[{"text_idx": "#000000", "text": "Historio de la Esperanta literaturo"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Historio, kiu farig\u0302as parto de la historio"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Voko al plibonigo de grava verko"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Valora kroniko, precipe pri la poezio"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Jen g\u0302i aperis \u2013 la granda literaturhistorio! G\u0302ia fizika aspekto estas tre alloga kun amaso da ilustraj\u0302oj kaj plac\u0302a grafika arang\u0302o. Krom la c\u0302efa kronika parto g\u0302i havas plurajn gravajn aldonaj\u0302ojn. Pli ol mil piednotoj aperas pag\u0302opiede, sed pli ampleksaj referencoj aperas en kvindekpag\u0302a apendico, kie kolektig\u0302as amaso da interesaj informoj. Sekvas antologia parto, bibliografio kaj indeksoj, krom de personoj ankau\u0306 de revuoj, de temoj kaj \u2013 tre utila \u2013 de verkoj."}, {"text_idx": "#000008", "text": "La du au\u0306toroj dividis inter si la verkadon. La diversaj c\u0302apitroj ne estas aparte subskribitaj, sed evidente Silfer c\u0302efe respondecas pri epokaj superrigardoj kaj c\u0302apitroj pri teatro, dum Minnaja c\u0302efau\u0306toris la reston, do la plimulton. Oni sufic\u0302e facile distingas la du stilojn."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mi tre s\u0302atas la manieron lau\u0306 kiu Minnaja rakontas kaj analizas la historion. Lia stilo estas simpla kaj klara, la lingvaj\u0302o plejparte bona kaj la rakonto konkreta, flua kaj atentokapta. Li ofte uzas historian prezencon, kio helpas al mi senti proksimecon kaj c\u0302eeston en la evoluo kaj eventoj. La stilo de Silfer estas pli vortric\u0302a, kelkfoje vante esotera, kaj liaj manioj kaj s\u0302iboletoj iom lacigas min."}, {"text_idx": "#000010", "text": "La sola pli frua verko de sama amplekso estas la anglalingva Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto (CEOLE) de Geoffrey Sutton aperinta en 2008. La du verkoj tamen ege diferencas inter si, ne nur per la lingvo. Dum Historio de la Esperanta literaturo (HEL) pli amplekse traktas la fruajn epokojn ol la malfruajn, en CEOLE estas male. Dum HEL kronikas, revuas kaj analizas, CEOLE c\u0302efe kolektas amason da faktoj. Sutton ne eldiras proprajn prijug\u0302ojn pri la verkoj, sed citas erojn el diversaj recenzoj, tiel ke mi ofte sentas min invitata en diskuton. Male, Minnaja preskau\u0306 c\u0302iam prezentas sian propran prijug\u0302on kaj nur de temp\u2019 al tempo citas el recenzoj, ofte por subteni au\u0306 precizigi la eldiritan opinion, relative malofte por pridiskuti g\u0302in. Persone mi trovas esence, ke la au\u0306toro mem pesu kaj prijug\u0302u la traktatajn verkojn, sed mi plej s\u0302atus havi kombinon de ambau\u0306 aliroj, kio kompreneble rabus pli da spaco."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Sutton en CEOLE strebas katalogi c\u0302iujn verkojn originalajn kaj tradukitajn de c\u0302iu traktata verkisto. En HEL ni ricevas elekton, kies kriterioj kaj motivoj ne klaras. Tute ne aperas listoj de kompletaj verkaroj, kion mi trovas manko. La leganto ne povas scii, kio estas ekskludita."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Se dau\u0306rigi la komparon, mi trovas HEL-on pli bela, pli zorge kaj konscie redaktita kaj pli flue legebla ol CEOLE. HEL amase citas el poemoj, malofte ankau\u0306 el prozaj verkoj, dum g\u0302i iufoje resumas la intrigon de romano, kio ne okazas en CEOLE. Ankau\u0306 la ampleksa referencaro estas atuto en HEL."}, {"text_idx": "#000014", "text": "En CEOLE aperas mallonga parto kun \u201cspecimenoj\u201d, por montri al la anglalingva leganto kiel aspektas Esperanto, kaj aldone vortareto por helpi dec\u0302ifri la tekstojn. En HEL aperas antologio, kies poezia parto ampleksas 56 pag\u0302ojn kaj la proza 22. La kriterioj de elekto estas neesprimitaj kaj nekompreneblaj al mi. Relative multaj poetoj ja estas reprezentitaj. Sed la malgrandega proza elekto estas nur bizara."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ambau\u0306 verkoj dividas la Esperantan literaturhistorion en epokojn, sufic\u0302e simile. La interperiodaj limjaroj lau\u0306 Sutton estas 1920, 1930, 1952, 1975. Lau\u0306 Minnaja kaj Silfer temas pri 1921, 1937, 1952, 1970, 1993. Mi persone ne komprenas la obsedon de esperantistoj pri divido en epokojn, kiu en HEL havas la maloportunan sekvon, ke verkistoj longe aktivaj estas dishakitaj en pecojn."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Fine de la komparo mi menciu, ke ambau\u0306 verkoj tute ne \u2013 au\u0306 tre malmulte \u2013 traktas la g\u0302eneralan historion de la monda literaturo, nek la rilaton inter la Esperanta kaj monda literaturoj, eble c\u0302ar malfacilas trovi tian rilaton. C\u0302u do nia verda kulturo estas izolita insulo?"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Al mi persone malfacilas analizi au\u0306 ec\u0302 nur priskribi poezion. Tial mi admiras la klarajn kaj kompreneblajn prezentojn de Minnaja pri verkaroj, poemaroj au\u0306 unuopaj poemoj de multaj Esperantaj poetoj. Evidente la multaj kaj ampleksaj citaj\u0302oj helpas krei imagon pri la verkoj. Konkludoj foje estas ege trafaj. Pri Kalocsay li skribas: \u201centuziasmo estis ne pri tio, kion li diris per la versoj, sed pri la versoj, per kiuj li tion diris\u201d (p. 121)."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Kiam temas pri la prozo, li s\u0302ajne ne havas egalan talenton. Nu, pluraj verkoj ja estas trafe prezentataj, ekz. la verkoj de Meye, Newell, Szila\u0301gyi, Francis kaj Nemere. Sed aliaj ne, lau\u0306 mia opinio. Ofte li donas resumon de la intrigo sed malmulte pli. Prozaj citaj\u0302oj aperas malofte. Alifoje la prezento maltrafas punktojn au\u0306 flankojn, kiuj s\u0302ajnas al mi esencaj. C\u0302e kelkaj verkoj s\u0302ajnas, kvazau\u0306 li ne vere legis ilin, ekz. Kanako el Kananam de Linton, Morto de artisto de Lo\u0308wenstein kaj la novelaroj de Karpunina."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Traktante Metropoliteno de Varankin, li mencias nek la metrokonstruon nek la meta-literaturan trajton, do ke g\u0302i estas romano pri la verkado de tiu sama romano. Pri Sen titolo de S\u0302irjaev li asertas, ke g\u0302i \u201cestis finita jam en 1898\u201d. Simpla komparo kun la tekstoj, kiujn la junulo vere kreis tiuepoke, tuj pruvus tion absurda. C\u0302e Homoj sur la tero de Engholm Minnaja s\u0302ajne maltrafis la c\u0302eftemon esprimitan jam en g\u0302ia titolo."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Pli grava manko estas la plena silentado pri iuj verkoj kaj verkistoj. Plej s\u0302oke mankas ajna mencio de Karuseloj... de Sara Larbar (Lilia Ledon da Silva). Tiu estas romano el 1987, kiu unikas el pluraj vidpunktoj, plej grave pro la vertig\u0302a stilo adaptita al la rakonto. Ne eblas, ke Minnaja ne konscias pri g\u0302ia ekzisto, do la ekskludo estas grava misdecido."