[{"text_idx": "#000008", "text": "La mejores fotos del Chupinazo"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Home > Festa gida > Historia"}, {"text_idx": "#000012", "text": "San Fermin hori nor zen?"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Zer merezimendu zuen ba Festazale guztien patroi handia izatera ailegatzeko? Gainera arrotz bat, aizu: Irun\u0303eko gobernadore erromatarraren semea. Apez frantses batek, San Saturninok, -goitizenez San Zernin- honara bisitan etorri zen batean kaskoa berotu zion kristau kontu batzuekin: Jainkoa zela, Kristo zela etabar. Joan zen ba Toulouse aldera master bat egitera apezpikutzan eta Sanson bat eginda etorri zen herrira bueltan eta di-da batean apezpikutza lortu, bestela bezala. Baina hura ez izaki ba bulegozalea; laster aspertu zen Euskal Herri langilea bere siniskerietatik libratzeaz, Frantziara itzuli, produktua milaka kristauri saldu eta Amiens-en laketu zuen."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Liskarzalea, gizona: agintariekin muturka ibiltzen zen eta azkenerako fin txarra egin: torturatua eta lepo eginda. Zer edo zer eginen zuen, aizu. Haren gorputza Amiensen dago, baina puska asko dauzka munduan barreiatuak (erlikiak). Irun\u0303ean bertan hiru ditugu."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Egia esan, curriculum honekin inor gutxik esanen zuen bakanal baten patroi eginen zutenik. Halaxe da bizitza. Baina ez da dena parranda festa hauetan. Santuari prozesio eder bat egiten diogu bere onomastikan, eta berak, ordainez, dobladorearena egiten du entzierroetan: hauxe da deitzen duguna \u201cSan Ferminen kapattoa\u201d famatua. Xehetasun bat: erromatar kontu hauek guztiak seguraski kondaira hutsa dira."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Es la tradicio\u0301n que el presbi\u0301tero Honesto llego\u0301 a la Pamplona romana enviado por San Saturnino para evangelizarla, y que el senador Firmo se convirtio\u0301 al cristianismo con toda su familia. Fermi\u0301n, su hijo, fue educado por Honesto y cuando tuvo diecisiete an\u0303os comenzo\u0301 a predicar por los alrededores. Ma\u0301s tarde, a los veinticuatro, fue consagrado obispo por Honorato, prelado de Toulouse."}, {"text_idx": "#000017", "text": "A los treinta y uno, Fermi\u0301n marcho\u0301 a predicar el Evangelio a las Galias: en un primer momento, en Aquitania, Auvernia y Anjou; ma\u0301s tarde, en Amiens, lugar donde consiguio\u0301 muchas conversiones y donde, finalmente, sufrio\u0301 ca\u0301rcel y, con posterioridad, martirio por decapitacio\u0301n, precisamente un veinticinco de septiembre."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Su cuerpo, sepultado en secreto por algunos cristianos, apareceri\u0301a portentosamente siglos despue\u0301s, el trece de enero del ano 615, en el episcopado de San Salvio, y seri\u0301a trasladado a la cercana ciudad: unos magni\u0301ficos relieves go\u0301ticos del siglo XV, labrados en el trasaltar de aquella catedral que conserva los restos del Santo, narran esta historia."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Bizi al zen San Fermin?"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Jende askok du San Ferminen berri edo, bederen, haren izena ezagutzen du Irun\u0303ean bere ohorez egiten diren jaiei esker. Hala ere, jende gutxik daki haren historiak, beste santu batzuenak bezalaxe, ez duela inolako oinarri historikorik, aztertzaileek diotenez.