[{"text_idx": "#000000", "text": "Etsamina: norbaiti zerbaitetarako gauza den edo gai batez zenbat dakien ikusteko egiten zaion proba multzoa. Denok egin ditugu noizbait, arrakasta handiagoarekin edo txikiagoarekin, eta nerbioak adina poz edo disgustu izango genituen, emaitzaren arabera."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Gehienok aspaldi egingo genuen azkena, baina gure inguruko haurrei edo gaztetxoei begiratuta, badakigu gutxi gorabehera nolako azterketak egiten dituzten. Baina nolakoak ziren duela 150-200 urtekoak? Zer eskatzen zieten ikasleei?"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Uda da, uztailaren amaiera. Haurrek amaitu dituzte klaseak, eta ohi bezala udal agintariek (zinegotziek) egiaztatu nahi dute zenbateraino aurreratu duten ikasleek aurtengoan. Aurreko urteetako azterketei begiratuta, nahikoa beldur dira, ez baitaukate eskarmentu onik, ezta herritar gehienek ere, itxuraz: \u201c[maisuaz] halla\u0301ndose ya disgustados el vecindario de su mal proceder y visto el poco adelanto que tienen sus disci\u0301pulos que dimana de la poca instruccio\u0301n del profesor\u201d[1] eta \u201c[maistraz] se ponga en conocimiento de la Junta co\u0301mo fueron expulsadas de su escuela las nin\u0303as de dos concejales, a las que correspondi\u0301a por su edad el reglamento para la admisio\u0301n en su escuela y de consiguiente viendo la repugnancia de ellas para asistir a la escuela de la referida maestra Don\u0303a A\u0301ngela y lo poco que adelantan\u201d[2]. Duela gutxi (1857an) onartu da Moyano legea Madrilen, eta eskumen handiagoa eman die udalei segimendu estuagoa egiteko herriko hezkuntzari eta derrigorrezko hezkuntza agindu du 6-9 arteko umeentzat, neskak barne. Herriaren (Udalaren) ardura da haurrek behar bezala ikasten dutela ziurtatzea, eta ez irakaslearena edo gurasoena."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Zumaian bi eskola daude, bata mutilena, bestea neskena. Ez dira gaur egun ezagutzen ditugunak bezalakoak, aparteko eraikinetan, baizik eta etxe partikularretan daude, eta maisuak eta maistrak urtero kexa ugari adierazten dizkiote Udalari, bizi duten egoera kaskarra dela medio: gela txikiak eta desegokiak irakaskuntzarako, ume asko eta elkarren gainean, neguan hotz handia eta udan bero, soldata kaskarra eta ume batzuek ordaintzen ez, haur batzuk parbuloen eskola partikularretara joaten dira beren eskolara joan beharrean... Udalak denak entzuten ditu, baina oraingoz ez dauka ezer hoberik eskaintzeko, ezin du gauza handirik egin. Mutilak guztira 85-90 inguru dira eta Pedro Galdeano dute irakasle, 1862tik; neskak, berriz, 65-70 inguru, eta Vicenta Parodi da maistra, 1865etik. Eskola horiez aparte, ume txikienentzat badaude eskola partikularrak, adibidez, Joaquina Etxeberriarena."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Egun batzuk lehenago, zinegotziek udal plenoan erabaki dute haurrak noiz eta nola aztertuko dituzten, eta abisua helarazi diete maisuari eta maistrari: \u201cSe acordo\u0301 tambie\u0301n que los exa\u0301menes se celebren el viernes y sa\u0301bado pro\u0301ximos continuando seguidamente con los de las nin\u0303as, poniendo al efecto en conocimiento de los profesores el presente acuerdo\u201d[3]."}, {"text_idx": "#000005", "text": "1866ko abuztuaren 3an, goizeko 9etan, \u201cJunta local de instruccio\u0301n pu\u0301blica\u201d osatzen dutenak elkartu dira, hau da: Sebastian Gartxotenea (alkatea eta batzordeburua), Joaquin Uriarte, Jose Ma Rezusta, Eusebio Gurrutxaga eta Francisco Etxaniz zinegotziak eta Pedro Etxaniz idazkaria. Udaletxeko bilera gelan, aurretik sartu da irakaslea bere ikasle guztiekin (67), eta herritarren bat ere joan da, izenik ez badago ere, aurretik horretarako aukera eman dietelako: \u201cfijados los anuncios de costumbre, a fin de que pudieran presenciar este acto los vecinos que tubieren [sic.] por conveniente\u201d[4]."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Hasteko, zortzi urteko mutil batek diskurtsoa egin du \u201cen un sentido alego\u0301rico en el cual manifesto\u0301 lo importante que es la educacio\u0301n primaria en la juventud para la prosperidad de los pueblos, como cimiento verdadero de nuestra religio\u0301n para conseguir algu\u0301n di\u0301a nuestra felicidad, la dicha y el consuelo de los padres\u201d. Gero, irakasleak urtean zehar izandako hutsegiteak (edo \u201cpiperrak\u201d) laburbildu ditu."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Sarrera horren ondoren, benetako azterketa hasi da, irakasleak berak proposatutako programaren arabera, irakurketarekin; sekzioka (adinaren arabera), liburuak edo testuak eman dizkiete mutilei irakurtzeko, eta emaitza ona izan da: \u201chabie\u0301ndose observado en ellos que por su buena acentuacio\u0301n y estilo que mostraron individualmente en dicha clase se hallaban bastante perfeccionados y adelantados respecto a los exa\u0301menes u\u0301ltimos celebrados el an\u0303o anterior\u201d."