}, {"text_idx": "#000022", "text": "C\u0302iuj personoj kaj fenomenoj en la rondo c\u0302irkau\u0306 Giorgio Silfer (la Patrolo, Literatura Foiro ktp) estas detale kaj multpag\u0302e prezentataj. La au\u0306toroj de HEL trotaksas c\u0302ion ligitan al la Silferaj rondoj, sed plej grave la ideon, ke esperantistoj estas \u201cpopolo au\u0306tonoma\u201d (p. 59). Tiun ideon oni imputas al multaj au\u0306toroj mortintaj, kaj oni insiste penas retrospuri g\u0302in tra Baghy kaj Privat g\u0302is Zamenhof. Oni ec\u0302 asertas, ke la mala opinio \u201crestas tamen limigita al kelkaj tute marg\u0302enaj unuopuloj\u201d (p. 488). Per tia manko de realismo oni lau\u0306 mi riskas ridindigi ankau\u0306 la seriozan enhavon de la verko. Estus domag\u0302e, se g\u0302i ekhavus reputacion de \u201cCivita\u201d memglorado, c\u0302ar malgrau\u0306 siaj mankoj g\u0302i ja estas ric\u0302a, valora kaj alloga prezento de la Esperanta beletro."}, {"text_idx": "#000023", "text": "La teatraj c\u0302apitroj de Silfer konstituas detalan kronikon pri teatroprezentadoj inter 1898 kaj 1993, en kongresoj, radiodisau\u0306digoj kaj klubvesperoj. Temas plejparte pri verkoj tradukitaj, kaj la originala dramverkado iel perdig\u0302as en amaso da detaloj pri aktoroj kaj alio. Eble estus pli oportune eldoni c\u0302i tiujn c\u0302apitrojn en aparta volumo pri teatro. Tiu povus esti valora dokumento, kvankam la teksto estas senfokusa kaj bezonus sarkadon kaj redaktadon. En la nuna kunteksto g\u0302i iom malkonvenas, ankau\u0306 pro la stilo. Legante g\u0302in mi kvazau\u0306 au\u0306skultas monologon de maniulo delogita de sia propra voc\u0302o."}, {"text_idx": "#000024", "text": "La Esperanta literaturo estas relative vira afero. Ofte g\u0302i s\u0302ajnas ec\u0302 pli vira pro la emo de viraj kritikistoj atenti precipe aliajn virojn, kaj pro la konata fenomeno de klikoj au\u0306 \u201cskoloj\u201d el viroj, kiuj admiras kaj helpas sin reciproke. Bedau\u0306rinde s\u0302ajnas al mi, ke ankau\u0306 HEL iomete kontribuas al tiu tendenco. Pluraj au\u0306torinoj estas traktataj pli avare kaj malestime ol kompareblaj viraj verkistoj, au\u0306 ec\u0302 mankas tute. Nu, oni trovas ankau\u0306 esceptojn bone prezentatajn."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Aperas en la verko kelkaj neglositaj terminoj, kiujn mi ne renkontis pli frue, komprenataj nur per la kunteksto: kanvaso (= intrigo, fabulo), marketro (= muntaj\u0302o de intrigeroj) kaj nigra literaturo (= distraj verkoj pri krimoj). Krome Silfer uzas kelkajn teatrajn terminojn, kiujn li tamen piednote glosas."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Resume mi dirus, ke la verko donas tre valoran kaj interesan imagon pri la originala Esperanta poezio de 1887 g\u0302is 2014. G\u0302i faras tion per plejparte trafaj analizoj kaj abundaj poemcitaj\u0302oj, jen en la kronikaj c\u0302apitroj, jen aldone en la antologia parto. Oni tamen ne traktas la plej popularan poezion \u2013 tiun kantatan."}, {"text_idx": "#000027", "text": "La prozon g\u0302i traktas iom malegale, jen bone kaj interese, jen en iom mankhava kaj magra prezento, jen tute neglekte. La analizoj kaj interpretoj de prozaj verkoj kelkfoje estas trafaj. Alifoje ili s\u0302ajnas al mi ne tre lertaj, au\u0306 ec\u0302 tute mankas. Malofte aperas prozaj citaj\u0302oj, kaj la tielnomata antologio proza estas nur malbona s\u0302erco. Fojfoje Minnaja donas resumojn de romanintrigoj, kio tamen ne egalas analizon. (En unu tia resumo sur p. 302 li ec\u0302 ne hezitas malkas\u0302i la finon, kion legantoj de krimromanoj ne aprezas.) Ankau\u0306 la spaco dedic\u0302ita al diversaj prozverkistoj s\u0302ajnas al mi iom malekvilibra, kaj la plena silento pri iuj verkoj kaj au\u0306toroj konsternas min. La informoj pri originalaj teatraj verkoj riskas droni en kaprica vortlavango pri c\u0302io kaj nenio."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Tamen, malgrau\u0306 evidentaj mankoj, HEL estas valora historia kroniko, precipe pri la poezio kaj la fruaj epokoj de la Esperanta literaturo. Se temas pri la prozo kaj la malfruaj epokoj, la verko de Sutton donas gravan kompletigon, kiun utilus esperantigi."}, {"text_idx": "#000029", "text": "C\u0302i tiu recenzo aperis en la decembra kajero de La Ondo de Esperanto (2015)."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Tiom da au\u0306toroj, tiom da verkoj... kaj tiom da plezuro"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Ne estas la celo en tiu c\u0302i mallonga recenzo kompari la du verkojn: efektive la titoloj c\u0302ion eldiras."}, {"text_idx": "#000032", "text": "La volumo de Sutton estas ja enciklopedio, do detala konsultlibro pri la \u201cgrandaj nomoj\u201d en la literaturo de Esperanto kaj c\u0302efe pri ties verkoj. La historio de Minnaja kaj Silfer estas precize tia: historio, do rakonto, en la plej vasta senco, de la literaturo (kaj ankau\u0306 de la lingvo kaj la socio, kiun g\u0302i generis) ekde la fruaj jaroj g\u0302is la nuna jardeko."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Ne permesu, ke la vorto \u201chistorio\u201d vin fortimigu. Minnaja kaj Silfer klare (kaj klere) verkas, tiel ke oni apenau\u0306 rimarkas, ke oni estas elmetata al \u201chistorio\u201d. La c\u0302apitroj mallongas, tiel ke eblas ilin sendolore gluti. Abundas fotografaj\u0302oj kaj aliaj ilustraj\u0302oj, kaj la lingvo glate kaj facile fluas."}, {"text_idx": "#000034", "text": "G\u0302is la fino de la volumo troveblas specimenaj tekstoj de konataj kaj malpli konataj au\u0306toroj. Argumenteblas, ke la pag\u0302oj dedic\u0302itaj al tiuj c\u0302i legaj\u0302oj povus esti pli efike uzataj por pli funde analizi menciitajn verkojn."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Ekzemple, en pag\u0302oj pri la hungara au\u0306toro Istva\u0301n Nemere, troveblas iom da kritiko (\u201cla kvalito au\u0306 la inventemo estas fojfoje nekontentiga: tro rapida verkado kun ioma neglekto pri polurita formo\u201d [p. 390]), kiu ne kunligig\u0302as al specifaj eroj en la romanaro. Estus interese vidi, kie kaj kiamaniere estas neglektita la polurita formo. Anstatau\u0306e, kiel foje en volumoj pri literaturo-historio, legeblas resumoj pri la intrigo, kaj malpli analizoj pri enhavo kaj formo."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Jen persona vidpunkto, kiu neniel senvalorigu la gravecon de HEL. Ke enestas mankoj (neniu mencio pri tiu, kiu verkis eventuale la plej notindan unuaktaj\u0302on en Esperanto, la japano Tabata Kisaku) kaj malekvilibroj (argumenteble tro da atento pri la itala literatura rondo La Patrolo, kun kiu kaj Minnaja kaj Silfer intime asociig\u0302is), vere ne surprizu. Esperanta literaturo, post nur jarcento kaj kvarono, jam enormas, kaj certe ne eblas, ec\u0302 en 748 pag\u0302oj, c\u0302ion kapti kaj egale pritrakti."}, {"text_idx": "#000037", "text": "William Auld iam diris, ke la esperanta literaturo, kvankam nana kompare kun la angla, franca, germana, ktp, tamen ene de unu jaro liveras pli da libroj, ol li kapablas legi. Jen la pruvo en tiu c\u0302i alte rekomendata volumo: tiom da au\u0306toroj, tiom da verkoj ... kaj tiom da plezuro."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Verko, kiu plenumas kion g\u0302i promesas"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Historio de la Esperanta Literaturo estas unu el tiuj verkoj kies titolo tute kongruas kun la enhavo; c\u0302i-aspekte, la verko ja plenumas tion, kion la titolo promesas: lau\u0306longe de siaj 610 pag\u0302oj, la verko de Carlo Minnaja kaj Giorgio Silfer prezentas al leganto preskau\u0306 c\u0302ion sciendan pri la temo, de la unuaj beletraj elprovoj de niaj movadaj pioniroj g\u0302is verkoj j\u0302us eldonitaj en la momento de sia eldono. Tamen, se pro tio mem oni ja povus atendi simplan defiladon de nomoj, datoj kaj titoloj de libroj, c\u0302i-foje la au\u0306toroj surprizas nin per mallonga analizo de almenau\u0306 la plej gravaj verkoj de c\u0302iu Esperanta au\u0306toro. Tiuj analizoj, fakte, plenumas taskon prezenti al ni la g\u0302eneralan vizion (de la au\u0306toroj) pri la menciitaj verkoj."