[{"text_idx": "#000001", "text": "Konata kolektivo en Meksiko kiu ciferecigas librojn kaj poste kundividas ilin interrete, kiel politika pozicio, batalas kontrau\u0306 nova kopirajta regulado. La retejo Pirateca [ndlt. Tiu nomo rilatas hispane al du vortoj: \u201cPirata\u201d kaj \u201cBiblioteca\u201d, au\u0306 \u201cPirato\u201d kaj \u201cBiblioteko\u201d, kio esperante signifus egale: \u201cPirateko\u201d] estas ankorau\u0306 neatingebla pere de la c\u0302efaj operatoroj pri telekomunikado en la lando ekde julio 2022."}, {"text_idx": "#000002", "text": "La kolektivo alfrontas agojn kiujn g\u0302i taksas persekuto flanke de la registaraj au\u0306toritatoj pri au\u0306torrajtoj, kiuj alvenis al la blokado de g\u0302ia retejo kaj al limigoj por kundividi siajn enhavojn ligitajn al sia retejo en sociaj retoj. G\u0302ia Tvitera konto ankau\u0306 estis suspendita."}, {"text_idx": "#000003", "text": " estas retejo kiu ekde 2019 provizas liberan aliron al pli ol 279 titoloj hispane sub la slogano \u201cLa libroj ne estas s\u0302telitaj, ili estas eksproprietigitaj!\u201d. Homoj kiu administras estas anonimuloj. Ili diras per siaj propraj vortoj al Tutmondaj Voc\u0302oj ke:"}, {"text_idx": "#000004", "text": "A veces, para no centrar la atencio\u0301n en las identidades, preferimos decir que Pirateca no es nada. Pero tal vez, buscando una definicio\u0301n provisional, hoy podri\u0301amos decir: Pirateca es una amistad."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Foje, por ne koncentri atenton al identecoj, ni preferas diri ke Pirateko estas nenio. Sed eble, serc\u0302ante provizoran difinon, hodiau\u0306 ni povus diri: Pirateko estas amikeco."}, {"text_idx": "#000006", "text": "La instigoj malantau\u0306e naskig\u0302as kun la deziro kundividi librojn kiuj markis ilin (ilian vivon):"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Es nuestra forma de materializar el amor por nuestrxs amigxs, es el deseo de compartir nuestras lecturas con ellxs; pero tambie\u0301n es el amor por esa comunidad posible, esa comunidad por venir: esxs otrxs amigxs que au\u0301n no conocemos, aquellxs con quienes en secreto, nuestros afectos resuenan."}, {"text_idx": "#000008", "text": "[Tio] estas nia maniero materiigi amon por niaj amikoj, estas la deziro kundividi niajn legaj\u0302ojn kun ili; sed ankau\u0306 estas la amo por tiu ebla komunumo, tiu venonta komunumo: tiuj aliaj amikoj kiujn ni ankorau\u0306 ne konas, tiuj kun kiuj niaj simpatioj sekrete akordig\u0302as."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Antau\u0306 kelkaj monatoj legantoj de Pirateko rimarkis ke la retejo ne alireblas pere de pluraj meksikaj operatoroj pri telekomunikado kaj denuncis tion en la [sociaj] retoj. Ili ankau\u0306 asertas ke Fejsbuko forigis antikvajn publikaj\u0302ojn de Pirateko kaj malpermesis la kreadon de novaj."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Pluraj librovendejoj en Meksiko subtenante Piratekon metis s\u0302parmonujojn por ricevi ekonomiajn kontribuojn por Pirateko. Inter ili, la eldonejo kaj librovendejo Impronta, kiu ricevis viziton de inspektistoj de la Meksika Instituto pri Industria Proprieto (es: IMPI), kiuj rekviziciis la s\u0302parmonon la saman monaton kiam komencig\u0302is la blokadoj."}, {"text_idx": "#000011", "text": "La operatoroj pri telekomunikado implikitaj en la blokado estas la plej grandaj en Meksiko: Telmex, Megacable kaj iutempe Izzi, kiu poste c\u0302esis bloki g\u0302in. Historiaj retmezuradoj de Observatorio Abierto de Interferencias, spaco dedic\u0302ita al dokumentado pri interretaj blokadoj, kaj Ripe Atlas havas registraj\u0302ojn kiuj konfirmas la ekziston de la blokado."}, {"text_idx": "#000012", "text": "La operatoroj pri telekomunikado Telmex kaj Megacable, kiuj estis konsultitaj de Tutmondaj Voc\u0302oj, diris ke la blokaj mezuroj okazas c\u0302ar ili ricevis ordon de IMPI."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Las medidas implementadas por TELMEX tienen como objetivo dar cumplimiento al requerimiento del IMPI y evitar la imposicio\u0301n de cualquiera de las sanciones previstas en el arti\u0301culo 388 de la Ley."}, {"text_idx": "#000015", "text": "La mezuroj efektivigitaj de TELMEX celas plenumi la postulon de IMPI kaj eviti la altrudon de iu ajn el la sankcioj antau\u0306viditaj en Artikolo 388 de la Leg\u0302o."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Ni konsultis IMPI-n kaj g\u0302ian vicdirektoron pri komunikado, Alberton Olguin, por ekscii la kau\u0306zojn kaj la kialon de tiu c\u0302i proceduro. Lia respondo estis ke g\u0302i estas malfermita afero kaj en proceso, do ne eblas doni informojn pri c\u0302i tiu kazo. La membroj de Pirateko siaflanke konsideras ke c\u0302i tiuj agoj havas klare ideologian kialon kiu:"}, {"text_idx": "#000017", "text": "[Busca] perpetuar el sistema profundamente clasista y privatizador que dicta que so\u0301lo las personas con capital econo\u0301mico pueden acceder a la cultura; para ellos, la cultura se compone de objetos cualquiera, capitalizables y que se pueden poseer, negando asi\u0301 un hecho que a nosotrxs nos parece una realidad ontolo\u0301gica absoluta: que toda creacio\u0301n es siempre colectiva y que el valor de los objetos culturales esta\u0301 en las vidas que transforma, en los corazones que sensibiliza, en las mentes que potencia, y no en los valores monetarios que algu\u0301n sistema econo\u0301mico pueda poner sobre ellos."}, {"text_idx": "#000018", "text": "[Serc\u0302as] dau\u0306rigi la profunde klasisman kaj privatigan sistemon kiu diktas ke nur homoj kun ekonomia kapitalo povas aliri kulturon; por ili, kulturo konsistas el ajnaj objektoj kapitaligeblaj kaj kiuj povas esti posedataj, tiel neante fakton kiu s\u0302ajnas al ni absoluta ontologia realo: ke c\u0302iu kreado estas c\u0302iam kolektiva kaj ke la valoro de kulturaj objektoj estas en la vivoj kiujn g\u0302i transformas, en la koroj kiujn g\u0302i tus\u0302as, en la mensoj kiujn g\u0302i disvolvas, kaj ne en la monaj valoroj kiujn iu ekonomia sistemo povas meti sur ilin."}, {"text_idx": "#000019", "text": "La meksika leg\u0302aro havis serion da modifoj koncerne kopirajton. En 2020, inter c\u0302i tiuj s\u0302ang\u0302oj estis enkondukita administra proceduro kiu permesas al operatoroj pri telekomunikado bloki aliron al retejoj provizore, sen havi jug\u0302istan rezolucion pri la kazo."}, {"text_idx": "#000020", "text": "En c\u0302i tiu kazo, blokaj agoj devenas de administra proceduro kaj ne rezulte de proceso. La blokado estis iniciatita de IMPI pro anonima plendo kiun g\u0302i ricevis kontrau\u0306 Pirateko, diras Salvador Alcantar, kiu akompanas la kolektivon en la leg\u0302a proceduro kaj kiu taksas ke oni alfrontas la unuan publikan kazon kun c\u0302i tiuj trajtoj en la lando."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Unu el la kritikoj de c\u0302i tiu nova kopirajta leg\u0302aro estas ke la au\u0306toritato ne havas publikajn registrojn pri c\u0302i tiu tipo de rimedoj petataj al interretaj provizantoj, do ili povas agi lau\u0306 sia bontrovo kaj sen respondigebleco, aldonas Alcantar."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Fronte al la ekonomia argumento lau\u0306 kiu kundividi librojn, kiel Pirateka faras, efikas sur la au\u0306torojn de c\u0302i tiuj libroj kaj sur la eldonejojn, la kolektivo diras ke:"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Los derechos de autor no protegen a nadie ma\u0301s que a los intereses econo\u0301micos de los duen\u0303os de los grandes capitales, o sea, a quienes menos participan en la elaboracio\u0301n de las potencias afectivas de un texto."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Kopirajtoj ne protektas iun ajn krom la ekonomiajn interesojn de la posedantoj de granda kapitalo, tio estas tiuj kiuj malplej partoprenas en la ellaborado de la afekciaj povoj de teksto."}, {"text_idx": "#000025", "text": "[Pirateko] konsideras ke la institucioj kaj korporacioj kiuj kutime mencias c\u0302i tiun argumenton devus subteni g\u0302in publikante la informojn pri kiel la profitoj generitaj de la eldona industrio estas distribuitaj kaj tiel konigi la supozeblajn efikojn al la au\u0306toroj. La Nacia C\u0302ambro de la Meksika Eldona Industrio (es: CANIEM) raportas ke la privata libroindustrio generis ekonomian enspezon de 8 mil 469,9 milionoj da meksikaj pesoj (440 milionoj da usonaj dolaroj) en 2020, el kiuj 368 milionoj (19 milionoj da dolaroj) respondas al elektronikaj libroj. La ekonomia forto de la industrio ankorau\u0306 restas sur papero."}, {"text_idx": "#000026", "text": "G\u0302is nun la kolektivo ne estis sciigita au\u0306 informita de la au\u0306toritato pri la leg\u0302aj kialoj au\u0306 akuzoj kiuj kondukis al la blokado de g\u0302ia retejo. Ili argumentas ke la blokadoj okazas meze de persekutado fare de IMPI kaj CANIEM, por scii la nomojn de la homoj kiuj prizorgas kaj por puni ilin. Dume, ili reasertas ke [ili] dau\u0306rigas danke al la subteno kiun ili ricevas de tiuj kun kiuj ili kundividas la librojn:"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Honestamente, hemos llegado a sentir miedo. En ma\u0301s de una ocasio\u0301n hemos pensado en desistir. Afortunadamente nunca han faltado nuestrxs amigxs para alentarnos y apoyarnos. Por eso, aqui\u0301 seguimos."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Sincere, ni sentis timon. En pli ol unu okazo ni pensis pri rezigni. Felic\u0302e niaj amikoj neniam mankis por kurag\u0302igi kaj subteni nin. Pro tio, c\u0302i tie ni dau\u0306rigas."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Tiu c\u0302i estas fragmento de la originala teksto verkita de Esther Mamani kaj publikigita en la cifereca revuo Muy Waso."}, {"text_idx": "#000032", "text": "La bolivia Chiquitania estas la plej granda kaj biodiversa tropika seka arbaro de la mondo. De preskau\u0306 unu jardeko, arbaraj incendioj mortigas, c\u0302iujare, milionojn da bestoj, bruligas milionojn da hektaroj kaj damag\u0302as milojn da familioj."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Antau\u0306 la naturmedia kaj homa katastrofoj, indig\u0302enaj virinoj kiel Germinda Casupa\u0301 transprenas la defendadon de sia teritorio."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Germinda estas 45-jarag\u0302a. S\u0302i surhavas g\u0302inzon, kotonan to-c\u0302emizon, sportajn s\u0302uojn kaj s\u0302i tenas sian malhelan hararon en bulo. Por protekti sin kontrau\u0306 la suno s\u0302i c\u0302iam uzas c\u0302apelon, ankau\u0306 el teksaj\u0302o. La longaj vojoj kiujn s\u0302i devas sekvi en la komunumoj estas por s\u0302i kvazau\u0306 promenadoj. Kiam s\u0302i estis junag\u0302a s\u0302i ludis futbalon, basketbalon kaj flugpilkadon [eo]."}, {"text_idx": "#000035", "text": "La vojo de San Ignacio al Santa Anita dau\u0306ras c\u0302irkau\u0306 du horojn kaj estas gruza. Dum la vojag\u0302o, la polvo kaj la varmego kumulig\u0302as en la taksio. Malgrau\u0306 la sufokig\u0302o, Germinda ridetas kaj montras kontag\u0302an humuron."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Atingante la komunumon, Germinda salutas la tieajn estrojn kaj profitas por kontroli iliajn laborplanojn, dum la brula sezono alvenas."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Germinda estas bona administranto. Malgrau\u0306 la malmultaj rimedoj de la Organizo de C\u0302ikitaj Virinoj, la estro sukcesas profitigi la monon kaj kovri per g\u0302i almenau\u0306 la transportkostojn."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Tiu \u201cadministra\u201d kapablo venas de s\u0302ia unua laboro, kiam s\u0302i ankorau\u0306 estis adoleskanto. Tiam s\u0302i estis dedic\u0302ig\u0302anta al la pago de servoj kaj al la kontrolo de dungitaro en loka bieno."}, {"text_idx": "#000040", "text": "La gepatroj de Germinda elprenis s\u0302in el la lernejo kiam s\u0302i estis 15-jarag\u0302a, por ke s\u0302ia pli ag\u0302a frato havu la oportunon iri al la universitato."