[{"text_idx": "#000002", "text": "Familia lur-jabe garrantzitsu bateko semea zen, leinu ezagunekoa, oinordetzan jasotako ondarearen kudeaketa soiletik eta honek sortutako errentetatik bizi zena, Olaso Dorretxean, Bergaran."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Bederatzi urte zituela, aita bihotzekoak jota hil zen, eta ordurako nagusiki Bergaran bizi izan bazen ere, udak Donibane Lohizunen pasatuz, handik aurrera bizileku aldaketa asko izango ditu: Tolosa Gasteiz, A\u0301vila, Donostia, Madril."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Madrilen egin zituen Zuzenbide ikasketak, bukatu ez bazituen ere, eta familia karlista tradiziokoa izan arren, Telesforok euskal abertzaletasunarekin egin zuen bat gazte-gaztetatik. Berak kontatzen zuenez, 1927an, soldadutza amaitu eta hilabete batzuetara, Madriletik bueltan, Leintz Gatzagan, artzain emakume bat ardiekin ikustean piztu zitzaion abertzaletasuna. \u201cArtalde bat zetorren, neska gazte bat artzain zuela. Laino zegoen. Neska kantari ari zen. Ez dakit zer gertatu zitzaidan une hartan: \u2018abertzale naiz\u2019 ohartu nintzen\u201d. Madrilen euskara ikasten hasi zen, eta gero, Tolosako Urkizura eta Arantzazuko Urbiara joan zen hizkuntzaren ezagutza osatu asmoz."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Abertzaletasunak bultzaturik, ahantzia zuen euskara ikasi zuen berriro, eta EAJko kide egin zen 1930ean, Bigarren Errepublika hastear zela. Garai hartan, Bergarako EAJko zinegotzi hautatu zuten 1931ko apirilaren 12an. Gipuzkoako Lehen Hezkuntzako Probintzia Kontseiluko ordezkari izendatu zuten, eta bertan, euskara eskoletan sartzeko hezkuntza-proiektua aurkeztu zuen. Euskarak bere pentsamendu politikoan duen garrantziaren adierazlea da ere El Di\u0301a egunkarian editorial gisa bi zatitan agertu zen \u201cEl euskara en las clases altas\u201d bere artikulua. Urte horretako maiatzean, Elgetan, bere lehen mitina eman zuen, eta hortik aurrera ehunaka izan ziren hegoaldeko lau herrialdeetan emandako mitinak. 1932an, Bergara ordezkatu zuen Zumarragan bildu zen Euskal Udalerrien Batzarrean. 1933an, Bigarren Errepublikako Legebiltzarreko diputatu hautatu zuten. Hizlari eta mitinlari ezagun eta aparta izan zen garai haietan, eta Juan Karlos Linazasoro Altzeta, Jose Ariztimun\u0303o Aitzol, Jose Antonio Agirre, Manuel Irujo, edota Teodoro Hernandorena izan zituen, besteak beste, mitin-kide. Euskaltzaleak elkarteko lehendakari izendatu zuten ere bai."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Katalan abertzaleekin lotura sakonak mantendu zituen garai haietan Galeuscaren baitan, eta 1934 urtean, EAJko beste ordezkariekin batera, Madrileko Parlamentutik erretiratu zen Kataluniarekin elkartasunean. Urte berean, euskal udalak Samper gobernuaren aurka altxatu ziren, eta indar armatuek udalak hartu zituzten; Monzon Bergarako udaletik baztertu eta atxilo hartu zuten Ondarretan espetxeratzeko. Uko egin zion deklaratzeari, ez bazen euskaraz."}, {"text_idx": "#000007", "text": "1935eko martxoaren 24an ezkondu zituen Juan Ajuria parrokoak Eskoriatzan, bertako Maria Josefa Ganuza Lardizabal eta Telesforo Monzon (lehengusu txikiak ziren). Aitzol apaizak ere parte hartu zuen ofertorioan, ezkonberriei hitz batzuk eskainiz."