[{"text_idx": "#000006", "text": "\u201cEz dirudi ibarrean jaiotako gehienentzat, uskara Aezkoako nortasun ezaugarria izan denik: azienda ongi gobernatzea, \u201cartelana\u201d (auzolana) ongi egitea, adineko gurasoak ongi zaintzea, mendia edo ziza-tokiak ezagutzea, ehizan ongi aritzea eta beste gauza batzuek ez dute gutxiago puntuatzen aetzen aezkoatasun mailan, euskara erabiltzeak baino; lausotu egin da XVI. mendeko nafarrek gaztelarrei erreklamatzen zieten euskal nortasuna...\u201d"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Euskarak Aezkoan izaniko garrantziari buruzko adierazpen horrek aski ongi definitzen du ibarrotako egoera, eta Artzibarko egoera ere bai. Gure Ibarrean, gainera, ataka are gaiztoagoa da, ama hizkuntza Aezkoan baino lehenago galdu baita, eta horri gehitu behar zaio 1950-60ko hamarkadetan jendetza handiak alde egin izana hemendik, eta horren ondorioz, bertako landa-jendartea suntsiturik gelditu da, jendeak sustraiak galdu baititu, eta kontuan harturik Francoren diktadurak 40 urtez kulturan eta hizkuntzan eragindako zapalketa, egungo kinka ez da batere itxaropentsua Nafarroan, ez kulturan, ez gizartean. Honatx I. Caminok zer errana duen Aezkoako euskararen gainean, zuzenean lotu baitu Artzibarko euskararekin: \u201cgeografiaz hurbil egonik ere, hizkuntzaz urrun dago Aezkoa Zaraitzutik nahiz Erroibartik, baina oso hurbil Artzibartik, Longidatik, bai eta Eguesibartik ere...\u201d"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mendez mende euskarari buruz agirietan idatzirik jaso diren aipu txiki batzuk ekarriko ditugu lerrootara, alez ale emanik, bai euskaraz bai gaztelaniaz."}, {"text_idx": "#000010", "text": "XVIII. MENDEA. Lehen tira-birak elebitasunak eraginda? Arazoak Agoitzen.\nOrain bezala, Agoitz garai hartan eskualde burua zen, eta XVIII. mendearen bukaeran, lehia bat hasi zen euskararen inguruan, postu batzuk zirela medio. Hau da, euskaraz jakin beharra zegoen postu horietan aritzeko, baina postuak eskuratu nahi zituzten erdaldun batzuk erraten hasi ziren ez zela beharrezkoa euskalduna izatea, Agoitzen jada erdaraz mintzatzen zelako. Elizako abade ofizialaren kontura hasi zen tira-bira, baina notario-postuak izan zuen inguruan eraginik handiena. Notario horrengana, gainera, Longidako eta Artzibarko jendea joaten zen, eta garai hartan, batzuk eta besteak euskaldun hutsak ziren. Jimeno Juri\u0301ok idatzitakoaren arabera, 1778an izendatu zuten lehen notario erdalduna. Joaqui\u0301n Arteta izan zen, baina \u201cerabat du euskara ments, eta arras zaio beharrezkoa bere lanbidean Longidan eta Artzibarren aritzeko, euskara baizik ez baitute konprenitzen [...], Artzibarko herrietan lan egiten du, eta jende oro da euskalduna\u201d. Haren kontrako salaketa jarri zen, baina argudiatu zuen legez interpreteak erabiltzen zituela eta zin eginarazten ziela."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Urte haietan tira-birak ere hasi ziren, apez erdaldunek herri euskaldunetara joan nahi zutelako, dena-dena gaztelaniaz emate aldera. Elizako postuak zeuden jokoan, eta auziek txosten mardulak eragin zituzten. Lekuko batzuk zenbait eliza apez erdaldun hutsen eskuetan uztearen aldekoak ziren, eta beste batzuk, berriz, kontra. Horregatik, lekukotasun batzuk interesatuak eta lerratuak dira; beraz, zuhur hartu behar dira. Gauza bera gertatzen da artzapezpikutzak herriei buruz eskatutako txostenen inguruan, euskaldunak edo erdaldunak ote ziren jakiteko, eta beti gauza bera erraten dute, \u201cia jende guztiak ulertzen du erdaraz\u201d, herria erdaldun gisa sailkatzeko. Hona hemen 1778ko zerrenda.\n1778. Eskribau erdaldunek eskatu dute honako zerrenda honetako herriak erdaldunak direla deklaratzeko ondorio judizialetarako; beraz, ordura arte euskalduntzat jotzen zirenak. Honatx zerrenda: [...] ARTZIBAR. \u201cVillaba cabe Aoiz\u201d \u2013 Erdotzain \u2013 Zarikieta \u2013 Olleta \u2013 Asnotz \u2013 Zazpe \u2013 Espotz \u2013 Zandueta \u2013 Hiriberri \u2013 Arrieta \u2013 Saragueta \u2013 Uritz \u2013 Nagore \u2013 Urdirotz \u2013 Imizkotz \u2013 Lakabe \u2013 Usotz \u2013 Gorraitz \u2013 Lusarreta \u2013 Orotz Betelu \u2013 Gurpegi \u2013 Orotz \u2013 Orbaitz. LIZOAINIBAR. Erredin \u2013 Lizoain \u2013 Beortegi \u2013 Janariz \u2013 Lerrutz \u2013 Mendiorotz Iheltz \u2013 Urritzelki \u2013 Galdurotz \u2013 Zuntzarren \u2013 Leiun \u2013 Olaberri Zalba \u2013 Ozkaritz \u2013 Ilotz."