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Aliaj gravaj punktoj de la verko estas la speciala atento al la Esperanta teatro (mi ja povas diri ke rilate al tio, la libro ne havas konkurantojn); la sistema valorigo de la c\u0302iam, g\u0302is nun, flankelasitaj Esperantaj au\u0306torinoj (kiuj ja meritas apartan, longan studon plene centritan sur \u201cis\u0302i\u201d) kaj la vere interesaj fotoj, kiuj plibeligas la tekston kaj ebligas al ni, legantoj de la posta jarcento, almenau\u0306 (re)koni kiel aspektis kelkaj homoj pri kiuj oni c\u0302iam au\u0306dis, au\u0306 kies tekstojn oni ie ajn jam legis."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Tiuj ampleksa prezentado kaj koncernaj analizoj estas akompanataj de 148-pag\u0302a antologio, kiu kelkfoje prezentas al ni poemojn kaj tekstojn pri kiuj oni c\u0302iam priau\u0306das sed kiujn, pro longdata elc\u0302erpig\u0302o au\u0306 tre malgranda eldonkvanto, oni neniam trovas \u2015 ec\u0302 en interreto. Tio iel ajn permesas al ni kompari la analizon prezentatan en la verko kaj la literatura teksto; tiamaniere, legantoj mem povos alveni al siaj personaj konkludoj pri la afero \u2015 kaj la fakto, ke la libro mem donas al ni ilojn por ke oni konstruu propran opinion, estas, lau\u0306 mi, tre pozitiva rilate al la intelekta honesteco de la au\u0306toroj."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Fine, oni rajtas sin demandi, c\u0302u en la libro estas mankoj? Bedau\u0306rinde, dum legado oni povas rimarki iagradan malekvilibron inter prezentado kaj analizoj de ekstereu\u0306ropaj au\u0306toroj kaj/ au\u0306 verkoj: kelkfoje mankas au\u0306toroj au\u0306 verkoj kiuj, kvankam ili ne estis konataj tra la tuta Esperantujo, estis gravaj en siaj respektivaj landoj. Pri tio sufic\u0302as mencii la brazilanon Nuno Baena. Sed mi pensas ke la kvalitoj de la libro plene kompensas tiun malekvilibron, pro tio ke g\u0302i ne montrig\u0302as kiel ago intenca far la au\u0306toroj, sed kiel specifa rezulto de la fakto ke, dum multaj jardekoj, Esperanto, kaj la movade kaj kulture, estis rigardata kvazau\u0306 (nur) eu\u0306ropa fenomeno, kun kelkaj branc\u0302oj en aliaj kontinentoj."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Tiu manko neniel malaltigas la gravecon de la verko mem, sed elmontras tion pri kio la au\u0306toroj devas atenti, kiam ili preparos venontajn, reviziitajn versiojn, kaj tio same elmontras al amantoj de la Esperanta literaturo, ke, kvankam Historio de la Esperanta Literaturo estas la plej bona g\u0302is nun publikigita verko pri la temo, ec\u0302 g\u0302i ne kapablas elc\u0302erpi g\u0302in, eble c\u0302ar la Esperanta literaturo estas jam tiom ric\u0302a, ampleksa kaj varia, ke neniam plu ia verko povos c\u0302ion diri pri g\u0302i."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Ital-svisa laborgrupeto sukcesis bonege plenumi sian taskon. Kiam ajn la tempo permesas estas al mi tre agrable re-eklegi altkvalitan fakan tekston c\u0302e kiu neniu restas indiferenta. Jam la unua foliumado de HISTORIO DE ESPERANTA LITERATURO donis plac\u0302an aspekton kun ric\u0302e ilustritaj pag\u0302oj. Pli profunda konatig\u0302o substrekas prestig\u0302an valoron de la enhavo. Ni ja havas je nia dispono diversajn antologiojn, sed g\u0302is nun estis sentata manko de tutmonda faklibro pri esperanta literatura historio."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Jen ni havas valoregan verkon por montri al kiu ajn. Fortaj dubemuloj ne kapablas racie argumenti kontrau\u0306 la grava signifo de nia literaturo. Kun geamikoj mi nepre tostos entuziasme pro tiu c\u0302i grandioza atingaj\u0302o. Strange, ke mi havas la senton kvazau\u0306 sekvi aventurromanon, kvankam mi bone scias, ke temas pri referenca enciklopedio unuaklasa."}, {"text_idx": "#000046", "text": "El la tempuzada vidpunkto mi estas 84-jara privilegiulo. Tute libere mi povas doni mian tempon por trovi surprizajn erojn en la libro. Ec\u0302 flegistino en mia loka sancentro miris la brilon de miaj okuloj. Kompreneble mi mallonge klarigis al s\u0302i la kialon. Jam 57 jarojn mi velis sur la oceano de esperanto. Iam kaj tiam literaturaj diamantoj povas naski g\u0302ojegon. Pro tio mi devas esti kontenta kaj profunde dankema."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Indas mem legi la libron kaj rekomendi g\u0302in por kolektoj de lokaj bibliotekoj. Mia kompetento ne sufic\u0302as por recenzi \"c\u0302i tiun mian juvelon\", sed iom modifante mi imitas la verkiston Cezaro Rossetti kaj diras : \"Kredu min sinjorino\" kaj sinjoro!"}, {"text_idx": "#000052", "text": "\"En tiu historio la unua epoko estas certe la\nplej longa, eble la plej konvulsia, sed kvante la plej malgranda kaj estetike\nne la plej interesa. G\u0302i ampleksas tridek kvar jarojn, 1887-1921: pli ol\ngeneracion, kun multaj novaj\u0302oj kiuj decide karakterizas la evoluon de la"}, {"text_idx": "#000058", "text": "ankau\u0306 la grava atento donita, en pluraj diversperiodaj c\u0302apitroj, al\nla fenomeno Esperanta Teatro kaj al la nemultaj dramaturgoj\nverkintaj originalajn teatraj\u0302ojn nialingve, krom al la tradukoj de\nalilingvaj teatraj klasikaj\u0302oj, enscenigitaj okaze de gravaj esperantaj\neventoj. Oni perceptas, tra la volumo, la intereson pri teatroverkado de unu el\nniaj du esperantologoj, Giorgio Silfer, mem dramaturgo verkinta plurajn teatrajn originalaj\u0302ojn."}, {"text_idx": "#000059", "text": "krome, la fortostrec\u0302a senpasia eleganto de Carlo Minnaja priskribi la\nlastan periodon de 1993 al 2013 kun aludoj g\u0302is 2014, ankorau\u0306 tro\nfres\u0302datan tempon por sobre kaj distancig\u0302e, histori-analize pritaksi\neventojn kaj c\u0302efe homojn plu vivantajn kaj agantajn,"}, {"text_idx": "#000060", "text": "nun, la volumo Historio de la esperanta\nliteraturo estos nepra stud- kaj konsultlibro nemalhavebla por c\u0302iu\nserioza verkonto, instruisto, redaktonto de revuo, movadano, kiu agos en nia"}, {"text_idx": "#000061", "text": "Historio de la esperanta literaturo"}, {"text_idx": "#000062", "text": "En \u201cEnkonduko al literatura kritiko\u201d Giorgio Silfer difinas: \u201cSe la literaturo ne estas nur beletro, sed ankau\u0306 la verkoj, kiuj apartenas al la politika, filozofia, religia, scienca, historiografia kampoj, g\u0302i koincidas kun evoluo de la popoloj.\u201d Kaj kiam ni trafoliumas la ampleksan \u201cHistorio de la esperanta literaturo\u201d de Carlo Minnaja kaj Giorgio Silfer, ni konstatas la kulturan evoluon de la esperanta socio."}, {"text_idx": "#000063", "text": "La personoj, kiuj ne konas la Internacian Lingvon, la esperantajn literaturon kaj kulturon, ne kredus, ke tiu c\u0302i internacia socio nur dum 125 jaroj kreis tian ric\u0302an kaj unikan kulturon. Ili devas tralegi \u201cHistorio de la esperanta literaturo\u201d por kompreni kaj konstati, ke de la apero de la Internacia Lingvo g\u0302is hodiau\u0306 multaj esperantaj poetoj, verkistoj, aktoroj, kantistoj signife ric\u0302igis la mondan kulturon kaj kreis unikan internacian kulturon."