}, {"text_idx": "#000008", "text": "1936ko uztailaren 18an altxamendu militarra piztu zen Espainiar errepublikaren aurka, eta Telesforo Monzon Gipuzkoako Defentsa Batzordeko kidea izan zen lehen unetik, bai eta Donostiako barne-gaietako arduradun nagusia ere. Kandido Sasetak zuzendu zuen Eusko Gudarostea antolatzeko lanetan parte hartu zuen hasieratik. Telesforo Monzon Eusko gudarostearentzako arma eta munizio bila Kataluniara abiatu zen lehen une horietan, bai eta lortu ere. Ez zen eginkizun horietan arituko zen aldi bakarra. Hilabete batzuk geroago, 5.000 fusil eta bost miloi kartutxo ontziratu zituen Telesforok Hanburgoko portuan."}, {"text_idx": "#000009", "text": "1936ko urrian, Euskal Autonomia Estatutua onartu eta Eusko Jaurlaritza osatu zenean, Gobernazioko sailburu izendatu zuen Jose Antonio Agirrek. Sailburu izendatu berritan, Guardia Zibila eta Guardia de Asalto izeneko polizia-kidegoa desegin zituen, eta Ertzan\u0303a polizia antolatu. Kargu horretan dela, Monzonek ezingo du ekidin, 1937ko urtarrilaren 4an bonbardaketa frankista baten ondoren, miliziano batzuek Bilboko espetxeari eraso egin eta hainbat preso eskuindar erailtzea."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Gernikako Bonbardaketaren testigu izan zen bere emazte Josefa Ganuzarekin batera. Telegrama bidali zion Agirreri: \u201cGernika izan zen. Gaur, txingorra eta errautsak besterik ez da. Une honetan, oraindik ere, herria erretzen da. Hiru ordu bonbardaketa bizian. Bonba sutsuek erabat suntsitu dute. Aldasoro, Torre, ni, hara iritsi gara, isilik. Hamar mila emakumek, haurrek, ihes egin dute errepideetan, eta beldur dira goizetik egunsentira hegazkinez metrailatuko ote dituzten, gaur arratsaldean bezala. Aste honetan Bilbo suntsitzeko mehatxua duen hondamendi honen aurrean, egoera larriaren ardura hartzea besterik ez dugu eskatzen\u201d"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Iparraldera erbesteratu eta berehala lanean jarraitu zuen. Hilabete gutxira, Santon\u0303an eta Laredon, italiar armadarekin egindako itunaren baitan, errenditutako euskal gudarien alde gestioak egiten aritu zen Monzon Genevan, Nazio Batuen Elkartean, Jose Ignazio Lizasorekin batera. Ondoren, Bruselan kokatu zen Eusko Jaurlaritzako ordezkari gisa, hara erbesteratutako Euskal Herriko haur zein Santon\u0303an eta Laredon preso eroritako gudarien aldeko gestioetan buru belarri aritzeko. Ondoren, frantziar estatuan, kontzentrazio esparruetan zeuden euskaldunen ardura hartu zuen, eta haiek Euskadiko gobernuaren aterpetxetara edota lanera bideratzeko gestioak burutu zituen."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Frantzia nazien okupaziopean erortzen delarik 1941eko urtarrilean, Monzon Marseillatik Ameriketara abiatuko da Alsina itsasontzian, Eusko Jaurlaritzaren jarduneko lehendakari gisa (Agirre Belgikan desagertua zen, eta Leizaolak Frantzian gelditzea erabaki zuen). Bidaia luzea izan zuen, hamar hilabetekoa, eta Agirreren aldi bertsuan heldu zen Amerikara, eta beraz ez zen inoiz jarduneko lehendakari gisa aritu."