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Horra hor maitasun bizi-bizia agertzen duten adierazpenak, eta adierazpenok ederki argitzen dute Aita Moreten figura, abertzaletasunak hedatu eta zabaltzen duen argitasun osoarekin, abertzaletasuna gizon bikainenen afektua baita. Zer erranen luke gure lorien eta handitasunen azaleratzaileak, orain biziko balitz? Haren garaian, artean ere euskara baitzen nafar gehien-gehienen hizkuntza; artean ere salbuespen ziren hizkuntza galdua zuten herriak. A! guk bezala, euskara Lizarrako eta Erriberriko merindadeetatik erbesteratua balekusa, eta higatua, Irun\u0303errian? A! guk bezala, gaztelaniaren hotsa haurren ahotik barra-barra balentzu, non eta Burunda, Arakil, Olaibar, Anue, Esteribar, Artzibar eta Erronkaribarko herrietan? A! guk bezala, gaztelania Auritzen gailendurik balekusa, han Pirinioetako gailurren gainean bertan? Edota erdara balekusa, Errolanen iturriko urak uhertuta, edo Andresaroko larreak ihartuta, eta menderatze arrotzari darion zigiluarekin Iban\u0303etako harkaitzak markatuta? Zenbat eta zenbat malkok ez ote zituzten haren masailak galdarraztatuko, eta zenbat eta zenbat taupada suminduk ez ote zuten haren bihotza dardaratuko!\nArturo Campio\u0301n, Aita Moreti buruz. 1889ko argitaldaria"}, {"text_idx": "#000014", "text": "XIX. mendearen hasmentan, auzi txiki bat izan zen Otsan apezarekin. Tira-bira Orbaizko eta Artziko apezen artean gertatu zen."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Otsakoek Artziko apezaren alde egin zuten, Longidako hizkuntza oso zaila baitzen ulertzeko, \u201chemengoaz oso bestelakoa baita\u201d."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Ez dakigu nongoa zen Orbaizko apeza, baina pentsatzekoa da ez zela ingurukoa izanen."}, {"text_idx": "#000017", "text": "1863. L.L. Bonaparteren maparen xehetasuna, euskalkiak koloreen bidez sailkatuak. Artzibar eta Orotz-Beteluko perfilak erantsi ditugu hobeki kokatzeko."}, {"text_idx": "#000018", "text": "1864. Euskalkia aztergai. Bonaparteren etorrera.\nHegoaldeko goi-nafarrerak badu \u201cu\u0301\u201d hori, nabarmen ageri baita, ez sekula derrigorrez, Irun\u0303eko azpieuskalkiko aldaera nagusiaren konbinazioetan, hau da, Elkanokoa Eguesibarren, eta era berean, Artzibar, Erroibar eta Aurizko aldaerak, guztiak ere azpieuskalki horretakoak, oso maiz ageri baitira."}, {"text_idx": "#000020", "text": "\u201cPrintzea otsailaren 27an abiatu zen Donibane Garazitik, hantxe bere lan gunea ezarria baitzuen. Auritz, Garralda, Aribetik Jaurrietara, Otsagabia eta Zaraitzun barna ibili zen, eta handik Erronkaribarrera, baina Bidankozen nabarmen gaixotu zen. Horrek, ordea, ez zizkion azterketa lanak galarazi, baina Erronkari aldean lanak izugarri trabatu ziren: izan ere, han mintzo zen euskara hain zen arraroa, azterlariek ez baitzezaketen ulertu, printzeak berak salbu, haren prestakuntza izugarriari esker. Gero, elurte handia bota zuen, eta nahigabe handiz kanpalekua altxatu behar izan zuen. Aizpurgi, Imirizaldu eta Mugetan barna jo zuen atzera, Agoitzeraino, eta gero, Artzibarren eta Esteribarren barna Orreagara eta Donibanera. [...]"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Honatx Bonaparteren gutun bat, 1866ko ekainaren 7an idatzia: [...] Urizko kristau-ikasbideari dagokionean, aski pozik nago, eta gutxi axola dit Tz\u201d-aren exagerazioak; exageriazio horretan bertan baitakusat proba, euskalki horietan Tz\u201d-ren eta \u201cTs\u201d-ren egiazko soinuak falta omen direla errateko; Gipuzkoako herri askotan ere falta dute euskararen \u201cs\u201d-aren egiazko soinua, \u201czua\u201d ahoskatzen baitute \u201csua\u201d-ren ordez, eta \u201cotzoa\u201d, \u201cotsoa\u201d-ren ordez; eta iruditzen zait ezen, Urizko katixima inprimatu beharko balitz, eskuizkribuaren \u201ctz\u201d eta \u201cts\u201d guztiak \u201cz\u201d eta \u201cs\u201d bihurtu beharko bailiratekeela, eta orduan Artzibarko ahoskerarekin asmatuko litzateke, huraxe txarra izanik ere. Oraingoz ez dut galdetegia egin beharrik, zalantzak konponduak baitaude, hau da, \u201czue\u201d-ren ordez \u201csue\u201d, \u201cgura\u201d-ren ordez \u201cura\u201d, eta ohartarazi behar dugu bakanetan Aezkoako formak, \u00abguruguau\u00bb, ikusten direla Artzibarren. [...]\u201d"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Bonaparte Uritzen gelditu zen bazkaltzera, Auritz eta Orreaga aldera igo aitzinetik. Haren lanetan eta eskuizkribuetan hiru agiri aipatzen dira Artzibarko euskararen gainean. Honatx egileak eta izenburuak:\n\u2013 Claudio Otaegui. Nota de las faltas que tiene el Astete de Uriz en concepto del que suscribe, salvo la opinio\u0301n ma\u0301s autorizada del Sr. traductor de Uriz. Orri bat dauka.