[{"text_idx": "#000000", "text": "Tuterako kartzela zaharra: 1936ko errepresioaren gune nagusietako bat, proiektu urbanistikoen jomugan"}, {"text_idx": "#000001", "text": "1936ko Gerran kartzela gisa erabili zen Tuterako San Frantzisko komentuaren eraikina. Ehundaka preso errepublikar giltzapetu zituzten leku hartan, eta asko fusilatuak izan ziren. Oroimen Historikoko Leku izendatzeko aukeraren aurrean, Rafael Moneok duela hogei urte egindako proiektua atera dute tiraderatik PSNk eta Navarra Sumak. Bitartean, Tuterako Alde Zaharreko bizilagunek auzoko eremu hori birgaitzeko \u201cbehin betiko\u201d proposamen bat eskatu dute."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Teilatua erdi erorita, hormak bistan, eta barrualdea sasiak hartuta eta altzari zahar herdoilduz josita. San Frantzisko komentu zaharrera gerturatzen denak segituan nabarituko du ukuilu usaina eta iragan ilun baten haize hotza ate zirrikituetatik barrena. Urte luzez Espainiako Ejertzitoaren hazitarako zalditegi gisa erabilia, eta horren aurretik, 1967 urtera arte espetxe munizipal izandakoa, klaustro ikusgarria ezkutatzen duen XIV. mendeko komentuak \u2013Sementales koartela ere deitua\u2013 urteak daramatza erabili gabe eta erreforma baten zain."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Pasa den abenduan Ana Ollo Nafarroako Gobernuko Gizarte Harremanetarako kontseilariak (Geroa Bai) iradoki zuen eraikina Oroimen Historikoko Leku izendatu zitekeela, horretarako eskaera jasoz gero. Izan ere, toki horretan giltzapetu zituzten 1936ko udaran Erriberako ehunka errepublikar eta sozialista, eta horietako askok hobi komunetan amaitu zuten hilda. Ollok gogorarazi zuen izendapenak ez duela espazio baten aipamen soila suposatzen, baizik eta \u201cexistitu zen errealitate hori irudikatzea\u201d."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Barrualdea sasiak janda eta erabat abandonatuta du eraikinak; kanpoaldean, berriz, 2011n grafitigile batzuek kaleko arte sorkuntzarako proiektu bateak egindako irudiz apainduta. (argazkiak: Urko Apalaza)"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Baina hiri hartako PSNren talde politikoa izendapen horren aurka azaldu da eta mozioa aurkeztu du datorren asteleheneko udal-bilkurarako; eraikinean kultur etxe bat eraiki dadila eskatu du, duela 20 urte Rafael Moneo arkitektoak egindako proiektu batean oinarrituta. Proiektu hura 2010ean onartu bazen ere, hurrengo urtean bertan behera geratu zen \u201cUPNren gestio txarrari esker\u201d, sozialistek salatu dutenez. Hala, 11 milioi euroko kostua izango lukeen azpiegitura ez zen sekula eraikitzen hasi eta Moneori 600.000 euro baino gehiago ordaindu behar izan zitzaizkion. Pareta zartatu ahantziak baino ez ziren geratu alde zaharra birgaitzeko proiektu urbanistiko hartatik."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ahanzturatik udal hauteskundeek atera dute, baina, kartzela zaharra. Alejandro Toquero Navarra Sumako alkateak ere iragarri du mozioa aurkeztuko dutela. Tuterako udal gobernuan dagoen koalizio-taldeak proposatu du mahai bat sortzea udalaren, Nafarroako Gobernuaren eta Rafael Moneoren artean, gaia berraztertu eta ikus-entzunezkoen eta bideojokoen hub bat egin dadin espazio horretan. Toqueroren esanetan \u201cpertsonalki\u201d aurkeztu dio proposamena Mari\u0301a Chivite Nafarroako presidenteari, baina \u201cez da bere immobilismotik ateratzen\u201d."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Tuterako udal gobernuak proiektua jadanik idatzita dauka EDER partzuergo publikoaren eskutik, 11,5 milioi euroko aurrekontuarekin, eta Europako Next Generation funtsek finantzatzea nahi dute orain. Are gehiago, egitasmoa Espainiako Estatuko eta Nafarroako Erkidegoko 2023ko aurrekontuetan sartzeko helegiteak ere sartu zituzten UPNk eta Navarra Sumak."}, {"text_idx": "#000010", "text": "\u201cMozio gerra Tuteran\u201d idatzi du Diario de Noticiasek; \u201cTuterako Sementales eraikina eztabaidaren erdigunean\u201d, Navarra Televisio\u0301n-ek... Boto arrantza kutsua duten adierazpen horietatik harago, alde zaharreko bizilagunek ingurunearentzat \u201cbehin betiko proiektu bat\u201d eskatzen dute, eta egoera Marshall plana-rekin konparatu dute: \u201cSeguruenik ez dugu europar funtsetatik euro bakar bat ere ikusiko\u201d, azaldu zuen iritzi gutun batean Eduardo Pina alde zaharreko bizilagunen elkarteko lehendakariak. Principe de Viana elkarteak, bere aldetik, klaustroa kontserbatu beharrekoa dela esan du, baita bere barruan agerturiko musulmanen garaiko merkatu baten arrasto arkeologikoak ere."