsono ofte ne pagas siajn kotizojn por puni UN.\u201d Eble indus, ke Usono eliru el Unuig\u0302intaj Nacioj: ekde sia fondig\u0302o UN estas kolekto de ekstreme diversaj s\u0302tatoj kun malsamaj au\u0306 malaj interesoj kaj konceptoj. Partoprenantaj landoj okupig\u0302is ne pri serc\u0302ado de justeco sed pri pus\u0302ado de propraj au\u0306 grupaj interesoj. Sovetio multe kontribuis al tiu polarigo, patronante evoluantajn landojn \u2013 la plimulton en UN. Estis Sovetio, kiu preparis kaj akceptigis eble la plej hontan kaj cinikan rezolucion en la historio de UN, nome ke \u201ecionismo egalas fas\u0302ismon\u201d. Kvankam post kolapso de Sovetio oni nuligis la rezolucion, la kontrau\u0306-israela sinteno de UN restas sama. Sufic\u0302as mencii la lastan konferencon en Durbano, kiu ig\u0302is tiom obskure antisemita, ke Usono devis g\u0302in forlasi."}, {"text_idx": "#001037", "text": "G\u0302is nun en UN ekzistas aroganta formala diskriminacio, ke Israelo ne rajtas esti dumtempa membro de la Konsilio pri Sekureco, dum ekzemple Sirio, kune kun 192 aliaj landoj, rajtas. Ec\u0302 la g\u0302enerala sekretario de UN, Kofi Annan, permesas al si konfuzi jurajn nociojn \u201edisputataj\u201d kaj \u201eokupataj\u201d, parolante pri la teritorioj de Palestina Au\u0306tonomio. Do jes, Usono membras en UN, c\u0302ar tiel g\u0302i povas pli pozitive partopreni internaciajn aferojn: sed niaj konceptoj pri justeco restas diversaj."}, {"text_idx": "#001038", "text": "\u201eUsono ne subtenas la Kioto-protokolon pri tutmonda varmig\u0302ado.\u201d La konkludo, ke okazas kvazau\u0306 tutmonda plivarmig\u0302o kaj ke g\u0302i estas rezulto de homa aktivado (gasoj kiel CO2), ne estas akceptita de c\u0302iu fakulo. Ekzistas kontrau\u0306diraj donitaj\u0302oj, kaj kelkloke evidentig\u0302as ec\u0302 malvarmig\u0302o. Tamen en multaj landoj la problemo ig\u0302is ekstreme politikigita danke al verduloj, kiuj, ne vere komprenante fizikon, troigas la signifon de kromaj energifontoj (vento, suno, tajdoj). La sola eblo krom bruligado restas atomaj elektrocentraloj (kontrau\u0306 kiuj verduloj ankau\u0306 batalas). Nuntempe oni uzas nur reakciojn de atom-splitado, tamen en estonteco ankau\u0306 la regebla sintezo (termo-nukleaj reakcioj) ig\u0302os praktike uzebla: tiam oni ne plu devos bruligadi elfosaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#001039", "text": "Notindas, ke en Usono oni aplikas plej rigorajn postulojn pri pureco de ellasitaj gasoj en au\u0306toj: c\u0302iuj au\u0306toj devas esti ekipitaj de katalizilo kaj ne uzi plumbohavan benzinon. Krome en Usono agas movado por limigi uzon de tiel nomataj SUV (sport-akcesoraj au\u0306toj) kun troa benzinkonsumo. Kaj lasta, grava punkto jenas: se usona industrio abrupte limigus energiuzon, tio kau\u0306zus grandan krizon ne nur en Usono sed ankau\u0306 en la tuta interdependa mondo."}, {"text_idx": "#001040", "text": "\u201eUsono ekspansie trudas sian subkulturon.\u201d Ne Usono, sed kelkaj grandegaj firmaoj faras tion, pli-malpli lau\u0306 merkataj principoj. Jes, komerca amaskulturo povas esti subkulturo. Grandparte filmoj de Hollywood estas (lau\u0306 mia gusto) abomenaj; same kelkaj muzikaj g\u0302enroj. Ankau\u0306 parto de komputila programaro kaj programlingvoj kreitaj en Usono estas subnivelaj \u2013 tamen vaste uzataj (trudataj?) en la mondo. Tiel okazas, unue, c\u0302ar konsumantoj de subkulturo ekzistas (kaj abundas) ankau\u0306 ekster Usono; kaj due, c\u0302ar eksterlandaj produktantoj supozeble evitas riskon konkurenci kaj oferti ion sian. Kaj en Usono kaj en aliaj evoluintaj landoj troveblas c\u0302iuj specimenoj de altkvalita kulturo, arto, teknologio, kvankam sur surfaco eble okulfrapas subkulturo."}, {"text_idx": "#001041", "text": "Mi finverkis c\u0302i tiujn liniojn la 4an de julio, dum la festa Tago de Sendependeco, la \u201enaskig\u0302o\u201d de Usono. Mi s\u0302atis kaj s\u0302atas tiun c\u0302i landon, kaj strebis al g\u0302i ekde mia juneco. Veninte c\u0302i tien, mi ne elrevig\u0302is. Certe g\u0302i ne estas paradizo sur tero, tamen nun, jam iom vidinte la mondon, mi konstatas, ke Usono estas vere unika kaj mirinda lando kun grandega spirita, scienca kaj teknologia potencialo. Dio, benu Usonon!"}, {"text_idx": "#001042", "text": "MONATO bonvenigas reagojn al la komentoj de Aleksandro Gofen \u2013 tamen nepre koncizajn!"}, {"text_idx": "#001044", "text": "Veksilologio estas scienco pri flagoj kaj standardoj. Kaj ekzistas homoj, kiuj interesig\u0302as ne nur pri flagoj de s\u0302tatoj, teritorioj, urboj kaj vilag\u0302oj, sed ankau\u0306 pri flagoj de metiistaj korporacioj au\u0306 sportaj kluboj."}, {"text_idx": "#001045", "text": "Fakte pri flagoj origine okupig\u0302is la heraldiko. Tamen, c\u0302ar la kvanto de la studata materialo ege kreskis, la heraldiko limigis sian intereson je blazonoj, dum pri flagoj ekestis nova scienco \u2013 veksilologio (la nomo devenas de la latina vexillum, diminutivo de velum (velo), kiu estas la plej malnova konata standardo de romiaj legianoj)."}, {"text_idx": "#001046", "text": "La c\u0302eh\u0302aj veksilologoj kontaktis unu la alian kaj kunlabori jam antau\u0306 1972, sed en januaro tiun jaron ili fondis la Veksilologian Klubon en Prago kiel organizaj\u0302on por la tuta tiama C\u0302eh\u0302oslovakio. La klubo komencis eldoni la bultenon Vexilologie, kaj ankau\u0306 aliajn publikigaj\u0302ojn, sed alig\u0302i al la tutmonda organizaj\u0302o de veksilologoj FIAV (Fe\u0301de\u0301ration Internationale des Associations Vexillologues) g\u0302i sukcesis nur post la politikaj s\u0302ang\u0302oj en 1991."}, {"text_idx": "#001047", "text": "Nuntempe en la Veksilologia Klubo en Prago membras veksilologojn el C\u0302eh\u0302io kaj Slovakio, kiuj havas je dispono la bibliotekon de la klubo, povas partopreni klubkunvenojn, naciajn kongresojn kaj komunikig\u0302i kun eksterlandaj kolegoj."}, {"text_idx": "#001048", "text": "La klubo jam arang\u0302is du sukcesajn c\u0302eh\u0302ajn naciajn veksilologiajn kongresojn: en 1996 en Hradec Kra\u0301love\u0301 kaj en 2000 en U\u0301sti nad Labem, kie samtempe okazis ankau\u0306 c\u0302eh\u0302a-germana veksilologia renkontig\u0302o. Por la jaro 2004 oni planas trian nacian kongreson en la okcidentbohemia urbo Plzen\u030c. La prelegoj, faritaj enkadre de la kongresoj, aperis libroforme."