\n\u2013 Juan Cruz Elizalde. (Catecismo en vascuence, dialecto de Uriz, Valle de Arce). 54 orri ditu."}, {"text_idx": "#000024", "text": "\u2013 Anonimoa. (Catecismo en vascuence, dialecto de Uriz, Valle de Arce). Ez da itzultzailearen gaineko aipamenik, baina ikerlariek diotenez, letra Juan Cruz de Elizalderena berarena da. 48 orri ditu."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Hizkuntza baten desagerpena kultur adierazpen jakin baten desagerpenari joan ohi da lotua. Kontua ez da hizkuntza ez dela gauza behar berrietara egokitzeko, baizik eta komunitate batek konfiantza galdu duenean historiari egiten dion ekarpenean berean, galdu ere egiten du konfiantza bere hizkuntzan, errealitatea ulertzeko eredu gisa."}, {"text_idx": "#000026", "text": "XX. mendearen hasieran, 1904an, Irun\u0303eko apezpikuak txosten bat egiteko agindua eman zuen elizbarrutiaren egoeraz. Besteak beste, jakin nahi zuen zer hizkuntza erabiltzen zen parrokietan, eta horrela, Artzibar eremu euskaldunen artean sartu zen; hots, Agoizko artzapez-barrutiko euskal eremu bakarra. Dena den, Martinena ikerlariak ez zituen Ibarreko herri guztiak aipatu, hau da, euskarari beranduen eutsi zioten herriak, eta Artzibarkoak ez ziren bi ere aipatu zituen: Orotz eta Galdurotz. Martinenak hauek bakarrik aipatu zituen: Arizkuren, Arrieta, Azparren, Galdurotz, Gurpegi, Lakabe, Nagore, Orotz-Betelu, Saragueta, Urdirotz eta Zazpe."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mapa eskematikoa, 1904ko elizako gida abiapuntu hartuta egina.(Iturria: Apat-Echebarne, 1974)."}, {"text_idx": "#000028", "text": "1916ko urritik 1917ko apirilera bitarte, \u201cEki\u201d izengoitiko idazle batek \u201cNapartarra\u201d egunkarian idatzi zituen hainbat artikulu, sei gutxienez, \u201cArtzibartik\u201d izenburupean. Filologoek erranen digute zer euskara erabili zuen, baina aldaera honetako testuen eskasia ikusita, horixe aztertzea garrantzitsua izan daiteke. Ez dakigu nor izan zen egilea, Orotz Beteluko Garmendiaren bat ote? Baina \u201cNapartarra\u201d egunkarian sei kronika soilik idatzi zituen, eta gero desagertu egin zen. Hona kroniken datak. Lehenbizikoa bakarrik ekarri dugu hona hitzez hitz: 1916: X-28 eta XI-25. 1917: I-13, II-10, II-24, II-17 eta IV-7."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Bitxikeria gisa erran dezagun bi aldiz aipatu zuela \u201cseierrietakoak\u201d, hau da, sei herriak, garai hartako herri euskaldunak, Urrobi ibaiaren iparraldea, Lusarreta, Saragueta, Hiriberri, Arrieta, Urdirotz eta Imizkotz herriek osatuko zutena. Ez dakigu egilearen asmakizuna izan ote zen, edota Ibarraren alde pirenaikoan erabiltzen zen izen bat. Hortxe dago azterkizun."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Lehen kronika. 1916-X-28. Lehen kronika honetan, egilea kexu ageri da, toki guztietatik kronikak igortzen baitira, Artzibartik izan ezik. Gainera, erdara ibarraren zati batez nagusitzen ari da, apezak eta maisuak gaztelaniaz mintzo baitira... Gero, Ibarrean gertatutakoak kontatzen ditu laburki, hala nola hainbat herritako festak, non dantza lotuan aritzen baitira; horri \u201cnaste-zikin\u201d erraten dio, eta kontatzen du bi hizkuntzak nahastuz abesten dela, eta haren iritziz, gaztelania erabiltzen dute Badajozen eta Cuencan bezain harro. Ondoren, aipatzen du hilabete horretan hiru pertsona hil zirela Ibarrean. Eta egiaztatzen du Hiriberrin (Arrita Iriberri idatzi zuen) tifus izurrite bat zabaldu zela sei-zortzi etxetan eta eskola itxi zela. Bukatzeko, nekazaritzaz mintzo da, eta idorteak eraginda, uzta gaizki ontzen ari dela, eta jada hostoak, iratzeak eta belarra biltzen ari direla negu gorriari aurre egiteko. Larrekok (Aurizko Pablo Fermi\u0301n Irigaray idazlearen izengoitia) berriemaile berria zoriondu zuen, eta eskatu zion Artzibartik kronikak igortzen segitzeko.\nLehen artikuluaren transkribaketan hainbat zalantza izan ditugu, guztiak ere azpimarraturik, egunkaria gaizki irakurtzen baita."