[{"text_idx": "#000003", "text": "E Breizh eman\u0303 an amoniak o lazhan\u0303 didrouz"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Pet a dud a varv abalamour d\u2019an amoniak e Breizh ? Diwar al labour-douar e sav ar gaz-man\u0303 evit 95 % anezhan\u0303. Ha heman\u0303 orin eus ur saotradur bras en aer, gant elfennou\u0300 moan, orin eus krign-bev ha klen\u0303vedou\u0300 ar galon hag ar gwazhiou\u0300. Poent bras eo pledin\u0303 gant se evit yec\u2019hed an holl hag an endro, met daoust da se eo dister ken ha ken an ostilhou\u0300 eveshaat en Breizh. Ha se dre na vez ket postet trawalc\u2019h a arc\u2019hant foran en se."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Eman\u0303 Breizh er penn uhelan\u0303, kaerat tra ! Evit a sell saotradur an aer... N\u2019eus eus ar vro aman\u0303 nemet 5 % eus tachenn Fran\u0303s, ha daoust da se kentan\u0303 bro er Stad o leuskel un aezhenn, an amoniak, dan\u0303jerus-daonet, war a la\u0302r medisined, kevredigezhiou\u0300 difenn an endro ha betek labourerien-douar o-unan. Seizh vloaz zo e vez eveshaet an danvez saotran\u0303-man\u0303 gant loarellou\u0300 europat. E miz Meurzh ha miz Ebrel, d\u2019ar c\u2019houlz ma vez skuilhet han\u0303vouez ha temz e vez ar vro e ruz."}, {"text_idx": "#000006", "text": "En ur studi amerikan embannet d\u2019an 10 a viz Mae 2021 en aktou\u0300 akademiezh vroadel ar skiantou\u0300 er Stadou\u0300-Unanet (PNAS) zo embannet gant pevarzek enklasker penaos e vefe al labour-douar a-gren\u0303v kaoz da varv 17 900 a dud dre vloaz er Stadou\u0300-Unanet, 69 % anezhe o vezan\u0303 diwar an amoniak. An hini kentan\u0303 eo an enklask-man\u0303 o lakaat war gont ar produin\u0303 ha debrin\u0303 boued ar fed e vefe lazhet tud diwar saotradur an aer. \u00ab Splannoc\u2019h-splann eo ar skoiou\u0300 war ar yec\u2019hed hag an endro gant ar magan\u0303 muioc\u2019h-mui a dud dre ar bed \u00bb, eme an enklaskerien."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Miliadou\u0300 a dud varv gant an amoniak"}, {"text_idx": "#000009", "text": "\u00ab N\u2019eus tamm douetan\u0303s ebet ken war an dachenn skiantel : diwar an amoniak da gentan\u0303 e vez elfennou\u0300 moan, ar PM 2.5, o-unan o vezan\u0303 kaoz ma zo marvet kalz a dud re abred, ha n\u2019eo ket kement gant klen\u0303vedou\u0300 alanin\u0303 evel gant klen\u0303vedou\u0300 ar galon hag ar gwazhiou\u0300 \u00bb, hervez Jean-Franc\u0327ois Deleume, doktor war ar medisinerezh, ezel eus Dour ha Ste\u0302riou\u0300 Breizh. Ha gwir zo roet dezhan\u0303 en un danevell gant an institut alaman Max Planck, embannet e miz Meurzh 2019. Gant saotradur an aer gant an elfennou\u0300 moan e vefe klen\u0303vedou\u0300 ar galon hag ar gwazhied, klen\u0303vedou\u0300 alanin\u0303, ha krign-bev (an daou gaoz pennan\u0303 a varv e Fran\u0303s), ha diwarne 67 000 a dud o vervel re abred e Fran\u0303s. 19 000 ouzhpenn evit ar pezh a vez prizet gant Sante\u0301 Publique France e 2016. Pet a dud a varv diwar an amoniak e Fran\u0303s da vat ?"