}, {"text_idx": "#001049", "text": "Gvidaj personoj de la klubo estas membroj de la Komisiono pri Heraldiko kaj Veksilologio de la Deputita C\u0302ambro de la Parlamento de C\u0302eh\u0302a Respubliko. Ili prijug\u0302as kaj aprobas novajn blazonojn kaj standardojn de civitoj, t.e. urboj kaj vilag\u0302oj, kiuj ilin g\u0302is nun ne havis. Lau\u0306 la leg\u0302o pri civitoj n-ro 367 de 1990 c\u0302iu civito havas rajton posedi proprajn simbolojn: blazonon kaj standardon. Kaj lau\u0306 tiu c\u0302i leg\u0302o en la jaroj 1991-2000 pli ol 1400 civitoj ekhavis simbolojn. Kia rikolto de standardoj por la veksilologoj!"}, {"text_idx": "#001050", "text": "Apud la veksilologia klubo aktivas ankorau\u0306 aliaj privataj arang\u0302oj de iuj veksilologoj, el kiuj la Centro de veksilologiaj informoj en Hradec Kra\u0301love\u0301 estas eble la plej grava. G\u0302i aperigas dumonatan kvarpag\u0302an bultenon VexiINFO, kun koloraj bildoj de flagoj, kaj ankau\u0306 kelkvoluman veksilologian leksikonon kun c\u0302iuj novaj flagoj de c\u0302eh\u0302aj urboj. Tiu centro organizis ankau\u0306 la unuan c\u0302eh\u0302an nacian kongreson."}, {"text_idx": "#001051", "text": "C\u0302eh\u0302aj veksilologoj partoprenas ankau\u0306 en internaciaj veksilologiaj kongresoj, okazigataj de FIAV. La unua tiuspeca kongreso okazis en 1965 en la nederlanda urbo Muiderberg [mejderberh\u0302], kaj la lasta, 19a kongreso, en 2001 en Londono. La venonta internacia kongreso okazos en 2003 en Stokholmo."}, {"text_idx": "#001052", "text": "Ni ne forgesu, ke inter la fondintoj de la Veksilologia Klubo en Prago en 1972 estis ankau\u0306 esperantisto Jaroslav Klement (1935-1986) el Karlovy Vary [karlovi vari]. Li estis tre aktiva kaj laborema, prezidis la Komisionon pri Gazetaro kaj Informoj de C\u0302eh\u0302a Esperanto-Asocio. Klement direktis c\u0302iujn siajn fortojn al preparo de la solenaj\u0302oj okaze de la centjarig\u0302o de Esperanto en 1987. Bedau\u0306rinde lia frua morto malebligis al li plenumi la planojn. Tamen Jaroslav Klement aperigis vers\u0302ajne la unuan veksilologian libron en Esperanto Heraldiko-Veksilologio-Terminaro en Esperanto (1979) kaj dum du jaroj (1981-1982) eldonis nau\u0306 numerojn de Blazon' kaj Flag' Bulteno. En la Veksilologia Klubo de Prago lia nomo estas dau\u0306re memorata kaj ankau\u0306 lia peresperanta laboro estas alte taksata."}, {"text_idx": "#001053", "text": "La elektoj al la federacia parlamento en Germanio la 22an de septembro 2002 lau\u0306 pluraj aspektoj similis al tiuj en Usono. En ambau\u0306 landoj la protagonistoj de la grandaj partioj similis unu la alian kiel du gutoj da akvo, kaj do estis pura hazardo, kiu el la kandidatoj venkis. Lau\u0306 procentoj en Germanio la du c\u0302efaj partioj, socialdemokratoj (SPD) kaj kristandemokratoj (CDU/CSU) havis ekzakte la saman rezulton: 38,5 %. Tamen, pro specifaj\u0302o de la germana elektosistemo, SPD akiris kelkajn mandatojn pli ol kristandemokratoj \u2013 povus esti ankau\u0306 inverse."}, {"text_idx": "#001054", "text": "La fina rezulto de tiuj elektoj tamen estis iomete surpriza, c\u0302ar g\u0302is la komenco de au\u0306gusto c\u0302iuj prognozoj au\u0306guris venkon de la kristandemokratoj. Tio ne povas mirigi, c\u0302ar la \u201ebilanco\u201d de SPD-kanceliero Gerhard Schro\u0308der [s\u0302reder] estis vere mizera. Dum la unuaj du jaroj de la kvarjara parlamenta periodo, la du regantaj partioj, socialdemokratoj kaj verduloj, pli multe kvereladis ol regadis. Schro\u0308der perdis pro pluraj skandaloj ne malpli ol ok ministrojn \u2013 vera rekordo en la historio de Federacia Respubliko Germanio. Preskau\u0306 neniun el antau\u0306aj promesoj la kanceliero realigis, el multaj necesaj reformoj plenumis nur tiun pri la impostoj. Precipe li neniel sukcesis, kion li promesis dum la elektokampanjo kvar jarojn antau\u0306e, malpliigi la nombron de senlaboruloj."}, {"text_idx": "#001055", "text": "Kvankam kristandemokratoj sendube profitis el tiuj fiaskoj, estis tamen mirige, ke ili sukcesis denove akiri tiom da fido c\u0302e la elektontoj. La eksa kanceliero kaj c\u0302efo de CDU, Helmut Kohl [kol], per financa skandalo kun siaj krimaj nigraj kasoj ja preskau\u0306 detruis la partion. Kiam komence de 2002 kristandemokratoj elektis Edmund Stoiber [s\u0302tojber] kiel kandidaton por kanceliereco, politikaj observantoj ne kredis, ke li havos s\u0302ancon kontrau\u0306 Schro\u0308der. Nordaj kaj orientaj germanoj ja tre volonte libertempas en sudgermana Bavario, sed ne plac\u0302as al ili ties konservativa politiko. Stoiber estas bavara ministroprezidanto. Efektive en c\u0302iuj opini-sondadoj la SPD-kanceliero g\u0302uis enorme pli da simpatioj ol Stoiber."}, {"text_idx": "#001056", "text": "Lau\u0306 la germana sistemo civitanoj tamen ne elektas kancelieron, sed deputitojn de partioj, kiuj poste en la parlamento elektas kancelieron. Do gravas, kiom da homoj elektas partion. Kaj g\u0302is komenco de au\u0306gusto en la samaj opini-sondadoj kristandemokratoj g\u0302uis tiom pli da simpatio, ke SPD jam rezignaciis. Sed tiam hazardo, malg\u0302ojiga, helpis: teruraj inundoj en orienta kaj norda Germanio. La reganta kanceliero Schro\u0308der sciis bonege ekspluati tion, c\u0302ar kompreneble registaro en tia situacio per energia agado povas gajni simpatiojn \u2013 opoziciaj politikistoj (kiel Stoiber) povas fari nenion krom esprimi kompaton. Do la socialdemokratoj regajnis poentojn en opini-sondadoj."}, {"text_idx": "#001057", "text": "Sed kelkajn semajnojn poste, kiam la problemoj de inundoj estis solvitaj, la socialdemokratoj bezonis plian impulson, por gajni simpation c\u0302e elektontoj. Denove hazardo helpis: la usona prezidanto Bush [bus\u0302] tiam fervore propagandis militon kontrau\u0306 Irako. Jen s\u0302anco por SPD kaj la verduloj: Schro\u0308der kaj la verdula c\u0302efkandidato, ministro pri eksterlandaj aferoj, Joschka Fischer [jos\u0302ka fis\u0302er], emfazis sian malaprobon. La kanceliero diris, ke sub lia gvidado neniu germana soldato partoprenos tian militon. Tio estis bonega blufo kaj ruza mistifiko de elektontoj. C\u0302ar ec\u0302 se Germanio volus, g\u0302i ne povus helpi Usonon en milito kontrau\u0306 Irakon: por tio sufic\u0302us nek homoj nek materialoj de la germanaj trupoj. Krome neniu, ankau\u0306 ne Usono, postulis partoprenon de germanaj soldatoj."