[{"text_idx": "#000000", "text": "C\u0302u vi vidas c\u0302iujn lingvojn supre de la pag\u0302o ? Ni tradukas rakontojn el Global Voices por ke civitanaj komunikiloj tra la mondo estu alireblaj por c\u0302iuj."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Arto kaj kulturoBona novaj\u0302oCenzuroCivitanaj komunikilojDisvolvadoEdukadoEkonomio kaj komercoElektadoEn- kaj elmigradoEtno kaj rasoFilmoFotografioFres\u0302a Novaj\u0302oHistorioHomaj rajtojHomama agadoHumuroIdeojIndig\u0302enojInternaciaj rilatojInterreta aktivismoJunulojJuroKatastrofoKomunikiloj kaj j\u0302urnalismoLaboroLingvoLiteraturoMedioMilito kaj konfliktoMuzikoNutraj\u0302oParolliberecoPolitikoProtestoRajtoj je seksa diverseco (GLAT)RegadoReligioRifug\u0302intojSanoSciencoSportoTeknikaroUnesko (UNESCO)Unuig\u0302itaj Nacioj (UN)Virinoj kaj socia seksoVojag\u0302o"}, {"text_idx": "#000005", "text": "C\u0302i tiu artikolo estas parto de nia speciala temo Lingvoj kaj la Interreto."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La 28-an de novembro 1975 Orienta Timoro unuflanke proklamis sian sendependecon, post preskau\u0306 kvar jarcentoj de portugala koloniigo. La deklaro estis legita en la portugala, sed nur kelkajn tagojn poste Indonezio invadis la landon, kaj la uzo de tiu lingvo estis malpermesita dum la dudek kvar jaroj, kiujn la okupacio dau\u0306ris (1975-1999)."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Kiam Orienta Timoro sendependig\u0302is en 2002, la tetuma kaj la portugala lingvoj estis elektitaj kiel oficialaj por la novnaskita s\u0302tato. Tamen, la nombro de naciaj lingvoj atingas16, kaj dekoj da dialektoj estas uzataj c\u0302iutage de la timoraj civitanoj."}, {"text_idx": "#000009", "text": "En la praktiko, la tetuma, la pontolingvo de Orienta Timoro, estas la plej vaste parolata tra la tuta lando. Aliflanke, \u201cla portugala estas ne la lingvo de unueco, sed la lingvo de identeco\u201d, diris Mari Alkatiri, la estro de Fretilin (la opozicia partio), en artikolo [pt] verkita en 2007 de la portugala j\u0302urnalisto Paulo Moura. La teksto estis republikigita en la blogo Ciberdu\u0301vidas da Li\u0301ngua Portuguesa (Ciberduboj en la portugala)."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Moura plu klarigas, kial post la sendependig\u0302o restas \u201cgrandega plejmulto de la log\u0302antaro\u201d, kiu ne parolas la portugalan:"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Aprendeu bahasa Indone\u0301sia e ingle\u0302s como segunda li\u0301ngua e fala te\u0301tum em casa, ale\u0301m de alguma outra li\u0301ngua timorense, como o fataluco ou o baiqueno. E\u0301 a chamada gerac\u0327a\u0303o \u201cTim-Tim\u201d, do nome Timor-Timur, que os indone\u0301sios davam a\u0300 sua 27.a provi\u0301ncia. Muitos estudaram na Indone\u0301sia ou na Austra\u0301lia, e e\u0301 difi\u0301cil explicar-lhes, hoje, a importa\u0302ncia do portugue\u0302s. Pior ainda, como ve\u0302em que as elites poli\u0301ticas, privilegiadas, falam portugue\u0302s, e como lhes e\u0301 vedado o acesso aos empregos na administrac\u0327a\u0303o pu\u0301blica, por na\u0303o falarem a li\u0301ngua agora oficial, estes jovens criaram alguma hostilidade em relac\u0327a\u0303o a Portugal e a\u0300 li\u0301ngua portuguesa."}, {"text_idx": "#000012", "text": "La raporto de la Monda Banko de la jaro 2011 pri la progreso de la lando dum la lasta jardeko ilustras, ke \u201cla portugala estas parolata de nur 5% de la log\u0302antaro\u201d kaj aldonas ke \u201cde 2009, pli ol 70 procentoj de studentoj, kiuj estis ekzamenitaj en la fino de la unua lernojaro, ne povis legi ec\u0302 unu vorton el simpla teksto en la portugala. C\u0302i tio estas malagrabla rezulto post 10 jaroj da klopodoj (...). grandega kvanto de la log\u0302antaro eble estas funkcie analfabetoj. \u201c"}, {"text_idx": "#000015", "text": "En la skizo provizita, adabeo (de la insulo de Atauro), habuo (el la distrikto de Manatuto), kaj kairiu-midikio kaj nauetio (el la distrikto de Viqueque ), estas konsiderataj vundeblaj, c\u0302ar \u201cplej multaj infanoj en tiuj areoj parolas la lingvon, sed g\u0302i povas esti limigita al certaj medioj\u201d, kiel hejmo kaj tradicia vivo."