}, {"text_idx": "#000011", "text": "1936ko uztailean jende gehien fusilatu zuten atxilotze-gunea"}, {"text_idx": "#000012", "text": "San Frantzisko komentua ez da edozein toki Euskal Herriko historia hurbilean. Monjeak XIX. mendeko desamortizazioekin bota zituztenean, Lehen Gerra Karlistan ospitale funtzioak egin zituen eraikinak, eta 1840tik aurrera Tuterako barruti-kartzela bihurtu zuten. Mende bat geroago, 1936ko udan Nafarroako Erriberan errekete eta faxistek eragindako errepresioaren epizentroetako bat izan zen."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Uztailean soilik 301 lagun sartu zituzten preso Tuterako kartzelan eta horietatik %39,5 fusilatu egin zuten. (argazkia: Urko Apaolaza)"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Tuterako barruti-kartzelatik pasa eta fusilatu zituzten gehienak errepublikar eta ezkertiarrak ziren, Izquierda Republicana, PSOE, UGT, CNT eta PCEko kideak tarteko. Tuteran, udaleko 19 zinegotzi eta kargu publiko hil zituzten gerra garaian \u2013udaletxe atariko plaka batek gogoratzen duen moduan\u2013 eta tartean zegoen Aquiles Cuadra alkatea, kartzela hartan giltzapetu eta prozesu luze baten ondoren Irun\u0303eko zitadelan berunez hilotz amaitutakoa."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Presoen jatorriari dagokionez, asko tuterarrak eta corellarrak ziren, baiina bazeuden Alesbes, Cascante, Cadreita, Fitero, Murchante, Cintruenigo, Arguedas eta Ribaforadakoak ere. Adibidez, 1936ko uztailaren 19an \u2013Irun\u0303eko Gaztelu Plaza Nafarroa osoko erreketez bete zen egun berean\u2013 hamasei ribaforadar giltzapetu zituzten Tuterako kartzelan; abuztuaren 7an \"askatasuna\" eman zietela ageri da dokumentuetan, baina Altafaylla Kultur Elkarteak 80ko hamarkadan egin zuen ikerketari esker dakigu denak hil zituztela. Ribaforadan garai hartan 1.720 herritar bizi zen, eta gutxienez 40 lagun fusilatu zituzten errekete eta falangistek."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Erriberan faxisten eskutik bizi izan zen krudelkeriaren isla baino ez dira kopuru horiek. Beste toki askotan bezala, Nafarroan ere \u201cateratze\u201d edo \u201csaca\u201d deiturikoak oso ohikoak izan ziren, ondoren presoak klandestinoki hiltzeko. Baina errepresioa ez zen izan kriminal solte batzuek nahieran egindakoa, ondo antolatutako zerbait baizik, jende askoren inplikazioa eskatzen zuena."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Mikelarenak 114 saca kontatu ditu Nafarroan 1936an: udako hainbat egun konkretutan toki desberdinetatik atera zituzten presoak fusilatzera \u2013abuztuaren 3an zazpi herritan gertatu ziren halakoak, gau berean\u2013; hortaz, pentsa liteke egun horietan heriotza-eskoadroi ugari aritu zirela jendea hiltzen."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Terrorea hainbesterainokoa zen, ezen preso asko beren buruaz beste egiten saiatu zen. Francisco Amigot tuterarrak burua paretaren kontra kolpeka txikitu nahi izan zuen, Tuterako barruti-kartzelatik \u201catera\u201d behar zutela esan ziotenean. Hara nola jaso zuen giro hura Jose Mari\u0301a Jimeno Juriok testigantza baten eskutik: \u201cAzaro hura ikaragarria izan zen. \u2018Aske\u2019 uzten zituzten, eta behean kamioia zegoen. Denak kamioira. Barruan geratzen zirenek, ikaraz, esaten zieten: \u2018Ez bazaizue ezer gertatzen, zubian piztu pospolotxo bat\u2019. Baina ez zuten piztu, denak hiltzen zituzten!\u201d."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Hainbat presok bere buruaz beste egin nahi izan zuen, besteak beste burua paretaren kontra kolpatuz (argazkia: Urko Apaolaza)"}, {"text_idx": "#000021", "text": "87 urte geroago, Tuterako kartzela zaharrean eta Erriberan gertatutako basakeria haiek apenas gogoratzen ditu inork, eta San Frantzisko plaza ondotik igarotzen denak eraikin zaharkitu abandonatua besterik ez du aurkituko, haize hotzaren txistuak baino hausten ez duen isiltasunean."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Madril, 1939. Hiria frankisten esku erori baino lehen, munduko faxismoaren aurkako hiriburutzat jotzen zen, gobernu errepublikarraren propaganda eta gerra garaian handik pasatako intelektual antifaxista ezagunak medio. Garaileek hiriburua Sevillara, Salamancara edo Burgosera... [+]"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Oraindik ere 36ko Gerraren memoriak sarri jasotzen ditu haginkadak orduko borreroen oinordekoen aldetik. Azken horietako bat Eulateko Felix Goyaren monolitoak jasandakoa da. 1936an atxilotu eta hil zuten frankistek 51 urterekin, eta oraintsu hiltzaileen ondorengoek berriz egin... [+]"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Gernikako bonbardaketatik harago, Alemanian apenas daukate Kondor Legioak 1936ko Gerran herritarrak sarraskitzen izandako parte hartzearen berri. Carmela Negrete kazetariak kontatu du oroimen falta hori Contexto aldizkarian. Halako zorrak kitatu gabe, nola saihestuko dugu gaur... [+]"}, {"text_idx": "#000026", "text": "OHARRA: Aukera hau hautatuz gero hurrengo aldietan ez dizu galdetuko ze instantzia erabili nahi duzun."}]