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Por ekverki tiun c\u0302i ampleksan literaturan historion la ambau\u0306 au\u0306toroj starigis antau\u0306 si ambician kaj detalan planon, kiun ili multflanke pripensis kaj multfoje precize pritraktis. La leganto konstatas, ke la c\u0302efaj celoj de Minnaja kaj Silfer estis ne nur prezenti plurajn Esperanto-au\u0306torojn kaj ties verkojn, sed montri la unikan specifon de la esperanta literaturo kaj klarigi la mondan fenomenon \u201cmemstara esperanta kulturo\u201d."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Per \u201cHistorio de la esperanta literaturo\u201d ili klare emfazas la gravan rolon de la literaturo en la homa vivo kaj g\u0302ian aparte gravan rolon por la multnacia esperanta socio. Esperanto estas ne nur lingvo, kiu ebligas la homan komunikadon, sed en g\u0302i oni kreas literaturajn verkojn, kiuj dum 125 jaroj formis kaj formas la esperantan socian konscion. Tiu c\u0302i trajto de Esperanto estas tre bone esprimita jam en la unuaj frazoj de la libro: \u201cPer la enmeto de \u201cMia penso\u201d kaj \u201cHo, mia kor\u2019\u201d Doktoro Esperanto reliefigis, ke la lingvo estas pli ol komunikilo: g\u0302i estas ankau\u0306 arta perilo.\u201d Minnaja kaj Silfer elokvente montris, ke la esperanta literaturo interpretas humanajn problemojn, ebligas estetikajn travivaj\u0302ojn kaj emocian g\u0302uon."}, {"text_idx": "#000066", "text": "\u201cHistorio de la esperanta literaturo\u201d konsistas el 54 c\u0302apitroj, kies titoloj estas citaj\u0302oj el esperantaj verkoj au\u0306 aludas pri signifaj geografiaj lokoj, ligitaj al gravaj esperantaj literaturaj eventoj, au\u0306 mencias la nomojn de elstaraj esperantaj verkistoj kiel ekzemple \u201cHo, mia kor\u2019\u201d, \u201cDe Smolensks g\u0302is fora Siberio\u201d au\u0306 \u201cJulio Baghy pac\u0302jo, vagabondo, homa homo\u201d. La c\u0302apitroj kaj ties titoloj estas gravaj, c\u0302ar ili montras, ke la au\u0306toroj deziris pli bone precizigi la literaturajn periodojn kaj montri la plej signifajn au\u0306torojn kaj verkojn en la diversaj periodoj."}, {"text_idx": "#000067", "text": "La au\u0306toroj detale esploras la evoluan vojon de la esperanta literaturo. Ili analizas la unuajn tridek jarojn post la apero de la lingvo, la rolon de la literaturaj tradukoj de Zamenhof \u201cHamleto\u201d, \u201cLa revizoro\u201d, \u201cLa rabistoj\u201d. La vojo de la esperanta literaturo komencig\u0302is oriente kaj direktig\u0302is okcidente. La unuaj centroj de tiu c\u0302i nova literaturo estis Moskvo, Peterburgo, Varsovio kaj post mallonga tempo g\u0302i aperis en Parizo, Budapes\u0302to, Dresdeno. Post la unua mondmilito esperanta literaturo ekfloras en Budapes\u0302to kaj la au\u0306toroj konstatas: \u201cLa poetoj de la nova generacio, kontraste kun la antau\u0306aj, preferas la originalan produkton al la traduka.\u201d Tio estas tre grava en nia literaturo, c\u0302ar la originala literaturo lanc\u0302as originalajn ideojn, motivojn kaj temojn, karakterajn por la esperantaj au\u0306toroj, montras iliajn pensmanieron kaj konceptojn pri la mondo kaj vivo. \u201cHistorio de la esperanta literaturo\u201d emfazas la signifon de la esperantaj literaturaj revuoj, c\u0302ar sur iliaj pag\u0302oj unue aperas la novaj verkoj kaj la novaj au\u0306toroj. Tial \u201cLiteratura Mondo\u201d estas evento en nia literaturo. Minnaja kaj Silfer aldonas: \u201cLa revuo poluse altiras plurajn diverslandajn verkistojn.\u201d"}, {"text_idx": "#000068", "text": "Post la dua mondmilito novaj au\u0306toroj dau\u0306rigas la tradiciojn de la esperanta literaturo kaj \u201cHistorio de la esperanta literaturo\u201d klarigas la rolon de la eldonejo \u201cStafeto\u201d, dank\u2019 al kiu komencig\u0302is nova periodo en nia literaturo. \u201cStafeto\u201d ebligis al multaj esperantaj verkistoj aperi en nia literaturo."}, {"text_idx": "#000069", "text": "La libro prezentas la evoluon de nia literaturo preskau\u0306 g\u0302is hodiau\u0306, emfazante la novajn verkojn, novajn verkistojn, iliajn ideojn, vivperceptojn kaj ilian kontribuon al la modernigo de la esperanta literaturo."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Estas tre grave, ke \u201cHistorio de la esperanta literaturo\u201d ne nur listigas nomojn de au\u0306toroj kaj ties verkoj, sed prezentas koncizajn analizojn de la menciitaj verkoj. Tiamaniere la legantoj konstatas la literaturajn kvalitojn de la verkoj kaj komprenas kiel ili estas ligitaj al la periodo, kiam la verkoj aperis kaj la cirkonstancojn, kiam ili estis verkitaj."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Multaj pag\u0302oj estas dedic\u0302itaj al esperanta teatro kaj esperanta muziko. Impresas la fakto, ke la au\u0306toroj strebis ampleksi la tutan esperantan kulturon kaj literaturon. Ili ne nur menciis au\u0306torojn, sed verkojn, kiuj jam estas forgesitaj de la legantoj kaj tio gravas, c\u0302ar au\u0306toroj, kiuj ne verkis tre abunde kontribuis al la ric\u0302eco kaj multkoloro de nia literaturo."}, {"text_idx": "#000072", "text": "\u201cHistorio de la esperanta literaturo\u201d korektis faktojn, kiuj restis en la konscio de la esperantistoj kaj estis ofte ripetitaj. Ekzemple la au\u0306toroj de \u201cHistorio\u201d mencias la unuan esperantan konversacion inter Zamenhof kaj Grabovski, tamen lau\u0306 ili tio c\u0302i ne estis la unua konvesacio en Esperanto, c\u0302ar mankas certaj faktoj."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Estas klare, ke au\u0306toroj, kiuj entreprenas verki historion de la esperanta literaturo ne havos eblecon tralegi c\u0302iujn esperantajn librojn, kiuj aperis dum tiu c\u0302i longa periodo. Iliaj literaturaj analizoj estas bazitaj c\u0302efe al recenzoj kaj opinioj pri verkoj kaj au\u0306toroj kaj tio donas subjektivan pritakson de la analizitaj verkoj. Ekzemple en \u201cHistorio de la esperanta literaturo\u201d preskau\u0306 c\u0302iuj bulgaraj verkistoj kaj poetoj estas listigitaj en C\u0302apitro 21, kies titolo estas \u201cLa sovetia skolo g\u0302ia influo en la proleta literaturo\u201d. Tio ne estas tre korekta pritakso. Vere bulgaraj esperantaj poetoj Dimitro Zlatarski, Asen Grigorov, Hristo Gorov, Violin Oljanov kaj aliaj komencis verki esperante en la dudekaj jaroj de la pasinta jarcento, sed en iliaj poemoj kaj verkoj ne estas nur motivoj kaj temoj, karakteraj por la proleta literaturo. Dimitro Zlatarski, Asen Grigorov, Hristo Gorov, Violin Oljanov kaj aliaj aperigis esprantajn verkojn en diversaj revuoj kaj memstarajn librojn, en kiuj estas temoj kaj motivoj tuthomaj. Ili prikantis la amon, la naturon, la profundajn homajn emociojn, sed la au\u0306toroj de la \u201cHistorio\u201d ne mencias tiujn c\u0302i aliajn verkojn. La nunaj kaj la estontaj legantoj opinios, ke la bulgaraj esperantaj poetoj kaj verkistoj estas ligitaj nur al la proleta literaturo."