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Artzibar-tik. An ta ortik, baserki (montan\u0303a) orotik\u201dNapartarra\u201d maite orri maiz-maiz igortzen dabezte berridun idazki edo carta ederrak, emen, Arzibar-tik ez; Artzibar-tarren artean euskal idazlerik ez! Zergatik unela? Euskaldunak ez ote gare? Beko errietan zaarrak baizik gure eskuaraz mintzatzen direla egia da, ordez Irati-errekadean ta seierrietakoak ze mintzoa erabitzen dute? ez euskara? Bai, egiaz alege ituna da egunerik egunera gutiago entzurten dela, ta, castellano, erdeldun berorrek aditu ezlizaken erdara mordol-mordollez mintzatzen direla guziak, apaiz, irakasle (maestro), gizon ta emakume... Ban\u0303an, unengatik bereziki, aberri (patria) ta euskara, ta aintzin\u0303etako oituraz ta gure-gure da, oro mintzatzen ditugu, ekin ta ekin ta alegin-indar geiagoz eben alde lan-egin bear dugu. Bai dire Arrieta\u0301n Lusarreta\u0301n ta..., nik ban\u0303o obeki idatzki (escribitu) dezaketenak; bertzeak ez egin-ta aal duten bezala noizean noiz emengo berriak igorriko dabeztet. Il unek lenbizikoetan Errosario-Amaneskutzaren (Virgin\u0303a) goralbenez edo oorez jaiak ospatu, (celebratu dire, Nagore, Uriz, Azparren, ta Oro\u2019en orotan dantza naste-zikin, abesti (kanta) naste-erderazkoak ere egiten dire; cuenca, edo Badajoz urbilleko erdelerrian egi duketen bezain arro. Illabete untan irur il dire, Gorraiz ta Arrita Iriberri\u2019n emakume vida ta mutil azkar bat Oroz\u2019an. Arrita, seierretako errisxeka pollitan, elderi (epidemia) bat agertu da, sei edo zortzi etsxetan suukar ustelaz (tifus) aski gaixotuak badire; umien ikastola (escuela) itxi dute, eta osasunbideak artzen ari dire. Lurgintza: ereitza leortegatik nekez dagite; sabai ta etxeko bazter guzietan iratze, osot ta bedarra metatzen asi dire negu beltza, bere elurte ta izotza gorriakin etortzen daneko."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Eskarriz asko \u201cEki\u201d aixkidea; berriketari berri zaitugu eta ez leen aldiz euskaraz egiten duzuna, ezaun du yarria edo oitua zaudela euskaraz idazten; yarrai gisa beraz eta noiz beinka biali unata lerrokada batzu; ala poliki-poliki izanen ditugu euskal erri geinenetan berrielarazleak eta Jainkoak detzala zu bezain onak. Nere zorion agurra eta aunitz urtez, \u201cEki\u201d Jauna."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Guztira 260 inkesta egin ziren, baina 184 bakarrik berreskuratu dira, eta 172 herriri dagozkio. Duela gutxi arte egindako inkestarik zehatz eta sakonena izan da, 425 galderaz osatua baitzegoen, denetarikoak, fonetika, morfologia, lexikoa."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Nikolas Ormaetxeak beste inkesta bat egin zuen Arrietan, 89 urteko Felipa Bilbaori, baina koadernotxoa ere galdu da."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Eusebio Etxalarkoa apezak bertso batzuk bildu zituen Orotz Betelun, euskaraz eta gaztelaniaz eginak. Ez dira argitaratu. Hona hemen:\nBazen nola halako ohitura bertsoak bi hizkuntzetan egiteko. Aipuak ez dira aunitz, eta gutxi bildu dira, eta ezagutzen ditugun gehienak euskaraz eta gaztelaniaz dira. Beraz, kontuan hartu beharreko lagin ona dira:"}, {"text_idx": "#000044", "text": "2. Sei erritan badire Iru laura abade\u0301 Oiek egon lirazke Sekula il gabe."}, {"text_idx": "#000045", "text": "3. Al domingo siguiente joan nintzen plazara por si ver la podi\u0301a eraman dantzara para decirle algo niondik al bada. Urrengoa dizazu caballero zer dezu pensatzen. Zurekin eskontzea. Etzait ocurritzen. Otra ma\u0301s lechugina Ez al dezu arkitzen."}, {"text_idx": "#000046", "text": "5. Cuando te vi primero kalian pasatzen, Mis ojos zuri begira Etziren aspertzen."}, {"text_idx": "#000047", "text": "7. Estate sentadita Neurenen ondoan."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Urikimendua guardatu. Kristau bat iltzen denean egiten da parte bi Korputza enterratu eta Gero lurrez estali. Anima gaixua parabisuko Atarietan bakarrik eta tristerik Norat doaien eztaki. Gure Jauna ateratzen zayo Piedades beterik. Anima gaixua zer dakoiazu Zeurikan mundutik. Umildadea, karidadea Nik eztakarrat bertzerik. Aingerutxoak ardazazie Anima gaixua au eskutik. Parabisuan pasa izazue Bertze guzien aurretik."}, {"text_idx": "#000050", "text": "(Esto de los antepasados son cantados en Oroz)."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Angel Irigaray, aita auriztarra bezala, sendagilea izan zen, eta aita bezala ere, euskal idazlea. Apat Echebarne izengoitia erabili zuen. Sakon ikertu zuen euskararen egoera Nafarroan gerra aitzinetik, Bonapartek 70 urte lehenago egindako azterlanarekin alderatuta. Marra bat marraztu zuen, Nafarroan euskara hegoalderantz noraino iristen zen jakiteko. Zazpi mailatan banatu zuen euskararen ezagutza, gero bostera murriztu bazituen ere, eta Artzibarren hiru maila ageri dira. Honatx laburbildurik: III. maila. 30 urtekoek badakite, baina ez darabilte; 50ekoek bai. VI. maila. 