[{"text_idx": "#000000", "text": "Dokumentalki, Manzanosen historia, Arabako herrixka gehienetan bezala, Donemiliagako Boto de la Reja akreditatuak ematen duen harremanean hasten da. Geroxeago, XVI. mendean, toki horretan jaiotako pertsonaia ospetsu batek Manzanosen eta Arabaren izena goraipatzen laguntzen du, probintziari kanpotar giroa ematen dion bitartean. Bi mende geroago, XVIII. mendean, Toma\u0301s Francisco de Salazar, Santiagoko Ordenako zalduna, izan zen; Luis Salazar eta Salazar, berriz ere Manzanosen izena ohoratu zutenak, batez ere, bizitza politiko eta militarrean izan zuen parte-hartze nabarmenagatik, literaturaren munduan parte hartu izana ahaztu gabe, eta hainbat liburu argitaratzera iritsi zirenak. Pertsonaia horrek berak, 1830ean, konde titulua lortu zuen, Zaraitzuko lehen kondea izan zelarik. Altuera txikian dago, Zadorra ibaira begira, garai bateko Posta Errege Bidea menderatuz. 519 metroko altuera du. Sagarrondoak pribilegioren bat zuen Arabako herrixka bat besterik ez da. Trenbidearen instalazioarekin biztanleria nabarmen handitu bada ere, gero atzera egin du berriro ere, inguruko bi industria txikiren itxierarekin batera. Ustiategi horiek izan ezik, hau da, txakolingintzako ustiategi bat eta irin-denda bat izan ezik, nekazaritza eta abeltzaintzako industria izan da beti nagusi. Trenbidea sartzeak merkataritza-aukerak areagotu zituen, eta geltokiaren inguruan hainbat zerbitzu publiko sortu ziren; horrela, herria bi auzotan banatu zen: goiko auzoan eta geltokiko auzoan edo behekoan (jatorria 1864koa da). Eraikinek trenbidearen trazadurari jarraitzen diote eta N-I errepidearekin lotzen dute Zadorra zeharkatzen duen zubiari esker. Auzoa iparraldetik hegoalderako trazadura linealera egokitzen da. Iparraldean, zerbitzu publikoen multzo bana: maila handiena duena modernoa da, eta baxuena landa-zerbitzu tipikoa."}, {"text_idx": "#000003", "text": "San Juan Bataiatzailearen elizaManzanosen jatorrizko auzo zaharra kota txiki batean dago. Goikaldean, antzinako Errege Bidea zaintzen, parrokia-eliza dago. Elizaren titularra San Juan Batatzailea da. Nabe bakarra du, eta antzinako eskolak eta kontzeju-gela hartu zituen gorputz bat du erantsita. Leihate erromaniko ederra du. Bi kanpaiak aire zabalean daude. Antzinako kanpandorreak tenpluaren oin-horma errematatzen zuen. Aurreko aldean bola-joko landatar bat garatzen da. Elizaren aurretik, espazio egokitua eta parketxoa dago, eta, bertan, hilarri monumental bat dago, Real Sociedad Bascongada de los Amigos elkarteak Narrosko markesari eskainia. Manzanosko etxerik zaharrenak Erdi Aroko ezaugarriak ditu, eta jatorriz gotorlekua izan zitekeen, tenpluaren beste aldean."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Salazar-Montoya jauregiaParkearen mendebaldeko aldea mugatuz, Salazar-Montoya familiaren etxetzarra edo landa-jauregia dago, fatxadaren gaineko armarriak aldarrikatzen duen bezala. Etxea sendoa da, bi altuerakoa. Bi osagai oso interesgarri eta ez oso ohikoak ditu: fatxadako atetzar atsegina eta hegoaldeko altxaeran dagoen egutera-atetzar multzoa. Harriaren erabilera ugaria da kanpoaldean eta barnealdean. Burdinak ez du irudikapen handirik, baina zura kalitatezko lanetan agertzen da. Fatxada nagusia parkearen gainean altxatzen da. Portalea bi arkutan artikulatuta dago, eta erdian zutabe sendoa du. Armarria kuarteldua da, lehenengo eta hirugarren kuarteletan Salazar eta Montoyaren armak ageri dira, bigarrenean gurutze flordelisatu bat eta laugarrenean bi galdara gringolatu. Hegoaldeko fatxadak landa-izaera eta jabearen gizarte-egoera uztartzen ditu. Jauregia zaharberrituta dago, baina jabetza partikularrekoa da."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Leiho honetatik gure udalerria ikus dezakezu. Gaurkotasun kultural, sozial eta politikoaren berri ematea, izapideak egitea, gure historia ezagutzea edo iradokizunak bidaltzea."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Herri komunean zer hobetua aurkitzen baduzu."}]