\nSan Ferminen legenda IX. mende aldera sortu zen Frantziako Amiens herrian, Picardiako hiriburuan, eta handik menderen bat geroago iritsiko zen Irun\u0303era, XII. mendean, hortik aurrera ehundaka iruindarrentzat deboziozko santu bihurtu zela. Jimeno Juri\u0301o Irun\u0303eko historiagile ospetsuaren semea den Roldan Jimenok oraintsu egin duen tesi batean, 1970. urtean Nafarroako hiriburuko hainbat historiagilek eta Amienseko arkeologok aparteko ikerketa lanetan atera zituzten ondorioak berretsi ditu: San Ferminen historiak ez duela inolako oinarri historikorik. Hala ere, santu hau gurtzen jarraitzen dugu bai Amiensen bai Irun\u0303ean eta munduan milaka lagunek izan du santuaren berri San Fermin jaien bidez."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Legendak esaten du Firmus, Diocleciano eta Maximiano enperadoreen garaietan bizi izan zen senadore bat, herrialdeko gobernadore nagusia zela eta Fermin izeneko seme bat zuela. Halaxe dio San Ferminen legendaren inguruko lehenbiziko testuetako batean, Jacobo de Voragine idazleak 1264. urteko \u201cUrrezko legenda\u201d izenekoan."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Dirudienez, Firmusek bere semearen heziketa Honesto presbiteroaren esku utzi zuen, eta hark Tolosara bidali zuen Fermin ikasketak egitera, eta hango artzapezpikuari eskatu zion apaiz ordenatzeko fede kristaua predika zezan. Halaxe egin zuen eta Fermin, artean apezpiku, Irun\u0303era itzuli zen ebanjelizatzera. Hemen izan zen 31 urtera arte eta ondoren Galietara joan zen. Hasieran Agen-en izan zen, geroago, Beauvais eskualdean eta azkenik, Amiensera iritsi zen, eta han, erromatarren jazarpena jasan ondoren, legendak dioenaren arabera, berrogei egunetan hiru mila lagun baino gehiago kristautu zituen. Badirudi agintari erromatarrei ez zitzaiela gustatu inolaz ere eta, detenitu eta kartzelan sartu ondoren, isilpean lepoa moztu ziotela irailaren 25ean -gaur egun haren martirioa ospatzen den eguna, alegia-."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Jacobo Vora\u0301gineren testuan jasotako legenda hau Goi Erdi Aroan sortu zen Picardiako hiriburua den Amiens izeneko herri frantziarrean, Parisetik 150 bat kilometrotara. Egun zehatzik ez badago ere, lehenbiziko datu historikoak IX. mendean kokatzen dira. Roldan Jimeno historiagileak kontatzen digun bezala, garai hartan \u201chiria kristautu behar zuen santua hautatzerakoan oso ohikoa izaten zen pertsonaia atzerritara aukeratzea, hiriari halako kutsu exotiko eta garrantzitsua eman nahian. Amiensen Fermin hautatu zuten era berean baskoia eta erromatarra zelako eta nahiko bitxia iruditu zitzaielako. Handik aurrera, belaunaldiz belaunaldi ekarpen berriekin denboran aldatuz joan den istorioa asmatu zuten\u201d."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Legenda XII. mende aldera iritsi zen estreinakoz Irun\u0303era, orduko Irun\u0303eko Pedro de Pari\u0301s artzapezpikuak legendaren berri izan eta Irun\u0303eko katedralaren altarean berak ekarritako erlikia jarri zenean. Denboraz Nafarroa osoan hedatu zen harenganako gurtzea. Irun\u0303eko biztanleentzat oso bitxia izan zen santu bat eta gainera Irun\u0303eko lehenbiziko artzapezpikua izandakoa aurkitzea eta Frantziako historiaren parte bat aldatu zuten, Nafarroako hiriburuaren ebanjelizazioa I. mendera aurreratuz, eta Amienseko legendarekin bat ez datorren datua emanez, zeren hark III. mendean kokatzen baitu. Nafarroako hainbat kronikagilek bertsio hori jaso zuten eta istorioa gero eta apainduagoa zen. Denboraren poderioz San Ferminganako kultua haziz joan zen bi herriotan, bakoitzean bere bitxikeriez. XVIII. mendean legendaren bertsio iruindarra agertzen zuten Miguel Joseph de Macedaren \u201cEgiazko Aktak\u201d ezagutarazi ziren. Geroago, testu hori Amiensera iritsi zenean, eztabaida handia sortu zen dataren inguruan, zeren Irun\u0303eko tradizoak zioen San Fermin I. mendean bizi zela, eta Amiensekoak, aldiz, III.ean. Azkenik, bi istorioak liburu batean bateratzea erabaki zuten."