50ekoek badakite baina ez darabilte. VII. maila. Zaharrenek baizik ez dakite, baina ez darabilte."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Ondoren, Irigarayk Artzibarko hainbat herritan emaniko emaitza azalduko dugu. Artzibarkoak ez diren bi herri sartu zituen Ibarrean: Elio (Eguesibar) eta Biorreta (Arriasgoiti). Galdurozko eta Orotz Beteluko aipuak ere ekarriko ditugu, bi herri horiek jada garai hartan Artzibarkoak ez izan arren. Ez du Amokainen berri ematen. Informazioaren osagarri, euskararen ezagutza maila adierazten duen erromatar zenbaki bakoitzaren aitzinetik, 1930eko erroldaren arabera zenbat biztanle bizi ziren adierazi dugu parentesi artean."}, {"text_idx": "#000057", "text": "(68 bizt.). III. Saragueta (id.) saraguetarra. (32 bizt.).VI. Imizkotz (Baserria)"}, {"text_idx": "#000058", "text": "(36 bizt.). III. Gorraitz (Arce)"}, {"text_idx": "#000065", "text": "(22 bizt.). Galdurotz (euskaldun bat bakarrik)"}, {"text_idx": "#000066", "text": "1936. Euskarari buruzko alderaketa-azterlan txikia, Erizek egina. 1863-1936."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Erize ikerlariak euskaldun kopuruen arteko alderaketa egin zuen, hau da, zenbat euskaldun zeuden Nafarroan herriz herri 1863an, eta zenbat, 1936an. Gure inguruko ibar batzuen datuak emanen ditugu, Artzibarkoekin alderatzeko. Datuak orientagarriak dira, eta baten bat zalantzazkoa, erraten baitu 1936an ez zela euskaldunik Agoitzen, eta hori arraroa da zinez, industriak mendialdeko jende aunitz erakarri baitzuen herrira, tartean artzibartar euskaldunak. 1863an, Agoizko biztanleen % 39 euskalduna zen. Antzera, Longidan eta Urraulgoitin."}, {"text_idx": "#000068", "text": "L.M. Mujikak 1987ko azterlan batean erran zuen 1970eko hamarkadara arte entzun zela euskara Artzibarren, eta 80ko urteetan ere, artean bazela euskaldunik iparraldeko herrietan; zehazki, goialdean hamahiru euskaldun zahar zeudela. Ondorengo azterlanean, datuak zehaztu zituen: 16 euskaldun zahar Artzibarren, eta 11, Orotz Betelun. Honatx zer idatzi zuen euskaraz:"}, {"text_idx": "#000069", "text": "Artzibarren euskara 1970 urteko hamarkada arte entzun da, nahiz eta 1980 aldera \u00abazkenetan\u00bb egon iparraldeko herrixka bakan batzuetan. Honela, 1972 urte aldera 70 urtetik gorako agure askok euskara zekien, hortik behera oso urri entzun zitekeelarik. Hala nola, urte horretan Urizen 2 euskaldun zeuden, Iriberrin 3, Arrieta 4, Lusarretan 3, Azparrenen 1."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Agoitz da Aezkoarekin hartu-emana eduki duen beste gunea, eta garrantzizkoa, aspaldidanik inguruko herrietan handiena bera izaki. Agoitzera jaisteko Artzibarko Orotz-Betelun barrena joan behar zen, Irati ibaiari jarraituaz. Administraritza aldetik 1845. urtea arte Orotz-Betelu Artzibar zen, geroztik beregain baldin badago ere, Herriko Etxe eta guzti duela. Agoitzek, demografikoki besteen gainetik egonik, aukera gehiago eskainiko zuen edozertarako eskualdeko beste herrixkek baino. Deus baino lehen gauza bat oso argi utzi beharra dago Agoitzi dagokionez. Aezkoatik Donibanera dagoen distantzia ez da Agoitzera dagoena baino laburragoa; gogoan izan behar da gainera, Donibaneko bideak askozaz gora-behera eta aldapa gehiago dituela Agoitzekoak baino.[...] Bestalde, Agoitz hiri elebiduna zen, XIX. mende hasieran hasten baita euskararen gainbehera Agoitzen. Mendiburu bera aritu zen euskaraz predikatzen 1759.ean (Jimeno Jurio 1992b: 476 eta 479). Hara lanera zihoazen menditarrak euskaldun elebakarrak zirela dakigu (Jimeno Jurio 1992a: 59 eta 95), eta xx. mendea arte erdararatu ez diren aetzek Agoitzen ez zuten erdaraz eginen, gehienek bederen. Merkatu gunea zen Agoitz. Lekukotasunek dioskutenez, XIV. mendearen bigarren erdian inguruko administrazio eta merkatu gunea zen. Don\u0303a Margarita erreginak berriz, 1479an hilabeteoroko lehen asteazkenean merkatua egiteko ahala eman zion. XIX. mendean, 1820.ean Agoitzek asteoroko merkatuaren eskaera egin zuen (Idoate 1979: 440). Garrantzi handiko beste feria bat aipatu behar da, Urrotzekoa. Agoitzetik beheraxeago dagoen herri honetara zaldi jendea erostera joan izan dira duela guti arte aetzak. Bada honen berri Casas Torres eta Abascal Garayoaren lanean (1948: 35)."