[{"text_idx": "#000013", "text": "Gerra zibila hasi eta gutxira, 1936ko irailaren hasieran, Mola jeneralaren armada, suaren eraginez erdi suntsituta zeuden, Irun eta Hondarribian sartu zen. Hala hasi zen euskal familia askoren erbestealdia Frantzia eta Kataluniako lurretan."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Gazteenak Katalunian erbesteratzean, Bartzelonan antolaturiko milizietan bildu ziren errepublikaren aldeko borrokan jarraitzeko asmoz. Aipatutako herrietatik etorritako euskal boluntarioen talde bat, beste kataluniar batzuekin batera, Artilleriako armara bidali zituzten, eta, \u201cLa front del Lleo\u0301\u201d jatetxean kontzentratuta, instrukzio teoriko eta praktikoa jasotzen hasi ziren, etsaia itsasoz sartuz gero kostaldea nola defendatu ikasteko."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Katalunia osoan ezaguna da \u201cCanarias\u201d ontziak, Rosesko badian, 1936ko urriaren 30ean gauzatu zuen bonbardaketa. Izuaren ondorioak Sant Feliura ere iritsi ziren."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Agintari militar errepublikanoak balizko lehorreratze baten beldur ziren. Hori dela eta, antolakunde militarraren prestaketa lanak bizkortu eta Sant Feliun kokatu zuten taldea, Kosten Artillerian. Hala sortu zen 14. bateria eta sektoreko komandantzia berria."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Behin behineko komandantziarekin eta prestakuntza eskaseko, laurogeita hamar bat euskal artillerok eta berrogei bat katalanek, Tossatik igaroz, gure hiriko bideari ekin zioten."}, {"text_idx": "#000018", "text": "14. bateria Sant Feliun ezartzen da"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Bateria, hasiera batean, Moli\u0301 de les Forquesen kokatu zen. Berehala ikusi zen ikuspuntu estrategiko-militarretik ez zela leku egokiena. Azkenean, Creu de Sant Polen ezarri ziren, Gustinoy muinoaren tontorrean. Gaur egun, \u201cLes Bateries\u201d bezala ezagutzen den auzoa."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Casas eta Mainegre etxeak prestatzen ziren bitartean, artilleroak Volta de l \u0301 Ametller-eko etxe batean egiten zuten lo, eta taldeka eta txandaka bazkaltzen zuten Murian, les Noies, La Marina eta Sant Elm ostatuetan."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Koadroko teniente batek (unitateko burua), hiru tenientek (bi profesional eta milizia boluntarioetako bat), sarjentu batek, komisario batek eta praktiketako batek osatzen zuten aginte-mahaia. Ofizialordeen eta kaporalen falta bitarteko zerbitzuekin ordezkatu zen, 1937ko martxoan, lau sarjentu eta zortzi kaporal gehitu arte."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Miliziano bolondresak ziren 150 soldadu euskal-katalan gehienak. Gutxi batzuk ziren kintakoak. Gerra materialari dagokionez, unitateak 75 milimetroko lau \u201cSchneider\u201d kainoi zituen."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ezaugarri teknikoak albo batera utzita (goniometroa, balazta, ezkutua eta abar zituzten), esan behar da Lehen Mundu Gerran ospetsu egin zen materiala zela, eta, oraindik erabiltzeko moduko piezak zirela. Era berean, eremu errepublikanoan material gutxi zegoenez, 1937ko erdialdean, kanoi haien ordez zaharragoak ekarri ziren. Azken karlistaldietako benetako erlikiak. Gurpil gainean zihoazen hiru brontzezko hobi eta burdinezko kanoi-gurdiak ziren. Tiro egitean, lortzen bazen!, sekulako jauzia ematen zuten freno faltagatik. Jaurtigaiek ez zuten gerrarako balio. Harri bat bezain suntsigarriak ziren, ez zuten eztanda egiten."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Bateriak bi metroko telemetro bat zuen tiroaren eta periskopioaren distantziak kalkulatzeko. Artilleroek fusilak eta mosketoiak zituzten. Ofizialek aldiz, arma laburra."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Muinoaren tontorrera igotzeko bide bat ireki ostean, lau kanoiak zementu armatuko gune batean finkatu ziren. Batzuk, portuaren bokalerantz begira, eta besteak, S\u2019Agaro eta platja d\u2019 Aro-rantz. Bertan, behatoki bat eraiki zen, antenazko prismatikoa eta metraileta zahar batekin. Harkaitzean, bolborategi moduko bat. Guardiako artilleroentzat telefonoa eta ohatzeak zituen etxetxo bat prestatu zen. Gerora, barrakoi aurrefabrikatu batzuk ere jarri ziren, soldadu guztiak babesteko."