[{"text_idx": "#000002", "text": "SARS-CoV-2 koronabirusak gogor astindu ditu gizartearen oinarriak. Alta, epe laburrera begira, badirudi egungoa ez dela azken pandemia izango: horixe berretsi du Osasunaren Mundu Erakundeak, OMEk, eta balizko ondorioek gizakiaren habitat naturala suntsi dezakete. Zientzia baliagarria izan daiteke horretarako ere."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Etorkizunean gerta daitezkeen osasun-krisiak saihesteko [1], premiazkoa da COVID-19gaitzaren jatorria zein den sakon aztertzea. OMEk ondo bai ondo egiaztatu du gaixotasun zoonotikoa dela [2], hau da, animalietatik pertsonetara jauzitakoa \u2013ikusi irudia\u2013."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Ildo horretatik, Europako Ingurumen Agentziak ohartarazi du biodibertsitatearen galerak eta elikadura-ohiturek handitu egiten dutela horrelako infekzioak gizakietara transmititzeko probabilitatea [3]. Halaber, animalia- eta landare- espezieak urritzen diren neurrian [4], adituek aurreikusten dute biztanleriak gora egiten jarraituko duela 2050 eta 2100 urteen artean [5]; beraz, gizakia jomuga paregabea bihurtuko da patogeno berriak zabaltzeko."}, {"text_idx": "#000008", "text": "CRISPR-Cas9, giza genomaren eraldaketatik haratago"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Zientzia goitik behera irauli du giza genoma editatzeko bioteknologiaren agerpenak; hain zuzen ere, Errepikapen Palindromiko Labur Elkartuak eta Erregularki Tartekatuak \u2013CRISPR-Cas9 teknikak\u2013. Zehazki, CRISPR deiturikoa 90eko hamarkadan topatu zuen Mojicak, bakterioek birusen aurkako berezko defentsa-sistema bat zutela iragarri zuenean [11]. Izaki bizidunetan ez zen 2013ra arte aplikatu, ordea, harik eta Doudnak eta Charpentierrek Cas9 proteina gehitu zioten arte [12]. Hain da disruptiboa aurkikuntza hori, ezen 2020ko Kimikako Nobel saria eman baitiete."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Gauzak horrela, CRISPR teknologiak organismoaren zein tokitan jardun nahi den identifikatzen du,eta horraino gidatzen du Cas9 proteina, kaltetutako geneak mozte aldera; horregatik, guraize edo artazi molekular izenez ere ezagutzen da. Ondoren, zelulek eurek osatzen dute ebakidura, nahiz eta ausaz egin. Mekanismo hori errazagoa, merkeagoa eta zehatzagoa da, baldin eta editatzeko aldez aurreko tresnekin \u2013TALENekin eta ZFNrekin\u2013 erkatzen bada [13]. Giza enbrioien gaixotasun larriak sendatzeko arreta osoa erakarri duen arren, Doudna asmatzailearen arabera, lehen sektorean baliatuko da nagusiki [14]."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Lehenengoan, glutenik gabeko garia sortu da [17]; horretarako, zeliakia eragiten duten proteina gehien-gehienak \u2013gliadina izenekoak\u2013 genetikoki manipulatu dira, eta gainerakoak bere horretan mantendu. Erantzun immunitarioari esker, glutenarekiko intolerantzia zein sentikortasuna dutenen elikadurak nabarmen egin dezake hobera, glutenik gabeko dieta baita heste meharrari kalterik ez egiteko bide bakarra."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Bigarrenean, klima-faktoreak jasateko gai diren behiak hazten ari dira [18]. Agidanez, bero handia egiten duenean, behiek \u2013zeinak berotegi-efektuko gasen eragile ere bai baitira\u2013 estresa pairatu eta eskas jaten dute; hori dela eta, esne gutxiago eman ere bai. Horrez gainera, ugaltzeko zailtasunak izaten dituzte, eta, ohiz kanpoko kasuetan, heriotzaraino iristeko arriskua ere badute. Halakorik gerta ez dadin, pigmentazioaren geneak eraldatzeari ekin diote; hain zuzen ere, ilajearen kolore ilunak leuntzeko \u2013beste hitz batzuetan esanda, beltzak edota marroiak gris zilarreztatu bihurtzeko\u2013, horrela bero gutxiago xurgatuko bailukete. Beste horrenbeste espero da ilea mozteko mutazio genetiko batekin. Nahiz eta klonazioaren albo-ondorioengatik ahalegina ezerezean geratu zen, jaiotako bi txahaletan ez zen itutik kanpo eragindako albo-efekturik atzeman."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Hirugarrenean, makal zuhaitzaren aztarna ekologikoa jaisteko parada ikusi dute [19]. Bide batez, klimarekiko nahiz estresarekiko erresistentzia handitu daiteke. Aipatu gabe doa zuhaitzak eta landareak oxigeno-sortzaile nagusiak direla, atmosferako CO2-a harrapatu eta airea garbitzen duten aldetik. Horri gutxi iritzita, karbono dioxido gehiago xurgatzeko edizio-saiakerak ere egon badaude. Orobat, zuraren eta bioenergiaren industrian ere eragingarri izan daiteke, dela pulpa oparoagoak erdiesteko, dela hondakinak murrizteko."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Zientzialarien aburuz, horrelako ikerketak kontsumo jasangarri baten aldeko apustua izan daitezke [20], baina horiek ezin izango dira Europar Batasunean aplikatu. Horixe erabaki zuen Europar Batasuneko Justizia Auzitegiak 2018ko uztailaren 25ean; hain zuzen ere, C-528/16 kasuan, mutagenesi teknika berrien \u2013CRISPR-Cas9 delakoaren\u2013 bitartez eskuratutakoak genetikoki eraldatutako organismotzat jo zituenean, 2001/18 direktiba ardura-printzipioarekin bat interpretatuz [21]."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Harrezkeroztik, askok eta askok eskatu dute ebazpen hori baliogabetzea eta legea eraberritzea [22]. Izan ere, transgenikoetan ez bezala, egiten dena da kasuan kasuko produktuaren prozesu naturalak espezifikoki azkartu, betiere kanpoko espezieen DNA sartu gabe. Hortaz, ezin da garbi desberdindu horietatik zein lortzen den agente kimikoekin, zein X izpiekin, eta zein mutazioekin. Bestalde, orain arte ez da sumatu segurtasun faltarik; aitzitik, zorizko gertaerak izan daitezke zelulak zatitzen diren bakoitzean, eta ezezaguna da horiek onuragarriak edo kaltegarriak diren. Edozelan ere, ukaezina da teknologia bakarrik ez dela aski klima-aldaketa konpontzeko: indarrak batu behar dira energia garbia, hondakin plastikoen birziklapena nahiz kudeaketa edota gertuko produktuen kontsumoa bultzatzeko, besteak beste."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Labur esanda, agroekologia eta genetika bateratzea lagungarri izan daiteke bioaniztasunaren, ondorengo belaunaldien eta, oro har, planetaren biziraupenerako. Izatez, COVID-19aren aurkako txertoa [23] transgenikoa da, eta CRISPR-Cas9 teknika ulertzeko hain garrantzitsua den RNA molekula batez osatuta dago [24]. Zergatik ez oraingoan ere zientzian konfiantza izan?"}, {"text_idx": "#000025", "text": "10 Euskal Herria post-COVID19. 2020. \u201cCOVID19 osteko Euskal Herriko ekonomia ekologikoaren alde\u201d. Eskuragarri: [Noiz kontsultatua: 2021-06-29]."}]