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Bertako euskara azken hatsetan zegoen. Euskaldun gazteena Soledad Arbonies zen, eta 1971n, 51 urte zituen. Koldo Artolak grabazioak egin zizkien Ibarreko azken euskaldunei, eta azkenaldian, elkarrizketa horiek hainbat azterlanetan argitaratu dira. Honatx Gorka Lekarozek bere blogean euskaraz idatzitakoak ( euskara Artzibarren 80ko hamarkadan zertan zen jakiteko:"}, {"text_idx": "#000073", "text": "ARTZIBAR ibarrean egunez egun ari zen euskara desagertzen 80ko hamarkada hartan. Artzibarko euskararen lekukotasuna ez galtzeko Artolak berak sarritan elkarrizketatutako hiztun gutxi batzuk besterik ez ziren bizi. Oroz Betelurekin batera, beste zortzi herrixka euskaldun aipatu zituzten Artolak eta Tellabidek, Saragueta edo Sauta ez haranaren ipar aldeko gainerako beste guztiak: Lusarreta, Hiriberri, Arrieta, Imizkotz, Urdirotz, Uritz, Espotz eta Azparren. Koldo Artolak berak egin zuen hasiera-hasierako grabaketa-saioetako bat 1971n Hiriberrin burututakoa izan zen. Saio hartan topatutako euskaldunik gazteena (51 urteko Soledad Arbonies) da egun Artzibarko mintzoaren azken katebegia."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Latxaga idazleak ez zuen Artzibarko euskaraz idatzi 1976an, baina euskaraz gure Ibarraz idatzitako kronika handi bakarra da agian."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Latxagaren kronika jaisteko: Latxaga 1976 PDF."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Azken urteotan, hainbat azterlan egin dira Artzibarren mintzatzen zen euskararen inguruan, baina jakina, euskaldunak hiltzearekin batera, ikerlanak zailak izan dira; beraz, gure euskalkiaren aberastasunaren zati bat betirako galdu da. Hala ere, hemengo aldaeraren oinarri nabarmena gorde da."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Ia aldaera guztia euskararen erabilera handienaren eremu barruan zegoen Bonaparteren mapan. Gutxien erabiltzen zen eremuan Arrieta eta Olloki soilik zeuden Esteribarren (eta haien artean, mapan Asiturri ageri da letra txikiz idatzita), eta beste bi herri Artzibarren, hots, Otsa eta Zazpe (eta azken horren ondoan, Olorizbeiti)."}, {"text_idx": "#000084", "text": "B. Fagoagak ohartarazi zuen arraroa zela Artzibarko Uritz-Zandueta-Espotz parrokia-multzoa Gidan erdaldun gisa agertzea, herri euskaldunez inguratuta egonik."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Artzibarko aldaeraren euskaldun kopuruari dagokionez, Bonapartek bere ikerlanak egin zuen garaitik aitzina, kalkulua egin dugu gure lan batean, hots, \u201cLos dialectos y variedades de la Lengua Vasca. Variedades desaparecidas y variedades amenazadas de ra\u0301pida extincio\u0301n. Su evolucio\u0301n en el transcurso de un siglo\u201d [Contribucio\u0301n a la Dialectologi\u0301a, 1. 1, 241-267. or. Bereziki, 250, 257, 259-260. or.]. Kalkulua nola egin den ageri da zehatz-mehatz."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Ebaluazio haren arabera, 1860-1870en 1.200 euskaldun inguru zeuden Artzibarren; 560 inguru, Orotz-Betelun; 320, Arriasgoitin, eta 530, aldaera hori zuten Esteribarko herrietan. Beraz, erran daiteke, garai hartan Artzibarko aldaerak 2.600 euskaldun inguru zituela."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Irigarayk bere datuak erabili zituen aldaera horretako herrietan euskararen erabilera maila zehazteko 1935 aldean, herri bakoitzean zenbat biztanle ziren jakitearekin batera. Irigarayren ekarpena baliagarri izan zaigu haietako bakoitzean zenbatsu euskaldun ziren zehazteko, arestian aipaturiko lanean jaso genuen bezala. Datuon arabera, 1935ean Artzibarren 260 euskaldun zeuden; 250 inguru Orotz Betelun; 12 Arriasgoitin, eta 190 inguru Esteribarko hegoaldean. Beraz, kalkuluen arabera, aldaerak 710 inguru euskal hiztun zituen 1935ean."}, {"text_idx": "#000089", "text": "1970-1972an ere zenbaketa eginda, 16 euskaldun atera zitzaizkigun Artzibarren, eta 11, Orotz Betelun. Arriasgoitiko Urritzelkin ibili ginen, Irigarayren 1935eko datuekin bat huraxe baitzen bertako euskaldunik artean izan zezakeen bakarra. Inor ez zegoen, ordea."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Esteribarko hegoaldeko herriei dagokienez, iduri du ez zegoela bertako euskaldunik batere. Ana Mari\u0301a Echaidek 1964-1965 ikasturtearen bukaeran egindako azterlanean, [\u201cRegresio\u0301n del vascuence en el valle de Esteri\u0301bar (Navarra)\u201d, Problemas de la Prehistoria y de la Etnologi\u0301a Vascas. Irun\u0303ea, 1966, 257-259. or.], ere ez zuen euskaldunik aurkitu herri horietan, eta mapa batean Arzyibarko eta Erroibarko aldaeren arteko bereizketa marra adierazi zuen."