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Du jarojn post tiu familia decido, Germinda ne nur laboris kaj prizorgis siajn filojn, sed s\u0302i ankau\u0306 iris al la vespera lernejo por fini sian mezlernejan gradon."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Por Germinda, dau\u0306rigi edukadon estis esence. S\u0302i ne volis travivi la samajn aferojn kiujn s\u0302ia patrino travivis."}, {"text_idx": "#000043", "text": "\u201cKiam s\u0302i havis ok jarojn, miaj geavoj vendis s\u0302in al ric\u0302a familio por ke s\u0302i helpu en la domo kaj s\u0302i neniam revenis al la lernejo\u201d, rakontas Germinda pri sia patrino."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Tiu praktiko en la orienta Bolivio estas konata kiel patronado kaj konsistas el donado de kuratoreco de knabinoj kaj knaboj al \u201cpatronoj\u201d, kontrau\u0306 \u201cprizorgado\u201d. Reg\u0302imo de servuteco [eo] kiun UN difinas kiel nuntempan formon de sklaveco."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Chiquitania estas la plej granda tropika seka arbaro en la mondo kaj, g\u0302is 2019, ankau\u0306 la plej bone konservita. La plej granda parto de tiu teritorio trovig\u0302as en la departemento de Santa Cruz."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Dum la periodo de bruligado de la tero (chaqueo), kiu komencig\u0302as inter julio kaj au\u0306gusto, la disvastig\u0302o de la fajro estas kos\u0302maro kiu ripetig\u0302as c\u0302iujare. Tiu praktiko realig\u0302as tradicie por la preparado de la agrikulturaj grundoj, sed de pli ol jardeko g\u0302i mortigas la naturmedion."}, {"text_idx": "#000047", "text": "La homoj log\u0302antaj en la areoj klarigas ke la incendioj servas por purigi la kultivareojn de malgrandaj, mezaj kaj grandaj produktistoj de sojo, maizo kaj fazeoloj."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Lau\u0306 informo de la Fondumo Tierra (Fundacio\u0301n Tierra), 26,3% el la areo bruligita en Santa Cruz en 2019 estis tero de mezaj kaj grandaj agrikulturaj kompanioj."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Nur 4,9% temis pri komunaj proprietoj kaj apenau\u0306 2,7% pri malgrandaj proprietoj."}, {"text_idx": "#000050", "text": "La incendioj ekster kontrolo okazantaj pro la agroindustrio, kiu disvastig\u0302as inkluzive g\u0302is fiskaj teroj kaj protektitaj areoj, endag\u0302erigas la sekurecon de pli malgrandaj komunumoj."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Tamen, en 2019, multaj komunumoj pagis monpunojn pro la incendioj de siaj teritorioj. La monpunoj atingis g\u0302is okdek mil boliviajn pesojn."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Arlena Algaran\u0303az, la plej bona amikino de Germinda Casupa\u0301, memoras kun kolero pri la multaj horoj kiujn ili pasigis en oficejoj de la Au\u0306toritato pri Imposto kaj Kontrolo de Arbaroj kaj Tero. Ili provis klarigi al la oficistoj ke la incendioj ne estas okazigitaj de la komunumoj."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Pri Germinda, Arlena memoras ke \u201cs\u0302i estis unu el la plej aktivaj partoprenantoj en la atelieroj pri virina enpovigo kiujn ni faris kune kun la Advokato de la Popolo kaj la Plataformo pri Inkluziva Familia Prizorgo\u201d."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Malgrau\u0306 sia persisto kaj strebo, Germinda ankorau\u0306 devis superi obstaklon: sian eksedzon, kun kiu s\u0302i edzinig\u0302is kiam s\u0302i estis 16-jarag\u0302a."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Li ne konsentis ke Germinda devus studi kaj labori samtempe. Kiam s\u0302i iris eksteren, li molestis kaj perfortis s\u0302in pretekste de \u201cj\u0302aluzo\u201d. Dum multaj jaroj li frapis kaj insultis s\u0302in."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Antau\u0306 pli ol kvin jaroj, la spiralo de perforto rompig\u0302is. Li diris al s\u0302i ke s\u0302i \u201cs\u0302paru monon por ac\u0302eti sian skatolon (rilate al c\u0302erko)\u201d. Germinda komprenis la gravecon de la minaco."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Tiel, la jaro 2015 ig\u0302is jaro de s\u0302ang\u0302oj por Germinda. S\u0302i disig\u0302is de sia perforta edzo, sed s\u0302i ankau\u0306 komencis sian karieron en la indig\u0302ena gvidado."}, {"text_idx": "#000058", "text": "For de tiu rilato, ig\u0302is pli facile por Germinda dau\u0306rigi sian edukadon per partopreno en atelioroj kaj plenumado de postenoj en kiuj s\u0302i montris sian temperamenton: fortan sed akordig\u0302eman, engag\u0302itan kaj respondecan."}, {"text_idx": "#000061", "text": "La kritikoj kontrau\u0306 Germinda ne mankas. Plejparte, ili venas de viraj gvidantoj."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Kiam s\u0302i eniras unu el la komunumoj kiujn s\u0302i vizitas kutime, unu el la gvidantoj de la komunumo diras ke ili ne agnoskas s\u0302in kiel au\u0306toritaton."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Krome, ili nomas s\u0302in \u201cNRO-ista\u201d. Pejorativa formo por diri ke s\u0302i nur laboras kun fondumoj kaj organizoj sen lukro."}, {"text_idx": "#000064", "text": "\u201cKial virino devas iri ien ajn? Kiu elektis s\u0302in por tio?\u201d, plendas gvidanto."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Kaj ne estis la c\u0302efoj kiuj elektis Germinda por partopreni en la jug\u0302ado de la Internacia Tribunalo pri Naturo (TIN) en C\u0302ilio en 2019 por denunci la bolivian s\u0302taton pro mortigo de la naturmedio. Tamen, s\u0302i estis elektita danke al la vasta subteno de siaj virinaj kolegoj."}, {"text_idx": "#000066", "text": "En 2018, s\u0302i kreis la Ligon de Komunumaj Defendantoj. Tiu c\u0302i organizaj\u0302o estas komunuma averta sistemo pri kazoj de perforto kontrau\u0306 la virinoj de la regiono."}, {"text_idx": "#000067", "text": "\u201cGerminda c\u0302iam estas atenta por helpi siajn kunulinojn. Se ni ekscias pri kazo de perforto, ni raportas g\u0302in\u201d, klarigas Elena Guasese, log\u0302anto de San\u0303onama."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Tiu verdikto kiun la tribunalo donis en 2019 signifis venkon por Germinda, sed g\u0302i reprezentis nur la komencon de pli da taskoj kaj respondecoj."}, {"text_idx": "#000069", "text": "La etendig\u0302o de la agrikultura frontlinio kaj la fajro revenis al Chiquitania en 2020 kaj ankau\u0306 en 2021. Tiuj c\u0302i novaj incendioj postulas de Germinda pli da laboro por estingig\u0302i la flamojn kaj savi sian popolon. Tio signifas protekti la vivon de la arbaroj kaj de g\u0302iaj log\u0302antoj."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Nuntempe, Germinda vizitas la komunumojn por vidi kiuj agadoj estas farataj por malpliigi la efikojn de la fajroj."}, {"text_idx": "#000071", "text": "La monitorado kiun Germinda faras, inter aliaj aferoj, temas pri g\u0302isdatigo de la nombro de familioj ekzistantaj en c\u0302iu komunumo, kontrolado de ilia aliro al trinkakvo au\u0306 au\u0306toj kiuj havas sufic\u0302an fuelon por eblaj evakuoj."}, {"text_idx": "#000072", "text": "\u201cNi devas movig\u0302i de zorgo al agado\u201d, diras Germinda antau\u0306 eniri taksion pere de kiu s\u0302i vizitos tri komunumojn en la c\u0302irkau\u0306aj\u0302o de San Ignacio de Velasco: San\u0303onama, Santa Anita kaj Espi\u0301ritu."}, {"text_idx": "#000074", "text": "La lukto kontrau\u0306 la fajro ne c\u0302esas"}, {"text_idx": "#000075", "text": "Survoje al la komunumo de Espi\u0301ritu, Germinda parolas kun kelkaj fajrobrigadistoj kiuj laboras en la regiono. La incendioj reaktivig\u0302is en Candelaria, San Mati\u0301as kaj Robore\u0301."}, {"text_idx": "#000076", "text": "La odoro de brulaj\u0302o denove kau\u0306zas teroron."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Aldone al la fajroj, Germinda havas plian zorgon kiu devigas s\u0302in akceli la vojag\u0302on: s\u0302ia plej malgranda infano malsanig\u0302is, vers\u0302ajne stomaka infektig\u0302o. S\u0302i havas tri filojn."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Kvankam familiano helpos s\u0302in prizorgi lin, Germinda estas maltrankvila: la taskoj komencas kumulig\u0302i."}, {"text_idx": "#000079", "text": "\u201cKelkfoje mi pripensas retirig\u0302i de c\u0302io c\u0302i. C\u0302iujare ig\u0302as pli kaj pli malfacile batali kontrau\u0306 la fajro\u201d, plendas s\u0302i denove."}, {"text_idx": "#000080", "text": "En Espi\u0301ritu, Germinda arang\u0302is diversajn renkontig\u0302ojn kun la virinoj de la komunumo. S\u0302i planis paroli pri aliro al trinkakvo, edukado kaj sano."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Sed la fajro kaj g\u0302ia dang\u0302era etendig\u0302o okupas la diskutojn."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Tiun tagon, post sia lasta renkontig\u0302o, Germinda tus\u0302as sian frunton, arang\u0302as sian c\u0302apelon kaj finas sian vojag\u0302on."}, {"text_idx": "#000083", "text": "\u201cEstis tre bele esprimig\u0302i antau\u0306 la Internacia Tribunalo pri Naturo\u201d, \u2014 memoras Germinda rideteme \u2014 \u201csed c\u0302i tie en la arbaro ne ekzistas verdikto kiu estingu la fajron\u201d."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Elvi Sidheri, foto de la au\u0306toro, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Li estis kvar tagojn inter la plastaj seg\u0302oj en la Barah\u0302a flughaveno en Madrido [c\u0302iuj eo], atendante ke migrantaj agentoj estu tiel decaj por doni al li respondon. Li vojag\u0302is por perfektigi sian [hispanan] lingvon per stipendio de la Casa Espan\u0303a (eo: Domo Hispanio) de Tirano, Albanio [c\u0302iuj eo], sed li jam estis perdita pri kiom da fojoj li recitis en sia menso la versojn de la poetoj Lope de Vega, Go\u0301ngora kaj Garci\u0301a Lorca. La plibonigon [de sia hispanlingva nivelo] li jam estis faranta ne en la klasc\u0302ambro, sed konvinkante la policon pri tio ke li ne portis drogojn au\u0306 estis plananta eklog\u0302i en Madrido: nur por koni la urbon. Li povus senti sin kiel Quijote en la mezo de la jaro 2000, sed, tiukaze, neniu pridubus la eniron al tiu Regno de Hispanio tiel malsaman al la bonecoj kiujn li imagis. Lia sola peko estis havi albanan pasporton, lando el kiu alvenis nur katastrofaj novaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Li ne povis atendi plu kaj decidis malantau\u0306eniri. Lia pacienco atingis sian limon. \u201cSe Hispanio ne volas ricevi Elvi-on, Elvi ankau\u0306 ne volas eniri Hispanion\u201d, li diris al si mem, plifortigante elmontron kiu karakterizas lin g\u0302is hodiau\u0306: paroli pri si mem en la tria persono. Li turnis sin duonvoje, petis sian pasporton kaj komencis la sekvan flugon al Albanio. Li konis kaj ne konis Madridon samtempe en tiu okazo."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Politikaj situacioj estis malfaciligantaj la disvastigon de la albana kulturo en la mondo. La internacia izoliteco de Albanio, unue, dum la komunisma reg\u0302imo de Enver Hog\u0302a (1944-1985), kaj la nuna diplomatia blokado de Kosovo, lando rekonita hodiau\u0306 de 97 el la 193 membroj de UN [eo], kunlaboris por portreti kulturon kiu, ec\u0302 kuntekste de Balkanio, estas imagata kiel la plej enigma. Oni taksas ke estas inter kvin kaj ses milionoj da homoj kiuj sin identigas etne kiel albanojn, kaj ne log\u0302as nur en Albanio. Ili konsistigas la c\u0302efan etnon en Kosovo (c\u0302irkau\u0306 93%), la c\u0302efan etnan minoritaton en Nord-Makedonio [eo] kaj havas konsiderindan c\u0302eeston en Nigramonto, Italio kaj Grekio, aldone al grava diasporo en Usono, Italio kaj Norda Eu\u0306ropo [c\u0302iuj eo]."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Pli ol dudek jarojn post sia unua intenco viziti Hispanion, Elvi Sidheri estas unu el la malmultaj tradukistoj kaj kulturaj perantoj inter la iberamerika mondo kaj la albana mondo. Fakte, li estas sperta konanto de la kultura monda romantiko kaj precipe de Hispanameriko c\u0302ar li estas tradukisto de la hispana, itala kaj portugala al la albana, kaj dedic\u0302is du romanojn al Hispanio: Du mondoj (Dy\u0308 bote, origine en la albana), publikita en 2019, kaj A Espan\u0303a con Amor (Sama titolo en originala verkaj\u0302o albane) [eo: Al Hispanio kun Amo], eldonita en 2021."