}, {"text_idx": "#001058", "text": "Ankau\u0306 tiukampe Stoiber kaj liaj partianoj ne kapablis ekvilibrigi la pesilon per raciaj argumentoj. SPD kaj la verduloj (tradicie ambau\u0306 partioj estas pacifistaj) per tia kampanjo kontrau\u0306 Usono sukcesis veki emociojn de pacamaj germanoj kaj mobilizi la propran adeptaron. Ne multe utilis, ke la konservativaj partioj kritikis, ke la kanceliero lau\u0306 germana parolturno per tio \u201ekondutis kiel elefanto en porcelan-vendejo\u201d kaj detruis la antau\u0306e bonajn rilatojn al Vas\u0302ingtono. Aldonig\u0302is krome kelkaj etaj hazardoj, kiuj fine kontribuis al la venko de la koalicio de SPD kaj la verduloj, nelaste la enkonduke menciita elektosistemo, kiu regalis socialdemokratojn per pliaj tri mandatoj en la parlamento, spite al sama elcentaj\u0302o de voc\u0302donoj de la grandaj partioj."}, {"text_idx": "#001059", "text": "Finfine tamen ne gravas, kiu el ambau\u0306 kandidatoj hazarde farig\u0302is kanceliero. Ne nur la problemoj solvendaj por ambau\u0306 estas samaj, ankau\u0306 iliaj proponoj estas same banalaj: neniu el ili havas konvinkajn kaj tuj realigeblajn receptojn. La demando estas, kiom longe eltenos la malnova-nova germana registaro, c\u0302ar regadi per nur kelkmandata plimulto estos sufic\u0302e malfacile, des pli ke en la dua federacia c\u0302ambro la plimulto estas konservativa. Eble, kiam vi legas tiujn c\u0302i liniojn, Germanio hazarde havas jam alian registaron ..."}, {"text_idx": "#001060", "text": "Mi naskig\u0302is en 1959 en Jutlando, la kontinenta parto de Danio. Studinte la fakojn bibliotekistan kaj komputistan, mi en 1992 fine cedis al mia lingva pasio, kaj ekstudis g\u0302eneralan lingvistikon en Kopenhago, kie mi log\u0302as ankorau\u0306 nun. Por fari tiun pas\u0302on tamen necesis restado en popola altlernejo, kiu g\u0302is nun estis mia sola spirita travivaj\u0302o komparebla al la Esperantaj. Mi lau\u0306eble c\u0302iam transportas min per biciklo, kaj partoprenis en pluraj BEMI-karavanoj."}, {"text_idx": "#001061", "text": "Jam en 1973 mia lingvopasio instigis min lerni Esperanton. Dum la jaroj mi havis jam nekalkuleblan nombron da etaj kaj mezgrandaj postenoj en la movado; nuntempe mi estas redaktoro de \u201eEsperanto en Danio\u201d, la revuo de Dana Esperanto-Asocio. El pli fruaj meritoj menciindas la dana traduko de la Zagreba metodo (ne eldonita, tamen), kaj vico da elsendoj en la loka televido de Stubbek\u00f8bing, 180 km sude de Kopenhago."}, {"text_idx": "#001062", "text": "Mia alia hobio estas interreta diskutado. Nuntempe la plej grava por mi diskutejo estas la esperantologia Bja-listo. Mi tie interalie publikigis analizon de la artikoloj pri Esperanto en la plej gravaj enciklopedioj de okcidenta Eu\u0306ropo, kaj ankau\u0306 faris prelegojn surbaze de tiu laboro. Komence mi precipe aktivis en la retgrupo soc.culture.esperanto, kie mi estis varbita kiel revizianto de MONATO."}, {"text_idx": "#001063", "text": "La starigo de demokratia reg\u0302imo en Benino en la jaroj 1990aj estigis gravajn s\u0302ang\u0302ojn rilate la gazetaron. Ekvalidis en 1997 nova leg\u0302o pri gazetaro, kiu anstatau\u0306is pli fruan leg\u0302on el la jaro 1969. Tamen la nova leg\u0302o kaj liberigis kaj samtempe malliberigis la gazetaron."}, {"text_idx": "#001064", "text": "Unuflanke estis salutata leg\u0302o n-ro 97-010 de 1997, c\u0302ar g\u0302i permesis kaj plu permesas starigon de novaj gazetoj, radio- kaj televid-stacioj. Aliflanke, tamen, g\u0302i provokis polemikojn pro siaj pun-flankoj, precipe koncerne artikolojn 81 kaj 82 rilate ofendadon de la respublikestro kaj aliaj ministroj."}, {"text_idx": "#001066", "text": "Artikolo 83 de la nova leg\u0302o tus\u0302as kalumnion kontrau\u0306 persono au\u0306 korporacio. La artikolo estas tiel vortumita, ke g\u0302i draste limigas esplorojn fare de j\u0302urnalistoj ekzemple pri la multaj financaj kaj politikaj skandaloj, kiuj abundas en Benino. Krome, supozata kalumniito procesanta kontrau\u0306 j\u0302urnalisto devas nenion pruvi; male la j\u0302urnalisto pruvu, ke li nek ofendis, nek insultis, nek kalumniis."}, {"text_idx": "#001067", "text": "Krome la leg\u0302o antau\u0306vidas apenau\u0306 tolereblajn monpunojn en lando, kie profesiuloj malmulton gajnas. J\u0302urnalisto pagu monpunon g\u0302is c\u0302irkau\u0306 15 000 eu\u0306roj au\u0306 estu enkarcerigita g\u0302is kvin jarojn. Politikistoj defendas sin, dirante, ke per la leg\u0302o ili celas nur j\u0302urnalistac\u0302ojn; la nacia j\u0302urnalista asocio avertas pri pereo de la gazetara libereco malfacile starigita kaj petas longe sed vane pri modifoj en la koncernaj paragrafoj de la leg\u0302o de la jaro 1997."}, {"text_idx": "#001068", "text": "(redaktoro de la rubrikoj \u201eModerna vivo\u201d kaj \u201ePolitiko\u201d, Cheshire, Britio)"}, {"text_idx": "#001069", "text": "Mi naskig\u0302is en 1949 en la nord-okcidenta Anglio, kie mi ankorau\u0306 log\u0302as \u2013 kun edzino, katoj, tro da libroj, plus\u0302-ranoj, g\u0302angala g\u0302ardeno, subtegmenta miniatura fervojo kaj remizo, plenigita de au\u0306tetoj de la speco Mini. Eble pro c\u0302io c\u0302i fug\u0302is el la hejmo miaj du pli-malpli plenkreskaj geidoj. En Malesperantujo, studinte kaj en Britio kaj en Kanado, kie mi doktorig\u0302is, mi estas docento. Mia fako estas la germana literaturo el la frua 19a jarcento (mia disertacio estis pri la verkisto-komponisto-juristo-enscenigisto E. T. A. Hoffmann). Dum kelkaj jaroj mi laboras ankau\u0306 kiel j\u0302urnalisto kaj redaktoro."}, {"text_idx": "#001070", "text": "En Esperantujo mi au\u0306toris interalie la teatraj\u0302o-kolekton Konto de l' vivo, la vidbendserion Pasporto al la tuta mondo, kaj la lernolibrojn Kunvojag\u0302u! kaj Subtekste; mi respondecas pri Esperanto-somerlernejoj kaj aliaj stag\u0302oj en Barlaston, Britio; mi plurfoje premiig\u0302is en la belartaj konkursoj de UEA (principe en la branc\u0302o teatro; krome mi redaktas La Brita Esperantisto-n. Mi kontribuas al MONATO jam pli ol 15 jarojn, kaj pli ol jardekon redaktoras en miaj rubrikoj."}, {"text_idx": "#001072", "text": "Vizitis en septembro la japana c\u0302efministro Koizumi la gvidanton de Nord-Koreio, Kim Jong-Il. Lau\u0306s\u0302ajne la vizito koncernis la starigon de diplomatiaj rilatoj (aktuale Japanio agnoskas Sud-Koreion kiel regnon reprezentantan la tutan Koreion), sed efektive la pinta renkontig\u0302o tus\u0302is aliajn aferojn."}, {"text_idx": "#001073", "text": "Verdire Koizumi volis, ke Kim Jong-Il rekonu la problemon pri dekkelko da japanoj forkaptitaj antau\u0306 20 jaroj supozeble de agentoj de Nord-Koreio. Samtempe la japana publiko kredis, ke Koizumi revenigos la forkaptitojn al Japanio. Tamen g\u0302is nun Nord-Koreio neis c\u0302iujn menciojn pri forkaptado, dirante, ke Japanio mem inventis la historion."