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Azaldu dugunaren ondotik, uste izatekoa da egiazki zeinen ustekabe atsegina eta ezohikoa izan zitzaidan Artolak Ilurdotzen jaiotako berriemaile baliozko bat aurkitu izanak, hots, Joaqui\u0301n Garrue\u0301s Gon\u0303i jauna, 1895eko urtarrilaren 7an sortua. Gizonak, bizitzaren azken urteetan, ia-ia 93 urtetan hil arte, bere jaioterriko aditz laguntzaileen modu indikatiboaren aditz-joko mugagabe guztia eman digu, bai eta forma alokutibo franko ere. Ez dago kontraesanik lehenago adierazitakoarekin, berriemailea ez baitzen Ilurdotzen bizi garai hartan, hegoaldeko azpialdaeraren \u201cSarreran\u201d ikusiko dugun bezala."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Arestian hona ekarri dudan ustekabe atseginari dagokionez, zilegi bekit lerrootara ekartzea garai hartan idatzi nituen hitzak \u00abAparicio\u0301n y desaparicio\u0301n de las formas verbales en -ako-, -eko- en el alto-navarro meridional\u00bb, Aingeru Irigaray-ri Omenaldia, Eusko Ikaskuntza, 1985, 259-290. or. Hemen ere eman dugun paragrafoa 275. orrialdean dago); are balio handiagoa du, kontuan hartzen badugu lan hura eragin zuten berriemaile ugari gehienak oso adinekoak zirela. Honatx hitzak:"}, {"text_idx": "#000093", "text": "\u201cEz nuen uste aurki zitekeenik euskaldun baliozko bat gure ikerketarako, Esteribarko hegoaldean, Bonapartek Artzibarko aldaeran sartutako eremuan. Nire iritziz, Artolaren aurkikuntza izugarria izan da , ohi kanpokoa. Izan ere, pentsa dezagun Ilurdotz bost kilometrora dagoela zuzenean Elkanotik, eta Bonapartek herri horretako euskara aukeratu zuen hegoaldeko goi-nafarreraren bereizgarritzat; beraz, herri horren izena mitikoa da guretzat, eta berehala lotzen dugu printze euskaltzalearekin, bai eta Joakin Lizarragarekin ere, sortzez Elkanokoa baitzen, eta idazle nabarmena eta emankorra bere herriko mintzairan; eta hantxe berean bizi izan zen hil arte, herriko apeza berrogeita hamarretik gora urtez izan ondoren\u201d."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Aipatu lanerako Artolak -ako-, -eko- aditz-formei buruz bildu zituen datu ugari eta zehatzetatik, Artzibarko aldaerari dagozkionak erabili ditugu, aipatu aldaera banatzeko ezarri ditugun bi azpialdaerak finkatzeko."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Forma horiek aditz-flexio ugariri dagozkienez, eta gainera, oso maiz erabiltzen direnez, bi eremuetako aditz-jokoak nabarmen dira ezberdinak praktikan."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Aipatu lanean lorturiko emaitzen arabera, Artzibarko aldaeraren herriotan erabiltzen ziren -ako-, -eko- formak: Lusarreta, Hiriberri, Arrieta, Orotz-Betelu eta Azparrenen. Aipatu lanean esan genuen herri horiei ziurrenera saragueta erantsi behar zitzaiela, Arrietaren parean dagoena. \u201cSaragueta ere, ziur asko hor egongo zen ...\u201d, iritzi zion Artolak, hots, inguru hori guztia hain sakon eta zehatz-mehatz miatu zuenak."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Espotzen eta Uritzen, bestalde, ikusia zen \u2013io motako formak erabiltzen zirela aditz-flexio horietarako."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Tarteko eremu bat gelditzen zen Artzibarren, arestian aipaturiko bien artean, Imizkotzek, Gorraitzek eta Urdirotzek osatua, eta beharrezkoa zitzaigun -ako- edo -io- formen erabilerari buruzko informazioa eskuratzea aipatu flexio horietarako, bi azpialdaeren bereizketa marra finkatze aldera."}, {"text_idx": "#000101", "text": "\u201cArtozkitik gora, mendi-mendian kokatzen den Ekizako baserrian bizi den imizkoztar hau duela urte-mordoska -hamar baino gehiago bai- ezagutu nuen. Euskara ez badaki ere, -io /-ako arazoari buruz zer esanik izango ote zuen ustez, hurbildu nintzaion aurtengo maiatzean; esaldi motz batzu -oso gutxi, zoritxarrez, asko saiatu arrenesanarazi nizkion, eta horien artean, noski, zorioneko dako hori, dio proposaturik ere. Dioenez, Imizkozko haurrak Arrietako eskolara joaten ziren, eta adinekoek ere beren harremanak herri horretako jendearekin mantentzen omen zituzten geihenik. Ondorioz, Imizkotz eta Orotz-Beteluren, bien artean kokaturiko Gorraitz ttikia zaku berean sartu beharko dela dirudi. Eta dirudiela esaten badut, euskararen lekukotasunik eman lezakeen inor ere aurkitu ez dudalako da, asko saiaturik ere; Urdirotz, aldiz, Uritz aldera \u00abbotatzea\u00bb komeniko ote litzatekeen nago, azken herri honetara jotzen omen zuten-eta bertakoek, haurrak ere, gainera, Urizko eskolara joaten omen zirelarik\u201d."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Artzibarko gainerako herriek, hau da, aurreko paragrafoan aipaturiko herrietatik kokaturiko herriek, Arriasgoitiko guztiek eta Bopapartek Artzibarko aldaeran sarturiko Esteribarko hegoaldekoek, berriz, hegoaldeko azpialdaera osatzen dute.