}, {"text_idx": "#000025", "text": "XX. mendean, 70 urtera aldera, Jose\u0301 Gon\u0303i Gaztanbide Irun\u0303eko katedraleko liburuzainak gaiaren inguruan ikertu ondoren, atera zuen ondorioa zen San Ferminen historia \u201clegendario eta sineztezina\u201d zela, ez zeukalako inolako oinarri historikorik. Geroago, J.M. Jimeno Juri\u0301o historiagileak ikerketa zorrotz eta serioa egin zuen haren inguruan eta susmo haiek baieztatu zituen."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Eremu zientifikotik haratago joan ez zen eztabaida sortu zen orduan eta geroago beste ikerlari batzuek ere haiek esandakoa berretsi egin dute. Roldan Jimenok egin berri duen tesiak ere baieztapen horiek berresten ditu. \u201cBeste batzuetan bezalaxe, oinarri historikorik gabeko legenda zela ikusten lagundu didan datuetako bat historia kokatzea izan da, Irun\u0303ean I. mendean eta Amiensen III. mendean. Irun\u0303aren kasuan kristautasuna ez zen iritsi III. mendera arte eta Amiensen are beranduago gertatu zen. Horrez gain, XII. mendera arte, Irun\u0303ean ez dago santuaren inolako aipu argirik\u201d. Horri gehitzen badiogu San Ferminek ez zuela bere izenean ez elizarik ez baselizarik, teoria horrek indarra hartzen du. \u201cEz da inondik ere logikoa Irun\u0303ea bezalako hiri bateko artzapezpikuak ez izatea bere izenean ez elizarik ez baselizarik XVII. mendera arte. Irun\u0303ean haren izena duen lehen eliza Arrosadian eraiki zen joan den mendeko erdialdera, eta lehenbiziko baselizak XVII. mendekoak dira\u201d dio Roldanek."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Eliza Katolikoak XVI. mendean Trentoko kontzilioan hainbat santuren bizitzak oinarri historikorik ez zuela baieztatzen zuen kritika hagiografikoa abian jarri bazuen ere, Elizak oraindik ez du adierazpenik egin santu nafarrari buruz. \u201cBadira hainbat santu Eliza Katolikoak berak apokrifotzat eman dituena, esaterako, San Cristobal eta horrek ez du garrantzia handiegirik, baina beste batzuekin, tokietako santuak direnez gero, San Fermin bezala, bertako diozesiak hartu behar du horren inguruko erabakia. Horrez gain, jendearen erantzuna ere kontuan hartu beharko da\u201d."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Gaur egun, bai Irun\u0303ean, bai Amiensen San Ferminenganako kultuak ehundaka lagun erakartzen du eta Nafarroako hiriburuan haren ohorez egiten diren jaietara urtero mundu osoko milaka bisitari etorri ohi da, haren historia ezagutzen ez badute ere, Nafarroako patroiaren berri noizbait izan dutelako."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Idazle berak dioenez, San Ferminen prozesioa agertzen den lehen lekukotasun dokumental frogagarria 1527. urtekoa da, oraindik urriaren 10ean egiten zenekoa. Garai hartan Udalbatza Katedralera joan ohi zen Kabildoa jasotzera, prozesiora, eta ondoren, San Lorentzoko elizkizunera joateko, santua hantxe gurtzen baitzen antzinatik."}, {"text_idx": "#000030", "text": "San Fermin ondratzeko prozesioa Irun\u0303eko herriak santua gurtzea bezain zaharra da agian. Jesus Arraizak \u201cSan Fermi\u0301n patrono\u201d bere lanean idatzi du, erabat ziurra ez izan arren, ohitura 1187. urtera aldera has zitekeela, Pedro Taxoareko apezpikuak martiriaren lehen erlikia Amiensetik ekarri zuenean, santuaren gurtza Irun\u0303ean biziki sustatuz. Jose Maria Corellak, bere aldetik, egin duen \u201cSanfermines de ayer\u201d lanean dio badirela adierazgarri grafikoak, -egiazkotasun zalantzagarrikoak, ordea-, non adierazten baita XV. mendearen bigarren erdian bazela Irun\u0303ean prozesioan dantzatzen ziren zaldiko-maldikoen desfilea. Hala ere, gaur egungo Erraldoi eta Buruhandien Konpartsako \u201czaldikoek\u201d ez bezala, orduan gaita dantzariek berek jotzen zuten, beren zurezko zaldiekin jauzirik ikusgarriena egiteko lehiatzen ziren artean."