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Kun tiu spirito, ni parolis kun Elvi Sidheri per retpos\u0302to kaj jen la intervjuo, kiu estis redaktita."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Kiel restas la bildo kiun vi perceptis pri Hispanio post vivado de tia malagrabla situacio en la Madrida flughaveno?"}, {"text_idx": "#000092", "text": "Fue muy impactante, ya que me di cuenta de que la Espan\u0303a de mis suen\u0303os de juventud, la que habi\u0301a conocido leyendo a Lope de Vega, Go\u0301ngora y Garci\u0301a Lorca, era otra cosa. Pero, aunque fui consciente que la realidad era distinta, no senti\u0301 ningu\u0301n resentimiento hacia Espan\u0303a. Volvi\u0301 a los pocos an\u0303os, en 2004, y despue\u0301s muchas otras veces, cada vez que podi\u0301a. De hecho, despue\u0301s de dos de\u0301cadas tome\u0301 esa experiencia como inspiracio\u0301n y la plasme\u0301 como autor en una parte de mi libro publicado en 2021, A Espan\u0303a con amor, por ma\u0301s que el libro no sea autobiogra\u0301fico."}, {"text_idx": "#000093", "text": "G\u0302i estis tre s\u0302oka, c\u0302ar mi rimarkis ke la Hispanio de miaj song\u0302oj en mia juneco, kiun mi konis legante Lope de Vega, Go\u0301ngora, Graci\u0301a Lorca, estis io alia. Sed, kvankam mi konstatis ke realeco malsamas, mi ne sentis ian rankoron kontrau\u0306 Hispanio. Mi revenis ene de kelkaj jaroj, en 2004, kaj poste multalifojojn, c\u0302iufoje kiam mi povis. Fakte, post du jardekoj mi prenis tiun sperton kiel inspiron kaj reflektis g\u0302in kiel au\u0306toro en parto de mia libro eldonita en 2021, Al Hispanio kun Amo, malgrau\u0306 tio ke la libro ne estas au\u0306tobiografia."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Elvi Sidheri, albana verkisto kaj tradukisto"}, {"text_idx": "#000095", "text": "Kiel vi rekonektis kun la hispana mondo poste?"}, {"text_idx": "#000096", "text": "Fui a Ame\u0301rica casi inmediatamente despue\u0301s de esta primera fea experiencia y fue muy oportuno porque en el Caribe pude reencontrar las rai\u0301ces de mi amor por el mundo hispano, su cultura y su lengua. Fui a Repu\u0301blica Dominicana y al principio me senti\u0301 casi como en casa porque estaba lleno de turistas italianos, que son muy parecidos a nosotros, los albaneses. En mi pai\u0301s la cultura y la lengua italianas esta\u0301n muy presentes. Y despue\u0301s empece\u0301 a apreciar la forma relajada en que vivi\u0301an los lugaren\u0303os, el clima, la naturaleza, el mar azul y la mu\u0301sica. Despue\u0301s en Cuba me senti\u0301 muy atrai\u0301do por su orgullo, la cultura asombrosa que tienen y la arquitectura colonial de Santiago de Cuba y La Habana. Descubri\u0301 que, aunque Espan\u0303a y Ame\u0301rica Latina tienen ori\u0301genes comunes, como la misma lengua y algunas tradiciones, el Caribe e Hispanoame\u0301rica son realidades lejanas, que difieren visiblemente de Espan\u0303a y de Europa."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Mi ris al Ameriko preskau\u0306 tuj post c\u0302i tiu unua malbela sperto kaj tio estis tre tau\u0306ga c\u0302ar en Karibio mi povis renkonti la radikojn de mia amo por la hispana mondo, g\u0302ia kulturo kaj lingvo. Mi iris al Dominika Respubliko [eo] kaj komence mi sentis min preskau\u0306 hejme c\u0302ar g\u0302i estis plena de italaj turistoj kiuj tre similas al ni, la albanoj. En mia lando la itala kulturo kaj lingvo tre c\u0302eestas. kaj poste mi komencis estimi la malstrec\u0302itan manieron en kiu la lokanoj, la vetero, la naturo, la blua maro kaj la muziko vivis. Poste, en Kubo mi sentis min tre allogita de ilia fiereco, la nekredebla kulturo kiun ili havas kaj la kolonian arkitekturon de Santiago de Kubo kaj Havano [c\u0302iuj eo]. Mi malkrovis ke kvankam Hispanio kaj Latinameriko havas komunajn originojn, kiel la sama lingvo kaj iuj tradicioj, Karibio kaj Latinameriko estas malproksimaj realaj\u0302oj kiuj videble diferencas de Hispanio kaj Eu\u0306ropo."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Kion vi povus rakonti al ni pri c\u0302i tiuj kulturaj diferencoj inter Hispanio kaj Latinameriko el via perspektivo kaj viaj spertoj?"}, {"text_idx": "#000099", "text": "Espan\u0303a es casi un ti\u0301pico pai\u0301s de Europa Occidental: desarrollado, moderno, de mentalidad abierta, aunque mantiene sus rai\u0301ces mediterra\u0301neas. Ame\u0301rica Latina ha heredado la mayor parte del legado cultural espan\u0303ol, como su lengua y muchas tradiciones, pero tambie\u0301n ese maravilloso Nuevo Mundo ha creado su propia conciencia, a partir de la mezcla de muchas culturas y etnias que emigraron a lo largo de los siglos y se fusionaron con el componente nativo y con personas de otros ori\u0301genes como A\u0301frica y Asia."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Hispanio estas preskau\u0306 tipa okcidenteu\u0306ropa lando: disvolvita, moderna, kun malferma menso, kvankam g\u0302i konservas siajn mediteraneajn radikojn. Latinameriko heredis la plej grandan parton de la hispana kultura postlasaj\u0302o, kiel g\u0302ian lingvon kaj multajn tradiciojn, sed ankau\u0306 tiu mirinda Nova Mondo kreis sian propran konsciencon, el la miksaj\u0302o de multaj kulturoj kaj etnoj kiuj elmigris tra la jarcentoj kaj kunfandig\u0302is kun la denaska komponento kaj kun homoj el aliaj originoj, kiel Afriko kaj Azio."}, {"text_idx": "#000101", "text": "En tiu miksaj\u0302o de kulturoj en Latinameriko, kiel vi vidas, el Albanio, tiun denaskan komponenton kiun vi mencias kaj g\u0302ian interagadon kun aliaj kulturoj? C\u0302u vi vidas similecojn inter tiu realaj\u0302o kaj via balkana kunteksto?"}, {"text_idx": "#000102", "text": "Las poblaciones indi\u0301genas conforman la parte ma\u0301s importante de la imagen que tenemos de Ame\u0301rica Latina, y en particular la que yo tengo como hispano\u0301filo porque son el corazo\u0301n mismo del continente americano. Pienso en la mezcla de etnias, lenguas, tradiciones y rai\u0301ces que aportaron civilizaciones histo\u0301ricas y tambie\u0301n en el aporte de culturas nativas: sin ellas Ame\u0301rica Latina no seri\u0301a la misma."}, {"text_idx": "#000103", "text": "La peni\u0301nsula balca\u0301nica tambie\u0301n ha estado habitada por muchas naciones diferentes y la regio\u0301n siempre ha sido una encrucijada de civilizaciones, religiones e imperios. Soy muy consciente de que mi identidad albanesa fue forjada por la mezcla de estos pueblos y culturas a lo largo de los siglos."}, {"text_idx": "#000104", "text": "La indig\u0302enaj popoloj konsistigas la plej gravan parton de la bildo kiun ni havas de Latinameriko, kaj precipe tiun kiun mi havas kiel hispansimpatianto, c\u0302ar ili estas la koro mem de la amerika kontinento. Mi pensas pri la miksaj\u0302o de etnoj, lingvoj, tradicioj kaj radikoj kiuj kontribuis al historiaj civilizacioj kaj ankau\u0306 pri la kontribuo de denaskaj kulturoj: sen ili Latinameriko ne estus la sama."}, {"text_idx": "#000105", "text": "La Balkana Duoninsulo ankau\u0306 estis log\u0302ata de multaj diversaj nacioj kaj la regiono c\u0302iam estis vojkrucig\u0302o de civilizacioj, religioj kaj imperioj. Mi tre scias ke mia albana identeco estis forg\u0302ita de la miksaj\u0302o de c\u0302i tiuj popoloj kaj kulturoj tra la jarcentoj."}, {"text_idx": "#000106", "text": "C\u0302u vi trovas multajn kulturajn similecojn inter Balkanoj kaj Latinameriko?"}, {"text_idx": "#000107", "text": "Seguramente podemos encontrar muchas, si\u0301. Aunque no me gusta hablar de aspectos negativos hay que mencionar que en estas dos regiones hay problema\u0301ticas comunes como falta de estabilidad, problemas econo\u0301micos, crisis gubernamentales, dictaduras pasadas y sistemas democra\u0301ticos hi\u0301bridos. Afortunadamente tambie\u0301n compartimos una actitud en la vida cotidiana de vivir con alegri\u0301a, somos irascibles, despreciamos las dificultades que enfrentamos y hay un cierto disfrute de la lentitud en el di\u0301a a di\u0301a que nos permite apreciar los pequen\u0303os placeres que se nos presentan. Me gusta pensar que, en cierto modo, los Balcanes son la Ame\u0301rica Latina de Europa en muchos aspectos hermosos."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Ni certe povas trovi multajn, jes. Kvankam mi ne s\u0302atas paroli pri negativaj aspektoj, ni menciu ke en c\u0302i tiuj du regionoj estas oftaj problemoj kiel manko de stabileco, ekonomiaj dilemoj, registaraj krizoj, pasintaj diktaturoj kaj hibridaj demokratiaj sistemoj. Felic\u0302e ni ankau\u0306 kundividas sintenon en la c\u0302iutaga vivo de travivado kun g\u0302ojo, ni estas koleruloj, ni malestimas malfacilaj\u0302ojn kiujn ni alfrontas kaj estas certa g\u0302uo de la malrapideco en la tago al tago kiu permesas al ni estimi la malgrandajn plezurojn kiuj estas prezentitaj al ni. Mi s\u0302atas pensi ke, iel, Balkanoj estas la Latinameriko de Eu\u0306ropo en multaj belaj aspektoj."}, {"text_idx": "#000109", "text": "C\u0302u ekzistas vortoj en la albana kiujn oni povas traduki klare al la hispana, sed samtempe, traduki ilin en aliajn lingvojn malfacilegas c\u0302ar ne ekzistas ekvivalentoj?"}, {"text_idx": "#000110", "text": "Creo que si\u0301. Pienso en la muy ti\u0301pica palabra espan\u0303ola \u201csiesta\u201d que puede traducirse fa\u0301cilmente con la palabra albanesa \u201ckotem\u201d: una especie de siesta relajante, que tambie\u0301n implica una tradicio\u0301n del lento disfrute de la vida que ambas culturas compartimos."}, {"text_idx": "#000111", "text": "Mi kredas ke jes ja. Mi pensas pri la tre tipa hispanvorto \u201csiesta\u201d [eo: siesto] kiu oni povas facile traduki per la albana vorto \u201ckotem\u201d: speco de malstrec\u0302a dormeto, kiu ankau\u0306 implicas tradicion de malrapida g\u0302uo de la vivo kiun ambau\u0306 kulturoj kundividas."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Kaj se vi elektus unu solan vorton de la hispana, kiu g\u0302i estus?"}, {"text_idx": "#000113", "text": "La que siempre me ha fascinado es \u201chermosa\u201d, ya que es una de las primeras palabras que aprendi\u0301 al leer el libro \u201cLa judi\u0301a de Toledo\u201d de Lion Feuchtwanger. Es un escritor judi\u0301o alema\u0301n sobreviviente del Holocausto que en su novela describe el amor entre el rey Alfonso VIII y Raquel, una muchacha judi\u0301a a quien llamaban la \u201cFermosa\u201d. Para mi\u0301, Espan\u0303a y el mundo y culturas hispa\u0301nicas son simplemente hermosas."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Tiu kiu c\u0302iam fascinis min, estas \u201chermosa\u201d [eo: bela], c\u0302ar g\u0302i estas unu el la unuaj vortoj kiujn mi lernis legante la libron \u201cLa judi\u0301a de Toledo\u201d [eo: La judino de Toledo] de Lion Feuchtwanger. Li estas juda-germana verkisto, postvivanto de la Holokau\u0306sto, kiu en sia romano priskirbas la amon inter reg\u0302o Alfonso VIII kaj Raquel, juda knabino kiun oni nomis \u201cFermosa\u201d. Por mi, Hispanio kaj la mondo kaj hispanaj kulturoj estas simple belaj."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Kiuj estas la hispanaj kaj latinamerikaj au\u0306toroj kiujn vi s\u0302atas au\u0306 pli g\u0302uas traduki?"}, {"text_idx": "#000116", "text": "Me encanta hacer traducciones especialmente de poetas, ya sea de Espan\u0303a o de Ame\u0301rica Latina, y debo sen\u0303alar que mi primera traduccio\u0301n del espan\u0303ol fue de tres de las Novelas Ejemplares de Miguel de Cervantes. Todo el tiempo traduzco autores, como Octavio Paz, Mario Benedetti, Ce\u0301sar Vallejo \u2013uno de los poetas ma\u0301s difi\u0301ciles de traducir\u2013, Jaime Sabines, Pablo Neruda y, mi favorita en absoluto, Elvira Sastre."}, {"text_idx": "#000117", "text": "Mi amas fari tradukojn precipe de poetoj, estu de Hispanio au\u0306 Latinameriko, kaj mi devas klarigi ke mia unua tradukado de la hispana estis tri el la Ekzemplaj Romanoj de Cervanto [eo]. Mi tradukas au\u0306torojn la tuta tempo, kiel Octavio Paz, Mario Benedetti, Ce\u0301sar Vallejo -unu el la plej malfacilaj poetoj por traduki-, Jaime Sabines, Pablo Neruda kaj, mia plej s\u0302atata verkistino, Elvira Sastre."