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Giroa astuna eta mingarria bazen ere, ez zen falta euskal artillero batek sortu zuen lorategi txikia. \u201cLorategi hau zurea da, zaindu ezazu\u201d zioen kartela jarri eta guztiek errespetatu zuten."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Behin egokitze-lanak amaituta, Casas txaleteko lehen solairua ofizialen bulego eta logela gisa erabili zen, eta beheko solairua (ondo aireztatuta eta bi garbigailu baliagarrirekin) artilleroen logela gisa."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Hurrengo goizean, gosaldu ondoren, guardietako txandak egiten ziren (Milizianoek berezkoa zuten informaltasunarekin), eta libre zeudenak bateriara batzen ziren, instrukzioa eta tiro-praktikak egitera. Lehen egunetan aldiz, bateriaren, bolborategiaren eta behatokiaren eraikuntza lanetan ibili ziren."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Eguerdian, Mainegre etxeko jangelara jaisten ziren, zaintzan zeudenak izan ezik. Arratsalde erdian, Casas txaleteko lehen solairuan, artilleriari buruzko instrukzio teorikoa jasotzen zen. Eskola hauek bukatuta, libre geratzen ziren afaltzeko ordua iritsi arte."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Bi orduko txandetan, Bateria zaindu eta behatokitik begiratu behar zuten guardian zeuden artilleroek. Egunkari batean, edozein norabidetan nabigatzen zuten ontzi guztien pasabidea apuntatzen zen, ordua eta ontzi mota zehaztuz. Kontu handiagoz ibili behar zen itsasoz zetozen hegazkinekin, Mallorcako baseetatik esaterako. Kasu honetan, etsaien hegazkin baten zarata egiaztatuta, goi-karguei abisua eman, eta, berehala, sirenak, herritarrei arriskuaz ohartarazten zien. Etsaiak eraso eginez gero, bateriatik tiro egiten zuten fusilekin, mosketoiekin eta metrailadore astunarekin, ia beti huts egiten zuena."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Honela, gure artillero zintzoek ezin izan zieten etsaien erasoei aurre egin. Behin, 1937ko urtarrilean, kanoiek botatako jaurtigai leherkor batek hegazkin bat jo zuen ia-ia. Hegazkina errepublikanoa zen."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Gerra zibil baten zirkunstantzia eta ondorio tamalgarriez gaindi, Sant Feliuko biztanleek adeitasunez hartu zuten soldaduen presentzia, emakumeek bereziki. Artilleroak zuzen portatu ziren beti. Batzuek eta besteek une alai eta saminak partekatu zituzten."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Beste behin ere, gure pasealekua esparru ezin hobea bihurtu zen gazte ganxonek kanpotarrekin harremantzeko. (Gerra bukatuta, gutxienez lau soldadu katalan eta lau euskaldun hemengo neskekin ezkondu ziren)."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Artilleroak berehala bihurtu ziren l\u2019Empordanesa eta Can Grau-ko bezero on, jangeletatik oso gertu zeuden tabernak. Baita ere urrunago zeuden l\u2019Sport, Can Toni eta Can Saura tabernakoak."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Gerra hasieran, soldadu soil batek kobratzen zituen 300 pezetekin, posible zen ondo samar bizitzea. Kasernan ondo jaten zutenez, familia gasturik gabeko soldaduentzat askorako ematen zuten eguneko hamar pezetek, elikagaien prezioak gora egin arte."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Ez zen harritzekoa, beraz, haietako batzuek dirua Cala Nieves (Calle Girona, 98/Eres 73), Cala Dianara (Crta. Vella de Palamos, 4) edo Recreon (Crta. Palamos, 12) gastatzea. Gure hirian gerraren eraginez jazo ziren aldaketa sozioekonomikoak ez ziren nahikoa izan prostituzioa desagerrarazteko. Tokiko agintariek kontrol higieniko zorrotza ezarri zuten. Etxeetan lan egiten zuten neskek mediku-azterketa sakona egin behar zuten astero."