[{"text_idx": "#000001", "text": "Nazio Batuen Erakundeak hondamenditzat jo du plastikoaren ekoizpenak eta kutsadurak eragiten dituzten arazoak. Azken bi hamarkadetan plastikoaren ekoizpena bikoiztu egin da; 2021ean 461 milioi tona plastiko sortu ziren. Eta aurreikuspenek diote 2040rako berriz bikoiztuko dela."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Plastiko-hondakinen % 9 baino ez da birziklatzen; % 19 erraustu egiten da, % 50 zabortegietara doa eta gainerako % 22ak kontrolatu gabeko zabortegietan edo ingurumenean bukatzen du, OECD erakundeak (Kooperaziorako eta Garapen Ekonomikorako Erakundea) otsailean argitaratu zuen txosten baten arabera. Kalkulatu dutenez, 140 milioi tona plastiko-hondakin inguru daude munduko ibai, laku eta ozeanoetan."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Urte hasieran WWF erakundeak atera zuen beste txosten batek dioenez, berriz, plastiko-poluzioaren eragin kaltegarriak topatu dituzte aztertu diren espezieen % 90etan; arrisku ekologiko esanguratsuak izateko maila gainditu dute munduko hainbat eskualdek (adibidez, Mediterraneoak); eta kalkulatu dute ezen, plastikoen ekoizpena guztiz geldituko balitz ere, itsasoko mikroplastiko-kantitatea bikoiztu egingo litzatekeela 2050erako, eta 50 aldiz handiagoa izatera irits litekeela 2100erako."}, {"text_idx": "#000004", "text": "\u201cDenbora asko daramagu gauza hauetaz hitz egiten eta ohartarazten, baina ekintza gutxi ikusten ditut nik\u201d, dio Alaitz Etxabide Etxeberria BIOMAT ikerketa-taldeko (EHU) ikertzaileak. Etxabidek argi du plastikoaren kutsadura krisi benetan larria dela. Horregatik, zenbateraino beteko den zalantzan jartzen badu ere, ongi ikusi du Nazio Batuen Erakundetik hartutako konpromisoa: \u201cGutxienez, pauso bat da legeak jartzea, eta, batez ere, industria nolabait behartzea aldaketa ematera\u201d."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Bat dator Haritz Sardon Muguruza POLYMAT-EHUko Polimero Jasangarrien taldeko burua, eta pozez hartu du neurri horiek erabakitzeko ikertzaileekin harremanetan jarri izana: \u201cGure iritzia kontuan hartu nahi dutela adierazi digute, eta eskatu digute txosten bat egiteko. Beraz, badirudi neurriak ongi ardaztuak egongo direla. Gero ikusi beharko da azkenean zer gertatzen den, nork sinatzen duen eta nork ez; ea ez den gertatzen Kyotoko protokoloarekin bezala, non ez den asko egin\u201d."}, {"text_idx": "#000007", "text": "\u201cEuropan gaude aurreratuenak, eta, hala ere, oraindik asko falta zaigu\u201d, dio Sardonek. \u201cIkertzaileok urte asko daramatzagu horrelako gauzetan lanean, baina salto handia dago laborategian egiten ditugun gauzetatik enpresa batean inplementatzera. Nik uste dut azkenean mugimendu sozialak bultzatu duela neurriak hartzen hastea, eta gobernuak finantzazioa jartzen ari dira, eta hasi da kontua dezente mugitzen\u201d."}, {"text_idx": "#000008", "text": "\u201cTeknologiak garapena behar du oraindik, adibidez, merkatuan plastiko berriak jartzeko\u201d, dio Etxabidek ere. Eta \u201cbirziklapen-sistemak ere ez dira hagitz onak\u201d. Arazo handienetako bat da ezen, denari plastiko deitzen diogun arren, oso material desberdinak direla, eta denak batera biltzen direla. Hori mekanikoki birziklatzen denean, propietate eskasagoak dituen plastikoa lortzen da; ez du erabilera guztietarako balio, eta ziklo jakin batzuk bakarrik egin daitezke."