text: [{"text_idx": "#000000", "text": "Hizkuntza indigenak Ama Lurra zaintzen"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Aimara hizkuntzaren indargune eta ahulguneak"}, {"text_idx": "#000002", "text": "*Jatorrizko hizkuntza: aimara. Euskaraz beheko aldean"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Nayra colonia, ukjamaraki republica uka pachanakaxa Chuqi Yapu, Ururu, P\u2019utuxsi markankirinakasa ukjamaraki Qucha Pampana pata pampa markankirinakasa taqiniwa aymara aruta arsusipxana siwa, ma\u0308 qawqhanikiwa castilla aruta arsupxarakina siwa. Ukjmarusa mistinakana wawanakapasa aymara aru nayraqata yatiqapxiritayna[1], ukjamarakaiwa Chuqi Yapu markanxa aymarkamaki parlapxiritayna. warminakaxa yamasa aymaratkipiniwa aruskipapxiritayna, ukatpi mistinakana wawanakapaxa nayraqata aymar arsun\u0303a yatipxiritaynaxa."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Jichapachaxa 1.191.352 ukjaniwa aymara parlirinakaxa, ukjamarusa 60 maranita wali chuymani awichanakaxa aymaratkipiniwa parlasipxi, jupanakaxa jach\u2019a markata jayapachana jakasipxaraki, ukjamarusa juyra yapuchasa jakasirinakawa, jupanakaxa Gregoria Quispe, Ine\u0301s Ninakanchi, Pacesa Pacheco, Paula Huarcacho, Feliza Quenallata ukanakawa. Jupanakaxa 60, 65, 70, 82 ukat 84 maraninakawa, taqisa Huyu huyu provinvia Camacho uksana jakirinakawa, Huyu Huyuxa jikxatasiwa 4 uruyt\u2019a Chuqi Yapu markata saran\u0303ana. Yaqhipanakaxa janiwa yatin\u0303utaru sarkataynati, yaqhipasti sarkasaxa janiw kutt\u2019xataynati, kuntixa espan\u0303ol aru jan yatisaxa janiw kunsa yatin\u0303uta yatiqapkataynati, ukanxa espan\u0303ol arutakiwa yatichapxatayna."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Jach\u2019a markanaka thiyawjanakanxa chachanakas warminakasa aymara aru parlasipkiwa, yamas qhatunakana, Chuqi Yapu marka qhatunakanxa: Tejar[2], Rodri\u0301guez[3], Ceja pata[4], altu pata qhatunakana kawkjantixa patata jutirinakaxa utt\u2019ata\u0308ki ukjanakanxa aymaratkamakiw parlasisipki jupanakkamaxa yaqhipa pullirani[5] alasirinakampixa aymarata parlt\u2019apxiwa. Ukjamarusa kunapachatixa ma\u0308 jan pulliranimpi[6] parlt\u2019apki ukjaxa espan\u0303ol aruta aruskipt\u2019apxi, ukjama pa\u0308 aruta taqinisa arsusirinakawa."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yaqha aymara aru ch\u2019amanchirixa ley 269 de derechos y poli\u0301ticas lingu\u0308i\u0301sticas, sapa chiqa uraqitaxa aka 2 uru saraqkipan aka lakan phaxsita 2012 marana apsuta, ukanxa kimsa mara churatarakiwa kawkiri indi\u0301gena arsu yatiqan\u0303apataki khitinakatixa funcionarios pu\u0301blicos sataki ukanakataki, uka kimsa maraxa phuqhasxiwa 2015 marana. Waljaniwa ukan irnaqirinakaxa ma\u0308 aru yatiqaya, sasa jalnaqasipki ma\u0308 certificado jikxa sasasa, hoja de vida ukaru iqantasin\u0303ataki."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Kawkjantixa walpacha yatxatan\u0303a utjki ukanxa: san\u0303a\u0308ni, Jach\u2019a yatiqan\u0303a utanakanxa, janiw aymara parlapkiti. Janipinisa ukjanakan aymara parlan\u0303akaspa ukjama. UNIBOL Aymara Tupak Katari ukanxa ukjamarakiwa, ukan jach\u2019a yatin\u0303utan irnaqirinakaxa janiw aliqa ukjamakxa aymara arsupkiti. Ukjamarusa yaqhipa yatichirinakana amuyupatakixa aymara aruxa janiw kunati wakisirikisa jupan yatichan\u0303apataki. Ukanxa munkiri jani mukiri mayitarakipi aymarata aruskipan\u0303axa."}, {"text_idx": "#000013", "text": "[4] Ukanxa kunaymana manq\u2019an\u0303anakawa yuwanisataki jikisiraki."}, {"text_idx": "#000015", "text": "[6] Ukanakaxa mistisa isiki uchasxapxi, juk\u2019ampisa pantalunaki sapurunjama uchasxapxi."