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Idazle berak dioenez, San Ferminen prozesioa agertzen den lehen lekukotasun dokumental frogagarria 1527. urtekoa da, oraindik urriaren 10ean egiten zenekoa. Garai hartan Udalbatza Katedralera joan ohi zen Kabildoa jasotzera, prozesiora, eta ondoren, San Lorentzoko elizkizunera joateko, santua hantxe gurtzen baitzen antzinatik.\nSanfermines, 204 horas de fiesta gidatik hartua"}, {"text_idx": "#000032", "text": "San Fermin kaperaren garrantzitsuena bere barnean santua gogorarazten duen eta urte osoan zehar hor egoten den irudia da"}, {"text_idx": "#000033", "text": "San Fermin oso santu berezia da zeren eta, festetan zehar, bai harenganako jaieradunak bai ezertan sinesten ez dutenak joaten baitzaizkio mesedeak edo babes eske. XIV. mendetik zegoen San Fermini eskainiriko kapera bat. Gotikoa eta tamaina txikikoa zen. XVII. mendean, Udala, Irun\u0303eko herritar anitz eta Nafarroako beste zenbait tokitako eta Ameriketako beste batzuk tenplu berri bat (egun ezagutzen duguna) eraikitzeko kostu ekonomikoan sartu ziren. Horregatik, Irun\u0303eko eta Nafarroako jendeak ia beretzat jotzen ditu santua eta haren kapera eta hola transmititu da belaunaldiz belaunaldi."}, {"text_idx": "#000035", "text": "San Fermin kapera 1696an hasi ziren eraikitzen eta 1717an bukatu zuten. Urte hartako uztailaren zazpian inauguratu zuten. Hasierako arkitektoa Santiago Rao\u0301n izan zen eta haren proiektuari Juan de Alegri\u0301ak eta Marti\u0301n de Zaldu\u0301ak eman zioten jarraipena, jatorrizko proiektuaren estilo barrokoari eutsiz. Kaperari buruzko anekdotarik garrantzitsuenetako bat da XVIII. mendean, Irun\u0303eko Udalaren eta San Lorentzo obreriaren arteko zenbait auziren ondorioz, tenplu berri bat gaur egun Sarasate Pasealekua den tokian eraikitzeko posibilitatea planteatu zela. Irun\u0303eko Udal Artxiboan inoiz egin ez zen obra horren plano eta zirriborroak gordetzen dira Juan Lorenzo Catala\u0301n sinaturik."}, {"text_idx": "#000036", "text": "San Ferminen kaperan benetan gertatu zenari dagokionez, 1800.urtean premiazko konponketak egin zituzten Santos Ochandateguiren ardurapean eta egungo itxura neoklasikoa eman zioten Irun\u0303eko Udalaren kontura. 1823an kaperaren kupulako linterna berreraiki behar izan zuten \u201cSan Luisen ehun mila semeek\u201d Irun\u0303ea bonbardatu ondorengo eraispen eta sutearen ondoren."}, {"text_idx": "#000037", "text": "San Fermin aldare bereizi batean dago babesturik kaperaren barnean. Jatorrizkoa 17 metro garai zen, baina beste batez ordeztu zuten 1819an. Egun ikus ditzakegun eskulturak eta erliebeak Anselmo Casanovak Pedro Onofreren proiektuaren arabera eginikoak dira. Beirateak Mayer-en obra dira eta Londresen egin zituen."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Zer da San Fermin gortea?"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Elkarte hori 1885ean eratu zuten San Ferminen mesedeak eskertzeko, izan ere, tradizio katolikoaren arabera, Irun\u0303eko hiria inguruko biztanleriak lermatu zituzten izurrite batzuetatik salbatu zuen<"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Gortea egun hauetan ohoratzen du San Fermin: Urtarrileko bigarren igandean erlikien festa izaten da, zeinek horiekAmiensetik (Frantzia) Irun\u0303era ekarri zituztenekoa gogoratzen baitu. Uztailaren 6an bezperak izaten dira, uztailaren 7an patroiaren eguna ospatzen da, prozesioa -Gorteko Batzordea eta nahi duten kideak bertan- eta gero santuaren kaperako elizkizuna eginez. Uztailaren 14an 11.00etan Zortziurrena (santuaren egunetik zazpi egunera) egiten da, Udala hiriaren izenean joaten dela, sanferminen bukaera erlijioso gisa."