\u201d"}, {"text_idx": "#000104", "text": "Hona aldatu dugun atala eta Artzibarko euskararen bi azpialdaeren azalpena Euskaltzaindiaren argitalpen digital batean ere emanik daude, eta orrialde zehatzak atera ditugu, nahi duenari irakurtzea errazagoa gerta dakion. Erantsi dugu hegoaldeko goi-nafarreraren aditzaren atalaren atarikoa, hari baitagokio Artzibarko aldera.\nErran dezagun PDFean eman dugun azterlan horretan oraindik ere Aezkoako euskara edo aezkera baxenabartartzat jotzen dela, baina urteak dira In\u0303aki Caminok frogatu zuenetik goi-nafarrera dela, Artzibarko euskara bezala. (Camino, In\u0303aki 1997)"}, {"text_idx": "#000106", "text": "1998an, Euskaltzaindiak Artzibarko herrien euskal izenak aztertu eta proposamen ofiziala aurkeztu zuen, 1998ko uztailaren 4an argitaratutakoa. Nafarroako Gobernuak, hurrengo urtean, onartu eta ofizial egin zituen. Alde bakarra da Euskaltzaindiak Gorraitz erran zuela, eta Gobernuak, Gorraitz-Artzibar erantsi zuela. Euskaltzaindiak, gainera, Gobernuaren dekretuan aipatzen ez diren herri hustu batzuen izenak ikertu zituen: Asnotz, Olorizgoiti, Olorizbeiti eta Olozi. 1999ko martxoan, Nafarroako Gobernuak Artzibar- Valle elebitako izen ofiziala onetsi zuen. Honatx dekretua:"}, {"text_idx": "#000108", "text": "Nafarroako Toki Administrazioari buruzko uztailaren 2ko 6/1990 Foru Legeak, 21.2 artikuluan, ezartzen du ezen udalen izenetan euskara nola erabili, abenduaren 15eko 18/1986 Foru Legean xedatutakoari lotuko zaiola."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Abenduaren 15eko Euskarari buruzko 18/1986 Foru Legearen 8. artikuluak xedatzen du Foru Komunitateko toponimoek izen ofiziala izanen dutela gaztelaniaz eta euskaraz, artikulu hartan berean adierazitako arauei jarraituz eta Foru Legean ezarritako eremuen arabera. Artikuluaren 2. idazatian aipatzen da ezen Nafarroako Gobernuari dagokiola toponimo horiek zehaztea, aldez aurretik Euskaltzaindiaren txostena izanda, eta horren berri eman beharko diola Nafarroako Parlamentuari."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Nafarroako Gobernuak, zenbait Foru Dekreturen bidez, zehaztu egin ditu euskal eremuko herrien eta eremu mistoko batzuen izen ofizialak. Horretaz gain, irailaren 12ko 270/1991 Foru Dekretuaren bidez arautu zuen Euskararen Foru Legearen babesean onetsitako izen ofizialen erabilera."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Jaisteko sakatu: Pinchar aqui\u0301 PDF."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Gaur egun, Artzibarko eta Orotz Beteluko haurrak (ez dira aunitz) Agoitza doaz ikastera, eta eskolan euskaraz ikasten dute, D ereduan. Haur gutxi batzuk Garraldara eta Aurizberrira doaz, beren herrietatik hurbilago baitaude, baina ez dute diru-laguntzarik jasotzen garraiorako, eta D ereduan ere ikasten dute.\nAzkenaldian, euskara zerbitzua jarria da abian, Erroibar, Aurizko Udalekin batera. Euskarari buruzko ordenantzak egin dira euskararen presentzia hobetzeko; etxeen izenak aztertuko dira, izenen inguruan proiektu bat egiteko... eta asmo gehiago ere badira."}, {"text_idx": "#000117", "text": "2015ean, Artzibarko etxeen izenak edo oikonimia aztertzeko lana abiatu da, bai eta orain arteko bilketetan jaso gabe gelditutako toki-izenak berreskuratu eta berrikusteko lanak ere bai. Jende boluntarioa ari da zeregin horietan."}, {"text_idx": "#000118", "text": "AEKk klaseak ematen ditu Artzibarren euskaraz mintzatzen ikasteko. Bada ilusioa eta gogoa, baina Artzibarko bizitza aski mugatua dago arlo sozialean eta ekonomikoan. Beraz, euskararen berreskurapena eta erabilera demografiari dago lotua zuzenean, hau da, Ibarreko demografia berreskuratzeari, horrek bulkada berria emanen balioke Artzibarri."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Horixe opa diogu, eta halaxe izanen delakoan..."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Otros arti\u0301culos de Etnografia, Euskara\n\u201cSen\u0303orio de Muniain, esencia de un pasado\u201d liburua\nArtzibartik barnako galtzada erromatarreko 26 kilometro zabaldu dira.\nArtozkiko San Miguel ermitako zaindaria"}, {"text_idx": "#000123", "text": "Otros arti\u0301culos de Etnografia, Euskara"}, {"text_idx": "#000124", "text": "\u201cSen\u0303orio de Muniain, esencia de un pasado\u201d liburua\nArtzibartik barnako galtzada erromatarreko 26 kilometro zabaldu dira.\nArtozkiko San Miguel ermitako zaindaria"}]