}, {"text_idx": "#000009", "text": "\u201cBereizketa ongi egiteko teknologia oraindik ez dago nahikoa garatua, eta garatua dagoena oso garestia da\u201d, gehitu du Sardonek. Merkeagoa da plastikoa erretzea, bereiztea eta birziklatzea baino. \u201cHorregatik, oso ongi etorriko da Nazio Batuetan neurriak hartzea, asmoetako bat baita plastikoaren bizi-zikloa bukatzean ekoizleek tratatu behar izatea, edo horren kostua beren gain hartzea\u201d. Horixe da, hain zuzen ere, Nazio Batuetan sinatu duten ebazpenaren gakoetako bat. Hala, plastiko berria sortzea hain merke ateratzea eragotziko litzateke. \u201cEuropatik bultzatzen ari dira plastiko birziklatua erabiltzea, baina, gaur egun, botiletan erabiltzen den polietilen tereftalato (PET) birziklatua berria baino garestiago saltzen da. Horrek ez dauka zentzurik\u201d."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Birziklapen mekanikoak badu tartea, beraz, hobetzeko. Baina mugak ere handiak ditu. Birziklapen kimikoa, berriz, itxaropen gehiago ari da sortzen. Hain zuzen ere, Nature aldizkarian martxoaren amaieran argitaratu zuten Sardonek eta kideek egindako lan bat , non birziklapen kimikoak eskaintzen dituen aukerak aztertzen dituzten. Lan horretan diotenez, \u201c gainziklapen (upcycling) kimikoa haurtzaroan dago\u201d, baina \u201cparadigma-aldaketa bat ekar dezake plastiko-hondakinen tratamenduan, haiek balio handiko lehengai bihurtuz\u201d."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Plastikoak kimikoki oso egonkorrak izateko diseinatuak daude, eta, beraz, kimikoki eraldatzea ez da erraza. Baina, kasu askotan, posible da jatorrizko monomeroak, polimero berriak edo olioak lortzea."}, {"text_idx": "#000012", "text": "\u201cPlastiko batzuk, normalean karbono-karbono loturak dituztenak, oso erresistenteak dira, eta lotura horiek haustea oso zaila da. Kasu horietan, polimero horiek sortzeko erabili den monomeroa lortzea ekonomikoki eta energetikoki garestia eta konplexua da; baina lor daiteke olio moduko bat, gaur egun petroliotik lortzen denaren antzekoa, eta hori erabili monomero berriak sortzeko\u201d, azaldu du Sardonek. \u201cBeste plastiko batzuetan, berriz, loturak ahulagoak dira, eta, birziklapen kimikoa eginez, hasierako monomeroak lor daitezke zuzenean\u201d, gehitu du. Zailtasun handiena, hemen ere, mota desberdin askotako plastikoak nahastuta edukitzeak dakar, eta horiek dituzten gehigarri, koloratzaile eta abarrek."}, {"text_idx": "#000013", "text": "\u201cInteres industriala duten polimero batzuetan, esaterako, polikarbonatoak, polietilen tereftalatoa eta poliamidak, birziklapen kimikoa aukera ona da\u201d, dio Sardonek. Gero eta enpresa gehiagok dute interesa, eta Europan eta AEBn horretarako instalazioak jartzen ari dira. Baina, errentagarria izateko, gakoa da nahikoa plastiko-bolumen izatea. \u201cZaborra bildu, bereizi eta bakoitza dagokion instalaziora eraman behar da, eta gaur egun azpiegitura hori ez daukagu\u201d."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Hobeto birziklatzeko beste gako bat izan liteke plastiko-motak murriztea. \u201cPlastiko-mota pila bat dauzkagu; beharrezkoak dira denak?\u201d, dio Sardonek. \u201cAgian murriztu ditzakegu plastiko-motak, eta horrek erraztu egingo luke birziklapena\u201d."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Hala uste du Etxabidek ere: \u201cHerrialde batzuetan hasi dira plastiko batzuk merkatutik kentzen, birziklatzeko zailak direlako; adibidez, poliestirenoa. Ondoen birziklatzen diren plastikoekin gelditzen bagara, eta gainerakoak kendu, errazagoa izango da hondakinen kudeaketa, birziklapen-prozesuak hobetzea, zikloa luzatzea, eta, beraz, plastiko berri gutxiago behar izatea\u201d."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Hain zuzen ere, murrizketaren bidea ezinbestekoa ikusten du Etxabidek. \u201cGehiegi kontsumitzen dugu; ez dugu behar. Adibidez, sobera jaten dugu, eta horrek beste arazo batzuk ere ekartzen ditu, gainera. Elikagaien kontsumoa jaitsita, osasun-arazoak gutxitzearekin batera, plastiko gutxiago ere kontsumituko litzateke, eta hobeto kudeatu ahal izango litzateke\u201d."