}, {"text_idx": "#000014", "text": "1946. urte arte, Mexikon bizi izan ziren Telesforo eta Josefa, lan politikoan murgildurik. Batetik, PSOEko euskal ordezkariak \u201ceuskal obedientzia\u201d delakora ekartzeko lanetan aritu zen, eta bestetik, Galeusca indartzen eta batik bat Katalan abertzaleekin harremanak sakontzen, eta, azkenik, Nafarroarekin loturak estutzen."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Itzuleraz geroztik, Monzon kritiko agertu zen Jaurlaritzak egiten zuen politikarekiko, batik bat Bigarren Mundu Gerraren amaieraren ostean nazioarteko eta estatuko egoera aldaturik, euskal erakundeak eredu agortuetara lotuta jarraitzen zuelako. Azkenean, 1954ean, dimisioa eman zuen. Euskal Lehen Mundu Batzarrean azaldu zuen bezala, bi arrazoi nagusi zeuden horretarako: batetik, Eusko Jaurlaritzak ez zuela aski egiten euskal ezaugarri nazionalei, eta, bereziki, euskarari begira. Bestetik, Jaurlaritzak euskal auzia espainiar arazoaren konponbide batekin lotzen jarraitzen zuelako, hau da, errepublikarekin. Halere, Jose Antonio Agirre lehendakariarekin harreman estua izan zuen. Harreman horren adierazle izango da lehendakaria zendu zenean gorpuaren beila Monzondarren Donibane Lohizuneko Mende Berri etxean egin zela."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ordurako, Telesforo Monzonengana hurbiltzen hasia zen abertzaleen belaunaldi berria. Txillardegi, Julen Madariaga, Benito del Valle, Manu Agirre... Ekinen sortzaileak, batetik, eta Ximun Haran Enbataren sortzailea, bestetik, hasiak ziren beraien kezkak Monzonekin partekatzen. EAJk belaunaldi berriekiko eta barnealdearekiko izango duen distantziak kezkatu zuen. \u201cAlderdiak, nere irudiko, Batzar Nagusi bat behar luke antolatu eta egin. Ahal bezala, ahal delarik eta ahal den tokian. Bainan egin. (...) Barnekoek eta kanpokoek, elgarren berri jakin beharra dugu. Zaharrek eta gazteek ere bai. Sekulan baino azkarrago datorren euskal abertzaletasun horri, denen artean behar diogu gaurko mintzaira eman. Eta gaurko bide berriak zabaldu.\u201d Baina EAJ eta belaunaldi berriaren harremanak ezinezkoak izan ziren. Agirreren heriotzak gainera urrundu egin zuen Telesforo Monzon alderdiaren ofizialtasunetik. Hainbat hitzaldi eman zituen Iparraldean, Itsasun egin zen Iparraldeko lehen Aberri Egunean esku hartze zuzena izan zuen, kultur ekimenetan jarraitu zuen, eta gero eta gehiago lotu zitzaion Hegoaldeko \u201csalbuespen egoera\u201d-tik ihesi eta iparraldera jo zuten gazteekin. Ez zen bakarra izan, Marc Legasse, Lezo Urreztieta, Eli Gallastegi, Felix Likiniano, Manu Sota, eta, nola ez, Piarres Larzabal belaunaldi berriengana gerturatu ziren ere bai. Monzonek ez zuen kontraesanik ikusten bere jelkidetasunaren eta belaunaldi berriekiko loturaren artean. Monzonentzat ez zegoen kontraesanik hor: \u201cNi jelkidea naiz. Beti izan naiz jelkide. Sekulan baino jelkideago naizela uste dut gainera. Euskal Herriak sortu duen gauzarik haundienetakoa da. Mundu osoa harriturik utzi genuen guk orduan. Gerra hasi eta berehalaxe Joxe Antonio Agirrek esandako hitz haiek gogoangarriak dira: \u201cKristau izatea herria maitatzea baldin bada, ni kristaua naiz; kristau izatea ezpata kristautasuna sartzea baldin bada, ni ez naiz kristaua\u201d. Neretzat gauzarik haundienetakoa jelkidetasuna izan da. Egunen batean argituko dut hau. Gero, egia da, \u201cetismoa\u201d sortu da. Ni etismoarekin oso bat eginik bizi naiz. ETAko mutil horiek gudariak dira, jelkideak izan ziren bezala; ni ETAko gudariekin bat ez banintz, ez nintzateke jelkide izango.