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Sendube \u201cHistorio de la esperanta literaturo\u201d estas unika, valora kaj tre utila libro. G\u0302i montras, ke la esperanta literaturo estas samnivela al la naciaj literaturoj. G\u0302i enhavas verkojn, kiuj ric\u0302igis la mondan literaturon, kiuj montras la homan progreson kaj kiuj atestas pri seriozaj profundaj esploroj kaj intrepreto de la multkolora homa vivo. La laboro de Carlo Minnaja kaj Giorgio Silfer estas grandega. Por ili tiu c\u0302i libro estas la plej elokventa monumento de ilia vivo kaj esperanta agado. Monumento, kiu montros al la estontaj esperantaj generacioj, ke du talentaj au\u0306toroj kreis verkon, kiu prezentas la pli ol jardekan kreadon de pluraj verkistoj, kiu dedic\u0302is sin al nobla kaj humana agado je la nomo de la progreso kaj kulturo."}, {"text_idx": "#000075", "text": "under review - hereinafter HEL, by M&S - is a chronological\nnarrative of creative writing in Esperanto from its inception to the present.\nM&S base their account on extensive reading and on personal evaluative\ncriteria. We expect HEL to tell us what M&S see from their\ndistinctive standpoint - which, for reasons that have been on record for"}, {"text_idx": "#000079", "text": "instance, after summarizing the plot of Heksakloro unu komo tri, a play\nby Paul Gubbins, M&S conclude: \"Protecting the environment has become a big\nproblem in our society; our theatre too, albeit late, is now taking it on\nboard\" (547). Environmental concerns are not part of HEL's overall perspective:\nM&S are going with the flow."}, {"text_idx": "#000081", "text": "is puzzling, given M&S's acceptance of western European literature as the\ndefault framework (see 116 on Kalocsay's Strec\u0302ita kordo or the\nendorsement of Benczik at 464). What stops M&S from emulating the model\nthey accept, to the point of using its standard analytical tools? When we hear\nthem remarking that translated poetry is a genre seldom appreciated in western Europe (106), we get the point: critics are\nknown fans of translated poetry; M&S have chosen western Europe's general\npublic as their reference group."}, {"text_idx": "#000082", "text": "exoteric, theory-free fluency leaves them waiting for more to emerge from their\nreading. On p 543 they list recent novels by Steele, de Zilah, Lo\u0308wenstein, and\nRodin & Sigmond which together, in their view, represent some\n\"characteristics and goals of the Esperantist community aiming for universal\nequality of human rights for all, especially in the linguistic domain\". But\nthis is a novel-specific point: their fluent style involves eschewing"}, {"text_idx": "#000091", "text": "Antau\u0306 tia impona libro, recenzemulo hezitas. Tiom pli ke la au\u0306toroj estas bone\nkonataj specialistoj pri la fako. Ili dividis la malfacilan taskon inter si: ambau\u0306 pritraktis la periodon 1887-1993, dum Minnaja pritraktis specife la periodon 1994-2012.\nCarlo Minnaja estas denaska Eparolanto, matematikisto, c\u0302iam aktiva en literatura kampo, c\u0302efe sur kampo traduka kaj literaturkritika. Ankau\u0306 aktiva sur movada kampo. Giorgio Silfer lernis esperanton junag\u0302e, kaj tuj ekaktivis sur literatura kaj movada kampoj. Ambau\u0306 do estas atentaj observantoj de la lingvo-strukturo de la lingvouzo, de la literaturkreado kaj produkto. C\u0302ar ja, beletra kreaj\u0302o atingas sian legantaron nur tra eldon- kaj distribuo-vojoj. Tio signifas, ke ili praktike spertis la socian konsiston de la esperanta movado, kaj g\u0302ian historion.\nIli \u201crenkontig\u0302is\u201d junag\u0302e, kadre de La Patrolo, grupo el kultur-agantoj eduke itallingvaj, kiuj iniciatis la revuon Literatura Foiro. Pli malfrue la grupo cedis sian rolon al nova realaj\u0302o, LFKoop, kiu ne nur plueldonis la revuon, sed ekaktivis ankau\u0306 en la instruo de kulturo, kaj en la produkto de la rimedoj necesaj por tiu celo. Silfer kaj Minnaja dau\u0306re kunlaboris, ankau\u0306 post la malapero de La Patrolo.\nIli restis proksimaj al la celo origina: produkti kulturon por socio diverskonsista, studi profundige tiun socion kaj ties kulturon, kaj helpi al g\u0302ia plufortikigo. Ili restis fidelaj al la etika spirito de Zamehof."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Ne la unuan fojon oni publikigas verkon pri la temo \u201cesperanta literaturo\u201d. Sed ja nun la unuan fojon kun la celo pli detale pritrakti la au\u0306torojn, la verkojn, la revuojn kaj la epokojn.\nDrago Kralj (1960), Alfonz Pechan (1966), Tazio Carlevaro (en komuna verko de Ivo Lapenna kaj Ulrich Lins, 1974), Margaret Grace Hagler (1978), Giorgio Silfer (1978), Geoffrey Sutton (2008).\nLa du unuaj barakte proponas interesajn sed resumajn pritraktojn. La relative malmultaj pag\u0302oj disponeblaj ne helpis. Carlevaro ne malpli barakte celis doni lau\u0306eble kompletan superrigardon sur la aperintaj verkoj. Ne nur pri beletristiko originala, sed ankau\u0306 traduka (tiom grava ne nur por la esperanta kulturo, sed ankau\u0306 rilate multajn naciajn lingvojn). Pri sciencaj verkoj, revuoj, radiostacioj, eldonistoj, porinfana kaj prilingva literaturo, c\u0302ar la kulturo en kiu trempig\u0302as esperantano proponas ankau\u0306 tiujn esprimilojn.\nLa libro de Silfer kaj Minnaja havas analogan celon, sed utiligas rimedojn multe pli fajnajn kaj science profundigitajn.\nMenciindas c\u0302i tie, kiel prave indikas Sten Johansson (Esperanto, februaro 2016), ankau\u0306 konataj recenzantoj, tre kleraj kaj interesaj el literaturkritika vidpunkto: W. Auld, L. Ta\u0301rkonyi, K. Kalocsay, K.R.C. Sturmer kaj aliaj."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Verki tian libron reprezentas defion. Esperanto estas ja lingvo, kiun utiligas g\u0302enerale homoj, kiuj ne lernis g\u0302in hejme (c\u0302i tie kun la escepto de Minnaja, tamen). Esperanton oni lernis: g\u0302i estas elektita kulturlingvo. G\u0302i mem estis prezentita en 1887, do fakte ne temas pri antikva kulturlingvo. Kaj g\u0302in ne antau\u0306is kulturo senskriba, sed ric\u0302a. La lingvouzo mem evoluis: komence, g\u0302i estis timema, malric\u0302a, iom eksperimenta. Nur pli malfrue g\u0302i alprenis forton kaj esprimivon. Tiu estas fenomeno ne komparebla kun kompara lingvouzo antikva-moderna. C\u0302ar la antikvaj lingvouzoj estas tamen plenaj kaj ric\u0302aj. C\u0302ar ili respegulas kompletan aplikon en la koncerna epoko.\nLa esperanta literaturo ne estas esence ligita al landoj. Certe, ekzistas landaj influoj, sed ili estas eventuale enhavaj. Ili ne rilatas la lingvouzon. Krome, samlandaj E-aj au\u0306toroj diverg\u0302as tre ofte stile kaj enhave. Ne ekzistas veraj \u201cskoloj\u201d landaj. Ekzistas diverg\u0302aj lingvouzoj, sed la au\u0306toroj ne rekonas sin en skoloj.\nAlia apartaj\u0302o de la Ea literaturo estas la graveco de la tradukitaj verkoj, ne nur en la fruaj tempoj. Ili starigis nivelojn, kiujn ankau\u0306 la origina literaturo tamen devis atingi.\nAnkau\u0306 la disvolvig\u0302o de la Ea literaturo ne faciligas la taskon, eble pro sia mallonga evolutempo: la Ea literaturo montris unue poezian kreskon, kiun sekvis novelaroj, kaj la romanoj kaj la teatro venis nur pli malfrue. Parto de la verkoj publikigitaj aperis en revuoj, ofte efemeraj kaj malfacile troveblaj.\nFine, la Ea literaturo estas malfacile studebla, c\u0302ar g\u0302i ne estas studobjekto en universitato, kaj pro tio ke estas tre maloftaj science kritikaj verkoj pri au\u0306toroj, au\u0306torgrupoj kaj epokoj. Grandparte, kvankam ne c\u0302iam, mankas kompetentaj bibliografiaj kaj biografiaj pritraktoj pri unuopaj au\u0306toroj, kaj ankau\u0306 literatursciencaj analizoj de unuopaj verkistoj kaj verkoj.