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Kiu literaturo temas pri la ligoj inter la albana kaj la hispana mondo?"}, {"text_idx": "#000119", "text": "Poca y no esta\u0301 traducida. El cla\u0301sico de referencia es el famoso libro Hasta la vista (NdR: ti\u0301tulo original en albane\u0301s) del gran autor Pietro Marko, donde describe la Guerra Civil Espan\u0303ola inspirado en sus propias experiencias como voluntario de las Brigadas Internacionales. Nunca se ha traducido al espan\u0303ol y yo siempre recomiendo su traduccio\u0301n por su disidencia a la dictadura y las experiencias que cuenta. Tambie\u0301n me gustari\u0301a destacar mi libro A Espan\u0303a con Amor, en el que describo las relaciones culturales y humanas entre albaneses y espan\u0303oles desde la de\u0301cada de 1930 hasta nuestros di\u0301as a trave\u0301s de tres historias de amor en tres e\u0301pocas diferentes. (NdR: en junio se ha publicado en Espan\u0303a la novela policial La espi\u0301a de cristal de Pere Cervantes, que ambienta una historia de amor entre un reportero espan\u0303ol y una sobreviviente de guerra albanesa en el Kosovo de la posguerra)"}, {"text_idx": "#000120", "text": "Malmulta kaj ne estas tradukita. La referenca klasikaj\u0302o estas la fama libro Hasta la vista (NdlR [Hispane*]: originala titolo albane) de la granda au\u0306toro Pietro Marko, kie li priskribas la Hispanan Enlandan Militon inspiritan de siaj propraj spertoj kiel volontulo de la Internaciaj Brigadoj. Oni neniam tradukis al la hispana kaj mi c\u0302iam rekomendas g\u0302ian tradukon pro lia malkonsento al diktatoreco kaj la spertoj kiujn li rakontas. Mi ankau\u0306 s\u0302atus reliefigi mian libron Al Hispanio kun Amo, en kiu mi priskribas kulturajn kaj homajn rilatojn inter albanoj kaj hispanoj de la 1930-aj jaroj g\u0302is nuntempo tra tri amrakontoj en tri malsamaj tempoj. (NdlR [hispane]: en junio, estis eldonita en Hispanio la polica romano La espi\u0301a de cristal de Pere Cervantes, kiu starigas amrakonton inter hispana raportisto kaj postvivantino de albana milito en la postmilita Kosovo)"}, {"text_idx": "#000121", "text": "Estante la albana literaturo malmulte konata, pri kiu ni devus atenti por kompreni pli bone c\u0302i tiun kulturan panoramon? La nomo de la verkisto Ismail Kadare\u0301 c\u0302iam aperas, sed kiuj aliaj estas?"}, {"text_idx": "#000122", "text": "La literatura albanesa esta\u0301 viviendo una especie de renacimiento, despue\u0301s de la cai\u0301da del re\u0301gimen totalitario en Albania, pero tambie\u0301n en Kosovo, y hay muchos escritores talentosos que esta\u0301n creando una nueva ola sin vi\u0301nculos, pocas influencias y una mentalidad distinta al antiguo re\u0301gimen y sus reflejos en nuestro espacio literario, como pueden ser Erjus Mezini o Kristaq Turtulli."}, {"text_idx": "#000123", "text": "Kadare\u0301 es un grande, y eso no lo digo yo, sino los lectores de medio mundo en los ma\u0301s de treinta idiomas en la cuales han sido traducidos sus libros. Pero sus obras esta\u0301n inevitablemente vinculadas a aquel periodo histo\u0301rico. E\u0301l supo jugar majestuosamente con la censura, sen\u0303alando problemas que nadie ma\u0301s podri\u0301a. Sin embargo, un hecho lamentable en el que caen muchos cuando escriben sobre Albania es tomar siempre como punto de referencia la violencia del Kanun medieval, las Vi\u0301rgenes Juradas, la dictadura de Hoxha, la prostitucio\u0301n, las organizaciones criminales mafiosas y nada ma\u0301s, como si Albania y los albaneses fue\u0301ramos so\u0301lo eso. Es algo muy despectivo, que no le hace justicia a Albania ni a su literatura."}, {"text_idx": "#000124", "text": "La albana literaturo vivas specon de renaskig\u0302o, post la falo de la totalisma reg\u0302imo en Albanio, sed ankau\u0306 en Kosovo, kaj estas multaj talentaj verkistoj kiuj kreas novan ondon sen ligoj, malmultaj influoj kaj malsama pensmaniero de la malnova reg\u0302imo kaj g\u0302iaj reflektoj en nia literatura spaco, kiel ekzemple Erjus Mezini au\u0306 Kristaq Turtulli."}, {"text_idx": "#000125", "text": "Kadare\u0301 estas grandulo, kaj ne mi diras tion, sed la duonmondaj lektoroj en la pli ol tridek lingvoj en kiuj liaj libroj estis tradukitaj. Sed liaj verkoj estas neeviteble ligitaj al tiu historia periodo. Li sciis ludi majeste kun cenzuro, montrante problemojn kiujn neniu povis montri. Tamen, malfelic\u0302a fakto en kiun multaj falas kiam ili skribas pri Albanio estas konsideri c\u0302iam la perforton de la mezepoka Kanun, la Vi\u0301rgenes Juradas (J\u0302uritaj Virgulinoj), la Hoxha-diktaturon, la prostituadon, la krimajn organizojn de mafio kaj nenion pli, kvazau\u0306 Albanio kaj albanoj estas nur tio. G\u0302i estas io tre disdegna, kiu ne faras justecon al Albanio au\u0306 al g\u0302ia literaturo."}, {"text_idx": "#000126", "text": "Efektive, kiam oni parolas pri \u201cAlbanio\u201d kaj \u201cKosovo\u201d, oni kutime proliferigas negativajn, au\u0306 almenau\u0306 antau\u0306modernajn kaj malhelajn stereotipojn. Kion oni povus fari de kultura produktado por kontrau\u0306stari tiujn bildojn kaj oferti al la mondo pli fidelan, modernan kaj kosmopolitan vizion de la nunaj Albanio kaj Kosovo?"}, {"text_idx": "#000127", "text": "Tanto extranjeros como muchos autores albaneses suelen enfocarse en esto, quiza\u0301s, porque les resulta ma\u0301s fa\u0301cil que profundizar en otras cosas. En mi literatura, por el contrario, siempre trato de centrar la atencio\u0301n en el cara\u0301cter cosmopolita ancestral ti\u0301pico de los albaneses. Por ejemplo, en el hecho de que nuestra tierra desde siempre ha sido encrucijada de civilizaciones, lenguas, culturas y tradiciones y eso lleva a una mentalidad abierta y a una hospitalidad caracteri\u0301stica que se aprecia, entre otras cosas, en el rescate de los judi\u0301os en la Segunda Guerra Mundial o en la acogida de refugiados de la guerra de Kosovo en 1999. Intento destacar de nuestra Besa \u00ad\u2013co\u0301digo de honor tradicional albane\u0301s\u00ad\u2013 nuestra actitud alegre y nuestra obstinacio\u0301n y cara\u0301cter invencible ante las dificultades de la vida, el mal destino, los invasores y los regi\u0301menes opresores."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Samkiel eksterlandanoj, albanaj au\u0306toroj kutime fokusig\u0302as pri tio, eble, c\u0302ar ili trovas g\u0302in pli facila ol profundigi aliajn aferojn. En mia literaturo, kontrau\u0306e, mi c\u0302iam provas koncentri atenton al la tipa prapatra kosmopolita karaktero de la albanoj. Ekzemple, en la fakto ke nia tero c\u0302iam estis vojkrucig\u0302o de civilizacioj, lingvoj, kulturoj kaj tradicioj kaj tio kondukas al malferma menso kaj karakteriza gastamo kiu videblas, interalie, en la savo de la judoj en la Dua mondmilito au\u0306 en la ricevo de rifug\u0302intoj de la kosova milito en 1999. Mi klopodas elstarigi el nia Besa -tradicia honora kodo en Albanio- nian gajan sintenon kaj nian persiston kaj nevenkeblan karakteron fronte al la malfacilaj\u0302oj de la vivo, malbona destino, la invadantoj kaj subpremaj reg\u0302imoj."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Kiun estontecon de kunlaboro ni povas atendi inter la albana mondo kaj la hispana mondo konsiderante ke ili estas ekstercentraj areoj de tutmonda kultura produktado?"}, {"text_idx": "#000130", "text": "Estoy seguro de que seguira\u0301n construye\u0301ndose puentes culturales entre nuestras culturas y gente, especialmente a trave\u0301s de la literatura, y dare\u0301 lo mejor de mi\u0301 para dar mi aporte en este contexto, como autor y como traductor."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Mi estas konvinkita ke kulturaj pontoj inter niaj kulturoj kaj homoj estos dau\u0306re konstruitaj, precipe per literaturo, kaj mi faros mian plej bonegan parton por doni mian kontribuon en c\u0302i tiu kunteksto, kiel au\u0306toro kaj kiel tradukisto."}, {"text_idx": "#000134", "text": "Avinjo Cristina Caldero\u0301n, forpasinta la 16-an de februaro 2022 je la ag\u0302o de 93 jaroj, estis amata de la indig\u0302ena jamana komunumo [es: Ya\u0300mana] de Bahi\u0301a Mejillones, situanta en Puerto Williams c\u0302e insulo Navarino, c\u0302e la plej suda finaj\u0302o de C\u0302ilio. Kiel lasta konata parolanto de la jagana lingvo (konata kiel ya\u0301gankuta en la jagana komunumo kaj ankau\u0306 kiel jamana lingvo [es: Yamana] en scienca literaturo), s\u0302i reprezentis unu el la lastaj vivaj ligiloj al la mondo de la jamanaj prauloj. S\u0302i estis tenere nomata Abuela Cristina (Avinjo Cristina)."}, {"text_idx": "#000135", "text": "Lingvo reprezentas pordon al kompreno de la profundeco de la homa sperto per la okuloj de posedantoj de tiu c\u0302i kulturo. G\u0302ia perdo signifas ke la ligo per kiu okazas la transdonado de lingvo de unu generacio al alia estas rompita. Se la scioj de tiu c\u0302i lingvo ne estas dokumentitaj, ili ne estos alireblaj por la komunumo por estonta uzado. Antau\u0306 ol forpasi, Caldero\u0301n faris c\u0302ion por esti certa ke sia lingvo estos savita per libroj kaj aliaj fontoj."}, {"text_idx": "#000136", "text": "La parencoj de Caldero\u0301n estis parto de la lasta generacio kiu partoprenis en tradicia jamana rito markanta plenkreskig\u0302on, konata kiel C\u030ciaxaus, antikva spirita praktiko en kiu knaboj kaj knabinoj estas preparataj por la vivo kiel plenkreskaj membroj de sia komunumo per trapaso de fizikaj elprovoj kaj lernado de postvivaj taktikoj. Dum sia vivo Caldero\u0301n atestis per propraj okuloj la terurajn s\u0302okojn kau\u0306zitajn de dau\u0306ra koloniado de jamanaj teritorioj fare de eu\u0306ropaj setlintoj, same kiel la kulturan asimiladon de sia popolo per misiista agado, transloko de tradiciaj teroj kaj diskriminacio kontrau\u0306 la nomada vivmaniero."}, {"text_idx": "#000137", "text": "La jamanoj [eo] estas indig\u0302enoj de Fajrolando, konata kiel Onaas\u030ca\u0301ka en ilia lingvo, en la suda regiono de Sudameriko. La jamana popolo okupis tiun c\u0302i regionon dum pli ol 10 000 jaroj. Ilia lingvo spegulas proksimajn rilatojn kun la tero kaj la maro kaj kun c\u0302iuj specioj en ili."}, {"text_idx": "#000138", "text": "Cristina Caldero\u0301n. Foto en publika havaj\u0302o."}, {"text_idx": "#000139", "text": "Lau\u0306 eseo de s\u0302ia nepino Cristina Za\u0301rraga, publikigita en Langskape Magazin [en], Caldero\u0301n kreskis parolante sole la jaganan g\u0302is la ag\u0302o de 9 jaroj, kiam s\u0302i komencis iom lerni la hispanan, anglan kaj aliajn indig\u0302enajn lingvojn parolitajn apude. S\u0302i vivis duonnomade, kreskinte proksime al la naturo, vojag\u0302ante per boato al multaj lokoj en Fajrolando antau\u0306 ol la landlimo kun C\u0302ilio kaj Argentino dividis la regionon je du malsamaj naciaj s\u0302tatoj. Caldero\u0301n orfig\u0302is junag\u0302e kaj estis prizorgata de siaj parencoj kaj baptopatrino. Tiutempe multaj jamanoj bedau\u0306rinde mortis pro pulmaj malsanoj kaj parencoj de la avino ne estis escepto."}, {"text_idx": "#000140", "text": "La postvivaj strategioj de s\u0302ia familio inkluzivis la strigladon de s\u0302afoj en somera tempo kaj la c\u0302asadon de lokaj animaloj kiel la guanako kaj la lutro, en aliaj sezonoj. Caldero\u0301n g\u0302uis multe da libereco dum c\u0302asado kaj libera boatado en la tradicia jamana teritorio, sed ankau\u0306 alfrontis diversajn malfacilaj\u0302ojn. Por garantii s\u0302ian sekurecon, s\u0302ia familio admonis s\u0302in edzinig\u0302i al viro 15 jarojn pli ag\u0302a. S\u0302i travivis malric\u0302econ, translokadon kaj multajn sociajn s\u0302ang\u0302ojn dum sia longa vivo. S\u0302i ig\u0302is lerta plektantino de korboj kaj estis aprezata pro sia majstreco. Fine de sia vivo, speciale post la forpaso de sia amata fratino Ursula Caldero\u0301n, kun kiu s\u0302i multe babiladis en la jagana, s\u0302i estis vaste honorata kiel la lasta flua parolanto de la lingvo."