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Je unu nivelo pli alte staras waima'ao, konsiderata krize endang\u0302erigita \u2014 \u201cinfanoj ne plu lernas la lingvon kiel gepatran lingvon en la hejmo\u201d. En la nordorienta pinto de la insulo, la maku'aa lingvo, kiu lau\u0306 la Atlaso havis nur 50 parolantojn en 1981, estas krize endang\u0302erigita, kaj eble ec\u0302 jam formortis. Estis nur unu libreto iam eldonita en tiu c\u0302i lingvo."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Kelkaj el la lingvoj de Orienta Timoro tamen estas farantaj sian vojon en novaj komunikiloj kaj retaj platformoj, kiuj povas subteni ilian pluvivon."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Tia estas la kazo de fataluku, papua lingvo parolata de 35 000 homoj en la plej orienta distrikto de Timoro. G\u0302i estas sufic\u0302e bone dokumentita en la retejo de Projekto de la fatalukua lingvo kaj fatalukua komunumo. Grupo de junaj artistoj el la regiono de Lospaloso uzas g\u0302in en siaj muzikaj kaj spektaklaj verkoj:"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Esplorprojekto por lingva dokumentaro de la Universitato de Havajo donis subtenon al pluraj timoraj lingvoj kun la helpo de inters\u0302ang\u0302aj studentoj. Temas ekzemple pri la osoroa kaj fatumaka dialektoj de makasae \u2014 la \u201cc\u0302efa lingvo en la orienta parto de Timoro-Leste\u201d \u2014 kaj ankau\u0306 waima'a, fataluku, mambae kaj tokodede. La lasta estas foje uzata de la portugala lingvisto kaj tradukisto Joa\u0303o Paulo Esperanc\u0327a en lia blogo Hanoin Oin-oin (Diversaj pensoj) [tet]."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Alia blogisto en sub-reprezentitaj lingvoj estas Abe Barreto Soares, kiu estis intervjuita por Tutmondaj Voc\u0302oj en 2009, kaj kiu krom verki en la angla, la tetuma, kaj la indonezia, ankau\u0306 konservis poezian blogon en la galolea lingvo el la distrikto de Manatuto nomata Limusan."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Iom pli sude, en la lingvo idate\u0301, aperis la blogo de Ildefonso Pereira. Ankau\u0306 Facebook estas uzata por komunikado en timoraj lingvoj, kiel ekzemple tiu c\u0302i grupo en naueti."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Pasintjare propono estis farita por uzi gepatran lingvon unue en la nacia edukada programo, kiel c\u0302i tiu mallonga filmo titolita Lian Inan (Gepatra lingvo) [tet] atentigas, reliefigante \u201cla gravecon de la unua lingvo de infano por helpi lin lerni legi kaj skribi, por respekti la kulturon de liaj gepatroj kaj komunumo, kaj pli rapide flue lerni la oficialajn lingvojn de Timoro-Leste \u201c:"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Plej novaj artikoloj pri Orienta Azio"}, {"text_idx": "#000025", "text": "\u2018Via\u2019dle: Wordle nun alireblas en multaj lingvoj de la mondo"}, {"text_idx": "#000027", "text": "La batalo pri c\u0302ifromonaj revoj en Mjanmao"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Juna kuiristo en Bakuo transformis sian apartamenton en restoracion"}, {"text_idx": "#000030", "text": "Meksika kolektivo kiu piratas librojn por kundividi kulturon alfrontas blokadojn"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Aboni komentojn de c\u0302i tiu artikolo per retpos\u0302to"}, {"text_idx": "#000034", "text": "Global Voices estas subtenata de la klopodoj de niaj volontulaj kontribuantoj, fondumoj, donacantoj kaj misio-servoj. Por pliaj informoj bonvolu legi nian Monkolektan Etikan Politikon."}]