\nKaj tamen, Minnaja kaj Silfer au\u0306dacis... kaj, fakte, pretigis verkon novstilan, interesan kaj instruan."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Strukturo de la libro: La unua kerno konsistas el kvindek kvar c\u0302apitroj.\nMinnaja kaj Silfer provis solvi la demandon de la prezento. Ili sekvis la kronologian tempon. Per tio ili provis precize indiki la spiriton de la tempo. La homojn, kiuj tiam verkis, la unuopajn limtranspaU\u0300ajn librojn, la kulturan nivelon de revuoj, kaj la gravecon de diversaj aliaj beletraj iloj, kiel la teatro.\nC\u0302iu c\u0302apitro ampleksig\u0302as per notoj kaj per abunde detalaj citaj\u0302oj, por evidentigi au\u0306torajn au\u0306 epokajn apartaj\u0302ojn, temgrupojn, stilrimedojn. Aparte interesaj estas ankau\u0306 la multaj bildoj, kiuj ric\u0302igas c\u0302iujn c\u0302apitrojn.\nFakte, tiu verko prave povus nomig\u0302i \u201cEnciklopedio de la esperanta kulturo\u201d. G\u0302i atingis nivelon g\u0302is nun neniam atingitan, ankau\u0306 helpe de iloj, kiujn mi priskribos poste.\nMinnaja kaj Silfer ne priskribas nur la beletran kulturon produktitan en Esperantujo, sed ankau\u0306 g\u0302iajn rilatojn kun la ceteraj elementoj de la historio kaj de la socia konsisto de la movado. Estus neeble priskribi detale la tutan enhavon de tiu kerna c\u0302apitraro.\nEvidente la au\u0306toroj dividis la prezenton al kvin epokoj: la komenca (Zamehof kaj kelkaj pioniroj), la periodo antau\u0306 la unua mondmilito, la periodo intermilita, kaj la \u201cmoderna\u201d epoko postmilita. Lasta c\u0302apitraro koncernas la nunajn tendencojn.\nEstas neeble priskribi detale la tuton. La du au\u0306toroj certe celis kompletecon: mi kalkulis ke oni menciis iom pli ol 800 personoj. Sed kompreneble kelkaj verkistoj trovas pli ampleksan pritrakton: biografian, bibliografian, ofte ankau\u0306 bildan, stilistikan. Kun la necesaj rilatoj kun eldonejoj, revuoj, enmovada aktivado, kulturaj rilatoj je nacia nivelo, eventuale en politika senco. Kelkaj au\u0306toroj (sed ankau\u0306 kelkaj revuoj au\u0306 aktivadoj) trovas mencion kaj pritrakton en pluraj c\u0302apitroj. Felic\u0302e elpensitaj rimedoj ebligas facile sekvi tiun \u201cmigron\u201d de unu al la alia c\u0302apitro. Aliaj verkistoj estas apenau\u0306 menciataj. Sed neniam nur nome. La au\u0306toroj klopodas tamen ilin ligi al situacio au\u0306 al referenco literatura au\u0306 kultura. La au\u0306toroj estas pritraktataj lau\u0306 la kutima graveco-skalo. Unue Zamenhof (kaj la multaj literature kaj movade aktivaj Zamenhofoj), kun la pioniroj, g\u0302enerale rus- kaj pollingvaj (Bein, Grabowski). Kun neniam malaperinta celo konstrui E-lingvan Weltliteratur (Mondliteraturo). Felic\u0302e la fleksebla c\u0302apitro-strukturo permesas ankau\u0306 poste aldoni au\u0306torojn, kiuj ja estas pionirecaj, sed ne apartenas al la slava mondo: Colas, Merchant, Bourlet, Hankel. Post la unua mondomilito naskig\u0302is Literatura Mondo (LM) kun gravaj au\u0306toroj kiel Kalocsay kaj Baghy, kaj grupo el hungaraj kunlaborantoj (Ta\u0301rkonyi, Szila\u0301gyi). Sed ja LM kungluis multajn aliajn ne-hungarojn: Waringhien, Adamson, Schwartz, van Schoor. Samperiode, naski\u00dfas grupoj klasbatale aktivaj, en Sovetunio kaj aliloke: Mih\u0302alski, Hoh\u0302lov, Baranyai, Weinhengst, Lanti, Bartelmes. Post la dua mondmilito reaperis dum mallonga periodo LM, poste La Nica Literatura Revuo kaj Norda Prismo (kaj nur pli malfrue Literatura Foiro) reprenis la torc\u0302on, cetere kun novaj eldonejoj. Naskig\u0302is novaj au\u0306toroj: Auld, Rossetti, Dinwoodie, Francis, Boulton, Ribillard, Lapenna. Nia \u201cmoderna\u201d epoko. Kaj pli poste, nia \u201cnuntempa\u201d epoko: la Patrolanoj (i.a. Minnaja kaj Silfer mem, Conterno Guglielminetti, Pisoni, Rossi), kaj Nervi, Seabra, Camacho, Ferna\u0301ndez Marti\u0301n, Gutie\u0301rrez Adu\u0301riz (Liven Dek), Neves, Montagut. Kaj, indas substreki, multaj aliaj. Ne eblas c\u0302iam klara kaj elc\u0302erpa klasigo: epoko, landoj, stiloj, kultura aparteno kaj esperanta sindedic\u0302o povas ege varii. Sed c\u0302io estas retrovebla dank al la iloj ellaboritaj de ambau\u0306 au\u0306toroj."}, {"text_idx": "#000095", "text": "La dua kerna parto estas antologio el la verkoj de multaj menciitaj au\u0306toroj\nLiteraturkritika pritrakto povas kelkfoje aspekti iom sensuka, malgraa la fakto ke la aatoroj ri\u00a4igis \u00dfin per historiaj kaj biografiaj trajtoj. Tial bonvenas tiu \u00a4i 77-pa\u00dfa parto, antologio el la verkoj de kelkaj el la prezentitaj au\u0306toroj. Kun poeziaj\u0302oj (de Applebaum al Zamenhof, kun 52 kromaj au\u0306toroj, reprezentataj per unu au\u0306 pli da poemoj) kaj prozaj\u0302oj (de Beaucaire al Zamenhof, kun 13 kromaj au\u0306toroj). Temas pri eklekta selekto el multegaj verkoj, kaj kelkfoje ne temas pri la plej konataj verkoj (kaj verkistoj), sed pri propra opinio de la au\u0306toroj, kiuj s\u0302atis per tio esprimi preferojn kaj proponojn. Ne tre konata au\u0306toro, au\u0306 verko ne speciale konata, ofte meritas revalorigon."}, {"text_idx": "#000096", "text": "konsistas el la helpaj listoj kaj referencaj iloj por pli facile direkti la atenton de la leganto. G\u0302enerale leganto komencas legi c\u0302e la unua pag\u0302o, kaj c\u0302esas c\u0302e la lasta. Sed tio ne koncernas, principe, enciklopedian verkon. Ekzistas ja verkistoj, eldonejoj, revuoj, kiuj aktivis en diversaj cirkonstancoj, epokoj, landoj, kun modifotaj celoj. Ili do retrovig\u0302as jen c\u0302i-c\u0302apitre, jen alic\u0302apitre. Pro tio la du au\u0306toroj kreis ilojn, kiuj transformas tiun tekston al speco de \u201csuperteksto\u201d. Estas do klare ke au\u0306toro, verko, eldonejoj, revuo, evento, trovig\u0302as en jena au\u0306 alia pag\u0302o. Sed por alfronti tiun malfacilaj\u0302on, la au\u0306toroj metas je dispono de la interesata leganto kelkajn listojn en kromc\u0302apitroj. Per tio ili konstruis elstaran helprimedon por studemuloj. Vi povas rekonstrui la vivon kaj la verkadon de unuopa au\u0306toro, kaj la aktivadon de unuopa eldonejo, au\u0306 revuo."}, {"text_idx": "#000097", "text": "La unua listo (49-pag\u0302a) ligig\u0302as strikte al la unuopaj c\u0302apitroj. G\u0302i detaligas klarigojn historiajn, biografian, bibliografiajn pri unuopaj verkoj kaj verkistoj, kaj okazaj\u0302oj. Ne por c\u0302iuj, sed por tre multaj certe jes. G\u0302i anstatau\u0306as pezajn notojn piedpag\u0302ajn. Atentu pri ili, c\u0302ar ili prilumas g\u0302enerale konektojn, faktojn, situaciojn ne c\u0302iam konatajn au\u0306 klarajn."}, {"text_idx": "#000098", "text": "La kernaj c\u0302apitroj montras multajn bildojn: verkojn, au\u0306torojn, kongresojn. Kelkaj estas bone konataj, aliaj supozeble malofte renkonteblaj. Tiu indekso ebligas trovi la koncernan bildon."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Se subite vi volas nur legi detalojn pri iu verko, serc\u0302u c\u0302i tie. Se la koncerna verko estas almenau\u0306 menciita, vi trovos la indikon de la pag\u0302o en kiu g\u0302i aperas. Lau\u0306dinde, grafika artifiko permesas distingi inter cito en la c\u0302apitraro, kaj cito en la referenca c\u0302apitro."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Se subite vi volas nur legi pri au\u0306toro, au\u0306 tradukisto, au\u0306 aktoro, serc\u0302u c\u0302i-tie. Se tiu persono estas almenau\u0306 menciita, vi trovos la indikon de la pag\u0302o en kiu g\u0302i aperas. Grafika artifiko ebligas distingi inter cito en la c\u0302apitraro, kaj cito en la referenca c\u0302apitro."