}, {"text_idx": "#000141", "text": "La influo de Caldero\u0301n kiel la lasta parolanto estis sentata surloke en Fajrolando kaj mondskale. S\u0302i estis rekonita kiel Viva Homa Trezoro [es] de la c\u0302ilia registaro en 2009. S\u0302i ofte aperis en amaskomunikiloj kaj koncentrig\u0302is je kundividado de sia lingvo kun homoj c\u0302irkau\u0306 s\u0302i. S\u0302i parolis pri la grave endang\u0302erigita statuso de la jamanoj kaj ludis aktivan rolon en produktado de multnombraj materialoj en la jagana lingvo. La multaj verkoj de literaturo kaj arto kiujn s\u0302i postlasis ig\u0302is la c\u0302efa fonto de materialoj por klopodoj revivigi la jaganan lingvon nun kaj estonte."}, {"text_idx": "#000142", "text": "La profundeco kaj beleco de la jagana lingvo povas esti aprezataj kaj komprenataj per legado de \u201cYa\u0301gankuta: Malgranda vortaro de la jagana\u201d \u2014 ilustrita libro produktita de Cristina Caldero\u0301n kaj de s\u0302ia nepino Cristina Za\u0301rraga kunlabore kun esploristoj kaj artistoj kiel Oliver Vogel, Yoram Meroz, Anna Kolle kaj aliaj."}, {"text_idx": "#000143", "text": "Kovrilo de la libro \u201cHai kur mama\u0301s\u030chu c\u030chis\u201d (Mi deziras rakonti al vi historion) de Cristina Za\u0301rraga kaj Ursula Caldero\u0301n."}, {"text_idx": "#000144", "text": "Estas ankau\u0306 jagana vortolisto el 715 vortoj [en], kompilita de lingvisto Ana Mari\u0301a Guerra Eissmann kaj alirebla rete per la Interkontinenta Vortara Serio. La libro de jamanaj fabeloj, rakontitaj al Za\u0301rraga de Cristina Caldero\u0301n kaj de s\u0302ia fratino Ursula Caldero\u0301n, havas la titolon \u201cHai kur mama\u0301s\u030chu c\u030chis\u201d (\u201cMi deziras rakonti al vi historion\u201d) kaj estas ac\u0302etebla en Amazon, origine eldonita de Ediciones Pix [es], eldonejo bazita en C\u0302ilio kaj Germanio. Cristina Za\u0301rraga ankau\u0306 verkis biografion de sia avino en la hispana en libro titolita \u201cMemorias de mi abuela yagan\u201d (Rememoroj pri mia jamana avino)."}, {"text_idx": "#000145", "text": "La forpaso de Caldero\u0301n reprezentas grandegan perdon. Kiel la lasta parolanto de Ya\u0301gankuta kaj unu el la lastaj atestintoj de la tradicia jamana vivo, s\u0302i havis fluecon kaj sciojn kiuj ebligis esprimi s\u0302ian kulturon en unika maniero, kion hodiau\u0306 povas fari neniu."}, {"text_idx": "#000146", "text": "Tamen, s\u0302ia nepino Cristina Za\u0301rraga antau\u0306nelonge diris en intervjuo al la c\u0302ilia magazino Pousta [es] ke Caldero\u0301n ne deziris esti rigardata kiel la lasta jamano. \u201cMi ne estas la sola, nek la lasta. Rigardu c\u0302irkau\u0306 mi, estas multe da jamanoj\u201d diris s\u0302i reference al la c\u0302eesto de jamandevenuloj en sia komunumo. S\u0302i estis la lasta parolanto, sed ne la lasta jamano."}, {"text_idx": "#000147", "text": "Za\u0301rraga nun klopodas surloke protekti la medion kaj kundividi la jaganan lingvon, arang\u0302ante Zoom-renkontig\u0302ojn por lingvolernantoj. S\u0302iaj aliaj parencoj log\u0302as en Bahi\u0301a Mejillones en insulo Navarino en C\u0302ilio, kie ili vivtenas sian kulturon [es] en multaj formoj kaj aktivas pri la protektado de la rajtoj de indig\u0302enaj popoloj en C\u0302ilio."}, {"text_idx": "#000148", "text": "Prezentado de libro \u201cCristina Caldero\u0301n. Rememoroj pri mia jamana avinjo\u201d (CC BY-NC-SA 2.0)"}, {"text_idx": "#000149", "text": "Danke al la heredaj\u0302o de Caldero\u0301n, estas multe da materialaj por novaj parolantoj kaj granda bazo por lernado. Haveblas c\u0302iuj vojoj por ke la heredaj\u0302o de la avino restu viva."}, {"text_idx": "#000151", "text": "Tiu c\u0302i historio estis origine publikigita en Periodismo de Barrio kaj estas republikigata de Global Voices kadre de partnera interkonsento. [La ligiloj en tiu c\u0302i artikolo estas en la angla, krom [eo] = en Esperanto]"}, {"text_idx": "#000152", "text": "La 16-an de majo la Usona Departemento de S\u0302tato anoncis aron da pas\u0302oj por \u201csubteni la kubanojn, liverante al ili pli da eblecoj por dau\u0306rigi la vivon liberan de subpremado fare de la kuba registaro kaj serc\u0302i pli grandajn ekonomiajn oportunojn\u201d."}, {"text_idx": "#000153", "text": "La deklaro aperis preskau\u0306 unu monaton post la relanc\u0302o de la duonjaraj migradaj intertraktoj inter la du landoj kaj la remalfermo de usona konsula sekcio en Havano por pritrakti vizopetojn je limigita nivelo."}, {"text_idx": "#000154", "text": "Periodismo de Barrio respondis al kelkaj demandoj por klarigi la s\u0302ang\u0302ojn, kiuj okazis en la lasta monato en la usona politiko rilate al Kubo."}, {"text_idx": "#000155", "text": "Kio estis la novaj rimedoj, aprobitaj de la Biden-administracio?"}, {"text_idx": "#000156", "text": "Lau\u0306 la porgazetara informletero eldonita de la S\u0302tata Departemento, la agoj celas subteni kubanojn en iliaj aspiroj al libereco kaj pli bonaj ekonomiaj oportunoj kaj inkluzivas kreskon de konsulaj servoj, vizajn procezojn kaj la relanc\u0302on de la Programo de Reunuig\u0302o de Familioj, kiu estis suspendita en decembro 2018 dum la prezidenta oficperiodo de Donald Trump."}, {"text_idx": "#000157", "text": "G\u0302i ankau\u0306 kurag\u0302igas la kreskon de la kuba privata sektoro per usonaj interretaj servoj, aplikaj\u0302oj kaj platformoj de elektronika komerco, same kiel g\u0302i subtenas interagojn de kubaj kaj usonaj entreprenistoj per kreado de novaj vojoj por fari elektronikajn pagojn kaj per kresko de aliro al komerco kaj mikrofinancado."}, {"text_idx": "#000158", "text": "Ankau\u0306 Usono likvidis limigon, kiu antau\u0306e ebligis g\u0302iri al unu familio ne pli ol 1000 dolarojn dum trimonata periodo, kaj diris ke g\u0302i plu subtenos g\u0302irojn al kubaj entreprenistoj por stimuli la kreskon de iliaj komercoj. La usona registaro ankau\u0306 faciligos por familioj viziti parencojn en Kubo kaj por au\u0306torizitaj personoj eblecon c\u0302eesti renkontig\u0302ojn kaj fari esplorojn sur la insulo."}, {"text_idx": "#000159", "text": "Kiuj temoj estis pridiskutataj dum la migrado-intertraktoj?"}, {"text_idx": "#000160", "text": "La 21-an de aprilo 2022 unuafoje post kvar jaroj reprezentantoj de la registaroj de Kubo kaj Usono renkontig\u0302is por diskuti pri la plenumo de la Migrada Interkonsento, subskribita de ambau\u0306 landoj. Tiuj renkontig\u0302oj okazis dufoje ekde la 1990-aj jaroj antau\u0306 ol ili estis suspenditaj de la Trump-administracio en 2018."}, {"text_idx": "#000161", "text": "Migradaj tendencoj, mekanismoj por pritrakti neorganizitan migradon, revenoj kaj repatrujigoj de civitanoj kaj la roloj de ambasadejoj estis inter la temoj, pritraktitaj en aprilo. La dialogo celis stimuli lau\u0306leg\u0302an, lau\u0306ordan kaj sekuran migradon inter la du landoj."}, {"text_idx": "#000162", "text": "Novaj pas\u0302oj de Biden kaj la relanc\u0302o de la intertraktoj pri migrado povas esti interpretata kiel strategio celanta redukti nombron de migrantoj, provantaj eniri la landon kontrau\u0306leg\u0302e, speciale se analizi tion en la kunteksto de la renkontig\u0302oj kun gvidantoj de aliaj landoj en la regiono kiel Meksiko kaj Panamo, dum kiuj estis priparolata la sama problemo."}, {"text_idx": "#000163", "text": "Kion diras la Usona-Kuba Migrada Interkonsento?"}, {"text_idx": "#000164", "text": "La Migrada Interkonsento inter Kubo kaj Usono inkluzivas la duflankajn interkonsentojn subskribitajn en 1984, 1994, 1995 kaj 2017."}, {"text_idx": "#000165", "text": "La interkonsento de 1984 aperis rezulte de intertraktoj de la du registaroj, sekvintaj la amasan eliron tra la haveno Mariel. Kubo konsentis akcepti la revenigon de 2 746 migrintoj forlasintaj la landon dum la krizo, kiuj estis klasifikitaj de Usono kiel krimuloj au\u0306 mensmalsanuloj."}, {"text_idx": "#000166", "text": "La interkonsentoj de 1994 kaj 1995 estis stimulitaj de la migrada ondo en 1994 konata kiel \u201cFlosa Krizo\u201d dum kiu proksimume 30 000 kubanoj foriris per maro al Usono."}, {"text_idx": "#000167", "text": "Tiuj c\u0302i intertraktoj sekvigis garantion de la usona registaro doni po almenau\u0306 20 000 vizojn jare. En majo 1995 Usono kaj Kubo subskribis alian dokumenton, lau\u0306 kiu kubanoj kaptitaj en la maro au\u0306 kontrau\u0306leg\u0302e venintaj al la bazo de usona mararmeo en Guantanamo, devos esti revenigataj al Kubo dum la kuba registaro promesis ke ili ne estos punataj au\u0306 persekutataj pro ilia provo kontrau\u0306leg\u0302e forlasi la landon."}, {"text_idx": "#000168", "text": "Ambau\u0306 interkonsentoj sekvigis la enkondukon de la politiko \u201cMalsekaj piedoj, sekaj piedoj\u201c, lau\u0306 kiu kubaj migrantoj kaptitaj en la maro estas revenigataj al Kubo, sed se ili sukcesis atingi la bordon ili rajtas resti en Usono."}, {"text_idx": "#000169", "text": "La deklaro en 2017 subskribita dum lastaj tagoj de Obama en la Blanka Domo, finis tiun c\u0302i politikon same kiel la programon de Permesiloj por Kubaj Medicinistoj, kreitan en 2008 dum la regado de la administracio de George W. Bush, kiu ebligis la eniron al Usono por medicinistoj laborantaj au\u0306 studantaj en tria lando sub gvido de la kuba registaro."}, {"text_idx": "#000170", "text": "G\u0302is kiu grado kreskis neorganizita migrado de Kubo al Usono?"}, {"text_idx": "#000171", "text": "La 10-an de decembro 2018 la Usona Servo pri Civitaneco kaj Enmigrado (angle: USCIS) por c\u0302iam fermis sian oficejon en Havano, preskau\u0306 komplete c\u0302esigintan vizajn servojn ekde decembro 2017 sekve de la tiel nomata \u201cHavana Sindromo\u201c."}, {"text_idx": "#000172", "text": "Same en 2018 la Trump-administracio suspendis la efektivigon de migradaj interkonsentoj inter la du nacioj kaj la programon de Reunuig\u0302o de Familioj. La fermo de lau\u0306leg\u0302aj kanaloj por ricevi vizojn al Usono kombine al la malbonig\u0302o de ekonomiaj kondic\u0302oj sur la insulo, kau\u0306zis kreskon de neorganizita migrado al Usono."}, {"text_idx": "#000173", "text": "Ekde tiam lau\u0306leg\u0302a enmigrado al Usono falis je 90%, lau\u0306 artikolo publikigita de la Instituto Quincy. Sole en 2020 doganejo kaj limgarda servo de Usono trovis pli ol 14 000 kubanojn, kiuj provis eniri la landon senpermese. En 2021 la nombro kreskis g\u0302is 39 303 kaj en la unuaj monatoj de 2022 g\u0302is 70 835, raportas la Instituto Quincy."}, {"text_idx": "#000174", "text": "Lau\u0306 datumoj de Trac Immigration, 83 478 kubanoj estis atendantaj respondon al iliaj azilpetoj en Usono en aprilo 2022. La cifero reprezentas pinton dum la tuta tempo kun pli ol duobla kresko de la totala nombro de pritraktataj kazoj registritaj en 2021."}, {"text_idx": "#000175", "text": "Pritraktataj azilpetoj de kubanoj en Usono de 2010 g\u0302is aprilo 2022 (Fonto:kompilita de Periodismo de Barrio surbaze de datumoj de Trac Immigration)."}, {"text_idx": "#000176", "text": "En aprilo 2022 la plej granda nombro de kazoj estis en s\u0302tato Florido kie trovig\u0302is 60,1% da ili, sekvis Teksaso (20,8%) kaj Tenesio (3,8%). La s\u0302tato kun plej malmultaj kazoj estis Portoriko kun nuraj 0,02%."}, {"text_idx": "#000177", "text": "Pritraktataj azilpetoj de kubanoj en Usono lau\u0306 s\u0302tatoj (Fonto:kompilita de Periodismo de Barrio surbaze de datumoj de Trac Immigration)."}, {"text_idx": "#000178", "text": "Malsame ol dum amasaj eliroj dum la 1980-aj kaj 1990-aj jaroj, en lastaj jaroj kubanoj elektas eniri Usonon prefere surtere ol surmare. La nuligo de viza reg\u0302imo fare de la registaro de Nikaragvo en novembro 2021 ebligis al ili veturi al Nikaragvo kaj poste dau\u0306rigi sian vojon surtere direkte al la sudaj limoj de Usono."}, {"text_idx": "#000179", "text": "Artikolo en The Washington Post klarigas ke plejparto de la migrantoj eniras tra Yuma [eo], Arizono, kie estas truoj en landlima barilo au\u0306 tra Del Rio, Teksaso, mars\u0302ante lau\u0306 malprofunda parto de Rio Grande."