}, {"text_idx": "#001074", "text": "Tamen surprize, dum la kunsido en la c\u0302efurbo Pjongjango, Kim Jong-Il ne nur agnoskis la mistraktadon de la japanoj sed ankau\u0306 pardonpetis. Li atribuis la krimon al agentoj instigitaj de \u201edeziro al heroeco\u201d: tiuj volis, ke la kaptitoj instruu la japanan lingvon al spionoj, kiuj poste eniros kvazau\u0306 japanoj Sud-Koreion."}, {"text_idx": "#001075", "text": "Krome, kaj ec\u0302 pli s\u0302oke, Kim Jong-Il publikigis la nomojn de ok forkaptitoj: c\u0302iuj mortis havante c\u0302irkau\u0306 30 jarojn. Nun la japana publiko koleras kontrau\u0306 Nord-Koreio kaj ankau\u0306 kontrau\u0306 sia registaro, kiu lau\u0306dire nesufic\u0302e faris koncerne la malaperintojn."}, {"text_idx": "#001076", "text": "Lastatempe labor-grupo de Unuig\u0302intaj Nacioj publikigis en Pekino raporton pri aidoso en C\u0302inio. La grupanoj konkludis, ke ekzistas s\u0302anco por eviti grandskalan aidoson en C\u0302inio, se oni tuj efektivigos kontrau\u0306-aidosajn rimedojn."}, {"text_idx": "#001077", "text": "Jam en kelkaj regionoj noteblas altaj aidoso-niveloj, atentigas la raporto. Sekve ekzistas en C\u0302inio \u201egranda dang\u0302ero\u201d pri aidoso-eksplodo pro jam miliono da infektitoj en la lando (la ministrejo pri sano taksas la ciferon pli malalta je 850 000 infektitoj). Tamen la raporto notas, ke pro la granda log\u0302antaro de C\u0302inio la cifero eble pli altas."}, {"text_idx": "#001078", "text": "La au\u0306toritatoj en C\u0302inio frontas al apartaj problemoj rilate aidoson: multaj kamparanoj ec\u0302 ne au\u0306dis pri aidoso, dum regas diskriminacio kontrau\u0306 infektitoj."}, {"text_idx": "#001079", "text": "Fine de septembro 2002 la Internacia Kortumo pri Militaj Krimoj en Hago petis, ke la kroata registaro arestu kaj transdonu generalon Janko Bobetko al la kortumo rilate militkrimojn kontrau\u0306 civiluloj. Temas pri armeaj operacioj en 1993 en la tiama memproklamita respubliko de Krajina, parto de Kroatio, en kiu majoritate log\u0302is serboj."}, {"text_idx": "#001080", "text": "Tiam generalo Bobetko estis c\u0302efkomandanto de la kroata armeo. Li respondecis pri atako kontrau\u0306 parto de Krajina, el kiu dum tri jaroj serbaj soldatoj pafadis al la urbo Gospic\u0301. Oni sukcesis detrui serbajn unuojn sed evidente okazis ankau\u0306 mortigoj kaj aliaj krimoj kontrau\u0306 la tiea serba civila log\u0302antaro. La generalo konfesis en sia memorlibro, ke li sciis pri la krimoj."}, {"text_idx": "#001081", "text": "La postulo de la kortumo kau\u0306zis grandan problemon al la nova reformisma kroata registaro, c\u0302ar la maljuna generalo (83-jara) estas simbolo de la kroata liberiga milito. Emocie reagis kroatoj c\u0302ar, kiam Kroatio estis atakata, g\u0302i sin defendis, sed nun oni volas puni generalon lau\u0306datan pro venkoj en defenda milito."}, {"text_idx": "#001082", "text": "La prezidanto de la kroata parlamento, Zlatko Tomc\u030cic\u0301, deklaris, ke kroatoj rajtas emociig\u0302i, c\u0302ar en tiu milito mortis 15 000 kaj invalidig\u0302is 35 000 kroataj s\u0302tatanoj. Kvankam la registaro, gvidata de socialdemokrato Ivica Rac\u030can, volas kunlabori kun la kortumo kaj kun Eu\u0306ropo, ankau\u0306 g\u0302i ne konsentas au\u0306tomate obei kaj aresti la generalon. La registaro klopodas trovi juran eblecon kontrau\u0306i la kortuman decidon. Sed, se la registaro insistos malobei, tio kau\u0306zos konflikton kun internaciaj instancoj, ekzemple Unuig\u0302intaj Nacioj, Eu\u0306ropa Unio kaj aliaj."}, {"text_idx": "#001083", "text": "Tio povus havi gravajn konsekvencojn rilate la evoluon de la lando. Kroatio supozas, ke ankau\u0306 g\u0302i baldau\u0306 farig\u0302os serioza kandidato por la EU-eniro, kaj g\u0302i pretigis jam oficialan peton pri alig\u0302o. Tamen en 2000, kiam EU preparis sian ses-jaran bug\u0302eton, pro la tiama regado de la partio de Tudjman [tug\u0302man] HDZ (Hrvatska Demokratska Zajednica, Kroata Demokrata Unuig\u0302o), Kroatio konfliktis kun EU: pro tio g\u0302i ne ricevos de EU subvencion por evoluigo g\u0302is 2006."}, {"text_idx": "#001084", "text": "Se la nuna situacio dau\u0306ros, povos okazi io simila rilate la venontan ses-jaran bug\u0302eton. Tio farig\u0302us katastrofo por la landa ekonomio kaj izolus Kroation disde aliaj evoluantaj landoj kaj g\u0302iaj nordaj najbaroj."}, {"text_idx": "#001085", "text": "Aldone al la artikolo Grenpleno, grenplano (MONATO 2002/8, p. 10): Baratanoj malsatas, jes, sed la ratoj ne. Antau\u0306 jardekoj oni forigis c\u0302iujn ratojn en Budapes\u0302to. En granda parto de Barato ili vigle kaj sankte vivas en temploj. Ankau\u0306 la bovinoj estas sanktaj. Krome Barato ne baras la tropopolig\u0302on. Kial Barato ne lernas de C\u0302inio?"}, {"text_idx": "#001086", "text": "En la au\u0306gusta numero de MONATO, revuo kiun la subskribinto tre s\u0302atas, Stefan Maul skribis sur pag\u0302o 8 sub la titolo Kapitalismo sen masko: \u201eLa sola diferenco al la nuna Rusio estis, ke la tiama s\u0302tato [t.e. Sovetio] garantiis al la malric\u0302uloj vivnivelon sen malsato \u2013 nun en eksa Sovetio la novaj (grandparte malnovaj!) kapitalistoj tute ne havas intereson pri la malric\u0302uloj\u201d. La subskribinto vidas ankau\u0306 aliajn diferencojn. Lau\u0306 sciencaj esploroj la potenculoj de Sovetio murdis minimume 69 911 000 homojn (vd. Heinsohn, Lexikon des Vo\u0308lkermords (Leksikono pri popolmurdo), 1998, p. 57, eldonita de Rowohlt). Mi povus diri pli multe pri Sovetio, sed tiu terura cifero sufic\u0302as."}, {"text_idx": "#001087", "text": "Stefan Maul skribis pri kapitalismo: \u201ePor kontentigi la avidon je profitoj oni maldungis laboristojn, c\u0302ar salajroj kostas, kaj anstatau\u0306igis ilin per robotoj (au\u0306tomatigo kaj raciigado, kiel oni eu\u0306femisme nomas tion)\u201d. Pri tio la subskribinto konstatas, ke la grandega kresko de la vivnivelo inter la laboristaro en kapitalismaj s\u0302tatoj dum la pasintaj 150 jaroj rezultas g\u0302uste el tiuj novaj teknikoj kaj ne el socialismaj ideologioj."}, {"text_idx": "#001089", "text": "La industriisto Lee Iacocca, kiu antau\u0306 20 jaroj savis la usonan au\u0306tomobil-entreprenon Chrysler, intencas nun ataki multe pli grandan problemon: la malsaton inter la infanoj de la mondo."