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Kenkent ha 2006 e oa bet savet un danevell diwar-benn an amoniak gant Jean-Franc\u0327ois Piquot, mouezh-aotreet Dour ha Ste\u0302riou\u0300 Breizh, o niverin\u0303 sifrou\u0300 ar Citepa (kreizenn etremicherel teknik a studiou\u0300 war saotradur an aer. E Breizh e oa 19 % eus an dileuskel eus ar gaz-man\u0303, NH3 e formulenn, er stad. Eizh vloaz diwezhatoc\u2019h e oa bet skrivet gant Jean-Franc\u0327ois Deleume, heman\u0303 e komite-ren ar programm-rannvro yec\u2019hed endro (PRSE), da renerezh rannvro an endro hag al lojiri e Breizh (Dreal). \u00ab Breizh eo ar rannvro nemeti e Fran\u0303s saotret-daonet gant an amoniak \u00bb, eme ar medisin, en ur gas fotoiou\u0300 al loarell IASI, o tiskouez eo ruz-tan ar vro."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Stag ouzh al lizher, zo ur studi gant pennospital skol-veur Roazhon ha surentez sokial al labour-douar, o tiskouez e vez klen\u0303vedou\u0300 alanin\u0303 an desaverien saout-laezh e Breizh abalamour d\u2019an danvez saotran\u0303 implijet el labour-douar. Hervez Jean-Franc\u0327ois Deleume bepred, zo diskouezet muioc\u2019h a verr-alan e bro Leon, e-lec\u2019h eman\u0303 ar gwashan\u0303 saotradur gant an amoniak. War kartennou\u0300 arsellva Breizh e vez gwelet penaos e vez muioc\u2019h a dud o vervel gant krign-bev ar bronkez hag ar skevent er vro-se ivez etre 2005 ha 2017."}, {"text_idx": "#000013", "text": "\u00ab Da-heul al lizher e oa bet pellgomzet dimp gant servijou\u0300 ar prefeti ur sulvezh o c\u2019houlenn ganimp : daoust ha pelec\u2019h ho peus bet ar sifrou\u0300-man\u0303 ? Ne vez tamm striv ebet a-berzh ar Stad da glask gouzout pelloc\u2019h. Arabat komz eus ar sujed-man\u0303 \u00bb, eme Marie-Pascale Deleume, ijinourez al labour-douar, hag ezelez eus Dour ha Ste\u0302riou\u0300 Breizh."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Etre 2003 ha 2019 bepred zo aze eus ur vro na vez ket diwallet an amoniak enni : ne vo ket muzuliet ken war ar maez gant Aer Breizh. \u00ab Abalamour n\u2019eus ket arc\u2019hant evit se, eme c\u2019hGael Lefeuvre, rener Aer Breizh. 60 000 \u20ac e teu un dielfenner amoniak nevez. Ma ne vez ket eus yalc\u2019hadou\u0300 a-raok ar c\u2019houlzadou\u0300 eveshaat n\u2019heller ket arc\u2019hantin\u0303 seurt dafar hon-unan. \u00bb Bras-divent al labour evit ar gevredigezh, met daoust da se eo an hini baouran\u0303 e Fran\u0303s, gant ur budjed-bloaz 1,5 milion a euroiou\u0300, e tegas he rener da son\u0303j. Gant un taos diwar an industriezh eo arc\u2019hantet ar gevredigezh : an taos hollek war al labour saotrus. Hogen zo kalz nebeutoc\u2019h a uzinou\u0300 e Breizh evit a venajou\u0300. Diwar al labour-douar e vez ar muian\u0303 a amoniak met ne vez ket eus an taos-man\u0303."