}, {"text_idx": "#000182", "text": "Tiu artikolo estis unue publikigita en la bolivia reta revuo Muy Waso kaj estas republikigata en Global Voices kadre de partnerig\u0302o."}, {"text_idx": "#000183", "text": "Serio de novigaj ciferecaj projektoj uzas teknologion por helpi lokajn komunumojn esti pli rezistaj fronte al la efikoj de la klimata krizo en unu el la plej biodiversaj lokoj de Latinameriko. La regiono Gran Chaco [eo: Granc\u0302ako, estas stepa regiono en Suda Ameriko, kies partojn posedas Argentino, Bolivio kaj Paragvajo] estas la dua plej granda kaj grava arbaro de Sudameriko. G\u0302ia areo dividig\u0302as ene de kvar landoj kaj havas pli ol 100 milionojn da hektaroj. Pli ol ok milionoj da personoj vivas en tiu teritorio."}, {"text_idx": "#000184", "text": "Pro la kondic\u0302oj de sia teritorio kaj la homa interveno, Gran Chaco estas unu el la plej vundeblaj regionoj fronte al la efikoj de la klimata krizo en Latinameriko. La erozio de la grundo, la dezertig\u0302ado kaj la s\u0302ang\u0302ig\u0302o de la akva reg\u0302imo estas kelkaj problemoj kiuj jam efikas sur la teritorion."}, {"text_idx": "#000185", "text": "Por la venontaj 30 jaroj antau\u0306videblas ec\u0302 pli grandaj efikoj. C\u0302efe koncerne sekecojn kaj inundojn, au\u0306 la kreskon de ekstremaj klimataj fenomenoj."}, {"text_idx": "#000186", "text": "Lau\u0306 la Fondaj\u0302o Vida Silvestre Argentina, se la malarbarigo kaj la s\u0302ang\u0302o de la uzo de grundoj en la regiono Gran Chaco dau\u0306ros kiel g\u0302is nun, la efikoj estos katastrofaj. G\u0302is 2028 la regiono povus perdi la ekvivalenton de areo 200 fojojn pli granda ol tiu de Bonaero."}, {"text_idx": "#000187", "text": "Ankau\u0306, Vero\u0301nica Quiroga, doktorig\u0302inta pri Biologiaj Sciencoj, klarigis al Mongabay ke \u201cla cikloj de inundoj kaj sekecoj ekstremaj estas naturaj en la regiono\u201d, sed ke nun ilia ofteco mezurig\u0302as en jaroj. Antau\u0306e tiuj s\u0302ang\u0302oj kalkulig\u0302is je jardekoj."}, {"text_idx": "#000188", "text": "Lau\u0306 plej fres\u0302dataj informoj, en la regiono Gran Chaco vivas pli ol ok milionoj da personoj. Preskau\u0306 300 miloj el ili trovig\u0302as en Bolivio. Ene de tiu log\u0302antaro ekzistas almenau\u0306 kvin indig\u0302enaj popoloj."}, {"text_idx": "#000189", "text": "La plej granda parto de la log\u0302antoj \u201cdedic\u0302as sin al agrikulturo, bestobredado, abelbredado kaj metiartoj\u201d. Tamen, multaj el tiuj aktivaj\u0302oj estas minacataj de la agroindustria antau\u0306eniro kaj g\u0302ia grandskala produktado."}, {"text_idx": "#000190", "text": "Tiuj lokaj problemoj, akrigitaj de la loka klimats\u0302ang\u0302o, minacas la supervivadon de la log\u0302antoj de la regiono Gran Chaco."}, {"text_idx": "#000191", "text": "\u201cTiu nova klimata variado jam efikas sur la log\u0302antarojn kaj sur iliajn produktadajn sistemojn, kun perdo de agroproduktiveco, reduktig\u0302o de la kvalito kaj de la disponeblo de akvo, riveraj elbordig\u0302oj, incendioj\u201d, avertas Mauricio Moresco, kunordiganto de Gran Chaco Proadapt."}, {"text_idx": "#000192", "text": "Lau\u0306 Mauricio, urg\u0302as \u201cakceli la kreadon de novaj kapabloj, iloj, konoj kaj modeloj de produktado kaj vendado, kiuj ebligu al la komunumoj de Gran Chaco kaj al g\u0302iaj ekosistemoj malgrandigi sian vundeblecon\u201d."}, {"text_idx": "#000194", "text": "La rivero Pilcomayo trairas la regionon Gran Chaco en tri landoj. G\u0302i fluas pli ol mil kilometrojn ekde siaj fontoj en Bolivio g\u0302is la argentina teritorio. Pilcomayo estas unu el la riveroj kun plej granda kvanto da sedimentoj en la mondo kaj, dum la riveraltig\u0302oj, g\u0302is triono de g\u0302ia tuta volumeno konsistas el sedimentoj."}, {"text_idx": "#000195", "text": "Dum la pluvaj sezonoj, tiu trajto kaj g\u0302ia neantau\u0306videbla trajektorio enkotigas multajn domojn kaj log\u0302antarojn de la regiono."}, {"text_idx": "#000197", "text": "Por alfronti tiujn riskojn, indig\u0302enaj popoloj komencis krei regionan partoprenan procezon inter Argentino, Bolivio kaj Paragvajo, en la komenco de la jarmilo. Ekde tiam, tiu procezo plifortig\u0302is kaj integris helpon de diversaj organizaj\u0302oj, ig\u0302ante sistemo de frua averto pere de ciferecaj komunikaj medioj. Estas uzataj grupoj de Vacapo (la plej uzata kaj la plej alirebla mesag\u0302ilo en la regiono), sed ankau\u0306 Telegramo, Tvitero kaj Fejsbuko."}, {"text_idx": "#000198", "text": "La Sistemo de Frua Averto, ankau\u0306 nomata SAT (mallongigo de \u201cSistema de Alerta Temprana\u201c), estas strebo kiu bazig\u0302as sur la kunlaboro de apartaj sektoroj kiel teknikistoj kaj log\u0302antoj, sed g\u0302ia administrado estas farita de la lokaj komunumoj. Lau\u0306 la Tutmonda Komisiono pri Adaptado, per averto antau\u0306a je 24 horoj kaze de s\u0302tormoj en la c\u0302irkau\u0306aj\u0302o, la damag\u0302o povas malaltig\u0302i je 30%."}, {"text_idx": "#000199", "text": "Marko Carraso, de la Fondaj\u0302o Avina, organizo kiu apogas tiun strebon, diras ke \u201ctemas pri granda kunlabora procezo, en kiu kreig\u0302as agoj kiuj rilatas al adaptado, konfliktsolvado, krizo-administrado kaj konstanta kreado de klimatdatumoj\u201d."}, {"text_idx": "#000201", "text": "Tiamaniere, ili povas krei retojn de frua averto en kazoj de urg\u0302eco, programojn de naturmedia komunikado, informado pri klimato kaj vendado de produktoj."}, {"text_idx": "#000202", "text": "\u201cEn la nuna mondo (...) informo estas esenca kiam oni devas fari decidojn g\u0302ustajn fronte al tiuj efikoj. La komunumoj devas urg\u0302e agi por malaltigi la klimats\u0302ang\u0302ig\u0302on, adaptig\u0302i al g\u0302iaj efikoj kaj monitori g\u0302iajn efikojn\u201d, diras Marcela Zamora, landa administranto de Virinoj Konektitaj NANUM en Bolivio kaj respondeculino pri konservado de la Fondaj\u0302o Nativa."}, {"text_idx": "#000203", "text": "C\u0302i tiu artikolo estis origine eldonita de Carlos Gutie\u0301rrez en la latinamerika amaskomunikilo Connectas. G\u0302i estis reduktita kaj republikigita en Tutmondaj Voc\u0302oj [eo] kadre de gazetara partnerig\u0302o."}, {"text_idx": "#000204", "text": "C\u0302i tio estas \u201cs\u0302losila momento en nia hemisfero, tempo en kiu ni alfrontas multajn defiojn por demokratio\u201d en Latinameriko [eo]. Kun c\u0302i tiu frazo, en intervjuo kun NTN24, la usona asistanta sekretario pri Okcidenhemisferaj Aferoj, Brian A. Nichols, kau\u0306zis fortan reagon la 2-an de majo de iuj s\u0302tatestroj de la kontinento. Li aludis la fakton ke landoj kiel Kubo, Nikaragvo kaj \u201cla reg\u0302imo de Maduro\u201d [ndlt. reference al Venezuelo (c\u0302iuj eo)] ne respektas \u201cla demokratian c\u0302arton de la Amerikoj\u201d, do ili ne estus invititaj al la Pintokunveno de la Amerikoj okazonta de la 6-a g\u0302is la 10-a de junio 2022 en Losang\u0302eleso, Kalifornio (c\u0302iuj eo)."}, {"text_idx": "#000205", "text": "La Pintokunveno de la Amerikoj, kiu komencig\u0302is en 1994, estas serio da kunvenoj de s\u0302tataj kaj registaraj estroj de la okcidenta hemisfero por pridiskuti komunajn zorgojn, valorojn kaj politikojn, kaj estas organizita de la Organizaj\u0302o de la Amerikaj S\u0302tatoj (OAS\u0302) [eo]. La gastiganta lando \u2014 c\u0302i-kaze Usono \u2014 elsendas la invitojn."}, {"text_idx": "#000206", "text": "Reagis unue la prezidanto de Meksiko, Andre\u0301s Manuel Lo\u0301pez Obrador (AMLO), kiu diris ke li ne c\u0302eestos la pintokunvenon se ne c\u0302iuj landoj partoprenos: \u201cSe oni estas ekskludita, se ne c\u0302iuj estas invititaj, reprezentanto de Meksiko iros, sed mi ne irus\u201d. Demandita c\u0302u temas pri protesta mesag\u0302o, la prezidanto kategorie jesis, \u201cc\u0302ar mi ne volas ke la sama politiko dau\u0306ru en Ameriko. Kaj fakte mi volas aserti sendependecon, suverenecon kaj manifesti por universala frateco. Ni ne estas por konfrontig\u0302oj\u201d."}, {"text_idx": "#000207", "text": "De tiu momento, preparoj por la Pintokunveno de la Amerikoj, kiu c\u0302i-jare portas la sloganon \u201ckonstrui dau\u0306ripovan, rezisteman kaj egalan estontecon\u201d, farig\u0302is kapdoloro por la usona registaro. En mallonga tempo, estroj de aliaj landoj ankau\u0306 esprimis sian intencon ne c\u0302eesti se Kubo, Venezuelo kaj Nikaragvo ne estos invititaj. C\u0302i tio estis la kazo de la prezidantoj de Argentino, Alberto Ferna\u0301ndez; de Bolivio, Luis Arce; de Honduro, Xiomara Castro; de Gvatemalo, Alejandro Giammattei, kaj de Brazilo (c\u0302iuj eo), Jair Bolsonaro."}, {"text_idx": "#000208", "text": "C\u0302i tiu situacio, praktike skismo en la rilatoj de Latinameriko kun Usono, metis sur la tablon la ekzistokialon mem de la Pintokunveno de la Amerikoj, kiu lau\u0306 siaj principoj serc\u0302as kontinentan integrig\u0302on."}, {"text_idx": "#000209", "text": "Se sabe que el gobierno de Estados Unidos concibio\u0301 desde un inicio que la Cumbre de las Ame\u0301ricas no fuera inclusiva."}, {"text_idx": "#000210", "text": "Era su intencio\u0301n excluir a varios pai\u0301ses, entre ellos #Cuba, a pesar del fuerte reclamo regional a que se le pusiera fin a las exclusiones. (1/4)"}, {"text_idx": "#000212", "text": "Estas sciate ke la usona registaro konceptis de la komenco ke la Pintokunveno de la Amerikoj ne estu inkluziva."}, {"text_idx": "#000213", "text": "Estis g\u0302ia intenco ekskludi plurajn landojn, inkluzive de #Kubo, malgrau\u0306 la forta regiona alvoko por fino de ekskludoj. (1/4)"}, {"text_idx": "#000215", "text": "Por iuj spertuloj, la Pintokunveno de la Amerikoj spegulas la malaltan integrig\u0302on de la nacioj de la kontinento, la demokratian krizon en multaj el ili, kaj pridubas la superregadon de Usono en la regiono. Ekzemple, Anatoly Kurmanaev kaj Jack Nicas, en teksto por The New York Times, atentigas ke c\u0302i tiu kunveno, kiu devus \u201creliefigi la vizion de la registaro de Joe Biden\u201d, reale \u201cpovus montri la malpliig\u0302antan influon de Usono en la antau\u0306enigo de g\u0302iaj planoj en la regiono\u201d. Siaflanke, Andrea Sanfeliz, internaciisto kaj direktorino de Institucia Disvolvig\u0302o de la Meksika Instituto por Konkureco (IMCO), trovas en la nuna usona administrado \u201cmaltrankviligitan, malfortigitan gvidadon, kun malmulta direkto\u201d; efektive, s\u0302i diras ke tio, kion ni povus vidi estas \u201cla zorgo kiun Usono havas pro la pliig\u0302o de popolismo en Latinameriko\u201d."}, {"text_idx": "#000216", "text": "EE.UU al excluir a pai\u0301ses hermanos como Cuba, Venezuela y Nicaragua de la Cumbre de las Ame\u0301ricas, destruye las bases de solidaridad, cooperacio\u0301n y respeto a la soberani\u0301a que sustentan la Carta de la OEA. EE.UU divide a los pai\u0301ses latinoamericanos."}, {"text_idx": "#000218", "text": "Usono ekskludante fratinajn landojn, kiel Kubon, Venezuelon kaj Nikaragvon de la Pintokunveno, detruas la fundamentojn por solidareco, kunlaboro kaj respekto por suvereneco, kiujn subtenas la OAS\u0302-c\u0302arto. Usono dividas latinamerikajn landojn."}, {"text_idx": "#000220", "text": "En la lastaj jaroj, au\u0306toritataj reg\u0302imoj komencis reaperi en Venezuelo kaj Nikaragvo, kvankam Kubo jam havis registaron kun c\u0302i tiuj trajtoj, diras Mario Torrico, esploristo de FLACSO-Me\u0301xico, en la libro Giro a la derecha. Un nuevo ciclo poli\u0301tico en Ame\u0301rica Latina (\u201cTurnig\u0302o dekstren. Nova politika ciklo en Latinameriko\u201d). Tamen, li aldonas, en landoj kiel Honduro kaj Bolivio, \u201cdemokratio difektig\u0302is\u201d kaj estroj kun \u201cmalkas\u0302e kontrau\u0306demokratia diskurso\u201d \u201celstarig\u0302is sukcese\u201d. Tio rilatas precipe al Bolsonaro kaj Nayib Bukele, de Salvadoro. Xavier Rodri\u0301guez-Franco, venezuela politikologo kaj latinamerikisto log\u0302anta en Usono, konsentas ke de politika vidpunkto, la regiono trapasas \u201cbedau\u0306rindan demokratian regreson en multaj el niaj landoj\u201d."