[{"text_idx": "#000000", "text": "El Pico de Orizaba Mexikoko eta Ipar Amerikako goialdean aurkitzen da. Bere historian zehar erupzio baieztatu ugari izan dituen sumendia duen gailurra da. Kondaira eta istorio interesgarri ugari ditu ezagutzeko."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Hori dela eta, artikulu hau eskainiko dizuegu Orizaba tontorrari, bere ezaugarriei, erupzioei eta askoz gehiagori buruz jakin behar duzun guztia kontatzera."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Nahuatlez, Orizabako gailurraren izena Citlalte\u0301petl da, \"izarren mendia\" edo \"izarren muinoa\" esan nahi duena. Kondairak dioenez, Quetzalco\u0301atl jainko azteka sumendira igo zen egun batean eta bere betiko bidaia hasi zuen. Bere historian 23 erupzio baieztatu eta 2 zehaztugabe egon dira. Pico de Orizaba Mexikoko eta Ipar Amerikako gailur eta sumendirik altuena da. Pico de Orizaba kareharri eta arbelaren gainean sortu zen Kretaziko garaian."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Behin erdian sartuta, garrek bere gorputz hilkorra kontsumitu zuten, baina bere arimak ketzal hegalari baten itxura hartu zuen, behetik ikusita, izar distiratsu baten itxura hartu zuen arte. Horregatik, aztekek Citlalte\u0301petlal sumendia deitu zioten. Pico de Orizaba Mexikoko eta Ipar Amerikako gailur eta sumendirik altuena da. Smithsonian Institution-eko Sumendi Globalaren Programak 5.564 metroko altuera duela kalkulatzen du, nahiz eta Mexikoko Geologia Zerbitzuak itsas mailatik 5.636 metrora kokatzen duen. Bere aldetik, Estatistika eta Geografia Institutu Nazionalak (INEGI) sumendiak 5.610 metroko altuera duela baieztatzen du."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Geografikoki Veracruz eta Puebla estatuen artean dago herrialdearen hego-erdialdeko eskualdean. Itsas mailatik ikusita, bere forma ia simetrikoa da eta 500 metroko zabalera eta 300 metro inguruko sakonera duen gailur masibo batek eta krater obalo batez osatuta dago. Zeharkako Ardatz Bolkanikoaren parte da, Ipar Amerikako plakaren hegoaldeko ertzean dagoen mendi sistema bat. Mexikoko hiru glaziar sumendietako bat da, batez ere iparraldean eta ipar-mendebaldean. Izotz-masa hauek nabarmen murriztu dira azken hamarkadetan."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Pico de Orizaba sumendiaren sorrera"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Zeharkako ardatz bolkanikoa hainbat sumendik osatzen dute eta Ipar Amerikako plakaren azpian Cocos eta Rivera plaken subdukzioaren (kolapsoaren) ondorioa da. Pico de Orizaba kareharri eta arbelaren gainean sortu zen Kretazeo garaian, baina funtsean plaken mugen artean aurkitutako magmaren presioaren ondorioz sortu zen."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Estratosumendi honek milioika urtetan garatu zuen bere forma, gaur egungo gainjarritako 3 estratosumendiei dagozkien hiru fase identifikatuz azaldu dena, zeinetan eraikuntza eta suntsiketa maiz gertatzen ziren. Lehen fasea duela milioi bat urte hasi zen Erdi Pleistozenoan, sumendiaren oinarri osoa garatu zenean. Lurraren barnealdetik kanporatutako laba solidotu eta Torrecillas estratosumendia sortu zen, baina kolapso bat ipar-ekialdeko hegalak duela 250.000 urte kaldera sortzea ekarri zuen."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Bigarren fasean, Espolo\u0301n de Oro konoa sortu zen Torrecillas kraterraren iparraldean eta sumendiak hazten jarraitu zuen mendebaldean. Duela 16.500 urte inguru erori zen egitura, eta horren ostean hirugarren fase bat izan zen: Urrezko Espoloiak utzitako ferra-formako kraterraren barruan dagoen egungo konoaren eraikuntza.Laugarren faseaz ere hitz egiten da, eta bertan, garaian eraikitako labako kupula batzuen eraikuntza barne hartzen da. Espolo\u0301n de Ororen garapena: Tecomate eta Colorado. Gaur egungo sumendia Pleistozeno amaierako eta Holozenoko aroetan integratu zen, eta bere jarduera bere kono aldapatsuak eratzen zituen labaren dazita isuriarekin hasi zen."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Pico de Orizabako azken erupzioa 1846koa da eta harrezkero inaktibo egon da. Bere historian 23 erupzio baieztatu eta 2 zehaztugabe egon dira. Aztekek gertaerak grabatu zituzten 1363, 1509, 1512 eta 1519-1528 urteetan, eta 1687, 1613, 1589-1569, 1566 eta 1175 urteetan beste erupzio batzuen frogak daude.. Dirudienez, egiaztatutako lehen agerraldia K.a. 7530 da. C\u00b140. Estratosumendia izan eta erupzio lehergarriek eratutako kono nagusia izan arren, Pico de Orizaba ez da historiara pasatzen Mexikoko sumendirik suntsitzaileenetako bat bezala."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Sumendiak hainbat adar eratu ditu, besteak beste, Cotaxtla, Jamapa, Blanco eta Orizaba ibaiak. Zona epel erdi hotzean dago, udan freskoa eta uda eta negua artean euritsua."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Florari eta faunari dagokionez, konifero-basoak dira nagusi, pinuak eta oyamelak nagusiki, baina sastraka alpetarrak eta zacatonalak ere aurkituko dituzu. Bobcats, skunks, sumendi-arratoiak eta Mexikoko arratoiak bizi dira."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ekintza desberdinak praktikatu ditzakezu, nabarmenenak mendiko bizikleta eta eskalada dira. Sumendi koniko ia simetrikoa da, 480 x 410 metro inguruko krater obalatua duena. Kraterrak 154.830 metro koadroko azalera eta 300 metroko sakonera ditu. Tontorretik beste mendilerro batzuk ikus daitezke, hala nola Iztacci\u0301huatl eta Popocate\u0301petl (sumendi aktiboak), Malinche eta Cofre de Perote."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Sumendiak dira komunitate askorentzat ur-horniduraren iturri nagusia. Pico de Orizabako bost glaziaretatik hiru desagertu dira azken 50 urteotan, Jamapa glaziarra baino ez da geratzen, itsas mailatik 5,000 metrora hasten dena eta Mexikoko eta Erdialdeko Amerikako glaziar handiena dena."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Bertako kondairak dio aspaldi, olmeken garaian, Navalny izeneko gudari handi bat bizi zela. Emakume ederra eta oso ausarta da eta beti bere lagun leiala Ahuilizapan, hau da, \"Orizaba\" esan nahi du, arrano arrantzale ederra."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Nahuanik borroka handienetako bati aurre egin behar izan zion eta garaitu egin zuen. Bere lagun Ahui Lizapan oso malenkoniatsua zen, zeruaren gailurrera igo eta lurrera asko erori zen."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Espero dut informazio honekin Orizaba tontorrari eta bere ezaugarriei buruz gehiago jakitea."}]