[{"text_idx": "#000000", "text": "60 hamarkadan, Hegoaldea frankismoaren gau ilunean amildua zegoen bitartean, bi bertsolari gazte, bi Jon, herriz herri hasi ziren bertsotan. Gehienak esatera ausartzen ez ziren zenbait gauza, kantatu egiten zituzten beraiek. Euskal Herriaz garbiki mintzatzen ziren. Behin baino gehiagotan, horregatik ordaindu behar izan bazuten ere, haien adibideak bide bat zabaldu zuen. Azpillaga eta Lopategi ziren. Dira."}, {"text_idx": "#000003", "text": "60ko hamarkadak Beatlesen doinua izango du batzuentzat. Hamarkada hura izan zen Berlingo harresiarena, espazioko lasterketarena edo misilen krisiarena. Hippiena edo 68ko maiatzarena. Afroamerikarren eskubide zibilen aldeko mugimenduarena, Vietnamgo gerrarena edo nazio askapen-mugimenduena."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Dudarik gabe, hamarkada bizia izan genuen. Arlo politikoan zein kulturalean \u2013zaila litzateke banatzea, eskutik hartuta joan baitziren\u2013, euskal kontzientziaren berpizkunde garaia izan zela esan ohi da. Ez da sarri aipatzen, ordea, bertsolaritzak testuinguru horretan bete zuen eginkizuna. Haatik, bertsoa ere izan zen kontzientzia astintzaile, kantaldiak mitin bihurtu ziren garaian. Lopategik eta Azpillagak osatutako bikotea dugu horren paradigma. Bi-biak elkarrekin 60ko hamarkadatik harago zenbat saio egin zituzten jakitea ez da erraza!"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Jon Lopategi 1934ko martxoaren 17an jaio zen Muxikako Aldauri baserrian. Azpillaga 1935eko azaroaren 26an sortu zen Pasaia San Pedron, guraso bizkaitarrak bazituen ere. Handik laster lehertu zen 1936ko gerra; asmatuezina da nolakoa zatekeen horien bizitza uztailaren 18ko estatu kolpea gertatu ez balitz."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Azpillagaren aita, Itsasalde batailoiko gudaria, 1937ko maiatzaren 9an hil zen gerra frontean, semeak hamasei hilabete zituenean eta emaztea haurdun zuenean. Lopategiren aita, ostera, kartzelatu egin zuten bi lehengusu Artxandan galdu ondoren."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Gerra aurreko bizitza-simulakroaren ondoren, gerra ostean hasi ziren bizitzen Azpillaga eta Lopategi. Lehenengoaren ama Berriatuako Torre baserrira itzuli zen semearekin. Lopategiren amak baserria deseginda aurkitu zuen etxera bueltan, baina hiru alaba nagusiak Jatsuko Lurdes Euzko Aur-Etxetik itzuli zenean eta aita urte bi preso egon ostean, familia berriz elkartu zen Muxikan."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Azpillaga gazterik hasi zen lanean. Artean hamalau urte zituela, itsasontziak konpontzen zituzten lantegi batean hasi zen pintxe moduan. Lopategi, ostera, hamabi urterekin Tolosako Sakramentinoetara joan zen ikastera. Hamar urte geroago itzuli zen etxera, teologiako lehenengo ikasturtea amaituta."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Biek aitortzen dutenez, abertzaletasunetik bertsolaritzara hurbildu ziren. Santa-eskean zein Marijesietan, auzoren batek irakatsita edo familiartean, kopla zaharrak eta bertsoak buruz ikasiz eta horietan sumatzen zituzten teknikak eta sistemak kopiatuz hasi ziren euren lehenengo bertsoak josten. Hala, lehenengo plaza hamalau urterekin egin zuen Azpillagak, 1950eko ekainaren 21ean, Juan Mugartegirekin Amoroton kantatu zuenean. Lopategi Iturrirekin (Pedro Ortuzar) hasi zen plazak egiten, urte batzuk geroago."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Urte batzuk igaro ziren alabaina Azpillagak eta Lopategik bertso bikotea osatu arte. 1958an Bizkaiko Bertsolari Txapelketa antolatzeari ekin zion Euskaltzaindiak, eta 1961eko edizioan Azpillagak jantzi zuen txapela. Hurrengo urtean Lopategi izan zen irabazlea eta ordutik aurrera elkarrekin plazak egiteko deitzen hasi zitzaizkien. Bolibarren izan ziren lehenengoz elkarrekin eta lehendabiziko saioak Lea Artibain egin zituzten, baina laster Euskal Herri osotik deiak jasotzen hasi ziren."