}, {"text_idx": "#000221", "text": "La \u201cau\u0306toritata minaco\u201d en Latinameriko, aldonas Torrico en sia verko, \u201cekestas en momento de manko de konfido de la log\u0302antaro ne nur al politikistoj kaj partioj, sed ankau\u0306 de la subteno de demokratio mem fronte al konstantaj problemoj, kiuj ne trovas solvon, kiel malsekureco, la malfortika ekonomia situacio de familioj kaj korupto\u201d."}, {"text_idx": "#000222", "text": "En la latinamerika regiono ni estas vivantaj la momenton de plej granda malunueco en jardekoj, diras Rodri\u0301guez-Franco. Lau\u0306 lia analizo, \u201cla integrig\u0302a antau\u0306enpus\u0302o de la unuaj 15 jaroj de la 21-a jarcento estas en siaj plej malhelaj horoj, en siaj plej amaraj horoj. La regionaj kaj subregionaj integrig\u0302aj interkonsentoj, kiel tiuj de Centra Ameriko, Karibio kaj Sudameriko, kaj ankau\u0306 de la Komunumo Sudamerika de Nacioj (Unasur), la Anda Komunumo au\u0306 la Karibia Komunumo (c\u0302iuj eo), estas esence malplenaj strukturoj de politika enhavo, \u201cmalplenaj\u201d en reguligaj terminoj kaj kun tre malmulta kapablo por enmiksig\u0302o en la reguliga kadro de interamerika komerco\u201d."}, {"text_idx": "#000223", "text": "Por la j\u0302urnalisto Francesco Manetto de El Pai\u0301s de Hispanio [eo], la fakto ke la kontinento trovig\u0302as en malordo ne estas nova. Tamen, li konsideras ke, kun siaj deklaroj, Lo\u0301pez Obrador vekis senton en pluraj landoj, preter Kubo, Nikaragvo, Venezuelo. El simbola vidpunkto, li klarigas, \u201cUsono ankorau\u0306 trenas la s\u0302arg\u0302on de pasinteco, en kiun g\u0302i rekte intervenis\u201d. Tial, \u201ceble ni alfontras novan internacian politikon de Usono pri la resto de la regiono\u201d."}, {"text_idx": "#000224", "text": "La okazaj\u0302o nei la invitojn al Kubo, Venezuelo kaj Nikaragvo atentigas pri estonteco de riska polusig\u0302o en la kontinento. C\u0302i tion rimarkis la nacioj de la Bolivara Alternativo por Ameriko (ALBA), kiu havis sian propran pintokunvenon en Havano (c\u0302iuj eo), la 27-an de majo. Tie, kiel esprimis la plenuma sekretario de ALBA, Sacha Llorenti, en la fina deklaro de la kunveno, la estroj malakceptis \u201cla ekskludojn kaj la diskriminacian traktadon\u201d fare de la norda potenco kaj ratifis \u201csian devontigon al la plifortigo de ALBA, kiel instrumento de kunig\u0302o de niaj popoloj surbaze de la principoj de solidareco, socia justeco, kunlaboro kaj ekonomia komplementeco\u201d. Ili ankau\u0306 favoris la \u201cveran regionan integrig\u0302on gvidatan de la Komunumo de Latinamerikaj kaj Karibiaj S\u0302tatoj (CELAC) kaj kun la postuloj de la Proklamo de Latinameriko kaj Karibio kiel zono de paco\u201d."}, {"text_idx": "#000225", "text": "Kun sia ekskluziva sinteno, Vas\u0302ingtono [eo] s\u0302ajnas forgesi ke en la pasinteco g\u0302i ne nur kunvivis kun la plej malbonaj latinamerikaj diktaturoj, sed ankau\u0306 antau\u0306enigis ilin, kio kontribuis al la apero de fortaj kontrau\u0306usonaj movadoj en la kontinento."}, {"text_idx": "#000226", "text": "Fronte al la ekskludo de la registaro de Biden, eble la plej komplika rolo estas tiu de Meksiko. La lando ne estas en facila situacio, c\u0302ar g\u0302i estas \u201cc\u0302arnira\u201d au\u0306 \u201cmatraca\u201d nacio, kiel Andrea Sanfeliz difinas g\u0302in, pro tio ke unuflanke g\u0302i dividas limon kun Usono kaj aliflanke g\u0302i estas unu el la plej eminentaj nacioj de Latinameriko. Malgrau\u0306 tio, en c\u0302i tiu krizo c\u0302e la Pintokunveno de la Amerikoj, AMLO pruvis gravan influon en la regiono. \u201cMi ne scias kiom multe c\u0302i tiu akto de ribelo, inter citiloj, kontrau\u0306 Usono estos favora por Meksiko, nek kiajn rektajn konsekvencojn havos g\u0302ia partopreno en la Pintokunveno\u201d, diras Sanfeliz. La prezidanto atendis g\u0302is la lasta minuto antau\u0306 ol publikigi sian decidon ne iri al la Pintokunveno."}, {"text_idx": "#000227", "text": "C\u0302i tio montras al ni aferon: tutamerika integrig\u0302o estas en ruinoj, samkiel la eblecoj pridiskuti la problemojn de la kontinento profunde por atingi komunajn interkonsentojn, kiuj profitigas c\u0302iujn amerikajn naciojn. Sed fine, la civitanoj de la kontinento perdos."}, {"text_idx": "#000229", "text": "Kolombio [eo] elektos sian prezidanton kaj vicprezidanton en voc\u0302donoj kiuj okazos dimanc\u0302e la 19-an de junio. Male al aliaj jaroj, ekzistas senprecedenca polusig\u0302o kaj vera ebleco ke la populara maldekstro, kiu neniam akiris potencon, sukcesos gajni la baloton."}, {"text_idx": "#000230", "text": "La 29-an de majo, la rezultoj de la unua rau\u0306ndo al la prezidanteco kaj vicprezidanteco montris, ke neniu kandidato sukcesi atingi 50 procentojn plus unu voc\u0302o necesajn por esti rekta gajninto."}, {"text_idx": "#000231", "text": "Sekve, dua rau\u0306ndo okazos inter prezidenta kandidato Gustavo Petro kaj lia balotpartnero Francia Ma\u0301rquez \u2014 kiu gajnis 40,32 procentojn de la voc\u0302oj \u2014 kaj la \u201cekstera\u201d paro Rodolfo Herna\u0301ndez kaj Marelen Castillo \u2014 kun 28,15 procentoj. Lau\u0306 analizistoj de la sendependa amaskomunikilo, la Silla Vaci\u0301a, la politika establo \u2014 reprezentita de uribismo, popolisma kaj novliberala politika movado de eksprezidanto A\u0301lvaro Uribe Ve\u0301lez \u2014 estis la plej granda perdanto en c\u0302i tiuj balotoj, lasante la arenon malfermita al \u201cbatalo inter du popolismoj\u201d."}, {"text_idx": "#000232", "text": "La kandidatoj de la Historia Pakto (es: Pacto Histo\u0301rico) estas Gustavo Petro, iama membro de la malmobilizita urba gerilana movado Movimiento 19 de abril (M19), senatano kaj iama urbestro de Bogoto [eo], kaj precipe, lia vicprezidanta kandidantino, Francia Ma\u0301rquez, ekologiisto kaj afrikkolombia [eo] advokato, kiu ankau\u0306 estis hejmmastrino. Unuafoje en la historio de Kolombio, populara maldekstra koalicio eble povas atingi potencon kaj transformi la geopolitikajn aliancojn de la regiono."}, {"text_idx": "#000233", "text": "\u201cKolombio neniam estis direktita de revoluciuloj kiel Meksiko au\u0306 Bolivio, au\u0306 de popularaj movadoj kiel peronismo en Argentino, au\u0306 de socialisto kiel Salvador Allende en C\u0302ilio [c\u0302iuj eo]\u201d, deklaris la BBC. \u201cLa maldekstraj reformismaj politikistoj kiuj estis proksimaj al la regado, estis mortigitaj\u201d."}, {"text_idx": "#000234", "text": "De la teamo Ligas Gobernantes Anticorrupcio\u0301n (Kontrau\u0306koruptaj Regantaj Ligoj), la prezidenta kandidato estas multmilionulo Rordolfo Herna\u0301ndez. Malgrau\u0306 koruptaj akuzoj, li fokusis sian kampanjon kontrau\u0306 korupto kaj tradiciaj politikistoj. Krome, li ankau\u0306 kau\u0306zis polemikon ne nur c\u0302ar pluraj subtenantoj de Uribe apogis lin \u2013 kvankam li asertas esti sendependa, \u2013 sed ankau\u0306 c\u0302ar multaj rigardas lin kiel spegulan bildon de eksa usona prezidanto Donald Trump. Lia vicprezidanta kandidato Marelen Castillo ankau\u0306 estas afrikkolombiano, kio signifas, ke la lando vidos sian unuan afrikkolombian vicprezidanton j\u0302urkonfirmitan la 7-an de au\u0306gusto, sendepende de kiu venkos en la dua rau\u0306ndo."}, {"text_idx": "#000236", "text": "En c\u0302i tiuj balotoj, malfido estis generita c\u0302ar la Comisio\u0301n Nacional Electoral [eo: Nacia Voc\u0302dona Komisiono] ne povis dungi internacian au\u0306ditoron, tial ili estis tenitaj kun la tradiciaj softvaraj au\u0306ditoroj tutlande. C\u0302i tio generis popolan maltrankvilon pri ebla voc\u0302dona frau\u0306do de pluraj partioj."}, {"text_idx": "#000237", "text": "Kial la lando estas dividita?"}, {"text_idx": "#000238", "text": "Por multaj homoj, la ekstrema politika polusig\u0302o komencig\u0302is en 1948, kiam la progresema politikisto Jorge Eliecer Gaita\u0301n [eo] estis mortigita, kaj poste formig\u0302is flankoj de gerilanoj kaj kontrau\u0306-gerilanoj kio kondukis al la perforto kiu ankorau\u0306 ne c\u0302esis, precipe, en kamparaj regionoj. Ekzemple, lastatempe la kvazau\u0306milita grupo Clan del Golfo [eo: Golfa Klano] kau\u0306zis \u201cParo armado\u201d [ndlt. En Kolombio, la \u201cParos armados\u201d au\u0306 \u201cArmitaj strikoj\u201d en Esperanto, rilatas al agadoj de kontrau\u0306leg\u0302aj armitaj grupoj de gerilanoj, kvazau\u0306militistoj au\u0306 drogkomercistoj, kiuj atakas civilulojn kaj militistojn, per blokado de vojoj, limigo de movebleco, minacoj kiuj devigas la fermon de komercaj lokoj kaj suspendon de klasoj en lernejoj kaj universitatoj; fonto: c\u0302i tie] kiu koncernis 178 municipojn en kamparaj regionoj de Kolombio, kiel veng\u0302a respondo al la ekstradicio de g\u0302ia plej sperta gvidanto, Dairo Antonio U\u0301suga David, ankau\u0306 nomata Otoniel, al Usono."}, {"text_idx": "#000239", "text": "Do, la polusig\u0302o devenas de la interna konflikto en Kolombio, kiu lasis centmilojn da mortintoj kaj milionojn da delokitaj homoj kaj kiu dau\u0306ras malgrau\u0306 historia pacinterkonsento kun unu el la c\u0302efaj gerilaj grupoj en 2016. Multaj pridubas la observon kiun la nuna prezidanto Iva\u0301n Duque [eo] estis faranta por la pacprocezo inter la registaro kaj la FARK, subskribita en 2016. En enketo de februaro 2022, 73% de la log\u0302antaro malaprobis lian registaron. La plimulto estas malkontenta pri s\u0302losilaj aferoj kiel korupteco, civitana sekureco, ekonomio, dungiteco, sano, vivmedio kaj edukado. La 4-an de junio 2022, Duque estis kondamnita al hejma aresto pro malobservado de jug\u0302a decido pri la protekto de naturrezervejo."}, {"text_idx": "#000240", "text": "Unuflanke, dekstraj fortoj, profitantaj de la g\u0302enerala malkontento kau\u0306zita de gerilaj armitaj grupoj, pus\u0302is mesag\u0302ojn kontrau\u0306 maldekstraj ideoj kaj la Revoluciaj Armitaj Fortoj de Kolombio (FARK) [eo], precipe en tradiciaj amaskomunikiloj, kiuj intensig\u0302is depost la registaro de Uribe ekoficis en 2002. Nun granda parto de la log\u0302antaro timas la maldekstran registaron c\u0302ar oni diris al ili, ke se Gustavo Petro venkus, Kolombio \u201cig\u0302us Kubo au\u0306 Venezuelo\u201d. Ili timas ke Petro estos popolisto kiu povus konduki Kolombion al bankroto au\u0306 ig\u0302i au\u0306toritata. Pli ol 90% de la kolombia log\u0302antaro malaprobas la prezidanton de Venezuelo, Nicola\u0301s Maduro. C\u0302irkau\u0306 1,7 milionoj da venezuelanoj log\u0302is en Kolombio ekde marto 2021, multaj fug\u0302is pro profundig\u0302anta humanitara krizo."}, {"text_idx": "#000241", "text": "Aliflanke, aliaj kolombiaj balotantoj diras, ke ili vekig\u0302is kiam ili eksciis la veron pri la \u201cfalsaj pozitivoj \u201d \u2014 la murdoj de miloj da civitanoj, c\u0302efe membroj de la kolombia armeo, por prezenti ilin kiel venkon en la batalo kontrau\u0306 gerilanoj kaj drogokontrabandistoj \u2014 kaj ankau\u0306 kiel rezulto de la nacia striko en 2021 kau\u0306zita pro la anonco de imposta reformo. Dum la striko, 80 junuloj estis mortigitaj, kaj multaj aliaj, vunditaj; organizaj\u0302oj akuzas s\u0302tatajn fortojn pri la arbitra kaj misproporcia uzo de forto. Oni ankau\u0306 protestis kontrau\u0306 la masakroj kaj murdoj de tiom da sociaj gvidantoj (kaj la mortigoj ankorau\u0306 ne c\u0302esis), kontrau\u0306 la korupto kaj inflacio. Samtempe ili postulis la defendon de digna vivo, socia egaleco kaj homaj rajtoj. La manifestaciantoj malakceptis la registaron de Duque, c\u0302ar ili kredas ke la kontrolaj povoj estas je lia servo."}, {"text_idx": "#000242", "text": "La 19-an de junio la dividita Kolombio balotos por sia estonteco. Venku kiu venku, sed la kolombianoj volas s\u0302ang\u0302on."}, {"text_idx": "#000245", "text": "En Meksiko, la Internacia Tago de Virinoj, la 8-a de marto, estas tago kiu kau\u0306zas interesegon al dekmiloj da homoj. Perforto en Meksiko estas sistema: pli ol 30 mil meksikanoj perdas sian vivon pro perfortaj eventoj. Multaj el tiuj viktimoj estas virinoj: femicidoj pliig\u0302is je 137 % inter 2015 kaj 2020, kaj sep el dek knabinoj kaj virinoj (plenkreskaj), kiuj havas pli ol 15 jarojn, suferis genran perforton, lau\u0306 datumoj de la Nacia Au\u0306tonoma Universitato de Meksiko."