\u201d"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Koldo Izagirrek zioen bezala \u201cerrefuxiatu gazteek gerra garaiko gudariekiko lotura ikusi zuten Telesforo Monzonengan beste inorengan baino argiago. Honek, berriz, indarrean zetorren abertzaletasun berri eta euskaltzalea amets baten betetzea bezala hartu zuen. Geldikeria politikoaren etsai, gudari modernoei egin zien kasu, Jaurlaritzaren norabide ofizialari baino areago\u201d."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Monzonen hitzak argiak izango dira: \u201cEz dut hildakoengatik zin egin nahi. Baina bizitzak, neurri batean, bi belaunaldiren artean topatzea nahi izan du. Ca\u0301ndido Saseta intimitatean ezagutu nuen, baita Mikel Alberdi, hildako lehen gudaria, eta beste asko. Eta Eustakio Mendizabal, Mondragon, Txapela, Poeta, Motriko, Korta eta beste askoren lagun hurbila ere izan naiz. Ez da harritzekoa, beraz, hauei terrorista deitzen dietela entzutean haiei \u201cpiztia\u201d eta \u201chiltzaile\u201d deitzen zietenean bezala jartzen naizela amorruz dardarez.\u201d"}, {"text_idx": "#000020", "text": "1969. urtean Aita Larzabal eta Anjel Agirrerekin batera Anai Artea elkartea sortu zuen Iparraldera zetorren iheslari-olatu berriari lagundu asmoz. Aita Larzabalekin batera, Behil kontsularen bahiketarekin amaitzeko negoziazioetan ere parte hartu zuen. Honela utzi zuen apuntatuta Piarres Larzabalek Anai Artearen sorrera: \u201c1966ko ekaina zen. Francoren diktaduragatik, Hego Euskaditik asko eta asko jende heldu zen Iparrerat ihesi. Jende horiek hartzen gintuen gure etxean, ahal ginuen bezala. Bainan jokaera horrek ez zezaken iraun. Egun batez, Telesforo Monzon jauna etorri zitzaitan, erranez diru puska bat eskuratu zuela, Hegoko euskaldun iheslari horien laguntzeko. Orduan pentsatu ginuen behar ginukela bizileku bat muntatu, iheslari horien aloitzeko.\u201d"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Sortzen ari zen egoera berriaren aurrean, Telesforo Monzon abertzaleen arteko batasunaren sustatzaile porrokatu bihurtu zen. Jada 1968an, euskal Erresistentzia osoa bilduko zuen organo errektore baten beharra azaldu zuen. Monzonen iritzian, Eusko Jaurlaritza izan zitekeen organo hori, baina betiere espainiar errepublika zale, konstituzio zale joera oro baztertuta lehenik. Eta bestela, beste zerbait."}, {"text_idx": "#000023", "text": "1977an berriro ere saiatu zen abertzaleen arteko batasuna erdiesten Xibertako elkarrizketen bidez. Bertan bildu zituen Telesforok ETAm, ETApm, EAJ, EIA, EHAS, LAIAbai, EAE, EKA, ESB eta ESEI alderdiak. Ahaleginak ahalegin, berriro ere ezinezkoa izan zen. Monzonek argi zuen: \u201cModu batera edo bestera, honelako bide bati lotzen ez garen bitartean, euskaldunok jai dugu.\u201d"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Hegoaldera itzulera eta Herri Batasuna"}, {"text_idx": "#000025", "text": "1977ko udan, Askatasunaren Martxan parte hartu zuen, eta hegoaldera itzuli zen Monzon. Berak kontatuko duenez, hiru gazte abertzale gerturatu zitzaizkion, antolatu nahi zuten ibilaldirako ereserkia eta deialdia egitea eskatzeko. Abuztuaren 6an, Bergaran ongi etorria egin zioten Askatasun Ibilaldiaren 4. zutabearekin heltzean. 