}, {"text_idx": "#001090", "text": "La iama prezidanto kaj c\u0302efdirektoro, kiun usonanoj konsideris \u201esuperstelulo\u201d, savinte Chrysler de bankroto danke al s\u0302tata subteno de 1,5 miliardoj da dolaroj, deklaris, ke nun finfine estas tempo reale fari ion por helpi al la kvin milionoj da infanoj, kiuj c\u0302iujare mortas pro malsato."}, {"text_idx": "#001091", "text": "\u201eMultaj homoj pensis, ke tute ne eblas savi la entreprenon Chrysler, sed ni sukcesis. Pluraj nun opinias, ke ne estos eble savi tiujn milionojn da infanoj, sed ni sukcesos\u201d, diris Iacocca, kiu nun ig\u0302is prezidanto de la konsilantaro de la agadgrupo Nourish the Children (Nutru la infanojn), sub protekto de la mondskala firmao Nu Skin (Nova hau\u0306to)."}, {"text_idx": "#001092", "text": "Iacocca ne nur parolis: li jam agadis. La agado \u201eNutru la infanojn\u201d en julio, au\u0306gusto kaj septembro liveris unu milionon da mang\u0302oj al infanoj en Gvatemalo, Rumanio, Malavio kaj Svazilando. La mang\u0302aj\u0302o liverita ne konsistis \u2013 kiel ofte en la pasinteco \u2013 el tunoj da sukero au\u0306 faruno, sed el vegetaraj pakaj\u0302oj kun aldono de 25 vivnecesaj elementoj, kiel vitaminoj kaj mineraloj."}, {"text_idx": "#001093", "text": "Unu pakaj\u0302o enhavas 30 mang\u0302ojn. Oni povas ac\u0302eti pakaj\u0302ojn, kiuj estos transportitaj al la regionoj, kie la bezono estas plej granda. La fondaj\u0302o partnerig\u0302is kun la Tutmonda Nutriga Programo de Unuig\u0302intaj Nacioj (UN), kiu liveros la mang\u0302o-pakaj\u0302ojn. Nu Skin apelaciis al siaj 600 000 distribuantoj paroli pri la projekto kun siaj klientoj. La firmao Nu Skin krome promesis aldoni unu pakaj\u0302on de 30 mang\u0302oj por c\u0302iuj 25 donacitaj."}, {"text_idx": "#001094", "text": "Rick Leach, aganta direktoro de la Tutmonda Nutriga Programo de UN, diris, ke la programo celas ne nur nutri la infanojn, sed ankau\u0306 eduki ilin. \u201eNi konstatis duobligon de la kvanto de lernantoj en tiuj lernejoj, kie ni disdonas nutraj\u0302ojn\u201d, diris Leach. \u201eLa plej grandan emon lerni ni konstatas c\u0302e malgrandaj knabinoj. Ekzemple en Pakistano, kie ni komencis la programon, proksimume sep el 100 iris al la lernejo. Nun, kiam ni liveras mang\u0302ojn, venas 90.\u201d"}, {"text_idx": "#001095", "text": "Post 12 jaroj da reformoj la efikeco de la c\u0302eh\u0302a ekonomio ne signife transpas\u0302as la nivelon atingitan en la jaro 1989. Dume malbonig\u0302is la pozicio de la lando en internacia komparo kaj malkreskis ec\u0302 la nivelo de t.n. socia konsumo."}, {"text_idx": "#001097", "text": "Tamen estis tia koncepto. Pri g\u0302i okupig\u0302is Prognoza Instituto en la 80aj jaroj. Oni proponis la necesajn strukturajn s\u0302ang\u0302ojn por atingi pli altajn laborproduktivecon, kvaliton kaj efikecon. Samtempe kun c\u0302i tiu studo oni komencis diskuton pri tuta aro da reformaj pas\u0302oj, kiujn la tiama stato de la c\u0302eh\u0302a ekonomio postulis. Krom intervenoj en mastruman meh\u0302anismon tio rilatis al struktura manovro, malpezigonta la ekonomion kaj direktonta g\u0302in de malintensaj fontoj de disvolvo al pli sciencteknika disvolvo."}, {"text_idx": "#001100", "text": "La plene pravigita modernigo de la strukturo post la jaro 1990 estis efektivigata sole helpe de sovag\u0302a aktivig\u0302o de la merkato kaj rigora konkurenca batalo. Oni strebis nur al la plej rapida transformo. La ekonomiaj s\u0302ang\u0302oj ne havis sufic\u0302an institucian kaj leg\u0302an kadron. La tuta procedo perdis reguligitan karakteron, alportis grandan ekonomian malekvilibron kaj sociajn sekvojn. El tio originas la historio de la c\u0302eh\u0302a specifaj\u0302o \u201etunelado\u201d (granda diss\u0302telado de etaj investantoj kaj s\u0302parantoj fare de proprietuloj au\u0306 pintaj estroj de proprietpartoj)."}, {"text_idx": "#001102", "text": "Privatigado kiel nur s\u0302ang\u0302o de proprieteco ne povis alporti kreskon de efektiveco. Okazis nur havaj\u0302renverso sen determino de la strategia funkcio de la s\u0302tato, plurismo de proprietoformoj, leg\u0302a protekto kaj kontrolo de la tuta procedo. Investaj fondusoj ac\u0302etis proprietpartojn sen konkreta imago pri la estonto de la akirita entrepreno. Problemaj privatigaj kreditoj malstrukturis la bankan sistemon. Montrig\u0302is, ke kriterio de la privatiga procedo devis esti efektiva plenumo de proprietorajtoj, kio alportus restrukturadon kaj sanigon de entreprenoj anstatau\u0306 de ilia senbrida disvendig\u0302ado je ofte tre malaltaj prezoj."}, {"text_idx": "#001103", "text": "Multaj eksterlandaj ekonomikistoj prijug\u0302as la trapason de la transformoj en meza kaj orienta Eu\u0306ropo negative. Ili atentigas, ke kreskas en la landoj de la estinta sovetia bloko la kvanto de homoj sub la limo de malric\u0302eco. La evoluo en C\u0302eh\u0302io ne kondukis al la dezirata plibonig\u0302o de la ekonomia strukturo. Plibonig\u0302o de iuj indicoj (ekologiaj sekvoj, konsumo de energio) estig\u0302is en konekso kun la ekonomia stagnado. Tuta vico da perspektivaj branc\u0302oj malaperis. Malkresko de okupateco estas sekvo de tiuj spontaneaj strukturaj s\u0302ang\u0302oj. Al tiu ekonomia strukturo ankau\u0306 mankas ligo kun la ekonomia evoluo en eksterlando."}, {"text_idx": "#001104", "text": "Nun staras la demando kiel korekti la erarojn de antau\u0306aj registaroj. La kadron por apliko de ekonomiaj iloj devus en struktura politiko krei s\u0302tataj celaj programoj. Komenci laboron en tiuj strategiaj programoj devus centraj organoj, ekzemple ministrejoj. Ankau\u0306 aro da okcidenteu\u0306ropaj landoj uzas metodojn de strategia direktado. Sen ili ne estos eble elteni la senc\u0302ese pli grandan konkurencon. Tio estas tasko de la nuna c\u0302eh\u0302a registaro."}, {"text_idx": "#001105", "text": "La grandaj fiuloj kaj friponoj de l' mondo nuntempe preskau\u0306 c\u0302iuj estas neblankuloj. Aktuale en la fokuso de (ne nur) la usona intereso estas precipe la iraka Sadam Husajn [sada\u0301m husa\u0301jn] kaj super-teroristo Osama bin Laden. Alia fiulo, pri kiu lamentas okcidentaj registoj kaj amaskomunikiloj, estas la afrikano Robert Gabriel Mugabe, prezidanto de Zimbabvo. Brutale kaj terore li forpelas blankajn bienulojn por (lau\u0306 la propagando) redoni ties terenojn al propraj popolanoj. Tamen ne ordinarajn homojn li regalas per rabitaj kamparoj, sed donacas ilin al siaj partianoj kaj oficiroj. Dau\u0306re li regurdas, ke minimume 2900 blankuloj devos forlasi siajn plantejojn."