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Se subite vi volas nur legi pri revuo, serc\u0302u c\u0302i tie. Se tiu revuo estas almenau\u0306 menciita, vi trovos la indikon de la pag\u0302o en kiu g\u0302i aperas. Grafika artifiko ebligas distingi inter cito en la c\u0302apitraro, kaj cito en la referenca c\u0302apitro."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Se subite vi volas nur legi iun temon, serc\u0302u c\u0302i tie. Ja, sed temas pri tikla elekto. Sur 14 pag\u0302oj, mi trovis 1134 malsamajn \u201ctemojn\u201d. Temas pri asocioj, grupoj, eldonejoj, situacioj, konkursoj, landoj, kongresurboj, versformoj, religioj, rimfarado, modoj, esprimaj\u0302oj (\u201cEsperanta popolo\u201d, \u201cEdzino de malamiko de la popolo\u201d, kaj ankau\u0306 \u201chomaranismo\u201d, \u201csamideano\u201d... sed mi ne trovis \u201cInterna Ideo\u201d).\nKrome, c\u0302apitro \"Glosoj\" proponas klarigon pri nekutimaj vortoj, specialaj fakvortoj uzitaj. Kaj troveblas ankau\u0306 dupag\u0302a Bibliografio, kiu proponas pli fruajn verkojn konsultitajn dum la pretigo de la jena verko."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Jen grava, dokumente bazita, sed certe kompleksa libro, kiu meritas atentan legon kaj studon. G\u0302i krome proponas propran, originalan, sed science funditan historian kaj kulturkritikan metodologion. Bona bazo por esperantologoj kaj literatursciencistoj. G\u0302i bone tipigas la evoluon de la kulturo produktita en Esperantujo. Kaj tial g\u0302i povus ne tro malfacile (almenau\u0306 parte) tradukig\u0302i kaj remuldig\u0302i en naciaj lingvoj ne propagandcele, sed studokaj analizo-cele por studantoj de literaturo kaj kulturo.\nTiu c\u0302i libro povas utili al homo interesata al tiu parto de la esperanta kulturo kiu esprimig\u0302is tra libroj, revuoj, eldonejoj kaj teatro. En sia verko, cetere, la au\u0306toroj klopodis ligi tiujn observojn kaj faktojn kun historiaj kaj eksterkulturaj okazaj\u0302oj kaj eventoj.\nTiu c\u0302i verko certe povas utili en kursoj, en diskutoj, en prelegoj pri la temo. G\u0302i malfermas la pordon al nova studepoko: aliro detaliga al unuopaj arkivoj, revizio de iom tro malnovaj bibliografiaj kaj kritikaj eseoj pri unuopaj verkistoj. Por profundigi rilatojn inter unuopaj verkistoj (au\u0306 verkisto-grupoj) kaj lokaj kaj naciaj skoloj, okazaj\u0302oj, kreaj\u0302oj. Neniu serioza observanto povas c\u0302ion scii. Indas esperi, ke tiu krea sinergio okazos, kiel cetere jam tie kaj tie oni faris.\nLasta demando: c\u0302u eble adapto nacilingva indus? Supozeble jes, se la scienca interesig\u0302o pri esperanto kaj planlingvistiko en universitatoj kaj kulturaj tavoloj disvastig\u0302us."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Historio de la Esperanta Literaturo"}, {"text_idx": "#000106", "text": "\u2013 Unue, ni devus iel jug\u0302i pri la kompleteco de la verko: c\u0302u ni trovos ene c\u0302ion, kion ni serc\u0302as? La ideala kompleteco evidente ne eblas. C\u0302i-tipa verko estas simila al biblioteko, kaj absolute kompleta biblioteko ne ekzistas. La esperanta literaturo estas jam tro granda por komplete listigi c\u0302iujn literaturaj\u0302ojn aperintaj \u2013 kaj malaperintaj \u2013 dum 125 jaroj. Aliflanke, ne c\u0302iuj eldonitaj tekstoj meritas eniri historion de literaturo. Kiu decidis pri la indeco de verkoj kaj verketoj eniri HEL-on? Se sinjoroj Minnaja kaj Silfer estus legintaj c\u0302iujn verkojn listigitajn en g\u0302i, ni rajtus diri, ke ili decidis. Sed ne eblas c\u0302ion legi. Multajn literaturaj\u0302ojn ili povis koni nur pere de kritikaj fontoj: artikoloj, recenzoj, antologioj, la Interreto kaj antau\u0306ekzistintaj literaturhistoriaj libroj. C\u0302i-okaze la decido pri la \u00abindeco eniri\u00bb grandparte dependis de kritikistoj kaj recenzistoj tre ofte jam mortintaj. Povis okazi, ke la au\u0306toroj, kvankam ili"}, {"text_idx": "#000108", "text": "Plej bone mi konas min mem kaj miajn verkojn. En la Indekso de personoj mi serc\u0302as mian nomon. Mi trovas \u00abde Zilah, Euge\u0300ne\u00bb- on inter \u00abde Seabra, Manuel\u00bb kaj \u00abde Zilah, Madeleine\u00bb. Kia g\u0302oja surprizo! S\u0302ajnas al mi, ke la 30-jara sindedic\u0302o de mia edzino al Esperanto estas agnoskita, oficialigita. HEL konsideras, ke Madeleine de Zilah, per La Gazeto kaj OSIEK, notinde kontribuis al la disflorado de la esperanta literaturo. Tian klarvidan honestecon mi ne atendis.\nMi legas poste tion, kion Carlo Minnaja diris pri mi kaj miaj verkoj: c\u0302io estas honesta kaj akceptinda. Min iom surprizis, ke Kaj kiu pravas \u00abne estas por malkleruloj, kiuj vers\u0302ajne nur la parton erotikan g\u0302uus; g\u0302i estas por filozofoj, kiuj demandas sin mem kiel la au\u0306toro.\u00bb (p. 542a) Sed eble ankau\u0306 tio c\u0302i estas vera. Min kortus\u0302is kvazau\u0306 neesperita lau\u0306do, ke lau\u0306 Carlo Minnaja, en La Princo c\u0302e la hunoj, \u00abmultajn terminojn li devis konstrui por detale priskribi objektojn ne apartenantajn al la eu\u0306ropa civilizo kaj do por kiuj esperanto ne havas jam pretan vorton; li ilin konstruis per skrupula lingva sento, tiel ke ili aspektas kvazau\u0306 de c\u0302iam hejmantaj en la lingvo.\u00bb (p. 542a) En la sama libro, s\u0302ajne, mi \u00abgloras justan, kvankam s\u0302tupe organizitan s\u0302tatan hierarkion\u00bb. (p. 543a) Nu, jes, sed c\u0302u ekzistis en Azio, ne \u00abs\u0302tupe organizita\u00bb s\u0302tata hierarkio en la 3a jarcento antau\u0306 Kristo? Eble, pro subkonscia premo, mi elmontris preferon al la justa. Estas ankau\u0306 menciita, ke mi estas \u00abeseisto kaj recenzisto\u00bb, kaj ankau\u0306 tio c\u0302i veras, ec\u0302 se nenion konigas pri tri kvaronoj de mia verkaro. Resume: la teksto dedic\u0302ita al mi estas fidinda. S\u0302ajnas al mi, ke Carlo Minnaja legis miajn librojn kaj forg\u0302is pri ili memstaran opinion.\nSed, c\u0302u tiu c\u0302i memstara inteligenta opiniado ekzistas pri c\u0302iuj aliaj au\u0306toroj kaj verkoj? Por konvinkig\u0302i pri tio c\u0302i, mi serc\u0302is s\u0302iboletan verkon en HEL. Temas pri la unue aperinta romano en nia literaturo: Kastelo de Prelongo de Henri Vallienne. Tiu c\u0302i romano havis maljuste detruigan kritikon en Esperanto en Perspektivo, en 1974, kaj de tiam preskau\u0306 c\u0302iuj blinde g\u0302in kondamnas.\nMi trovis en HEL: \u00abNur en 1907 aperas la unua longa romano: Kastelo de Prelongo de Henri Vallienne, kiu en 1908 publikigas la duan: C\u0302u li?. Franco, tradukinto de Eneido, rapide gajnas al si la reputacion de plej granda stilisto, post Kabe. Li verkas imite al Alexandre Dumas kaj la felietonoj de tiu epoko, tial li estas siaflanke aktuala, kaj povas farig\u0302i la unua kazo de \u00abbest seller\u00bb (vendfurorulo) en nia literaturo, kvankam Kabe ankorau\u0306 larg\u0302e superas lin en la influo al la publiko.