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Darnel ar roadennou\u0300, renablou\u0300 beskellet"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ne rank ket an desaverien saout diskle\u0302rian\u0303 pegement a amoniak e produont avat. Ha bras an touell peogwir eo diaes-mat lakaat saout da beurin\u0303 pa vez 200 pe 400 anezhe. Pelloc\u2019h e vez ar saout er c\u2019hreier \u2019ta. Just a-walc\u2019h, hervez kambr labour-douar Breizh e vefe bet 22 % a amoniak skarzhet e-keit-se e 2016. Da la\u0302ret eo an eil saotradur war-lerc\u2019h ar skuilhan\u0303 han\u0303vouez (23 %). Da-heul eman\u0303 an desevel moc\u2019h (21 %) ha yer (19 %)."}, {"text_idx": "#000022", "text": "\u00ab N\u2019eo ket abalamour zo re nebeut a enklaskou\u0300 akademek e c\u2019heller la\u0302ret zo diouer a evezh politikel evel zo breman\u0303 \u00bb, eme Emmanuelle Lavaine, Philippe Majerus ha Nicolas Treich en ur pennad embannet e miz Du 2020 e kelaouenn skol ekonomiezh Tolosa. \u00ab Gant an diouer a ouiziegezh skiantel e rankfe bezan\u0303 labouret ha n\u2019eo ket chom hep ober netra abalamour da ziwall end-eeun. \u00bb"}, {"text_idx": "#000025", "text": "E 2015 e oa bet lan\u0303set ar raktres \u00ab aer desaverien \u00bb gant kambr labour-douar Breizh. En ur studi zo lakaet war-wel penaos en em gav an desaverien skoet gant an amoniak, ar poultrenn hag ar produiou\u0300 kimiek en un 40 a staliou\u0300 yer pe moc\u2019h. E labouriou\u0300 evel soagnal al loened e vez tapet en tu all d\u2019al liveou\u0300 uhelan\u0303 aotreet, ha fallaet an alanin\u0303. Diwar se e oa bet kaset ur blaketenn displegan\u0303 d\u2019an holl desaverien er rannvro. Kinniget zo ur stummadur dezhe hag abaoe kreiz ar bloavezh 2018 zo pemp video e-linenn."}, {"text_idx": "#000026", "text": "E 2018 bepred e oa bet lakaet un norm kentan\u0303 (na oa ket ret, kement ha rein\u0303 da c\u2019hou\u0302t tra ken) gant an Anses, Ajan\u0303s Vroadel Surentez Yec\u2019hedel ar Boued, an Endro hag al Labour, a 500 \u03bcg/m3, evit ar risklou\u0300 ingal. Ne veze dalc\u2019het met an efedou\u0300 war an alanin\u0303, dre \u00ab n\u2019eo ket bet studiet ar riskl a grign-bev diwar an amoniak dre alanin\u0303 evit an dud hag al loened \u00bb, hervez an Anses. N\u2019en em glev ket an holl skiantourien war an norm-man\u0303 \u2019vat. Pemp gwezh nebeutoc\u2019h a redi zo enni evit e meur a Stad amerikan. Pa oa ar muzuliou\u0300 kentan\u0303 e Lamball gant Aer Breizh e oa bet kemeret da referan\u0303s 100 \u03bcg/m3, ur referan\u0303s lakaet e 1991 gant Ajan\u0303s diwall an endro er Stadou\u0300-Unanet (EPA)."}, {"text_idx": "#000027", "text": "A-benn bihanaat ar skarzhan\u0303 NH3 hag elfennou\u0300 e oa bet savet ur sturlevr broadel war an doareou\u0300 mat el labour-douar gant an Ademe e 2019. Reizhan\u0303 ar magan\u0303 loened, ingalin\u0303 ar meran\u0303 teil ha han\u0303vouez, gwellaat ar gwentan\u0303 er savaduriou\u0300, goloin\u0303 ar foziadou\u0300 han\u0303vouez, choaz an temzou\u0300 an nebeutan\u0303 a amoniak diwarne, hiraat an amzer ma vez al loened o peurin\u0303, h.a. \u00ab Met mont