}, {"text_idx": "#001106", "text": "Okcidento estis terurigita pri la fiagado de Mugabe, precipe kiam okazis murdoj, kaj akuzis lin: per forpelo de blankuloj li kreskigas malsaton de la log\u0302antaro! Tia aserto, tamen, estas stulta kaj ridinda. Jes, la 4500 blankaj bienuloj posedas du trionojn de plej bonaj agroj en Zimbabvo, tamen la plej multaj ne kultivas grenon sed tabakon. 70 procentojn de maizo, plej grava greno por nutri zimbabvanojn, kultivas nigruloj sur malfekundaj terenoj, kiujn lasis al ili la blankuloj. En la jaro 1999, ekzemple, el agrarvaroj eksportitaj de Zimbabvo 31,8 % estis tabako."}, {"text_idx": "#001107", "text": "La senposedigo de blankuloj sendube estas brutala kaj kontrau\u0306leg\u0302a. Sed g\u0302i estas nur eta sceno en mondvasta tragedio de senproprietigado: c\u0302iun jaron oni devigas milionojn da kamparanoj forlasi siajn terenojn, kun katastrofaj sekvoj por nutrado de log\u0302antoj. Sed pri tio neniu okcidenta amaskomunikilo raportas tiom emocie kiom pri forpelado de blankuloj en Zimbabvo. Antau\u0306 dek jaroj, ekzemple, en Tanzanio oni forpelis 40 000 indig\u0302enojn por ke Kanado tie kultivu tritikon, kiun en Tanzanio mang\u0302as nur blankuloj. La bienuloj kunlaboris kun kanadaj kompanioj kaj gajnis multan monon \u2013 la nigruloj, kiuj bezonis maizon kaj fazeolon, por la unua fojo malsatis. Nun Britio planas ec\u0302 pli gigantan projekton tian en Hindio, kie oni volas senposedigi 20 milionojn da homoj."}, {"text_idx": "#001108", "text": "Koncernaj internaciaj institucioj, ekzemple Internacia Mona Fonduso (IMF) kaj Monda Banko, kaj okcidentaj s\u0302tatoj kun Usono kaj Eu\u0306ropa Unio (EU) c\u0302epinte krome detruas tradiciajn strukturojn en Afriko per siaj metodoj nome de libera merkato. Kaj EU kaj Usono protektas siajn bienulojn kaj kamparanojn, kiuj je tro alta kosto produktas tro multajn nutraj\u0302ojn (grenon kaj legomojn, lakton kaj viandon), kiujn ne eblas vendi je honestaj prezoj. La registaroj per gigantaj sumoj subvencias tion kaj en \u201elibera tutmonda merkato\u201d vendas siajn agrar-produktojn al evolulandoj je subnivelaj prezoj kaj tiel ruinigas ties hejmajn merkatojn. Sekve la homoj farig\u0302as pli kaj pli malric\u0302aj kaj pli kaj pli dependaj de ekstera helpo."}, {"text_idx": "#001109", "text": "NAO (Nutraj\u0302a kaj Agrokultura Organizaj\u0302o de UN) en sia j\u0302us publikigita aktuala raporto plendas, ke okcidentaj s\u0302tatoj neniel realigis siajn grandiozajn promesojn, ene de deko da jaroj duonigi la nombron de malsatuloj tutmonde. Male, la registaroj ec\u0302 haltigis projektojn per kiuj oni intencis reformi kaj antau\u0306enigi agrokulturadon en evolulandoj, ekzemple per disponigado de fekunda tereno al kamparanoj. Sed g\u0302uste tio estus la sola helpo en Afriko, c\u0302ar etaj bienoj multe pli profite povas utiligi agrojn ol gigantaj plantejoj lau\u0306 stilo de blankuloj, kiuj industri-maniere ekspluatas terenojn per c\u0302iam samaj plantoj (ekzemple tabako, kiel en Zimbabvo). Bienetoj prilaborataj de indig\u0302enoj garantias nutradon de indig\u0302enoj. Sed tio ne interesas la okcidentajn ekskoloniistojn, kiuj preferas donaci impost-monon al hejmaj kamparanoj anstatau\u0306 al malsatuloj en Afriko. Sekve ties nombro ne malkreskis sed dau\u0306re kreskas, spite al la menciitaj grandiozaj okcidentaj promesoj, proklamitaj dum pompaj pintaj konferencoj."}, {"text_idx": "#001110", "text": "C\u0302iu medalo havas du flankojn, ankau\u0306 la zimbabva. Precipe c\u0302ar ekskoloniista Britio ne permesis kaj ne financis agrar-reformon en Zimbabvo, Mugabe per ruza politiko povis profiti de la elrevig\u0302o de sia popolo. Jes, li estas rasisto kaj korupta politikisto, obsedita de potenco, kiun li ne volas perdi kaj do defendas per c\u0302iuj rimedoj. Tiaj figuroj estas multaj en Afriko; ili bone lernis de la koloniistoj, precipe kiel oni plej efike ekspluatas homojn. Kaj kion lernas ni? Se okcidentanoj senposedigas nigrulojn, tio estas bona afero. Sed se inverse Mugabe senposedigas blankulojn, tio estas malbonega kaj fia. C\u0302ar, kiel menciite, c\u0302iu medalo havas du flankojn."}, {"text_idx": "#001111", "text": "Gilbert Ledon oportune kondamne kritikas (MONATO 10/2002, pag\u0302o 10), rilate naskpreventon, religiajn dogmojn. C\u0302u sendistinge c\u0302iujn? C\u0302u li konas, rilate tion, la katolikan instruon (de la Dua Vatikana Koncilio): nasku tiom da filoj kiom vi povas subteni kaj eduki?"}, {"text_idx": "#001112", "text": "Pri la artikolo FN-fono, aperinta en la julia numero de MONATO, pag\u0302o 12, oni povas multon rebati. Ekzemple, la au\u0306toro atentigas pri la malpermeso de la hip-hop-grupo NTM en Orange. Li forgesis klarigi por la nefranclingvanoj, ke la nomo de tiu grupo NTM estas mallongigo, kiu signifas \u201eFiku vian patrinon\u201d. Do la legantoj nun havas pli precizan opinion."}, {"text_idx": "#001113", "text": "Kutime vi vidas sur tiu c\u0302i pag\u0302o la foton de Stefan Maul, nia c\u0302efredaktoro, kaj lian enkondukon. C\u0302i-monate tamen li estas handikapita, c\u0302ar trafis lin ... viruso, au\u0306 pli g\u0302uste dirite: viruso trafis lian komputilon. Pro tio Stefan skribis al la eldonejo, ne rete sed fakse: \u201eMi ne riskas uzi la komputilon kaj sekve ne povas sendi la enkondukon. Mi esperas, ke fakuloj semajnfine povos esplori kaj eventuale senvirusigi la komputilon.\u201d"}, {"text_idx": "#001114", "text": "Komputilaj virusoj neniam estis agrablaj, sed la komenco de oktobro montrig\u0302is aparte malfacila. La nun jam fifama Interret-vermo Tanatos, populare nomita cim-urso, disvastig\u0302is ene de kelkaj tagoj tra la tuta Vindozo-mondo, inkluzive de la esperantista vindoza mondo, kaj estis disvastigita de g\u0302i, parte pro nescio, parte pro uzado de nesekuraj pos\u0302toprogramoj. Cim-urso ne nur kopiis, kiel siaj multaj antau\u0306uloj, adresojn el la komputiloj de la infektitoj, sed krome kopiis retmesag\u0302ojn kaj plusendis ilin tra la tuta mondo. Retemuloj do ricevis mesag\u0302ojn, kiuj s\u0302ajne venis de konataj personoj, enhavantajn tekston, kiu s\u0302ajne estis destinita por ili. Multaj sekve tute ne suspektis, ke temas pri viruso-alsendo. Disvastig\u0302is ekzemple virusa letero, kiu s\u0302ajne venis de retmonato-a en la retregiono @fel.esperanto.be sed reale venis de tute alia persono, kiu havis tiun adreson ie en sia komputilo."