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Hasierako plaza haietan bi bertsolariek ezin zezaketen sumatu osatu berri zuten bikoteak izango zuen arrakasta. Hainbat urtetan, Lopategiren Citroe\u0308n 2Cak Euskal Herriko txoko gehientsuenak ezagutu zituen bertsolariak hango eta hemengo saioetara eramanez. Baina, batez ere, Goierri aldean gastatu zituen neumatikoak. Honen adierazgarri hurrengo datua: urte berean sei aldiz izan ziren Zaldibian eta Ataunen."}, {"text_idx": "#000016", "text": "\u00abSasoi ederra genuen orduan \u2013dio Azpillagak\u2013, saio bakarra geneukanean ere, askotan egun guztia egiten genuen etxetik kanpo\u00bb. \u00abEguerdiko 12etarako plazara agertu eta hiru saio egiten genituen: eguerdian, bazkaritan eta arratsaldean; eta askotan barrabanek bertso afaria ere antolatzen ziguten ezer esan gabe\u00bb, jarraitzen du Lopategik. Goizean goiz irteten zen halakoetan Gernikatik 2Ca hartuta, eta Mutrikun Azpillaga jaso eta goizaldeko seiak edo zazpiak arte ez omen ziren etxera itzultzen. \u00abAskotan gosaldu eta zuzenean lanera joaten nintzen\u00bb, gogoratzen du Azpillagak."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Gaur egun horrela ibiltzea ezinezkoa begitantzen zaigun arren, mugimendu orokorrago baten barruan ulertu behar da fenomeno hau. Izan ere, jende mordoa hurbiltzen zen haien saioetara, beste inon nekez entzun zezaketena entzuteko gosez. \u00abEdadekoak ere izaten ziren, baina batez ere gazteak etortzen ziren; gazte mugimendua etortzen zen gugana, arduratzen ziren gazteak\u00bb, dio Lopategik. Orduko bertsolari gehienak abertzaleak ziren arren, ez ziren sartzen politika gaietan oraindik: \u00abEuskararen inguruan-eta aritzen ziren, baina ez ziren ausartzen politikan sartzen\u00bb Azpillagaren ustez, \u00abFrancoren inguruan-eta ez zuen inork kantatzen orduan\u00bb. \u00abGu izan ginen lotsabakotzen hasi ginen lehenengoak\u00bb, jarraitzen du Lopategik."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Dudarik gabe, jorratzen zituzten gaietan topatu behar dugu bikotearen arrakasta. Hain zuzen ere, Lopategik dioenez, \u00abfrankismoaren azken fasean herria burua erakutsi nahian hasi zenean, pregonero funtzioa edo betetzen genuen guk\u00bb. Eguneroko bitzitzako kontuez, herrietako arazoez eta bestelako ohiko gaiez ere aritzen ziren bertsotan, baina biek aitortzen dutenez, publikoak zirikatzea eta egurra ematea exijitzen zien; politikaren alorrean gertatzen zirenei buruz abestea. Ildo horretatik, orain urte bi Zaldibian zela, garai hartako bertsozale batekin egin zuen topo Lopategik. Haien saioetara joaten zirenean egurraren esperoan egoten zirela konfesatu omen zion: \u00abHorrek botako dik, horrek botako dik; ta sekula ez zuan fallatzen\u00bb."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ekar dezagun gogora, esandakoaren argigarri, 1970eko uztailaren 12ko Belauntzako saioko bertso sorta bat. Bezperan hil zen Mun\u0303oz Grandes jenerala, Ejerzitoaren Ministro eta Francoren gobernuko lehendakariordea izan zena. Casimiro Morcillo ere aipatzen dute bertsootan, Bilboko gotzain eta Madrilgo artzapezpiku izan zena:"}, {"text_idx": "#000024", "text": "baina oraindik mordo bat bada"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Mun\u0303oz Grandes-ek hemen utzi du"}, {"text_idx": "#000028", "text": "nik galdetzen det zer ote degun"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Mun\u0303oz Grandes ta bere laguna"}, {"text_idx": "#000030", "text": "Goardiazibilak ere bertsozaletzen hasi ziren"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Honezkero irakurleak izango du garaiko autoritateei saio hauek bat ere gustatzen ez zitzaizkien susmoa. Eta ez da okertuko. Bistakoa denez, halako saioak ez ziren debalde izan Azpillagarentzat eta Lopategirentzat. Izan ere, entzule andanaren artean lantzean behin suertatzen zen txibatoren bat edo, akaso, bertsozale frankistaren bat. Edozein kasutan, salatari profesional edo afizionaturen bat."