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Aimara hizkuntza sortu, indar handiarekin hedatu eta honako lurrak hartu zituen: Collaon ipar-mendebalde\u2013 hego-ekialde lerroa eta goi-lautada, baita horrekin muga egiten duen Titicaca ere. Urqusuyuk barne hartzen duen eremu guztia estaltzen du. Hizkuntza hau yungetan sartu zen ere (The\u0301rese Bouysse Cassgne, 1987:116). Zonalde altiplaniko osoa lurralde aimara izateagatik nabarmentzen da, lurralde minero batzuk kenduta, non quechua gailentzen den."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Aro kolonial eta errepublikanoan La Paz, Oruro, Potosi\u0301 eta Cochabambako altiplanoko populazioaren gehiengoak aimara hizkuntza zuen, eta oso gutxik hitz egiten zuten gaztelania. Are gehiago, bizilagun mestizoen seme-alaben lehen hizkuntza aimara zen, lurralde batzuk, La Paz hiria kasu, aimarak inguratuta zeuden, eta haurrak emakume Aimarren zaintzapean zeuden eta horregatik hartu zuten aimara lehen hizkuntza gisa.1"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Gaur egun 1.191.352 hiztun aimara daude eta badira 60 urtetik gorako emakumezko edadetu elebakarrak. Pertsona hauek nekazaritzatik bizi dira, herrietatik urrunen dauden zonaldeetan, Gregoria Quispe, Ine\u0301s Ninacanchi, Pacesa Pacheco, Paula Huarcacho, feliza Quenallata 60, 65, 70, 82 eta 84 urtekoak, La Paz hiritik 4 ordutara dagoen Camacho probintziako Huyu-huyu komunitatean bizi dira. Beraiek ez ziren eskolara joan, batzuk apenas egin zuten oinarrizko lehen eta bigarren maila, eta eskola uzten zuten, hain zuzen ere hizkuntzarekin zuten arazoagatik, beraiek aimara hitz egiten zuten eta irakaskuntza gaztelaniaz egiten zen."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Hirietan, batez ere aimara mintzatzen den inguruneetan, aurki daitezke emakumezkoak zein gizonezkoak aimara hizkuntzan hitz egiten. Adibidez: La Paz hirian, Tejar-eko merkatuan2, Rodriguez merkatuan3, altoko la Ceja merkatuan4, El altoko ferietan, non asentaturik dauden nekazal zonaldeetako emigranteak, beraien artean, gehienetan, aimara hizkuntzan hitz egiten dute bai beraien artean eta baita polleradun 5 hainbat eroslerekin. Hala ere, solaskidea traje tradizionala ez daramean6 gaztelania nahiago dute. Hau da, elebidun aktiboak dira."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Aimara hizkuntzaren indarguneei dagokion beste puntu bat, honakoa dugu: lurraldetasunaren printzipioari loturik, 2012ko abuztuaren 2ko, Eskubide eta Politika linguistikoen 269. legean, funtzionario publikoek hizkuntza indigena bat ikasteko 3 urteko epea ezartzen da, 2015ean bukatu zen epea. Funtzionario publiko askok aimara ikasteko modua bilatzen dute hizkuntza horren ziurtagiria bilatuz, euren curriculum vitae-rako."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Eremu akademikoetan, Unibertsitate estatal edo pribatuak kasu, ez da Aimara hitz egiten. Badirudi debekatutako eremua dela aimararentzat. Errealitate berdina sumatzen da UNIBOL Aymara Tupak Katarin, non administrariek, irakasleek zein ikasleek ez duten aimara hitz egiten modu espontaneoan. Are gehiago, irakasle batzuk unibertsitatean beren lana egiteko aimara, bere exijentzia dela eta, oztopo bat dela pentsatzen dute."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Goi-mailako ikasketak egin zituzten gune urbanoetara joandako emigranteek, hirugarren generazioan galdu zuten euren ama-hizkuntza (aitona-amona aimara elebakarra, seme-alaba aimara-espainol elebidun eta, iloba espainol elebakarra)."}, {"text_idx": "#000023", "text": "1997an 86 urteko Fily Cortezen aldetik, La Paz hirian lortutako ahozko iturria.\nNon yungen frutak heltzen diren\nNon nekazal produktuak heltzen diren; tuberkuluak eta barazkiak komunitateetatik zuzenean\nNon etxeko saskirako premiazko produktuak aurkitu daitezkeen.\nZabaltasun handiko soinekoa daramaten emakumeak, erdigune urbanoetan duela generazio bat edo bi arte.\nSoinekoa daramaten eta egunerokotasunerako prakak daramaten emakumeak."}]