}, {"text_idx": "#001116", "text": "C\u0302u do kialo por ektimi? Ne, paniko estus tre malkonvena. Se vi havas vindozan komputilon kaj se vi retumas, zorgu havi bonan kontrau\u0306virusilon, kiu aktualigas sin minimume c\u0302iutage. MONATO vendas tian programon (vidu inter la anoncoj). Ankau\u0306 al Stefan Maul ni rekomendas ac\u0302eti g\u0302in. Tiam vi povos legi venontmonate denove lian enkondukon c\u0302i-loke!"}, {"text_idx": "#001117", "text": "C\u0302iama problemo de la rusaj demokratoj estis la malkapablo trovi interkonsenton. La rezulto de tiu c\u0302i malkompromisemo estas ke, kvankam sufic\u0302e multaj homoj en Rusio subtenas dekstrajn fortojn, en la parlamentaj elektoj la dekstruloj tradicie malgajnas jen al komunistoj, jen al c\u0302e-prezidanta centrisma partio."}, {"text_idx": "#001118", "text": "Same okazas pri la elektoj de s\u0302tatprezidanto: g\u0302is nun ne eblis pensi pri komuna \u201edekstra\u201d kandidato. La problemo, certe, estis ne en la politikaj kaj ekonomiaj sferoj (pri ili dekstruloj, nature, havas pli-malpli samajn opiniojn), sed en la ambicioj de la gvidantoj. Tio, certe, tre malhelpas la g\u0302eneralan dekstran movadon."}, {"text_idx": "#001119", "text": "S\u0302ajne la gvidantoj de dekstraj partioj kaj partietoj, inter kiuj c\u0302efrolas Jabloko (pomo) kaj SPS (Unio de Dekstraj Fortoj), ekkomprenis la minacon. Do kadre de Tutrusia Demokratia Konferenco en oktobro 2002 estis decidite unuig\u0302i por la parlamentaj elektoj kaj proponi komunan kandidaton por la s\u0302tatprezidanteco."}, {"text_idx": "#001120", "text": "Tamen c\u0302iuj klare komprenas, ke Vladimir Putin, se li decidos kandidatig\u0302i \u2013 kaj li ja nepre decidos \u2013 estos reelektita en 2004. Do la promesita kaj vere atendata unuig\u0302o de la rusaj dekstruloj, kiuj ne povos bone organizig\u0302i dum la restantaj 18 monatoj (tro mankas tempo), servos kiel bonega trejnig\u0302o por la sekvonta kampanjo, kiam Putin (kredeble) ne plu pretendos pri la rusa trono. En 2008 do Rusio la unuan fojon havos eblon sperti efektive demokratie alternativajn elektojn."}, {"text_idx": "#001122", "text": "La parlamento de Litovio decidis, ke ne nur lido (dum preskau\u0306 dek jaroj la sola enlanda valuto) estos oficiala valuto en la lando, sed ke samtempe ankau\u0306 eu\u0306ro estos ebla kiel kontanta pagilo. Kvitig\u0302i malkontante eblos per iu ajn devizo."}, {"text_idx": "#001123", "text": "Tiajn s\u0302ang\u0302ojn precipe favoris hoteloj, kiuj ekhavos s\u0302ancon akiri kvarstelan kategorion. Por tion atingi hotelo havu valuts\u0302ang\u0302ejon, kio por etaj hoteloj estas malprofita afero. Spertuloj aldonas, ke veran avantag\u0302on el tio sentos ankau\u0306 entreprenoj, kiuj ne plu devos fari inters\u0302ang\u0302on de valutoj, pro kio antau\u0306e ili perdis sufic\u0302e grandajn sumojn. G\u0302is nun entreprenoj unue devis s\u0302ang\u0302i eu\u0306rojn prunteprenitajn en bankoj al lidoj, c\u0302ar nur per ili eblis interkvitig\u0302i; poste ili denove devis s\u0302ang\u0302i lidojn al eu\u0306roj kaj redoni al banko."}, {"text_idx": "#001124", "text": "Tamen bankestroj rapidis klarigi, ke la parlamentaj korektoj ne signifas, ke tuj pagi per eu\u0306roj estos ebla ie ajn. Tio devus esti ambau\u0306flanke dezirata. En kutimaj komercejoj pago per eu\u0306roj estos praktike neebla. Komercaj centroj klarigis, ke la litovoj sufic\u0302e fidas sian propran valuton, kiu ekde februaro 2002 estis kunligita al eu\u0306ro per fiksa kurzo 1:3,4528, kaj neniam deziris pagi per eu\u0306roj. Dume eksterlandanoj kutimas pagi per kreditkartoj."}, {"text_idx": "#001126", "text": "(redaktoro de la rubriko \u201eLeteroj\u201d, Vajakoski, Finnlando)"}, {"text_idx": "#001127", "text": "Mi estas denaska log\u0302anto de Vajakoski, unu el la tri vilag\u0302oj de la kamparana komunumo de Jyva\u0308skyla\u0308. Multaj uzinoj en la regiono dum mia infanag\u0302o estis lignoindustriaj. Tial filo de segej-laboristino estonte povis havi nur pezan fizikan laboron, aliokaze li estus sentau\u0306gulo. G\u0302uste tial mia panjo ne akceptis mian revon pri kariero kiel verkisto, kvankam mi regule notis c\u0302iutagaj\u0302ojn. Tial mi komencis efektivigi la revon de la panjo: s\u0302i plej admiris instruistojn. Mi estis tre avida je scioj, do mi pensis, ke per laboro kiel instruisto de la germana kaj la sveda, mi povus havi mian c\u0302iutagan panon. Mi studis la du fakojn en universitato de Jyva\u0308skyla\u0308, sed mia revo ne lasis min."}, {"text_idx": "#001128", "text": "Mi laboris kiel gazetportisto, g\u0302ardena kaj mueleja laboristo, purigisto kaj domzorgisto. Sed finfine mi trovis agrablan laboron en bibliotekoj de Jyva\u0308skyla\u0308-regiono. Dum unu jaro mi prezidis la verkistan asocion Kyna\u0308ri. Inter 1997 kaj 2002 mi estis redaktoro de Esperantolehti, la heroldo de Esperanto-Asocio en Finnlando. Mi emeritig\u0302is en 1999."}, {"text_idx": "#001129", "text": "Mi gajnis la unuan premion en du tre estimataj literaturkonkursoj. Lau\u0306 mi, verkisto trovas g\u0302ustan rolon por sia talento, ekzistas nek tro grandaj, nek tro malgrandaj roloj. Sed c\u0302ar verkista kariero ne estas la plej facila en la mondo, la trovo de persona voc\u0302o kaj propra g\u0302enro ofte postulas jarojn."}, {"text_idx": "#001130", "text": "Ekde la fino de la jaro 2001 mi redaktas leterojn, senditajn al MONATO. Mi serc\u0302as en referenclibroj, c\u0302u la faktoj de opiniantoj g\u0302ustas; kvankam MONATO ankau\u0306 havas lingvoreviziantojn, mi tamen ankau\u0306 korektas la lingvaj\u0302on de la leteroj lau\u0306 vortklarigoj en PIV, ne forgesante personajn lingvajn trajton de c\u0302iu au\u0306toro."}, {"text_idx": "#001131", "text": "En la antau\u0306a numero c\u0302i-loke Paul Peeraerts klarigis, ke pro viruso en mia komputilo mi ne povis verki, kiel kutime, enkondukon. Kaj li konsilis al mi ac\u0302eti bonan kontrau\u0306virusan programon. Tian programon kunportis la fakulo, kiu venis por savi min kaj mian komputilon. Li els\u0302utis la programon plej fres\u0302an el la reto, kaj efektive rapide la problemo estis solvita: viruso venkita, preskau\u0306 nenio difektita. Fine la fakulo diris, ke li nun montros al mi, kiel uzi tiun c\u0302i kontrau\u0306virusan programon. Sed, ho ve! G\u0302i estas komplete anglalingva \u2013 kaj mi scias tiun c\u0302i lingvon nur rudimente. Je mia demando, c\u0302u la programo ne ekzistas en la germana, li klarigis: \u201eJes, ekzistas versioj en aliaj lingvoj, sed ili kostas c\u0302irkau\u0306 80 eu\u0306rojn; senpaga estas nur la usonangla versio.