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Gure attitta Jeronimo harro zegoen umetan (1906an) eman zioten agiri honekin, idazkera txukunagatik."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Gero, idazlanak aztertu dituzte, aurreko urteetakoarekin alderatuta, baina ez Juntakoek bakarrik; aitzitik, han dauden beste herritar batzuk ere begiratzen aritu dira: \u201cvarias personas ilustradas que se hallaban en este acto\u201d. Idazlanak ere begi onez ikusi dituzte: \u201cse noto\u0301 en ellas en general buena forma de letra, perfeccio\u0301n de ortografi\u0301a y acentuacio\u0301n\u201d."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Hainbeste luzatu dira lan horietan, bazkalordua iritsi da, eta arratsaldeko hiruretan jarraitzekotan geratu dira. Gero, berriz ere guztiak elkarturik, aritmetikako ariketa batzuk jarri dizkiete haurrei arbelean eta ondo erantzun dituzte. Gero, \u201cgrama\u0301tica castellana\u201d gaiari heldu diote, \u201cen la que se hallaban instruidos, contestando satisfactoriamente a varias preguntas\u201d, batez ere esaldiek zer osagai nagusi dauzkaten. Konturatzerako pasatu zaie arratsaldea ere, eta ez dutenez bukatu, biharamunean jarraitzekotan geratu dira."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Hurrengo egunean berriz elkarturik, \u201cdoctrina cristiana e historia sagrada\u201d izan dituzte aztergai, \u201ccontestando a todo satisfactoriamente\u201d. Azkenik, seigarren sekzioko ikasleek geografiako eta Espainiako historiako azalpenak eman behar izan dituzte: Europaren deskribapena; Espainiako mendi, lurmutur eta ibaiak (baita horiek zer herri nagusitatik pasatzen diren ere), hiriburuak eta zer erresumatakoak diren...; historian, berriz, gertaera nabarmenenak."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Haur batzuk bereziki nabarmendu direla eta, Juntak lehen lerrokoak gailendu ditu: Juan Uriarte, Antonio Trueba, Tiburcio Beobide eta Antonio Jose Ibarra; irakaslearen lana ere goraipatu dute: \u201cdando esto pruevas [sic.] inequi\u0301vocas del celo, eficacia y esmero del Profesor que los dirige\u201d. Bukatzeko, ume guztiei gozokiak eman dizkiete, eta gehien nabarmendu diren bederatziei medaila bana, \u201cpara que se pusieran en el pecho y sirva de esti\u0301mulo a los dema\u0301s\u201d. Horrelaxe amaitu da azterketa."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Abuztuaren 6an, astelehenean, udaletxeko areto nagusian, goizeko bederatzietan, berriz ere Juntakoak elkartuko dira, neskak aztertzeko. Aurretik hitzordua jakinarazia zioten maistrari, Vicenta Parodiri, eta agindutakoan, neska guztiekin sartu da aretoan."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Hasteko, mutilekin bezala, zortzi urteko neska batek diskurtso bat egin du eta azpimarratu du zer garrantzitsua den hezkuntza \u201cpara la felicidad y bien estar [sic.] de las familias\u201d[5]. Maistrak aurkeztutako programari jarraitu diote, eta pozik geratu: \u201chabie\u0301ndose notado el adelanto en las nin\u0303as, desde la seccio\u0301n ma\u0301s inferior a la ma\u0301s elevada\u201d. Irakurketan bereziki nabarmendu dira hauek: Juana Etxaniz, Teodora Azpiazu, Dominga Zendoia eta Casilda Ibarguren; guztiei, saria eman diete."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Gero, maistrak ikusgai jarri ditu ikasleek egindako josketa lanak, eta \u201creconocidos que fueron detenidamente por las sen\u0303oras concurrentes a este acto, quedaron altamente satisfechas, de la perfeccio\u0301n con que estaban ejecutadas y comportamiento que mostraron en sus cortas tareas, fuera de las clases de instruccio\u0301n literaria\u201d."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Amaitzeko, neskei ere sariak eman dizkiete: \u201cpendientes y estampas caladas a las ma\u0301s instruidas\u201d eta \u201cdulces a las que lo estaban menos y a las ma\u0301s pequen\u0303itas\u201d."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Juntako kideek gustura amaitu dute: \u201cquedando igualmente satisfecha la Junta del resultado\u201d."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Azterketen dokumentu horietan euskara ez da inon ere aitatzen, baina badakigu bazeukala lekua klaseetan, batez ere dotrinaren irakaspenean. Horren arrastoak aurki daitezke irakasleen fakturetan, liburuak erosi eta Udalari ematen zizkiotenean, ordaintzeko: \u201cHe recibido de Don Leo\u0301n Boneta Maestro de Escuela de esta villa, veinte y ocho reales y treinta y dos maravedi\u0301s, por el importe de 12 catecismos de Bascuence\u201d[6], \u201cHe recibido de Da Vicenta Parodi maestra de nin\u0303as de Zumaya (...) 6 libros Diccionarios vascongado y castellano a 2,50 reales uno 15\u201d[7]."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Geu mutil eta neska haien lekuan jarriz gero, azterketa haiek egiten, asmatuko ote genuen zuzen erantzuten? Gaindituko ote genuen? Gustura geratuko ote ziren gurekin lehengo agintari haiek?"}]