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ingelesezko hiru R famatuak (murriztu, berrerabili eta birziklatu) ekarri ditu gogora Etxabidek: \u201cLehenengoa murriztu da, eta bigarrena berrerabili; eta uste dut ahaztu ditugula eta birziklatzearekin bakarrik gelditu garela\u201d."}, {"text_idx": "#000018", "text": "\u201cFrogatuta dago ontziratutako elikagaien % 20 berrerabilgarriak diren ontzietan saltzen ahal direla. Aldaketa hori egiten ahal da\u201d. Izan ere, erabilera bakarrekoak dira plastiko gehienak. OECDren azterketak dioenez, plastiko-hondakinen bi heren bost urtetik beherako bizitza izango duten plastikoetatik datoz, eta % 40 ontziak dira. \u201cPlastiko horiek, erabilera bukatutakoan, propietate berdinak dituzte\u201d, azpimarratu du Sardonek. \u201cErabiltzen ari gara material bat 100 edo 200 urte iraungo duena astebeteko aplikazioetarako\u201d."}, {"text_idx": "#000019", "text": "\u201cPlastikoa beharrezkoa da, baina murriztu daiteke\u201d, dio Etxabidek; \u201ceta ahal den guztia ordezkatu beharko litzateke, ahal dela, material berrerabilgarriekin, eta, gero, berriztagarri eta biodegradagarriekin\u201d. Izan ere, \u201cbio aurrizkia oso polita gelditzen da, baina bioplastikoen eta plastiko biodegradagarrien eta konpostagarrien atzean dagoena ez da dena hain polita\u201d, ohartarazi du."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Batetik, badaude iturri berriztagarrietatik sortzen diren plastikoak, baina biodegradagarriak ez direnak. \u201cIndustria lurrak hartzen ari da, artoa landatzeko eta hortik bioplastikoak egiteko. Horrek lurren erabileraren arazoa dakar, elikagaiak ekoizteko lurrak kentzen dira, deforestazioa eragiten du, urak kutsatzen dira, eta abar\u201d, salatu du Etxabidek. \u201cEta, gainera, bukaerako arazoa ez dute konpontzen, bio izanagatik ez baitira biodegradagarriak. Hori ez da soluzio bat\u201d."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Sardonek, berriz, ikusten ditu aukera interesgarriak: \u201cCO2 gutxiago isuri nahi badugu, petrolioarekiko mendekotasuna murriztu behar dugu, eta horretarako interesgarria da biomasa erabiltzea. Adibidez, algak oso erraz hazten dira, eta material oso interesgarriak lor daitezke\u201d. Gaur egun, biomasatik eratorritako plastikoak ez dira % 1era iristen."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Bestetik, petroliotik eratorritako plastiko biodegradagarriak ere badaude. \u201cDegradatu egiten dira, baina ez dute konpontzen benetako arazoa, petrolioaren erabilera\u201d, dio Etxabidek. Sardonek, gainera, zalantzan jartzen du biodegradatzearen balioa ere: \u201cPlastikoen balioa naturan galtzen da horrela. Plastikoak asko landu ditugu oso onak izateko, eta botatzea baino hobea litzateke berrerabiltzea edo birziklatzea, balio hori mantentzeko. Aplikazio batzuetarako interesgarriak izan daitezke biodegradagarriak, baina ez denerako. Arroparen kasuan, esaterako, zuntz horiek sortzea asko kosta zaigu, eta, arroparen bizitza amaitzean, askoz hobe da zuntz horiek tratatu eta berriz erabiltzea\u201d."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Azkenik, iturri berriztagarrietatik datozen polimero biodegradagarriak daude. Etxabidek horien aldeko apustua egingo luke. \u201cAhal dela, hondakinetatik sortuz; adibidez, elikagaien hondakinetatik\u201d. Hain zuzen ere, arlo horretan ikertzen ari da Etxabide, arrain-hondakinetatik eratorritako polimeroekin. Hala ere, aitortzen du halako polimeroak nahiko mugatuak daudela oraindik, adibidez, ontzigintzarako. \u201cHesi-propietate batzuk ez dira hain onak sintetikoekin konparatuta. Izan ere, hagitz propietate onak dituzte sintetikoek\u201d."