\u201d"}, {"text_idx": "#001132", "text": "Jen do la klara mesag\u0302o, kiun mi komprenu: lernu la usonanglan, por via persona profito. Kiu ne plenumas tiun c\u0302i mondvastan postulon, mem kulpas kaj devas pagi. C\u0302u do nun, maljuna, mi finfine devas ellerni la anglan lingvon por ne elspezi monon? Hm, por tio mi devus pagi sumon miloblan kompare al tiuj 80 eu\u0306roj. Mi ja lernis jam, ke germana frizisto estas nun hair designer, ke germanaj infanoj estas kids, kaj ke vendejoj estas ekkoneblaj per la vorto shop. Mi lernis c\u0302e c\u0302iuspecaj (ankau\u0306 germandevenaj) aparatoj kaj en mia japana au\u0306tomobilo usonanglajn vortojn kaj mallongigojn, por kompreni, kiujn butonojn au\u0306 s\u0302altilojn mi devas uzi, por ke eksonu radio au\u0306 eklumu lampo. Jam de pluraj jaroj mi legas (germanajn) gazetojn kun angla vortaro c\u0302e-mane."}, {"text_idx": "#001133", "text": "Ankorau\u0306 mi rifuzas oferi mian pensiulan tempon (kaj modestan pension) por sekvi kostajn kursojn de la usonangla lingvo. Iel tiel mi sukcesas elturnig\u0302i. Ekzemple, c\u0302ar germanaj radiostacioj prezentas nun preskau\u0306 nur anglalingvajn kantojn, mi fug\u0302as al klasikmuzikaj kanaloj. Mi esperas, ke almenau\u0306 g\u0302is mia morto simfonioj kaj koncertoj de Mozart, Schubert kaj Bach restos germanaj, kaj ke ankau\u0306 muziko de Verdi kaj C\u0302ajkovskij ne farig\u0302os usonlingva."}, {"text_idx": "#001134", "text": "Sadam Husajn havas gravan problemon. Ne, ni ne parolas pri eventuala bus\u0302a Irak-atako sed pri stulta rezulto de referendumo en Irako, kiu garantias al la grandioza prezidanto plian fian oficperiodon. La voc\u0302donadon partoprenis 100 procentoj. Do ankau\u0306 c\u0302iuj malsanaj kaj mortantaj elektorajtaj irakanoj heroe sturmis al urnoj por elekti sian heroon. Ne mirige estas, ke c\u0302iuj senescepte voc\u0302donis por amata Sadamo! Tiel, kompare al la antau\u0306a (p)referendumo kun nur 99,96 procentoj, li nun atingis kulminan 100-procentan jeson. Sed, je c\u0302iuj miraklaj irakaj diabloj, kiel Sadamo volas plibonigi sian reputacion dum posta referendumo? Ec\u0302 sate glate falsata statistiko ne permesas progreson trans 100 procentoj."}, {"text_idx": "#001135", "text": "Nu, li povus ekzemple disdoni du voc\u0302donilojn anstatau\u0306 nur unu kaj tiel c\u0302iu irakano povus elekti lin duoble \u2013 rezulto: 200 procentoj. Au\u0306 li povus organizi referendumon tiel, ke oni rajtas elekti krom li ankau\u0306 unu el liaj dublantoj (rezulto same 200 %). Ho, islama Sadamo certe trovos solvon de tiu c\u0302i ekstrem-problemo en korano, kulta konsultilo c\u0302iutem(p)a, se ne antau\u0306e Bus\u0302o mortpafos lian demonan demokration."}, {"text_idx": "#001136", "text": "En okcidentaj tv-demokratioj, komprenble, ne eblas tiaj manipuladoj, c\u0302ar c\u0302iam voc\u0302donantoj povas elekti el minimume du altkvalitaj tv-alternativoj, ekz. en Germanio. Tie socialdemokratoj dum la au\u0306tunaj elektoj rikoltis 6000 voc\u0302donojn pli ol la alia granda partio, kristandemokrata. Do en 80-miliona lando kvazau\u0306 mezgranda vilag\u0302o decidis pri nova registaro. Sed s\u0302ajnas, ke malvenkintaj kristandemokratoj ne tro multe ploras pri tio, c\u0302ar nun ne ili sed la aliaj devas forges(ig)i siajn menslogajn mensogojn faritajn dum elektokampanjo; la opozicio povas denunci \u201eili trompas, rompas promesojn!\u201d Se Pinokjo, kies nazo s\u0302velas post c\u0302iu mensogo, estus germana pupo, en Berlino nun regus nur longnazuloj."}, {"text_idx": "#001137", "text": "Sed Pinokjo estas ideale itala. En Furza Italio de imperiestro Berluskono mensogas meniam neniel neniu registo. Li sag\u0302e s\u0302ang\u0302is c\u0302iujn leg\u0302ojn tiel, ke neniu justa jug\u0302isto plu povas persekuti la krimulon \u2013 se tamen li provus, oni senindulge maldungus lin. Nun la proprietulo de benata Italio planas, bene proklami sin nova Benito (por ne-italoj: reenkarnig\u0302o de Benito Musolino, malkas\u0302a fas\u0302isto)."}, {"text_idx": "#001138", "text": "Brava Berluskono estas konsekvence inter plej lau\u0306taj lau\u0306dantoj de l6#39; usona prezidanto. Inter la malmultaj kritikantoj, kiuj ne aprobas la militemon de Bus\u0302o, estas la mita Nobel-komitato. Do por la pac-premio g\u0302i strec\u0302e serc\u0302is usonan prezidinton, kiu kontrau\u0306as Irak-militon. Ili trovis kristanan predikanton, kiu preskau\u0306 ruinigis usonan ekonomion, estis obstina kaj kaprica; dum lia regado fiaskis liberigo de usonaj ostag\u0302oj en Irano, sed li kisis sovetian c\u0302efregiston Leonid Brej\u0302nev kaj en 1978 enkarcergis en Kampo Davido egiptan prezidaton Anvar el Sadat kaj israelan c\u0302efministron Menah\u0302im Begin tiom longe, g\u0302is subigite subite ili subskribis packontrakton. Tamen, maljuste, ne G\u0302immi Kartero tiam ricevis la pac-premion de Nobel sed tiuj du eksmalamikoj. Sekve li vojag\u0302is tra la mondo kaj predikis senlace pacon por bone imponi al la Nobel-komitato, kiu finfine, juste, pro kompato al la 78-jarulo kaj por puni junan patriotan Bus\u0302on donacis al li pacpremion, antau\u0306morte."}, {"text_idx": "#001139", "text": "Maljuna patro Bus\u0302o, tiama usona prezidanto, en 1989 \u2013 mallonge antau\u0306 la golf-milito \u2013 donis al Sadamo grandan krediton, sed ankau\u0306 aliaj okcidentaj landoj (Germanio, Francio, Britio) ne dolorigis sed dorlotis la irakan despoton, kiu nun subite estas satano por nuna Bus\u0302o. Usonaj sekret-servoj kreis talibanojn por neniigi sovetiajn trupojn en Afganio, sed nun Usono devis militi kontrau\u0306 talibanojn, c\u0302ar ili simpatiis kun sau\u0306di-araba Osma bin Laden. Ankau\u0306 ekstrem-fundamentistan sau\u0306di-araban reg\u0302imon Usono (g\u0302is nun) subtenas, kvankam 15 el la 19 teroristoj, kiuj per aviadil-bomboj detruis la kapital-turojn de Novjorko, estis sau\u0306di-arabaj."}, {"text_idx": "#001140", "text": "Maliculoj asertas, ke c\u0302i c\u0302io okazas nur, c\u0302ar Sau\u0306di-Arabio kaj Irako disponas abunde pri nafto, kiun Usono nepre bezonas por siaj au\u0306tetoj kaj tanketoj. Sed ni g\u0302ue j\u0302uras, ke tio estas nura pura hazardo. C\u0302ar karakteriza por Bus\u0302o estas hazardo: li farig\u0302is usona prezidanto, kiel konate, nur pro iu elektohazardo. S\u0302ajnas, ke ni c\u0302iuj pli kaj pli estas regataj nur de bizaraj hazardistoj. Mi do deziras al vi bonfartan hazardon en 2003!"}]