1977ko azaroan EAJtik kanporatu zuten.\nHegoaldean jadanik, Altsasuko Mahaiaren eta Herri Batasunaren sorreran parte hartu zuen. Koalizio horretan EAE, ESB, HASI eta LAIA alderdiek parte hartu zuten, hainbat independenterekin batera, Monzon barne. Telesforo Monzonek \u201cHBko Mahai Nazionalaren sei hilabeteetan, langileen egoeraren inguruan, aurreko 70 urteetan baino gehiago\u201d ikasi zuela aitortu zuen.\n1979ko Espainiako hauteskundeetan, HBk 170.000 boto lortu zituen. Monzon Kongresurako hautatua izan zen Gipuzkoako barrutian, 46 urte lehenago gertatu zen bezala. Oraingoan, Monzonek 74 urte zituen, eta osasun arazo ugari. Koalizio kideekin batera, atxilotu egin zuten eta Langraizko kartzelan gehiago gaixotu zen. Diputatu izateagatik lortu zuen espetxetik irtetea, baina ez zen Kongresura inoiz joan, gaixoegi baitzegoen."}, {"text_idx": "#000026", "text": "1979ko abenduan Francisco Letamendia, Ortzi, eta Monzon epaitu zituzten terrorismoaren apologia egitea egotzita. Urte berean bere bizitzaren aurkako mehatxu oso sinesgarriak heldu zitzaizkion; lehenago hiru eraso izan zituen, Basabeltzeko etxolaren eta bi autoren erreketa, eta segurtasun neurriak hartu behar izan zituen. 1980. urtean, eusko legebiltzarkide aukeratu zuten lehen autonomia hauteskundeetan, baina segituan dimisioa eman zuen, eta Antonio Ibargurenek kargua okupatu zuen. Ez zen legebiltzarrera joan ere egin, osasun-arazoak zirela-eta. Garai horretan guztian jardun politiko etengabea izan zuen, eta Mexiko, Venezuela, Galizia eta beste hainbat lekutara bidaiatu zuen HBko ordezkari gisa."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Baionan hil zen, 1981eko martxoaren 9an, eta Bergaran lurperatu zuten bere azken nahiari jarraikiz. Gorpuak muga igaro zuelarik, indar-okupatzaileek zerraldoa bahitu eta Bergararaino eraman zuten zuzenean, espainiar poliziaren tanketa batean, herriaren azken agurra ekidin asmoz. Halere, herri guztietan milaka izan ziren haren gorpua agurtzera irtendakoak, bai eta Bergaran azken agurra eman ziotenak ere."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Lehen olerki-liburua Mexikon argitaratu zuen 1945. urtean, Urrundik. 1947an Iparraldera itzulirik, Gudarien Eginak argitaratu zuen, bere obrarik ezagunenetako bat."}, {"text_idx": "#000030", "text": "1950eko hamarkadatik aurrera, antzerkigintzan aritu zen nagusiki. Garai horretakoak dira Behorraren ostikoa, Menditarrak, Hazparneko anderea eta abar."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Hala ere, kantuen arloan egindakoagatik izan da Monzon ezaguna batik bat. Abesti abertzaleen aitzindaritzat jo dezakegu: Itziarren semea, Batasuna, Lepoan hartu eta segi aurrera, Kanta aberria, Kalera, kalera..."}, {"text_idx": "#000040", "text": "999 Santxo Azkarrak euskal lurralde guztiak bere erreinu pean batu zituen."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Gaztelako erreinuak Araba konkistatzen du."}, {"text_idx": "#000042", "text": "1200 Gaztelako erreinuak Araba konkistatu zuen. Gipuzkoak Gaztelako erregea jaun bezala onartu behar izan zuen."