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Horrez gain, irailean erlijio ikuspuntutik San Ferminen egun handia ospatzen da. 25ean San Ferminen martirioaren eguna gogoratzen da, 17tik santuari eskainiriko bederatziurrenaren (bederatzi elizkizun) ondoren."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Zer egin sanferminetako material historikoarekin?"}, {"text_idx": "#000045", "text": "EUS Bi dira sanferminekin zerikusia duen oro kontserbatu eta katalogatzeko interesa duten artxiboak. Bata Irun\u0303eko Udal Artxiboa da, eta bestea, Irun\u0303eko Miserikordia Etxeak duen Artxiboa. Bi erakundeek dohaintza altruistak onartzen dituztefestaren oroipena kontserbatzea helburu, eta horretarako datuen tratamenduan profesionaltasuna, jabetza intelektualaren transmisioa eta defentsa eta dokumentuen kontserbazioa eta zaintza eskaintzen dituzte."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Irun\u0303eko Udal Artxiboak festa eta entzierroari buruzko fototekarik hoberena du, Zubieta y Reteguik eta Jose\u0301 J. Arazurik argazkien legatua egin ondoren bereziki osaturik. Sanferminetako kartelen eta eskuzko egitarauen bildumarik handiena, santuaren kaperarekin erlazionaturiko plano eta dokumentuak eta festarekin erlazionaturiko udal jarduera osoaren erregistroa ere gordetzen ditu. Haren arduraduna Ana Hueso da eta artxiboarekin hemen kontakta dezakezu."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Ez horren ezaguna Irun\u0303eko Miserikordia Etxeko artxiboa da, Mecaren fundazioarena eta irabazi asmorik gabea. Han 300 urteko informazioa zaintzen da, gehiena entzierroarekin eta zezen-plazarekin lotua. Mecak antolatzen ditu entzierroa eta zezenketak eta horregatik gordetzen dituzte hala 1920an hesia jartzearen fakturak nola Zezen Feriako kartel guztiak. Sarrera txartelak, egitarauak, argazkiak, kartel pribatuak... interesatzen zaizkio bilduma horri. Haren arduraduna Beatriz Itoiz da eta artxiboarekin hemen kontakta dezakezu."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Un pamplone\u0301s llamado Etxepare inicio\u0301 en 1931 la costumbre de lanzar un cohete para comenzar la fiesta, fue retomada en 1939 por Joaqui\u0301n Ilunda\u0301in e institucionlaizada en 1941 en la forma que hoy lo conocemos. Larrio\u0301n y Pimoulier recogen el testimonio de su amigo Javier Alonso que dice que \u201crecuerda perfectamente, al igual que otros amigos suyos, co\u0301mo un conocido republicano y gran pamplone\u0301s llamado Etxepare fue el encargado de encender la llama desde 1931, fecha en la que se proclamo\u0301 la Repu\u0301blica, hasta el an\u0303o 1936 inclusive. E\u0301l fue testigo de ese primer txupinazo y recuerda que iba vestido a la moda de la e\u0301poca con su pajarita y su sombrero de paja\u201d."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Este seri\u0301a el origen popular del Txupinazo parecido a como lo vivimos hoy en el que un lanzador singular le da un valor especi\u0301fico al inicio de la fiesta. Y es que cohetes se lanzaban desde 1901 desde la plaza del Castillo para avisar del inicio de Sanfermin. Sin embargo, empleados de la empresa Oroquieta realizaban esta labor por encargo y nadie pensaba ni otorgaba valor ninguno a esta labor. Etxepare, con propina de por medio, consiguio\u0301 lanzar y prender la mecha del primero desde 1931 a 1936. Cuando comenzo\u0301 la guerra fue fusilado."