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Botatako bertsoen desegokitasunarengatik lehenengo isuna Urnietako saio baten ostean heldu zitzaien. Antza denez, lehenengo saioa herriko plazan egin ostean, sagardotegi batean aritu ziren ondoren. Bertan, Azpillagak Franco gaixorik zegoela bota zuen eta Lopategik belar txarra minbiziak ere hiltzen ez duela erantzun. Muxikarrak dioenez salaketak halako zerbait zioen: \u00abLa actuacio\u0301n en la plaza de Urnieta fue correcta, pero no asi\u0301 en la sidreri\u0301a de Cigulio\u00bb. Orduko hartan, baina, multa bertako gazteek ordaindu zuten, diru bilketa egin ostean. Hala ere, hura ez zen izan beste askoren arteko lehenengoa baino. Honezkero kontua galdu duten arren, 7.500 eta 10.000 pezeta arteko bospasei multa behintzat jarri zizkieten hamarkada batean."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Salaketak zirela eta ez zirela, hainbeste aldiz egin behar izan zieten bertsolariek Guardia Zibilen koartelei bisita. Ondorioak, ordea, ez ziren isun formakoak soilik izan. 1967tik 1970era eta 1972tik 1975era plazan aritzeko debekua izan zuen bikoteak, gobernadoaren idatziz notifikatua. Haatik, hau ez zen oztopo izan Azpillaga eta Lopategik bertsotan jarraitzeko, sarri hurbildu baitziren plazara kartelean beste bertsolari batzuen izenak jarrita."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Hain zuzen ere, azkeneko isuna halako amarru baten ostean heldu zitzaien. Beste batzuen izenak jarrita Azpillaga eta Lopategi joan ziren bertsotan Idiazabalera, baina han ere txibatoren batek salatu eta laster heldu zitzaien multa. Azpillagak bere lantegia ere bazeukan eta ordaindu egin zuen. Lopategik, ostera, ez zeukan ondasun bistakorik eta ez ordaintzeko erabakia hartu zuen. Berandu baino lehen Guardia Zibilen deia jaso zuen, ordaindu ezean hilabete kartzelan pasa beharko zuela esanez. Barre artean gogoratzen du ordukoa:"}, {"text_idx": "#000037", "text": "\u2013\u00bfSabe usted la deshonra que supone pasar un mes en una ca\u0301rcel de e\u0301sas? \u2013esaten zidaten."}, {"text_idx": "#000038", "text": "\u2013Pues sera\u0301 una deshonra, pero mayor deshonra es pagar por cantar \u2013erantzun nien nik."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Hala ibili ginen eta, azkenean, arratsaldeko lauretan etxean egoteko esan zidaten, nire bila etorriko zirela eta. Ordurako damutuko zitzaidala pentsatuko zuten, eta lauretan Guardia Zibil bi etorri ziren Citroe\u0308n batean, bata gidatzen eta bestea atzean metrailetarekin. Kotxera hurbildu eta azkenerako sartu nintzen barrura:"}, {"text_idx": "#000040", "text": "\u2013\u00bfMucho amor propio, eh? \u2013esan zidan batek."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Haiek esaten zidaten hilabete bat pasatu beharko nuela kartzelan, baina Basaurira heldu eta hango patroiak:"}, {"text_idx": "#000044", "text": "Sei egun egin nituen Basaurin, eta esperientzia interesgarria izan zen azkenean. Kartzelako bizimodua apur bat ezagutu nuen, preso zegoen ijito kuadrilla batekin ibili...\u00bb"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Kontuak kontu, garai haietatik asko aldatu da bertsolaritza. Azpillagaren arabera, \u00aborain batez ere gazteak ibiltzen dira bertsotan. Orduan ere ibiltzen ginen gazteak, baina zaharrak gehiago\u00bb. \u00abIkastoletan eta eskoletan bertsolaritza emateak aldatu du tendentzia \u2013jarraitzen du Lopategik\u2013; bertsolaritza modernotu eta aberastu egin da. Gu zortziko txikitik hamarreko nagusira ibiltzen ginen; horiek ziren plazako neurriak. Txapelketetan bederatzi puntukoren bat ere bai, baina handik kanpo... Orain habanerak eta kristoak botatzen dituzte\u00bb."}, {"text_idx": "#000052", "text": "\u00abHandik aurrera apurka-apurka aldatu da bertsolaritzaren joera ideologikoa uniformizaziorantz. Lehengo \u201chori abertzalea da eta beste hori ez\u201d amaitu da; gaur egun bertsotan dabiltzan gehien-gehienak zentzu berean dabiltza\u00bb, amaitzen du Lopategik."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Argi dago, edozein kasutan, bertsolaritza ezin dela garaiko kontestu politikotik at ulertu. Eta 60ko hamarkadak Beatlesen doinua izango badu batzuentzat eta \u201cEz dok amairu\u201drena beste hainbatentzat, agian, zenbaitentzat \u201cuso zuriarena\u201d izango du Lopategiren eta Azpillagaren ahoetan."}]