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Gaztelako erreinuak Nafarroa konkistatzen du."}, {"text_idx": "#000044", "text": "1512 Gaztelako erreinuak Nafarroa konkistatu zuen."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Nafarroa Frantziako koroara batzen da."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Matalaz, Zuberoako matxinadaren buruzagia exekutatu egiten dute."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Foruak baztertzen ditu Frantziar estatu berriak."}, {"text_idx": "#000056", "text": "EAJko kide egingo da Monzon."}, {"text_idx": "#000057", "text": "1930 EAJko kide egin zen Monzon."}, {"text_idx": "#000059", "text": "1931 Bergarako zinegotzi izendatu zuten."}, {"text_idx": "#000068", "text": "1937 Irailean Bruselan aritu zen haur erbesteratuei laguntzen."}, {"text_idx": "#000070", "text": "1939-1940 Katalunian eta Okzitanian aritu zen iheslarien laguntza-lanetan."}, {"text_idx": "#000072", "text": "1944 Urrundik olerki liburua argitaratu zuen."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Bigarren Mundu Gerra amaituko da."}, {"text_idx": "#000077", "text": "1946 Donibane Lohizunera itzuli zen."}, {"text_idx": "#000078", "text": "1947 Gudariei eginak olerki-liburua argitaratu zuen."}, {"text_idx": "#000080", "text": "1953 Irailaren 23an dimisioa aurkeztu zion Agirre lehendakariari."}, {"text_idx": "#000081", "text": "AEB eta Francoren erregimenaren arteko ituna."}, {"text_idx": "#000085", "text": "1957 Menditarrak antzerkia argitaratu zen."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Jose Antonio Agirre hilko da."}, {"text_idx": "#000088", "text": "1960 Gure behia hila da! antzerkia argitaratu zuen."}, {"text_idx": "#000089", "text": "1961 Behorraren ostikoa antzerkia argitaratu zuen."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Eneko Bizkai eta Maria Lorka."}, {"text_idx": "#000095", "text": "1970 Abendua. Burgoseko prozesua hasi zen. Behil kontsularen bahiketaren negoziaketetan bitartekari izan zen Larzabalekin batera."}, {"text_idx": "#000096", "text": "1971 Txillardegirekin batera Iparraldetik kanporatu zuten. Baionako katedraleko gose greban parte hartu zuen. Fronte abertzalearen osaketarako lanetan aritu zen."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Xibertako elkarrizketak eta Argalaren heriotza."}, {"text_idx": "#000101", "text": "1977 Xibertako elkarrizketak bideratu zituen alderdi abertzaleen batasunaren bila."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Bergarara itzuliko da Askatasun Ibilaldiarekin."}, {"text_idx": "#000104", "text": "1977. urriak 24. Altsasuko Mahaiaren osaketan parte hartuko du."}, {"text_idx": "#000106", "text": "1977 Azaroa. EAJtik egotzi zuten."}, {"text_idx": "#000110", "text": "1979 Otsailean Langraizko kartzelan espetxeratu zuten."}, {"text_idx": "#000114", "text": "1979 Abendua. Ortzirekin batera epaitu zuten terrorismo delituaren apologia egiteagatik."}, {"text_idx": "#000116", "text": "1980 Eusko legebiltzarkide aukeratu zuten lehen autonomia hauteskundeetan, Herri Batasunaren izenean."}, {"text_idx": "#000117", "text": "Baionan hil zen 1981eko martxoaren 9an."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Baionan hil zen 1981eko martxoaren 9an. Bergaran lurperatu zuten."}]