}, {"text_idx": "#000050", "text": "En 1939, cuando termino\u0301 el conflicto, Joaqui\u0301n Ilunda\u0301in y Jose\u0301 Mari\u0301a Pe\u0301rez Salazar retomaron el trabajo de Etxepare. En 1949 Ilunda\u0301in fue nombrado teniente alcalde y siguio\u0301 con la tradicio\u0301n. Para 1941 e\u0301ste propuso al alcalde Jose\u0301 Garra\u0301n Mosso y a los concejales que esta escenificacio\u0301n del lanzamiento se realizara desde el Ayuntamiento. Desde 1941, el propio Ilunda\u0301in, fue el primero en lanzar el primer Txupinazo oficial."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Ya en los an\u0303os treinta, algu\u0301n castizo solicita al empleado de la pirote\u0301cnica que le permita prender el primer cohete. Este sencillo episodio va atrayendo, poco a poco, la atencio\u0301n de los lugaren\u0303os. Ya en los an\u0303os treinta, algu\u0301n castizo solicita al empleado de la pirote\u0301cnica que le permita prender el primer cohete. Asi\u0301 lo hizo en 1939 el pamplone\u0301s Joaqui\u0301n llunda\u0301in, quien repitio\u0301 al an\u0303o siguiente, siendo primer Teniente de Alcalde."}, {"text_idx": "#000053", "text": "En 1941, Ilunda\u0301in planteo\u0301 al Ayuntamiento, presidido por Jose\u0301 Garra\u0301n Mosso, que se trasladase el lanzamiento del primer cohete al balco\u0301n de la Casa Consistorial, instituyendo de esta manera una costumbre que pronto se convirtio\u0301 en una de las ima\u0301genes ma\u0301s universales de la fiesta, junto con los encierros de toros. El Cohete no se suspendio\u0301 ni en 1952, cuando, debido a las obras de construccio\u0301n de la actual Casa Consistorial, se disparo\u0301 desde el balco\u0301n del Ayuntamiento provisional, instalado en las Escuelas de Mu\u0301sica y Artes y Oficios de la entonces plaza de la Repu\u0301blica Argentina, hoy llamada del Vi\u0301nculo."}, {"text_idx": "#000054", "text": "El cometido de prender la mecha del Cohete -un orgullo para cualquier pamplone\u0301s- correspondi\u0301a a personas vinculadas al Ayuntamiento, pero ya en 1964 se hizo una excepcio\u0301n con el entonces ministro de Informacio\u0301n y Turismo Manuel Fraga Iribarne y ma\u0301s tarde personalidades del deporte, sobre todo, han gozado de ese \u201cprivilegio\u201d"}, {"text_idx": "#000055", "text": "El Cohete es un festejo relativamente joven dentro de la centenaria historia de los Sanfermines. La designacio\u0301n de la persona encargada de disparar el Txupinazo es potestad del Alcalde. En 1979, con la primera corporacio\u0301n democra\u0301tica, el alcalde Julia\u0301n Balduz Calvo establecio\u0301 el criterio de ceder cada an\u0303o el Cohete a un grupo poli\u0301tico municipal por orden de mayor a menor representacio\u0301n. reanuda\u0301ndose el ciclo cada cuatro an\u0303os con el cambio de mandato. Esta costumbre se ha perpetuado hasta la fecha."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Como nota anecdo\u0301tica, en 1991 el alcalde Alfredo Jaime Irujo encendio\u0301 la mecha junto con Jose\u0301 Mari\u0301a Pe\u0301rez Salazar, coparti\u0301cipe con Joaqui\u0301n Ilunda\u0301in (ya fallecido) en la iniciativa de trasladar el Cohete a la plaza Consistorial, al cumplirse el cincuenta aniversario de la efeme\u0301rides."