}, {"text_idx": "#000246", "text": "Meksika feminisma aktivulino, kies atesto pruvas la delikatan situacion kiun virinoj trapasas en Meksiko, rakontas al Tutmondaj Voc\u0302oj sian c\u0302iutagan vivon kiel defendanto de virinaj rajtoj. Pro sekurecaj kialoj, s\u0302ia oficiala nomo estas anstatau\u0306igita per s\u0302ia oficiala pseu\u0306donimo, \u201cFormikineto\u201d (es: Hormiguita). S\u0302i log\u0302as c\u0302e la periferio de Meksikurbo."}, {"text_idx": "#000247", "text": "S\u0302ia aktiveco kiel feministino ekis en 2020. \u201cC\u0302io komencig\u0302is en la pandemio\u201d, rakontas Formikineto. \u201cLa Morras decidis preni la spacojn\u201d. Morras, meksika esprimo por junaj virinoj, estas, lau\u0306 c\u0302i tiu kunteksto, organizitaj knabinoj."}, {"text_idx": "#000248", "text": "Por Formikineto, \u201cla amo inter virinoj estas revolucio, g\u0302i signifas retenadon kaj subtenadon, kaj eblecon doni al si novan s\u0302ancon por vivi c\u0302iutage en alia perspektivo\u201d."}, {"text_idx": "#000249", "text": "S\u0302ia unua manifestacio estis antau\u0306 la Palaco de Belartoj [eo], en la centro de la c\u0302efurbo. Tamen, s\u0302i diras ke strataj vendistoj sturmis ilin. \u201cNi estis fizike kaj vorte atakitaj, kio kau\u0306zis ke ni ne revenu al tiu dang\u0302era zono por eviti alfrontojn\u201d."}, {"text_idx": "#000250", "text": "Meksikaj feministoj denuncas la nekompetentecon kaj neagadon de la registaro fronte al seksa perforto samkiel la troan burokratigon de la vojoj de denunco, kiuj klarigas la malmultan au\u0306 neekzistantan zorgon por solvi la problemon. Nur 4% de femicidoj ig\u0302as objekto de proceso [eo]. Tio estas unu el la c\u0302efaj kialoj malantau\u0306 la manifestacioj."}, {"text_idx": "#000251", "text": "Formikineto diras ke feminismaj mars\u0302oj havas kompleksan planadsistemon, kiu estas videbla en la amasaj manifestacioj en Meksiko, c\u0302ar ili povas atingi 20 000 homojn."}, {"text_idx": "#000252", "text": "\u201cPoste, mi rimarkis ke la kolektivoj estis regitaj de asembleo kaj fronto, la asembleoj kunigis pli ol 10 au\u0306 15 kolektivojn, kaj krome ni havis sufic\u0302e grandajn subtenajn retojn kiuj planis la unuig\u0302on kun aliaj feminismaj grupoj de aliaj s\u0302tatoj de la Meksika Respubliko\u201d. S\u0302i diras ke homoj kutime perceptas feministojn kiel \u201ccentrajn\u201d, tio estas ke ili nur prizorgas siajn proprajn kolektivojn au\u0306 ke ili estas dividitaj, sed s\u0302i argumentas ke ili \u201cc\u0302iam celas c\u0302eesti\u201d unu c\u0302e la alia."}, {"text_idx": "#000253", "text": "En 2020, feminismaj manifestaciantoj pentris rug\u0302e la pordon de la Nacia Palaco, kiu funkcias kiel la c\u0302efsidejo de la federacia registaro estrita de la maldekstra Andre\u0301s Manuel Lo\u0301pez Obrador (AMLO), kun mesag\u0302oj kontrau\u0306 seksa perforto. La sekvan jaron, la manifestaciantoj organizig\u0302is por fari memorandon de c\u0302iuj viktimoj de femicido super la s\u0302irmita kiraso por protekti la fasadojn de la palaco. C\u0302i-jare, la registaro c\u0302irkau\u0306baris la nacian palacon denove."}, {"text_idx": "#000254", "text": "Ekzistas manifestacioj ankau\u0306 en aliaj partoj de la lando. Gerero [eo], suda s\u0302tato de Meksiko, havis kiel guberniestran kandidaton Fe\u0301lix Salgadon Macedonion, kiu estis akuzita pri seksperfoto. Malgrau\u0306 la malkas\u0302a subteno de la plej forta kaj la plej subtenata partio de la lando, MORENA [es: MOvimiento REgeneracio\u0301n NAcional, eo: Nacia Regenera Movado], ili [la manifestacioj] sukcesis retiri lin de la kandidatig\u0302o. En februaro 2021, la feministoj timigis la Balotan Tribunalon de la S\u0302tato de Gerero por g\u0302ia kunlaboro por postuli al tiu kandidato: \u201cSe ne estas malakcepto, estos revolucio\u201d, ili diris. Monatojn poste, AMLO vojag\u0302is al c\u0302i tiu s\u0302tato, kie okazas kontrau\u0306leg\u0302a vendo kaj prostituado de knabinoj. Li minimumigis la problemon dirante ke \u201ctio ne estis la regulo\u201d [ndlt. C\u0302i tiuj vortoj povas esti interpretitaj kiel \u201ctio ne estas ofta\u201d] kaj ke \u201cestas multaj kulturaj, moralaj kaj spiritaj valoroj\u201d en c\u0302i tiuj komunumoj."}, {"text_idx": "#000255", "text": "Formikineto komentis al ni la kialon kiu malhelpas s\u0302in diri sian oficialan nomon. \u201cMi publike denuncis la direktoron de mia mezlernejo, kiam mi jam studis en la gimnazio, kaj mi rimarkis ke multaj knabinoj suferis tion kion mi suferis en tiu mezlernejo, tiam, akademiaj au\u0306toritatoj, instruistoj kaj studentoj komencis minaci kaj persekutadi min, mi recevis atentigojn kaj akuzojn, c\u0302ar kiam oni denuncas anomalion en la sistemo, c\u0302iuj iras kontrau\u0306 oni\u201d."}, {"text_idx": "#000256", "text": "C\u0302i tiu sperto pelis Formikineton farig\u0302i konata feministino en sia regiono. \u201cC\u0302i tiu situacio estis la guto kiu elvers\u0302igis la glason, c\u0302ar la morras de la kvartalo komencis sendi al mi mesag\u0302ojn por peti de mi helpon pri sekura aborto [aborto ne estas lau\u0306leg\u0302a en Meksiko, nur en specifaj cirkonstancoj kaj subs\u0302tatoj], por denunci agresanton au\u0306 por peti de mi konsilojn. Tamen, mi ankau\u0306 ricevis minacojn de la agresantoj de tiuj knabinoj; mi ankau\u0306 alfrontis mian agresanton, kaj la homoj de mia c\u0302irkau\u0306o defendis lin\u201d."}, {"text_idx": "#000257", "text": "Sed la minacoj farig\u0302is esence pli kompromitaj. \u201cIli sendis al mi mesag\u0302ojn, au\u0306 ec\u0302 telefonis al mi per mia telefonnumero, kaj diris \u2018ni seksperfortos vin\u2019, \u2018ni mortigos vin\u2019, \u2018ni malaperigos vin\u2019, \u2018ni scias kie vi log\u0302as\u2019 citante mian adreson\u201d. Formikineto ec\u0302 deklaris senti sin gvatita de s\u0302tataj agentoj kaj polico, samkiel siaj kunuloj."}, {"text_idx": "#000258", "text": "Por 2022, Formikineto prezentas al ni la c\u0302efan akson de feminismaj postuloj: \u201cPor c\u0302i tiu 8M, ni organizas pacan proteston, kaj ni ankau\u0306 kontrolas la eblecon malfermi dialogan tablon por postuli lau\u0306leg\u0302an aborton en la Meksiks\u0302tato [eo].\u201d"}, {"text_idx": "#000259", "text": "Malgrau\u0306 la malfacilaj\u0302oj kaj minacoj, s\u0302i sentas sin subtenata de sia defenda komunumo. \u201cMi sentas fratecon ene de feminismo, c\u0302ar inter ni, ni helpas unu la alian, mia pano de c\u0302iu tago estas helpi la morras denunci kazojn de seksperfoto, akompani familiojn en la tribunalo por kazoj de feminicido; miaj agoj ne estas por mi, ili estas por la generacioj kiuj venas.\u201d"}, {"text_idx": "#000261", "text": "Foto de la au\u0306torino, uzata kun permeso."}, {"text_idx": "#000262", "text": "Meksiko [eo] estas meze de malplibonigo de simptomoj de klimata krizo, kun sekecoj, inundoj kaj fajregoj c\u0302iam pli severaj en g\u0302ia teritorio. En tiu kunteksto, kie populacioj suferas pro malabundeco, pliig\u0302is luktoj por akvo en la lando, en la lasta jardeko."}, {"text_idx": "#000263", "text": "Keretaro [eo], s\u0302tato en centra zono de la lando, kun altaj indicoj de streso kaj malsekureco pri akvaj rimedoj, estas la sola s\u0302tato kiu neniam havis specifajn lokajn leg\u0302ojn pri akvoj. Nuntempe, la tuta teritorio de la s\u0302tato estas tus\u0302ita de sekeco, kaj pli ol triono suferas severan sekecon. Krome, la 26 c\u0302efaj akvorezervejoj de Keretaro estas malplenaj."}, {"text_idx": "#000264", "text": "La 31-an de marto, oni prezentis du leg\u0302ajn proponojn kiuj atentigis la log\u0302antaron."}, {"text_idx": "#000266", "text": "Alrededor de 30 organizaciones, activistas y ambientalistas protestaron en rechazo a las dos iniciativas presentadas ante la @Legislatura_Qro. "}, {"text_idx": "#000269", "text": "C\u0302irkau\u0306 30 organizoj, aktivuloj kaj ekologiistoj protestis kontrau\u0306 du iniciatoj prezentitaj en la @Legislatura_Qro."}, {"text_idx": "#000270", "text": "Ambau\u0306 proponoj estis kritikitaj de civilaj organizoj kiel riskaj c\u0302ar ili ne traktas gravajn aspektojn de akva reguligado, kiel la efikon sur ekologian dau\u0306rigeblon, la kamparan kuntekston kaj la klimatan s\u0302ang\u0302on; kaj ankau\u0306, c\u0302ar ili establas privatan administradon de trinkakvaj servoj, modelon kiu estas tutmonde kaj vaste pridubita pro siaj negativaj efikoj por la homa rajto je akvo."}, {"text_idx": "#000271", "text": "El relator de @onu_es@SRWatSan ya advirtio\u0301 los riesgos de privatizar los servicios pu\u0301blicos de agua para los #DerechosHumanos, \u00bfpor que\u0301 seguimos insistiendo? #AguasConLaLeyDeAguas "}, {"text_idx": "#000273", "text": "La raportisto de UN @SRWatSan jam avertis pri riskoj de privatigo de publikaj akvaj servoj kontrau\u0306 homaj rajtoj, kial insisti?"}, {"text_idx": "#000274", "text": "La guberniestro de Keretaro, la S\u0302tata Akvo-Komisiono kaj iuj leg\u0302donantoj argumentis, ke la leg\u0302aj iniciatoj ne celas privatigi akvon en la s\u0302tato, sed la koncesion de la publika servo al privataj kompanioj; kvankam diversaj grupoj de la civila socio kaj aktivuloj atentigis, ke \u201ckoncesio de servoj\u201d estas formo de privatigo lau\u0306 Raportisto de Unuig\u0302intaj Nacioj pri homa rajto je akvo."}, {"text_idx": "#000275", "text": "Retoj el la tuta lando, inkluzive de la Coordinadora de Trabajadores en Defensa del Cara\u0301cter Pu\u0301blico del Agua, la Coordinadora Nacional Agua para Todxs, la Red Mexicana de Cuencas, la Coalicio\u0301n de Organizaciones Mexicanas por el Derecho humano al agua kaj la Freshwater Action Network Me\u0301xico (FANMex), avertis pri la eblaj konsekvencoj de aprobo de la iniciatoj, konsiderante la efikojn de privatigo en aliaj s\u0302tatoj de la lando kaj specife en Keretaro en la lastaj du jardekoj."}, {"text_idx": "#000276", "text": "Osc identifican 3 riesgos en #aguasconlaleydeaguas de #Queretaro:\nSin inclusio\u0301n real de #DerechosHumanos ni justicia hi\u0301drica\nSin bases para la Gestio\u0301n integral en #EmergenciaClima\u0301tica"}, {"text_idx": "#000277", "text": "Osc identigas 3 riskojn en #aguasconlaleydeaguas de #Keretaro:\nSen reala inkludo nek de #HomajRajtoj, nek de akva justeco\nSen bazoj por integra administrado pri #KlimataKrizo"}, {"text_idx": "#000278", "text": "Kvankam la koncesio de la servoj estas aktuala praktiko de la s\u0302tata c\u0302efurbo, la formaligo de c\u0302i tiu modelo malfermus la pordon por normaligi tion, lau\u0306 akademiaj kaj j\u0302urnalaj esploroj, kio estas unu el la c\u0302efaj kau\u0306zoj de la nuna loka akva krizo. En la lastaj jaroj, la konfliktoj kau\u0306zitaj de akaparado de akvo estigis manifestaciojn en Amealco, Cadereyta kaj aliaj municipoj de Keretaro."}, {"text_idx": "#000279", "text": "Sub la alvoko #AguasConLaLeyDeAguas (Akvoj [ndlt. La vorto estas uzata por averti au\u0306 atentigi iun pri specifa dang\u0302ero au\u0306 situacio] kun la Akva Leg\u0302o), organizoj kaj log\u0302antoj postulas malferman parlamentan kunsidon por malhelpi la riskojn kaj inkluzivi la civitanajn proponojn."}, {"text_idx": "#000280", "text": "De la loka parlamento, la malfermo de spacoj por partopreno ankorau\u0306 ne estis konsiderata, malgrau\u0306 la fakto ke g\u0302i estas devo derivita de la Escazu\u0301-interkonsento, internacia pakto kiu traktas aliron al informoj, publika partopreno kaj aliro al justico en naturmediaj aferoj en Latinameriko kaj Karibio (c\u0302iuj eo)."}, {"text_idx": "#000281", "text": "#ParlamentoAbierto no es un foro ni unos di\u0301as para enviar opiniones por correo, es un proceso amplio, oportuno, transparente, incuyente y suficiente acorde con obligaciones y esta\u0301ndares de #Escazu\u0301Ahora y del derecho humano al agua. #AguasConLaLeyDeAguas de #/ZNmXDNyk2P"}, {"text_idx": "#000283", "text": "#MalfermaParlamento estas nek forumo, nek kelkaj tagoj [por] sendi opiniojn per pos\u0302to, g\u0302i estas larg\u0302a, g\u0302ustatempa, travidebla, inkluziva kaj sufic\u0302a procezo lau\u0306 devoj kaj normoj de #Escazu\u0301Nun kaj de homa rajto al akvo. #AguasConLaLeyDeAguas (eo: Gardu pri la akva leg\u0302o) de #Keretaro"}]