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Katalanen eta euskaldunen arteko ahaidetasuna eta harmonia (gaur egun oraindik ere mantentzen dena) une oro nabarmentzen zen Sant Feliuko egonaldian. Baita ere jaiegunetan."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Batzuetan, bateriako barrakoietan, gaueko ordu luze eta gorrotagarriak arintzeko, jaialdi \u201ceuskal-katalanak\u201d antolatzen ziren. Helduei egokituriko haur jolasak ziren, egiteko gutxirekin. Jokoa galtzen zuenak edaria ordaindu behar zuen. Baina ordaindu behar zuena pertsona bakarra zenean, jatorriaren araberako taldeak ordaintzen zuen. Galtzailea katalana bazen, katalanek ordaintzen zuten, eta galtzailea euskalduna zenean, talde euskaldunak. Hala jarraitzen zuten, ardoaz nazkatuta eta leher eginda, marmotak bezala lokartu arte."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Zoriaren kapritxo harrigarriak eta bateriako buruaren eta administrariaren erabakiz, artilleroen kopuruak gora egin zuen, Gironan erositako asto batekin. \u201cFurriel kaporala\u201d izenarekin bataiatu eta Castelldefelseraino jarraitu zuen baterian. Han, frankistak sartu aurretik utzi zuten aske. Begi okerra eta goibela bazen ere, artillariek kuadrillako kide gisa onartu zuten. Astoa beraien maskota izan zen."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Bateriako beste animalitxo estimatu bat, bestelako zentzu batean, katua izan zen. Artilleroak katua sukaldeko plater goxotzat hartzen hasi ziren. Ozpinetan, baratxurietan eta gatzetan beratzen jarri ondoren, erbia bezain atsegina zela konturatu zirenean. Milizianoren baten sukaldatzeko gaitasunak gehienen hasierako higuina gainditzea ahalbidetu zuen."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Orduz geroztik, katu ehiza militarren helburu nagusi bilakatu zen. Berehala ezagutu zuen herriak ohitura gastronomiko hura, eta ez zen batere arraroa, zinemako iluntasunean eta isiltasunean, neskek agurtzeko erabiltzen zuten \u201cmiau\u201d bat entzutea."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Era berean, esan beharra dago, ganxoi batzuentzat artilleroen ohitura hau dibertigarria zen bitartean, beste batzuentzat amorragarria zela. Soldadu batek baino gehiagok korrika irten behar izan zuen, bere animalia gaixoak nola desagertzen ziren ikusi zuen etxekoandre baten irain eta makilakadengatik."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Hala ere, gerra luzatzen ari zen"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Pasadizo dibertigarri eta informal guzti hauek, bateriako kide eta gure herritarren eguneroko bizitza alaitu arren, ezin dugu ahaztu zati bat baino ez zirela, txanponaren aurpegi bat. Besteak gerra izaten jarraitzen zuen."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Uste baino gehiago luzatzen ari zen gatazka zibila, gero eta baldintza gogorragoak eta ankerragoak ezarriz. 1937ko urtarrilean, errepublikanoen komandantzia militarrak Madril eta Aragoiko fronteetarako boluntarioak eskatu zituen. Ondorioz, Sant Feliun ezarritako artillero kopurua poliki eta etengabe murrizten hasi zen, fronte ahulagoak indartzeko asmoarekin. Hainbatek bizia galdu zuten kokaleku berrietan."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Maiatzeko jazoera tristeekin, Bartzelonan bereziki, milizia anarkistetatik zetorren Barea komandanteak (sektoreko buruzagia) hiriburuan esku hartzeko prestatu zuen bateria. Kanoiak kamioira igo ziren eta kideak prest zeuden. Azkenean, zortez, itxaronaldi luze eta urduri baten ondoren, beren postuetara itzultzeko agindua jaso zuten artilleroek."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Tentsio eta zalantza bera bizi izan zen Sant Feliuko politikarien artean. Italiako hegazkinek Kataluniako kostaldean buruturiko bonbardaketa biziagoa eta eraginkorragoa zen gerra-frontea gerturatu ahala. 1937an, gogor erasotu zuten gure hiria."