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Segu\u0301n una tradicio\u0301n de dudosa historicidad, en la procesio\u0301n de San Fermi\u0301n de 1276 se bailaron tres gigantes, llamados Peru Suziales, Mari Suziales, su mujer, y Jusef Lukurari (\u201cUsurero\u201d), personificacio\u0301n del odio popular a los judi\u0301os. Pero las primeras noticias seguras de gigantes en San Fermi\u0301n son de principios del XVII: en 1607 un tal Joanes de Azcona era el encargado de sacar la comparsa de gigantes, acompan\u0303ado por un juglar que se ocupaba de la mu\u0301sica. En 1620 el carpintero Joan de Torrobas arreglo\u0301 los cuatro gigantes de la ciudad por 88 reales."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Era costumbre por entonces sacar al final de las corridas, al oscurecer, gigantes cargados de cohetes y buscapie\u0301s, como toros de fuego humanos, y despue\u0301s de dar unas vueltas por la plaza se les prendi\u0301a fuego."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Esta costumbre de los gigantes continuo\u0301 durante gran parte del siglo XVIII, hasta que en 1780 Carlos III prohibio\u0301 que \u201cen ninguna iglesia de estos reinos haya en adelante danzas y gigantones y cese del todo esta pra\u0301ctica en procesiones y dema\u0301s funciones eclesia\u0301sticas\u201d (real Orden de diez de julio de 1780), con lo que dejaron de salir los gigantes en las fiestas de Pamplona. Los de propiedad de la ciudad se perdieron, y los de la Catedral, que teni\u0301a los suyos, se guardaron y olvidaron hasta que en 1813 un carpintero los descubrio\u0301 y los saco\u0301 a la calle, reiniciando la tradicio\u0301n. La cosa tuvo tal e\u0301xito que el Ayuntamiento adquirio\u0301 a los an\u0303os gigantes propios, con zaldikos, kilikis y cabezudos."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Los actuales los hizo Tadeo Amorena, pintor vecino de Pamplona. En marzo de 1860 presento\u0301 al Ayuntamiento un proyecto, que le fue admitido, para construir unos gigantes nuevos, mucho ma\u0301s ligeros y so\u0301lidos, que representaran \u201clas cuatro partes del mundo\u201d. Comenta Ignacio Baleztena con su peculiar vena grotesca:"}, {"text_idx": "#000061", "text": "Los cinco cabezudos los fabrico\u0301 en 1890 Fe\u0301lix Flores. De los kilikis y zaldikos, algunos son antiguos (Barbas y Coleta), pero los ma\u0301s son del siglo XX."}, {"text_idx": "#000062", "text": "La Casa de Misericordia de Pamplona explota la plaza de Toros para obtener beneficios para llevar a cabo sus fines de acogimiento y caridad con las personas mayores desfavorecidas. Su Comisio\u0301n Taurina se encarga de contratar toros y toreros y, adema\u0301s, organiza el encierro\nSegu\u0301n el \u201cAuto de la Ciudad\u201d del 9 de abril de 1706, por el que se establece la Casa de Misericordia, el fin de la misma fue en un principio recoger pobres de ambos sexos. Desde 1793 hasta 1980 se dio cobijo adema\u0301s a menores hue\u0301rfanos o desprotegidos y, actualmente, bajo el principio de caridad y acogimiento se atiende prioritariamente a ma\u0301s de quinientos cincuenta ancianos sin recursos, ni familia, o en situacio\u0301n de exclusio\u0301n social. Desde su origen, no so\u0301lo cobijo\u0301 a personas necesitadas, sino que se ocupo\u0301 de darles trabajo y formacio\u0301n dependiendo de sus necesidades."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Esta funcio\u0301n completa de ayuda siempre necesito\u0301 de gran financiacio\u0301n y por eso la Casa de Misericordia siempre ha llevado la iniciativa en fuentes de ingreso alternativas como una fa\u0301brica de pan\u0303os (1706-1922), la explotacio\u0301n de un fronto\u0301n de pelota (1777-1910) y la gestio\u0301n del Ferial de Sanfermin -Barracas- (1882-2008). A pesar de todo ello las necesidades de financiacio\u0301n eran superiores y por eso la Casa de Misericordia construye la plaza de toros y organiza las ferias taurinas, incluso, las de San Fermi\u0301n."