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Badira, hala ere, itxaropena pizten ari diren materialak. Etxabidek PHAk (polihidroxialkanoatoak) azpimarratu ditu. Bakterioek sortzen dituzte, azukreen eta lipidoen hartzidura eginez; eta konpostagarriak dira. Gainera propietate desberdinak izan ditzakete, eta sintetikoen parekoak. \u201cIndarrez datoz PHAk. Iruditzen zait aukera on bat izan daitezkeela\u201d."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Bestalde, biodegradagarriak eta konpostagarriak ere ez badira ongi kudeatzen, arazoak sortzen dituzte. \u201cKonpostagarria den zerbaitek zabortegietan amaitzen badu, metanoa sortzen da, eta CO2-ak baino askoz berotegi-efektu handiagoa du\u201d, dio Etxabidek. \u201cAlternatibak badaude, baina ongi kudeatu behar dira; bestela, horiek ere asko kutsatzen dute\u201d."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Bat dator Sardon. \u201cEz dakigu oso ongi zer gerta daitekeen polimero biodegradagarriak degradatzean. Ez dakigu, adibidez, eraginik izan dezaketen itsasoen pH-an eta ekosistemetan\u201d. Uste du garbiagoak izan behar dugula. \u201cTeknologia garatzen bada, plastikoak tratatu ahal izango ditugu, baina, ingurumenera botatzen baditugu, ezingo ditugu tratatu. Nik uste soluzioa dela hobeto birziklatzea, eta itsasoetara eta ibaietara ez isurtzea. Eta iragazki egokiak jartzea, mikroplastikoak itsasora ez iristeko. Konturatu gara azken 30 urteotan ez dugula batere ongi egin, eta askoz hobeto egin behar dugula\u201d."}, {"text_idx": "#000027", "text": "\u201cKimikarion teilatuan dago pilota, neurri batean\u201d, dio Sardonek. Ildo beretik hitz egin zuen, orain bost urte, Marian Iriarte Ormazabal kimikariak ere, \u201cetorkizunean ikusi nahi nuke ea kimikariok gai ote garen hondakinek eragiten dituzten arazoak konpontzeko\u201d esan zuenean . Eta gauza bera dio apirilaren 27ko Nature aldizkariaren editorialak ere. \u201cGu gara pelikulako gaiztoak, eta orain izan behar dugu aldaketa egiteko bideak jarri behar ditugunak\u201d, dio Sardonek. \u201cBakarrik ezingo dugu egin, jakina, baina asko egin dezakegu\u201d."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Ikertzen eta teknologia garatzen jarraitu beharra dago. Eta, horretan, Sardonek nabarmentzen du hondakin errealekin lan gutxi egin dela. \u201cBirziklapenaren ikerketetan, gehienetan plastiko puruekin egiten da lan; eta ez da kontuan hartzen gero plastiko horrekin nahastuta beste mila gauza egongo direla, eta, material errealera joaten zarenean, diferentzia handiak daude\u201d."}, {"text_idx": "#000029", "text": "\u201cNik uste industriak egiten ari dena baino gehiago egin dezakeela, eta espero dut horretan lagunduko duela proposatzen ari diren legedi-aldaketa honek\u201d, dio Etxabidek. \u201cBaina denok aldatu behar ditugu gauzak; industriak, kontsumitzaileok, gobernuek...\u201d."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Gauza bat argi dute biek ala biek: \u201cPlastikoak beharrezkoak ditugu gauza askotarako\u201d, dio Etxabidek. Batzuetan, baita alferrikakoa iruditzen zaigunean ere; adibidez, supermerkatuan plastikoan bildutako brokoli bat, edo pepino bat ikustean. \u201cPlastikoak lau egun gehiago ematen dizkio pepinoari; eta janari asko galtzea eragozten du\u201d."}, {"text_idx": "#000031", "text": "\u201cBaina ahal den gutxien erabili behar dugu, ahal den gehien berrerabili, eta erabiltzen dena izan dadila berriztagarria eta biodegradagarria\u201d, azpimarratu du Etxabidek. \u201cPlastikoek abantaila asko ekarri dizkigute, baita ingurumenerako ere, eta jarraituko dugu erabiltzen \u2014dio Sardonek ere\u2014; baina hobeto erabili behar ditugu. Eta aurretik pentsatu behar da plastiko horren bizitza zein izango den eta, bukatzean, nola tratatuko dugun plastiko hori\u201d."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Gai honi buruzko eduki gehiago"}, {"text_idx": "#000034", "text": "Mintz biodegradagarri bat garatu dute, elikagaien bilgarri gisa erabiltzeko"}]