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Llui\u0301s Llor, Kolonbiako kontsula Sant Feliun:"}, {"text_idx": "#000051", "text": "A las 8 y 1\u20442 tarde de hoy un avio\u0301n faccioso ha echado varias bombas explosivas en esta ciudad, causando muertos y heridos y grandes desperfectos en los sitios siguientes: jardines del paseo junto a calle Zamenhoff dos bombas abrieron grande oyos (sic) derribaron plantas, a\u0301rboles y causaron 10 muertos y 13 heridos. Otras dos bombas en la carretera Palamo\u0301s junto fabrica de tapones Batet y almacenes madera y despacho escritorio Sr. Sibils, abrieron estas dos grandes boquetes, derribaron puertas, tejados, ventanas del vecindario hasta la Barceloneta donde algunos vecinos han quedado sin albergue y precisado trasladarse por amenazar ruina su vivienda. Seguidamente han sido llevados a Gerona los heridos mas graves para su curacio\u0301n y los muertos al depo\u0301sito municipal algunos de ellos completamente destrozados y de difi\u0301cil identificacio\u0301n. Tambie\u0301n hecho algunas bombas incendiarias en S. Pol, dicho avio\u0301n, sin causar dan\u0303o."}, {"text_idx": "#000052", "text": "A les 20,30 hores i quan me\u0301s gran era la concurre\u0300ncia de ciutadans al passeig del Mar i passeig dels Gui\u0301xols es va presentar per sorpresa un avio\u0301 amb les llums enceses, sense que ningu\u0301 sospites res. L\u2019avio\u0301 continua\u0300 el seu vol tranquil\u00b7lament fins que, en arribar a la meitat del passeig del Mar deixa\u0300 caure dues bombes que caigueren prop dels jardins municipals al costat del passeig dels Gui\u0301xols i seguidament desca\u0300rrega de 5 a 6 me\u0301s que caigueren en la fa\u0300brica de taps de Josep Batet Fill (al final del passeig dels Gui\u0301xols) i a la carretera de sant Feliu a Palamo\u0301s. L\u2019avio\u0301 continua\u0300 cap a la platja de Sant Pol on descarrega fins a 8 bombes del tipus incendiari. De seguida tot el personal de la creu roja a les ordres del cap capita\u0300 Josep Burcet es personaran amb el material on caigueren les primeres bombes que varen ser les que provocaren morts i ferits, ja que les de la fa\u0300brica no, perque\u0300 a aquella hora era buida i les de la carreta i Sant Pol tampoc varen ocasionar danys. Me\u0301s tard van arribar ambula\u0300ncies de Girona que s\u2019emportaren als me\u0301s greus a l\u2019hospital provincial."}, {"text_idx": "#000055", "text": "1937ko abuztuaren 13ko bonbardaketaren sufrimendua herritarrekin partekatu zuten bateriako gizonek. Hamar bat hildako eta hainbat zauritu eragin zituen erasoak. Ezinduta sentitzen ziren milizianoak, erasoen eraginez. Artilleroek ere ez zuten inoiz, hain modu ikaragarri eta hurbilean, sentitu bonben txistua, ezta efektu suntsitzailea ikusi ere. Kuarteletik oso gertu erori zen bonba batek hornidura-kamioi batean zihoan gaztea jo zuen. Ospitalean hil zen Gironako gaztea."}, {"text_idx": "#000056", "text": "1937ko azaro erdialdean, 14. bateria ordezkatu zuten. Misio berarekin Castelldefelsera joan ziren. Gerora, 1938 hasieran, unitatea 3. Talde motorizatuko 3. baterian barneratu eta Teruelen borrokatzeko desegin zen."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Gerra zibilaren lehen urtean, Euskal Herriko eta Kataluniako artilleroen presentziak Sant Feliuko eguneroko bizia aberastu zuen, herriko gizon gazteenen faltan."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Heriotzatik libratu zirenek, menderatuta, etxerako bidea hartu zuten, neba-arreben arteko gerra baten esperientzia mingarria gogoan jasota. Baita ere, bidean topaturiko jende ona, etorkizun hobe baten itxaropena mantenduz."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Hainbat artillero, ezkontza bidez, guixolens bilakatu ziren. Gehiengoaren adiskidetasun-loturek, bizitakoaren onena gogorarazten diote elkarri, eta gaur egun ere orduko ilusioarekin mantentzen da aintzatespena."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Bere baitan gordeak, bere historia txikia gogoratzen dute, beste lagun batzuei kontatuz. Guretzat iturri historiko gisa balio diguten pasadizoak trukatzen dizkigute."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Izan daitezela lerro hauek guztientzako omenaldi xumea."}]