}, {"text_idx": "#000064", "text": "El Ayuntamiento de Pamplona cedio\u0301 a la Casa de Misericordia, en los an\u0303os veinte del pasado siglo, la iniciativa y el terreno para levantar una nueva plaza de toros. La Casa acepto\u0301 el reto y desde entonces, como propietaria, mantiene y reforma el coso y se encarga de organizar tanto las corridas de toros como los encierros de San Fermi\u0301n. Es importante destacar que la Casa de Misericordia se encarga de todo, desde la colocacio\u0301n del vallado, hasta la contratacio\u0301n de toros y toreros. La Casa de Misericordia en el agente principal en la celebracio\u0301n de los encierros de Sanfermin y sus corridas de toros. Los beneficios de la organizacio\u0301n de estos especta\u0301culos revierten cerca de un diez por ciento en el presupuesto total de la Casa de Misericordia."}, {"text_idx": "#000065", "text": "\u201cRabioso\u201d, no 57, castan\u0303o, de Alvaro Domecq, lidiado en 6o lugar el 9 de julio por Curro Giro\u0301n."}, {"text_idx": "#000066", "text": "\u201cMalaquino\u201d, no1, negro zai\u0301no, 483 kilos, de Antonio Ordo\u0301n\u0303ez, lidiado en 2o lugar el 7 de julio por Monden\u0303o."}, {"text_idx": "#000067", "text": "\u201cBuscali\u0301os\u201d, no 39, negro, 479 kilos, de Alvaro Domecq, lidiado en 3er. lugar el 12 de julio por Monden\u0303o."}, {"text_idx": "#000068", "text": "\u201cEscorpio\u0301n\u201d, no 178, negro, 540 kilos, del Marque\u0301s de Domecq, lidiado en 5o lugar el 11 de julio por Luis Segura."}, {"text_idx": "#000069", "text": "\u201cNueve cosechas\u201d, no 80, negro meano, 530 kilos, del Conde de la Corte, lidiado en primer lugar el 7 de julio por Pedre\u0301s."}, {"text_idx": "#000070", "text": "\u201cGuineo\u201d, no11, negro listo\u0301n, del Conde de la Corte, lidiado en 2o lugar el 8 de julio por Paco Camino."}, {"text_idx": "#000073", "text": "\u201cRicopelo\u201d, no 16, negro listo\u0301n, de Manuel Arranz, lidiado en 6o lugar el 8 de julio por Andre\u0301s Hernando.\n\u201cVentero\u201d, no 8, castan\u0303o, de Ce\u0301sar Moreno, lidiado en primer lugar el 8 de julio por Jose\u0301 Fuentes."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Suspendidos los Sanfermines el di\u0301a 8."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Declarado desierto el premio a la mejor corrida."}, {"text_idx": "#000125", "text": "1978 Suspendidos los Sanfermines el di\u0301a 8."}, {"text_idx": "#000155", "text": "2013 TROFEO CARRIQUIRI: toro nu\u0301mero 111, de nombre \u201cHeroi\u0301na\u201d, de la ganaderi\u0301a de Fuente Ymbro , lidiado el 13 de julio en cuarto lugar por Juan Jose\u0301 Padilla."}, {"text_idx": "#000156", "text": "2014 TROFEO CARRIQUIRI: toro nu\u0301mero 112, de nombre \u201cEspan\u0303ol\u201d, de la ganaderi\u0301a de Victoriano del Ri\u0301o Corte\u0301s, lidiado en quinto lugar en la corrida del 9 de julio por Iva\u0301n Fandin\u0303o."}, {"text_idx": "#000157", "text": "If you fancy coming to Sanfermin, we will help you prepare your trip"}, {"text_idx": "#000158", "text": "The Running of the Bulls day by day\nInformation, photos and videos of all the Running of the Bulls held since 2007"}, {"text_idx": "#000160", "text": "Information, photos and videos of all the Running of the Bulls held since 2007"}, {"text_idx": "#000164", "text": "Have a look at our blog to learn all the latest about what\u2019s happening in Sanfermin"}, {"text_idx": "#000168", "text": "Los encierros vuelven a Tafalla tras ma\u0301s de dos an\u0303os"}]