war yeot adarre ne vez ket lakaet trawalc\u2019h war-wel \u00bb, eme Estelle Le Guern, gant keuz, homan\u0303 karget a gefridi e Dour ha Ste\u0302riou\u0300 Breizh. Gwelloc\u2019h e vefe ganti e vefe \u00ab adhen\u0303chet al labour-douar da gaout doareou\u0300 ober na vefent ket ken saotrus all. \u00bb Uhel ar bazenn pa vez 95 % eus ar moc\u2019h e Fran\u0303s e-barzh savaduriou\u0300 ordin, war klouedennou\u0300, diblouz. Gwellan\u0303 tra d\u2019ober \u2019ta, bihanaat ar chatal."}, {"text_idx": "#000028", "text": "D\u2019an 31 a viz Meurzh 2021 e oa bet embannet gant ministrerezh al labour-douar hag ar boued ur steun\u0303v d\u2019ober hep an ostilhou\u0300 skuilhan\u0303 saotrusan\u0303 a-benn 2025. Daou vloaz war-lerc\u2019h ar poent a oa bet lakaet er steun\u0303v broadel da nebeutaat an danveziou\u0300 saotran\u0303 en aer (Pre\u0301pa). Tri abeg pennan\u0303 d\u2019an dale-man\u0303, e-mesk traou\u0300 all : an dilan\u0303s war ar c\u2019hevez diwar muzuliou\u0300 redius, ar riskl direizh evit an desaverien baour, met ivez pouez politikel bed al labour-douar."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Da gentan\u0303 eo nac\u2019het gant ar gouarnamant ar c\u2019hinnig graet da-gen\u0303ver emglev ar sitoaianed war an hin, e-kerzh ma oa studiet al lezenn war an arc\u2019hant en diskar-amzer 2020. An abeg da se ? Ur riskl uhel da goll kevezusted, hag ur gounid dister evit an endro, eme servijou\u0300 ministrerezh al labour-douar, ar rener kabined anezhe o vezan\u0303 bet unan eus pennou\u0300 bras ar stroll Roullier (kaoz a vo eus ar stroll e trede pennad Splann !). Gwir an dra zo eus Fran\u0303s ar marc\u2019had kentan\u0303 en Europa evit an temz diwar azot."}, {"text_idx": "#000033", "text": "[1] evit Breizh velestradurel eman\u0303 ar sifrou\u0300 embannet en enklask-man\u0303."}, {"text_idx": "#000034", "text": "An amoniak, harp kentan\u0303 industriezh al labour-douar"}, {"text_idx": "#000036", "text": "E 1909 e oa bet krouet an donenn amoniak kentan\u0303 a-benn aozan\u0303 danvez-tarzh, ha war un dro industrielaat al labour-douar. Un temz pinvidik evit ar gounid boued zo anezhan\u0303 ha promesaou\u0300 gounit kalz. Betek re... Ur c\u2019hantved diwezhatoc\u2019h e vez gwerzhet 130 milion a donennou\u0300 azot er bed e stumm temz. Skuilhet war ar parkeier e skarzhont amoniak en aer, evel pa vez skuilhet han\u0303vouez. Diwar an amoniak e vez elfennou\u0300 moan ken int moan war-lerc\u2019h, hag a c\u2019hell tremen dre ar skevent d\u2019ar gwad."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Lakaet int da vezan\u0303 pennkaoz da varv 48 000 a dud re abred e Fran\u0303s, hervez Yec\u2019hed Publik Fran\u0303s. Hervez ar Sened e vefe koustet 100 000 miliard a euroiou\u0300 e 2015. Evelkent eo damsklaer an traou\u0300 hag e c\u2019hellfe ar sifrou\u0300-man\u0303 bezan\u0303 dindan ar wirionez."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Da lenn ivez / A\u0300 lire e\u0301galement"}]