\u00bb (p. 6a)\nEn la 9a c\u0302apitro Henri Vallienne havas preskau\u0306 tri pag\u0302ojn, kaj Kastelo de Prelongo meritas sufic\u0302e detalan recenzon. La au\u0306toroj de HEL bone reliefigas la tiaman bezonon de la Esperanto-movado havi longajn romanojn. Ni bone komprenas, ke la celo de Vallienne, \u00abkuracisto, alnajlita al sia c\u0302ambro jam ekde aprilo 1905 post grava atako de kormalsano\u00bb, estis doni al la Movado tiajn romanojn, rapide kaj sen troa zorgado pri originaleco kaj profundeco, kaj en lingvaj\u0302o necese antau\u0306fundamenta. HEL ne silentas pri la lingvaj problemetoj en Kastelo de Prelongo, sed g\u0302ia konkluda frazo estas: \u00abLa intrigo trenig\u0302as tute impete, strec\u0302oplene, la rapido en la legado estas nur g\u0302enata de la lingvaj\u0302o, kelkloke (sed nur kelkloke!) fus\u0302a kvazau\u0306 de komencanto.\u00bb (p. 78a)"}, {"text_idx": "#000109", "text": "Vallienne eklernis Esperanton en 1902, nur 5 jarojn antau\u0306 la apero de Kastelo de Prelongo \u2013 li ja estis komencanto. Mi estas kontenta: la au\u0306toroj de HEL ne kontentig\u0302is per blinda sekvado de tretitaj vojoj. Ankau\u0306 pri Vallienne HEL estas fidinda."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Nun mi kontrolu kion diras HEL, pri kelkaj verkistoj de mi bone konataj. Tuj apud mi, sur la pag\u0302o 541a, trovig\u0302as Christian Declerck. Pri Tarokoj kaj epokoj: \u00abla c\u0302efa kvalito de tiu c\u0302i romano estas la senhipokrita enpenetro en sin mem\u00bb. Mi preferus tekston iom pli longan pri Christian Declerck, sed mi jam multfoje konstatis, ke ju pli profunda estas iu verko, des pli koncizaj estas ties recenzoj. Do, eble tro lakona, sed tamen fidinda mencio pri tiu c\u0302i au\u0306toro.\nPri Trevor Steele: \u00abPer nau\u0306 romanoj kaj tri novelaroj en la lastaj tridek jaroj imponas au\u0306straliano Trevor Steele (1940[1970])\u00bb. Listigi tiom da verkoj okupas 3 pag\u0302ojn (p. 537a- 540a), kaj, ec\u0302 tiel, apenau\u0306 restas loko por profundaj analizoj. Ni tamen ekscias, ke \u00abideoj kaj stilo eminentis\u00bb en Sed nur fragmento (1987)\u00bb; ke \u00abkelkfoje oni malfacile distingas la rakontojn de la protagonisto disde tiuj de la au\u0306toro mem\u00bb; ke \u00abapartaj\u0302o estas la klopodo transskribi en diversaj proksimumaj esperantumoj la misprononcadon de la germana fare de diversnaciaj negermanoj. Iuj recenzantoj konsideris tion amuza virtuozaj\u0302o, aliaj fiasko\u00bb; ke, en Kaj staros tre alte... (2006), \u00abromantikaj promenadoj [...] certe estas tute fantaziaj se komparataj al la fakto ke en la unua jarcento junulinoj tute ne g\u0302uis tian liberecon\u00bb; kaj ke \u00abla stilo estis tiu de au\u0306toro fascinita de la homeco de Jes\u0302u: pasia, sed flua, trankvila, kun granda kapablo utiligi la latentajn potencialojn de la lingvo, kaj tre respektema al la baza vortaro\u00bb; ke, en Konvinka kamuflaj\u0302o (2014), \u00abla lastaj c\u0302apitroj estas filozofiaj, kiel c\u0302e persono kiu sentas, ke li diris c\u0302ion\u00bb; ke, en lia tuta verkaro \u00abcerta sento de supereco de la blanka raso estas videbla en kelkaj fragmentoj \u00bb. Nu, c\u0302io c\u0302i s\u0302ajnas fidinda, ec\u0302 se la prijug\u0302oj ne c\u0302iam estas tre nuancaj."}, {"text_idx": "#000111", "text": "Sen Rodin (1932[1940]) aperas en la c\u0302apitro 33, kie oni mencias, ke noveloj liaj aperis en diversaj revuoj, kaj, ke la eldono de Bildoj pri Norda Lando kaj aliaj rakontoj okazis duonjarcenton poste, en 2006. Ni retrovas lin en la c\u0302apitro 53, kie la enhavo de Bildoj pri Norda Lando ... estas prezentita, sed nenio estas dirita pri lia arto. Bedau\u0306rinde! En 2006, pro tiu libro mi ekatentis pri la tipe suda muziko de lia prozo. Post ellegado de multaj libroj verkitaj en UEA-dialekto, estis vera senpezig\u0302o por mi konstati, ke ekzistas ankau\u0306 tia lingvaj\u0302o en Esperantio.\nEn Nu kaj do? (2010), \u00abpri esperanto kaj esperantistoj li tute sag\u0302e kaj trankvile komentas, certe kun la seniluziig\u0302o de okdekjarulo kiu esperantistig\u0302is okjara, sed kun la certeco pri la pluresto de la esperanta arto. [...] La flua rakontarto de Sen Rodin, kiu c\u0302iam havis esperanton kiel unuan familian lingvon, povas esti similigita al la stilo kaj humuro de Szila\u0301gyi kaj Rosbach, sed kun pli multe, kaj da optimismo, kaj da prudenta rezignacio pri iamaj mitoj kaj revoj.\u00bb (p. 529)\nJu\u0301lia Sigmond (1929[1956]), verkistino, kiu publikigis du c\u0302armajn librojn mallongajn: Mi ne estas Mona Lisa (2001) kaj Nomoj kaj sortoj (2011), alportis al Sen Rodin pasion kaj novan inspiron. La paro bele esprimis sian amon per komune verkita longa romano: Libazar\u2019 kaj Tero. \u00abEn nia literaturo apenau\u0306 estas verkoj kie du au\u0306toroj tiel kongrue integrig\u0302as; c\u0302e Sen Rodin kaj Ju\u0301lia Sigmond tio okazas perfekte, sekvo de ilia integrig\u0302o en la privata vivo.\u00bb (p. 530a) Mankas fotoj en HEL pri Ju\u0301lia Sigmond kaj Sen Rodin. Mi kompreneble s\u0302atus trovi pli da analizo, sed tio kion mi trovis pri la verkista paro estas vera kaj fidinda."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Fine de HEL, trovig\u0302as 80-pag\u0302a antologio: bonaj tekstoj de bonaj au\u0306toroj. Mi ne estus metinta vivantajn au\u0306torojn en tian teksto-kolekton. Mi ec\u0302 ne estus farinta antologian parton, c\u0302ar la loko, kiun tiu c\u0302i okupas, estintus sufic\u0302a por inkludi la tradukaj\u0302ojn de niaj plej sukcesaj tradukistoj. La esperanta literaturo \u2013 same kiel la literaturoj de c\u0302iuj kulturlingvoj \u2013 enhavas ankau\u0306 la mondkulture valorajn tradukaj\u0302ojn, kiuj pli influas la literaturan lingvon, ol certaj malpli valoraj originalaj\u0302oj."}, {"text_idx": "#000117", "text": "Antau\u0306 kelkaj tagoj mi mendis 2 ekzemplerojn de Historio de la esperanta literaturo c\u0302e la libroservo de UEA. Hierau\u0306 la libroservisto min avertis, ke \u00abbedau\u0306re, momente la libro kiun vi mendis estas elc\u0302erpita. Tuj post ricevo de nova stoko, mi informos vin pri la nova prezo.\u00bb Sed, ec\u0302 se la prezo altig\u0302os, la libro restos akirenda; multaj esperantistoj jam taksis g\u0302in pozitive. De nun \u2013 kaj probable dum pluraj jardekoj \u2013 Historio de la esperanta literaturo estos nemalhavebla manlibro de c\u0302iuj kiuj interesig\u0302as pri nia literaturo."}, {"text_idx": "#000118", "text": "1888-1921: \"Identiteco de specifa kolektivo\". Fiksig\u0302o de la lingvo. Unuaj UK, tradukoj, romanoj."}, {"text_idx": "#000120", "text": "1937-1952: pau\u0306zo dum la milito, tiam rolo de la Malgranda Revuo de Stellan Engholm en Svedio."}, {"text_idx": "#000122", "text": "1970-1993: Apero de La Plena Ilustrita Vortaro, unua numero de la dumonata Literatura Foiro. 1980: Fonto kaj Monato, paralele florado de esperanto-kanzonoj ekde 1977, vasta produktado de romanoj."}, {"text_idx": "#000123", "text": "1993-2014: \"De lingvaj rajtoj al lingvo reta\"."}, {"text_idx": "#000124", "text": "C\u0302i-foje mi legis sisteme la antologiajn pag\u0302ojn, kaj diversajn c\u0302apitrojn, ekzemple la 38-an pri teatro dum la kvara periodo: \"Kvar paroj serc\u0302antaj originalan au\u0306toron\"...\nSe vi ankorau\u0306 ne legis la libron, kia granda plezuro atendas vin, kaj ne nur dum Eo-Sumoo!"}, {"text_idx": "#000125", "text": "La libro estas instrua, ne nur pri nia literaturo mem, sed ankau\u0306 pri la faktoj kaj cirkonstancoj, ene de kiuj la verkoj estis produktitaj. Estas konsterne ekzemple ekscii, kiel tragika kaj damag\u0302a estis por nia movado la nazia kaj stalinisma diktaturoj."}]